Delta 47 - Made in Velp

delta
Inspiratiebron
4711
> Ontwerp je eigen strand > Toerisme in China > Techniek van vlindertuin > Luieren in het
voor tuin- en landschapsinrichters
Wertheimpark > Gloednieuwe golfbaan > Van varkenshouderij naar recreatieboerderij
Relaxen in het Wertheimpark, Amsterdam
Zomer

Stap in jouw toekomst!
Hogeschool Van Hall Larenstein heeft een brede expertise in
de architectuur van de buitenruimte. Binnen de opleidingen
Tuin- en landschapsinrichting, Land en watermanagement
en Bos en natuurbeheer zijn verschillende majors te volgen.
Deze zijn in voltijd te volgen en in deeltijd.
Heeft u een hbo opleiding en bent u klaar voor een nieuwe
stap in uw carrière? Dan zijn de cursussen en maat werktrainingen
van Training & Consultancy iets voor u.
www.vanhall-larenstein.nl
Denk hierbij aan:
- Adviseur Openbaar Groen
- Opleiding Landelijk Vastgoed
- Grondwaterhydrologie en bronbemaling
- Master Project- en procesmanagement (op het gebied
van land en water in deeltijd)
Kijkt u voor meer informatie over de master, één van
de majors of de cursussen op www.vanhall-larenstein.nl.

delta47 11
6
9
12
15
18
22
24
Juli 2011
Met een rood koffertje naar China
De tuin van René Lemenschot en
Frans-Jan Visser
Zomer in het Wertheimpark
Column: Zomeren
Van boerderij naar recreatiehoeve
Berichten
Afstudeeropdrachten
Colofon
Promotieblad voor de tuin- en landschapsingenieur,
een gezamenlijke
uitgave van de Alumnivereniging VVA
Larenstein en de opleiding Tuin- en
Landschaps inrichting van Hoge school
Van Hall Larenstein te Velp
Redactieadres
VVA Larenstein, t.a.v. redactie Delta
Postbus 350, 6880 AJ Velp
tel. 026 369 57 25
e-mail: info@vva-larenstein.nl
Advertenties
Annette Slotboom
VVA-bureau, postbus 350, 6880 AJ Velp
tel. 026 369 58 64
info@vva-larenstein.nl
Zomer
Redactie
Hans Jacobse en Loes Leentjes (hoofdredactie),
Pim de Bokx, Freddy van Dijken,
Remco van Eijndhoven, Leonie Heutinck,
Melanie Koning, Mieke Latijnhouwers,
Sjanet Niemantsverdriet, Niels Peters,
In de lente voelde het al aan als zomer. Als het mooie weer aanhoudt, kunnen we
ons zelfs met geheel nieuwe en ongekende activiteiten bezig gaan houden zoals
GPS-wandelen door de bedding van de IJssel, de Geffense plas omtoveren tot een
motorcrossterrein en op de Posbank zonnecollectoren plaatsen om lekker in de
schaduw bijvoorbeeld de film ‘Hard Rain’ te bekijken. Economisch zal het ook voor de
wind gaan. Schepen krijgen passende rupsbanden aangemeten en eindelijk kunnen
we op de Wadden gaan bouwen. Maar gelukkig... zo ver is het nog niet. In deze Delta
komen niet zulke extreme projecten aan bod, maar wel projecten waar bepaalde
gebieden of plekken worden omgetoverd voor zomerse activiteiten. Het akkerland van
de Stippelberg is omgeploegd tot een golfbaan, passend in het natuurlijke landschap.
De varkenshouderij op Haarzuilens wordt een recreatiehoeve. In het Amsterdamse
Wertheimpark is het niet het zomerse klimaat dat de functies gaat bepalen, maar het
financiële klimaat...
Mocht je geen zin hebben in een activiteit, dan kun je ook een zomerse passiviteit
aannemen. Gewoon genieten onder de Hollandse wolken, liggend in een grazige
weide. Of onder een parasolletje in alle rust deze Delta lezen...
Veel leesplezier en zomerse groeten,
Loes Leentjes en Hans Jacobse
4 16
Evelyn Derksen ontwerpt haar
eigen strand
10
Vlinders vanuit een
technisch perspectief
Michiel van der Vaart maakt
van akkerland een golfbaan
Marloes Pikkemaat, Liesbeth van Rijnsbergen,
Eline van Straaten, Tamara van
Tricht, Marianne van Lidth de Jeude,
Marleen Malais, Marianne Verheij
Eindredactie
Ria Dubbeldam
GAW ontwerp en communicatie,
ria@gaw.nl
Aan dit nummer werkten mee
Evelyn Derksen, Jorg Kirchner, René
Lemenschot, Judith van der Poel, Marco
Quist, Niek Roozen, Jaap Spoelstra,
Michel van der Vaart, Frans-Jan Visser
Grafische vormgeving
Michel Backus en Harry Harsema
20
Uitgelicht: Studenten bedenken
plannen voor uitloopgebied Oss
(GAW ontwerp en communicatie)
Foto omslag
Liesbeth van Rijnsbergen
Drukwerk
Kerckebosch Grafische Communicatie,
Zeist. Delta wordt gedrukt op chloorvrij
papier
Oplage
3100 exemplaren
Delta 47, juli 2011
ISSN 1386-5560
delta 47 3

