Cultuureducatie op de Pabo - Cultuurnetwerk.nl

Verleden, heden en
toekomst van het
cultuuronderwijs op
de Pabo

Colofon
Cultuureducatie op de Pabo
HOOFDREDACTIE
Eeke Wervers
EINDREDACTIE
Bea Ros
REDACTIEGROEP EN AUTEURS
Sanne van den Hoek
Josefiene Poll
Anneloes Vermeulen
Marije Visser
Melissa de Vreede
Eeke Wervers
INTERVIEWS
Peter Zunneberg
PRODUCTIE
Miriam Schout
FOTOGRAFIE
Willem Mes
Jochem Jurgens
Gerard Braakhuis, Elsje Huij, Irmgard Noordhoek,
Melissa de Vreede, www.loesje.nl
ONTWERP
www.taluut.nl
DRUKWERK
Drukkerij Libertas Bunnik
© Cultuurnetwerk Nederland
Cultuurnetwerk Nederland
Ganzenmarkt 6
Postbus 61
3500 AB Utrecht
Telefoon 030-236 12 00
Fax 030-236 12 90
E-mail info@cultuurnetwerk.nl
Internet www.cultuurnetwerk.nl
thema’s cultuureducatie
een visie op cultuureducatie
cultuureducatie zichtbaar maken
verankering
educatief ontwerpen
vakoverstijgend werken
samenwerken met basisscholen
samenwerken met culturele instellingen
nieuwe media
leren onderzoeken
Verleden, heden en
toekomst van het
cultuuronderwijs op
de Pabo
69

Voorwoord Eeke Wervers
Twaalf jaar cultuureducatie op de pabo
Een sterk netwerk
Handboek en Cultuurmonitor
Interview met Wim Burggraaff
Zet een stip aan de horizon
Interview met Paul Vogelezang
Onbekend maakt onbemind
Interview met Niekje van de Lavoir
Cultuur als cement van het curriculum
Interview met Nicole van Son
Een krachtige leeromgeving maak je zelf
Interview met Naomi Spoelstra en Gerda van de Heide
Creatief proces in een snelkookpan
Interview met Dominique Hoozemans
Wederkerigheid is voorwaarde
Interview met Frans Geurts
Diverse monniken, diverse kappen
Interview met Marjo Berendsen
Zoeken naar meerwaarde
Interview met Elsje Huij
Kennis als bron voor vernieuwing
Interview met Jozef Kok
Cultuurwerkplaatsen
Samen werken aan de toekomst
Van Cultuurnetwerk naar LKCA
2 3
4
6
8
9
10
12
16
18
22
24
28
30
34
36
40
42
46
48
52
54
56
58
60
62
64
66
inhoud

een prachtig project
4
Vol trots presenteren we in deze publicatie de resultaten van projecten
die veertien pabo’s de afgelopen vier jaar hebben uitgevoerd.
Docenten en studenten, soms ook leerkrachten, hebben
zich in een zogeheten cultuurwerkplaats samen gebogen over
vragen of problemen uit de praktijk van cultuureducatie op pabo
of basisschool. Via praktijkonderzoek zochten ze naar passende
oplossingen. Omdat hun vragen vaak herkenbaar zijn - en hun inzichten
bruikbaar - voor andere pabo’s, delen we ze graag met u.
Cultuurnetwerk Nederland heeft in opdracht van het Ministerie
van OCW, samen met pabo’s, sinds 2001 projecten uitgevoerd.
De student als cultuurdrager en cultuuroverdrager,
dat stond in veel projecten
centraal. Cultuurdrager is iedereen: iedere
student heeft zijn eigen achtergrond en
eigen bagage. Wat is je bagage en hoe
breid je die uit? En nog belangrijker, hoe
word je cultuuroverdrager. Hoe draag je
aan kinderen je eigen culturele kennis en
ervaringen over? Hoe draag je je passie
over? Hoe zet je je talenten in? En hoe kun
je stimuleren dat kinderen hun talenten
ontwikkelen?
Om pabostudenten goed voor te bereiden
op hun rol als cultuuroverdrager hebben
docenten uit het Pabonetwerk de afgelopen twaalf jaar veel ontwikkeld.
De eerste jaren waren de activiteiten vooral op de pabo
zelf gericht, op de inhoud van cultuureducatie en de plek ervan
in het curriculum. Vervolgens ontstonden in ontwikkelgroepen
algemene producten, zoals het Handboek Cultuureducatie in de
pabo en het daarin beschreven basis- en verdiepingsprogramma
voor cultuureducatie op de pabo.
En niet te vergeten de Cultuurmonitor pabo/PO, een uitgebreid
instrument om zowel op de pabo als op de basisschool de kwaliteit
van cultuureducatie te meten. Zeker in deze tijd waarin die
kwaliteit centraal staat een prachtig instrument.
In deze publicatie ligt het accent op de resultaten van de afgelopen
vier jaar. In deze periode hebben pabo’s voorstellen ingediend
om te werken aan een probleem uit de praktijk van cultuureducatie
op pabo of basisschool. Van hun praktijkonderzoek
deden ze verslag tijdens netwerkbijeenkomsten en in publicaties.
Onderwerpen variëren van een nieuw curriculum tot visie-
ontwikkeling, en van samenwerken met het basisonderwijs of
culturele instellingen tot vakoverstijgend werken.
We hebben de onderwerpen van de cultuurwerkplaatsen zoveel
mogelijk thematisch gegroepeerd en over deze thema’s vindt u
in deze publicatie artikelen. Deze worden afgewisseld met interviews
met diverse betrokkenen bij het Paboproject. Iedere
geïnterviewde belicht het project vanuit zijn of haar optiek,
als docent, als beleidsambtenaar bij OCW, als voorzitter van de
stuurgroep of student.
Met de keuze van cultuurwerkplaatsen hebben we gestreefd
naar representativiteit, niet naar volledigheid. Ook de keuze van
de geïnterviewde personen was exemplarisch.
We kijken in deze publicatie terug. Vooral
op de afgelopen vier jaar, maar ook op
het Paboproject als geheel. Het project
en het netwerk in deze vorm houden op
te bestaan. Ook Cultuurnetwerk Nederland
houdt op te bestaan. Terugkijken
brengt vaak wat weemoed met zich mee,
tenminste, wanneer je op een plezierige
tijd terugkijkt. En dat is zeker het geval
bij het Paboproject. Er zijn niet alleen
prachtige dingen gebeurd en gemaakt,
bijzondere en innovatieve projecten uitgevoerd, het was ook fijn
om samen te werken aan de ontwikkeling van cultuureducatie
op de pabo’s. En het was fijn om elkaar steeds te ontmoeten tijdens
netwerkbijeenkomsten. Fijn was ook de steun van de verschillende
stuurgroepleden en de langdurige steun van OCW.
Maar laten we ook vooruitblikken. Dan moeten we helaas constateren
dat op sommige pabo’s cultuureducatie en de kunstvakken
weer onder vuur liggen. Hetzelfde geldt voor veel basisscholen.
We hopen dan ook dat al het prachtige materiaal dat
is ontwikkeld en dat op onze website te vinden is, gebruikt zal
worden om cultuureducatie ook in de toekomst de plek te geven
die het toekomt.
‘ Er zijn prachtige
dingen gebeurd en
gemaakt, bijzondere
en innovatieve
projecten uitgevoerd’
We wensen u veel inspiratie en leesplezier!
Eeke Wervers
Projectleider
5

Twaalf jaar
culTuureducaTie
op de pabo
het begin
2001-2003
conTexT
1997 OCW start Cultuur en School. Doel is het leggen en
onderhouden van duurzame relaties tussen scholen
en culturele instellingen en de versterking van de aandacht
voor cultuur in het onderwijsprogramma.
wapenfeiTen
2001 Cultuurnetwerk Nederland en Stichting Erfgoed
Actueel starten pilot Cultuur en School Pabo met vijf lerarenopleidingen.
De doelstellingen zijn: studenten leren relaties
te leggen tussen basisschool en culturele omgeving en
verankering van cultuur in het curriculum van de pabo.
Pabo’s werken aan kunst- of erfgoededucatie.
2002 Dertien nieuwe opleidingen sluiten zich aan en
werken aan dezelfde doelstellingen.
2001-2003 Uitwisseling tussen deelnemende pabo’s
op netwerkbijeenkomsten. De netwerken hebben een eigen
website en nieuwsbrief.
publicaTie
Cultuur aan de Basis (2004) belicht de resultaten uit de eerste
pilotjaren.
In 2001 startte Cultuurnetwerk Nederland als opvolger van het LOKV als expertisecentrum
voor cultuureducatie. Datzelfde jaar kregen we de opdracht van het Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) een pilot op te zetten waarin pabo’s
werken aan cultuureducatie. Nu, twaalf jaar later en vlak voordat Cultuurnetwerk
Nederland overgaat in het nieuwe Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst
(LKCA), ronden we de vierde fase van het Paboproject af. Deze pagina’s bieden
een overzicht van de belangrijkste wapenfeiten van twaalf jaar samenwerken aan
cultuureducatie op de pabo in de context van landelijke ontwikkelingen in cultuureducatie
op pabo’s en basisscholen. Tekst: Anneloes Vermeulen
de verbreding
2004-2006
conTexT
2004 De expertgroep kwaliteit lerarenopleiding primair
onderwijs publiceert de notitie Koersen op meesterschap.
Competentiegericht en zelfregulerend leren en samen
opleiden in partnerschappen tussen basisscholen en pabo’s
moeten een kwaliteitsslag geven aan de pabo.
2004 Start Regeling Versterking Cultuureducatie in
het PO. Basisscholen kunnen jaarlijks € 10,90 per leerling
krijgen om cultuureducatie te versterken.
2006 Invoering herziene kerndoelen voor het vakgebied
kunstzinnige oriëntatie in het primair onderwijs.
wapenfeiTen
2004-2006 Uitbreiding Paboproject met twee belangrijke
doelstellingen:
• Overdracht van de ervaringen naar andere pabo’s
• Pabo’s stimuleren dat ze onderzoeken welke rol zij in
regionale netwerken primair onderwijs kunnen spelen.
De achttien deelnemende pabo’s verstevigen de samenwerking
met culturele partners en basisscholen in de eigen
regio, nemen cultuureducatie structureel op in hun curriculum
en delen hun ervaringen met andere opleidingen
tijdens expertmeetings en netwerkdagen. Steeds meer
pabo’s verbinden kunst- en erfgoededucatie in cultuureducatie.
publicaTie
Een rugzak gevuld met cultuur
(2006) beschrijft de tot 2006
opgedane ervaringen.
de verdieping
2006-2009
conTexT
2006 De Onderwijsraad en Raad voor Cultuur publiceren
een gezamenlijk advies, Onderwijs in Cultuur. Versterking van
cultuureducatie in primair en voortgezet onderwijs.
Ze schrijven: ‘Cruciaal voor de ontwikkeling van cultuureducatie
in het onderwijs is het opleiden van deskundige leraren.
Studenten op de Pabo’s moeten zich kunnen ontwikkelen tot
leraren met ruim voldoende culturele bagage. Het curriculum
van de Pabo’s dient daarom structureel aandacht
te besteden aan kunst- en erfgoededucatie, omgevingsonderwijs,
media-educatie, literatuureducatie.’
wapenfeiTen
2009-2011 Docenten van twaalf pabo’s ontwikkelen
onder begeleiding van Cultuurnetwerk:
• Een basisinhoud voor cultuureducatie op basis van de
SBL-competenties waar alle studenten na afronding van de
majorfase aan moeten voldoen.
• Een verdiepingsinhoud voor studenten die zich tijdens een
minor willen verdiepen in cultuureducatie.
• De handreiking voor toepassing van de cursus interne
cultuurcoördinator in minoren, zodat studenten al op de
pabo icc’er kunnen worden.
• Een evaluatie-instrument voor pabo’s en basisscholen
waarmee zij zicht kunnen krijgen op cultuureducatie binnen
hun opleiding of school, bestaande uit diverse vragenlijsten.
2008-2009 De netwerkbijeenkomsten worden uitgebreid
met vier uitwisselingsdagen met lerarenopleidingen
basisonderwijs uit Vlaanderen.
publicaTies
Handboek cultuureducatie in de pabo (2009)
Cultuurmonitor pabo/PO (2009)
Zie ook: http://cultuurmonitor.cultuurnetwerk.nl/
voor downloaden handboek en invullen vragenlijsten.
de verankering
2009-2012
conTexT
2008-2010 Ontwikkeling Kennisbases voor de verschillende
vakken van de pabo, waaronder dans & drama, muziek,
beeldend onderwijs en cultuureducatie.
vanaf 2009 Graduele invoering Kennisbases, te beginnen
bij rekenen en Nederlandse taal.
2012 Start programma Cultuureducatie met Kwaliteit van
staatssecretaris Zijlstra met de nadruk op versterking van de
kwaliteit van cultuureducatie in het primair onderwijs.
wapenfeiTen
2006-2009 implementatiecursus Handboek cultuureducatie
in de pabo en Cultuurmonitor pabo/PO voor
docenten die met de ontwikkelde instrumenten willen leren
werken.
2009-2012 Voortzetting netwerkbijeenkomsten en
nieuwsbrieven over cultuureducatie in de pabo.
2010-2011 Implementatiecursus Handboek
cultuureducatie in de pabo en Cultuurmonitor pabo/PO voor
docenten die met de ontwikkelde instrumenten willen leren
werken.
2009-2012 Uitvoering van 19 cultuurwerkplaatsen op
pabo’s waarin zij praktijkvraagstukken uit de pabo en het
PO onderzoeken.
publicaTie
6 dec 2012 Slotconferentie en presentatie van deze
publicatie.
6 7

een sterk netwerk
Vanaf de start van het Paboproject in 2001 is gebouwd aan
een netwerk waar docenten en directies van pabo’s elkaar
leren kennen en ervaringen kunnen uitwisselen. Anno 2012
staat er een sterk netwerk van ruim honderdvijftig deel-
nemers. Cultuurnetwerk Nederland stuurt hen regelmatig
een nieuwsbrief en organiseert netwerkbijeenkomsten.
Tekst: Anneloes Vermeulen
netwerk pabo’s
groei netwerk pabo’s
5 18 32
2001 2008 2012
dekking netwerk in 2012
Lid netwerk: 32 pabo’s
Geen lid netwerk: 3 pabo’s
Sinds 2010 waren
er 6 bijeenkomsten
met 72 verschillende
deelnemers
onderwerpen van gesprek
Van 2006 tot 2009 lag de nadruk in de
bijeenkomsten op het handboek en de
monitor waaraan de ontwikkelgroepen
werkten. Veel discussie is er gevoerd over
wat cultuureducatie nu eigenlijk is. Op de
laatste netwerkbijeenkomst van 2009 zijn
de producten, Handboek cultuureducatie
in de pabo en Cultuurmonitor pabo/PO
feestelijk gepresenteerd.
Sinds 2009 waren de onderwerpen van
gesprek de kennisbases, het onderzoek
Cultuur in de Spiegel van de Rijksuniversiteit
Groningen en natuurlijk de ervaringen
uit de cultuurwerkplaatsen.
‘ Het is altijd erg inspirerend
en leerzaam om tijdens
netwerkbijeenkomsten met
collega’s van andere pabo’s
te spreken.’
Loes Bastiaansen,
InHolland Haarlem,
tijdens de netwerkbijeenkomst
op 20 september 2012.
Gemiddeld zijn er
25-30
deelnemers per
bijeenkomst
internationale uitwisseling
In 2008 en 2009 zijn docenten van Nederlandse
en Vlaamse pabo’s vier keer bijeen
geweest om ervaringen uit te wisselen.
Ze voerden levendige discussies over gemeenschappelijke
thema’s als kwaliteitsbewaking,
culturele diversiteit, mediaeducatie
en ontwikkeling van een visie op
cultuureducatie.
samen met icc
Omdat steeds meer pabodocenten ook
icc-trainer zijn, hebben we de afgelopen
jaren ook bijeenkomsten georganiseerd
over thema’s die voor beide groepen interessant
zijn. Zo organiseerden we in 2011
samen met Stichting Toeval Gezocht de
conferentie Kunst en Leren. In totaal namen
hieraan 287 mensen deel, waaronder
42 leden van het pabonetwerk.
5
mensen bezochten
alle 6 bijeenkomsten
twee handzame instrumenten
handboek en cultuurmonitor
Van 2006 tot 2009 hebben pabodocenten in ontwikkelgroepen gewerkt aan de
kwaliteit van cultuureducatie. Hun werk resulteerde in een kader voor de invulling
van cultuureducatie, het Handboek cultuureducatie in de pabo, en een kwaliteits-
meetlat, de Cultuurmonitor pabo/PO. Tekst: Anneloes Vermeulen
inhoud handboek
• Wat is cultuureducatie?
• Waarom is cultuureducatie belangrijk?
• Wat moeten studenten kennen en kunnen:
- basisinhoud cultuureducatie voor alle studenten, in
beroepstaken, competenties en indicatoren
- verdiepingsinhoud voor keuzeminor cultuureducatie,
in beroepstaken, competenties en indicatoren
- competentieprofiel icc voor pabo’s die studenten het
icc-certificaat willen aanbieden
Wist u dat de Cultuurmonitor
er ook is in een PO-uitvoering?
Daarmee kunnen basisscholen
hun eigen beleid en
activiteiten voor cultuureducatie
onder de loep nemen.
Wist u dat de Cultuurmonitor
pabo/PO ook zeer geschikt is
voor studenten die onderzoek
moeten doen op basisscholen?
De monitor biedt kant-en-
klare, zorgvuldig samengestelde
vragenlijsten om
cultuureducatie in kaart te
brengen.
implementatietraject
Vier teams van in totaal veertien docenten van twaalf pabo’s hebben beide instrumenten
ontwikkeld. Om deze bredere bekendheid te geven onder alle pabo’s is in
2010 en 2011 een aantal keer de implementatiecursus gegeven. Hieraan namen 58
docenten van 20 verschillende pabo’s deel.
Reactie van een trainer:
‘Het Gestuurde gesprek hebben we gekoppeld aan de thema’s
visieontwikkeling en draagvlak. De gesprekken resulteerden
niet alleen in boeiende inhoudelijk ontmoetingen, maar leidden
in een aantal gevallen tot onverwachte toezeggingen van leidinggevenden.
Enkele voorbeelden zijn het oprichten van een
culturele commissie, een eigen budget voor cultuureducatie en
een opdracht voor het schrijven van een cultuureducatieplan.’
inhoud cultuurmonitor
• Gestuurde gesprek cultuureducatie: vragenlijst om met
collega’s en directie het gesprek over cultuureducatie (visie en
beleid) aan te gaan.
• Digitale vragenlijst cultuureducatie: om zicht te krijgen op
alle factoren die van invloed zijn bij de inrichting van
cultuureducatie en de huidige stand van zaken daarvan
binnen de eigen opleiding of school.
• Vragenlijst cultuureducatieve activiteit: om zicht te krijgen op
succesfactoren bij de voorbereiding, organisatie, uitvoering
en evaluatie van een specifieke activiteit.
Te downloaden op http://cultuurmonitor.cultuurnetwerk.nl
Wist u dat u de vragenlijsten
ook online kunt invullen op
http://cultuurmonitor.
cultuurnetwerk.nl en de
antwoorden kunt vergelijken
met die van anderen?
Reactie van een cursist:
‘Met collega’s van kunstzinnige
oriëntatie, geschiedenis
en erfgoed hebben we het
implementatietraject gevolgd.
Het was waardevol om juist
ook met collega’s van andere
vakgroepen van gedachten
te wisselen over onze wensen
en visies op cultuuronderwijs.
Dit heeft bijgedragen aan
een grotere kennis van en
begrip voor elkaars vakgebied.’
8 9

