01.05.2013 Views

departement van landbou

departement van landbou

departement van landbou

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

JAARVERSLAG<br />

1983-1984<br />

VEEARTSENYDIENS<br />

DEPARTEMENT VAN LANDBOU


INHOUD<br />

Bladsy<br />

INLEIDING................................................................................................................................... 3<br />

VEEARTSENYKUNDIGE NAVORSING ...................................................................................... 3<br />

DIVERSE NAVORSING EN PROJEKTE............................................................................................. 3<br />

NAVORSING OOR WILD EN SIEKTES BY WILD ................................................................................. 4<br />

DIERESIEKTEBESTRYDING...................................................................................................... 4<br />

AANMELDBARE SIEKTES ............................................................................................................. 4<br />

NIE-AANMELDBARE SIEKTES..................................................................................................... 10<br />

GEBREKSIEKTES EN WANVOEDINGSTOESTANDE......................................................................... 24<br />

VERGIFTIGING.......................................................................................................................... 25<br />

INWENDIGE PARASIETE ............................................................................................................ 27<br />

UITWENDIGE PARASIETE .......................................................................................................... 27<br />

KUNSMA TIGEINSEMINASE ........................................................................................................ 28<br />

VEE-INSPEKSIEDIENSTE ........................................................................................................... 28<br />

DIEREGESONDHEIDS VOORLIGTINGSDIENS ................................................................................ 28<br />

IN- EN UITVOERBEHEER ........................................................................................................... 28<br />

OPLEIDING............................................................................................................................... 30<br />

WETGEWING............................................................................................................................ 31<br />

TEGNIESE VERHOUDINGS MET ANDER LANDE............................................................................ 31<br />

KLINIESE DIENSTE.................................................................................................................... 31<br />

DIAGNOSTIESE DIENSTE........................................................................................................... 31


INLEIDING<br />

Die droogtetoestande waar<strong>van</strong> in die vorige verslagjaar melding gemaak is, het onverpoosd<br />

voortgeduur.<br />

Virussiektes wat deur insekte oorgedra word, was weer eens tot die minimum beperk.<br />

Slegs ‘n enkele uitbreking <strong>van</strong> bek-en-klouseer veroorsaak deur die SAT 2-virus het in die<br />

boerderygebiede <strong>van</strong> die Republiek <strong>van</strong> Suid-Afrika voorgekom. Die uitbreking was beperk tot<br />

een eiendom en het nie verder versprei nie. Daar was slegs 131 beeste by die uitbreking<br />

hetrokke. Die eiendom het op 6 Julie 1983 besmet geraak en die kliniese eindpunt is op 3<br />

Augustus 1983 bereik nadat alle beeste met ‘n trivalente bek-en-klouseerentstof ingeënt is. Twee<br />

uitbrekings het onder rooibokke in die endemies besmette Nasionale Krugerwildtuin voorgekom<br />

en is ook deur die SAT 2-virus veroorsaak.<br />

Die vyfde verpligte dipveldtog teen skaapbrandsiekte sal op 30 Junie 1984 ten einde loop. Daar<br />

was ongelukkig ‘n aansienlike vermeerdering in die aantal uitbrekings gedurende hierdie<br />

verslagjaar teenoor die in die vorige jaar, naamlik 87 teenoor 69 in die Blanke gebiede en 267<br />

teenoor 157 in die Swart gebiede.<br />

Daar was ‘n aansienlike vermeerdering in die gevalle <strong>van</strong> hondsdolheid, hoofsaaklik te wyte aan<br />

meer gevalle onder meerkatte in die Hoëveldstreek en honde in die Natalstreek.<br />

Slegs twee uitbrekings <strong>van</strong> miltsiekte, waar ‘n enkele bees in elk <strong>van</strong> die uitbrekings hetrokke<br />

was, het voorgekom.<br />

In die noordelike Swart state het heelwat beeste gevrek as gevolg <strong>van</strong> ‘n gebrek aan weiding.<br />

Gevalle <strong>van</strong> Iamsiekte het dan ook algemeen voorgekom.<br />

Voedingsprobleme soos asidose en domsiekte het veral in die skaapboerderygebiede<br />

voorgekom.<br />

Plantvergiftiging was ook algemeen, te wyte aan ‘n tekort aan weiding.<br />

Die beestuberkulose-uitroeiingskema het ‘n gestadige groei getoon. ‘n Totaal <strong>van</strong> 11 267 kuddes<br />

is nou by die skema ingeskakel en 1 622 096 tuberkulientoetse - vergeleke met 1 452 910 <strong>van</strong><br />

die vorige jaar - is gedurende hierdie verslagjaar uitgevoer.<br />

Die beesbrucellose-uitroeiingskema het ‘n bestendige groei getoon. Vir die eerste keer is daar<br />

meer as 1 miljoen beeste gebloei en getoets vir die siekte. Daar is nou 11 923 kuddes met 1 006<br />

403 beeste wat by die skema hetrek is.<br />

Weinig vordering is gemaak om die oorsaak <strong>van</strong> die natskaapkarkassindroom op te spoor.<br />

Nadat etlike mense aan Kongo-Krim hemorrhagiese koors beswyk het, is daar bloedtoetse op<br />

beeste uitgevoer en is daar gevind dat beeste feitlik oor die hele land teenliggaampies teen die<br />

siekte het. Wat die belang <strong>van</strong> die siekte by diere is, is nog onbekend.<br />

VEEARTSENYKUNDIGE NAVORSING<br />

Diverse navorsing en projekte<br />

Verskeie navorsingsprojekte, opnames en proewe is deur beamptes <strong>van</strong> die Afdeling onderneem.<br />

Die Staatsveearts op Upington het deur proewe bewys gelewer dat 20 gram Salsola gummiflora<br />

(soutganna) per kilogram lewende massa, skape akuut vergiftig.<br />

Beamptes <strong>van</strong> die veterinêre streeklaboratorium op Stellenbosch het ondersoek ingestel na<br />

groenhawervergiftiging en ‘n swam geïsoleer wat hoogs toksies vir skape en bokke is. Die swam<br />

veroorsaak ‘n erge diarree en nekrose <strong>van</strong> die slymvlies <strong>van</strong> die voormaag.<br />

Die veterinêre streeklaboratorium op Allerton het ondersoek ingestel nadat ‘n beduidende aantal<br />

beeste aan lamsiekte gevrek het in die Natalstreek. Daar is gevind dat al die beeste wat gevrek<br />

het gevoer is op hoendermis wat <strong>van</strong>af ‘n enkele bron afkomstig was. Beeste wat slegs een maal<br />

teen lamsiekte ingeënt was, het gevrek, maar die wat twee maal ingeënt was, het oorleef. ‘n<br />

Tipiese geval <strong>van</strong> lamsiekte is met die hoendermis verwek. Proewe is ook gedoen met<br />

Laevamisool om te bepaal of dit die weerstand <strong>van</strong> die baarmoeder <strong>van</strong> koeie teen infeksie sal<br />

verhoog. Die toediening <strong>van</strong> die middel is gekombineer met inenting teen Corynebacterium<br />

pyogenes en dit het blykbaar wel ‘n gunstige uitwerking gehad. Die ondersoek na nageboortelike<br />

endometritis is voortgesit en daar is weer bevind dat 22.2% <strong>van</strong> die koeie wat ‘n uitskeiding<br />

getoon het, besmet was met Corvnebacterium pyogenes en 4,2% met Escherichia coli. Vyf-en-


sestig persent <strong>van</strong> die uitskeidings was egter bakteriologies negatief. Bogemelde laboratorium<br />

het ook bevind dat kontaminasie <strong>van</strong> semenstrooitjies hoofsaaklik afkomstig is <strong>van</strong> die romp <strong>van</strong><br />

die koggelbul, die kunsvagina asook <strong>van</strong>af die verdunningsvloeistof.<br />

Ondersoeke na die oorsaak <strong>van</strong> aborsies by koeie met hoë titers teen Wesselsbronsiekte en<br />

Slenkdalkoors asook die oorsaak <strong>van</strong> vrotpootjie by skape word voortgesit.<br />

Die veterinêre streeklaboratorium op Middelburg (KP) het bevind dat nekrotiese vulvitis/balanitis<br />

nie oorgedra kan word met besmetlike materiaal wat deur ‘n 0,2 um-filtreerder gefiltreer is nie.<br />

Proewe is ook gedoen met Tylecodon wallichii om die kroniese vorm <strong>van</strong> krimpsiekte te probeer<br />

veroorsaak. Tot dusver het die proewe nog nie geslaag nie. ‘n Hartglikosiede <strong>van</strong> die plant is<br />

gekoppel aan “naakte” bakterieë en met die antigeen kon hoëtiter-teenliggaampies in hoenders<br />

verwek word. Proewe met die antigeen sal op Angorabokke uitgevoer word. Ondersoeke na die<br />

oorsaak <strong>van</strong> kaalsiekte en valsiekte by Dorperlammers is voortgesit. Proewe is nou aan die gang<br />

om te probeer vasstel of gesplete verheemeltes by Dorperlammers veroorsaak word deur ‘n virus<br />

of ‘n planttoksien.<br />

Ondersoek is ook ingestel na die metode <strong>van</strong> oordraging <strong>van</strong> keratokonjunktivitis by skape. ‘n<br />

Volledige ondersoek is ingestel na die lewensloop <strong>van</strong> die Karoo-verlammingsbosluis.<br />

Verskillende metodes is aangewend om rektale prolaps by skape te behandel. Verdere proewe<br />

met die behandeling <strong>van</strong> senurus cerebralis waarby Praziquantel, Dexametasoon, Phebuzine en<br />

Furosemide gebruik word, is onderneem. Drie <strong>van</strong> die 4 ramme wat behandel is, het herstel.<br />

‘n Opname is onder skaapboere gemaak om die om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> die brommerprobleem vas te stel.<br />

Proewe is ook onderneem om die kondisie, bekend as waterpens met die voer <strong>van</strong> Galenia<br />

afticana, te verwek. Amputasie <strong>van</strong> die skrotum <strong>van</strong> ramme as alternatief vir vasektomie om<br />

koggelramme te maak, is onderneem.<br />

Die veterinêre laboratorium op Grahamstad het die ondersoek in verband met die interne<br />

parasietpopulasie by kleinvee voortgesit. Werk op die biochemiese bloedpatrone <strong>van</strong> beeste is<br />

hervat.<br />

Die Queenstown-laboratorium is besig om middels vir die genesing <strong>van</strong> bolo-siekte uit te toets. ‘n<br />

Proef met die gebruik <strong>van</strong> groeistimulante by melkkoeie is onderneem.<br />

Staatsveeartse het ook hulp verleen aan die Navorsingsinstituut vir Veeartsenykunde met die<br />

versameling <strong>van</strong> culicoides en bloedmonsters vir hartwater- en olifantsvelsiekteproewe.<br />

Navorsing oor wild en siektes by wild<br />

Die ondersoek om te bepaal op watter wyse bek-en-klouseer <strong>van</strong>af buffels na beeste oorgedra<br />

word, is voortgesit.<br />

Buffels wat kunsmatig besmet is met die SAT 2-virus het min bek-, maar wel pootletsels<br />

ontwikkel. Groot hoeveelhede virusse kon uit die pootletsels en uit neusdeppers verkry word.<br />

Drakensbergtollies wat by die buffels geplaas is, is deur die buffels aanvaar en met die noue<br />

kontak het die tollies maklik besmet geraak.<br />

Gewysigde Harrisvalle is in die Levubu- en Limpoporiviergebiede <strong>van</strong> die Nasionale<br />

Krugerwildtuin geplaas om die indringing <strong>van</strong> tsetsevlieë te monitor. Geen vlieë is tot dusver<br />

versamel nie.<br />

DIERESIEKTEBESTRYDING<br />

Aanmeldbare Siektes<br />

Bek-en-klouseer<br />

‘n Enkele uitbreking <strong>van</strong> bek-en-klouseer te wyte aan die SAT 2-virus het op die plaas Schalk in<br />

die rooilyngebied <strong>van</strong> die Letaba-distrik voorgekom. Die besmetting is op 6 Julie 1983 vasgestel<br />

en 131 beeste was hetrokke. Die nodige beheermaatreëls is ingestel en al die beeste is op 9<br />

Julie 1983 met ‘n trivalente bek-en-klouseerentstof ingeënt. Die trivalente entstof is ook aan 6810<br />

beeste en 8 stuks kleinvee op omliggende plase toegedien. Daar is op ‘n aanliggende plaas 41


varke vernietig en vergoeding ten bedrae <strong>van</strong> RI 524,00 is uithetaal. Vergoeding ten bedrae <strong>van</strong><br />

R6 659,40 is uithetaal vir 22 198 liter melk wat tydens die uitbreek op die plaas vernietig is. Die<br />

kliniese eindpunt is op 3 Augustus 1983 bereik en alle beperkings is op 31 Oktober 1983<br />

opgehef.<br />

Die totale koste <strong>van</strong> die veldtog het op R89 063,00 te staan gekom.<br />

As ‘n voorkomende beheermaatreël is 80 958 beeste en 5 889 kleinvee in die Noord- en Oos-<br />

Transvaalstreek met ‘n trivalente bek-en-klouseerentstof ingeënt, in Lebowa 48 387 beeste en<br />

15498 kleinvee, in nKangwane 167 752 beeste en 24 111 kleinvee, in Gazankulu 174 147 beeste<br />

en 50 345 kleinvee en in die area om die Navorsingsinstituut vir Veeartsenykunde 4493 beeste<br />

en 8 731 kleinvee.<br />

‘n Totaal <strong>van</strong> 49 beeste, 84 bokke en 93 skape wat <strong>van</strong>af buurstate die Republiek ingedwaal het<br />

of onwettig ingebring is, is gekonfiskeer en vernietig en geen vergoeding is uithetaal nie.<br />

Vergoeding ten bedrae <strong>van</strong> R6 000,00 is uithetaal aan die eienare <strong>van</strong> 26 beeste wat na die<br />

Nasionale Krugerwildtuin en Zimbabwe oorgedwaal het en met die terugkoms vemietig is.<br />

Twee uitbrekings <strong>van</strong> bek-en-klouseer is by rooibokke in die endemies besmette Nasionale<br />

Krugerwildtuin gediagnoseer en is deur die SAT 2-virus veroorsaak.<br />

Hondsdolheid<br />

Daar was ‘n aansienlike vermeerdering in die aantal gevalle <strong>van</strong> hondsdolheid (437) wat<br />

gedurende die huidige verslagjaar voorgekom het teenoor die aantal gevalle (275) wat<br />

gedurende die vorige verslagjaar voorgekom het.<br />

Van die 1 268 monsters wat deur beamptes <strong>van</strong> die Afdeling Veeartsenydiens na die<br />

Navorsingsinstituut vir Veeartsenykunde versend is, was 437 (34,46%) positief vir hondsdolheid.<br />

Die vermeerdering in die aantal gevalle kan hoofsaaklik toegeskryf word aan ‘n vermeerdering in<br />

positiewe gevalle by rooimeerkatte in die Vrystaat- en Hoëveldstreke.<br />

Die positiewe diere was 182 rooimeerkatte, 84 honde, 78 beeste, 24 bakoorjakkalse, 19<br />

huiskatte, 10 muskeljaatkatte, 8 wildekatte, 5 rooijakkalse, 5 skape, 5 muishonde, 4 duikers, 3<br />

waaierstertmeerkatte, 2 stokstertmeerkatte, 2 maanhaarjakkalse, 1 sivetkat, 1 perd,1<br />

boomeekhoring, 1 donkie, 1 Boerbok en 1 Angorabok.<br />

Ter bekamping <strong>van</strong> die siekte het beamptes <strong>van</strong> die Afdeling Veeartsenydiens 339 558 honde, 47<br />

008 katte, 170 beeste, 29 perde, 25 donkies en 99 Angorabokke ingeënt.<br />

‘n Verdere beheermaatreël is om die getalle <strong>van</strong> rooimeerkatte in veral die Vrystaat-, Hoëveld- en<br />

Transvaalstreke te bekamp. Dit word gedoen deur die gate en kolonies met Phostoxin-tablette te<br />

berook. ‘n Totaal <strong>van</strong> 2 791 tablette is in die Hoëveldstreek gebruik om 507 enkelgate en 376<br />

kolonies te berook oor ‘n gebied <strong>van</strong> 6954 hektaar.<br />

In die Transvaalstreek is 1 849 Phostoxin-tablette gebruik om 344 enkelgate en 105 kolonies oor<br />

‘n gebied <strong>van</strong> 17 hektaar te berook en in die Vrystaatstreek is Cyanogas gebruik om 398 kolonies<br />

te berook en Phostoxin-tablette is in 17 kolonies gebruik. In Gazankulu het ‘n enkele geval by ‘n<br />

hond voorgekom en is 1 130 honde vernietig.<br />

Daar is 65 733 honde, 80 katte en 480 beeste in Gazankulu. Lebowa en nKangwane ingeënt.<br />

In KwaZulu het 27 positiewe gevalle voorgekom naamlik 21 in honde, 2 in beeste en 4 in mense.<br />

Daar is ook 94 753 honde en 7 930 katte ingeënt.<br />

Miltsiekte<br />

Die inenting teen miltsiekte <strong>van</strong> alle beeste in die Republiek is verpligtend, maar weens ‘n tekort<br />

aan personeel kon slegs 50% <strong>van</strong> die nasionale beesskudde ingeënt word. Beamptes <strong>van</strong> die<br />

Afdeling Veeartsenydiens het 3 521 428 beeste, en vee-eienare 617 071, ingeënt.<br />

Slegs twee uitbrekings het voorgekom, albei op plase waar miltsiekte voorheen gediagnoseer is<br />

en slegs ‘n enkele bees is in elk <strong>van</strong> die uitbrekings dood. Die uitbrekings het in die Hoëveld- en<br />

Transvaalstreke voorgekom.