Evelyn Derksen studeert in 2007
als deeltijdstudent Tuin- en
Landschapsinrichting af bij Van Hall
Larenstein, richting ontwerp. Daarvoor
heeft ze een lerarenopleiding gedaan,
gevolgd door de opleiding kunst, cultuur
en educatie. Sinds haar afstuderen is
ze als senior-landschapsontwerper in
dienst bij Maris l&t. Ook houdt ze zich
bezig met landschapskunstprojecten.
4 delta 47
Ontwerp je
eigen strand
Een recreatiegebied, waar je zelf regelmatig gebruik
van maakt, mogen ontwerpen. Dat klinkt als een
droomopdracht. Voor Evelyn Derksen werd deze
droom realiteit. Nog maar net klaar met haar
opleiding, kon ze aan de slag met een ontwerp voor
het Woldstrand in Zeewolde, op nog geen 100 meter
van haar eigen woning.
Zeewolde groeit en daarmee ook de druk op
het strand bij het dorp aan het Wolderwijd.
De gemeente wil daarom het strand en de
bijbehorende parkeergelegenheid uitbreiden.
De bewoners van Zeewolde, de belangrijkste
toekomstige gebruikers, werden uitgedaagd
daarvoor ideeën en gedachten op
papier te zetten. ‘Denk en teken mee voor
een fantastisch strand voor jong en oud’
stond er in februari 2006 in de plaatselijke
krant. Tijdens een drukbezochte algemene
bewonersavond in een tent op het strand
presenteerde de gemeente de inzendingen.
De toegestroomde bewoners konden hun
favoriete thema’s en de voor hen belangrijkste
uitgangspunten kiezen. De wensen die
de meeste bijval kregen, zijn opgeschreven.
Dit vormde de leidraad voor de visie die
Wide van der Kooij van Maris landschapsontwerp
en techniek kon gaan opstellen.
Prachtig plan
Voor het uitwerken van die visie tot
een ontwerp, kwam naast Wide de net
afgestudeerde Evelyn in beeld. ‘Plannen
strand goed ontvangen’, ‘Verrassend mooi
plan voor Zeewolder Strand’ en ‘Prachtig
plan’ kopten de kranten, na de presentatie

van het ontwerp aan een zaal vol bewoners.
De meeste ideeën en suggesties waren
blijkbaar naar wens in het plan verwerkt.
Niemand in de zaal miste iets. Wel waren
er nog enkele punten van zorg over het
aantal parkeerplaatsen, overlast en mogelijk
verminderd uitzicht, maar verder waren de
reacties erg positief. Om de zorgen weg te
nemen is er wat aan het plan geschaafd en
zijn er afspraken gemaakt met betrokkenen.
Inmiddels zijn we bijna vier jaar verder. Op wat
helaas een van de weinige bewolkte dagen tot
nog toe blijkt te zijn, gaan we met Evelyn kijken
naar ‘haar’ strand, een 2 kilometer lange
strook aan de rand van het dorp tot aan de
campings in het zuiden. Ondanks de wind en
de bewolking ziet het geheel er al goed uit. Een
enthousiaste maar iets gestreste eigenaar
richt nog snel zijn strandpaviljoen in voor de
opening, er wandelen en joggen mensen en
het strand ligt er schoon en aantrekkelijk bij.
Fasen
De realisatie van het project gebeurt in fasen.
Telkens wanneer er weer geld beschikbaar
is, voornamelijk uit Europese subsidie,
wordt er weer een deel uitgevoerd. Veel
onderdelen zijn al klaar. Wat zeer goed in de
smaak valt bij het publiek is de segmentatie
van het recreatiegebied. Zongenieters,
ouders met kleine kinderen, zwemmers,
jongeren en surfers hebben allemaal hun
eigen stuk en bezorgen elkaar daardoor
weinig overlast.
De kapstok waar alles aan opgehangen
is, is de dijk. Omdat daar zowel fietsers,
skaters, wandelaars als strandgangers
samenkomen, is het er op mooie dagen
veel te druk. Daarom is op het strand een
parallelle strook, een boardwalk, aangelegd
voor de strandgangers en wandelaars. Dit
slenterpad vormt een functionele verbinding
tussen de verschillende stranddelen en is
de ruggengraat van de parkeerplaatsen, de
haakse voetpaden, het strandpaviljoen en
de speelvelden. Deze boardwalk van betonplaten
bleek exact 1 kilometer lang te zijn
en is op een creatieve manier opgedeeld in
stukken van 50 meter. Een uitdaging voor
de hardloopclub, die er, zodra de boardwalk
er lag, kwam trainen.
Multifunctionele uitzichtpunten
Er komen nog drie uitzichtpunten op of aan
de dijk, die alle een meervoudige functie
zullen krijgen. Het moeten behalve uitzichtpunten
ook ontmoetingsplekken, rustpunten
en/of verkeersknooppunten zijn.
Op het gloednieuwe strandpaviljoen zat
Zeewolde echt te wachten, blijkt wel uit de
reserveringen voor feesten en partijen die al
voor de definitieve opening binnenkwamen.
Het terras van het paviljoen kijkt uit op een
unieke (speel)zwemsteiger die ongeveer
50 meter lang is en naar het toekomstige
zwembad voert. Dat zwembad komt zo ver
vanaf de oever te liggen, omdat het water
over een lang stuk slechts een meter diep
is. Zwemmen is er nauwelijks mogelijk. Voor
het zwembad is een stuk van circa 45 x 30
meter gereserveerd. Na het zomerseizoen
begint de aanleg. Het zwembad zal worden
gevormd door het halfronde uiteinde van de
steiger, samen met het halfronde rif aan
de andere zijde. Onder water zal de diepte
gemaakt worden met een damwand. Op het
breedste deel van de steiger komen een
duikplank en startblokken.
Nog een sportveldje en dan is het project
klaar. Wat het ontwerp afmaakt zijn de degelijke,
vaak natuurlijke materialen in neutrale
kleuren. Dit zorgt voor eenheid en rust.
Mevrouw de ontwerper
Bureau Maris l&t maakt niet het bestek,
maar Evelyn is in de rol van vormcoördinator
nog steeds rechtstreeks betrokken bij het
project. Er vindt geregeld overleg plaats
met de gemeente, de uitvoerder en de bestekmaker.
Ze heeft een goede band met
de mannen van de uitvoering, die inmiddels
gewend zijn aan het commentaar van ‘mevrouw
de ontwerper’, zoals ze haar noemen.
Verzuchten ze bij de uitvoering soms: ‘wie
heeft dit nou weer verzonnen’, naderhand
zeggen ze vaak: ‘joh, wat ziet dat er mooi
uit’. Omdat Evelyn bijna dagelijks even kan
komen kijken, omdat ze er heel dichtbij
woont, zit ze overal met haar neus bovenop.
Zo kan worden voorkomen dat kleine elementen,
zoals een toiletgebouw of een fietsenrek,
door een verkeerde plaatsing of een
vreemd type, het ontwerp verpesten.
‘Ja’, zucht Evelyn tevreden, ‘het wordt nog
mooier hier en daar gaan heel veel mensen
van genieten.’
Marleen Malais en
Sjanet Niemantsverdriet
delta 47 5