Wim Burggraaf is beleidsambtenaar op het Ministerie van OCW.
Hij was de laatste jaren nauw betrokken bij het Paboproject.
‘ In Pabonetwerk is veel kracht
gebundeld’
‘Het mooiste van het hele Paboproject vind ik dat het een beweging is die van
onderaf is ontstaan’, zegt Wim Burggraaff. ‘In het begin was het project er
vooral op gericht om de pabo’s te laten samenwerken met instellingen, maar
later is het accent meer komen te liggen op curriculumontwikkeling.’
Tekst: Peter Zunneberg
10
Volgens Burggraaff is er in de opeenvolgende subsidieperiodes
sprake geweest van een logische volgorde: ‘Na de fase van ontmoeting
en leren kennen en de daarop volgende samenwerking,
zit het project nu in een fase van inhoud en kwaliteit.’
nieuwe methode
Terugkijkend vindt Burggraaff dat er veel bereikt is. Zo wijst hij op
de mogelijkheid om als pabostudent het icc-certificaat te halen
en op de totstandkoming van het Handboek
cultuureducatie in de pabo en de
Cultuurmonitor pabo/PO. ‘Dat is allemaal
afkomstig uit het Pabonetwerk, waarin
heel veel kracht en energie is gebundeld.’
Ook is hij erg positief over de cultuurwerkplaatsen
waarin pabo’s vaak samen met
instellingen en basisscholen samenwerkten
aan oplossingen voor vragen uit de
praktijk. ‘Mijn indruk uit de presentaties
van de cultuurwerkplaatsen is dat het een
heel goede manier van werken is. Het is
een nieuwe methode om kennis en ervaring
te verzamelen, die geleid heeft tot de
ontwikkeling van websites waar die kennis en ervaring gedeeld
worden. Het heeft ook geleid tot meer vakoverstijgend denken.’
kennisbasis
Hoewel het Paboproject binnenkort afloopt, is het werk nog niet
klaar. ‘Als ik naar de pabo’s kijk, zie ik een grote diversiteit. Lang
niet alle instellingen zijn al even ver. Nu heeft dat natuurlijk te
maken met de tendens dat ook pabo’s zich steeds meer gaan pro-
‘Het mooiste van
het hele Paboproject
vind ik dat het een
beweging is die van
onderaf is ontstaan’
fileren, maar tegelijkertijd moet wel op alle pabo’s een bepaald
minimum bereikt worden. Ik denk dat daar een mooie taak ligt
voor het nieuwe kennisinstituut dat deskundigheidsbevordering
als een van de basistaken moet oppikken.’
Dit instituut zou via effectieve acties cultuureducatie op de
pabo’s als aandachtspunt moeten blijven stimuleren. ‘Dat kan
bijvoorbeeld door het Pabonetwerk te continueren en door te
blijven hameren op het belang van de cultuurwerkplaatsen.’
Burggraaff heeft grote verwachtingen van
het kennisbasestraject. ‘Als oplossing voor
het probleem dat steeds vaker de kennis
van jonge leraren tekort schoot, moeten
deze er uiteindelijk toe gaan leiden dat
pabo’s belangrijk worden als regionaal
kenniscentrum. Het onderwijs is een sector
waar je professionele ontwikkeling uiterst
serieus moet nemen. Een succesvolle
implementatie van die kennisbases is
voor de pabo’s dan ook van groot belang.
Daarnaast is de regionale positionering
en profilering voor de pabo’s een belangrijke
ontwikkeling.’
11

een visie op cultuureducatie
12
zet een stip aan de horizon
Een visie op cultuureducatie is belangrijk als inspiratiebron.
Je schetst een visionair en ambitieus beeld van wie en wat
je wilt zijn. Daarbij kijk je naar de wereld van nu, naar de
kansen in de toekomst en beschrijf je de droomsituatie. Je
zet samen een stip aan de horizon: dát vinden wij belangrijk,
dáár gaan wij naar toe. De pabo’s in Nijmegen en Rotterdam
hebben al met dit bijltje gehakt. Tekst: Eeke Wervers
Visie, missie en strategie, het zijn begrippen uit de organisatiekunde.
Maar ze bewijzen ook hun diensten in onderwijs en cultuureducatie.
Ze helpen je nadenken over hoe je kunt aansluiten
bij belangrijke ontwikkelingen en hoe je cultuureducatie kunt
positioneren.
Een visie geeft een beeld van de plaats en positie in de verre toekomst.
Om een visie op cultuureducatie te formuleren kun je jezelf
de volgende vragen stellen:
• Welke ontwikkelingen (economisch, sociologisch, demo-
grafisch, politiek) zijn belangrijk voor het onderwijs en voor
cultuureducatie?
• Hoe ziet onze toekomst eruit (en die van eventuele
concurrenten)?
• Welke ambities hebben wij op langere termijn?
• Welke competenties moeten we gaan ontwikkelen?
Een missie definieert het bestaansrecht en de identiteit. Met je
missie vertel je wie je bent, wat je doet en wat je wilt bereiken. Je
missie is tijdloos en staat, in tegenstelling tot je visie, niet ter discussie.
De missie van een organisatie bestaat doorgaans uit de
volgende vier onderdelen: werkterrein, bestaansrecht, betekenis
voor belanghebbenden en normen, waarden en overtuigingen.
Uit je missie en visie vloeien doelen voort. Strategie bestaat uit
de activiteiten om deze doelen te bereiken. Bij voorkeur duurzame
activiteiten waarmee je kunt uitblinken en je kunt onderscheiden.
Je strategische planning is richtinggevend voor alle
beslissingen voor de komende jaren.
profileren
Voor het toewerken naar je visie is een nulmeting nodig: waar
sta je nu en wat moet je doen om bij die stip aan de horizon uit
te komen? In het Paboproject is daarvoor de Cultuurmonitor ontwikkeld
(zie pagina 9 artikel Handboek & Monitor).
Een visie geeft richting aan het curriculum en aan de samenwerking
met andere vakken en partners buiten de pabo. Je krijgt gemakkelijker
alle neuzen dezelfde kant op om samen te werken
aan de verdere ontwikkeling van cultuureducatie. Vanuit een
visie kun je cultuureducatie ook beter profileren. We geven hier
twee voorbeelden van pabo’s die gewerkt hebben aan een stevige
missie en visie
opleidingsvisie
Pabo Groenewoud in Nijmegen heeft een duidelijke, inspirerende
visie en missie geformuleerd voor het onderwijs als geheel,
waar alle vakken hun eigen aanpak en invulling op baseren.
De pabo beschrijft in haar Visie op leren onderwijzen als proces:
‘Onze studenten hebben zo’n 13.000 uur naar leraren gekeken
voor ze met de opleiding starten. Deze ervaringen vormen de
basis voor hun waarneming, opvattingen en manier van leren.
Het is belangrijk dat studenten zich bewust worden van deze
persoonlijke basis, want daar begint hun
leren (…) Betekenisgericht leren, ook in de
ontmoeting met elkaar, is hiervoor nodig.
Dit vraagt om een dynamisch zelfconcept
en een gezonde dosis zelfwaardering en
zelfvertrouwen.’
In haar visie op het opleiden tot leraar
schrijft de pabo: ‘Een goed curriculum is
actueel, helder en samenhangend. Qua
niveau voldoet het aan internationale
standaarden en qua inhoud is het afgestemd
met de beroepsgroep waarvoor
wordt opgeleid (…) Onafhankelijk van de
bouwkeuze bereiken studenten een ge-
‘ Vanuit een visie
kun je cultuureducatie
beter profileren’
degen kennisniveau, passend bij de kerndoelen van het gehele
basisonderwijs. De vorm en inhoud van zowel onderwijs als de
toetsing passen bij de doelen die worden nagestreefd. Dit bevordert
de kwaliteit van het leren van de student (…) Door alle jaren
en opleidingsactiviteiten heen wordt het ontwikkelen van een
onderzoekende houding gestimuleerd, evenals de ontwikkeling
van een sterke (beroeps)identiteit, reflecterend vermogen en een
open blik naar de wereld.’
curriculum
Met de Cultuurmonitor heeft Pabo Groenewoud cultuureducatie
binnen de opleiding in kaart gebracht en op basis daarvan activiteiten
ondernomen. De opleiding heeft cultuureducatie beter
zichtbaar gemaakt (zie pagina 8). Daarnaast hebben de betrokken
docenten op basis van de uitkomsten van de monitor en de
opleidingsvisie een curriculum voor de kunstvakken en voor cultuureducatie
geschreven.
In de propedeuse moet de student ervan doordrongen raken dat
hij ‘als leerkracht moet inspireren als cultuurdrager
en cultuuroverdrager en dat
[ik] open moet staan voor andere culturen
om hier sensitief mee om te kunnen
gaan’. Tijdens een zogeheten Meesterproef
en in hun Cultureel paspoort tonen
de studenten hoe ze dit gaan vormgeven.
Tijdens de kernfase volgt verdieping. De
student leert vanuit een cultuurbeschouwelijk
perspectief na te denken over onderwijs
en opvoeding in de hedendaagse
samenleving. Verder leert hij te herkennen
hoe mensen uitdrukking geven aan
hun beleving en hoe hij dit met de kunsten
praktisch kan ondersteunen. Bij levensbeschouwelijke onderwijsactiviteiten
zet de student expressieve elementen in die
op de kinderen zijn afgestemd.
De student krijgt kunstvakken en kunstbeschouwing. Daarbij
weet hij op welke manieren een leraar cultuurdrager en cultuuroverdrager
is en kan zijn, kent hij de uitgangspunten van cultuureducatie
en kan hij de culturele omgeving van kind en school
evenals de eigen culturele bagage verantwoord inzetten in zijn
13

lessen. Daarnaast kunnen studenten kiezen voor de minor Kunst
en cultuur, die afgesloten wordt met een icc-certificaat.
kritische blik
In het pabocurriculum van Hogeschool Rotterdam werd, naast
de kunstzinnige vakken drama, muziek tekenen en handvaardigheid
(beeldend), ook een programma
kunsteducatie aangeboden. Voor dit laatste
onderdeel had de pabo een samenwerkingsconvenant
gesloten met diverse
14
‘ Met een visie krijg
je gemakkelijker
alle neuzen
dezelfde kant op’
instellingen en kunstenaarsinitiatieven
in Rotterdam. In overleg met deze ‘kunstpartners’
is een onderwijsprogramma
ontwikkeld. Tot slot was het mogelijk een
verdiepende minor Cultuureducatie te
volgen die werd afgesloten met het icccertificaat.
Door bezuinigingen kwamen minder
uren beschikbaar voor het programma
kunsteducatie. Dat was aanleiding om
alle activiteiten kritisch onder de loep te nemen en vooral ook te
kijken naar de samenwerking met culturele instellingen. De pabo
greep de cultuurwerkplaats aan om een gewijzigd curriculum te
ontwerpen, passend bij de grootstedelijke context van de pabo en
met behoud van de intensieve samenwerking met de kunstpartners.
Bij dit hele traject is veel aandacht geweest voor gemeenschappelijke
visievorming. Drie studenten hebben onderzoek gedaan
naar visievorming. Ook binnen het team plus samenwerkingspartners
en in de cursus over het handboek en de monitor is veel
aandacht besteed aan de visie op cultuureducatie.
onderzoek
De twee projectleiders voerden gesprekken met vrijwel alle convenantspartners
over de ervaringen tot dan toe, over de meerwaarde
die beide partijen zien in de samenwerking en over mogelijkheden,
ideeën, kansen en wensen voor de toekomst. Ook
zijn contacten gelegd met nieuwe partners, vooral culturele instellingen
die zich specifiek op kinderen richten.
Het bleek dat de samenwerking goed was bevallen, maar ook
dat de instellingen heel verschillende wensen en mogelijkheden
hebben. In plaats van een vast convenant en vaste opzet bleek
dat afzonderlijke, op maat gesneden afspraken over ieders bijdrage
aan het programma kunsteducatie beter werken. Dat versterkt
het onderwijs en sluit beter aan op de wensen en visies
van de verschillende instellingen.
Vrijwel alle instellingen zien als meerwaarde van de samenwerking
het feit dat de studenten kennis maken met hun instelling.
Ze hopen dat de studenten later als leerkracht terugkomen met
hun kinderen. Daarnaast vinden de meeste instellingen het belangrijk
studenten te confronteren met kunst. Veel studenten
bezoeken niet uit zichzelf de culturele instellingen. De samenwerking
biedt instellingen de kans de vonk
voor kunst en cultuur over te brengen en
studenten te laten kennismaken met verschillende
kunstvormen. Daarbij bena-
drukken sommige instellingen dat zij het
belangrijk vinden om aan te sluiten bij de
passies en interesses van studenten om
hen zo te kunnen raken en te enthousiasmeren.
Diverse instellingen willen ook bijdragen
aan de competenties van studenten. Ze
willen studenten bijvoorbeeld leren om
creatief te denken, om vragen te stellen,
om onbevangen te kijken en om te reflecteren
op kunst en op zichzelf. Deze vaardigheden zijn volgens
hen niet alleen van belang voor kunsteducatie, maar algemeen
nuttige vaardigheden.
uitgangspunten
De studenten geven op basis van hun onderzoek de volgende
uitgangspunten voor de vorming van een pedagogische visie op
kunstonderwijs binnen de pabo van Hogeschool Rotterdam:
• Kunstonderwijs in het teken van betekenisgeving en
zingeving: zowel de pabo als de docenten hechten hier
waarde aan. Neem dit als uitgangspunt om bij te dragen
aan de persoonlijke ontwikkeling van studenten en aan
een breder maatschappelijk belang.
• Kunst in samenhang, een betekenisvolle context: plaats
kunstonderwijs in samenhang met andere vakken en in
een actuele en levensechte leeromgeving.
• Belevingswereld van het kind als uitgangspunt, niet als
eindpunt: sluit aan bij de ervaringen van studenten en
leerlingen om hen te motiveren en te stimuleren hun
grenzen te verkennen en te verleggen.
• Emotionele ervaringen als basisvoorwaarde: de pabodocenten
zeiden dat zij het plezier en de beleving van kunst
van belang vinden. Door uit te gaan van de emotionele
ervaringen draag je bij aan de persoonlijke ontwikkeling van
kinderen.
• Het ontwikkelen van vaardigheden en technieken: hoewel
pabodocenten deze kwalificerende functie minder sterk als
ideaal benoemen, vinden zij wel dat dit een voorwaarde is
voor betekenisvol kunstonderwijs.
• Kunst als (beeld)taal: de Rotterdamse pabo legt een nadruk
op taalonderwijs, sluit hier in het kunstonderwijs op aan.
• De pabodocent als participerend onderzoeker: leg de nadruk
op de pabodocent als participerend onderzoeker die de
studenten (en via hen de leerlingen) begeleidt in het proces.
Deze onderzoeksresultaten worden gebruikt om de gemeenschappelijke
pedagogische visie op kunstzinnig onderwijs te
versterken, waarna de vakgroep kunstzinnige oriëntatie een
betekenisvol vakinhoudelijk curriculum kan vormen. Het onderzoek
en de hernieuwde bewustwording van de eigen visie
stelde de pabo in staat om de kwaliteit van het programma
binnen een gewijzigd curriculum te behouden en te actualiseren.
aanscherping
Wouter Engelbart, docent beeldende vorming en onderwijskunde
aan de pabo van Hogeschool Rotterdam, deed in het kader
van zijn studie Urban Education een innovatieonderzoek. Op
basis daarvan formuleerde hij tien aanvullende punten voor het
aanscherpen van het programma kunsteducatie binnen de Rotterdamse
pabo. Deze zijn ook bruikbaar voor andere pabo’s die
met hun culturele omgeving willen gaan samenwerken:
1 De doelen van het programma kunsteducatie dienen voort
te komen uit een goed beschreven visie en missie, waarmee
de vakgroep richting en continuïteit geeft aan haar beleid en
programma.
2 De vakgroep kunstzinnige oriëntatie dient het aanbod van
de culturele instellingen af te stemmen op de pedagogische,
didactische en kunstzinnige doelen van de pabo.
3 De vakgroep kunstzinnige oriëntatie dient echter ook ruimte
te bieden voor kwaliteiten van diverse instellingen, om haar
programma kunsteducatie te versterken.
4 Daarom kan het algemene convenant voor alle instelligen
beter omgezet worden naar een convenant per instelling,
omdat motieven van samenwerking, doelen, samenwer-
kingsvorm, organisatie en financiering per instelling sterk
verschillen.
5 a. In elk convenant dienen de motieven, doelen, vorm,
organisatie en financiering van samenwerking opgesteld te
worden, zodat beide partijen helder hun verwachtingen
vermelden.
b. De grootte van de groep studenten die een culturele in
stelling bezoekt kan per instelling anders zijn, omdat de
doelen en werkwijze van iedere instelling verschilt.
6 De culturele instellingen en de pabo denken na over de
wijze waarop studenten ‘geraakt’ kunnen worden en
affiniteit ontwikkelen met kunst en kunsteducatie.
7 Voor sommige instellingen is een samenwerking met
scholen uit het primair onderwijs wenselijk, zodat
studenten zien hoe kinderen kunst beleven. Dit laat
studenten het belang van kunsteducatie voor jonge
kinderen ervaren.
8 Bied oriëntatie voor alle studenten, zodat iedereen het
belang ervaart; bied specialisatie voor geïnteresseerden,
zij kunnen kunsteducatie kwalitatief vormgeven.
9 De vakgroep kunstzinnige oriëntatie kan een bijdrage
leveren aan de pabobrede visie op opleiden, aangezien
kunst aandachtsvelden waardeert die onderscheidend
zijn en die een bijdrage leveren aan de brede oriëntatie
van de student.
10 Breng de kwaliteiten van het programma onder de aandacht
van verschillende afdelingen binnen de organisatie en het
werkveld, zodat pabo en basisscholen waardering voor en
inzicht krijgen in kunsteducatie.
Met de adviezen uit beide onderzoeken gaat de Rotterdamse
pabo haar visie aanpassen. Belangrijkste uitgangspunten zijn
de eigen leefwereld van de studenten en meer aandacht voor
flexibiliteit om op de verschillende mogelijkheden van de instellingen
in te spelen. Daarnaast wil de pabo in aansluiting op het
Groningse onderzoeksproject Cultuur in de Spiegel meer aandacht
besteden aan cultureel bewustzijn.
In een film van een half uur vertellen instellingen over het belang
van samenwerking. Bekijk de film ‘kunsteducatie op de pabo
hogeschool Rotterdam’ op YouTube.
15

16
Paul Vogelezang stond in
2001 aan de wieg van het Paboproject.
Tot hij in 2010 directeur werd van EDU-ART
heeft hij bij Cultuurnetwerk Nederland
het project gecoördineerd.
‘ Het begrip cultuureducatie was
destijds nog niet gangbaar’
‘Ik ben erg trots op alles wat dit project in ruim tien jaar bereikt heeft’, zegt
voormalig projectleider Paul Vogelezang. ‘Het enige wat ik anders zou doen, is dat ik
van meet af aan ook basisscholen veel meer bij het project zou hebben betrokken.
Want het blijft natuurlijk de vraag hoeveel van de kennis van en ervaring met
cultuureducatie van jonge leraren daadwerkelijk landt in de scholen.’
Tekst: Peter Zunneberg
En dat laatste was precies het idee van het Paboproject: om cultuureducatie
in de basisscholen een flinke impuls te geven door
ermee te beginnen in de opleiding van leerkrachten in spe. ‘Daarbij
was het plan om te kijken hoe je vanuit de kunstvakken cultuureducatie
meer in het curriculum kon krijgen.’
zoektocht
De eerste ronde startte met vijf pabo’s. ‘Zij gingen bij zichzelf na
hoe kunst en erfgoed een plek in hun eigen curriculum hadden,
want dat was nog helemaal niet gestructureerd. Het begrip cultuureducatie
was nog niet algemeen gangbaar. En die inventarisatie
bleek erg nuttig. Opleidingen moesten bepalen waar ze
stonden met die vakken en hoe het zat
met de integratie en de samenhang ervan
met de rest van het curriculum. Die
samenhang en integratie bleek met de
kunst- en erfgoedvakken onderling al
moeilijk genoeg. Wat geef je bijvoorbeeld
je studenten voor stageopdracht mee? Op
dat moment waren er nog geen minors,
maar zat alles nog in het basisprogramma.’
In de tweede tranche gingen de pabo’s
verder, maar werd bovendien afgesproken
dat ze zouden kijken wat ze van elkaars
opbrengsten konden gebruiken. ‘Zo leerden
de kunstpabo’s iets wat bij erfgoedvakken al heel normaal
was: kijken naar de directe omgeving. Mode, architectuur, dat is
er veel meer bij betrokken. Achteraf kun je constateren dat het
project één hele lange zoektocht is geweest naar wat nu eigenlijk
cultuureducatie is.’
‘ Ik ben erg trots op
alles wat dit project
in ruim tien jaar
bereikt heeft’
In de eerste vier à vijf jaar zag Vogelezang dat op allerlei plekken
de hakken in het zand gingen. ‘Allerlei docenten, van kunstvakken,
maar ook van geschiedenis en aardrijkskunde, waren bang
dat een nieuw vak cultuureducatie ten koste zou gaan van hun
eigen vak en daar was behoorlijk wat verzet tegen. De vraag wat
er over zou blijven van hun vak en het ambacht, was voor docenten
belangrijker dan de vraag wat een student nodig heeft om
met cultuureducatie bezig te zijn.’
cultuuroverdrager
Belangrijk bleken de termen cultuurdrager en cultuuroverdrager.
Iedere burger is cultuurdrager, maar als leerkracht moet je die
cultuur ook overdragen. ‘En dan kom je bij
de vraag welke cultuur dat dan is. Want
de ene pabo is de andere niet, onderling
zijn er grote verschillen. In de derde tran-
che zijn we het daarom vooral over de inhoud
gaan hebben: welke cultuur moeten
leerkrachten overdragen? En in de vierde
tranche hebben we gekeken hoe je dan de
kwaliteit daarvan kunt meten. Uiteindelijk
hebben we de Cultuurmonitor pabo/
PO opgesteld: een matrix waarin alle
randvoorwaarden zijn benoemd om kwalitatief
goed met cultuureducatie bezig te
zijn. Dan heb je het over tijd, geld, ruimte,
materialen, de mogelijkheid om naar buiten te gaan. Maar uiteindelijk
staat of valt de aandacht voor cultuureducatie met het
management. Als zij het niet zien zitten, komt het nooit van de
grond.’
17