In Gazankulu, Lebowa, nKangwane en KwaNdebele is ‘n totaal <strong>van</strong> 677 462 beeste ingeënt wat<br />

‘n entpersentasie <strong>van</strong> 92,8% verteenwoordig. In KwaZulu is slegs 357 203 (26%) <strong>van</strong> die 1 351<br />

855 beeste ingeënt.<br />

In die Hoëveldstreek is 2 826 liter melk met die uitbreking vernietig, waarvoor R304,55 aan<br />

vergoeding uithetaal is.<br />

In die Nasionale Krugerwildtuin is geen positiewe gevalle bevestig nie.<br />

Ooskuskoors (Theileria parva parva)<br />

Geen uitbrekings het voorgekom nie. In die Natalstreek is 1 457 miltsmere ondersoek om te<br />

bevestig dat Ooskuskoors nie voorkom nie.<br />

Korridorsiekte (T. parva lawrencei)<br />

In die Noord- en Oos-Transvaalstreek het 78 beeste op 8 plase in die distrikte Pelgrimsrust,<br />

Letaba en Barberton gevrek nadat hulle gewei het waar buffels kort tevore was. Sewe beeste is<br />

suksesvol behandel met Parvaquone. Bruinoorbosluisnimfe is toegelaat om op die behandelde<br />

diere te voed en toe op vatbare diere oorgeplaas om vas te stel of ‘n draertoestand by<br />

behandelde diere ontwikkel. Die vatbare diere het slegs ‘n ligte temperatuurreaksie, te wyte aan<br />

Theileria taurotragi-infeksie, getoon.<br />

Tuberkulose<br />

Die tuberkulose-uitroeiingskema toon steeds ‘n bestendige groei met 11 267 (10 155) kuddes<br />

met ‘n totaal <strong>van</strong> 1 497 198 beeste wat nou by die skema ingeskakel is. (Getalle vir die<br />

voorafgaande verslagjaar word tussen hakies getoon.)<br />

Gedurende die verslagjaar is daar 4066 (4614) sertifikate aan geakkrediteerde kuddes uitgereik<br />

en 3513 (1 977) aan kuddes wat onder die iaarlikse diagnostiese skema getoets word.<br />

Die aantal kuddes wat voorheen besmet was en nou teringvry verklaar is, beloop tans 1 072 (1<br />

051).<br />

Kuddes wat sedert 1969 met INH behandel is, beloop nou 89 (85).<br />

Positiewe reageerders wat geslag is, het 1 703 (1 592) beloop. waar<strong>van</strong> 33,9% lokale letsels,<br />

20,02% algemene letsels en 46,08% geen letsels getoon het nie. Die voorkomssyfer <strong>van</strong><br />

besmetting by positiewe kuddes was 2,06% (2,36%).<br />

Vergoeding hetaal aan eienare <strong>van</strong> positiewe beeste wat uitgeslag is, het R634 944 (R579 027)<br />

beloop. Die karkasse wat vir menslike gebruik goedgekeur is, is verkoop vir R376 021 (R448<br />

450) en die bedrag is inhetaal onder Diverse Inkomste.<br />

Aan die 532 (504) privaatveeartse wat toetse ten behoewe <strong>van</strong> die Staat uitvoer, is ‘n bedrag <strong>van</strong><br />

R774 986 (R699 713) uithetaal.<br />

Die totale uitgawe verbonde aan die skema was R2 945 200 (R2 510 300) vir die afgelope<br />

verslagjaar.<br />

‘n Opsomming <strong>van</strong> al die toetse uitgevoer gedurende die verslagjaar word in Tabel 1 weergegee<br />

TABEL 1 - Tuberkulientoetse uitgevoer gedurende 1983/84<br />

Toetse Getal<br />

kudde-<br />

toetse<br />

Akkreditasie<br />

Diagnostiese kudde<br />

Jaarliks<br />

4864<br />

705<br />

Getal<br />

tuberkulien<br />

toetse<br />

754 574<br />

108768<br />

Reaksies<br />

Positief Verdag<br />

1273<br />

58<br />

384<br />

37


diagnosties<br />

Besmet<br />

INH<br />

Uitvoer<br />

Invoer<br />

Diagnosties<br />

6281<br />

517<br />

13<br />

48<br />

37<br />

244<br />

621412<br />

119159<br />

7473<br />

2407<br />

239<br />

8064<br />

8<br />

Totaal 12709 1622096 1331 1187<br />

In Gazankulu is 1 127 beeste getoets met negatiewe resultate en in Lebowa 53.<br />

Tuberkulose by varke<br />

Mvcobacterium intracellulare was verantwoordelik vir die afkeuring of gedeeltelike afkeuring <strong>van</strong><br />

971 varke by verskillende abattoirs in die Transvaalstreek.<br />

Beesbrucellose (Brucella abortus)<br />

Die beesbrucellose-uitroeiingskema het ‘n hestendige groei getoon met meer as ‘n milloen<br />

bloedtoetse wat gedurende die afgelope verslagjaar uitgevoer Is.<br />

Hoewel die geakkrediteerde skema ‘n vermindering in die kuddes sowel as die beeste getoets,<br />

getoon het, het die jaarlikse diagnostiese skema ‘n aansienlike vermeerdering in kuddes sowel as<br />

beeste getoets, getoon. Aan die einde <strong>van</strong> die verslagjaar was daar 655 (806) kuddes met 65<br />

457 (89 308) beeste by die geakkrediteerde skema ingeskakel, en 11 268 (9 333) kuddes met<br />

940 946 (731 509) beeste by die jaarlikse diagnostiese skema.<br />

Die persentasie kuddes wat besmet was, is 33,6% (34,7%) en die persentasie besmette beeste<br />

in die kuddes was 2,6% (3,4%).<br />

Daar was ‘n vermindering in die aantal verse wat ingeënt is, naamlik 827 601 teenoor 1 038 320<br />

die vorige jaar. Dit kan toegeskryf word aan die droogte wat boere gedwing het om ook verse op<br />

‘n jong ouderdom te bemark.<br />

In besmette kuddes is 38 430 (21 809) volwasse koeie onder amptelike toesig ingeënt.<br />

Daar is nou reeds 263 (231) privaatveeartse wat kontrakte met die Staat aangegaan het om<br />

kuddes ten behoewe <strong>van</strong> die Staat te toets.<br />

Van die geaborteerde fetusse wat ondersoek is was 75 positief vir Brucella abortus.<br />

‘n Opsomming <strong>van</strong> die toetse wat uitgevoer is word in Tabel 2 weergegee:<br />

TABEL 2 - Toetse vir beesbrucellose<br />

Tipe toets Aantal toetse<br />

Rose-Bengal<br />

1 078 230<br />

Komplementbinding<br />

152 877<br />

Serum-agglutinasie<br />

Toetse op melk<br />

253 993<br />

Aantal toetse Aantal<br />

positief<br />

Melkringtoets<br />

18733<br />

954<br />

Bakteriologies<br />

15<br />

8<br />

In Lebowa is 7 782 bloedmonsters getoets waar<strong>van</strong> 2,7% positief was.<br />

In die Nasionale state is daar 40 756 verse in Lebowa, 1 966 in KwaNdebele, 6250 in Gazankulu<br />

en 3 692 verse en 2 247 koeie in nKangwane ingeënt.<br />

In KwaZulu is slegs 18 143 verse ingeënt.<br />

298<br />

407<br />

52<br />

-


Tripanosomiase<br />

Nagana<br />

Geen gevalle is aangemeld nie.<br />

Slapsiekte<br />

Van die 3 570 bloedmonsters <strong>van</strong> perde wat getoets is, was 20 positief (0,56%) en 10 (0,28%)<br />

het verdagte reaksies getoon. Alle hingste en merries wat positief was, is geslag of gekastreer of<br />

gesteriliseer.<br />

Perde wat verdagte reaksies getoon het, sal weer hertoets word.<br />

Aangesien die toetse op versoek <strong>van</strong> die eienaar gedoen word, word geen vergoeding hetaal vir<br />

diere wat geslag word nie.<br />

Skaapbrandsiekte<br />

Die vyfde agtereenvolgende verpligte dipveldtog teen skaapbrandsiekte is op 1 Julie 1983 <strong>van</strong><br />

stapel gestuur en sal op 30 Junie 1984 ten einde loop. Hierdie dipveldtog het ook nie onder<br />

amptelike toesig plaasgevind nie. Die veldtog het traag verloop en tot en met 31 Maart 1984 is<br />

daar slegs 16 629 851 skape gedip, dit wil sê 56% <strong>van</strong> die nasionale kudde. Daar is waarskynlik<br />

meer skape gedip, maar boere het versuim om kennis te gee dat hulle wel gedip het. Die<br />

heersende droogtetoestande het wel ook ‘n invloed op die dip <strong>van</strong> skape gehad.<br />

Ongelukkig was daar ‘n aansienlike vermeerdering in die aantal uitbrekings wat aangemeld is.<br />

Daar was 87 uitbrekings in die Blanke gebiede teenoor 69 die vorige jaar en in die Swart gebiede<br />

was daar 267 uitbrekings teenoor 157 die vorige jaar.<br />

Die landdrosdistrikte in die Blanke gebied, waar uitbrekings voorgekom het, tesame met die<br />

aantal uitbrekings in elk is soos volg:<br />

Colesberg 14, Bloemhof 11, Vereeniging 5, Mt Currie 5, Vryheid 4, Potchefstroom 4, Brandfort 4,<br />

Vryburg 4, Boshof 3, Elliot 3, Babanango 2, Lions River 2, Gordonia 2, Lady Grey 2, Pelgrimsrust<br />

2, Alberton 1, Heidelberg 1, Swellendam 1, Malmesbury 1, Alfred 1, Dannhauser 1, Mpendle 1,<br />

Newcastle 1, Ventersdorp 1, Klerksdorp 1, Delareyville 1, Bultfontein 1, Schweizer Reneke 1.<br />

Wolmaransstad 1, Welkom 1, Rouxville 1. Warrenton 1, Albert 1, Aliwal-Noord 1. Venterstad 1.<br />

Waar uitbrekings op plase in die Blanke gebied voorgekom het, is 225 485 skape ten minste twee<br />

keer onder amptelike toesig gedip, met ‘n tussenpoos <strong>van</strong> 8-10 dae.<br />

In die onafhanklike en selfregerende Swart state was daar in KwaZulu 32 uitbrekings, in Lebowa<br />

1, in Ciskei 11, in Transkei 218 en in Bophuthatswana 5.<br />

In KwaNdebele is 3 739 skape en 22 368 bokke gedip in Gazankulu 1 836 skape in nKwangwane<br />

296 skape en in Lebowa 130 672 skape en 653 677 bokke. Slegs 121 082 skape is in KwaZulu<br />

gedip.<br />

Skurfte<br />

Beesskurfte (psoroptes)<br />

In die Vrystaatstreek is 10 uitbrekings waarby 177 beeste hetrokke was, aangemeld, in die<br />

Hoëveldstreek I uitbreking waarby 3 beeste hetrokke was, in die Wes-Kaapstreek 5 uitbrekings<br />

waarby 31 beeste hetrokke was en in die Transvaalstreek 2 uitbrekings waarby 14 beeste<br />

hetrokke was. Die vee-eienare is aangesê om al die beeste minstens twee maal te dip in ‘n<br />

goedgekeurde dip met ‘n tussenpoos <strong>van</strong> 8 tot 10 dae.<br />

Twee uitbrekings het in Lebowa voorgekom.<br />

Bokskurfte (psoropres)


Geen gevalle is in die Blanke gebied aangemeld nie<br />

In Transkei is 17 uitbrekings aangemeld, in KwaZulu 93, in Ciskei 16 en in Gazankulu 1.<br />

Afrika-varkpes<br />

Geen uitbrekings het voorgekom nie en die vervoer <strong>van</strong> varke, vlakvarke of bosvarke en hulle<br />

produkte <strong>van</strong>uit die varkpesgebiede word steeds streng beheer.<br />

In die Blanke deel <strong>van</strong> die beheergebied is daar 159 goedgekeurde varkhokke met 65 028 varke<br />

en in Lebowa is daar 10 goedgekeurde varkhokke met 979 varke.<br />

Varke <strong>van</strong>af hierdie hokke mag slegs onder dekking <strong>van</strong> ‘n veeartsenykundige vervoerpermit na<br />

lokale abattoirs, of na die kwarantynabattoirs in Benoni en Pretoria, geneem word.<br />

Vleksiekte by varke<br />

Die meeste gevalle <strong>van</strong> die siekte word nog steeds by abattoirs gediagnoseer.<br />

In die Vrystaatstreek was daar een uitbreking waarby 11 varke hetrokke was, in die<br />

Hoëveldstreek was een vark wat by die Port Elizaheth-abattoir geslag is, besmet, in die<br />

Natalstreek was 25 varke wat by ‘n abattoir geslag was, besmet, in die Wes-Kaapstreek was daar<br />

14 uitbrekings met 53 varke hetrokke, in die Transvaalstreek is 3 gevalle by abattoirs aangemeld<br />

en 5 uitbrekings waarby 341 varke hetrokke was, en 7 gevrek het, en in die Oos-Kaap- en<br />

Karoostreek is twee uitbrekings aangemeld.<br />

Johne se siekte<br />

In die Noord- en Oos-Transvaalstreek is een Brahmankoei wat besmet was, vernietig en<br />

vergoeding <strong>van</strong> RI 500 is aan die eienaar uithetaal, in die Hoëveldstreek is een Brahmankoei<br />

geslag en ook RI 500 aan vergoeding uithetaal. In die Natalstreek is een Brahmankoei geslag en<br />