Met een rood koffertje
naar China
De eerste Chinese Floriade in Shenyang, Noord-China. Het was een een hele toer om de bollen op tijd in bloei te krijgen.
Er zijn maar weinig landschapsarchitecten die ondernemen in een land met zo’n
andere cultuur. Niek Roozen doet het! In 1998 stapt hij met een rood koffertje
het vliegtuig in, op weg naar China. Hij weet Chinezen te overtuigen. Diverse
opdrachten volgen.
Door het goede contact met Nederlandse
sierteeltpromotiebureaus komt Niek in
contact met Chinese opdrachtgevers. De
eerste jaren werkt hij in opdracht van deze
bureaus aan de inrichting van verschillende
expo’s, waaronder de Expo 1999
in Kunming. In 2006 wordt Niek adviseur
voor de eerste Chinese Floriade in Noord-
China met een oppervlakte van ruim 200
hectare. In opdracht van de burgemeester
van Shenyang organiseert en ontwerpt Niek
deze tentoonstelling in het bos, ook wel
‘The First Expo in the Forest’ genoemd. De
Chinezen willen graag onze Nederlandse
Keukenhof nabootsen, maar volgens hem
is dat onmogelijk. ‘Je kunt de Keukenhof
wél overtreffen met zeven miljoen en één
6 delta 47
bloembollen’, houdt Niek voor. Shenyang
is enorm enthousiast! Het bizarre gevolg
is dat in dat jaar 10 procent van de Nederlandse
bloembollenexport naar de
Expo in China gaat. Voor het beplantingsplan
schakelt Roozen Jacqueline van der
Kloet in vanwege haar expertise op het
gebied van bloembollen en het combineren
van vaste planten en bloembollen. Vierhonderd
Chinezen doen het plantwerk. Indrukwekkend
om te zien.
Bollenexpertise
De bollen moeten tijdens de opening op
1 mei bij de entree in bloei staan. ‘Daar
stond de burgemeester op’, benadrukt
Niek. Maar laat het die winter nou de koud-
ste winter sinds dertig jaar zijn! Om ervoor
te zorgen dat de bollen toch op tijd bloeien,
wordt een trucje van een Nederlandse
bloembollenkwekerij uit de kast gehaald.
Secuur worden tunneltjes van plastic
gemaakt, die met bamboestokken over
de tulpen worden geplaatst. Dit geeft hetzelfde
effect als een broeikas. Bij te veel
zon worden de tunnels handmatig opengezet
en als het nodig is wordt er beregend.
Zo staat er op de dag van de opening toch
maar mooi 55 procent van de bollen in
bloei. ‘Fantastisch, want het was wel even
spannend of het zou gaan lukken’, geeft
Niek achteraf toe.
Bij Niek groeit onder meer door dit project
het inzicht dat er voor Nederland, als een

Rechtsboven: Chinese fl oriade in Shenyang.
Rechtsonder: park voor de Expo in Shanghai
Niek Roozen groeit op in de bollenstreek.
In 1974 studeert hij af bij de
Rijks Hogere School voor Tuin- en
Landschapsinrichting in Boskoop,
richting ontwerp. Met een aantal
studievrienden richt Niek een bureau
op: Groep A5 en in 1986 begint hij
zijn eigen bureau: Niek Roozen bv
landschapsarchitecten. Binnenkort viert
het bedrijf zijn 25-jarig bestaan.
Judith van der Poel studeert in 2001
af bij Hogeschool Larenstein in Tuin- en
Landschapsinrichting, richting ontwerp.
Judith begint in 2002 bij Niek Roozen
bv. Hier werkt zij nog steeds.
echte bloembollennatie, in dit land erg veel
mogelijkheden liggen. ‘We hebben heel
veel kennis van sierteelt en hiervan wordt
het buitenland enthousiast. We moeten die
kennis verpakken in ontwerpen.’
Duurzame, groene technologieën
Een prijsvraag voor de ontwikkeling van
een centraal park voor de Expo in Shanghai
volgt in 2010, als groene hart van de tentoonstelling.
Het gaat om een gebied van
35 hectare dat vraagt naar nieuwe technologieën
van groen en duurzaamheid. Roozen
pakt dit project op samen met NITA,
een groep jonge Chinese ontwerpers een
aantal Nederlandse bureaus. ‘Doordat de
Expo in 2006 heel goed verlopen is,
komen nu extreem veel opdrachten onze
kant op’, vertelt Judith van der Poel, die
sinds 2002 bij Roozen werkt. ‘Wij kijken
naar de bestaande kwaliteiten van een
gebied en dat is de reden waarom ze onze
werkwijze waarderen en ons telkens weer
vragen.’ Waar Nederlanders goed in zijn,
is het ontwikkelen van een visie. ‘Het uitwerken
van de details en het doorrekenen
van constructies is iets wat de Chinezen
het beste zelf kunnen doen. Zij kennen
de Chinese regelgeving en zijn veel goedkoper’,
bevestigt Niek. Zo verliep ook de
samenwerking bij het project Clean air
Factory in Shanghai, voor meer bomen
als schone fabriekjes in de stad. ‘Zie het
als een natuurlijke airconditioning’, zegt
Judith. ‘Bomen fi lteren de lucht, waardoor
er minder fi jnstof is, wat in drukke steden
in China van groot belang is.’ Nederland is
goed in het onderzoeken naar de effecten
van fi jnstof, CO 2 et cetera. Van die Nederlandse
kennis maakt China graag gebruik.
Niek: ‘Groen is de economische drager
van de Chinese plannen. Eerst wordt groen
aangeplant en daarna begint het bouwen.
Een verbazingwekkend slimme werkwijze.
Er moet veel voorgefi nancierd worden, maar
het plan is al terugbetaald vóór de eerste
bewoner komt!’
Krab eten
Bureau Roozen ontwerpt veel in samenwerking
met de lokale bevolking. Zo ook bij het
visserseiland Lotus Island (Lianhua). Het
eiland wil weer zelfvoorzienend worden door
vooral het toerisme jaarrond aantrekkelijk
te maken. Het pittoreske en toeristische
visserseiland, qua grootte vergelijkbaar met
Marken, omvat vijf kleine nederzettingen,
die je alleen per boot kunt bereiken. De
honderd jaar oude traditie is om in novem-
ber gezamenlijk krab te eten, wanneer deze
op z’n lekkerst is. Dan komen er dagelijks
zo’n vijfduizend mensen bij de vissers thuis
op de binnenplaatsen eten. Maar het eiland
wil ook buiten het krabseizoen toeristen
trekken. Roozen krijgt de vraag om het
eiland zo aantrekkelijk te maken, dat
toeristen het hele jaar door er willen komen.
Niek vat het plan op om de opdrachtgever
uit te nodigen voor een excursie naar
de vissersdorpen langs het IJsselmeer.
Deze dorpen zijn de inspiratie voor de
opdracht. Hij adviseert de opdrachtgever
het toerisme te concentreren in één dorp,
zodat de cultuur in de andere dorpen zoveel
mogelijk behouden blijft. Voor de maanden
buiten het hoofdseizoen is bij de haven,
waar de boten met toeristen aankomen,
een museum gebouwd. Dat vertelt de geschiedenis
van het werk in de krabvisserij.
Eveneens zijn er nu een aantal restaurants
op het water, waar het hele jaar gegeten
kan worden. Judith is ook bij het project
betrokken. ‘We adviseren om met kleine
ingrepen veel te bereiken. Bijvoorbeeld het
delta 47 7