cultuureducatie zichtbaar maken
18
onbekend maakt onbemind
Collega’s van andere vakken weten vaak niet wat de
kunstvakken en cultuureducatie inhouden en wat ze toe-
voegen aan de pabo-opleiding. Door dit zichtbaar te maken
zullen docenten en studenten de waarde en relevantie
van deze onderdelen eerder onderkennen. Voorbeelden van
pabo’s uit Nijmegen, Breda en Meppel laten zien hoe je
dat kunt aanpakken. Tekst: Eeke Wervers
In het Handboek cultuureducatie in de pabo beschrijven teams
van pabodocenten wat cultuureducatie inhoudt, hoe je het aan
kunt pakken en wat het belang is voor studenten en basisschoolleerlingen.
Cultuureducatie, aldus het handboek, rust kinderen
toe om in de toekomst goed te kunnen participeren in de samenleving,
waarvan erfgoed, kunst en media belangrijke onderdelen
zijn. Daarnaast gaat het om overdracht van culturele verworvenheden
en individuele ontwikkeling door het opdoen van persoonlijke,
vormende ervaringen.
Cultuureducatie kent een veelheid aan doelen en effecten. Zo
versterkt erfgoededucatie de binding met het verleden en het
historisch besef. Kunsteducatie vergroot de kunstzinnige en creatieve
vermogens van mensen en verschaft mensen de middelen
om een gemotiveerde keuze te maken uit het kunstaanbod
en actief deel te nemen aan het culturele
leven. Media-educatie draagt bij aan mediawijsheid
en leert kinderen kundig en
kritisch om te gaan met massamedia.
culturele werkgroep
Hoe kun het belang en waarde van cultuureducatie
nu delen met collega’s? Pabo
Groenewoud van de Hogeschool van Arnhem
en Nijmegen (HAN) heeft daar een
project aan gewijd. De opleiding heeft onderzocht
hoe je voor cultuureducatie een
krachtige leeromgeving kunt creëren met
als doel een zichtbaar cultureel klimaat
binnen de opleiding. Docenten en studenten moeten zich bewust
worden van de waarde van deze krachtige culturele leefomgeving
en daarmee de noodzaak ervaren om deze rijke omgeving
te gebruiken in hun onderwijs.
De pabo stelde een culturele werkgroep in om cultuureducatie
binnen het curriculum vorm te geven. Deze werkgroep, bekostigd
met project- en incidentele gelden, ontplooit activiteiten
rondom kennisconstructie, curriculum en werkveld. Ze is bovendien
verantwoordelijk voor het behalen van de doelstellingen
voor cultuureducatie binnen Pabo Groenewoud en zet zich in om
cultuureducatie zichtbaar te maken en blijvend op de agenda te
zetten.
Om een krachtige leeromgeving voor cultuureducatie te creëren
is een enthousiaste groep collega’s noodzakelijk. Eén kartrekker
is te kwetsbaar, aldus Niekje van de Lavoir, docent beeldend en
projectleider. ‘Tijdens en door het project zijn alle leden van de
culturele werkgroep zich deskundiger gaan voelen en zelfstandi-
‘ Als groep van
betrokken docenten
met gebundelde
krachten is meer te
bereiken dan als
eenling’
ger gaan opereren. Gedurende het jaar zijn meer specifieke taken
verdeeld en beoogde resultaten afgesproken. De leden voelen
zich hierdoor meer eigenaar van het proces, wat ook meer betrokkenheid
en plezier oplevert.’
Het bleek belangrijk om voortdurend druk te blijven uitoefenen
op nieuwe curriculumontwikkelingen. ‘Wij kunnen het ons niet
permitteren om de teugels te laten vieren. Als groep van betrokken
docenten met gebundelde krachten is daarbij meer te bereiken
dan als eenling.’ Door hun inspanningen is er een verankerde,
zichtbare lijn cultuureducatie in het nieuwe curriculum opgenomen
en wordt die ook de toetsing meegenomen.
interviews met collega’s
Om cultuureducatie zichtbaar te maken moet wel duidelijk zijn
wat cultuureducatie is en wat de rol is
binnen het curriculum. Daarom heeft de
werkgroep op Pabo Groenewoud een vi-
sie op cultuureducatie geformuleerd en
gepresenteerd op een personeelsbijeenkomst.
Daarnaast heeft de werkgroep enkele
collega’s en studenten geïnterviewd
voor de nieuwsbrief van de pabo, het
Groenewoud Journaal. Deze interviews
zijn ook gepresenteerd op grote borden in
de gangen van de pabo.
Met het curriculum als inhoudelijk fundament
kan cultuureducatie verder
zichtbaar worden gemaakt met culturele
activiteiten en prikkelende voorstellingen binnen en buiten het
gebouw. Voorbeeld van een terugkerend evenement is de performance
night.
Cultuureducatie krijgt ook in de samenwerking met scholen een
nadrukkelijker accent, bijvoorbeeld tijdens de stages van studenten.
De samenwerking met culturele instellingen wordt verder
geïntensiveerd.
De volgende stap is een doorgaande lijn met programmaonderdelen
cultuureducatie in alle leergebieden en innovatieve
cultuureducatieve leerarrangementen die door minor- en majorstudenten
worden gepresenteerd. Verder start de werkgroep de
samenwerking tussen pabo, icc’ers en studenten op.
fysieke cultuurwerkplaats
De pabo van Hogeschool Avans in Breda neemt creativiteit en
creativiteitsontwikkeling mee in het hele curriculum. Dat biedt
veel aanknopingspunten voor vooral cultuureducatie en de
19

kunstvakken. De vakgroep cultuureducatie krijgt uren voor overleg
en ontwikkeling en er is een werkplaatsassistent aangesteld
ter ondersteuning van docenten en studenten. De pabo werkt
samen met een aantal vaste partners, onder meer met de lokale
bemiddelingsorganisatie tussen instellingen en scholen. De directie
vindt cultuureducatie belangrijk voor de ontwikkeling van
kinderen en studenten, vandaar ook de aandacht voor creativiteitsontwikkeling
en de goede faciliteiten.
Avans heeft met landelijke subsidie uit
het Paboproject een fysieke cultuurwerk-
plaats ingericht. Een groot lokaal in de
vleugel bij de kunstvakken is ingericht
als studiecentrum en praktijklokaal. Studenten
kunnen hier zelfstandig werken,
maar de cultuurwerkplaats heeft vooral
een externe functie. Het is een plek waar
scholen en instellingen een vraag kunnen
stellen over cultuureducatie. Studenten
en docenten gaan vervolgens samen met
de school of instelling op zoek naar een
antwoord.
De cultuurwerkplaats is met een grote conferentie met presentaties
en workshops geopend, waarbij veel scholen en instellingen
uit de regio aanwezig waren. Het bleek een succesvolle manier
om cultuureducatie en de rol van de pabo daarbij zichtbaar te
maken. Het feit dat zoveel scholen het de moeite waard vonden
deze conferentie te bezoeken zorgde ook intern voor succes: het
vestigde bij veel collega’s de aandacht op het belang van cultuureducatie.
kunstweek
De eerste opdracht voor de cultuurwerkplaats kwam van een basisschool
die vroeg om een kunstweek te ontwikkelen voor alle
groepen. Onder begeleiding van hun docenten ontwikkelden
studenten voor alle disciplines lessen en workshops. Tijdens een
week in mei gaven ze elke middag in groepjes les aan de klassen.
Ze werkten toe naar een presentatie of tentoonstelling. Op
vrijdagmiddag waren alle ouders uitgenodigd en de kinderen
lieten trots hun resultaten zien. Er waren fotocollages, schilderijen,
dans, zang, muziek en toneel. Indrukwekkend, vonden alle
betrokkenen.
Door dit project werd binnen de basisschool en voor de ouders
duidelijk wat cultuureducatie is, wat het belang ervan is voor kinderen
en wat de rol van de pabo kan zijn.
Ook over dit project werd uitgebreid bericht, bijvoorbeeld in een
papieren nieuwsbrief naar alle basisscholen in de regio. Daarmee
profileerde de pabo zich met cultuureducatie. Doel was bo-
‘ De grote opkomst
van basisscholen
vestigde bij collega’s
de aandacht op
het belang van
cultuureducatie’
vendien om andere scholen op ideeën te brengen. Docenten en
studenten zijn benieuwd welke vragen er komend jaar op hen af
komen.
rijk educatief aanbod
In de cultuurwerkplaats van de Pabo Meppel staat de samenwerking
tussen de diverse instellingen in de aangrenzende wijk
Haveltermade centraal. Pabostudenten en
-docenten ontwikkelen samen met medewerkers
van diverse instellingen voor deze
wijk een steeds rijker cultuureducatief
aanbod.
Haveltermade is een achterstandswijk
waar veel culturen samenleven. In het
centrum van Meppel is veel historisch erfgoed,
kunst en cultuur, maar uit onderzoek
blijkt dat kinderen uit dit soort wijken niet
of nauwelijks in contact komen met deze
cultuur. Alleen het aanbod van de twee basisscholen
in de wijk brengt hen hiermee
in contact en dit aanbod lijkt minimaal.
Met een rijk educatief aanbod hoopt de pabo bij te dragen aan
de integratie van de diverse bevolkingsgroepen in de wijk. Daarbij
besteedt de opleiding in het buitenschoolse traject aandacht
aan taalontwikkeling en aan kennis en waardering van elkaars
culturen.
Pabo Meppel ziet dit project vanuit haar missie - het opleiden
van goed toegeruste leraren – als een kans voor de studenten om
de ontmoeting met diverse culturen vorm en inhoud te geven
(veel van de praktijkscholen zijn ‘witte scholen’) en zich te verdiepen
in de culturele dimensie van de schoolomgeving.
ontwerponderzoek
Het cultuurwerkplaatsproject maakt deel uit van de nieuwe
minor Educatief ontwerpen voor derde- en vierdejaarsstudenten.
Hierin moeten studenten een activiteitenaanbod realiseren
dat de kinderen actief in contact brengt met de vier Meppelse
aandachtsgebieden van cultuureducatie (kunst, media, erfgoed,
jeugdliteratuur).
Uitgangspunt bij deze minor is ontwerponderzoek (design research):
de student ontwerpt na theoretische verdieping een
goed beargumenteerd educatief arrangement. Hij past dit ontwerp
toe in de praktijk en reflecteert vervolgens op de bevindingen.
Vervolgens komt hij met een theoretische bijstelling, verantwoording
en aanpassing van het educatief ontwerp. Deze cyclus
kan verschillende keren doorlopen worden. De student ontwikkelt
zo onderzoeksvaardigheden die hij in de onderwijspraktijk
veelvuldig zal moeten toepassen ter verbetering of vernieuwing
van het onderwijs.
Van en met elkaar leren krijgt in de minor bijzondere aandacht.
Er vindt uitwisseling plaats op diverse niveaus: tussen studenten
en leerlingen, maar ook tussen studenten en leerkrachten,
welzijnswerkers of medewerkers van diverse instellingen. Ook
pabodocenten wisselen kennis uit met diverse partijen en zo stimuleert
de cultuurwerkplaats dat docenten en medewerkers in
elkaars keuken gaan kijken en samen projecten doen.
Op deze manier wordt voor alle betrokkenen zichtbaar wat cultuureducatie
is en hoe je dit in een wijk als Haveltermade kunt
inzetten. Dat geldt voor alle samenwerkingspartners: Scala (centrum
voor de kunsten), educatieve uitgeverij Edu-Actief, instellingen
in de wijk (Eigen Kracht Café, Welzijn Meppel), het buurthuis
en de naschoolse opvang Speelwerk. Ook de gemeente Meppel
toont interesse in dit project. Pabo Meppel heeft het zogeheten
Marokko-overleg opgericht, een werkgroep die regelmatig bijeen
komt en met de verschillende partners culturele activiteiten ontwikkelt,
zoals projectweken, lezingen en theatervoorstellingen.
Bij alle partners en ook bij de gemeente is duidelijk wat de inhoud
en waarde van cultuureducatie kan zijn.
zichtbaar
Om cultuureducatie zichtbaar te maken moet je binnen de eigen
opleiding beginnen. De zogeheten kwaliteitsdriehoek (zie pagina
22) moet in balans zijn: cultuureducatie moet een duidelijke
plek in het curriculum hebben, er moeten voldoende budget
en faciliteiten zijn en de organisatie en de samenwerking met
partners moet in orde zijn. Van daaruit kun je cultuureducatie
zichtbaar maken, binnen en buiten de opleiding. Duidelijke en
innovatieve projecten helpen daarbij, omdat je daarmee goed
kunt vertellen waar het om gaat. Inspirerende voorbeelden
maken cultuureducatie zichtbaar.
20 21

Niekje van de Lavoir is docent beeldend op Pabo Groenewoud in Nijmegen.
Bij het Paboproject was zij medeverantwoordelijk voor de Cultuurmonitor pabo/PO en was ze
betrokken bij het ontwikkelen en uitvoeren van de implementatietraining.
‘ De kwaliteitsdriehoek moet in
balans zijn’
‘Kwaliteit is altijd afhankelijk van drie factoren’, stelt Niekje van de Lavoir.
‘Uiteraard is dat inhoud, waar visie en onderwijscurriculum een rol spelen.
Daar horen randvoorwaarden als financiën, faciliteiten, schoolorganisatie bij.
En als derde is er de relatie en de samenwerking met de partners.’
Tekst: Peter Zunneberg
22
Van de Lavoir, vrijwel vanaf het begin betrokken bij het Paboproject,
heeft onder meer een bijdrage geleverd aan de ontwikkeling
van de Cultuurmonitor pabo/PO, waarin
criteria zijn vastgelegd om de kwaliteit
van cultuureducatie te bepalen. Het is
volgens haar essentieel dat de hoeken
van de kwaliteitsdriehoek in balans zijn.
‘Je kunt nog zo’n prachtige visie hebben of
een mooi onderwijscurriculum, maar als
je de middelen niet hebt of het personeel
ontbreekt om het deskundig uit te voeren,
dan laat de kwaliteit natuurlijk te wensen
over.’
training
Naast de Cultuurmonitor werd het Handboek
cultuureducatie in de pabo ontwikkeld. Beide moesten onder
de aandacht van pabodocenten worden gebracht. ‘Een aantal
docenten zag je telkens weer op netwerkbijeenkomsten, maar
een veel groter aantal bereikten we daarmee niet. Vandaar dat
‘ Dankzij handboek
en monitor werd
cultuureducatie op
onze pabo breed
gedragen’
we een training hebben opgezet. Elke pabo mocht een aantal
docenten naar de training sturen en daarvoor werden ze zelfs
betaald.’
Het trainingsmateriaal bestond uit een
gestuurd gesprek, een vragenlijst cultuur-
educatie en een vragenlijst cultuureducatieve
activiteit. ‘Het leuke van de training
was dat deze elke keer op een andere pabo
plaatsvond. Zo kwam je telkens in een andere
cultuur. Aan de ene kant zag je wat
er gerealiseerd was, pareltjes, maar je zag
ook waar collega’s nog mee worstelden.’
De bedoeling van de training was om
in elke opleiding het gesprek op gang te
brengen over visie, inhoud en het belang
van cultuureducatie. ‘Daarbij diende de
vragenlijst cultuureducatie om te kijken waar je nu precies stond.
Tijdens de bijeenkomst is veel uitgewisseld over hoe je de directie
en collega’s van andere leergebieden warm kunt maken voor
cultuureducatie.’
kansen
Van de Lavoir heeft weinig zicht op hoe andere pabo’s de monitor
en het handboek gebruiken. ‘Voor onze pabo heeft het opgeleverd
dat cultuureducatie breed gedragen werd en dat de directie
daar helemaal achter stond. Inmiddels is er een nieuwe directie
en moet ik opnieuw het gesprek aangaan over de positie van het
vak. Dat is in een tijd waarin zo gefocust wordt op taal en rekenen
niet makkelijk.’
Tegelijkertijd ziet ze ook wel weer kansen. ‘Als straks de kennisbasis
cultuureducatie geïmplementeerd moet worden, biedt dat
een aanknopingspunt om daar weer op in te gaan en de positie
van het vak te verstevigen. Ik denk wel dat ons curriculum van
competentiegericht weer meer doelgericht is geworden. Natuurlijk
hebben we de competenties niet helemaal losgelaten,
maar we hebben bij alle beroepstaken doelen geformuleerd, die
worden omgezet in toetscriteria. En daarbij wordt cultuurdragercultuuroverdrager
op een aantal plekken benoemd.’
23

verankering
‘ Tot grote spijt van
velen ontbreekt in
het domein kunstzinnige
oriëntatie
nog de kennisbasis
cultuureducatie’
24
cultuur als cement van het curriculum
Met een vaste plek in het curriculum worden culturele
activiteiten van ‘uitstapjes’ serieuze lesstof. Ze kunnen niet
zomaar worden weggestreept als andere zaken tot prioriteit
worden verheven. Twee cultuurwerkplaatsen hebben zich
in het afgelopen jaar ieder op eigen manier ingespannen om
cultuuronderwijs binnen het curriculum van hun pabo te
verankeren. Tekst: Melissa de Vreede
In september 2012 zijn 24 eerstejaarsstudenten begonnen met
een bijzondere opleiding. Zij vormen samen de Cultuurklas van
Pabo Hogeschool Leiden en gaan zich de komende vier jaar voorbereiden
op hun toekomstige beroep als leerkracht annex cultuurcoördinator
of – wie weet? – als medewerker educatie van
een culturele instelling.
De Leidse pabo is een grote opleiding met jaarlijks zo’n zes tot acht
groepen eerstejaars. Studenten met sportieve aspiraties kunnen
zich sinds dit studiejaar aanmelden voor de specifieke Sportklas
en studenten ‘met een passie voor cultuur’ kunnen de Cultuurklas
volgen. ‘Houd je van dansen? Zing je graag of zit je op toneel? En
vind je het leuk om basisschoolkinderen kennis te laten maken
met kunst, media en cultureel erfgoed? Dan is de Cultuurklas iets
voor jou!’, aldus de website van Hogeschool Leiden.
extra competenties
Cultuurnetwerk Nederland volgde het opzetten en ontwikkelen
van het specifieke lesprogramma voor de Cultuurklas met
belangstelling. Een dergelijke intensieve onderdompeling in
kunst- en cultuuronderwijs biedt immers de kans op leerkrachten
die het culturele klimaat op hun werkplek positief kunnen
beïnvloeden. Afgestudeerden van de Cultuurklas ontvangen het
icc-certificaat.
De geïnteresseerde student krijgt de waarschuwing er rekening
mee te houden dat de keuze een verzwaring van de studie betekent.
Degene die dit traject volgt, krijgt namelijk naast het
normale curriculum aanvullende opdrachten voor kunst, media
en cultureel erfgoed. Ze verwerven met andere woorden extra
competenties.
Hiermee lijkt al enigszins tegemoet te worden gekomen aan wat
in het advies van de Commissie Kennisbasis Pabo het profieldeel
voor kunstzinnige oriëntatie heet. Naast het voor alle studenten
verplichte kerncurriculum (basisdeel) is er voor wie wil ruimte
voor verdieping dan wel profilering. Zo kan een basisschool in
de toekomst een gedifferentieerd docententeam samenstellen,
waarin leerkrachten elkaar aanvullen en ieder zijn eigen deskundigheid
inbrengt.
stagescholen
Voor de betrokken docenten van Pabo Leiden is de ontwikkeling
van het specifieke curriculum voor de Cultuurklas én alle
bijkomende organisatorische en praktische zaken een spannend
proces. De grote lijnen voor de vier leerjaren liggen vast en ook
over het eindprofiel van de student met een Cultuurklasdiploma
op zak bestaat consensus. Maar de precieze invulling krijgt pas
gaandeweg gestalte. Terwijl de eerstejaars met het eerste semester
bezig zijn, leggen de pabodocenten de laatste hand aan
de opdrachten voor het tweede semester.
De pabodocenten hebben geprobeerd om zoveel mogelijk cultuuronderwijs
te integreren in het reguliere eerstejaarscurriculum.
Daarbij krijgen in de Cultuurklas reguliere opdrachten een
kunst- en cultuurinvalshoek. Het meest hiervoor in aanmerking
kwam een aantal stageopdrachten, waarbij studenten zich moeten
verdiepen in zaken als lesaanpak en keuzes van de school.
Daarvoor waren stagescholen nodig die kunst- en cultuureducatie
hoog in het vaandel hebben.
Dit bleek een van de knelpunten: anders dan in het voortgezet
onderwijs bestaan er immers (nog) geen cultuurprofielscholen in
het basisonderwijs. De pabo was voor het vinden van geschikte
stagescholen afhankelijk van tips en suggesties die via via binnenkwamen.
Extra struikelblok was dat veel basisscholen toch
al niet graag stageschool voor eerstejaarsstudenten zijn. Renate
Ammerlaan, samen met haar collega Rebecca van Ingen verantwoordelijk
voor de Cultuurklas, zegt hierover: ‘Stagescholen met
een cultuurprofiel zijn zeldzaam. We hebben een overzicht gemaakt
van scholen die meer dan gemiddeld aan cultuureducatie
doen en slechts een aantal daarvan vonden we bereid om Cultuurklasstudenten
te ontvangen. Er zijn bijvoorbeeld Jenaplanscholen
die vanuit hun visie veel aan cultuureducatie doen, maar
die willen geen eerstejaars. Ook een kunstmagneetschool waarmee
we al heel lang goed contact hebben, wil dat niet, omdat
het een school is in een achterstandswijk. Die scholen bewaren
we dus voor de tweedejaars.’
Scholen voelden ook weinig voor het ontvangen van een groepje
studenten. ‘Het idee van meer studenten op één school moesten
we dus laten varen. Nu laten we studenten halverwege het jaar
wisselen om toch iedereen de kans te geven een semester stage
te lopen op een school met extra aandacht voor cultuur.’
intakegesprek
Een andere onzekere factor was het aantal aanmeldingen voor
de Cultuurklas. Te veel, waardoor selectie noodzakelijk zou zijn?
Of juist te weinig, waardoor misschien combinaties met de reguliere
paboklassen of met de Sportklas gemaakt moesten worden?
Uiteindelijk bleek in deze eerste ronde geen van beide het
geval: het aantal geïnteresseerde studenten was precies goed.
En tot vreugde van de initiatiefnemers bestaat de klas niet uit
alleen meisjes, maar doen er ook zeven jongens mee.
Met alle kandidaten is een intakegesprek gevoerd zodat beide
partijen weten waar ze aan toe zijn. Een aantal potentiële deel-
25