RI 440 aan vergoeding uithetaal en in die Transvaalstreek is 5 Brahmane uitgeslag en R7 500<br />

aan vergoeding uithetaal.<br />

Newcastlesiekte<br />

Slegs drie uitbrekings is in die Natalstreek aangemeld en twee uitbrekings in die Hoëveldstreek<br />

waar 43 hoenders en drie makoue aan die siekte gevrek het. In Lebowa is 35 978 hoenders<br />

ingeënt, in KwaNdebele 5 997 hoenders en in Gazankulu 3 971 hoenders.<br />

Psittakose<br />

Vier uitbrekings het in die Transvaalstreek voorgekom. In die een geval het 6 papegaaie die<br />

siekte opgedoen en moes 1 mens behandel word. Twee uitbrekings waarby 10 062 voëls<br />

hetrokke was, het in die Pretoria-distrik voorgekom en 6 mense moes behandeling ont<strong>van</strong>g. In<br />

die kwarantynstasie by Jan Smutslughawe het 6 papegaaie aan die siekte gevrek.<br />

Snotsiekte<br />

Die beweging <strong>van</strong> swart- en blouwildebeeste is nou beperk om die verspreiding <strong>van</strong> snotsiekte te<br />

bekamp. Blou- en/of swartwildebeeste mag nou alleenlik na eiendomme vervoer word waar daar<br />

reeds <strong>van</strong> die diere teenwoordig is. Beweging na eiendomme waar daar nie blou- en/of<br />

swartwildebeeste teenwoordig is nie word alleenlik toegelaat wanneer die diere getoets en<br />

negatief bevind is vir snotsiektebesmetting.<br />

Gedurende die afgelope verslagjaar was daar 4 uitbrekings in die Noord- en Oos-Transvaalstreek<br />

en het 9 beeste gevrek. 2 uitbrekings in die Vrystaatstreek waar 12 beeste gevrek het, een


uitbreking in die HoëveIdstreek waar 6 beeste gevrek het, een uitbreking in die Natalstreek waar<br />

1 bees gevrek het, 6 uitbrekings in die Transvaalstreek waar 59 beeste gevrek het en 3<br />

uitbrekings in die Oos-Kaap- en Karoostreek waar 16 beeste gevrek het. In totaal was daar dus<br />

17 uitbrekings met 103 vrektes.<br />

In die Vrystaatstreek is 19 blouwildebeeste en 10 swartwildebeeste getoets en was almal positief<br />

vir snotsiekte.<br />

Aansteeklike metritis by perde<br />

Hoewel die siekte nog nie sy verskyning in die Republiek <strong>van</strong> Suid-Afrika gemaak het nie, word<br />

alle ingevoerde hingste en merries aan streng toetse onderwerp om te verseker dat die siekte nie<br />

ingebring word nie.<br />

In die Transvaalstreek is 365 monsters <strong>van</strong> 22 hingste en 169 merries geneem, in die Wes-<br />

Kaapstreek is monsters <strong>van</strong> 143 merries en hingste geneem, in die Natalstreek is 407 monsters<br />

<strong>van</strong> 216 merries en hingste geneem en 3 nageboortes en I fetus ondersoek en in die Oos-Kaap-<br />

en Karoostreek is monsters <strong>van</strong> 55 merries geneem. Alle monsters was negatief.<br />

Die volgende aanmeldbare siektes het nog nooit in die Republiek <strong>van</strong> Suid-Afrika voorgekom nie:<br />

• Aujeszky se siekte<br />

• Vesikulêre siekte by varke<br />

Siektes wat wel vroeër voorgekom het maar nou uitgeroei is, is die volgende:<br />

• Aansteeklike bloedarmoede by diere <strong>van</strong> die perdefamilie<br />

• Aansteeklike beespleuropneumonie<br />

• Droes<br />

• Europese varkpes<br />

• Runderpes<br />

• Scrapie.<br />

Nie-Aanmeldbare Siektes<br />

Bakteriese siektes<br />

Mastitis<br />

Die meeste <strong>van</strong> die veterinêre streekslaboratoriums en ander veterinêre laboratoriums skenk nou<br />

aandag aan die bekamping <strong>van</strong> mastitis.<br />

Die Allerton-streekslaboratorium in die Natalstreek het nou 176 kuddes met 17 710 koeie wat aan<br />

die mastitis-beheerskema deelneem. In die proses <strong>van</strong> mastitis-beheer is 31 223 somatiese<br />

seltellings uitgevoer en 10 653 bakteriese kwekings gedoen. ‘n Daling in die aantal mastitisgevalle<br />

wat deur Staphylococcus aureus veroorsaak is, is heelwaarskynlik toe te skryf aan die<br />

sukses <strong>van</strong> die skema.<br />

‘n Totaal <strong>van</strong> 5 573 gevalle <strong>van</strong> mastitis het in die Hoëveldstreek voorgekom en is hoofsaaklik<br />

deur die twee veterinêre laboratoriums op Kroonstad en Potchefstroom gediagnoseer. Op<br />

Kroonstad neem 48 kuddes aan die mastitisbeheerskema deel en op Potchefstroom 68 kuddes.<br />

‘n Afname in die aantal gevalle <strong>van</strong> mastitis veroorsaak deur S. aureus is ook by hierdie<br />

laboratoriums waargeneem.<br />

Aandag word veral aan bestuursprobleme geskenk. Twee uitbrekings <strong>van</strong> mastitis veroorsaak<br />

deur Pseudomonas aeruginosa, was veral <strong>van</strong> belang aangesien gevind is dat die water wat in<br />

die stal gebruik is, besmet was met die organisme. Die water in die een uitbreking was afkomstig<br />

<strong>van</strong> ‘n boorgat wat in ‘n skaapkraal gesink is. Neomisien en kombinasies daar<strong>van</strong> is blykbaar die<br />

enigste antibiotika wat <strong>van</strong> waarde is in hierdie gevalle.


Die veterinêre laboratorium in Bloemfontein het nou 120 kuddes wat aan die skema deelneem.<br />

Van die 30 519 toetse wat op 7 554 koeie uitgevoer is, was 24,2% positief vir mastitis. S. aureus<br />

is hier nog steeds die organisme wat uit die meeste gevalle <strong>van</strong> mastitis geïsoleer word.<br />

In die Oos-Kaap- en Karoostreek het die veterinêre laboratoriums 4 879 melkmonsters ont<strong>van</strong>g<br />

waar<strong>van</strong> 1 838 bakteriologies ondersoek is. S. aureus was ook hier verantwoordelik vir 40,7%<br />

<strong>van</strong> die subkliniese mastitis. ‘n Enkele geval <strong>van</strong> gangreneuse mastitis, veroorsaak deur<br />

Clostridium perfringens tipe A, is ook aangemeld.<br />

In die Transvaalstreek is 771 melkmonsters afkomstig <strong>van</strong> 17 kuddes ondersoek en ook hier was<br />

S. aureus die dominante patogeen.<br />

Bosluisbyte is hoofsaaklik verantwoordelik vir mastitis-gevalle in die Noord- en Oos-<br />

Transvaalstreek.<br />

Dertig gevalle <strong>van</strong> blou-uier by skape is in die Oos-Kaap- en Karoostreek aangemeld, sewe in die<br />

Transvaalstreek, twee in die Hoëveldstreek en 41 vrektes in die Wes-Kaapstreek. Pasteurella<br />

haemolytica was vir die meeste <strong>van</strong> die gevalle verantwoordelik. By gevalle <strong>van</strong> blou-uier by<br />

bokke is onder andere S. aureus, Corynebacterium pvogenes en Escherichia coli geïsoleer.<br />

Bloednier<br />

Uitbrekings <strong>van</strong> die siekte het in al die streke voorgekom.<br />

In die Wes-Kaapstreek is 48 uitbrekings met 122 vrektes onder skape aangemeld, in die<br />

Vrystaatstreek 51 uitbrekings met 588 vrektes, in die Hoëveldstreek 9 uitbrekings met 19 vrektes,<br />

in die Natalstreek 57 uitbrekings met 176 vrektes, in die Noord- en Oos-Transvaalstreek 9<br />

uitbrekings met 77 vrektes, in die Transvaalstreek 53 uitbrekings met 131 vrektes en in die Oos-<br />

Kaap- en Karoostreek 21 uitbrekings met 242 vrektes.<br />

In die Wes-Kaapstreek was beamptes <strong>van</strong> die Afdeling Veeartsenydiens boere behulpsaam met<br />

die inenting <strong>van</strong> 1 229 129 skape.<br />

Sponssiekte<br />

Nieteenstaande volgehoue propaganda omtrent die inenting <strong>van</strong> vee teen sponssiekte het daar<br />

nog heelwat vrektes voorgekom. In die Nasionale state word sponssiekte-inentings gratis<br />

gedoen. Dit het gelei tot ‘n aansienlike vermeerdering in die beesgetalle.<br />

Die volgende vrektes is aangemeld:<br />

Oos-Kaap- en Karoostreek 25 beeste, 5 skape en 21 Angorabokke, Transvaalstreek 176 beeste<br />

en 4 skape, Noord- en Oos-Transvaalstreek 125 beeste, Natalstreek 804 beeste en I skaap,<br />

Hoëveldstreek 21 beeste en 10 skape, Vrystaatstreek 25 beeste en 16 skape en Wes-<br />

Kaapstreek 2 beeste.<br />

Beamptes <strong>van</strong> die Afdeling Veeartsenydiens was boere behulpsaam met die inenting <strong>van</strong> 124<br />

655 beeste.<br />

In die Queenstown-wildtuin vrek 11 volstruise aan ulseratiewe enteritis te wyte aan Clostridium<br />

colinun.<br />

In Lebowa is geen gevalle aangemeld nie en is 181 263 beeste ingeënt, in nKangwane vrek 386<br />

beeste en word 1 342 ingeënt, in Gazankulu vrek 100 beeste en word 42 225 ingeënt en in<br />

KwaNdebele is 6 902 beeste ingeënt.<br />

Lamsiekte<br />

Weens die heersende droogtetoestand het heelwat gevalle <strong>van</strong> lamsiekte voorgekom, maar is<br />

alle gevalle nie aangemeld nie.<br />

Vrektes wat aangemeld is, was 1 bees in die Oos-Kaap- en Karoostreek, 106 beeste in die<br />

Transvaalstreek, 77 beeste in die Noord- en Oos-Transvaalstreek, 258 beeste in die Natalstreek,<br />

2 beeste in die Hoëveldstreek, 124 beeste en 1 perd in die Vrystaatstreek en 58 beeste in die<br />

Wes-Kaapstreek.


Heelwat gevalle het voorgekom waar beeste met hoendermis gevoer is en nie vroegtydig ingeënt<br />

is nie.<br />

Beamptes <strong>van</strong> die Afdeling was behulpsaam met die inenting <strong>van</strong> 173 556 beeste.<br />

In die Nasionale state is daar 19 gevalle in Lebowa gediagnoseer en 16 023 beeste teen die<br />

siekte ingeënt, in nKangwane is 16 gevalle aangemeld en in KwaNdebele is 1 geval<br />

gediagnoseer.<br />

Die siekte het in alle streke voorgekom en was verantwoordelik vir mastitis, metritis, aborsies en<br />

ook vir absesse in die verskillende organe <strong>van</strong> beeste, skape en bokke.<br />

In die Oos-Kaap- en Karoostreek vrek 92 skape, 7 beeste en 11 bokke as gevolg <strong>van</strong> absesse.<br />

Een-en-sestig uitbrekings is in die Transvaalstreek aangemeld by beide beeste en skape.<br />

Gevalle <strong>van</strong> sitsiekte by beeste, veroorsaak deur epidurale absesse, het ook voorgekom.<br />

Aborsies by beeste en middeloorontsteking by bokke het in die Noord- en Oos-Transvaalstreek<br />

voorgekom. Dertig koeie het stertabsesse ontwikkel nadat beeste <strong>van</strong>af die stert gebloei is vir<br />

brucellose.<br />

In die Natalstreek is by die Cato Ridge-abattoir 4 381 skaap- en bokkarkasse, 199 185 harte en<br />

longe en 21 701 skaap- en boklewers afgekeur te wyte aan korinebakteriose.<br />

Dertien uitbrekings waartydens 4 beeste en 92 skape gevrek het, is in die Hoëveldstreek<br />

aangemeld.<br />

Corynebacterium xerosis is uit ‘n geaborteerde fetus geïsoleer. Beamptes <strong>van</strong> die Streek was<br />

boere behulpsaam met die inenting <strong>van</strong> 1 725 beeste.<br />

In die Vrystaatstreek is 21 uitbrekings waarby beeste, skape en bokke hetrokke was, aangemeld.<br />

Ongeveer 68% <strong>van</strong> die skaapharslagte word jaarliks by die Maitlandabattoir in die Wes-<br />

Kaapstreek afgekeur te wyte aan hierdie siektetoestand.<br />

Pasteurellose<br />

Die siekte het probleme veroorsaak veral waar vee onder droogtetoestande intensief gevoer is.<br />

Vyftien uitbrekings is in die Hoëveldstreek aangemeld waartydens 18 beeste, 75 skape en 66<br />

bokke gevrek het. Amptenare <strong>van</strong> die streek het 2 605 diere geïmmuniseer.<br />

In die Wes-Kaapstreek is probleme veral in voerkrale en kalfgrootmaakeenhede ondervind.<br />

In die Vrystaatstreek is vrektes <strong>van</strong> 92 skape, 53 bokke, 4 beeste en 80 kalwers aangemeld.<br />

Drie-en-vyftig uitbrekings is in die Natalstreek aangemeld, waartydens 124 skape, 76 beeste en 8<br />

bokke gevrek het.<br />

In die Noord- en Oos-Transvaalstreek vrek 164 stuks kleinvee en 53 beeste en in die<br />

Transvaalstreek 159 beeste, 176 skape, 4 varke en 6 bokke.<br />

Pasteure/la haemolytica is uit 37 gevalle <strong>van</strong> longontsteking en mastitis deur die veterinêre<br />

laboratorium op Queenstown geïsoleer en in die Oos-Kaap- en Karoostreek is vrektes <strong>van</strong> 98<br />

skape en bokke aangemeld.<br />

Tetanus (Klem-in-die-kaak)<br />

Kastrasie en stertamputasie <strong>van</strong> lammers deur middel <strong>van</strong> die rubberring bly steeds ‘n populëre<br />

metode.<br />

Immunisering <strong>van</strong> lammers teen klem-in-die-kaak word nie gedoen voor kastrasie nie.<br />

Die volgende vrektes is aangemeld:<br />

Oos-Kaap- en Karoostreek 26 skaaplammers en 1 koei, Transvaalstreek 12 skaaplammers en 1<br />

koei, Noord- en Oos-Transvaalstreek 17 skaaplammers en 1 perd, Natalstreek 50 skaaplammers,<br />

HoëveIdstreek 5 skaaplammers en 3 kalwers.<br />

Sporadiese gevalle het in die Vrystaat- en Wes-Kaapstreke voorgekom.<br />

Kolibasillose<br />

Min gevalle het voorgekom.