Links: Lotuseiland. Bureau Roozen ontwierp samen met de lokale bevolking een plan om meer zelfvoorzienend te zijn. De inwoners verbouwen hun eigen
groenten, die zij verkopen aan lokale restaurants. Rechts: het ontwerp van de Expo in Sjanghai.
dorp interessant te maken met inheemse
beplanting, zoals streekeigen Chinese
rozen en bomen langs de kanaaltjes. Zo
ontstaat een meer authentieke sfeer bij de
witte huisjes langs het kanaal.’
Het aantal toeristen buiten het hoogseizoen
is aanmerkelijk gestegen. De welvaart
stijgt. ‘Je ziet dit bijvoorbeeld aan de
vervangen daken van woningen, geeft ze
aan. De lokale bewoners kunnen met de
extra toeristen het hele jaar door een inkomen
verdienen.
De kinderen krijgen weer een toekomst op
het eiland in plaats van in de stad. Voor
de nieuwe restaurants langs het water verbouwen
de inwoners hun eigen groenten,
die zij verkopen aan deze restaurants. ‘De
plannen zijn niet heel ingrijpend, maar zetten
wel een verandering in gang’, aldus
Niek.
Elkaar vertrouwen
Het geheim van Niek voor het succes in
China: ‘Het is allemaal een kwestie van
elkaar vertrouwen, afspraken nakomen,
meegaan in de cultuur en betrokken blijven
tot het eind van het proces. Mensen
meenemen in het proces, middels vele
ontwerpen en referentiebeelden.’
De kracht van de ontwerpen van Niek zit
‘m in het zien van de bestaande kwaliteiten
van een gebied, de mogelijkheden die
de kwaliteiten bieden en hoe je deze kunt
benutten in een ontwerp. Op deze manier
maakt hij plannen die passen bij de plek.
8 delta 47
Wat ook belangrijk is: ‘Wij maken niet
alleen het ontwerp, maar helpen ook bij
de realisatie ervan en gaan dáár naar
de lokale markt om de beplanting in te
kopen. Ook sta ik soms zelf te graven en
te spitten. Op deze manier krijg ik veel
betrokkenheid en makkelijk contact met
de Chinese bevolking’, vertelt Niek. ‘Ik
wil mezelf niet vergelijken met Christo (de
kunstenaar bekend van het inpakken van
gebouwen); een plan maken is leuk, maar
zorgen dat het ook gerealiseerd kan worden
is nog veel leuker’, lacht hij.
Werken in China
Omdat de Chinese en de Nederlandse
cultuur ver uit elkaar liggen, zoekt Niek
constant de beste manier om Chinezen te
benaderen. ‘Als opdrachtnemer kost het
tijd om mee te gaan in de Chinese cultuur,
je moet die leren en willen begrijpen. Als
je de cultuur eenmaal een beetje door
hebt en je geaccepteerd bent, dan is het
heel aangenaam’, lacht Niek. ‘Chinezen
ontvangen liever geen kritiek op hun werk,
maar waarderen inmiddels wel sterk mijn
mening’. Nieks werkwijze bij directies
is om eerst tien foto’s te laten zien van
mooie uitwerkingen van het ontwerp en
dan volgen vele beelden van details die
beter kunnen.
China is een land van thema’s en verhalen.
Judith en Niek vinden het essentieel
om oude verhalen van een plek terug te
laten komen op die plek. Chinezen denken
daar soms anders over. De gedachte overheerst:
opruimen en wat nieuws neerzetten.
Dat is snel en goedkoop. Die gedachte
is logisch als je bedenkt dat een gebouw
van vijftig jaar niet oud is in een cultuur die
al duizenden jaren bestaat.
Judith en Jacqueline gaan regelmatig mee
naar China, waardoor ook zij de cultuur
leren begrijpen. ‘In de Chinese cultuur is
het een belediging om te zeggen dat je
iemand niet begrijpt’, vertelt Judith. ‘Ze
zeggen je te begrijpen, achteraf blijkt soms
van niet. Je moet dus veel tijd investeren in
afspraken, veel overleggen en zaken goed
vastleggen. Maar in China geven ze je ook
snel een heel warm en welkom gevoel, dat
maakt het werken bijzonder en erg leuk!’
Eline van Straaten en
Melanie Koning