nemers besloot op basis van het gesprek toch voor de ‘gewone’
pabo te kiezen. ‘Een aantal studenten is na de intakegesprekken
uit eigen beweging afgevallen’, vertelt Ammerlaan. ‘Overigens
waren dat studenten waar wij zelf ook al twijfels over hadden.
Zij gaven als reden dat ze opzien tegen de zwaarte van het programma.
Het ís inderdaad een verzwaring en om die reden raden
we het mensen soms ook af, zoals een student met dyscalculie.
Die moet al alle zeilen bijzetten met rekenen en dan is zo’n extra
cultuurtraject geen verstandige optie.’
De kersvers gestarte Cultuurklas heeft al voor het eerste onverwachte
neveneffect gezorgd. Aan het eind van de introductieweek
vindt traditiegetrouw De Parade plaats, een soort bonte
avond. Wie zich daar nadrukkelijk manifesteerden laat zich raden:
de studenten van de Cultuurklas.
kennisbasis cultuureducatie
Tot grote spijt van velen ontbreekt in het domein Kunstzinnige
oriëntatie nog de kennisbasis cultuureducatie (zoals in het domein
Oriëntatie op jezelf en de Wereld nog de kennisbasis sociale
redzaamheid ontbreekt). Degenen die al jaren bezig zijn
cultuureducatie binnen hun pabo te verankeren en daarbij regelmatig
forse tegenwind ondervinden, voelen zich in de steek
gelaten. Immers, hoe kunnen ze hun directie nu overtuigen van
het belang van cultuureducatie als er niet eens een plek voor is
ingeruimd binnen de kennisbasis?
De adviescommissie Kennisbasis Pabo heeft overigens beloofd
dat de ontbrekende delen alsnog worden aangevuld en voert
als verdediging voor het – voorlopig! - weglaten van cultuureducatie
en sociale redzaamheid aan dat deze beide kennisbases
een ander karakter hebben dan de andere. In haar advies Een
goede basis (2012) schrijft ze: ‘Ze gaan niet over een schoolvak,
maar over thema’s en vaardigheden die groepen vakken met
elkaar verbinden, ook wel educaties genoemd. Het ligt voor de
hand om de thema’s in deze educaties te verweven met de betreffende
vakken. Voorbeelden: aandacht voor milieueducatie
raakt aan een scala van vakken; hetzelfde geldt voor aandacht
voor ons cultureel erfgoed. De beide aangeleverde kennisbases
pasten niet zonder meer in de door ons voorgestelde structuur.
Het lukte niet om op basis van de stukken in kort tijdsbestek te
komen tot een acceptabel resultaat. Wij zijn van mening dat het
hier om belangrijke thema’s gaat die nog een serieuze ontwikkelslag
verdienen.’
inventarisatie
Een van de pabo’s die er last van heeft gehad dat de kennisba-
sis cultuureducatie nog geen plek heeft in het advies, is Fontys
Hogeschool Kind & Educatie (FHKE). Deze opleiding omvat vijf
pabo’s op vijf locaties (Den Bosch, Venlo, Veghel, Eindhoven en
Tilburg). Op alle vijf heeft cultuureducatie - of cultuuronderwijs
zoals het steeds vaker wordt genoemd – een plek binnen het
curriculum. Maar wat is die plek en hoe wordt die ingevuld? Dat
wilde een aantal kunstvakdocenten graag weten om vervolgens
te komen tot één curriculum voor de nieuwe FHKE. Bij het vormgeven
van dit curriculum wilden de docenten aansluiten bij de
kennisbasis cultuuronderwijs.
Het voorlopig uitblijven van deze kennisbasis heeft de initiatiefnemers
er niet van weerhouden te starten. De inventarisatie van
de huidige programma’s en activiteiten voor cultuureducatie op
de vijf pabo’s is degelijk aangepakt, met de Cultuurmonitor PO
als leidraad. Allereerst werd een uitvoerige digitale vragenlijst
verstuurd aan alle 151 docenten aan de vijf pabo’s. De respons
was 43% (65 docenten). Vervolgens werden alle studenten (23)
die de minor cultuuronderwijs hebben gevolgd, gevraagd naar
hun herinneringen aan en mening over deze minor. Als derde actie
zijn sleutelfiguren geïnterviewd om te achterhalen hoe het
curriculum op iedere locatie concreet vorm krijgt: welke activiteiten
worden ondernomen, wat is de visie op cultuuronderwijs
en met welke partners wordt samengewerkt?
De uitkomsten van deze drie onderdelen zijn ten slotte voorgelegd
aan een aantal in- en externe betrokkenen om conclusies
te checken en waar nodig extra informatie naar boven te halen.
Doel was ook om te kijken waar kansen en bedreigingen lagen.
positieve houding
Zowel docenten als studenten blijken over het algemeen een
positieve tot zelfs zeer positieve houding te hebben tegenover
cultuuronderwijs. De docenten vinden dat de cultuuronderwijsvakken
in belangrijke mate bijdragen aan creativiteit, fantasie
en nieuwsgierigheid en aan in hun ogen essentiële beroepstaken
als inspireren, visie ontwikkelen en ontwerpen. De meesten
geven te kennen zelf graag een rol te spelen binnen cultuuronderwijs.
Ze zijn ook bereid tot professionalisering, zij het bij voorkeur
niet door een cursus te volgen. Liever leren zij van hun collega’s
in de kunstvakken. Ook bezoek aan culturele instellingen
vinden ze aantrekkelijk.
Op de Fontys Pabo’s krijgt dans verreweg de minste aandacht en
wint beeldend van muziek en drama. Alleen Tilburgse docenten
en studenten vermelden ervaringen met dans; deze pabo heeft
dan ook als enige een vakdocent dans in dienst.
Gevraagd naar excursies herinneren studenten zich vooral de
meest recente uitstapjes. Voor materieel erfgoed weet bijna niemand
een voorbeeld te noemen, terwijl later uit de antwoorden
blijkt dat bijvoorbeeld een bezoek aan Kamp Vught is gebracht.
Kennelijk wekt het begrip ‘materieel erfgoed’ geen associaties
met een dergelijk excursiedoel. De docenten hebben hiervan
alvast geleerd dat zij hun activiteiten nadrukkelijker van labels
moeten voorzien, zodat studenten ze beter kunnen plaatsen en
wellicht ook beter onthouden.
hobbels
Als hobbels op de weg naar een geïntegreerd curriculum cultuuronderwijs
komen uit het Fontys-onderzoek een aantal overbekende
zaken naar voren. Met stip op nummer 1 staat tijdgebrek.
‘Druk, druk, druk’, schrijft een aantal respondenten als antwoord
op de vraag naar ervaren belemmeringen.
Ook varianten als ‘gebrek aan ruimte, rust
en middelen’ en de ‘dwang van de roosters’
worden herhaaldelijk genoemd. Eén
docent verwoordt de door hem gevoelde
belemmeringen als volgt: ‘Bureaucratie,
roostering en formats kunnen spontane
en verrassende processen volledig blokkeren
en in de wielen rijden. Binnen heldere
kaders moet mijns inziens juist heel
veel vrijheid worden gegeven. Zo kan een
onorthodoxe kijk op dingen een plek krijgen
en kan je samen met studenten een
avontuur en een gesprek aangaan. Samen
naar oplossingen zoeken. Dat is toch het mooiste dat je kan nastreven?’
Een ander knelpunt dat herhaaldelijk genoemd wordt, is de nadruk
in de opleiding op kennis en de toetsing daarvan. Respondenten
pleiten voor meer vrijheid bij de invulling en vormgeving
van de verschillende domeinen én voor cross-overs. ‘Hokjesdenken
en teveel nadruk op kennis, kennis en nog eens kennis. Dát
is het probleem’, zegt iemand. ‘Sommige locaties zitten erg vast
aan strakke patronen. Ik denk dat we ondernemerschap en een
bredere invulling van bijvoorbeeld de stage echt ruimte moeten
gaan geven’, vindt een ander.
Hoe zou het allemaal beter kunnen? Ook daarover lijken de opvattingen
redelijk eensluidend. ‘Benut de talenten en de kennis
van collega’s’, is een tip die herhaaldelijk opduikt. Een van de
respondenten suggereert een ‘Dag van de verborgen talenten’
te organiseren om ‘te makelen, te organiseren, te koppelen, te
verbinden én te vieren’. Op die dag zou niet alleen de aanwezige
expertise kunnen worden geïnventariseerd, maar zou ook gekeken
kunnen worden hoe je krachten kunt bundelen. Dergelijke
tips sluiten aan bij de eerdere wens om van elkaar te horen en
te leren.
In uitwisseling liggen dus zeker kansen voor de vormgeving van
een curriculum cultuuronderwijs dat, om de adviescommissie
Kennisbasis Pabo te citeren, ‘de vakken verbindt’. Wie weet gaat
dan de wens van een van de respondenten in vervulling: ‘Ik zou
cultuuronderwijs als kapstok of als cement voor de andere vakken
willen zien.’
draagvlak
Als het aan de adviescommissie ligt, kiest iedere pabo haar eigen
invulling voor cultuureducatie. Want wanneer hun advies
wordt overgenomen, volgen studenten in
de toekomst naast het afgesproken kern-
curriculum een of meer profieldelen. En
blijven zij zich ook tijdens hun werkzame
leven nog verder scholen.
Zoals gezegd kijken pabo’s met spanning
uit naar de precieze plek die cultuuronderwijs
in het kerncurriculum en het profieldeel
zal krijgen. Maar diverse pabo’s
hebben zich al flink ingespannen om een
curriculum cultuureducatie vorm te geven
en namen – ieder op eigen wijze - een
voorschot op de uitkomsten.
Voor de positionering van cultuuronderwijs
binnen het curriculum is draagvlak bij het management en
de collega’s onontbeerlijk. Zonder steun van de adviescommissie
Kennisbasis Pabo, maar ook van de HBO-raad, de PO-Raad, de
Onderwijsraad, de Raad voor Cultuur en het Ministerie van OCW
gaat alle aandacht uit naar taal en rekenen in de beperkte opvatting
van deze vakgebieden zoals vele politici en andere sleutelfiguren
deze de laatste jaren bezigen.
Hopelijk dragen de in de cultuurwerkplaatsen opgedane ervaringen
ertoe bij dat nut en noodzaak van verankering van cultuuronderwijs
in het pabocurriculum worden gezien én erkend.
‘ Als hobbels op de
weg naar een
geïntegreerd curriculum
cultuuronder-
wijs staat tijdgebrek
met stip op nr 1’
26 27

Nicole van Son was tot voor kort directeur van de pabo van Avans Hogeschool
Breda. Op haar opleiding heeft ze voortdurend gehamerd op het belang van cultuureducatie,
voor studenten èn voor basisschoolleerlingen.
‘ Cultuureducatie is onderdeel
van het echte leven’
‘Kijk eens naar kinderen. Vanaf dat ze heel klein zijn, zijn ze nieuwsgierig en creatief.
Dat is de ideale voedingsbodem om te leren.’ Nicole van Son hoeft niet lang na te
denken over de vraag waarom cultuureducatie van belang is voor pabo’s. ‘Daarbij is
cultuureducatie onderdeel van het echte leven, het opent ook vele deuren op cogni-
tief gebied.’ Tekst: Peter Zunneberg
28
achterstand
Zelf heeft Van Son van huis uit onvoldoende belangstelling voor
cultuur meegekregen. ‘Ik had daardoor minder goed leren kijken
en ik voelde me daardoor enorm op achterstand gezet. Dat heb
ik later allemaal moeten inhalen. Ook nu nog zijn er kinderen die
helemaal nooit in aanraking komen met cultuur. Moeten we hen
op dit gebied dan met een achterstand laten beginnen?’ Van Son
vindt van niet. Cultuureducatie is net als wetenschap en techniek
en uiteraard net als taal en rekenen
iets wat als basis in kinderen ontwikkeld
moet worden. ‘Creativiteit en kritisch vermogen
zijn de belangrijkste vaardigheden
waarmee je kinderen toekomstbestendig
kunt maken.’
Die houding verlangt Avans ook van haar
studenten. ‘Vanaf leerjaar 1 hebben wij
onze studenten altijd geleerd om alles
wat er op hen afkomt in twijfel te trekken.
Of dat nou om rekenen of bewegingsonderwijs
gaat. Altijd willen we dat ze bij
zichzelf nagaan hoe zij zich erbij voelen en
of het wellicht ook anders kan. Zo gaan ze
meer out of the box denken. Ik weet het, het is een platgetrapt
begrip. Maar in het primair onderwijs gebeurt het veel te weinig.’
Van Son is niet bang dat pabostudenten straks daarvoor met al
hun kennis en ervaring in hun eerste werkkring geen gehoor zullen
vinden. ‘Ik heb niet het idee dat wij zaaien in dorre grond.
Wij zijn een opleidingsschool en hebben daar van het ministerie
ook een keurmerk voor gekregen. Wij willen nadrukkelijk de opleider
zijn voor scholen in West-Brabant. Dat weten de scholen
ook en die werken graag met ons samen. Wij willen creatieve
en kritische studenten afleveren die willen excelleren en die bij-
‘ Creativiteit en
kritisch vermogen
zijn de belangrijkste
vaardigheden om
kinderen toekomstbestendig
te maken’
voorbeeld beschikken over onderzoeksvaardigheden. Wij hebben
gekozen voor kwaliteit en keuzemogelijkheden boven kwantiteit.
Daarom vragen we misschien ook wel meer van onze studenten
dan de gemiddelde hbo-opleiding.’
verwondering
Op pabo Avans heeft cultuureducatie een stevige plek in het
curriculum. Dat begint al in het eerste leerjaar waarin studenten
worden meegenomen in verwondering,
zoals Van Son het noemt, op bezoek
in musea en bij kunstenaars. Ook in het
tweede en derde jaar is er veel aandacht
voor cultuureducatie, onder meer in de
minor in het derde jaar. En in het vierde
jaar doet een deel van de studenten praktijkgericht
onderzoek naar cultuureducatie
op verzoek van scholen. ‘We zijn vier
jaar geleden met de minor begonnen. We
hadden vijftien studenten nodig om rendabel
te zijn. Er kwamen er maar vier. Toch
zijn we gestart. Het jaar erop hadden we
acht studenten, nu zijn het er zestien. Dat
onderstreept nog maar eens hoe belangrijk we cultuureducatie
vinden.’
29

educatief ontwerpen
30
een krachtige leer-
omgeving maak je zelf
Educatief ontwerpen staat centraal in de cultuurwerkplaatsen
van de pabo’s van de Iselinge Hogeschool in Doetinchem en
Stenden Hogeschool in Meppel. Twee betrokken docenten leggen
uit waarom educatief ontwerpen een belangrijke vaardigheid
is voor aankomende leerkrachten. Tekst: Marije Visser
mooi onderwijs
Educatief ontwerpen is het ontwikkelen van een samenhangend
leerarrangement. Het is het vertalen van een onderwerp naar
een specifieke doelgroep en het toepassen van didactische middelen
om kennisdoelen, vaardigheidsdoelen of attitudedoelen te
realiseren.
In de cultuurwerkplaatsen van Iselinge Hogeschool staat educatief
ontwerpen centraal. Mieke Knaapen, vakdocent beeldend,
legt uit waarom: ‘Wij vinden het belangrijk
om de ogen van studenten te openen
voor de wereld om hen heen en de mogelijkheden
die deze biedt voor mooi onderwijs.
Je kunt de culturele omgeving alleen
inzetten in je onderwijs als je ook in staat
bent zelf onderwijs te ontwikkelen.’
Studenten maken in het eerste jaar een
culturele kaart en maken daardoor kennis
met de omgeving van hun stageschool.
‘Ze gaan op onderzoek uit en realiseren
zich dat kinderen op dezelfde manier ook
onderzoek kunnen doen in die omgeving.
Dat is al een eyeopener’, vertelt Knaapen.
‘Daarnaast zetten we kunstenaars in om te ontregelen, om studenten
te leren out of the box te denken en te laten zien dat je
ook andere paden kunt bewandelen en je eigen creativiteit in
kunt zetten om te werken met kinderen. Want het gaat om de
kinderen en hoe je die kunt motiveren en inspireren. De student
moet ook leren te genieten van wat de kinderen in huis hebben.
Dat is heel veel en als je dat ziet en meeneemt in je lessen, komt
je onderwijs op een hoger plan.’
‘ Je kunt de culturele
omgeving alleen
inzetten in je onder-
wijs als je ook in
staat bent zelf
onderwijs te ontwikkelen’
Ook Jaap Tuit, vakdocent geschiedenis en projectleider van de
cultuurwerkplaats van de pabo in Meppel onderstreept het belang
van educatief ontwerpen. ‘In het onderwijs van de toekomst
hebben kinderen de regie over hun eigen leerproces. Daarom
moet de leerkracht in staat zijn om een krachtige leeromgeving
te ontwikkelen en moderne media in te zetten. Voor het buitenschools
leren is het prikkelen en ontwikkelen van onderzoeksvaardigheden
bij kinderen belangrijk. Dat leert een student door
zelf educatief materiaal te ontwikkelen.’
In een krachtig educatief ontwerp is de
verbinding tussen binnen- en buitenschools
leren een voorwaarde. Educatief
ontwerpen is op de pabo in Meppel gekoppeld
aan cultuureducatie, omdat die
een aanspraak doet op meer intelligenties.
kunstketting
In Doetinchem begint de training in educatief
ontwerpen met het zelf ervaren van
wat kunstarrangementen teweeg kunnen
brengen. Knaapen: ‘Studenten ontdekken
hoe leuk kunst is en wat creativiteit kan
doen voor je. Het wordt iets van waarde wat ze ook met kinderen
willen doen.’
De tweedejaars krijgen bijvoorbeeld een kunstketting voorgeschoteld:
een vakdocent geeft in een donkere, theatrale setting
een minivoorstelling, daarop reageert een andere docent met
muziek, de reactie hierop wordt in een dans gevat en als laatste
schildert (letterlijk) een vakdocent zijn reactie. Dit wordt
met opzet heel spannend en groots gebracht om verbazing en
31

nieuwsgierigheid te creëren. Het draait daarbij om de vraag ‘wat
doet het met je?’ Vervolgens gaan studenten zelf aan de slag om
een soortgelijke kunstketting te maken. Er zijn workshops dichten,
beeldend, muziek en dans. Alle groepen presenteren hun
kunstketting en worden geprikkeld om de vertaalslag te maken
naar een dergelijk arrangement voor kinderen. ‘Dit noemen we
een kunstsamenhangactiviteit’, vertelt Knaapen. ‘Zo is er ook een
interactieve theatervoorstelling met kunst en filosofie. In al die
kunstsamenhangactiviteiten zijn studenten bezig met educatieve
ontwerpen. Daarnaast zijn er ondersteunende ateliers waar
het zwaartepunt ligt op kennis over materialen, technieken en
didactische aspecten.’
In Meppel is educatief ontwerpen in het curriculum verschoven
van het eerste naar het derde en vierde
jaar. ‘We wilden voorkomen dat de stu-
denten op stagescholen al gevormd werden
tot leerkrachten die alleen methodes
gebruiken en die niet van de geijkte paden
durven af te wijken’, vertelt Tuit. ‘Maar dit
bleek veel te moeilijk voor de studenten,
ze hadden eerst input nodig over leerprocessen,
didactiek en pedagogiek. Nu leren
studenten in hun eerste jaar juist om met
de methodes te werken en gaan ze daarna
pas bezig met het ontwikkelen van die
krachtige leeromgeving.’ Dit gebeurt in
een projectweek waarbij ook aandacht is
voor vernieuwingsonderwijs. ‘Studenten kunnen dan vanuit het
gedachtegoed van bijvoorbeeld Jenaplan of ontwikkelingsgericht
onderwijs educatieve ontwerpen maken.’
beroepsprakrijk
Prangende vraag is hoe deze aandacht voor educatief ontwerpen
zich verhoudt tot de beroepspraktijk. ‘Dat is een voordurend aandachtspunt,
want wij willen graag dat scholen nieuwe leerkrachten
de kans bieden om zelf educatieve ontwerpen te maken’, vertelt
Knaapen.
De pabo van Iselinge Hogeschool werkt daar op drie manieren
aan. Derdejaarsstudenten doen een schoolontwikkelthema op
hun stageschool, vaak op het gebied van cultuureducatie en
daarmee brengen ze het educatief ontwikkelen de school in.
Ten tweede organiseert de pabo veldcontactdagen voor scholen.
Daar komen ook cultuureducatie en filosofie aan de orde en deelt
de pabo verworvenheden met het veld. Ten slotte werkt de pabo
nauw samen met veertien opleidingsscholen. Via de interne opleider
wordt kennis vanuit de pabo op teamniveau gedeeld; ook
kan een pabodocent een presentatie geven. ‘Of afgestudeerden
in hun baan ook daadwerkelijk educatief ontwerpen hebben we
‘ Zodra afgestudeer-
den op een school
gaan werken,
worden ze ingekap-
seld door de
bestaande manier
van werken’
nooit onderzocht’, vertelt Knaapen. ‘Ik krijg van hen wel te horen
dat ze soms door een barrière moeten op school. En dat scholen
weinig materialen hebben, bijvoorbeeld apparatuur of krijt. Ook
zijn sommige jonge leerkrachten bang voor ordeproblemen, juist
als ze van de gebaande paden afgaan. Alsof de methode een garantie
is voor orde.’
Tuit ziet in de praktijk dat het moeilijk is bepaalde patronen op
de basisscholen te doorbreken. ‘Het is waar dat zodra afgestudeerden
op een school gaan werken, ze worden ingekapseld door
de bestaande manier van werken. Ze moeten zich houden aan
een strikt programma van methodes die helemaal doorgewerkt
moeten zijn aan het eind van het jaar. Een beleid dat ontstaat
onder de druk van de onderwijsinspectie, Cito, kritische ouders
en de score in de Schoolprestatielijst van
dagblad Trouw. Met het gebruik van een
eigen educatief ontwerp neem je als leerkracht
een risico, de uitkomst is niet van te
voren bekend.’ Tuit denkt dat patronen van
hoe studenten zelf ooit les hebben gehad,
hardnekkig zijn. ‘Die patronen zijn door
al die uren in de schoolbanken behoorlijk
ingesleten. En daar vallen jonge leerkrachten
onder werkdruk op terug.’
kennisniveau
Gevraagd naar de kwaliteit van de educatieve
ontwerpen van studenten binnen
de cultuurwerkplaatsen antwoordt Tuit dat de beoordeling van
de leeropbrengsten lastig is. ‘Juist omdat educatief ontwerpen
procesgericht is. Methodes zijn vaak resultaatgericht. Dit is iets
waar we als pabo over nadenken en waar onze studenten ook in
moeten worden opgeleid.’
Tuit merkt dat de verwachtingen van stagescholen over educatieve
ontwerpen van studenten te hoog zijn. ‘Dat komt onder
meer omdat het een nieuw terrein is, waar ook mentoren op de
stagescholen weinig goede feedback op kunnen geven. Ook is
er vaak weinig tijd voor goed inhoudelijk onderzoek. Je moet als
educatief ontwikkelaar wel boven de materie staan om de vertaalslag
voor kinderen te kunnen maken.’
Knaapen ziet over de hele linie een nieuwe manier van informatieverwerking
bij studenten. ‘Meer sociaal-constructivistisch. Ze
kunnen echt goed multitasken, gebruikmaken van nieuwe media
en snel informatie verzamelen. En zo leren kinderen ook steeds
meer.’ Het kennisniveau schiet daarentegen soms tekort, vooral
bij cultuureducatie. ‘Ze hebben geen kennis over kunstgeschiedenis
of de manier waarop kinderen naar kunst kunnen kijken,
zoals de vijf brillen van Parsons. We kunnen in vier jaar pabo niet
al die kennis overbrengen. We willen ze wel stimuleren om zelf
op onderzoek uit te gaan. Dat lukt het beste door het onderwijs
zo in te richten dat studenten ervaren dat bepaalde kennis urgent
wordt. Ze ontwikkelen zich van cultuurdrager naar cultuuroverdrager
en in die laatste rol wordt kennis urgent.’
Het stellen van een goede vraag, waarbij nagedacht is over hoe
leerprocessen werken, blijkt lastig voor studenten. Iselinge Hogeschool
wil studenten daar instrumenten voor geven. Daarom zijn
denkvaardigheden (thinking skills) een speerpunt van de school:
‘Hoe kun je kinderen mobiliseren tot nadenken? Daarom zijn we
nu begonnen met filosoferen.’
stopmotion
Technische mogelijkheden en vaardigheden van leerlingen maakt
educatief ontwerpen voor aankomende leerkracht laagdrempeliger.
Knaapen wijst op het ict-project Leren van de toekomst
waarbij Iselinge Hogeschool ook betrokken is. ‘We stimuleren
studenten na te denken over hoe je op een slimme manier ict
kunt toepassen in je onderwijs. Daar zijn goede voorbeelden van
ontwikkeld in de opleiding bijvoorbeeld routes rondom de school
met mobieltjes, gebruik van QR-codes voor korte instructies op
een specifieke plek en de ontwikkeling van eenvoudige games.
Het maakt onderwijs leuker en afwisselender, voor de studenten
en kinderen’ (zie ook pagina 54-55).
Door het gebruik van foto’s en bewegende beelden vindt er heel
andere kennisoverdracht plaats. Studenten hebben bijvoorbeeld
prachtige stopmotionfilmpjes gemaakt over de zintuigen. Daarbij
is het delen van educatieve ontwerpen of lessen via internet
ook een stuk gemakkelijker en daar maken pabo’s en leerkrachten
volop gebruik van.
32 33
bekijk het
De educatieve ontwerpen van studenten van Iselinge Hogeschool zijn te bekijken op:
https://sites.google.com/a/ijsselgroep.nl/filokunst/
De educatieve ontwerpen van studenten van de Stenden Pabo Meppel zijn te bekijken op:
http://www.cultuurwerkplaatsmeppel.yurls.net/nl/