In die Oos-Kaap- en Karoostreek is 4 gevalle onder kalwers en 11 gevalle onder skaap- en<br />

boklammers aangemeld.<br />

Twee uitbrekings waarby 1 kalf en 70 varke hetrokke was, is in die Transvaalstreek aangemeld.<br />

As gevolg <strong>van</strong> die nat toestande, veroorsaak deur die sikloon Demoina, het 78 gevalle onder<br />

kalwers in die Nelspruit-distrik voorgekom.<br />

In die Vrystaatstreek is 11 vrektes onder kalwers aangemeld.<br />

Leptospirose<br />

Die siekte is hoofsaaklik gediagnoseer in gevalle waar aborsies by beeste en varke voorgekom<br />

het.<br />

In die Wes-Kaapstreek is die siekte endemies in varkboerderye en was verantwoordelik vir<br />

aborsies by 7 sôe. Vier melkkuddes het ook aborsies ondervind.<br />

Aborsies het in die Hoëveldstreek weer in dieselfde kuddes wat verlede jaar positief was<br />

voorgekom. Drie beeste het positief getoets.<br />

In die Transvaalstreek is 206 beeste positief getoets vir leptospirose.<br />

Aborsies by beeste het voorgekom in die Pretoria-distrik <strong>van</strong> die Transvaalstreek en <strong>van</strong> die 110<br />

beeste getoets, was 19 positief.<br />

Een hond in die Oos-Kaap- en Karoostreek het gevrek aan leptospirose en ‘n verdere 5 was siek.<br />

Pseudomonas-besmetting<br />

Enkele gevalle <strong>van</strong> mastitis veroorsaak deur hierdie besmetting het in die Oos-Kaap- en Karoo<br />

en Hoëveldstreke voorgekom.<br />

Die organisme is ook deur die veterinêre laboratorium op Queenstown uit die long <strong>van</strong> ‘n bees en<br />

die skede <strong>van</strong> ‘n bul geïsoleer.<br />

Aktinobasillose en aktinomikose<br />

Agt gevalle <strong>van</strong> aktinomikose is in die Oos-Kaap- en Karoostreek aangemeld. In die<br />

Transvaalstreek is 3 gevalle <strong>van</strong> aktinobasillose aangemeld.<br />

Aktinomikose is by koedoes in die Nasionale Krugerwildtuin opgemerk.<br />

In die HoëveIdstreek is 15 kalwers op een plaas aangetas.<br />

Vyf gevalle <strong>van</strong> aktinomikose en 1 geval <strong>van</strong> aktinobasillose is in die Vrystaatstreek aangemeld.<br />

Vrotpootjie en sweerklou<br />

By die bultoetssentrum op Irene moes 150 bulle behandeling teen vrotpootjie ont<strong>van</strong>g. ‘n Verdere<br />

144 gevalle <strong>van</strong> vrotpootjie by beeste en 91 gevalle <strong>van</strong> sweerklou by skape is in die<br />

Transvaalstreek aangemeld.<br />

In die Oos-Kaap- en Karoostreek het bosluisbyte sweerklou by 14 Angorabokke in die Beaufort-<br />

Wes-distrik veroorsaak.<br />

As gevoig <strong>van</strong> die nat toestande veroorsaak deur die sikloon Demoina, het heelwat gevalle <strong>van</strong><br />

vrotpootjie en sweerklou in die Neispruit-distrik en in Natal voorgekom.<br />

Die volgende gevalle is ook aangemeld:<br />

Hoëveldstreek 5 gevalle <strong>van</strong> vrotpootjie. Vrystaatstreek 4 gevalle <strong>van</strong> sweerklou en 3 gevalle <strong>van</strong><br />

vrotpootjie.<br />

In die Wes-Kaapstreek het 30% <strong>van</strong> melkkuddes las gehad <strong>van</strong> vrotpootjie.<br />

Nuwesiekte<br />

‘n Enkele geval is in die Wes-Kaapstreek aangemeld


Bloedpens<br />

Geen gevalle is aangemeld nie.<br />

Rooiderm<br />

Gevalle het hoofsaaklik voorgekom onder skape wat op lusernweidings aangehou word in die<br />

Wes-Kaapstreek. In die Swellendam-staatsveeartsarea vrek 907 skape.<br />

Listeriose<br />

Vyf skape uit ’n trop <strong>van</strong> 115 vrek aan die siekte in die Wartburg-distrik in Natal.<br />

In die Wes-Kaapstreek vrek 12 uit ’n trop <strong>van</strong> 275 skape.<br />

Q-Koors (Qoxiella burnetti)<br />

Veroorsaak aborsies by bokke in die Warmbad-distrik. Vyftien <strong>van</strong> die 36 bokke was besmet.<br />

Salmonellose<br />

Salmonesse by volwasse skape is ’n probleem wat veral in voerkrale voorkom. In die Oos- en<br />

Karoostreek vrek 36 skape in ’n voerkraal aan salmonella-infeksie. Salmonella typhimurium-<br />

besmetting was verantwoordelik vir die dood <strong>van</strong> 120 skape in ‘n voerkraal in die Vrystaatstreek.<br />

Dikkop by beeste<br />

Die siekte word veroorsaak deur Clostridium oedematiens en was die oorsaak <strong>van</strong> 82 vrektes<br />

onder beeste in die Natalstreek.<br />

Protosoïese siektes<br />

Babesiose (rooiwater)<br />

Weens die heersende droogtetoestande en met die vermindering in bosluisgetalle is ‘n onstabiele<br />

toestand geskep en het heelwat gevalle <strong>van</strong> rooiwater in alle streke voorgekom.<br />

Die volgende gevalle is aangemeld:<br />

Transvaalstreek 482 beeste dood en 212 siek, Oos-Kaap- en Karoostreek 80 beeste dood en 6<br />

siek, Noord- en Oos-Transvaalstreek 587 beeste dood, Natalstreek 2 075 beeste dood.<br />

Hoëveldstreek 21 beeste dood, Vrystaatstreek 3 beeste siek. Wes-Kaapstreek 45 beeste dood.<br />

Beamptes <strong>van</strong> die Noord- en Oos-Transvaalstreek was boere behulpsaam met die inenting <strong>van</strong> 3<br />

436 beeste.<br />

In nKangwane vrek 117 beeste en in Lebowa vrek 10 beeste en word 78 suksesvol behandel.<br />

By die kwarantynstasie op die Jan Smutslughawe word 75 ingevoerde honde getoets vir Babesia<br />

gibsoni. Alle toetsresultate was negatief.<br />

Anaplasmose (bosluisgalsiekte)<br />

Gevalle <strong>van</strong> die siekte is dwarsdeur die land gediagnoseer. Die gebruik <strong>van</strong> die entstof deur<br />

boere laat nog veel te wense oor.


In die Natalstreek is weer eens die hoogste aantal gevalle aangemeld. naamlik 978 beeste.<br />

Die volgende gevalle is uit die ander streke aangemeld:<br />

Transvaalstreek 16 beeste dood en 68 behandel, Oos-Kaap- en Karoostreek 30 beeste dood en<br />

6 behandel, Noord- en Oos—Transvaalstreek 77 gevalle. Hoëveldstreek 122 beesëe dood,<br />

Vrvstaatstreek 18 beeste dood en 4 i siek, Wes-Kaapstreek 105 beeste behandel.<br />

Beamptes <strong>van</strong> die Afdeling Veeartsenydiens was boere behulpsaam met die inenting <strong>van</strong> 2 209<br />

beeste.<br />

In KwaNdebelc is 25 gevalle gediagnoseer, in Gazankulu 4 en in nKangwane 43.<br />

Besnoitiose (olifantsvelsiekte)<br />

Die voorkoms <strong>van</strong> die siekte was beperk tot die Noord- en Oos-Transvaalstreek, waar 43 gevalle<br />

aangemeld is en die Transvaalstreek waar 5 beeste klinies waarneembare simptome getoon het.<br />

Koksidiose<br />

Heelwat gevalle het onder skaap- en boklammers, wat op aangeplante weidings aangehou is,<br />

voorgekom.<br />

In die Vrystaatstreek is drie kalwers dood en drie behandel in die Kuruman-staatsveeartsarea en<br />

in die Upington-staatsveeartsarea het twee uitbrekings voorgekom waarby 42 en 30 lammers<br />

hetrokke was.<br />

In die Wes-Kaapstreek. diagnoseer die Staatsveearts, Malmesbury die siekte onder<br />

skaaplammers op 8 plase. In die George-staatsveeartsarea is 2 uitbrekings<br />

aangemeld met 37 en 90 lammers dood.<br />

In die Hoëveldstreek is 4 uitbrekings aangemeld waarby 2 lammers en 88 hoenders hetrokke<br />

was.<br />

Vier bulle by die bultoetssentrum in die Transvaalstreek is suksesvol behandel en in dieselfde<br />

streek kom 4 uitbrekings onder skape voor in die Ermelo-distrik. Vyftien skape is dood.<br />

Die Staatsveearts, Neispruit meld vrektes <strong>van</strong> 16 kalwers, 11 skape en 85 skaaplammers aan.<br />

Sewe-en-twintig uitbrekings is in die Oos-Kaap en Karoostreek aangemeld. Veertien skape, 442<br />

skaaplammers en 26 boklammers is dood.<br />

Sewentien kalwers en 34 boklammers word in Lebowa behandel.<br />

Milde beestheileriose<br />

Geen gevalle <strong>van</strong> milde beestheileriose en ook geen gevalle <strong>van</strong> ander theileria-infeksies is<br />

aangemeld nie.<br />

Virussiektes<br />

Bloutong<br />

Weens die heersende droogtetoestande het heelwat boere versuim om bloutong-inentings te<br />

doen en het daar dan ook heelwat gevalle <strong>van</strong> bloutong voorgekom.<br />

Die volgende gevalle is aangemeld:<br />

Oos-Kaap- en Karoostreek 46 skape dood en 32 siek, Noord- en Oos-Transvaalstreek 109 dood<br />

en 214 siek, Transvaalstreek 151 skape dood en 64 siek, Hoëveldstreek 345 skape dood of siek,<br />

Natalstreek 869 gevalle, Wes-Kaapstreek 558 skape dood en 4 siek en Vrystaatstreek 24 skape<br />

dood en 38 siek.<br />

Perdesiekte<br />

Weinig probleme is ondervind met hierdie siekte en slegs enkele gevalle is aangemeld soos volg:


Vrystaatstreek 2 gevalle, Natalstreek 8 gevalle, Transvaalstreek 2 gevalle, Noord- en Oos-<br />

Transvaalstreek 12 gevalle <strong>van</strong> Oos-Kaap- en Karoostreek 1 geval.<br />

Vier perde vrek in Lebowa en 131 word ingeënt.<br />

Hartwater<br />

Dit wil voorkom asof daar ’n toename was in die aantal uitbrekings en dit kan moontlik toegeskryf<br />

word aan die langdurige droogte, met ’n gepaardgaande vermindering in bosluisgetalle, wat<br />

veroorsaak het dat <strong>van</strong> die diere hulle immuniteit verloor het.<br />

In die Natalstreek is weer eens ‘n groot getal diere aangetas naamlik 790 beeste, 321 skape en<br />

39 bokke. Drie gevalle is bevestig in die Grootbrakrivier-omgewing in die Wes-Kaapstreek.<br />

In die Noord- en Oos-Transvaalstreek, waar hartwater die belangrikste siekte is, was daar 835<br />

bevestigde gevalle by beeste, 240 gevalle by skape en 112 gevalle by bokke. Die vermindering<br />

<strong>van</strong> bosluisgetalle in hierdie streek was opvallend.<br />

Die Staatsveearts, Vryburg het 38 uitbrekings aangemeld waarby 108 beeste hetrokke was,<br />

waar<strong>van</strong> 25 gevrek het.<br />

In die Hoëveldstreek was daar 96 vrektes by beeste boofsaaklik in die Marico-landdrosdistrik.<br />

Ses <strong>van</strong> die 96 diere het in die Potchefstroom-staatsveeartsarea gevrek,<br />

waar daar in 1983 beeste <strong>van</strong> die endemies-besmette gebiede ingebring is. Vrektes het<br />

voorgekom in die Potcbefstroom-, Klerksdorp- en Ventersdorp-landdrosdistrikte. Die bontbosluis<br />

het dus skynbaar daar oorlewe.<br />

In die Transvaalstreek is vrektes <strong>van</strong> 149 beeste en 16 skape aangemeld en was daar nog ‘n<br />

verdere 113 beeste siek.<br />

Die Staatsveeartsarea <strong>van</strong> Port Elizaheth, Grahamstad en Oos-Londen is endemies besmette<br />

areas en in hierdie areas is die vrekte <strong>van</strong> 26 beeste, 66 skape en 162 bokke aangemeld.<br />

In KwaNdebele is 51 gevalle by beeste, 44 gevalle by skape en 87 gevalle by bokke klinies<br />

gediagnoseer. Veertien gevalle is in Gazankulu bebandel en in Lebowa 174 beeste, 142 skape<br />

en 487 bokke. Daar is ook 56 beeste en 565 bokke geïmmuniseer.<br />

In nKangwane vrek 84 beeste en 14 bokke.<br />

Drie-dae-stywesiekte<br />

Nieteenstaande die heersende droogtetoestande, het heelwat gevalle <strong>van</strong> die siekte oor die hele<br />

land voorgekom. Komplikasies soos pulmonêre edeem en paralise het dikwels voorgekom.<br />

Die volgende gevalle is aangemeld:<br />

Vrystaatstreek 14 beeste dood en 146 siek, Natalstreek 404 gevalle, Hoëveldstreek 39 gevalle,<br />

Transvaalstreek 1 110 beeste siek en 7 beeste dood, Noord- en Oos-Transvaalstreek 677 beeste<br />

siek en 11 dood, Oos-Kaap- en Karoostreek 3 beeste siek en 4 dood.<br />

In die Nasionale state is 39 gevalle in Lebowa, 3 gevalle in Gazankulu en 15 gevalle in<br />

KwaNdehele aangemeld.<br />

Die toediening <strong>van</strong> entstof het in die Transvaalstreek goeie resultate opgelewer<br />

Slenkdalkoors en Wesselsbronsiekte<br />

Gevalle <strong>van</strong> slenkdalkoors is slegs <strong>van</strong>uit 2 streke aangemeld.<br />

In die Natalstreek het die siekte die dood <strong>van</strong> 12 beeste en 38 skape veroorsaak en in die Wes-<br />

Kaapstreek vrek 3 beeste, nadat dit voorafgegaan is deur aborsies in die kudde.<br />

Jaagsiekte<br />

Gevalle <strong>van</strong> jaagsiekte by skape is in al die streke aangemeld.<br />

In die Vrystaatstreek is die siekte in ‘n trop <strong>van</strong> ongeveer 3000 skape gediagnoseer en 100<br />

bloedmonsters is vir navorsingsdoeleindes versamel. Vier-en-dertig skape vrek op een plaas in


die Calvinia-distrik. In die Natalstreek is 44 gevalle aangemeld en in die Hoëveldstreek in die<br />

Lichtenburg-distrik het 20% <strong>van</strong> ‘n trop <strong>van</strong> 300 skape simptome getoon. Gevalle is ook<br />

gediagnoseer in die merinokudde <strong>van</strong> die Landboukollege Potchefstroom en in kuddes in die<br />

Ventersdorp-landdrosdistrik.<br />

In die Transvaalstreek het 4 uitbrekings in die Frankfort-distrik voorgekom met ongeveer 2% <strong>van</strong><br />

die kuddes wat aangetas was. Een skaap in die Heidelberg-distrik is ook aan die siekte dood.<br />

Aansteeklike oftalmie<br />

Hierdie siekte het wydverspreid in al die streke voorgekom onder beeste en skape.<br />

In die Standerton-staatsveeartsarea was feitlik alle beeskuddes en skaaptroppe aangetas met ‘n<br />

persentasie <strong>van</strong> gevalle wat gewissel het <strong>van</strong> 1% tot 5%.<br />

Sporadiese gevalle het in die Vrystaatstreek voorgekom en in die Bloemfonteinstaatsveeartsarea<br />

is 191 gevalle by beeste en 42 gevalle by skape gediagnoseer.<br />

In die George-staatsveeartsarea was 90% <strong>van</strong> die skape en een beestrop aangetas.<br />