De tuin
van...
René
Lemenschot en
Frans-Jan Visser
René Lemenschot studeert af in 1989
aan de opleiding Tuin- en Landschapsinrichting,
richting cultuurtechniek en
beheer in Boskoop. Sinds 2001 werkt hij
bij Waterschap De Dommel als projectmanager.
Hij houdt zich voornamelijk
bezig met herinrichting van watersystemen.
Frans-Jan Visser studeert in 1989 af in
de richting civiele techniek en beheer.
Frans-Jan werkt bij Grontmij in Eindhoven/Roermond
als senior projectleider.
Momenteel is hij voornamelijk
bezig met beekherstelprojecten voor
waterschappen en met de ontwikkeling
van vrije woningbouw kavels in geheel
Brabant voor ontwikkelings maatschappij
Ruimte voor Ruimte.
‘We hebben in 2001 een ruim tweehonderd
jaar oude boerderij in Frankrijk gekocht.
Het ligt in de prachtige en rustige streek
Bourgogne en toch relatief dicht bij de
tweede stad van Frankrijk: Lyon. Na onze
studie hebben we eerst zelf een huis
gebouwd in Vught en wilden toen graag een
tweede huis in deze idyllische streek: de
eerste buren op een paar honderd meter
afstand, geen verkeer, een mooie omgeving
en prachtige vergezichten.
De afgelopen tien jaar hebben we hier
vrijwel elke vakantie doorgebracht om deze
boerderij, die al sinds 1938 onbewoond en
daardoor nog geheel in de oorspronkelijke
staat was, tot een comfortabel huis te
verbouwen. Dit doen we met respect voor
het historische karakter. Met uitzondering
van het stuc-, metsel- en voegwerk, doen
we zo veel mogelijk alles zelf. Niet alleen de
boerderij hebben we verbouwd, maar ook
een dependance (een voormalige cuisine
d’été). Dat is een gastenverblijf geworden.
De bestaande, grotendeels verzakte
tuinmuur hebben we in de oorspronkelijke
staat hersteld met gebruikmaking van de
oude stapeltechniek. De muur biedt weer
een woonplaats aan hagedissen, insecten
en planten. We kunnen de ‘court’ volledig
afsluiten met het zelf ontworpen stalen hek.
Bijzonder is dat de burgemeester tevens
de smid is van het dorp en voor ons dit
hek heeft gemaakt en geplaatst, waar hij
dan ook erg trots op is. Elk klein dorp heeft
hier zijn eigen burgemeester en die moet je
beslist te vriend houden om vergunningen
voor verbouwingen te krijgen.
Rondom het huis ligt 5 hectare grond,
grotendeels weilanden omzoomd door
gemengde landelijke hagen. Een gedeelte
is een oud eikenbos. Het grootste deel van
het land hebben we verpacht. Hier lopen
schapen of koeien of het wordt gebruikt
als hooiland. Onze eigen tuin houden we
eenvoudig en dus onderhoudsvriendelijk,
aangezien we er ook lange periodes
niet zijn. De grove structuur van bomen,
heesters en gras is gereed; de rest komt
later. Telkens als we in het voorjaar naar
Frankrijk gaan, moeten we eerst een paar
dagen met de gras- en bosmaaier aan de
slag. De strook direct rondom het huis
houden we kort, zodat je op blote voeten
kunt lopen zonder door een adder te
worden gebeten. We hebben wel enkele
mooie klimmers langs onze muur, die fraai
bloeien en er staan veel wilde bloemen.
In de tuin, maar ook in de omliggende
weilanden staan diverse fruitbomen. Helaas
zijn we niet altijd op het juiste moment
in Frankrijk om te kunnen oogsten voor
zelfgemaakte jam.
Onze droom is om uiteindelijk in Frankrijk
te gaan wonen. We volgden al meerdere
jaren een cursus Frans en hebben leuke
contacten in de omgeving, zowel met
autochtonen als met buitenlanders.
Immers, in de omgeving van ons huis
wonen verschillende nationaliteiten.’
René Lemenschot en
Frans-Jan Visser
delta 47 9

Bij vlinders denk je niet in eerste instantie aan
een technisch staaltje vernuft voor de inrichting
van een grote kas. Toch was dit nodig om het
vlinderpaviljoen in Artis tot een succes te maken.
Marco Quist van Rod’or Advies begeleidde de
technische uitwerking.
Vlinders vanuit een
technisch perspectief
10 delta 47
De Duitse architect Helmut Sprenger maakte
het bouwkundige ontwerp; het inrichtingsontwerp
is van Studio Landlab in nauw overleg
met de architect en Artis. En Marco nam de
technische uitwerking van de binneninrichting
voor zijn rekening. Aan de hand van slechts
een beeldbestand met een impressie ging hij
aan de slag. Hij maakte een globale kostenraming,
werkte de inrichting technisch uit, zorgde
voor de aanbesteding en begeleidde de
technische uitvoering.
Flinke uitdagingen
Technisch was het plan een echte uitdaging,
legt Marco uit. ‘De looproute in de kas verloopt
van maaiveldniveau tot vier meter hoogte,
waar het restaurant zich bevindt.
Op zich is zo’n looproute niet zo ingewikkeld
om te maken, maar Amsterdam ligt op een
slappe ondergrond: veengrond. Dat betekent
dat je rekening moet houden met een grondbalans,
waarbij het gewicht gelijk moet blijven.
Door de relatief zware aarde uit de ondergrond
af te graven en deze te vervangen
door een lichter materiaal met een vele malen
groter volume, kan het maaiveld
worden verhoogd tot het gewenst niveau.’ Om
goede berekeningen te maken, werkte hij samen
met een bouwkundig adviseur.
De materiaalkeuze viel op EPS (expanded polystyrene),
een soort piepschuim, dat in hoogtelijnen
is gemodelleerd. Hierop is het beton
voor het looppad gestort en daarin zijn flagstones
in een mozaïekpatroon aangebracht.
Niet alleen waren er technische eisen aan de
looproute, bovenal moest er rekening worden
gehouden met de toegankelijkheid. Naast
een avontuurlijk slingerpad van flagstones is
er ook een speciale route gekomen, die geschikt
is voor rolstoelgebruikers en de onderhoudswagen.
Handige buizenstructuur
Onder de vloer liggen mantelbuizen met
kabels en leidingen voor de wateraanvoer