34
Gerda van der Heide
is student op de pabo van de Noordelijke
Hogeschool Leeuwarden,
Naomi Spoelstra volgt daar
de lerarenopleiding beeldende kunst &
vormgeving. Samen namen ze deel aan de
cultuurwerkplaats Toeval Gezocht.
‘ Je brengt een creatief proces op
gang bij kinderen’
‘Het moeilijkste was nog om de kinderen helemaal los te laten’, zegt pabostudent
Gerda van der Heide. ‘Je hebt toch de neiging om kinderen te begeleiden.’ Samen met
Naomi Spoelstra nam ze deel aan de cultuurwerkplaats die in het teken stond van
het landelijke project Toeval Gezocht. Het ontdekkend laten leren van jonge kinderen
stond hierin centraal. Tekst: Peter Zunneberg
vuilniszakken
Bijna twee maanden werkten de studenten samen met een kunstenaar
op een basisschool. ‘Bij die school was een groot veld dat
afgezet was met een hek’, vertelt Spoelstra. ‘Dat veld hebben we
de kinderen laten ontdekken. Sommigen waren vooral in het hek
geïnteresseerd. Zij begonnen er met stokken tegenaan te slaan
om te horen wat voor geluid dat maakte.
Anderen wilden graag over het hek. Door
met hen te praten over wat ze daarvoor
nodig hebben, breng je een creatief proces
op gang. Deze leerlingen hadden bedacht
om een bakje te maken met vuilniszakken
als ballonnen en er dan overheen te vliegen.’
Toeval Gezocht sluit aan bij de ideeën van
Reggio Emilia. Het schoolteam had daar
al een studiereis naar ondernomen. ‘Voor
ons was het interessant om te zien waar
kinderen mee komen, wat ze bedenken
en wat ze willen’, vertelt Van der Heide.
‘We hebben ze ook met opzet vooraf geen materiaal gegeven. Ze
moesten zelf bepalen waar ze behoefte aan hadden.’
Na elk dagdeel met de kinderen volgde er een evaluatie van de
ochtend met de groepsleerkracht van de basisschool en begeleiders
van het project. Daarin kwamen onder meer vragen aan de
orde als ‘Wat heb je zien gebeuren?’ en ‘Wat kun je volgende keer
doen om ze een stap verder te laten zetten?’
eyeopener
Beide studenten zijn erg enthousiast over de cultuurwerkplaats.
Voor hen was de werkwijze een eyeopener. ‘In principe word ik
opgeleid voor het voortgezet onderwijs’, zegt Spoelstra. ‘Het
was voor mij dan ook heel bijzonder om nu te werken met jonge
‘ Het moeilijkste
was om de kinderen
helemaal los te
laten’
kinderen. Als je hen vrijheid geeft, zie je dat ze daar ook gebruik
van maken en dat ze heel mooie dingen doen.’ Maar ook de reflectie
vonden beiden waardevol. ‘Doordat je zo bewust observeert
wat de kinderen doen en nadenkt over hoe je daarmee om
moet gaan, raak je je ook meer bewust van je eigen handelen.
En je leert ook van elkaar.’ Zo was er op een dag een natuur- en
techniekdocent aanwezig. Zij zag hoe
kinderen techniek toepasten, zoals het
experimenteren met zwaartekracht of
met meten. De beeldend kunstenaar wa-
ren de beeldende dingen opgevallen, de
groepsleerkracht had vooral oog voor de
samenwerking tussen de kinderen en Van
der Heide zag juist het plezier in het spel
van de kinderen. ‘Zo heeft iedereen input
vanuit zijn eigen achtergrond.’
Toeval Gezocht heeft ook op andere plekken
projecten uitgevoerd. Er komt een
landelijke afsluiting met een symposium
en een tentoonstelling. Van der Heide en
Spoelstra hadden er nog wel even mee door willen gaan. Vooraf
hadden ze niet gedacht dat het zoveel indruk op ze zou maken.
‘Ik kan het iedereen aanraden’, zegt Van der Heide, ‘omdat je er
zelf ook heel veel van leert.’
35

vakoverstijgend werken
36
creatief proces in een snelkookpan
Om vakoverstijgend te kunnen werken moeten leerkrachten
hun eigen creativiteit weten aan te boren. Vanuit die
gedachte ontwikkelde Pabo Inholland in Haarlem twee pro-
jecten waarin ze studenten onderdompelden in kunst
en erfgoed. Tekst: Marije Visser
In 2010 is Passie(f) ontwikkeld met subsidie vanuit het Paboproject,
in 2012 volgde Levend Erfgoed. Beide projecten zijn geconcentreerd
in één week. In vijf dagen werden tweedejaarsstudenten
ondergedompeld in kunst en cultuur en als in een
snelkookpan klaargestoomd om een vakoverstijgend lesproject
te kunnen ontwikkelen. In de projectweek kwamen de vier fasen
van het creatieve proces aan bod: ideeën verzamelen, ordenen
en selecteren, vormgeven en presenteren.
passie
Hans van Eerden, muziekdocent in Haarlem en projectleider van
Passie(f) licht de doelstellingen van dit project toe: ‘We willen
bewerkstellingen dat studenten hun eigen artisticiteit of vermogen
om te creëren ontdekken om dit vervolgens in te kunnen
zetten bij alle vakken.’ Daartoe gaan studenten terug naar eigen
culturele sleutelervaringen en plaatsen ze deze op een tijdbalk.
De rol van de leerkracht als cultuurdrager staat hierbij centraal.
Daarnaast ontmoeten studenten kunstenaars. Ze bezoeken het
atelier of de werkplek van de kunstenaar en maken kennis met
diens manier van werken door een interview
met hem te houden. ‘Deze kunstenaars zijn
BIK’ers (beroepskunstenaar in de klas) en
hebben educatieve vaardigheden in huis om
met de studenten samen te werken in een
workshop’, vertelt Van Eerden. ‘Dit werkt
ontregelend. Het laat studenten zien dat als
je vanuit je eigen passie werkt, je heel goed
cultuuroverdrager kunt zijn.’ Inspiratiebron
voor dit projectonderdeel vormde David
Hargreaves theorie over mini-trauma’s. De
ontmoeting met de culturele beroepsbeoefenaar
vormt een positieve traumatische
ervaring, waarmee de intrinsieke motivatie
van de student wordt gevoed. ‘Uiteindelijk bewerkstelligen we
daarmee dat studenten hun eigen creativiteit durven in te zetten
voor de ontwikkeling van cultuureducatie. Dat kan in een
groot, schoolbreed project zijn, maar ook iets kleins zijn als een
eigen draai geven aan een methodeles. Dat is afhankelijk van het
talent van de student en de culturele omgeving van de school.
Maar doel is altijd om nog beter aan te sluiten bij de belevingswereld
van de kinderen.’
oorlogsmuziek
Het project Levend Erfgoed is een logische vervolgstap. In dit
project zijn de kunstvakken en kennisoverdracht gecombineerd,
vertelt projectleider en dramadocent Loes Bastiaansen. ‘Er wordt
van de studenten verwacht dat ze op creatieve wijze de inhoud
tot leven laten komen’ (zie ook pagina 52-53).
Het overkoepelende thema in 2012 was oorlog en de eigen culturele
omgeving was uitgangspunt. ‘Hier in Haarlem en omstreken
kom je dan uit bij drie belangrijke gebeurtenissen en
fenomenen uit verschillende tijdvakken: het beleg van Haarlem,
de Stelling van Amsterdam en de Tweede Wereldoorlog’, vertelt
Jilles de Kooker, docent geschiedenis. Van elke periode zijn nog
tastbare resten, zoals archiefbronnen, een kogel, de forten van
de Stelling, gedenkplaten en een huis met een schuilplek voor
onderduikers dat nu als museum is ingericht.
In de eerste twee dagen kregen studenten vooral heel veel informatie.
Zo gaf de docent geschiedenis een inhoudelijke workshop
over het thema oorlog, verzorgde Plein C een workshop met
voorbeelden van bestaand lesmateriaal over de Stelling van Amsterdam
en waren er drama- en muziekworkshops.
Van Eerden liet bijvoorbeeld muziek over oorlog uit verschillende
periodes horen, van de Missa L’Homme
armé, een Frans volksliedje bewerkt
tot verschillende missen tot een pro-
testsong uit de jaren zeventig. ‘Daarna
gingen studenten zelf aan de slag, heel
eenvoudig met keyboard, telefoon of
computer. Uiteindelijk resulteerde dat
bijvoorbeeld in een hoorspel over verzetsstrijdster
Corry ten Boom, waarbij
ze bestaande muziek en bodysounds
gebruikten. Ook is er een muziekstuk
gemaakt waar de verveling van afdroop,
als symbool voor het leven van
soldaten in de forten van de Stelling
van Amsterdam tijdens de Eerste Wereldoorlog, dat voornamelijk
uit wachten bestond.’
Bastiaansen greep bij de dramaworkshop terug naar de in het
eerste jaar behandelde spelvormen. ‘Dit was een mooie vervolgstap:
welke spelvorm ligt je en welke vorm leent zich voor een
vertaling van deze inhoud naar de kinderen? Een mooi resultaat
was bijvoorbeeld een serie tableaus vivants over het beleg van
Haarlem.’ Daarnaast gaf Fred Rosenhart, initiatiefnemer en acteur
van Stichting Living History, een workshop over theater als
middel. De voorstellingen van deze stichting worden gespeeld
op erfgoedlocaties zoals Museum de Cruqiuis, Teylers Museum
en Fort Vijfhuizen. Rosenhart gaf verder met zes studenten een
theatrale rondleiding op het fort van Spaarndam. ‘Fred was de
ontregelende factor in de projectweek’, vertelt Bastiaansen. ‘En
de zes studenten hebben bij hun medestudenten echt respect
afgedwongen door hun lef en creatieve inbreng. Hiermee werd
de lat hoog gelegd voor de presentaties aan het eind van de
week.’
‘ Vakkenintegratie
levert rijker
onderwijs op dat
meer gebaseerd is
op de werkelijkheid’
37

vakkenintegratie
Inholland is al een jaar of tien bezig met vakkenintegratie. Het
begon met een project over een reiskoffer, waarin wereldoriëntatie
en kunstzinnige oriëntatie gecombineerd werden. ‘De nadruk
lag toen nog veel op beeldend’, vertelt Bastiaansen. ‘Dat ligt ook
meer voor de hand en gaat veel studenten en leerkrachten gemakkelijk
af. Door de aandacht voor cultuureducatie in de afgelopen
jaren zijn we het verder gaan ontwikkelen.’
Van Eerden benadrukt het belang van vakoverstijgend leren: ‘In
de stages merken studenten al snel dat door het denken in vakken
en het werken met methodes er ontzettend veel moet op
een school. Het doorbreken van dit patroon en het integreren
van vakken leveren tijdwinst op. Dat is voor de beginnende leerkracht
een zeer legitiem argument.’ Daarnaast levert vakkenintegratie
een inhoudelijke verbetering op, doordat je een verbinding
legt tussen de verschillende leergebieden. ‘Vakintegratie levert
rijker onderwijs op dat meer gebaseerd is op de werkelijkheid
door ook de culturele omgeving erbij te
betrekken. Dat laatste prikkelt de student
om zelf op onderzoek uit te gaan en dit
ook samen met de leerlingen te doen. Zo
wordt kennis niet topdown over de leerlingen
uitgestort maar komt ze constructivistisch
tot stand.’
De Kooker vult aan: ‘Het gebruiken van
echte historische bronnen was bijvoorbeeld
een eyeopener voor de studenten,
het maakt geschiedenis relevant en leren
urgent. Studenten zijn daardoor met hun
inhoudelijke onderzoek ook veel verder
gegaan dan louter het raadplegen van
Wikipedia.’ Ze raadpleegden bijvoorbeeld de beeldbanken van de
Koninklijke Bibliotheek en het Noord-Hollands Archief en haalden
veel informatie uit de openbare bibliotheek. Al deze instellingen
waren ook bij het project betrokken.
vorm en inhoud
Hoe beoordeelden de vakdocenten drama en muziek de presentaties?
Het gevaar lag op de loer dat alle aandacht naar de inhoud
zou gaan en niet naar de vorm. Even los van het feit dat de
kwaliteit van kunstzinnige producten van pabostudenten altijd
wisselend is – ‘niet iedereen is in de wieg gelegd voor actrice’ –
denkt Bastiaansen dat die inhoud niet te veel domineerde. ‘Het
is niet zo dat door de inhoudelijke component de dramavaardigheden
niet uit de verf kwamen. Ik denk dat vorm en inhoud heel
goed samen op kunnen gaan.’
38
Van Eerden vult aan dat een week te kort is. ‘Natuurlijk wil je nog
veel meer vakinhoud kwijt en nog meer met studenten oefenen.
Maar wij mogen als overenthousiaste docenten niet over de studiebelastingsuren
heen gaan.’
Overigens kozen niet alle studenten een kunstzinnige vorm om
het thema te presenteren. Er is bijvoorbeeld ook een prezi gemaakt
met foto’s van archiefbronnen en een quiz. ‘Daarbij ligt
het zwaartepunt toch op kennisoverdracht en minder op beleving’,
aldus Van Eerden.
beroepspraktijk
Beide projecten zijn inmiddels opgenomen in het pabocurriculum
van Inholland. Uit evaluaties bleek dat docenten en studenten
erg enthousiast zijn over de inhoud en de opzet van de
projectweken. Eén student zei over Levend Erfgoed: ‘De themaweken
prikkelen mij meer om wat te leren en uit te zoeken dan
de themaboeken. Dit is veel interessanter!’
Hoe sluit de ervaring met vakoverstijgend
werken aan op de beroepspraktijk?
Hester Elzerman, docent beeldend, ziet in
‘ Erfgoed in je eigen
omgeving kan heel
goed het beginpunt
zijn voor vak-
overstijgend werken’
de eindportfolio’s van de studenten veel
voorbeelden terug van vakkenintegratie.
‘Studenten nemen de tijd om vakoverstijgende
lessen te ontwikkelen voor hun
stageschool. De stagescholen zetten hen
hier ook wel specifiek voor in, omdat leerkrachten
daar zelf weinig tijd voor hebben.
Dat is juist goed. Wij zien natuurlijk
graag dat onze afgestudeerden daar later
in hun beroepspraktijk mee verder gaan.
Maar we weten niet of dat ook daadwerkelijk
veel gebeurt. Na dit project weten de studenten wel dat
erfgoed in je eigen omgeving heel goed het beginpunt kan zijn
voor vakoverstijgend werken.’
bekijk het
Om studenten te motiveren een goed educatief ontwerp te maken is een prijsvraag georganiseerd. Het beste ontwerp is
bruikbaar en deelbaar gemaakt door de docenten en op de website van Inholland te vinden: http://www.inholland.nl/
Studenten van de afdeling Media en Entertainment Management van Hogeschool Inholland hebben van het project
Levend Erfgoed een film gemaakt. Zo is de werkwijze van het project voor andere pabo’s beschikbaar.
Bekijk de documentaire op: http://www.youtube.comwatch?v=2kd2Is2Qve4 en op http://www.yurls.net/nl/page/
39

Dominique Hoozemans is voorzitter van het Landelijk Overleg Leraren-
opleidingen Basisonderwijs (LOBO), en van de stuurgroep die aanvragen voor cultuurwerkplaatsen
beoordeelt.
‘ Cultuureducatie hoort in de
rugzak van elke beginnende leraar’
‘Eigenlijk moet je een cultuurwerkplaats zien als een kruiwagentje’, zegt Dominique
Hoozemans. ‘In cultuurwerkplaatsen wordt kennis en ervaring verzameld die de
pabo’s, maar daarna ook het primair onderwijs in staat stellen cultuureducatie
een stapje verder te brengen. Die werkplaatsen worden opgehangen aan lokale
projecten waarin instellingen, studenten en basisscholen samenwerken.’
Tekst: Peter Zunneberg
40
De beoordeling van de aanvragen voor de cultuurwerkplaatsen
kan gezien worden als een verantwoording vooraf. Tegelijkertijd
waarschuwt Hoozemans aanvragers altijd voor te grote verwachtingen.
‘Het gaat maar om een bescheiden ondersteuning
en vaak zien we dat er toch al plannen waren voor een project.
Maar het binnenhalen van zoveel mogelijk geld maakt wel de
kans dat plannen daadwerkelijk uitgevoerd worden, groter.’
vast format
Bij de beoordeling van de aanvragen hanteert Hoozemans met
zijn stuurgroep een vast format met tien punten. ‘We kijken
bijvoorbeeld of er een duidelijke relatie
is tussen het doel van het project en de
opbrengst voor de pabo. We kijken of een
aanvraag goed verantwoord wordt en
‘ Je moet een
cultuurwerkplaats
zien als een
kruiwagentje’
of de gekozen methoden en technieken
goed genoeg zijn om het project tot een
succes te maken. Daarnaast hebben we
ook oog voor de rol van het onderzoek
binnen het project: waarmee stuur je studenten
op stap?’
Hoozemans is blij met de enorme verscheidenheid
die de cultuurwerkplaatsen
hebben laten zien. ‘Het is allemaal niet
wereldschokkend, maar het gaat wel om
zaken die voor verbetering vatbaar waren. Door in een cultuurwerkplaats
te bikken en te slijpen leren de studenten en indirect
ook de pabo’s.’ Hij komt daarbij ook verrassende onderwerpen
tegen. ‘Pas stond de toetsing van cultuureducatie centraal in een
cultuurwerkplaats. Dat is nu met de invoering van de kennisbasis
heel erg actueel. Het is duidelijk dat je cultuureducatie niet op
eenzelfde manier toetst als taal en rekenen. Dan gooi je het kind
met het badwater weg. Maar een peergroupachtige benadering,
waarin professionals onder elkaar verantwoorden wat zij hebben
gedaan, biedt wel mogelijkheden.’
keuzes
Hoozemans is optimistisch gestemd over de toekomst. Zo verwacht
hij veel van de kennisbasis. ‘Cultuureducatie hoort in de
rugzak van elke beginnende leraar. Het kerndeel van de kennisbasis
gaat daarvoor zorgen. Daarnaast krijg
je studenten die ook het profieldeel kiezen.
Dat worden de specialisten met een grotere
rugzak.’ Daarbij kan Hoozemans zich
ook helemaal vinden in het idee van een
leven lang leren, zoals dat ook in het advies
van de Onderwijsraad en de Raad voor
Cultuur verweven is. ‘Leraren zullen zich
voortdurend moeten bijspijkeren. Daarin
is een mooie rol weggelegd voor het nieuwe
kennisinstituut voor cultuureducatie
en amateurkunst. Maar het noopt ook de
pabo’s tot het maken van keuzes. Zo wordt
het tijd dat pabo’s die kiezen voor cultuureducatie,
zelf ook gaan zorgen voor een doorlopende leerlijn. Als
je via cultuureducatie wilt werken aan 21st-century skills, moet je
in ieder geval zorgen dat je je eigen toolbox op orde hebt.’
41