Twee uitbrekings waarby een bees en 102 skape aangetas is, is deur die Staatsveearts,<br />

Lichtenburg aangemeld.<br />

In die Oos-Kaap- en Karoostreek was daar tot 40% <strong>van</strong> die skape in sommige troppe aangetas.<br />

Vuilbek<br />

Hierdie siekte het weer eens ernstige verliese onder skaap- en boklammers veroorsaak.<br />

Direkte verliese deur vrektes kom wel voor, maar indirekte verliese as gevoig <strong>van</strong> swak groei <strong>van</strong><br />

die lammers word nie altyd in ag geneem nie.<br />

Die volgende gevalle is aangemeld:<br />

Vrystaatstreek 6 vrektes en 811 skaap- en boklammers aangetas, Wes-Kaapstreek 20<br />

uitbrekings met ongeveer 7% lammers aangetas, Natalstreek 105 bok- en 163 skaaplammers<br />

aangetas, Hoëveldstreek 64 skaaplammers aangetas, Transvaalstreek 228 skaaplammers<br />

aagetas, Noord en Oos-Transvaalstreek 677 skaap- en 55 boklammers aangetas, Oos-Kaap- en<br />

Karoostreek 4 223 skaaplammers aangetas en 30 dood.<br />

Slymvliessiekte<br />

Geen gevalle is gediagnoseer nie.<br />

Aansteeklike beesrinotrageïtis<br />

Die siekte kom algemeen voor in voerkrale en by bultoetssentrums waar dit gekompliseer word<br />

deur Pasteurella-besmetting wat sodoende vrektes kan veroorsaak.<br />

Sewe gevalle is in die Natalstreek aangemeld, 2 gevalle in die Vrystaatstreek en 40 gevalle in<br />

Noord en Oos-Transvaalstreek met 1 vrekte.<br />

By die Irene-bultoetssentrum het die voorkoms <strong>van</strong> ‘n sinsitiale virus, wat hoofsaaklik die longe<br />

en lugpyp aantas, sy verskyning gemaak en komplikasies veroorsaak met die diagnose <strong>van</strong> ABR.<br />

Daar is egter 141 gevalle <strong>van</strong> ABR gediagnoseer en 544 gevalle <strong>van</strong> sinsitiale virus-infeksie. ‘n<br />

Verdere 6 uitbrekings het in die Transvaalstreek voorgekom waarby 91 beeste uit ‘n totaal <strong>van</strong> 8<br />

443 aangetas was.<br />

Ensoötiese beesleukose<br />

Die siekte het waarskynlik die Republiek <strong>van</strong> Suid-Afrika binnegekom deur middel <strong>van</strong><br />

ingevoerde beeste in die tydperk toe die siekte nog onbekend was.<br />

In die Wes-Kaapstreek is daar 1 besmette kudde, in die Hoëveldstreek ook 1 besmette kudde,<br />

waar 5 beeste die afgelope jaar aan die siekte beswyk het, en in die Transvaalstreek is 2 gevalle<br />

bevestig.


Knopvelsiekte<br />

Die meeste gevalle wat aangemeld is, is veroorsaak deur die Allerton-tipe virus (herpesvirus).<br />

Slegs enkele gevalle <strong>van</strong> die Neethling-tipe het voorgekom.<br />

In die Wes-Kaapstreek het 37 gevalle voorgekom waar<strong>van</strong> 3 gevrek het, in die Natalstreek 101<br />

gevalle, in die Transvaalstreek is alle gevalle, naamlik 146, veroorsaak deur die Allerton-tipe<br />

virus, in die Noord- en Oos-Transvaalstreek was daar 68 gevalle, almal veroorsaak deur die<br />

Neethling-tipe virus en in die Oos-Kaap- en Karoostreek is slegs ‘n enkele geval gediagnoseer.<br />

Aansteeklike enteritis by katte en<br />

Parvo-virus by honde<br />

Parvo-virus-infeksie by jong honde het gedurende Oktober en November 1983 ernstige afmetings<br />

in die Transvaalstreek aangeneem.<br />

Die Staatsveearts, Kuruman het 148 honde behandel waar<strong>van</strong> 42 gevrek het.<br />

In die Oos-Kaap- en Karoostreek is 21 gevalle by honde aangemeld, waar<strong>van</strong> 6 gevrek het.<br />

Swamsiektes<br />

Omlope<br />

Die siekte het oor die hele land by feitlik alle diere voorgekom. maar slegs enkele gevalle is<br />

aangemeld.<br />

In die Vrystaatstreek is die siekte by 5 karakoelskape, afkomstig <strong>van</strong>af Suidwes-Afrika/Namibië.<br />

gediagnoseer.<br />

Die Staatsveearts, George rapporteer 3 uitbrekings by beeskuddes, waar feitlik alle beeste<br />

aangetas is.<br />

In die Lichtenburg-staatsveeartsarea is 4 beeste aangetas, in die Transvaalstreek is 37 gevalle<br />

aangemeld en in die Oos-Kaap- en Karoostreek is gevalle by perde. beeste en honde<br />

aangemeld.<br />

Klontwol<br />

Gevalle <strong>van</strong> Dermatophilus congolensis-besmetting is by Angorabokke in die Vrystaatstreek<br />

aangemeld. In die Malmesbury-distrik is 382 skaaplammers uit ‘n trop <strong>van</strong> 1 150 lammers besmet<br />

gevind.<br />

Vyf uitbrekings is in die Standerton-staatsveeartsarea aangemeld. Die insidensie was laag<br />

behalwe in 1 trop skape waar die insidensie ongeveer 10% was. Ses uitbrekings is in die Oos-<br />

Kaap- en Karoostreek aangemeld en die insidensie het gevarieer <strong>van</strong> 6% tot 30%. In die 1<br />

uitbreking was Angorabokke hetrokke en het 10% <strong>van</strong> die bokke hulle hare verloor.<br />

Onvrugbaarheid en geslagsiektes<br />

Soos te wagte was, was die kalwer- en lammeroeste nie na wense nie, hoofsaaklik te wyte aan<br />

die knellende droogtetoestande.<br />

In die Transvaalstreek, waar 12 kuddes ondersoek is, was die gemiddelde dragtigheidspersentasie<br />

<strong>van</strong> koeie en verse slegs 56.4% en in die Noord- en Oos-Transvaalstreek waar 133<br />

kuddes ondersoek is, was die gemiddelde dragtigheidspersentasie 64%. Negentien bulle uit 687<br />

kuddes, is ook uitgeskot.<br />

Van die 600 bulle wat in die Hoëveldstreek ondersoek is, is 10 uitgeskot weens hipoplasie <strong>van</strong><br />

die testis, kryptorgidisme of swak gehalte semen.<br />

Koeie <strong>van</strong> die melkkudde by die Leeukop-ge<strong>van</strong>genis het probleme ondervind om beset te raak.<br />

Na deeglike ondersoek is gevind dat feitlik die hele kudde in ‘n toestand <strong>van</strong> subkliniese ketose<br />

verkeer weens te hoë energievoeding.


In die Hoëveldstreek is 355 ramme vir teeldoeleindes ondersoek en is 17 afgekeur weens<br />

epididimitis hipoplasie <strong>van</strong> die testis en skrotale edeem.<br />

Van die 122 ramme in die Transvaalstreek ondersoek is 5 uitgeskot en <strong>van</strong> die 8 bulle ondersoek<br />

is 2 uitgeskot.<br />

In Gazankulu waar 740 koeje ondersoek is was die gemiddelde dragtigheidspersentasie 36%.<br />

Drie-en-twintig bulle is ondersoek waar<strong>van</strong> 4 uitgeskot is.<br />

Vibriose (Campylobacter foetus)<br />

Die siekte is in al die streke gediagnoseer en speel blykbaar ‘n minder belangrike rol by<br />

reproduksie in beeskuddes.<br />

Van die 3 490 skedewasse <strong>van</strong> bulle wat ondersoek is was 29 (0.83%) positief vir vibriose. Die<br />

meeste <strong>van</strong> die positiewe gevalle het in die Hoëvelddstreek voorgekom. In Lebowa is 120 bulle<br />

ingeënt.<br />

Campylobacter fetus jejuni is vir die eerste keer uit geaborteerde skaapfetusse, afkomstig uit die<br />

Bronkhorstspruit-diistrik geïsoleer.<br />

Trigomoniase<br />

Gevalle <strong>van</strong> trigomoniase-besmetting by bulle het in al die streke behalwe die Vrystaat-, Wes-<br />

Kaap en Oos-Kaap- en Karoostreke voorgekom.<br />

Van die 3 503 skedewasse <strong>van</strong> bulle wat ondersoek is, was 175 (5%) positief vir trigomoniase.<br />

Goeie resultate is deur die Staatsveearts Rustenburg verkry deur die bulle met Pronazole te<br />

behandel. Nege bulle is in Lebowa getoets en al nege se toetsresultate was negatief.<br />

Chlaniydiose<br />

Gevalle <strong>van</strong> aborsies het sporadies in feitlik al die streke voorgekom. Vrektes onder jong<br />

lammers as gevoig <strong>van</strong> bierdie besmetting het ook voorgekom.<br />

Vyf-en-sestig aborsies by skaapooie het in die Kuruman-distrik op 7 plase voorgekom. Aborsies<br />

het ook in die Bloemfontein- en Fauresmith-distrikte voorgekom.<br />

Twee uitbrekings kom in die Calvinia-distrik voor met 75 vrektes onder lammers. Beamptes was<br />

behulpsaam met die inenting <strong>van</strong> 44 600 skape.<br />

In die Hoëveldstreek is 2 uitbrekings onder skape aangemeld waar in die een geval 25 aborsies<br />

voorgekom het en in die ander geval swak of dooie volwasse lammers gebore is.<br />

Twee uitbrekings is ook in die Transvaalstreek aangemeld waar 7 aborsies onder ooie<br />

voorgekom het.<br />

Aborsies het by 31 boerbokke in die De Aar-staatsveeartsarea voorgekom en in die Beaufort-<br />

Wes-staatsveeartsarea is 3 uitbrekings aangemeld waarby 12-15% <strong>van</strong> die skaapooie hetrokke<br />

was.<br />

Actinobacillus seminis<br />

Staatsveeartse <strong>van</strong> die Vrystaatstreek het 4 881 ramme getoets vir vrugbaarheid en besmetting<br />

met A. seminis en 164 (3,35%) ramme het besmetting getoon.<br />

Die Veterinêre streekslaboratorium op Stellenbosch het 4274 ramme getoets, waar<strong>van</strong> 319<br />

(7,46%) besmetting getoon het.<br />

Van die 226 ramme deur laboratoriums in die Hoëveldstreek getoets, was 74 (6,19%) positief.<br />

In die Oos-Kaap- en Karoostreek is 4 954 ramme getoets waar<strong>van</strong> 200 (4%) positief was.


Brucella ovis<br />

Hierdie infeksie kom nog dikwels by ramme voor en veroorsaak epididimitis met gevolglike<br />

steriliteit.<br />

Van die 4 881 ramme wat in die Vrystaatstreek getoets is, het 116 (2,37%) Brucella ovisbesmetting<br />

getoon. In die Wes-Kaapstreek was 277 (6,48%) ramme <strong>van</strong> die 4 274 wat getoets is,<br />

besmet. In die Hoëveldstreek is 307 ramme wat hoofsaaklik <strong>van</strong>af stoetkuddes afkomstig is,<br />

getoets en was 54 (17,6%) besmet.<br />

Slegs 25 ramme is in die Transvaalstreek getoets waar<strong>van</strong> die resultate <strong>van</strong> 5 (20%) positief was.<br />

In die Oos-Kaap- en Karoostreek was <strong>van</strong> die 4883 ramme wat getoets is 87 (1,8%) besmet.<br />

In die Calvinia-staatsveeartsarea is 100 267 dosisse Rev.I-entstof toegedien.<br />

Postitis en nekrotiese balanitis/vulvitis<br />

Sporadiese gevalle het weer eens in die Vrystaatstreek voorgekom, veral onder Dorperskape.<br />

Drie uitbrekings is in die Oos-Kaap- en Karoostreek aangemeld. In 1 <strong>van</strong> die uitbrekings was<br />

80% <strong>van</strong> die ramme en 60% <strong>van</strong> die ooie aangetas.<br />

Q-koors (Coxiella burnetti)<br />

‘n Enkele uitbreking het in Transvaalstreek voorgekom onder bokke, waar 15 <strong>van</strong> die 36 bokooie<br />

die besmetting opgedoen het.<br />

Clostridium welchii tipe A het vroeë aborsies onder ooie in die Hoëveldstreek veroorsaak. Die<br />

organisme is uit alle organe <strong>van</strong> ‘n vars geaborteerde fetus geïsoleer.<br />

Eseherichia coli is uit die organe <strong>van</strong> vars geaborteerde fetusse <strong>van</strong> ‘n koei en ‘n merrie in die<br />

Oos-Kaap- en Karoostreek geïsoleer.<br />

Streptococcus zoöepidemicus is uit alle organe <strong>van</strong> ‘n perdefetus na aborsie geïsoleer. Hierdie<br />

geval het in die Oos-Kaap- en Karoostreek voorgekom.<br />

Aansteeklike epididimitis/vaginitis (“Epivag”)<br />

Geen gevalle is aangemeld nie.<br />

Kalwersiektes<br />

Wit diarree<br />

Die probleem kom veral by kalfgrootmaakeenhede voor, waar kaiwers <strong>van</strong> oral af ingekoop word.<br />

Vier gevalle is in die Hoëveldstreek aangemeld, 17 uitbrekings in die Transvaalstreek, etlike<br />

honderde gevalle in die Noord- en Oos-Transvaalstreek na sikloon Demoina, en 6 vrektes in die<br />

Oos-Kaap- en Karrostreek.<br />

Twee gevalle is in Gazankulu aangemeld.<br />

Paratifus<br />

Sporadiese gevalle <strong>van</strong> die siekte het in alle streke voorgekom. In die Vrystaatstreek het heelwat<br />

gevalle in die Vryburg-staatveeartsarea voorgekom en in die Upington-staatveeartsarea is 14<br />

gevalle aangemeld waar<strong>van</strong> 7 gevrek het.<br />

Vier uitbrekings is in die Malmesbury-staatveeartsarea in kalf-groot-maak-een-hede/<br />

kalfgrootmaakeenhede aangemeld. In die Natalstreek is 294 gevalle aangemeld, in die<br />

Hoëveldstreek 5 gevalle, in die Transvaalstreek 54 gevalle met 4 vrektes, in die Noord- en Oos-<br />

Transvaalstreek 61 gevalle en in die Oos-Kaap- en Karoostreek 5 gevalle.<br />

In Lebowa is 380 kalwers ingeënt en 4 gevalle is in Gazankulu aangemeld.