Links: Slingerende looproute met fl agstones van maaiveldniveau tot aan het restaurant op 4 meter hoogte. Rechts: De spreng kruist het wandelpad: het
water stroomt tussen de fl agstones door.
en -afvoer, beregening, stroomvoorziening
en drainage. De kabels en leidingen moeten
fl exibel te gebruiken zijn. Als er aanpassingen
nodig zijn in de kas moet de vloer
niet worden opengebroken. Ook moeten de
leidingen goed bereikbaar zijn voor onderhoud,
zoals vervanging en inspectie. Daarom
is er gekozen voor een grid van mantelbuizen,
waarbij de knooppunten in het midden
van de plantvakken liggen.
Op het hoogste punt van de kas ontspringt
aan de ene kant een bron en aan de
andere kant een waterval. Op verschillende
plekken wordt de waterspreng bijgevoed om
de werking van een echte bron zo goed
mogelijk na te bootsen. De spreng begint
klein en neemt net zoals in de natuur in
volume toe. De waterval is een eyecatcher,
maar mag niet met te veel geweld naar
beneden storten. De luchtstroom en het
opspattende water die dat opleveren, zijn
niet gunstig voor de vlinders. Als ondergrond
voor de waterlopen is een folie
gebruikt. ‘Deze is afgedekt met een leemlaag.
Zo blijven de waterlopen goed
waterdicht’, legt Marco uit. ‘Zo heeft het
folie minder kans op beschadigingen en
hebben de waterlopen een natuurlijke
uitstraling.
Hoge tijdsdruk
Door de geplande openingsdatum had Marco
te maken met een hoge tijdsdruk. Hij stond
voor een onmogelijke opgave. ‘We hadden
een zeer strakke tijdsplanning van vier weken;
het geheel moest uitgevoerd zijn voor
de bouwvak. We hebben dit wat op kunnen
rekken naar vijf weken door wat ruimte te
vinden in de aanbestedingsprocedure.
Ondertussen werd besloten, dat de aannemer
dezelfde zou zijn als die ook al de kas
bouwde. Dit vanwege de zeer intensieve
raakvlakken met de afbouw van de kas. Zij
hebben in heel korte termijn gecalculeerd,
terwijl wij ook calculeerden. Dit leverde tijdwinst
op. Tenslotte is de uitvoering gestart,
maar de gestelde openingsdag bleek met
name vanuit de bouw toch niet haalbaar.
De uiteindelijke openingsdatum is daardoor
doorgeschoven naar 4 oktober 2006.’
De technische uitwerking van het interieur
en de bouw liepen gelijk op. Dat maakte het
spanningsveld nog groter. ‘Er moesten
beslissingen genomen worden over mantelbuizen,
bouwkundige sparingen (scheiding
tussen het beton en een doorbreking) en
ruimtereserveringen bijvoorbeeld, terwijl er
nog heel veel niet zeker of bekend was over
het interieur of de bijbehorende techniek.
We moesten dus zekerheden inbouwen en
accepteren dat er wellicht dingen teveel
zouden gebeuren of net even anders dan
eigenlijk de bedoeling was. Denk aan achteraf
onnodige sparingen of mantelbuizen die
toch niet zijn aangesloten’, licht Marco toe.
Slimme oplossing
De waterspreng kruist op een bepaald punt
het wandelpad. Artis was aanvankelijk huiverig
voor de natte fl agstones. Zouden die niet
te glad worden? Marco moest dus een slimme
oplossing bedenken. Hij gebruikte een
grote kabelkoker voorzien van een deksel
met grote openingen, die vlak onder de
waterlijn ligt en daardoor onzichtbaar is voor
de bezoekers. Daarop werden de fl agstones
van tien centimeter dik gelegd. Het water
stroomt nu tussen de fl agstones door zonder
dat ze nat en glad worden.
Alle sterke staaltjes techniek hebben er
uiteindelijk voor gezorgd, dat het ontwerp
gerealiseerd kon worden en dat de bezoekers
en vlinders prima hun weg vinden in het
paviljoen.
Niels Peters en
Tamara van Tricht
Marco Quist studeert in 1997 af bij de Internationale Agrarische Hogeschool
Larenstein in de opleiding Tuin- en Landschapsinrichting, richting techniek.
In datzelfde jaar gaat hij als cad-tekenaar aan de slag bij Rod’or Advies,
toen een klein bedrijf in Utrecht. Het bedrijf op een zolderkamer groeit uit
tot een onderneming met drie vestigingen verspreid door het land. Marco
groeit mee en werkt achtereenvolgens als werkvoorbereider, projectleider en
vestigingsmanager van Rod’or Advies in Arnhem.
delta 47 11