samenwerken met basisscholen
42
wederkerigheid is
voorwaarde
Pabo’s willen basisscholen graag helpen bij het vormgeven van cultuur-
educatie. De pabo’s in Groningen, Zwolle en Leeuwarden benutten de
cultuurwerkplaatsen om de samenwerking tussen pabo en basisonder-
wijs te versterken. Dat bleek nog niet zo eenvoudig. Tekst: Josefiene Poll
‘Samenwerken is veranderen’, stelde Tyl Bossuyt, directeur van
De Veerman in Antwerpen, in zijn keynote tijdens de Dag van de
Cultuureducatie 2012 te Amsterdam. Wie daartoe niet bereid is,
moet niet gaan samenwerken, is zijn devies.
Veranderingsbereidheid vonden we in de meeste cultuurwerkplaatsen
ook terug, zij het wellicht niet zoals Bossuyt bedoelde.
Zo willen veel pabo’s graag iets veranderen bij de basisschool.
Uiteraard met de beste bedoelingen: ze
willen scholen graag helpen cultuuredu-
catie vorm te geven. Scholen blijken hier
in de praktijk immers mee te worstelen.
Op diverse manieren hebben pabo’s eraan
gewerkt dit te bewerkstelligen.
krimpgebieden
De pabo van de Hanzehogeschool in Groningen
wilde in de cultuurwerkplaats onderzoeken
hoe ze een bijdrage kan leveren
aan de kwaliteit van cultuuronderwijs op
basisscholen in krimpgebieden (zie ook
pagina 56-57). Hiertoe ontwierp de opleiding
samen met Kunststation C (steunfunctie-instelling cultuuronderwijs)
een pilot, dit mede op basis van de resultaten uit
haar eerdere cultuurwerkplaatsonderzoek naar de gevolgen van
krimp voor cultuureducatie.
Studenten kwamen in deze pilot vier woensdagen naar de scholen
in een krimpgebied. ‘s Ochtends verzorgden zij lessen waarbij
de relatie tussen muziek en taal centraal stond. De middagen
stonden voor de studenten en enkele leerkrachten van de scholen
in het teken van deskundigheidsbevordering en kennismaking
met mogelijke culturele partners. Dit gebeurde meestal in
de vorm van een workshop en een presentatie verzorgd door een
culturele partner.
‘ Basisscholen zagen,
anders dan de
initiatiefnemers, de
noodzaak van
versterking van cul-
tuuronderwijs niet’
Hoewel inspirerend leidde de pilot nauwelijks tot concrete plannen
van basisscholen. In hun eindverslag steken Elsje Huij, docent
beeldende vorming en cultuureducatie, en Inger van Til,
adviseur cultuur en onderwijs bij Kunststation C, de hand in
eigen boezem: ‘De manier waarop de conclusies van het eerste
onderzoek vertaald zijn naar een praktische impuls, is nog vanuit
de aanbodkant geredeneerd. De leerkrachten zijn niet actief
betrokken bij de totstandkoming van de
pilot.’ Terugkijkend concluderen ze dat de
basisscholen, anders dan de initiatiefnemers,
de noodzaak van versterking van
cultuuronderwijs niet zagen.
Voor een daadwerkelijk innovatieve impuls
moeten alle partijen de noodzaak
voelen en moeten ze vanaf het begin die
impuls gezamenlijk vormgeven. Maar iemand
moet wel de regie en het initiatief
nemen, stellen Huij en Van Til. ‘Hiervoor
is een drijvende kracht nodig, één die
een platform biedt, de mensen bij elkaar
brengt, het gesprek op gang brengt en
zorg draagt voor concretisering. Deze rol is goed weggelegd voor
steunfunctie-instellingen.’
Als rol van de pabo noemt Huij: ‘Een goede samenwerking met
het onderwijs begint bij een leerkracht die de eigen kwaliteiten
kan analyseren en die van anderen kan (h)erkennen. Er ligt daarom
een vernieuwde opdracht voor de pabo’s. Binnen het curriculum
moet gekeken worden naar waar we versterking kunnen
bieden aan studenten, inhoudelijk en vakdidactisch, maar ook
als het gaat om de competentie ‘samenwerken met anderen in
de omgeving van de school’.
43

vage vraag
In de minor Onderzoek en innovatie krijgen pabostudenten van
de Gereformeerde Hogeschool Zwolle de rol van innovatieve
kracht. Binnen de minor kiezen zowel studenten als basisscholen
uit vijf onderwerpen, waaronder cultuuronderwijs. Zo komt
een match tot stand tussen een school en een student. Tijdens
de cultuurwerkplaats volgde en begeleidde de pabo studenten
die voor cultuuronderwijs hadden gekozen.
De studenten bevroegen hun school op cultuuronderwijs met
als doel dat de school zelf een onderzoeksvraag zou formuleren.
De studenten zochten, ontwierpen en testten een oplossing
voor dat vraagstuk. Daarbij hechtte de pabo eraan dat studenten
geen losse activiteiten ontwierpen,
maar dat ze met hun ontwerp de school
echt verder hielpen in hun ontwikkeling.
Dat bleek in de praktijk moeilijk te zijn,
simpelweg omdat een deel van de scholen
niet goed wist wat ze wilden. Ludie
Gootjes-Klamer, hoofddocent beeldende
vorming en cultuureducatie, schrijft
in haar eindverslag: ‘Ik heb er heel bewust
voor gekozen om de studenten de
kar te laten trekken. Dus als een school
eigenlijk nog geen visie had en/of niet
zo behulpzaam was, dan moesten de
studenten hier zelf aan gaan werken.
Als docenten boden we hen de ruggensteun. Zo hebben alle studenten
geleerd om echt zelfstandig een rol in te nemen op de
scholen. Ze waren meer dan alleen stagiair, maar moesten als
volwaardig gesprekspartner ook de directie kunnen overtuigen.’
De student in de rol van deskundig specialist in cultuuronderwijs
werd ondersteund met vier bijeenkomsten waarin hij ervaringen
kon uitwisselen met medestudenten. Die medestudenten waren
44
‘ Helderheid over de
eigen verwachtingen
en die van de ander
is cruciaal voor het
welslagen van
een samenwerkingsverband’
ook leerkrachten uit het primair onderwijs die de minor volgden
in het kader van hun icc-opleiding. Gootjes noteert: ‘Voor de
overige studenten was deze uitwisseling met ervaren leerkrachten
van groot belang: zij hebben veel van hen geleerd.’ De uitwisseling
van kennis en ervaring tussen studenten en zittende
leerkrachten bleek, hoewel niet van te voren geregisseerd, een
kracht van deze minor.
netwerkleren
De pabo van de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden (NHL) wilde
de cultuurwerkplaats gebruiken om een lerend netwerk op te zetten.
Leren van en met de praktijk van zowel onderwijs- als culturele
partners was daarbij het uitgangspunt.
De NHL liet zich daarbij inspireren door het
dossier en de ToolKit netwerkleren van het
aan de Open Universiteit verbonden Ruud
de Moor Centrum (inmiddels LOOK geheten).
Dit centrum onderscheidt drie fasen
van netwerkleren. De eerste fase is de
zaaifase: ‘Een leernetwerk start vaak met
een ‘klik’, zoals de LOOK-website vermeldt.
Mensen ontmoeten elkaar en ontdekken
dat ze een passie of dezelfde vragen delen.
De pabo van de NHL is sinds voorjaar 2011
aangesloten bij het noordelijke netwerk
Toeval Gezocht Noord. Ze besloot dit te
combineren met de cultuurwerkplaats. Zoals Anja Morsink, pabodocent
beeldende vorming en cultuuronderwijs, noteert: ‘Leren
zonder inhoud gaat immers niet. Ik heb toen kunstenaars,
onderwijs en culturele organisaties benaderd waarvan ik wist of
inschatte dat zij geïnteresseerd waren in de werkwijze van Toeval
Gezocht.’
Het netwerk wilde twee Toeval Gezocht-projecten opzetten op
twee basisscholen. Dat werd bewerkstelligd tijdens de tweede
ofwel cultiveerfase van het netwerkleren. Na een aantal bijeenkomsten
kregen de ideeën concrete vorm en leerde men elkaar
kennen en elkaars netwerk benutten. Zo werden twee scholen
gevonden die mee wilden doen aan het project. Voor elke school
werd een werkgroep samengesteld met een kunstenaar, een pabostudent,
een student van docentenopleiding beeldende kunst
en vormgeving en een leerkracht. De overige deelnemers aan de
cultuurwerkplaats vormden een buitenkring die deze werkgroepen
ondersteunden bij het opzetten, uitvoeren en evalueren van
de projecten.
Na drie scholingsmiddagen gingen de werkgroepen van start.
Gedurende acht weken werd twee keer per week het volgende
stramien doorlopen: ‘s ochtends werken in de groep met kinderen,
‘s middags uitwerking van de verzamelde gegevens (observatie)
en reflectie door het team van betrokkenen. Morsink
noteert: ‘Alle deelnemers aan het netwerk hadden de rol van
praktijkonderzoeker. Dit zorgde ervoor dat iedereen heel open
zijn ervaringen en leermomenten deelde. De leeropbrengst voor
iedereen was daarom groot’ (zie ook pagina 34). Nadeel van de
gekozen vorm was echter de grote tijdsinvestering. Bovendien
bleek het niet altijd gemakkelijk om buiten het eigen kader te
denken en handelen. Morsink: ‘Een kunstenaar kijkt toch heel
anders naar het gedrag van kinderen dan een leerkracht. Dit verschil
merkten wij ook tussen de studenten van de pabo en van de
docentenopleiding.’
De derde ofwel oogstfase omvatte niet alleen leren over Toeval
Gezocht. Zo is het netwerk door het aanvragen van subsidie voor
deze projecten gesprekspartner geworden van de gemeente
Leeuwarden voor cultuureducatiebeleid. ‘De contacten binnen
het netwerk zorgen ook voor meer samenwerkingsmogelijkheden
binnen het pabocurriculum. Zo heb ik enkele kunstenaars
uit het netwerk bereid gevonden mee te werken aan de cultuurweek
die wij elk jaar organiseren. Ook merk ik dat collega’s van
mij nieuwsgierig zijn geworden naar het netwerk en de opbrengsten
daarvan,’ aldus Morsink.
veranderingsbereid
De ervaringen van deze drie cultuurwerkplaatsen leren dat
samenwerking gericht op innovatie en kwaliteitsverbetering
vruchtbaarder is als er een gezamenlijk vertrekpunt is en als
de rolverdeling tussen basisschool en pabo gelijkwaardig is. Of,
om terug te komen op Bossuyts opvatting over samenwerking:
beide partijen moeten veranderingsbereid zijn. Anders gezegd:
wederkerigheid is een voorwaarde.
Dat betekent allereerst dat je bepaalt waarom je wilt samenwerken
en wat dit moet opleveren voor de eigen organisatie. Maar
minstens zo belangrijk is het om een samenwerkingspartner te
zoeken die ook bereid is te veranderen en te investeren. Helderheid
over de eigen verwachtingen en die van de ander is cruciaal
voor het welslagen van een samenwerkingsverband. Dat betekent
wel een tijdsinvestering in de eerste fase van de samenwerking,
maar hiermee voorkom je onduidelijkheid of zelfs onwilligheid
in een later stadium.
45

Frans Geurts is algemeen directeur van Stichting Primair Onderwijs Condor, een
koepel van negen basisscholen in het Rijk van Nijmegen. Zijn scholen halen graag minor-studenten
van de pabo in huis.
‘ De frisse blik van studenten
kan een schoolteam verder helpen’
‘Het mooist vond ik een minorproject waarbij een pabo-student en een student van
een kunstopleiding aan elkaar gekoppeld werden’, vertelt Frans Geurts. ‘Zij kenden
elkaar niet, maar er ontstond een hele mooie uitwisseling waardoor we binnen de
kortste keren hele mooie dingen zagen gebeuren.’ Met die ideeën hebben de beide
studenten de scholengroep ondersteund bij het uitwerken van de visie op cultuur-
educatie. Tekst: Peter Zunneberg
46
Via onderzoek brachten ze advies uit in welke richting het cultuureducatiebeleid
zou kunnen worden vormgegeven en welke
elementen daarin een rol zouden kunnen spelen. ‘Voor ons was
dat erg nuttig, omdat wij cultuureducatie heel erg belangrijk vinden.
Wij willen onze leerlingen zo compleet mogelijk vormen en
daarin is cultuur onmisbaar.’
cueka
Drie keer per jaar organiseert Condor een overleg met alle iccers
van de negen scholen. ‘Met hen hebben wij die studenten
CUEKA, het cultuureducatiekansenspel laten spelen. Wij hebben
dat bewust door hen laten doen, omdat
het ons voor hen een heel mooi leermo-
ment leek. En dat brachten ze er zo goed
af. Het is mooi om te zien dat je als je hen
vertrouwen en ruimte geeft daarvoor ook
iets goeds terugkrijgt.’
Het jaar erop hebben diverse scholen individueel
ondersteuning gehad van een
minor-student. ‘Met de ideeën die hier
centraal zijn ontstaan zijn zij vervolgens
op de scholen aan de slag gegaan. Toen
is bijvoorbeeld dat CUEKA-spel met de
schoolteams gespeeld. Want uiteindelijk
streven wij met onze scholen wel hetzelfde
na, maar de mogelijkheden wisselen per school behoorlijk.’
Met de uitkomsten van het CUEKA-spel wisten scholen waar ze
stonden en waar ze naar toe wilden. Alle veranderingsonderwerpen
zijn vervolgens in een projectplan gezet. ‘Daarbij hebben we
tegen de scholen gezegd dat ze iets nieuws moesten bedenken
en niet iets dat al bestaat versterken. We willen niet meer van
‘We hebben tegen de
scholen gezegd dat
ze iets nieuws moes-
ten bedenken en niet
iets dat al bestaat ver-
sterken. We willen niet
meer van hetzelfde’
hetzelfde. Om echt verder te komen moeten we nieuwe dingen
bedenken. En daar hebben de minor-studenten ook een rol in gespeeld.’
keuzes
Geurts vraagt zijn scholen om een bewuste keuze te maken.
‘Je zou cultuureducatie kunnen zien als een kast met allemaal
laden. Je kunt ervoor kiezen om al die laden zo vol mogelijk te
stoppen. Maar uiteindelijke werkt dat niet. Heel veel dingen half
doen is minder goed dan een paar dingen helemaal doen. En dus
vragen wij onze scholen om bewust te kiezen voor één of enkele
laden en die met overleg te vullen.’
Heel belangrijk vindt Geurts het gesprek
over en het begrip voor beweegredenen.
‘Waarom teken jij iets op die manier is
veel belangrijker dan of je het mooi vindt.
Inzicht in waarom mensen zich op een
bepaalde manier uitdrukken, begrip voor
elkaars cultuur. Een gebrek daaraan, dat
is waar het vaak misgaat. Conflicten ontstaan
omdat we elkaar niet begrijpen.’
Momenteel is er een minor-student op De
Biezenkamp, een school in Beek-Ubbergen
nauw betrokken bij de ontwikkeling
van een doorgaande leerlijn muziek. Het
liefst zou Geurts op nog meer scholen minor-studenten inzetten.
‘Maar je bent wel afhankelijk van het aanbod. Er zijn er op
dit moment simpelweg niet meer. Wij bieden ze graag een plek,
want wij merken dat de frisse blik van studenten een schoolteam
verder kan helpen in een ontwikkeling. Als je stil staat betekent
dat feitelijk achteruitgang.’
47

samenwerken met culturele instellingen
48
diverse monniken, diverse kappen
Voor samenwerking tussen pabo’s en culturele instellingen
zijn diverse scenario’s mogelijk. Binnen de cultuurwerkplaat-
sen van Haarlem, Meppel, Rotterdam en Breda zijn diverse
mogelijkheden beproefd. Gemene deler is dat een gezamen-
lijk belang voorwaarde is. Tekst: Josefiene Poll
In 2007 verscheen de publicatie Een rugzak gevuld met cultuur,
over de resultaten van het Paboproject tot dan toe. Ze bevat ook
inzichten over succesvol samenwerken: ‘Een win-winsituatie
ontstaat alleen dan wanneer enerzijds de culturele instellingen
ruimte bieden voor het door de opleiding gewenste leerproces
van de student, en anderzijds docenten en studenten tegemoet
komen aan de verwachtingen en wensen van de instelling. […]
De samenwerking tussen culturele instellingen en pabo’s blijkt
de meeste synergie op te leveren als beide partijen elkaar vinden
in hun gemeenschappelijk belang: de ontwikkeling en toerusting
van de kinderen in de basisschool. […] Goede afspraken maken is
in elk geval belangrijk.’
Op basis van de destijds opgedane ervaringen zag men drie samenwerkingsscenario’s.
In het eerste scenario benadert de pabo
een culturele instelling uitsluitend vanuit het eigen perspectief:
ze nodigt deze uit voor informatiemarkten, voorstellingen,
workshops of gastcolleges binnen het lesprogramma. In het
tweede scenario zet de pabo onderdelen van het eigen opleidingsprogramma
uit bij een culturele instelling, bijvoorbeeld het
onderzoeken van het educatieve aanbod van een instelling en
het ontwikkelen van educatief materiaal voor bezoek van basisschoolleerlingen
aan deze instelling. In het derde en laatste scenario
erkent de pabo de verschillen in expertise en geeft ze die
van de culturele instelling een plek binnen haar opleiding. Deze
scenario’s van samenwerking zijn ook nu nog terug te vinden in
diverse cultuurwerkplaatsen.
introductiecollege
Een voorbeeld van het eerste scenario vinden we bij de pabo van
Hogeschool Inholland Haarlem. Voor een goede invulling van de
themaweek kunstzinnige- en wereldoriëntatie voor tweedejaarsstudenten
zochten de pabodocenten samenwerking met onder
meer Plein C en stichting Living History. Dat resulteerde in een
introductiecollege door Marjo Berendsen van Plein C over cultuureducatie
en een bezoek van studenten aan een voorstelling
en een workshop van Living History (zie pagina 52). Vervolgens
deden de studenten onderzoek naar een lokaal historisch onderwerp
en maakten ze hiervan een theatrale vertaalslag.
Loes Bastiaansen, dramadocent van Inholland Haarlem en projectleider
schrijft in het eindverslag: ‘Ik heb de samenwerking
met de kunstenaars en Plein C als prettig, meedenkend en kwaliteit
verhogend ervaren. De adviseurs waren deskundig en kritisch,
wat een meerwaarde voor het project had.’
echte opdrachtgevers
Ook het tweede scenario vinden we in de cultuurwerkplaatsen
terug. Zo werden pabostudenten van de
Stenden Hogeschool in Meppel als edu-
catief ontwerper ingezet voor diverse
opdrachtgevers, zoals centrum voor de
kunsten Scala, het Drukkerijmuseum en
Aviodrome. Om hun leerervaring te vergroten
testten de studenten het door hen
ontwikkelde educatieve aanbod ook daadwerkelijk
uit op hun stageschool. Het werken
voor echte opdrachtgevers motiveerde
de studenten enorm, zo constateert coördinator
Jaap Tuit in het logboek van de cultuurwerkplaats.
Dat het werken met externe opdrachtge-
vers ook een keerzijde heeft, bleek in de cultuurwerkplaats van
de Marnix Academie Utrecht. Hier dachten en werkten studenten
mee aan educatieve activiteiten voor de viering van de Vrede
van Utrecht. Organisator Stichting Vrede van Utrecht fungeerde
als externe opdrachtgever. Omdat het project al een rijdende
trein was, bleken bepaalde ideeën van studenten niet uitvoerbaar.
Zo bedachten enkele studenten minigames bij het spel
dat ontwikkeld wordt. Het ontwikkelproces van dit spel was
echter in een te ver gevorderd stadium om deze ideeën uit te
kunnen voeren.
convenant
Het derde scenario is terug te vinden bij de pabo van Hogeschool
Rotterdam. Deze opleiding kent een lange traditie in samenwerking
met haar culturele omgeving. In overleg met haar ‘kunstpartners’
ontwikkelde ze een onderwijsprogramma waarbij
studenten kennis vergaren over kunsteducatie. Hiertoe heeft de
pabo met deze instellingen een convenant gesloten.
Begin 2010 werd echter een aantal bezuinigingen doorgevoerd
in het curriculum, onder meer bij kunsteducatie. De opbouw van
de modules en daarmee ook de afspraken met de culturele partners
moesten opnieuw bekeken worden. ‘Met de cultuurwerkplaats
wilden wij onderzoeken hoe we binnen een verminderd
aantal contacturen toch de kwaliteit van ons onderwijs konden
waarborgen en de samenwerking met de Rotterdamse kunstpartners
konden behouden’, schreven Loes Dijkman en Chantal
Oomen in hun eindverslag.
Alle convenantpartners werden bevraagd over de ervaringen met
de samenwerking tot dan toe, de ervaren meerwaarde en ideeën,
kansen en wensen voor samenwerking in de toekomst. Dijkman
en Oomen noteerden: ‘Naast de vele ideeen
die dit opleverde, waren deze gesprek-
ken ook goed om de gemoederen weer
wat te kalmeren. Veel partners hadden de
indruk gekregen dat cultuureducatie door
het veranderen van het curriculum minder
belangrijk was geworden op de pabo.’ Uit
de gesprekken bleek dat de motieven en
de mogelijkheden tot samenwerking zeer
divers waren. Wel noemden veel partners
kennismaking en confrontatie met kunstuitingen
als belangrijk motief. Hiermee
wordt het cultuurdragerschap van studenten
vergroot, iets waar de pabo ook graag
op inzet. Diverse instellingen wilden bovendien een bijdrage leveren
aan de creatieve en reflectieve competenties van studenten,
wat aansluit bij het streven van de pabo om ook te werken aan de
ontwikkeling van studenten als cultuuroverdrager.
De verkenning leverde de pabo als voornaamste inzicht op dat
een flexibelere opzet en een convenant op maat meer recht doet
aan de wensen en mogelijkheden van de culturele partners. In
het herziene curriculum voor kunsteducatie is dit gerealiseerd.
Ook zijn de activiteiten van studenten bij de instellingen beter
gekoppeld aan de lessen en opdrachten binnen de pabo, waardoor
de instellingen een meer integraal onderdeel zijn geworden
van het cultuuronderwijs op de pabo.
‘ De samenwerking
blijkt de meeste
synergie op te leve-
ren als beide partijen
elkaar vinden in hun
gemeenschappelijk
belang’
ontmoetingsplek
Pabo Avans in Breda, ook een voorbeeld van het derde scenario,
wilde met het inrichten van een fysieke cultuurwerkplaats een
49