Kalwerwitseerkeel<br />

Hierdie siekte kan effektief bebandel word met antibiotiese middels.<br />

Twee gevalle is in die Vrystaatstreek aangemeld, 6 in die Hoëveldstreek en 3 in die<br />

Transvaalstreek.<br />

Sweetsiekte<br />

Sweetsiekte by jong beeste kan bebandel word deur serum <strong>van</strong> ouer beeste, wat op die plaas<br />

groot geword het, aan die siek beeste toe te dien.<br />

Vyf gevalle is in die Natalstreek aangemeld, 1 in die Vrystaatstreek, 22 gevalle in die<br />

Hoëveldstreek, 5 gevalle in die Transvaalstreek,- 30 gevalle in die Noord- en Oos-<br />

Transvaalstreek en 40 gevalle in die Oos-Kaap- en Karoostreek.<br />

In Lebowa het 174 gevalle voorgekom.<br />

Enterovirusse<br />

Op ‘n plaas in die Vryburg-distrik vrek kalwers die afgelope twintig jaar aan ‘n diarree wat nie<br />

reageer op behandeling nie. Die Navorsingsinstituut by Onderstepoort het vasgestel dat die<br />

vrektes te wyte is aan Reo- en Coronavirusse en ‘n entstof is uit België bestel om die kalwers te<br />

immuniseer.<br />

Pluimveesiektes<br />

Pluimveesiektes word hoofsaaklik gediagnoseer deur veeartse in diens <strong>van</strong> pluimveeondernemings<br />

en ook deur die seksie vir Pluimveediagnostiek en Voorligtingsdienste met hulle<br />

laboratorium op Onderstepoort.<br />

BasiIlêre wit diarree (BWD) en hoendertifus<br />

Slegs ‘n enkele uitbreking <strong>van</strong> BWD is aangemeld.<br />

Tien <strong>van</strong> die veertig hoenders is dood. Die uitbreking het in die Transvaalstreek voorgekom.<br />

Aansteeklike laringotrageïtis<br />

Weens die gebruik <strong>van</strong> entstof teen die siekte het min gevalle voorgekom.<br />

Die volgende gevalle is aangemeld:<br />

Een uitbreking in die Wes-Kaapstreek, 6 uitbrekings in die Hoëveldstreek waar 47 hoenders<br />

gevrek het, 300 hoenders betrokke in ‘n uitbreking in die Noord- en Oos-Transvaalstreek en 1<br />

uitbreking in die Oos-Kaap- en Karoostreek waar 1 600 <strong>van</strong> die 23 000 lê-henne gevrek het.<br />

Hoendercholera<br />

Geen gevalle is aangemeld nie.<br />

Aansteeklike brongitis<br />

‘n Enkele uitbreking is in die HoëveIdstreek aangemeld en 64 gevalle is in die Wes-Kaapstreek<br />

gediagnoseer.


Aansteeklike verkoue<br />

‘n Toename in die aantal uitbrekings het in die Wes-Kaapstreek voorgekom by jong lê-henne <strong>van</strong><br />

tussen 14- en 20-weke-ouderdom. In die Natalstreek was die siekte beperk tot sekere<br />

eierproduserende plase en ook kuikenplase. In die Hoëveldstreek het 3 uitbrekings voorgekom<br />

met morbiditeit <strong>van</strong> 80% en hoër asook Iae mortaliteit. Eierproduksie het tot plus-minus 15%<br />

gedaal.<br />

Lê-henne was hoofsaaklik aangetas in die 4 uitbrekings wat in die Transvaalstreek aangemeld is.<br />

Chroniese asemhalingsiekte (Mikoplasmose)<br />

Die insidensie <strong>van</strong> die siekte in die Natalstreek het ‘n afname getoon weens gebruik <strong>van</strong> die<br />

entstof.<br />

Vier uitbrekings waarby 15 hoenders hetrokke was, is in die HoëveIdstreek aangemeld. Die<br />

veterinêre laboratorium op Kroonstad het bevind dat swak geventileerde hoenderhokke<br />

aanleiding kan gee tot ‘n oormatige aansameling <strong>van</strong> ammoniakgas afkomstig <strong>van</strong> die mis, en dat<br />

dit simptome soortgelyk aan mikoplasmose by hoenders kan veroorsaak.<br />

Twee uitbrekings, waarby 450 hoenders hetrokke was, is in die Transvaalstreek aangemeld.<br />

In die Noord- en Oos-Transvaalstreek word 16 gevalle op ’n plaas in die Louis Trichardt-distrik<br />

bevestig en vrek 200 hoenders in die Nelspruit-distrik. Twee uitbrekings word in die Oos-Kaapen<br />

Karoostreek aangemeld.<br />

Hoenderpokke<br />

Een uitbreking, wat die dood <strong>van</strong> 8 kalkoenkuikens veroorsaak het, is in die Vrystaatstreek<br />

aangemeld. In die Natalstreek het die siekte algemeen voorgekom. Vier uitbrekings waarby 57<br />

hoenders hetrokke was is in die Oos-Kaap- en Karoostreek aangemeld.<br />

In Lebowa is 1 983 hoenders ingeënt.<br />

Aansteekiike bursale siekte (Gumboro)<br />

In die Wes-Kaapstreek is 91 gevalle by nadoodse ondersoeke vasgestel. Enkele gevalle is ook<br />

deur die veterinêre laboratorium op Kroonstad gediagnoseer. Die siekte is vir die eerste maal in<br />

die Albanie-distrik vasgestel toe 22 braaikuikens aan die siekte gevrek het.<br />

Epidemiese bewerasie<br />

Hierdie siekte het skynbaar <strong>van</strong> die toneel verdwyn<br />

Marek se siekte<br />

Immunisasie <strong>van</strong> hoenders teen hierdie siekte is skynbaar nog nie baie suksesvol nie. Heelwat<br />

gevalle het onder Iê-henne in die Natalstreek voorgekom en in die HoëveIdstreek is 64 gevalle by<br />

nadoodse ondersoeke vasgestel. Van die 1 415 nadoodse ondersoeke uitgevoer in die<br />

Transvaalstreek, was 158 positief vir hierdie siekte.<br />

Limfojede Leukose-kompleks<br />

Dertien gevalle is in die Vrystaatstreek bevestig, ‘n enkele geval in die Natalstreek, 4 gevalle in<br />

die Hoëveldstreek, 180 gevalle in die Noord- en Oos-Transvaalstreek.


Virusartritis en Trigomoniase<br />

Geen gevalle is aangemeld nie.<br />

Waterpens (Askites)<br />

Agt-en-dertig gevalle <strong>van</strong> waterpens is deur die veterinêre laboratorium op Kroonstad<br />

gediagnoseer. Temperatuurskommelinge in die wintermaande speel beslis ‘n rol in die etiologie<br />

<strong>van</strong> die siekte.<br />

Kolibasillose<br />

In die Oos-Kaap- en Karoostreek vrek 536 braaikuikens aan hierdie siekte.<br />

Virus 127 (Egg drop syndrome)<br />

In die Vrystaatstreek is ‘n pluimveeplaas ingerig om 1 miljoen hoenders te huisves. Aan die begin<br />

is hoenders <strong>van</strong>af die Verenigde State <strong>van</strong> Amerika ingevoer. By ondersoek is gevind dat die<br />

hoenders besmet is met virus 127 en almal is toe (373 648) uitgeslag.<br />

Siektes by volstruise<br />

Met die intensifisering <strong>van</strong> voistruisboerdery in die Wes-Kaapstreek, word gevind dat<br />

siektetoestande soos Kolibasillose, Aspergillose, vitamientekorte, bloedarmoede en askites meer<br />

dikwels voorkom.<br />

In die Queenstown-distrik vrek 11 volstruiskuikens aan ulseratiewe kolitis veroorsaak deur<br />

Clostridium colinum.<br />

Varksiektes<br />

Varksiektes word in groot mate deur veeartse <strong>van</strong> die Vleisraad hanteer.<br />

Vibrioniese diarree<br />

In die Natalstreek kom die siekte wydverspreid voor, maar word beheer deur die byvoeging <strong>van</strong><br />

antibiotika tot die rantsoene.<br />

Asemhalingsiekte-sindroom<br />

Slegs die Hoëveldstreek het ‘n enkele uitbreking <strong>van</strong> ensoötiese longontsteking, veroorsaak deur<br />

My’coplasma hyopneumoniae waarbv 48 varke hetrokke was, aangemeld.<br />

Spiroketose<br />

Geen gevalle is aangemeld nie.


Kolibasillose<br />

Die siekte was veral <strong>van</strong> belang by jong varkies in die Natalstreek, maar word goed beheer deur<br />

inenting.<br />

Twee uitbrekings, waartydens 3 varkies dood is, is in die Hoëveldstreek aangemeld. In die een<br />

geval is ‘n B-hemolitiese Eseherichia coli (stam 0149: K9, 188) geïsoleer.<br />

Korinebakteriose<br />

By die Pyramid-abattoir in die Transvaalstreek is 5 varke afgekeur, asook die niere <strong>van</strong> 20 ander<br />

<strong>van</strong> dieselfde besending, weens vermoedelike Leptospirose-besmetting. By verdere ondersoek<br />

het dit egter geblyk dat die letsels veroorsaak is deur Corynebacterium spp.-infeksie.<br />

Gebreksiektes en wanvoedingstoestande<br />

Die Republiek <strong>van</strong> Suid-Afrika het oor die afgelope verslagjaar nog steeds gebuk gegaan onder<br />

uiters kritieke droogtetoestande en verhongering en wanvoeding en tekortvrektes het algemeen<br />

voorgekom. In Gazankulu het ongeveer 90 000 beeste gevrek en in Lebowa ongeveer 41 000, te<br />

wyte aan ’n gebrek aan weiding.<br />

Baie wild het ook gevrek.<br />

‘n Fosfaattekort het oor die hele land voorgekom. Drie kliniese gevalle is in die Hoëveldstreek<br />

waargeneem en 12 gevalle in die Transvaalstreek.<br />

‘n Kopertekort is by skaaplammers in die Fauresmith-distrik waargeneem. In die Swellendamdistrik<br />

toon 250 skaaplammers simptome <strong>van</strong> Iamkruis en in die Malmesburystaatsveeartsarea<br />

teen 12 skaap- en 6 boklammers dieselfde simptome.<br />

In die Vrystaatstreek is ‘n magnesiumtekort by twee kuddes in die Jagersfontein-distrik vasgestel.<br />

Ses koeie vrek aan hipomagnesemie nadat hulle op raaigrasweiding was.<br />

‘n Selenium/Vitatnien E-tekort veroorsaak vlekspiersiekte by lammers in die Kimberleystaatsveeartsarea<br />

waar die ooie met mielies en lusern gevoer is. Die ondersoek om<br />

selemiumkonsentrasies in die bloed <strong>van</strong> skape in verskillende dele <strong>van</strong> die Hoëveldstreek vas te<br />

stel, het getoon dat daar in die noordoostelike deel <strong>van</strong> die Vrystaat wel ‘n seleniumtekort<br />

voorkom.<br />

‘n Tiamientekort wat aanleiding gee tot serebrokortikale nekrose is waargeneem by voerosse in<br />

die Upington-staatsveeartsarea. In die Malmesbury-staatsveeartsarea is dit ook by lammers op<br />

twee plase waargeneem. Sewe beeste vrek aan die kondisie in ‘n voerkraal in die Rustenburgdistrik.<br />

Baie gevalle <strong>van</strong> domsiekte het by dragtige skaapooie voorgekom in feitlik al die streke. In die<br />

Swellendam-staatsveeartsarea was daar 13 uitbrekings met 1 293 aangetaste ooie. In die<br />

Malmesbury-staatsveeartsarea was daar 7 uitbrekings en in die Calvinia-staatsveeartsarea vrek<br />

89 ooie. Vyf skaapooie en een bokooi vrek aan die siekte in die Potchefstroomstaatsveeartsarea.<br />

Vier uitbrekings onder skaapooie is in die Standerton-staatsveeartsarea<br />

aangemeld met 52 ooie dood. In die Oos-Kaap- en Karoostreek is 19 gevalle aangemeld.<br />

Gevalle <strong>van</strong> melkkoors het in al die streke by koeie en ook skaapooie voorgekom.<br />

‘n Groot aantal gevalle <strong>van</strong> asidose het by herkouers voorgekom waar graan die hoofbestanddeel<br />

<strong>van</strong> die rantsoen uitgemaak het. Tien beeste en 9 skape vrek aan die kondisie in die<br />

Hoëveldstreek, 3 beeste en 19 skape vrek in die Transvaalstreek, 27 beeste vrek in die Noord-<br />

en Oos-Transvaalstreek en 8 skape, 19 beeste en 7 bokke vrek in die Oos-Kaap- en<br />

Karoostreek.<br />

Urolitiase by ramme, wat konsentraatvoere gevoer is, het in die Vrystaatstreek voorgekem.<br />

‘n Verlammingsindroom geassosieer met n status-spongiosus <strong>van</strong> die rugmurg, het by koeie wat<br />

op gegiste sorghumreste gevoer is in die Hoëveldstreek voorgekom. Die toestand is<br />

onomkeerbaar.<br />

Die “Natskaap”-sindroom kom nog voor en gevalle is nou ook op plase gevind waar skape vir<br />

huisgebruik geslag is.<br />

Sandimpaksie <strong>van</strong> die rumen <strong>van</strong> beeste het dikwels voorgekom te wyte aan die voer <strong>van</strong>


mieliereste en grondbonehooi wat heelwat grond bevat.<br />

Op ‘n krokodilplaas in die Nelspruit-distrik vrek 47 krokodille aan osteomalasie nadat slegs<br />

hoenders aan hulle gevoer is. Met die byvoeging <strong>van</strong> beenmeel tot die rantsoen het die toestand<br />

verbeter.<br />

Vergiftiging<br />

Mineraalvergiftiging<br />

Baje gevalle <strong>van</strong> vergiftiging het weer eens onder vee voorgekom.<br />

Arseen wat kwaadwillig toegedien is, was verantwoordelik vir die dood <strong>van</strong> 9 beeste in die<br />

Transvaalstreek. In die Oos-Kaap- en Karoostreek vrek 7 Angorabokke aan arseenvergiftiging.<br />

Loodvergiftiging het die dood <strong>van</strong> 4 lammers in die Oes-Kaap- en Karoostreek, 13 beeste in die<br />

Transvaal- en 17 beeste in die Natalstreek veroorsaak.<br />

Organiese-fosfaatverbindings was verantwoordelik vir die dood <strong>van</strong> 63 beeste, 302 skape, 5<br />

honde en 1 kat in die Vrystaat-, 168 konyne en 2 eende in die HoëveId-, 177 skape, 21 beeste,<br />

10 tarentale en 1 kraanvoë1 in die Transvaal-, 16 beeste en 8 skape in die Noord- en Oos-<br />

Transvaal- en 10 skape in die Oos-Kaap- en Karoostreek.<br />

Chloorkoolwaterstowwe het die dood <strong>van</strong> 25 beeste in die Vryburgdistrik veroorsaak toe ‘n houer<br />

in ‘n waterkrip uitgespoel is.<br />

Kopervergiftiging het die dood <strong>van</strong> 220 skape in die Fauresmith-distrik veroorsaak deurdat die<br />

boer ‘n oormaat kopersulfaat gedoseer het. In die Noord- en Oos-Transvaal vrek 70 skape aan<br />

kopervergiftiging en in die Oos-Kaap- en Karoostreek vrek 13 skape en 6 duiwe.<br />

Nitraatvergiftiging het voorgekom by skape in die Kimberley-staatsveeartsarea waar skape aan<br />

brakkolle in die veld gelek het.Die brakkolle het ‘n hoë inhoud <strong>van</strong> nitrate, karbonate, kalsium,<br />

chloriede en sulfate. Agt skape en 13 beeste vrek aan nitraatvergiftiging in die Natalstreek en 10<br />

skape in die Noord- en Oos-Transvaalstreek. In die Oos-Kaap- en Karoostreek vrek 7 beeste<br />

nadat hulle op lusern, wat swaar bemes was met kalksteenammoniumnitraat, gewei het.<br />