Zomer in het Wertheimpark
Waar ga je heen als het zomer is in Amsterdam? Naar het Wertheimpark
bijvoorbeeld, het oudste en enige park in het centrum. Kunnen stads-bewoners
er straks ook nog ongestoord genieten van de zon? Dat hangt af van keuzen in
en rondom het park, beschrijft Liesbeth van Rijnsbergen van R.I.E.T.
Auschwitzmonument van Jan Wolkers.
12 delta 47
Al in de 17 e eeuw wisten Amsterdammers
het park te vinden. Toen lag het nog net
buiten de stad in het tuinengebied De Plantage;
een populaire plek voor de gegoede
burgerij. In de 18 e eeuw begon de bouw
van de Plantagebuurt, maar het park bleef
bestaan als concerttuin met een schouwburg.
In 1898 werd het park vernoemd naar
A.C. Wertheim, een Joodse fi lantroop die
later ook de fontein schonk die nog steeds
in het park staat. Veel mensen kennen het
Wertheimpark van de jaarlijkse herdenking
bij het Auschwitzmonument.
Het park ligt aan de Plantage Middenlaan,
ingeklemd tussen de Hortus Botanicus en
het sportpark Park Schouwburg. Rondom het
park zijn ontwikkelingen die het gebruik en
de sfeerbeleving zullen gaan beïnvloeden,
positief of negatief. De drukke Plantage Middenlaan
wordt naar verwachting afgesloten
voor doorgaand verkeer, de Hortus wil uitbreiden
met een kindertuin en het sportpark

Zonnebadende bezoekers liggen graag aan het water van de gracht. Het sportpark wil uitbreiden.
wil vernieuwen en uitbreiden. Om deze ontwikkelingen
in goede banen te leiden, vroeg
stadsdeel Centrum aan adviesburo R.I.E.T.
uitgangspunten vast te leggen voor de toekomst
van het Wertheimpark en zijn omgeving.
In het rapport ‘Uitgangspunten en Programma’
worden scenario’s geschetst voor
integrale ontwikkeling van het gebied. Het
plan is geen ontwerp, maar een kapstok om
kansen en problemen aan te pakken.
Unieke ligging benutten
Eén van de problemen is de slechte toegankelijkheid.
Het park ligt zeer centraal voor
zowel buurtbewoners als toeristen. Nemo,
Artis, de Hermitage en het Joods Historisch
Museum zijn op loopafstand, maar er staat
een hek rondom het park, omdat het ’s
avonds wordt afgesloten. Er is maar één
ingang, er zijn geen doorgaande wandelroutes
en de zichtlijnen zijn dichtgebouwd of
dichtgegroeid. R.I.E.T. geeft aan waar zichtlijnen
gemaakt of hersteld kunnen worden en
waar wandelverbindingen en nieuwe entrees
mogelijk zijn, zodat het park veel beter kan
functioneren als rustpunt in de drukke stad.
De voorgestelde wandelroute verbindt de
attracties in de buurt en loopt langs het water.
De vraag is of de route direct langs de
gracht moet komen en daarmee de zonnebadende
bezoekers van het water scheidt,
of op enige afstand van de gracht, zodat bezoekers
heerlijk aan het water kunnen zitten.
Sportpark: kans of bedreiging?
Een bedreiging is de herontwikkeling van
het sportpark. De plannen zijn zo omvangrijk
dat het sportpark moet uitbreiden.
Het sportpark wil plaats gaan bieden aan
korfbal, tennis, een Cruijff Court, jeu-deboulesbanen
en een accommodatie met
horeca. Het is de vraag hoe dit opgelost
kan worden. Neemt het sportpark een hap
uit het park? Is er multifunctioneel ruimtegebruik
mogelijk? Of kan een deel van het
programma in het Wertheimpark worden
gerealiseerd? Horeca of jeu-de-boulesbanen
bijvoorbeeld passen prima in een stadspark
en zijn zeker ’s zomers een goede aanvulling.
Hoe dan ook, de ruimtelijke hoofdstructuur
van het Wertheimpark mag niet
aangetast worden, vinden de opstellers van
het rapport. Maar een creatief dubbel ruimtegebruik
en een zorgvuldige inpassing van
bijbehorende functies in het Wertheimpark
is zeker mogelijk. Het kan zelfs het park
een meerwaarde geven!
Verkeersruimte of parkruimte?
Een kans is het autovrij maken van de
Plantage Middenlaan. De laan is ruim opgezet
met twee rijbanen, een trambaan en
fiets- en voetpaden aan beide zijden. Als de
laan autovrij wordt, komt er veel ruimte vrij
en verdwijnt de barrière tussen de Hortus
en het park. Maar wat ga je met de ruimte
doen? Betrek je die bij het park of zet je de
historische lijn aan met extra rijen bomen?
Wat doe je met de fiets- en voetpaden?
Leg je die evenwijdig aan de trambaan of
informeel en slingerend door het park? Wat
ga je doen met de trambaan zelf: leg je de
rails in het asfalt, zodat het ook een calamiteitenroute
wordt? Of wordt het een groene
tramlijn door een park? Het rapport stelt
vier principes voor. De keuze hangt af van
de beslissing of het park afsluitbaar moet
blijven of niet. Als de hekken verdwijnen,
kan het park uitgebreid worden, zelfs tot
aan de Hortus. Als de hekken blijven heeft
dat geen zin.
Uitbreiding Hortus
De uitbreiding van de Hortus met een
kindertuin bestaat uit een binnengedeelte
en een tuin. Voor deze kindertuin is het oog
gevallen op het Hortusplantsoen, een
groenstrook die nu nog openbaar is. Op
zich heeft de tuin geen directe gevolgen
voor het Wertheimpark, maar als het Hortusplantsoen
niet langer openbaar toegankelijk
is, beperkt dit de mogelijkheden voor
routes van en naar het park. Ook de komst
van een hek om de kindertuin zal de beleving
van het Hortusplantsoen veranderen.
Het rapport geeft niet alleen een overzicht
van de keuzen die gemaakt moeten worden,
maar ook van de verbanden tussen
die keuzen. Dit samen resulteert in een
integrale benadering van de ontwikkelingen
delta 47 13