ontmoetingsplek creëren voor studenten, leerkrachten, opleiders,
kinderen en culturele instellingen. Samen zouden ze hier
de kracht van cultuureducatie kunnen ontdekken. De cultuurwerkplaats
fungeert daarbij als kenniscentrum voor innovatief
cultuuronderwijs. Eind maart 2011 is de
cultuurwerkplaats feestelijk geopend.
Karen Leenaerts, docent beeldende vor-
ming en coördinator cultuureducatie,
noteert in het eindverslag: ‘Daarmee is
voldaan aan de behoefte van studenten
om zich zowel actief als reflectief te verdiepen
in cultuureducatie en de kunstzinnige
disciplines. Ook maken het onderwijs
en het culturele veld reeds gebruik van de
cultuurwerkplaats.’
Onder de noemer van de cultuurwerkplaats
vindt tal van activiteiten plaats. Zo
vindt in samenwerking met het lectoraat
‘ Het werken voor
echte
opdrachtgevers
motiveerde de
studenten enorm’
en een kenniskring onderzoek plaats naar creativiteitsontwikkeling
en effecten van cultuureducatie; dat gebeurt door praktijkonderzoek
op basisscholen. Ook is de pabo benaderd door Cultuurwinkel
Breda om mee te werken aan het ontwikkelen van
een doorgaande leerlijn erfgoededucatie. Studenten gebruiken
de cultuurwerkplaats ook steeds meer, als plek om met kinderen
cultuureducatieve activiteiten uit te voeren of voor het verrichten
van praktijkgericht onderzoek. De cultuurwerkplaats is
een middel om alle samenwerkingsverbanden te structureren.
Karen Leenaerts meldt: ‘Alle activiteiten met partners worden
via het kenniscentrum ingezet, uitgedragen en geëvalueerd. De
samenwerking wordt daardoor verdiept, omdat de onderzoeksopdrachten
van de vierdejaarsstudenten niet alleen gericht zijn
op de basisschool, maar ook op samenwerking met de culturele
instellingen. Dit is al geëffectueerd binnen
de minor Cultuureducatie. Daarin leren
de studenten door stage te lopen bij een
culturele instelling ook deze kant van het
veld kennen en verdiepen zij zich in achtergronden
en visies van verschillende instellingen.’
Inmiddels weten de verschillende partijen
de cultuurwerkplaats goed te vinden. Leenaerts
merkt een verschuiving in de samenwerkingsrelaties:
‘Daar waar vroeger
nog wel eens concurrerende gevoelens de
kop op staken, zijn zowel de scholen als de
culturele instellingen ons meer als partners
gaan zien. Ze komen nu sneller met een vraag naar ons toe.’
Niet altijd kan aan die vraag voldaan worden. Er zijn praktische
grenzen – Zijn er studenten beschikbaar? Is de ruimte van de
cultuurwerkplaats beschikbaar? – maar ook inhoudelijke. Zo
moeten de activiteiten passen bij het curriculum en innovatie
teweegbrengen, vertelt Leenaerts. ‘Hetzij bij de studenten, hetzij
bij de scholen, hetzij bij de culturele partners, hetzij bij ons als
pabo. Uiteindelijk willen we immers bereiken dat studenten cultuureducatie
als vanzelfsprekend onderdeel gaan zien van hun
eigen ontwikkeling en dat ze de mogelijkheden ontdekken die
cultuureducatie biedt voor de ontwikkeling van kinderen. Vooral
dit laatste is een gedeeld doel van al onze samenwerkingspartners.’
ruimte
Welk scenario men ook kiest, de inzichten uit Een rugzak vol cultuur
over succesvol samenwerken blijven van toepassing. Ruimte
bieden voor elkaars doelen, vanuit het gezamenlijk belang om
studenten en uiteindelijk de kinderen kansen te bieden zich te
ontwikkelen. Daarbij is cultuureducatie zowel doel als middel.
50 51

52
Marjo Berendsen
is adviseur cultuureducatie bij de Noord-
Hollandse steunfunctie-instelling Plein C.
Ze hielp de pabo van Hogeschool Inholland
in Haarlem bij de inrichting van een themaweek
over erfgoededucatie.
‘ Studenten ondervonden
aan den lijve wat erfgoed met
iemand kan doen’
‘De pabo vond het heel belangrijk om de studenten onder te dompelen, om ze aan
den lijve te laten ervaren wat erfgoed met iemand kan doen. Zo zijn ze straks zelf
beter in staat om dat over te brengen op hun leerlingen.’ Marjo Berendsen leverde op
verzoek van Loes Bastiaansen van de Haarlemse pabo een bijdrage aan de cultuur-
werkplaats. Daarin stond erfgoededucatie met werkvormen ontleend aan kunst-
educatie centraal. Tekst: Peter Zunneberg
‘Op locatie op het Fort Bezuiden Spaarndam kropen studenten
in de huid van historische personages, gecoacht door acteur Fred
Rosenhart van Living History Kennemerland, en maakten ze kennis
met erfgoed via activerende didactiek.’
samenhang
De pabo nam al in een vroeg stadium contact op met Berendsen.
‘Ze hadden wel een idee wat ze wilden bereiken in de cultuurwerkplaats,
maar nog geen helder beeld van hoe ze dat zouden
vormgeven. In diverse gesprekken heb ik hen geadviseerd over
de samenhang tussen de verschillende
onderdelen van de themaweek en geïnformeerd
over vergelijkbare theaterprojecten.
Ik heb ze ook verbinding helpen
leggen met de diverse betrokkenen.’ Tijdens
de themaweek gaven Berendsen en
haar collega Sietske Dreschler ook een inhoudelijke
bijdrage. Op de startdag gaven
ze een gastcollege over wat cultuureducatie
nou eigenlijk is en wat daarbinnen de
plek van erfgoed is. Daarna gaven ze vier
workshops over een leskist over de Stelling
van Amsterdam – later in de week
vond een theaterstuk plaats op een fort
van de Stelling van Amsterdam - en over hoe je optimaal kunt
werken met bestaand bronnenmateriaal.
Behalve de workshops van Plein C volgden de studenten als voorbereiding
ook theaterworkshops van Rosenhart. ‘Studenten leer-
‘ Wij leren hier ook
veel van de op
de pabo aanwezige
expertise’
den hier zelf dramavaardigheden, maar ook hoe een kunstenaar
in de klas, naast de leerkracht, een aanvulling kan zijn.’
In het vervolg van de themaweek deden de studenten zelf historisch
onderzoek naar een erfgoedthema en vertaalden ze dat
naar een creatieve activiteit voor hun stageschool.
enthousiast
Berendsen was aanwezig bij het theaterstuk op locatie om te
monitoren en ook bij de evaluatie van de cultuurwerkplaats met
alle betrokkenen. ‘Alle partijen waren het erover eens dat de samenwerking
optimaal is geweest. Ook de
studenten waren erg enthousiast. Ze vonden
dat ze door deze aanpak van erfgoededucatie
veel meer hadden geleerd dan
wanneer ze bijvoorbeeld een traditionele
rondleiding hadden gehad.’
Berendsen vindt het van groot belang
dat pabo’s de provinciale steunfunctieinstellingen
voor cultuureducatie kennen.
‘Zij kunnen bij ons terecht voor advies en
ondersteuning voor de cultuurwerkplaatsen,
maar ook voor andere vragen rondom
cultuureducatie en kwaliteit.’
Het mag lijken alsof er sprake is van
eenrichtingsverkeer, maar dat beeld wil Berendsen graag
corrigeren:‘Wij werken als Plein C regelmatig samen met de
pabo, bijvoorbeeld in gezamenlijke nascholingstrajecten. We leren
hier ook veel van de daar aanwezige expertise.’
53

nieuwe media
zoeken naar de meer waarde
Zelf een educatieve game maken, met je leerlingen in een wiki aan
de slag of leren kijken naar beeldcultuur: mediawijsheid is onder-
deel van cultuureducatie en hoort dus in het paboprogramma. Maar
voor de meeste pabodocenten is het een nieuw terrein. De pabo’s in
Utrecht en Doetinchem bogen zich over nieuwe media in hun cul-
tuurwerkplaats. Tekst: Sanne van den Hoek
Toen enkele docenten van de pabo van de Hogeschool Rotterdam
deelnamen aan de implementatiecursus van het Handboek cultuureducatie,
hebben ze hun eigen aanbod eens kritisch onder de
loep genomen. ‘Media-educatie had nog geen grote rol in onze
pabo, dat was een gemis’, schrijft Loes Dijkman, een van de coordinatoren
cultuureducatie, in het eindverslag van de cultuurwerkplaats.
‘Met dank aan het implementatietraject hebben
we meer inzicht gekregen in de wijze waarop media-educatie
aansluit op de beeldende vakken. De vakgroep beeldend heeft
dit opgepakt. De nadruk in de nieuwe lessen ligt op de bewustwording
van studenten én kinderen van de werking en rol van
media in de samenleving en hun persoonlijke betekenisgeving.
We besteden aandacht aan televisie, reclame, nieuwsgaring en
animaties maken.’
En de Rotterdamse pabo is niet de enige opleiding waar mediaeducatie
nu standaard in het curriculum zit, vaak in aansluiting
op de beeldende vakken. Op de pabo in Leiden bijvoorbeeld geeft
beeldend docent Guido Paap al jaren les in ‘kijken’.
wiki-les
Maar mediawijsheid is meer dan kijken en reflecteren. Net als
bij de andere cultuurdisciplines gaat het ook om het zelf actief
en creatief iets maken met media. Dit is een van de speerpunten
van de pabo van Iselinge Hogeschool in Doetinchem. In hun
drie cultuurwerkplaatsen speelde actieve mediawijsheid telkens
een belangrijke rol. Als een van de weinige pabo’s in Nederland
hebben zij een eigen mediadocent in dienst. De plannen waren
steeds ambitieus, maar in de praktijk waren er soms haken en
ogen. Zo moesten vooral de studenten wennen aan een andere
manier van werken.
Tweedejaarsstudenten in Doetinchem kregen instructie in het
54
werken met wiki, een webomgeving waar je met meer mensen
op kunt inloggen en samen aan dezelfde documenten werken
en waar je gemakkelijk werk kunt uitwisselen. De opdracht was
simpel: ontwerp educatieve opdrachten voor creatief schrijven
die je met de kinderen in je stageklas deelt in een wiki. De leerlingen
kunnen via de wiki op elkaars werk reageren en kunnen ook
familie en vrienden in de wiki toelaten om hun werk te lezen en
erop te reageren. Na een korte uitleg waren de verschillen snel
duidelijk: de ene student was een ervaren computergebruiker
die hier zijn hand niet voor omdraaide, de andere had al moeite
met basisconcepten van computergebruik. Toch vonden alle studenten
het leuk. Een groot pluspunt vonden ze dat alles online
staat, dus thuis konden ze gewoon verder werken.
Maar hoe leuk studenten het ook vonden, de meerwaarde voor
onderwijs zagen ze niet altijd. ‘Ik kan ook in de klas kinderen vragen
om op elkaars werk te reageren en dat opa en oma nu mee
kunnen kijken, is niet meer dan een geinige, leuke extra. Kinderen
kunnen een geschreven opstel ook mee naar huis nemen’,
zoals een student na de eerste wiki-les reageerde.
Ook waren studenten bang dat kinderen een wiki konden ‘verpesten’.
Mediadocent Henk Kip legde uit dat je als docent delen
van de wiki kunt beschermen en andere delen open kunt zetten,
zodat kinderen eigen plekken hebben waar ze zelf actief dingen
kunnen toevoegen en veranderen.
faciliteiten
Uiteindelijk hebben maar weinig studenten op de stagescholen
met de kinderen in een wiki gewerkt. Niet omdat het hen
niet lukte, na wat onwennigheid konden de meesten goed uit
de voeten. Lastiger al was het dat de software Engelstalig is en
dat kinderen dat niet zo goed begrijpen. Maar bovenal bleken de
meeste stagescholen de faciliteiten niet te hebben. Veel groepen
hebben maar één of twee computers in de klas.
Hier liepen derdejaarsstudenten in Doetinchem ook tegenaan.
Voor de cultuurwerkplaats over kunst en filosofie moesten zij
met hun stageklassen een verwerkingsopdracht met digitale
fotografie uitvoeren. Maar de basisscholen bleken niet alleen
te weinig computers te hebben, de meeste hadden maar één of
twee digitale camera’s en hier mochten de kinderen niet altijd
zelf mee werken. Bovendien was er op de meeste stagescholen
weinig ondersteuning beschikbaar, zoals uit een reactie van een
student in het eindverslag blijkt: ‘Normaal leer ik op stage van
de ervaren leerkrachten. Maar bij dit soort dingen komen de
leerkrachten met vragen bij mij en dat vind ik soms wel moeilijk.
Gelukkig zijn ze wel allemaal wel heel enthousiast.’
Quiz
Kunstdocent Mieke Knaapen uit Doetinchem vond het jammer
dat de studenten zo snel tegen deze problemen aanliepen. ‘De
onwennigheid met media en logistieke en
technische problemen op scholen kosten
tijd en energie, en dan vergeten de stu-
denten waar het eigenlijk om gaat: wat
leren kinderen hiervan?’ stelde ze al halverwege
het traject.
Bij een andere groep tweedejaars in Doetinchem
was dat bewustzijn ook van belang.
Zij moesten bij vensters uit de canon
leeskisten maken met verwerkingsopdrachten,
waaronder een game. De meeste
studenten hadden uiteindelijk voor een
simpele game gekozen, een quiz gemaakt
in PowerPoint. ‘We hebben wel gekeken
naar andere mogelijkheden maar daar ging ons gewoon te veel
tijd in techniek zitten en dan is het ook nog eens heel moeilijk
lesstof in een game te verwerken’, vertelde een van de studenten
tijdens de eindpresentatie op de halfjaarlijkse Academische
Conferentie van Iselinge Hogeschool. ‘Bovendien heeft dit als
voordeel dat kinderen deze quiz zelf op een computer kunnen
doen, maar dat je het ook met de hele klas via het digibord kunt
spelen.’
Een van de studenten had wel geprobeerd een game te maken.
Kinderen moeten in haar game een poppetje besturen dat rondloopt
in een wereld en op de juiste plaatsen moet springen, zweven
of duiken om punten te halen. ‘Ik wilde heel erg graag een
‘Educatieve games
moeten een
uitdaging bieden en
kinderen motiveren
om te leren’
keer een echte game maken’, vertelde de studente. ‘En dat was
super om een keer te doen. Maar de anderen hadden wel gelijk,
ik ben twee hele dagen bezig geweest. En als ik eerlijk ben, de
kinderen vonden het leuk, maar echt educatief is het natuurlijk
niet.’
ontwerpprincipes
De studenten van de Marnix Academie in Utrecht hebben zich
juist wel op die educatieve meerwaarde van games gestort zonder
zelf een game te maken. Zij adviseerden het project de Vrede
van Utrecht over een game over burgerschap en stelden hiervoor
ontwerpprincipes op.
Een van de studenten vond dit zo interessant dat ze een uitgebreider
onderzoek heeft gedaan naar de eisen aan educatieve
games in het basisonderwijs. Haar belangrijkste conclusies zijn
dat games een uitdaging moeten bieden en kinderen moeten
motiveren om te leren. En hoewel veel kinderen leren met een
game leuker vinden, mag een game in het onderwijs niet alleen
vermaak zijn. De leerdoelen en lesstof
moeten duidelijk zijn, zowel voor de kinderen
als voor de leerkrachten, en moeten
aansluiten op het curriculum.
kansen
Mediawijsheid is duidelijk nog in ontwikkeling
op pabo’s. Vooral de vraag naar de
educatieve meerwaarde van mediawijsheid
is nog niet eenvoudig te beantwoorden.
Welke mediavaardigheden wil je bij
de studenten ontwikkelen? Moeten ze
leren ontwerpen met media? Of is het
voldoende als zij leren beoordelen welke
media en games ze kunnen gebruiken in het onderwijs?
Eén ding is wel duidelijk, de pabo’s die al actief met mediawijsheid
aan de slag zijn gegaan, zijn enthousiast, leren van hun eerste
ervaringen en gaan ermee door.
55

Elsje Huij docent beeldende vorming aan de pabo van de Hanzehogeschool
in Groningen, is een van de pioniers van het Paboproject. Met haar collega’s organiseerde
ze twee cultuurwerkplaatsen.
‘ Cultuuronderwijs is geen franje’
‘Er is nu zoveel meer expertise dan tien jaar geleden. Dat moet je niet weggooien,
maar juist inzetten.’ Pabodocent Elsje Huij is blij dat het managementteam van haar
pabo het met haar eens is. ‘Wij hebben hier twee keer een cultuurwerkplaats
ingericht en de opbrengsten daarvan zijn zo waardevol dat we ermee doorgaan,
ook nu deze niet meer financieel worden ondersteund.’ Tekst: Peter Zunneberg
56
krimpgebieden
Huij is vanaf het begin betrokken geweest bij het Paboproject.
Dus lag het volgens Huij voor de hand dat haar pabo ook een
cultuurwerkplaats zou opzetten. Centraal in deze cultuurwerkplaats
stond de vraag over welke competenties een beginnende
leerkracht moet beschikken om in een krimpgebied het onderwijs
vanuit een culturele omgeving vorm
te geven. ‘Uiteraard is het opbouwen en
het hebben van een goede relatie met je
leerlingen heel belangrijk, misschien in
krimpgebieden nog belangrijker dan elders.
Daarnaast bleek een goede didactische
aanpak heel belangrijk. Een leerkracht
moet zijn lessen ook goed kunnen
ontwerpen.’
Pabo’s steken vooral in op de pedagogische
competentie, maar de didactische blijkt in
krimpgebieden veel belangrijker. Verder
blijkt samenwerken met de omgeving
onontbeerlijk. ‘Leerkrachten moeten ook
weten waar ze experts kunnen vinden om samen hun onderwijs
op een hoger plan te krijgen. Ze moeten verder denken dan hun
eigen klas of het team. En juist die vorm van samenwerken is hier
vaak nog een ondergeschoven kindje.’
kennis
In de tweede cultuurwerkplaats wilde de pabo de bevindingen
uit de eerste werkplaats concretiseren. Op vier scholen in de gemeente
Bellingwedde zijn studenten aan de slag gegaan met
‘ Er is nu zoveel meer
expertise dan tien
jaar geleden.
Die moet je niet
weggooien, maar
juist inzetten.’
het combineren van muziek en taal. Toen bleek onder meer dat
samenwerking vanuit een culturele benadering alleen een succes
kan worden als alle betrokken partijen die behoefte voelen.
‘In gesprekken met directeuren hoorden we dat ze in die krimpgebieden
met heel andere zaken bezig zijn. Daar moeten scholen
samengaan om te overleven. En als dan een school die wel veel
aan cultuur doet, moet samengaan met
een school die dat minder belangrijk vindt,
moet die eerste dan terug naar af? Je hoopt
natuurlijk van niet, maar uiteindelijk zijn
het de fuserende scholen die er samen uit
moeten komen.’
Uiteindelijk gaat het in de cultuurwerkplaatsen,
vindt Huij, om het genereren van
kennis. Dat is misschien wel belangrijker
dan de opgezette projecten zelf. ‘Je ziet hoe
kwetsbaar het is. Op een school vertrok
de directrice, ergens anders wisselde een
leerkracht van werkplek. Dan moet je soms
opnieuw beginnen. Maar de kennis die we
daar opdoen, dat is waardevol, daar kunnen we mee vooruit en die
moeten we uitventen.’
‘Natuurlijk steken wij als pabo ook sterk in op rekenen en taal. Maar
dat betekent niet dat cultuuronderwijs franje is. En dat lijkt wel
eens, omdat er geen referentiekader is. De kerndoelen zijn veel te
vrijblijvend, waardoor scholen niet weten waar ze naartoe moeten
werken. Hoe kun je nou goed onderwijs bieden, als je niet weet
wanneer je het goed doet? Dat is waar we uiteindelijk naartoe moeten.
Een compleet onderwijsaanbod, mét cultuuronderwijs.’
57