Ureumvergiftiging het weer eens heelwat vrektes veroorsaak. Die volgende gevalle is<br />

aangemeld:<br />

Vrystaatstreek 102 beeste en 56 skape, Natalstreek 48 beeste, Transvaalstreek 27 beeste en 3<br />

skape, Noord- en Oos-Transvaalstreek 95 beeste, Oos-Kaap- en Karoostreek 56 koeie aangetas<br />

maar almal herstel na behandeling.<br />

Soutvergiftiging was verantwoordelik vir die dood <strong>van</strong> 40 varke en 50 skape in die Vrystaatstreek<br />

en <strong>van</strong> 7 skape in die Transvaalstreek.<br />

Monensin was verantwoordelik vir vrektes onder skape en blesbokke in die Vrystaatstreek en ook<br />

vir die dood <strong>van</strong> 87 skape in die Wes-Kaapstreek.<br />

Chroniese kopervergitifing (ensoötiese geelsug) het heelwat vrektes veroorsaak onder skape wat<br />

uitsluitlik hoendermis as byvoer ont<strong>van</strong>g het in die Ianddrosdistrik Oberholzer.<br />

Strignienvergiftiging het weer eens die dood <strong>van</strong> 42 honde veroorsaak.<br />

‘n Ammoniak-behandelde hooi het ernstige vergiftiging by skape en beeste in die Wes-<br />

Kaapstreek verorsaak. In die geval <strong>van</strong> beeste, ontwikkel senusimptome soos hipersensitiwiteit,<br />

asemnood, en die diere val en of hardloop blindelings rond. Suiplammers en kalwers ontwikkel<br />

dieselfde simptome enkele dae na geboorte. By die meeste <strong>van</strong> die gevalle toon die moederdier<br />

self geen simptome nie. Dit wil dus voorkom asof die gifstof deur die melk uitgeskei word.<br />

Plantvergiftiging<br />

Die volgende plante het, sooes aangedui, in die verskillende streke verliese veroorsaak:<br />

Vrystaatstreek<br />

Geigeria-spp. (vermeerbos), Homeria- en Moraea-spp. (tulp) (1 800 skape en 25 beeste),<br />

Ornithoglossum-spp. (slangkop), Sarcostemma viminale (melktou) (9 beeste en 11 skape),


Chrysocoma-spp. (kaalsiektebossie) (2 031 skape), Agave americana (garingboom) (12 beeste),<br />

Hertia-spp. (springbokbos), Asclepias-spp. (melkbos), Crotalaria-spp. (stywesiektebossie),<br />

Dipcadi-spp. (malkop-ui), Gnidia polycephala (januariebos), Salsola gummiflora (soutgannabos),<br />

Tribulus terrestris (duwweltjie) (873 skape en 11 bokke), Pretoria sordida (swartkaroo) (132<br />

skape) en blousuur-bevattende plante.<br />

Wes-Kaapstreek<br />

Galenia africana/(kraalbos) (I 032 skape en 715 bokke), Homeria- en Moraea-spp. (tulp),<br />

Cynanchum-spp. (bobbejaantou) (3 beeste en 45 skape), Tribulus terrestris (duwweltjie) (37<br />

skape en 11 bokke) en blousuur-bevattende plante (91 skape en 3 beeste).<br />

Natalstreek<br />

Geigeria aspera (vermeerbos) (24 skape), Homeria- en Moraea-spp. (tulp) (292 beeste),<br />

Cestrum-spp. (inkbessie) (5 beeste), Senecio-spp. (sprinkaanbos) (86 skape, 27 beeste en 1<br />

perd), Matricaria nigellaefolia (stootsiektebossie) (26 beeste), Lantana camara (wilderoosmaryn)<br />

(71 beeste) en blousuur-bevattende plante (6 beeste).<br />

Hoëveldstreek<br />

Geigaria-spp. (vermeerbos) (25 skape), Amaranthus-spp. (hanekam) (1 bees), Ornithoglossumspp.<br />

(slangkop) (11 beeste), Homeria- en Moraea-spp. (tulp) (20 beeste), Cotyledon-spp.<br />

(plakkie) (12 skape) en blousuur-bevattende plante (6 beeste en 12 skape),<br />

Transvaalstreek<br />

Quercus-spp. (akker) (1 bees), Lantana camara (wilderoosmaryn) (73 beeste), Fadogia-spp.<br />

(wildedadel) (7 beeste en 5 skape), Dichapetalum cymosum (gifblaar) (189 beeste), Homeria- en<br />

Moraea-spp. (35 beeste), Kalanchoe rotundifolia (nentabos) (9 beeste), Crotalaria-spp.<br />

(stywesiektebossie) (20 beeste siek), Solanum kwebense (rooibessie) (7 beeste), Geigeria-spp.<br />

(vermeerbos) (14 skape dood en 30 siek), Albuca setosa (11 skape), Ornithogalum-spp.<br />

(tjienkerientjee) (5 beeste) en blousuur-bevattende plante (19 beeste en 4 skape).<br />

Noord- en Oos- Transvaalstreek<br />

Homeria- en Moraea-spp. (tulp) (24 beeste), Lippia-spp. (laventelbos) (7 beeste), Brasicca-spp.<br />

(raap) (7 beeste), Lantana camara (wilderoosmaryn) (121 beeste), Dichapetalum cymosum<br />

(gifblaar) (235 beeste), Fadogia monticola (wildedadel) (10 beeste), Ornithoglossum-spp.<br />

(slangkop) (35 beeste) en blousuur-bevattende plante (35 skape).<br />

Oos-Kaap- en Karoostreek<br />

Senecio-spp. (sprinkaanbos) (13 beeste en 7 skape), Ornithogalum-spp. (tjienkerientjee) (4<br />

beeste), Tribulus terrestris (duwweltjie) (32 skape dood en 19 siek), Homeria- en Moraea-spp.<br />

(tulp) (28 beeste dood), Lasio-spermum hipinnatum (ganskweek) (15 skape), Asaemia axillaris<br />

(vuursiektebossie) (80 skape), Argemone subfusiformis (bloudissel) (8 skape), Kalanchoe<br />

rotundifolia (nentabos) (7 bokke), Tesium namaquense (gifbossie) (13 skape) Pteridium<br />

aquilinum (adelaarsvaring) (4 beeste), Pennisetum clandestinum (kikuyugras) (30 beeste) en<br />

blousuur-bevattende plante (30 beeste).


Toksiene<br />

Diplodia maydis het die dood <strong>van</strong> 1 bul in die Hoëveldstreek veroorsaak en ‘n verdere 10 beeste<br />

is aangetas. In die Transvaalstreek is die dood <strong>van</strong> 6 beeste aangemeld.<br />

‘n Onbekende toksien in houtskaafsels was verantwoordelik vir die vrekte <strong>van</strong> 298 varkies in die<br />

Transvaalstreek.<br />

‘n Mikotoksien in vermufte kuilvoer was verantwoerdelik vir die dood <strong>van</strong> 30 beeste in die<br />

Transvaalstreek.<br />

Bosluistoksikose het vrektes onder skape in die Transvaalstreek veroorsaak.<br />

Inwendige Parasiete<br />

Weens heersende droogtetoestande is min probleme met inwendige parasiete ondervind.<br />

Haemonchus-spp. (haarwurm) het nieteenstaande die droogtetoestande in al die streke nog<br />

probleme veroorsaak.<br />

Oesophagostomum-spp. (knoppieswurm) het probleme veroorsaak in die Vrystaat-. Hoëveld- en<br />

Transvaalstreke.<br />

Trichostrongylus-spp. (bankrotwurm) het weer eens nie probleme veroorsaak nie.<br />

Ostertagia-spp. (bruinmaagwurm) was aktief in die winterreënstreek <strong>van</strong> die Wes-Kaap.<br />

Parainphistoma-spp. (peervormige slak) het probleme veroorsaak in die Vrystaatstreek waar dit<br />

die dood <strong>van</strong> 70 beeste veroorsaak het. In die Hoëveldstreek was dit verantwoordelik vir die dood<br />

<strong>van</strong> 10 skape en in die Transvaalstreek het dit veral in die Piet Retief-distrik probleme<br />

veroorsaak.<br />

Fasciola hepatica (lewerslak) was <strong>van</strong> belang in die Transvaal- en die Noord- en Oos-<br />

Transvaalstreke.<br />

Lintwurm-besmetting by kalwers en lammers het in al die streke voorgekom. In die Wes-<br />

Kaapstreek is die dood <strong>van</strong> 185 skaaplammers aangemeld.<br />

Senurus cerebralis-siste het heelwat probleme vereorsaak in die Swellendam-staatsveeartsarea.<br />

Masels (sistiserkose) was verantwoordelik vir die afkeuring <strong>van</strong> tussen 4,9% en 7% <strong>van</strong><br />

beeskarkasse en 0,3% en 0,84% <strong>van</strong> varkkarkasse in die Transvaalstreek. In die Oos-Kaap- en<br />

Karoostreek is 25 skaapkarkasse afgekeur.<br />

Parafilaria bovicola-besmetting is aangemeld in die Vrystaat-, Hoëveld- en Transvaalstreke.<br />

Die Staatsveearts op Piet Retief meld in sy verslag dat Ascaris-spp. parasiete by alle diere die<br />

belangrikste inwendige parasiet in sy area was.<br />

In die Nasionale state is 295 beeste, 800 skape, 295 bokke en 299 honde in KwaNdebele<br />

gedoseer, 5 170 beeste, 4635 skape, 17 120 bokke en 84 honde in Lebowa en 5 113 beeste en<br />

604 kleinvee in Gazankulu.<br />

Uitwendige Parasiete<br />

Bosluisgetalle was in die algemeen minder as vorige jare waarskynlik weens die droogte.<br />

Die bloubosluis (Boophilus-spp.) was veral aktief in die Vrystaat-, Transvaal- en Hoëveldstreke.<br />

Die bruin oorbosluis (Ripicephalus appendiculatus) het minder probleme in die Hoopstad-diktrik<br />

veroorsaak, maar was nog steeds ‘n probleem in die Transvaalstreek.<br />

Hyalomma-spp. (bontpootbosluis) was aktief in die Ermelo- en Piet Retief-staatsveeartsareas.<br />

Gevalle <strong>van</strong> Kongo hemorrbagiese koors by mense is aangemeld.<br />

Die bontbosluis (Amblyomma-spp.) het daarin geslaag om in die Ventersdorp- Potchefstroom- en<br />

Klerksdorp-distrikte te oorwinter.<br />

Slegs die Oos-Kaap- en Karoo- en Vrystaatstreke het gevalle <strong>van</strong> verlamming by skape,<br />

veroorsaak deur die Karooverlammingsbosluis (Ixodes rubicundus), aangemeld.<br />

Varkskurfte (sarkopties) is slegs uit die Vrystaat- en Transvaalstreke aangemeld.<br />

Beesskurfte (sarkopties) het in die Transvaalstreek voorgekom waar 108 beeste uit ‘n totaal <strong>van</strong><br />

1 025 aangetas is. Die kondisie het ook in die staatsveeartsarea <strong>van</strong> Bethlehem en in die<br />

Ianddrosdistrikte <strong>van</strong> Potchefstroom en Delareyville voorgekom.<br />

Skaapluise (Damalinia ovis) het in die Vrystaatstreek en HoëveIdstreek voorgekom.


Beesluise (Linognathus-spp.) was redelik algemeen in die Vrystaat-, Hoëveld- en Oos-Kaap en<br />

Karoostreke.<br />

Simulium-spp. (riviermuggies) kon nie deur watervlak-manupilasie beheer word nie en het<br />

probleme veroorsaak in die Hoëveldstreek langs die Vaalrivier, in die Vrystaatstreek langs die<br />

Benede-Oranjerivier en in die Oos-Kaap- en Karoostreek langs die Visrivier. Die biologiese<br />

middel Teknar is op ‘n eksperimentele basis gebruik en die resultate lyk belowend.<br />

Ornithodoros savignyii (sandtampan) bly steeds ‘n probleem in die Kalahari.<br />

Strobiloestrus clarkii-Iarwes is by ‘n rooibok in die Barkly-Wes-distrik gevind.<br />

Hypoderma-spp.-larwes is in die vel <strong>van</strong> ‘n ingevoerde bul gevind.<br />

Kunsmatige Inseminase<br />

Alle bulle wat vir kunsmatige inseminasie gebruik word, moet jaarliks onderwerp word aan ‘n<br />

reeks toetse om te verseker dat die semen <strong>van</strong> die bulle siektevry is. Die toetse word deur<br />

veterinêre streekslaboratoria, veterinêre laboratoria en die Seksie vir Kunsmatige Inseminasie en<br />

Voortplanting uitgevoer. Aanbevelings vir die registrasie of herregistrasie <strong>van</strong> die bulle berus<br />

egter by die Seksie vir KI en Voortplanting.<br />

Gedurende die verslagjaar is 245 bulle aan verskillende toetse onderwerp met die oog op<br />

registrasie of herregistrasie. Geen bulle is afgekeur nie. Van die 163 bulle wat vir ensoötiese<br />

beesleukose getoets is, was 21 positief.<br />

Die totale aantal dosisse semen wat gedurende die verslagjaar deur KI-sentra verkoop is, het<br />

690 989 beloop, wat ‘n toename <strong>van</strong> 31 773 dosisse toon vergeleke met die <strong>van</strong> die vorige jaar.<br />

Melkrasse het 576 441 dosisse en vleisrasse 114 548 dosisse bygedra.<br />

Gedurende die verslagjaar is 2 567 semenstrooitjies vir kontaminasie ondersoek. ‘n<br />

Bakteriele groei <strong>van</strong> 5 000 en meer organismes is in slegs 18,3% <strong>van</strong> die strooitjies gevind.<br />

‘n Totaal <strong>van</strong> 108 433 dosisse semen is deur KI-sentra <strong>van</strong> 244 bulle <strong>van</strong> privaateienaars<br />

gekollekteer vir gebruik deur die eienaars.<br />

Die rasindeling <strong>van</strong> bulle by KI-sentra is sees volg:<br />

Fries 201, Jersey 43, Guernsey 16. Ayrshire 13, Brahman 11, Simmentaler 4. Hereford 3. Santa<br />

Gertrudis 3, Aberdeen Angus 2, Bonsmara 2, Charolais 2, Bruin Switser 1, Dexter 1, Pinzgauer 1,<br />

Korthoring 1, Sussex 1, Nguni 1.<br />

Besonderhede omtrent KI-kursusse wat aangebied is, word in Tabel 3 opgesom.<br />

‘n KI-kursus wat deur 11 boere bygewoon is, is deur die Staatsveearts. Ellisras gehou.<br />

Vee-Inspeksiedienste<br />

Die personeelposisie wat betref die vee-inspeksiepersoneel het weer eens feitlik staties gebly<br />

met 87 nuwe aanstellings, 57 bedankings, 21 amptenare wat met pensioen uit die diens getree<br />

het en 3 sterfgevalle.<br />

Daar was dus ‘n toename <strong>van</strong> 6 amptenare.<br />

Dieregesondheids Voorligtingsdiens<br />

Inligting word deurlopend aan boere oorgedra deur middel <strong>van</strong> artikels in populêre<br />

Iandboutydskrifte, radiopraatjies, bladskrifte, televisie-opnames. die toespreek <strong>van</strong> studiegroepe,<br />

boeredae, Iandbou-unievergaderings en die hou <strong>van</strong> kortkursusse oor dieregesondheid.<br />

Talle individuele navrae wat handel oor dieresiektes word per telefoon en ook skriftelik<br />

beantwoord.<br />

In- En Uitvoerbeheer<br />

Invoerbeheer


Om die veestapel <strong>van</strong> die Republiek <strong>van</strong> Suid-Afrika te beveilig teen die inbring <strong>van</strong> siektes, word<br />

sekere vereistes vir die invoer <strong>van</strong> diere en dierlike produkte gestel. Om te verseker dat aan die<br />

TABEL 3 - KI-kursusse en getal kandidate geslaag<br />

Kursusse Registreerbare<br />

Eienaar-<br />

Arbeiders<br />

aangebied deur insemineerders insemineerders<br />

Kursusse Kandidate Kursusse Kandidate Kursusse Kandidate<br />

geslaag<br />

geslaag<br />

geslaag<br />

K.I. en Voortplanting-<br />

3 48<br />

3 47<br />

seksie<br />

-<br />

-<br />

SV Potchefstroom<br />

3 33<br />

7 100<br />

SV Bloemfontein<br />

2 40<br />

-<br />

-<br />

SV Pietermaritzburg<br />

-<br />

-<br />

-<br />

-<br />

Taurus KI Koöp.<br />

SALU-Opleidingsen-<br />

79 779 51<br />

394<br />

trum op Boskop<br />

7<br />

68<br />

Totaal 6 81 91 966 58 462<br />

vereistes voldoen is, word ingevoerde diere nog vir bepaalde tydperke in<br />

kwarantynstasies in Durban, Kaapstad, Walvisbaai en by die Jan<br />

Smutslughawe aangehou, waar verdere toetse of behandelings uitgevoer<br />

word om te verseker dat die diere siektevry is.<br />

Die diere en insekte in tabel 4 genoem, is gedurende die verslagjaar<br />

ingevoer:<br />

TADEL 4 - Diere en insekte ingevoer<br />

Beeste<br />

Perde<br />

Varke<br />

Skape<br />

Bokke<br />

Honde<br />

Katte<br />

Pluimvee<br />

Voëls<br />

Wild<br />

Konyne<br />

Primate<br />

Wildekatte<br />

Kangaroes<br />

Muishonde<br />

Tapirs<br />

Armadille<br />

Marmotjies<br />

Knaagdiere<br />

Dassies<br />

Reptiele en Amfibieë<br />

Visse (Tropies)<br />

Krewe (varswater)<br />

Garnale (varswater)<br />

Tampans<br />

Vanaf buurstate Vanaf oorsee<br />

12921 187<br />

103 168<br />

19 45<br />

7134 68<br />

13305 29<br />

703 1061<br />

542 433<br />

1100 13900<br />

1758 24938<br />

361 -<br />

3 73<br />

1 42<br />

- 2<br />

- 5<br />

- 24<br />

- 3<br />

- 2<br />

- 17<br />

2 214<br />

- 5<br />

- 80<br />

- 1587655<br />

- 500<br />

- 2000<br />

- 30


Op die volgende diere of produkte wat onwettig die land ingebring is, is<br />

beslag gelê by die Jan Smutslughawe en hulle is of vernietig of na die land<br />

<strong>van</strong> herkoms teruggestuur.<br />

6 honde (teruggestuur), 429 voëls (402 teruggestuur en 27 vernietig), 26<br />

reptiele en amfibieë (vernietig), 17,5 kg rou beesvleis (vernietig), 18,9 kg rou<br />

varkvleis (vernietig), 6 kg rou skaapvleis (vernietig), 16 kg rou hoendervleis<br />

(vernietig), 11 kg rou konynvleis (vernietig), 0,5 kg rou wildsvleis (vernietig),<br />

45 kg verwerkte vleis (vernietig), 19 blikkies ham (vernietig), 170 kg Parmahamme<br />

(vernietig), 21,94 kg biltong (vernietig), 8 kg kaas (vemietig), 563<br />

hoendereiers (teruggestuur), 18 hoendereiers (vemietig), 360 voëleiers<br />

(vernietig), 10 000 dosisse E. coli-entstof (teruggestuur), 25 dosisse Kovakentstof<br />

gekonfiskeer (hofsaak nog hangende).<br />

Uitvoerbeheer<br />

Diere en dierlike produkte bestem vir uitvoer word, alvorens hulle uitgevoer<br />

word, aan toetse of ondersoeke onderwerp ooreenkomstig die voorwaardes<br />

deur die invoerlande gestel. Eers nadat daar aan al die vereistes voldoen is,<br />

sal ‘n sertifikaat vir uitvoer uitgereik word.<br />

Die volgende diere en insekte in tabel 5 genoem, is gedurende die verslagjaar<br />

uitgevoer:<br />

TABEL 5 - Diere en insekte uitgevoer<br />

Na<br />

Beeste<br />

Perde<br />

Muile<br />

Donkies<br />

Varke<br />

Skape<br />

Bokke<br />

Honde<br />

Katte<br />

Pluimvee<br />

Voë1s<br />

Wild<br />

Jakkalse<br />

Orang-oetangs<br />

Eekhoringape<br />

Meerkatte<br />

Rotte<br />

Paddas<br />

Waterskilpaaie<br />

buurstate<br />

27 574<br />

1 578<br />

16<br />

13<br />

2 166<br />

82 691<br />

19 369<br />

490<br />

83<br />

514 291<br />

53<br />

652<br />

-<br />

-<br />

-<br />

-<br />

502<br />

-<br />

1<br />

Oorsee<br />

461<br />

39<br />

-<br />

-<br />

-<br />

81<br />

19<br />

1 058<br />

331<br />

168 215<br />

55 572<br />

82<br />

5<br />

1<br />

1<br />

28<br />

2<br />

59<br />

-<br />

Sertifikate is ook uitgereik vir ’n groot hoeveelbeid <strong>landbou</strong>produkte.<br />

Opleiding<br />

Staatsveeartse behartig die lesings in Veeartsenykunde by Iandboukolleges,<br />

waar voornemende boere opgelei word.<br />

Indiensopleiding <strong>van</strong> inspeksiepersoneel is voortgesit en daar is gedurende<br />

die huidige verslagjaar 2 kursusse aangebied, wat deur 46 beamptes<br />

bygewoon is. Die opleiding <strong>van</strong> personeel om tuberkulientoetse uit te voer is<br />

21


ook voortgesit en 1 kursus, wat deur 26 beamptes bygewoen is, is aangebied.<br />

Vyf-en-veertig Staatsveeartse het ‘n regskursus by die Departement <strong>van</strong><br />

Justisie bygewoon.<br />

Wetgewing<br />

Die volgende Geewermentskennisgewings is gedurende die verslagjaar<br />

kragtens die Wet op Dieresiektes en -parasiete, 1956 (Wet 13 <strong>van</strong> 1956),<br />

gepubliseer.<br />

Goewermentskennisgewing R731 <strong>van</strong> 8 April 1983<br />

Bepaal dat snotsiekte ‘n siekte is waarop artikels 7 en 9 <strong>van</strong> die Wet <strong>van</strong><br />

toepassing is<br />

Goewermentskennisgewing R730 <strong>van</strong> 8 April 1983<br />

Beperk die beweging <strong>van</strong> blou- en swartwildebeeste.<br />

‘n Nuwe Wet op Dieresiektes is opgestel en aan die Parlement vir<br />

goedkeuring voorgelë.<br />

Tegniese Verhoudings Met Ander Lande<br />

Skakeling en samewerking met Afrikalande<br />

Besoeke is aan die Afdelingshoofkantoor gebring deur wetenskaplikes <strong>van</strong><br />

Botswana, Bophuthatswana, Venda en Ciskei.<br />

Beamptes <strong>van</strong> die Afdeling het ook Botswana, Bophuthatswana, Venda en<br />

Zimbabwe besoek.<br />

Skakeling met oorsese lande<br />

Wetenskaplikes <strong>van</strong> die Verenigde State <strong>van</strong> Amerika het die<br />

Afdelingshoofkantoor besoek.<br />

Beamptes <strong>van</strong> die Afdeling het Frankryk, Australië, Nieu-Seeland en Groot<br />

Brittanje besoek.<br />

Kliniese Dienste<br />

Gedurende die verslagjaar is R37 179 vir professionele dienste en R12 217<br />

vir reisgelde geïn. Entstowwe met ‘n waarde <strong>van</strong> R2 564 is deur<br />

Staatsveeartskantore verkoop. Vir laboratorium ondersoeke/<br />

laboratoriumondersoeke is R35 829 geïn en vir vleis- en wildkarkasinspeksie<br />

R493 348.<br />

Gelde vir die kwarantyn <strong>van</strong> diere en voëls het R104 739 en diverse inkomste<br />

R14 126 beloop.<br />

Inkomste uit die karkasse <strong>van</strong> diere geslag ingevolge die beestuberkuloseuitroeiingskema<br />

en vir menslike gebruik goedgekeur, het R376 021 beloop.<br />

Diagnostiese Dienste<br />

Diagnostiese dienste word deur die Afdeling Veeartsenydiens gelewer deur<br />

middel <strong>van</strong> sy drie veterinêre streekslaboratoria op Middelburg (Kaap),<br />

21


Stellenbosch en Allerton (Pietermaritzburg) asook deur kleinere veterinêre<br />

laboratoria op Grahamstad, Queenstown, Kroonstad, Potchefstroom,<br />

Bloemfontein, Potgietersrus en Vryheid. Die veterinêre laboratorium op<br />

Skukuza is hoofsaaklik gemoeid met die siektes by wild wat oordraagbaar is<br />

op huisdiere.<br />

Meer omvattende dienste vir pluimveeboere word gelewer deur die Afdeling<br />

se Seksie vir Pluimveediagnostiek en Voorligting.<br />

In Tabel 6 word die verskillende diagnostiese dienste uiteengesit:<br />

TABEL 6 –Diagnostiese Dienste<br />

Serologie: Beesbrucellose<br />

Rose Bengal-plaattoetse<br />

Komplementbindingstoetse<br />

Serumagglutinasietoetse<br />

Melkringtoetse<br />

Dourine-komplementbindingstoetse<br />

Leptospirose<br />

Brucella ovis<br />

Brucella melitensis<br />

A clinobacillus seminis<br />

Serotipering <strong>van</strong> kulture<br />

Coxiella burneui<br />

Serum-virusneutralisasie<br />

Serum-gel-immunodiffusie<br />

H I-toetse<br />

Diagnostiese smeerondersoeke:<br />

FT-smere (vir Clostridia)<br />

Bloed- en miltsmere<br />

Breinsmere<br />

Varkfekaliee-smere<br />

BeesfekaIieë-smere<br />

Druksmere<br />

Semensmere<br />

Kontrolesmere (<strong>van</strong>af abattoirs)<br />

Bakteriologiese monsters ondersoek:<br />

Antibiogramme<br />

Mikologiese monsters ondersoek:<br />

Monsters ondersoek vir mikoplasmas/<br />

Uroplasmas<br />

Virologiese monsters ondersoek<br />

Biologiese toetse uitgevoer<br />

Histopatologiese snitte ondersoek<br />

Reproduksie:<br />

Toetse vir semen-kwaliteit<br />

Skedewasse virvibriose en<br />

trigomoniase ondersoek<br />

Vaginale tampons ondersoek<br />

21<br />

1078 230<br />

152 877<br />

253 993<br />

18 733<br />

3 570<br />

17 022<br />

3 105<br />

579<br />

17 569<br />

2 000<br />

12<br />

361<br />

10 543<br />

7 389<br />

2 404<br />

2 938<br />

1 543<br />

169<br />

20<br />

2 353<br />

10 350<br />

1 797<br />

64 053<br />

2 432<br />

280<br />

113<br />

1 463<br />

284<br />

5 984<br />

11 405<br />

3 503


(alle spesies)<br />

Geaborteerde fetusse ondersoek<br />

Plasentas ondersoek (alle spesies)<br />

Mastitis - somatiese seltellings uitgevoer<br />

Biochemiese toetse uitgevoer<br />

Toksikologiese toetse uitgevoer<br />

Dipmonsters getoets<br />

Hematologiese toetse<br />

Fekaliec-monsters ondersoek:<br />

Eiertellings<br />

Larfkulture<br />

Identifikasie <strong>van</strong> inwendige parasiete<br />

Identifikasie <strong>van</strong> uitwendige parasiete<br />

Identifikasie <strong>van</strong> plante<br />

Abattoirneweproduktemonsters getoets<br />

Abattoirhigiëne - bakteriese tellings<br />

Antibiotiese reste - monsters getoets<br />

Trichinella – monsters ondersoek<br />

Entstof voorberei – dosisse<br />

Antigene voorberei<br />

Media voorberei<br />

Kliniese ondersoeke uitgevoer<br />

Nadoodse ondersoeke<br />

Pluimvee<br />

Nie-pluimvee<br />

21<br />

4 060<br />

558<br />

170<br />

96 242<br />

38 019<br />

701<br />

76<br />

3 981<br />

6 971<br />

650<br />

1 322<br />

215<br />

173<br />

155<br />

1 200<br />

253<br />

144<br />

41 125<br />

24 945ml<br />

3 270l<br />

11 528<br />

8 156<br />

4 077


TABEL 7 - Veesensus<br />

Streek of<br />

Nasionale<br />

staat<br />

Wes-<br />

Kaap<br />

Natal<br />

Oos-<br />

Kaap en<br />

Karoo<br />

Tvl<br />

Vrystaat<br />

Hoeveld<br />

Noorden<br />

Oos-<br />

Tvl<br />

NkangwaneKwaNdebele<br />

Beeste<br />

384153<br />

1441579<br />

831042<br />

1900575<br />

1241872<br />

1927857<br />

825825<br />

Skape<br />

Wol Nie-wol<br />

3388158<br />

1043832<br />

7140945<br />

2923637<br />

2721512<br />

2444751<br />

182595<br />

1256241<br />

86373<br />

2272734<br />

255395<br />

4211228<br />

277810<br />

131414<br />

Bokke<br />

304122<br />

119831<br />

178069<br />

66817<br />

456353<br />

51458<br />

64721<br />

21<br />

Perde<br />

18589<br />

24372<br />

28772<br />

33195<br />

44823<br />

42807<br />

6454<br />

Muile<br />

en<br />

Donkies<br />

9208<br />

2626<br />

11630<br />

4360<br />

12904<br />

4110<br />

8527<br />

Varke<br />

218310<br />

141851<br />

51140<br />

279808<br />

61029<br />

194654<br />

97555<br />

Hoenders<br />

10018806<br />

3058188<br />

2949790<br />

6911125<br />

1692215<br />

3193192<br />

948660<br />

Honde<br />

260090<br />

148760<br />

81185<br />

307625<br />

97902<br />

179447<br />

55542<br />

Totaal 8552903 19845 30 8491195 2781 371 199012 53365 1044347 28771976 1130551<br />

Gazan- 88599 Nie ver- 2164 117296 19 7944 18959 134 374 38048<br />

kulu<br />

deel<br />

Lebowa 509987 Nie verdeel<br />

87519 486233 190 25044 29582 236059 44318<br />

KwaZulu 1351855 44792 104226 693324 15032 30354 29070 1193289 174940<br />

QwaQwa 18721 Nie verdeel<br />

5240 9075 400 50 3940 27037 11905<br />

110538 159<br />

793 36355 249 2226 6430 82832 11271<br />

23 895 Nie verdeel<br />

5 262 28674 417 2734 800 520600 1920<br />

Totaal 2103595 44951 205204 1370957 16307 68352 88781 2194191 282402<br />

Groottotaal<br />

10656498 19890381 8696399 4152328 215319 121717 1133128 30966167 1412953<br />

TABEL 8 - Verspreiding <strong>van</strong> beeste<br />

Streek of Nasionale staat Blanke eienare Swart eienare<br />

Wes-Kaap 378 801 5352<br />

Natal 1224177 217402<br />

Oos-Kaap- en Karoo 806699 24343<br />

Transvaal 1785102 115473<br />

Vrystaat 1228811 13061<br />

Hoëveld 1856690 71167<br />

Noord- en Oos-Transvaal 799 522 26303<br />

Total 8079802 473101<br />

Gazankulu - 88599<br />

Lebowa - 509987<br />

KwaZulu - 1351855<br />

QwaQua - 18721<br />

nKangwane - 110538<br />

KwaNdebele - 23895<br />

Totaal - 2103595<br />

Groottotaal 8079802 2576696

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!