leren onderzoeken
Sinds een jaar of tien is de aandacht voor onderzoeksvaardigheden
van studenten en docenten in het hbo enorm gegroeid. Alle studenten
moeten op z’n minst kennismaken met onderzoek. De pabo’s in Zwolle,
Groningen, Doetinchem en van Fontys zijn hiermee in hun cultuur-
werkplaatsen aan de slag gegaan. Tekst: Sanne van den Hoek
Net als op andere hbo-opleidingen moeten pabodocenten en
-studenten onderzoeksvaardigheden ontwikkelen. Achterliggende
gedachte is dat deze vaardigheden de (toekomstige)
leerkracht in staat stellen zich continu te blijven ontwikkelen en
te reageren op nieuwe situaties in de lespraktijk. Bij de academische
pabo’s is deze aandacht voor onderzoek nog groter dan
gemiddeld. Sinds 2008 zijn volgens een rapport van Regioplan op
achttien pabo’s varianten van de academische pabo gestart met
extra aandacht voor theoretische kennis, zelfreflectie en onderzoeksvaardigheden.
Veel hogescholen zijn nog zoekende naar goede manieren om
onderzoek een plek te geven in het curriculum. Sommige opleidingen
bieden aparte vakken aan, maar de meesten zoeken
(daarnaast) naar verbindingen met andere vakgebieden en de
praktijk op (stage)scholen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat
ook binnen de kunst- en cultuurvakken de aandacht voor onderzoeksvaardigheden
van docenten en studenten is gegroeid
en dat diverse cultuurwerkplaatsen hier de afgelopen jaren aan
hebben gewerkt.
stappenplan
Een van de cultuurwerkplaatsen waar onderzoek een belangrijke
rol speelde, was die van de Gereformeerde Hogeschool in Zwolle.
Daar startte in 2010-2011 de nieuwe minor Onderzoek en innovatie
met daarbinnen een keuzemogelijkheid voor cultuuronderwijs.
Studenten onderzoeken een vraag van een basisschool
rondom cultuuronderwijs en ontwerpen vervolgens een innovatieve
bijdrage aan cultuuronderwijs op die school. Ze voeren hun
eigen ontwerp ook uit en meten de effecten.
Voor het onderzoek krijgen ze van de docenten een aantal vaste
stappen aangereikt. Ze moeten eerst een nulmeting doen op de
basisschool met gebruik van de Cultuurmonitor pabo/PO. Ver-
58
kennis als bron voor vernieuwing
volgens moeten ze literatuur bestuderen en op de school met
leerkrachten en directie in gesprek gaan om een gerichte onderzoeksvraag
te formuleren.
Ondanks het heldere stappenplan bleek de kwaliteit van het onderzoek
en de ontwikkelde projecten sterk te verschillen. ‘Waar
de ene school al een cultuurbeleidsplan had en een concrete
vraag, had de andere school nog eigenlijk geen idee van wat te
doen met cultuureducatie. De studenten zijn in die gevallen zoveel
meer tijd kwijt geweest met draagvlak en visie op de school
dat er aan het eind slechts een beknopt project opgezet kon
worden’, zo luidt de verklaring van Ludie Gootjes-Klamer, docent
beeldende vorming en cultuureducatie, in haar eindverslag. De
effecten van de projecten hebben de studenten over het algemeen
niet meer kunnen meten.
De studenten werden begeleid door kunstvakdocenten, studieloopbaanbegeleiders
(tijdens de stage op de basisscholen) en
docenten onderzoeksvaardigheden. Dat maakte onderlinge afstemming
pittig, stelt Gootjes-Klamer: ‘De onderzoeksdocenten
hadden geen ervaring met cultuureducatie en zeiden in eerste
instantie hier ook niets van te hoeven weten, omdat zij zich alleen
op de onderzoeksvaardigheden richtten.’ Maar toen zijzelf
aanschoof bij een van de onderzoekslessen, bleek al snel dat de
studenten moeite hadden om die twee vakgebieden uit elkaar
te houden. Enige achtergrondkennis van cultuureducatie bleek
toch nodig om de studenten te kunnen begeleiden bij het formuleren
van goede onderzoeksvragen.
onderzoeksvraag
Iselinge Hogeschool in Doetinchem heeft een academische pabo.
Studenten volgen naast de reguliere pabolessen modules over
onderzoek aan de Open Universiteit. Ze passen de opgedane onderzoeksvaardigheden
direct toe in de pabolessen. Bijvoorbeeld
bij de nieuwe module Filosofische Kunstdetective, ontwikkeld in
een cultuurwerkplaats. Studenten moeten hierin lesontwerpen
maken om met kinderen te filosoferen over door hen gekozen
kunstuitingen.
Net als in Zwolle moeten de studenten voorafgaand aan hun
lesontwerp onderzoek doen en krijgen zij hiervoor een aantal
vaste stappen aangereikt. Omdat de docenten op Iselinge al snel
merkten dat studenten het moeilijk vonden om een goede onderzoeksvraag
te formuleren, hebben zij de studenten een vaste
hoofdvraag aangereikt. Vervolgens konden studenten kiezen uit
deelvragen en deden zij literatuuronderzoek naar hun kunstuiting
en naar filosoferen met kinderen. De opgedane kennis was
de basis voor hun ontwerpen.
docentenonderzoek
De vijf Fontys-pabo’s (Den Bosch, Tilburg, Eindhoven, Venlo en
Veghel) zijn in hun cultuurwerkplaats aan de slag gegaan met
onderzoek door docenten. Op elke pabo
deed een kunstvakdocent onderzoek naar
de huidige situatie van en wensen voor
cultuuronderwijs. Het uiteindelijke doel
was een advies voor een leerlijn cultuureducatie
voor alle Fontys-pabo’s.
Ook hier werd de Cultuurmonitor pabo/
PO gebruikt bij het bevragen van collega’s.
Na deze eerste fase van het onderzoek zijn
studenten die de minor cultuuronderwijs
hadden gevolgd bevraagd, zijn de oude
pabocurricula beschreven en zijn er focusgroepen
met collega’s georganiseerd.
De docenten hadden geen ervaring met
het doen van onderzoek. Zij vonden het leuk, maar ook spannend
en het bleek veel meer werk dan ze hadden verwacht. Ze kregen
begeleiding van Isabelle Diepstraten, onderzoeker bij Fontys; zij
maakte telkens de analyse van de door de docenten aangeleverde
gegevens.
‘Studenten vonden
het moeilijk om
een goede
onderzoeksvraag
te formuleren’
krimpgebieden
De Hanzehogeschool Groningen deed onderzoek naar cultuuronderwijs
in krimpgebieden in Groningen. De centrale vraag luidde:
wat hebben leerkrachten in een krimpgebied nodig om goed cultuuronderwijs
te kunnen (blijven) verzorgen, ook als voorzieningen
zoals musea en theater steeds verder uit de buurt liggen?
Het onderzoek is uitgevoerd door een pabodocent en een con-
sulent van Kunststation C, de provinciale steunfunctie-instelling
en leidde uiteindelijk tot aanbevelingen aan de pabo om het curriculum
aan te passen.
De belangrijkste onderzoeksmethode was in dit geval bevragen
van scholen met enquêtes en interviews. Ook hier was de
Cultuurmonitor pabo/PO een belangrijke
bron voor het formuleren van de vragen.
nieuw terrein
Deze voorbeelden tonen enkele opvallende
overeenkomsten die ook in andere
cultuurwerkplaatsen met onderzoek naar
voren kwamen. Duidelijk is dat onderzoek
nog een nieuw terrein voor studenten en
docenten is. Het is wennen en het niveau
van onderzoek verschilt sterk. De meeste
pabo’s zoeken dan ook samenwerking
met onderzoekers binnen de eigen hogeschool
of externe partners die kennis van
onderzoek kunnen inbrengen.
De meest gebruikte methoden voor dataverzameling zijn literatuur-
of bronnenstudie en het bevragen van respondenten met
vragenlijsten en interviews. Opvallend is dat een derde veel voorkomende
methode binnen praktijkonderzoek, observatie, in de
cultuurwerkplaatsen niet is gebruikt.
Het betrof in alle gevallen onderzoek voorafgaand aan een ontwerp.
Studenten gebruikten onderzoek als kennisbron voor een
educatief ontwerp, docenten benutten de opgedane kennis voor
aanpassingen in het curriculum. Evaluatie van het ontwerp -
werkt het in de praktijk? - is niet gebeurd.
59

Jozef Kok heeft als onderwijsadviseur talloze vernieuwingstrajecten begeleid.
Hij maakte deel uit van de commissie-Meijerink die OCW heeft geadviseerd over de nieuwe
kennisbases voor de pabo.
‘ De toetsing van kunstvakken is
nog een punt van zorg’
‘Eigenlijk is het klagen over het gebrek aan kwaliteit van jonge leraren van alle
tijden’, zegt Jozef Kok. ‘Daarbij constateerde onderzoeker Mineke van Essen
dat het niveau van de instroom en voor een deel ook van de uitstroom van jonge
opgeleide leraren in hoge mate samenhangt met de economische conjunctuur.
Dat relativeert in ieder geval de discussie die op dit moment weer gevoerd wordt.’
Tekst: Peter Zunneberg
60
Mede onder invloed van de stichting Beter Onderwijs Nederland
ontstond er volgens Kok een sfeer van ‘de juf kan niet rekenen’
en ‘de meester kan niet spellen’. En dus moest er iets gebeuren.
‘Toen kwam het idee: we gaan vaststellen wat een leerkracht
moet kennen en kunnen. Daar kwam de kennisbasis uit voort.’
discussie
Al vrij vlot lagen er zestien dikke boekwerken voor alle vakken van
de pabo. ‘Waarop de HBO-raad terecht stelde dat het een onmogelijke
opgave was om al die kennis in een
curriculum van vier jaar te stoppen.’
Er ontstond een discussie wat kennis
was en wat er met vaardigheden moest
gebeuren. ‘Maar omdat je, als je het over
vaardigheden gaat hebben, heel dicht bij
de grens van vrijheid van onderwijs komt,
is al snel besloten dat we het alleen over
vakinhoudelijke kennis hebben.
Maar dan nog ligt de lat heel hoog. Dus
heb je een aantal mogelijkheden. Laat je
die lat zo hoog liggen, dan krijg je heel
veel uitval en zorg je in feite voor selectie
en straks voor problemen op de arbeidsmarkt.
Uiteindelijk is de commissie-Meijerink aan het werk gezet
met de opdracht de boekjes dunner te maken. Daarvan hebben
we gezegd “dat doen we niet”. We wilden wel kijken hoe we de
overladenheid van het opleidingsprogramma van de pabo kunnen
oplossen.’
Uiteindelijk heeft de commissie geadviseerd om een kerndeel
‘ Je hebt straks een
gespecialiseerde
leerkracht die
misschien wel aan
een hele bouw
muziek geeft’
en een profieldeel te hanteren. Van taal en rekenen moeten alle
studenten beide doen, van de overige vakken doen ze verplicht
het kerndeel en kiezen ze van een aantal vakken het profieldeel.
Daarnaast komen er ingangstoetsen, waarmee eisen worden gesteld
aan de instroom. Ten slotte moet een leraar in de eerste
vier jaar dat hij werkzaam is, de vakken die hij niet gekozen heeft
kunnen bijspijkeren. ‘Maar het is ook mogelijk om je in de vakken
die je wel gekozen hebt, verder te specialiseren op masterniveau.
Wat er al was voor lichamelijke opvoeding, doen we nu ook voor
de overige vakken, waaronder de kunstvakken.’
toetsing
Kok ziet een gunstige ontwikkeling naar
teamonderwijs. ‘Je hebt straks een gespecialiseerde
leerkracht die misschien wel
aan een hele bouw muziek geeft. Dat is
gunstig voor de kwaliteit van de lessen.’
Iets meer reserves heeft hij op het terrein
van de toetsing. ‘Je kunt beeldende vakken
niet toetsen zoals je dat bij rekenen
en taal doet. En dat weten studenten ook,
dus die steken daar minder tijd en energie
in. Dus hoe straks die kunstvakken getoetst moeten worden, dat
is nog een puntje van zorg.’
61

cultuurwerkplaatsen
2009-2012
• avans hogeschool breda, Cultureel kenniscentrum voor regio
De pabo ontwikkelde een cultureel kenniscentrum voor de regio, waar docenten,
leerkrachten, studenten en medewerkers van culturele instellingen elkaar kunnen
ontmoeten met vragen of opdrachten rond cultuureducatie.
• avans hogeschool breda, Consolidatie en verdieping
Deze tweede cultuurwerkplaats richtte zich op consolidatie en verdieping van de fysieke
cultuurwerkplaats door uitbreiding van het aantal partners en disciplines, aandacht
voor onderzoek, en verdieping van de bestaande disciplines en onderzoeken.
• christelijke hogeschool ede, Verankering van burgerschap
De pabo werkte aan een leerlijn over burgerschap die ze wil integreren in andere
vakken en ondersteunde de stagescholen bij de verankering van burgerschap in het
curriculum.
• fontys hogescholen (den bosch, tilburg, eindhoven, veghel, venlo), Cultuur
verankerd in gemeenschappelijk curriculum
De vijf pabo’s deden onderzoek en werkten nauw samen aan het opbouwen van één
gemeenschappelijk curriculum.
• gereformeerde hogeschool zwolle, Werken aan kennisbasis cultuureducatie
De pabo volgde en begeleidde studenten die de minor Onderzoek en innovatie volgden
met als keuzeonderdeel cultuuronderwijs.
• hanzehogeschool groningen, Cultuureducatie in krimpgebieden
De pabo onderzocht wat krimp betekent voor cultuureducatie in het primair onderwijs
en keek naar de consequenties daarvan voor het opleiden van leerkrachten.
• hanzehogeschool groningen, Cultuureducatie in krimpgebieden II
In deze tweede cultuurwerkplaats vond consolidatie en verdieping van de onderzoeksresultaten
uit de eerste tranche plaats.
• hogeschool van arnhem en nijmegen (pabo groenewoud), Een krachtige leeromgeving
voor cultuureducatie
De pabo onderzocht hoe je voor cultuureducatie een krachtige leeromgeving kunt creëren
met als doel een zichtbaar cultureel klimaat binnen de opleiding.
• hogeschool leiden, Talentklas cultuureducatie
De pabo startte een Cultuurklas met extra aandacht voor cultuureducatie waarbij
studenten worden opgeleid tot cultuuroverdragers en intern cultuurcoördinatoren.
• hogeschool rotterdam, Behoud kwaliteit ondanks bezuinigingen
De pabo ontwierp een gewijzigd curriculum dat paste bij haar grootstedelijke context,
met behoud van een intensieve samenwerking met haar kunstpartners en op basis
van een gemeenschappelijk gedragen visie op kunsteducatie.
• iselinge hogeschool doetinchem, Modules bij canonvensters
De pabo liet studenten van start gaan met een nieuwe module Schrijfverdrijf en
Lettervreten, waarin ze met nieuwe en klassieke media het lees- en schrijfplezier van
kinderen willen bevorderen.
• iselinge hogeschool doetinchem, Levensvragen en kunst
De pabo ontwikkelde voor studenten en leerkrachten in het primair onderwijs handvatten
om filosofische en kunstbeschouwende onderwijsactiviteiten te ondernemen
rond kunstuitingen.
• iselinge hogeschool doetinchem, Creatief schrijven in een wiki
In de cultuurwerkplaats ontwierpen pabostudenten lesopdrachten voor verschillende
genres die zij in een wiki-omgeving plaatsten.
• marnix academie utrecht, Geïntegreerde aanpak
Major- en minorstudenten, partnerscholen en docenten werkten samen aan het vormgeven
en uitvoeren van vakoverstijgend onderwijs met cultuureducatie en burgerschapsvorming
als uitgangspunten.
• noordelijke hogeschool leeuwarden, Toeval gezocht en lerende netwerken
De pabo ontwikkelde netwerken van pabodocenten, studenten, leerkrachten, kunstenaars
en medewerkers van culturele instellingen met als doel om van en met elkaar te
leren over de werkwijze van Toeval Gezocht in relatie tot cultuuronderwijs.
• pabo hogeschool zeeland, Kinderkunstweek
De pabo organiseerde een Kinderkunstweek, naar voorbeeld van de Kinderboekenweek.
Met partners uit het onderwijs en de beeldende kunsten – musea, kunstuitlenen,
galeries – zijn diverse activiteiten voor kinderen ontwikkeld.
• inholland alkmaar/haarlem en hoofddorp), Passie(f) - cultuur-educatief project
Studenten ontdekten en ontwikkelden hun eigen passie en articiteit, droegen dit over
door hun eigen ontworpen lessen uit te voeren op een basisschool en reflecteerden op
hun eigen werk tijdens de presentaties voor docenten, studenten en kunstenaars.
• pabo inholland, (alkmaar, haarlem, hoofddorp), Kunst doet erfgoed leven
De pabo wilde studenten en kinderen erfgoed en geschiedenis laten ervaren waarbij
drama en verhalen vertellen als middel werden ingezet. Erfgoed en erfgoedlocaties
zorgden daarbij voor een rijke leeromgeving.
• stenden hogeschool meppel, Ontwerpen voor een multiculturele wijk
De pabo wilde kinderen uit de eigen, multiculturele wijk meer in aanraking brengen
met cultuur. In de cultuurwerkplaats richtte ze een minor in waarin studenten educatieve
ontwerpen voor cultuuronderwijs voor de wijk ontwikkelden.
62 63

samen werken aan
de toekomst U
hebt het kunnen lezen en bekijken: er zijn de afgelopen jaren
veel bijzondere en bruikbare producten ontwikkeld. Het Handboek
cultuureducatie in de pabo is beschikbaar en met de Cultuurmonitor
pabo/PO kunt u de kwaliteit van cultuureducatie
in basisonderwijs en op de pabo beoordelen. In de cultuurwerkplaatsen
ontstonden oplossingen voor praktijkproblemen, waarmee
ook andere pabo’s hun voordeel kunnen doen.
Het is belangrijk ons te realiseren wat er allemaal is en hoe we
dit in opleidingen kunnen borgen en verder ontwikkelen om cultuureducatie
en de kunstvakken aan te laten sluiten bij ontwikkelingen
in de maatschappij.
Cultuurnetwerk Nederland en Kunstfactor, sectorinstituut voor
amateurkunst, gaan per 1 januari 2013 op in het nieuwe Landelijk
Kennisinstituut voor Cultuureducatie en Amateurkunst
(LKCA). Het LKCA zal samen met het Fonds voor Cultuurparticipatie
activiteiten ontwikkelen om de kwaliteit van cultuureducatie
verder te verbeteren.
De lerarenopleidingen spelen een belangrijke rol bij die verbetering.
Niet alleen door het opleiden van nieuwe leerkrachten,
maar ook door het verzorgen van na- en bijscholing van zittende
leerkrachten. De nieuwe kennisbases kunnen daar het uitgangpunt
voor vormen. De kennisbasis voor de kunstvakken is al beschikbaar,
die voor cultuureducatie volgt in december 2012.
Op basis van beleidsstukken van OCW en het advies van de Onderwijsraad
en de Raad voor Cultuur kunnen ontwikkelgroepen
van pabodocenten en medewerkers van het LKCA de voorstellen
voor het kerndeel en het profieldeel van de kennisbases verder
uitwerken. Een reactie dat de kennisbasis voor de kunstvakken
niet ‘kunstzinnig’ genoeg zou zijn, kunnen we daarbij meteen
meenemen. Op basis van het profieldeel kunnen opleidingen na-
en bijscholing ontwikkelen.
Verder is de icc-cursus aan vernieuwing toe. Met nieuwe modules
kan de cursus uitgebreid en geactualiseerd worden. De icccursus
gecombineerd met een minimum aan aanvullende mo-
dules komt in de buurt van de cultuurexpert, zoals aangeraden
in het advies van de Onderwijsraad en de Raad voor Cultuur. Een
zeer gemotiveerde icc’er kan aanvullend de post-hbo-opleiding
Cultuurbegeleider volgen.
Cultuureducatie past ook in het bredere perspectief van de 21st
century skills. De competenties betreffen niet alleen ict-vaardigheden
en mediawijsheid, maar gaan over een nieuwe manier van
leren, leven en werken. Voorbeelden zijn creativiteit, innoverend
vermogen, kritisch denken, problemen oplossen, communicatie,
samenwerking, aanpassingsvermogen, leiderschap, productiviteit
en sociale vaardigheden. Het is interessant en belangrijk om
te kijken op welke wijze cultuureducatie een bijdrage kan leveren
aan deze competenties. Docenten en studenten van pabo’s en
kunstvakopleidingen kunnen daarbij samenwerken aan innovatieve
voorbeelden.
Een andere interessante ontwikkeling is die van de integrale kindercentra
waarbij het om een heel andere aanpak van het onderwijs
draait. Een integraal kindcentrum gaat een stap verder dan
een brede school. Waar de laatste voorziet in verschillende voorzieningen
voor kinderen, werken deze in een integraal kindcentrum
gezamenlijk aan dezelfde doelen en in hetzelfde klimaat.
Het centrum is een plek waar kinderen van nul tot twaalf jaar de
hele dag kunnen leren, spelen en zich kunnen ontwikkelen. Wat
betekenen deze centra voor de inhoud en didactiek van cultuureducatie?
En wat voor de opleiding binnen de pabo’s?
Smal opleiden bereidt studenten en kinderen niet voor op de toekomst.
Niet voor niets benadrukt de Onderwijsraad het belang
van brede vorming. Kinderen leren niet voor de school, maar voor
hun toekomstige leven. Vorming is niet alleen een wettelijke
taak van scholen, kinderen en jongeren hebben vorming ook nodig
om te kunnen functioneren in de complexe, pluriforme en dynamische
samenleving. Kunst- en cultuureducatie kunnen daar
vanuit hun eigen inhoud en aanpak een bijdrage aan leveren.
De pabo is een belangrijke sleutel voor de kwaliteit en de inhoudelijke
vernieuwing van cultuureducatie en haar plek binnen het
basisonderwijs.
We kijken ernaar uit om daar de komende jaren samen aan te
werken.
64 65
Eeke Wervers
Projectleider

van cultuurnetwerk
naar lkca
Cultuurnetwerk Nederland voerde dit project uit in opdracht van het ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Van 2001 tot en met 2012 heeft
Cultuurnetwerk als landelijk expertisecentrum cultuureducatie gewerkt aan
de kennisontwikkeling en kennisdeling over cultuureducatie. Op 1 januari 2013
gaat Cultuurnetwerk samen met Kunstfactor op in het nieuwe Landelijk Kennis-
instituut Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA).
hoofdtaken van het lkca zijn:
• professionalisering van de educatiefunctie in de cultuursector
en deskundigheidsbevordering binnen de amateur
kunst, zowel bestuurlijk als artistiek inhoudelijk;
• deskundigheidsbevordering van leerkrachten op het terrein
van cultuureducatie;
• landelijke informatie- & netwerkfunctie;
• onderzoek & monitoring, waaronder een onderzoeksagenda
voor de beleidsontwikkeling.
de belangrijkste prioriteiten hierbij zijn:
• ontwikkeling van de infrastructuur cultuureducatie en
amateurkunst;
• borging van de kwaliteit en samenhang in de amateurkunst;
• cultuureducatie brengen naar het hart van het onderwijs;
• het stimuleren van de culturele levensloop.
66 67