Liesbeth van Rijnsbergen studeert in
1990 af aan de Rijks Hogere School
voor Tuin- en Landschapsinrichting
in Boskoop, richting ontwerpen. Ze
werkt twee jaar als ontwerper bij
Hollandschap en daarna negen jaar bij
Oranjewoud in Capelle aan den IJssel.
Sinds 2001 werkt ze bij adviesburo
R.I.E.T. in Bunnik als ontwerper en
teamleider. Vanaf 1991 is ze redactielid
van Delta.
14 delta 47
Kinderen spelend in de fontein, die A.C. Wertheim ooit eens aan het park schonk.
rond het Wertheimpark. Uit onze analyse
blijkt dat twee keuzen leidend zijn: sluit je
de Plantage Middenlaan af voor doorgaand
verkeer of niet? En blijft het park in de toekomst
afsluitbaar of niet? In een stroomschema
is samengevat waar de keuzen toe
leiden. Maak je de Plantage Middenlaan autovrij,
dan kunnen Hortus, Wertheimpark en
Sportpark op elkaar worden aangesloten.
Blijven de auto’s, dan is het belangrijk een
goede wandelverbinding aan te leggen die
de gebieden aan beide zijden van de laan
aan elkaar knoopt.
Advertentie
Hoe verder?
Het is aan de bestuurders om keuzen te maken.
Dat zal zeker lastig zijn. Nu het finan-
ciële klimaat niet meezit, neigt men naar de
goedkoopste oplossingen. Als de keuzen
eenmaal helder zijn, kunnen de plannenmakers
aan de gang met de eisen en wensen
uit het rapport. Zij kunnen het Wertheimpark
behouden voor zonnebadende stadsbewoners
en voor de passerende toerist een aangename
rustplek creëren.
Liesbeth van Rijnsbergen en
Remco van Eijndhoven

Column
Zomeren
In het Nederlands Dagblad van 14 mei 2011 las ik een
verhaal met als titel “Irritant, zo’n smartphone”. Het gaat
over bereikbaarheid en besmette tijd. Besmette tijd is dat
je luistert en tegelijk belt, sms’t of mailt. Of dat je luiert
aan het Woldstrand en tegelijk mailt, sms’t of belt. Het mag
ook in een andere volgorde. Worden lummelen, soezen en
dagdromen begrippen uit de oude doos, die niet meer in de
sociale mediabox passen?
Proef het woord zomeren. Daar zit de zon en vitamine D in.
Vitamine D3 kan het menselijk lichaam produceren onder
invloed van ultraviolet licht van de zon, zoals Wikipedia
vermeldt (opgezocht terwijl ik zit te schrijven). Zie je hoe
besmettelijk besmette tijd is?
Zomeren. Dat is voor een ander de Python in de Efteling,
waar je bijna misselijk en met hartkloppingen jezelf terug
vindt. Dat is in de hitte van de stad een boom proberen
op te zoeken, terwijl je het ijsje in recordtijd moet opeten,
om het niet in witte regen te laten wegsijpelen. Regen, hè,
dat is waar ik naar verlang in de zomer na die hitte. Mooie
regen, van die dikke druppels, die het stof wegspoelt, zodat
je weer fris kunt ademhalen. Geen strakblauwe luchten,
maar luchten met wolkengevaarten die drijven en draaien en
steeds andere vormen en kleuren aannemen. Een hemels
fresco. Dan hoef ik niet naar de Veluwe met al die bomen
waar je geen luchten kunt zien. Maar dan lig ik op mijn rug,
languit, op het strand of in het gras. En kijk ik naar boven
naar dat wisselend theater van lucht, wolken en zon, en af
en toe regen, waardoor ik besef: niet ik maak de zomer.
Vlindertuinen vind ik prachtig, hoewel ik vlinders liever in het
vrije veld tegenkom, omdat ze dan een uitzondering zijn, en
ik uitroep: zo zeg! Dat kun je niet duizend keer zeggen in een
vlindertuin. Het blijft ongewoon wonderlijk dat uit een pop
zo’n prachtig diertje te voorschijn komt, met een tekening zo
symmetrisch alsof Gods glimlach er op ligt. Zulke kleuren,
harmonisch geschikt, en patronen van lijnen en stippen, dat
zie je niet als je in de Python naar beneden raast. Het zal
duidelijk zijn waar mijn voorkeur naar uitgaat.
Nog een keer zomeren. De Eilandspolder bij de Rijp, Noord-
Holland, in mei. Een laagveengebied, en altijd water. De hitte
heeft weinig invloed op de waterstand, want het veen houdt
het water stevig vast. Je ziet boterbloemen, zuring, kieviten,
scholeksters en grutto-grutto. En vooral stilte, alleen het
geluid van de weidevogels. Je snuift de geur op na een bui.
Je proeft de geurigheid van de bloemen en ziet de dampen
die uit de grond trekken. Er loopt een kerkenpad dwars door
de polder. Dan pas ervaar je, ver weg van alle sociale media,
de binding met alles wat leeft, en met de frisse kleuren,
en met het water dat je zompig betreedt. Dat is pas echt
zomeren.
Jaap Spoelstra
delta 47 15

Golfspelers trekken hun trolleys onder een
strakblauwe hemel over de heuvels en door
de dalen van de gloednieuwe golfbaan. Waar
tot voor kort vlak maïsland was, is nu een
geaccidenteerd terrein te midden van grote
plassen. De inspiratie voor de vormgeving
komt dan ook niet uit de voormalige maïsvelden
maar uit het historische landschap.
Een eeuw geleden lagen hier nog duintjes,
‘stippelbergjes’, van een stuivend deel van
de Peel. Ontginning maakte er bossen en
akkers van en nu wordt de geschiedenis
teruggedraaid: een ware renaissance van
het landschap.
‘Bij het ontwerpen van een nieuwe golfbaan
haal ik mijn inspiratie altijd uit het lokale
landschap’, zegt Michiel, ‘en hoe ik dat kan
inzetten en versterken om de golfbaan een
eigen identiteit te geven. Bij De Stippelberg
grijp ik terug op het voormalige geaccidenteerde
landschap. Bij de golfbaan in het
Bentwoud bij Zoetermeer in de polder gebruik
ik heel andere karakteristieken.’
Lokaal enthousiasme
In 2008 gaf de gemeente Gemert-Bakel het
bureau Landschapspartners de opdracht
een integraal gebiedsplan te maken, waarbij
zandwinbedrijf De Peelhorst voldoende
zandwinconcessies zou krijgen. De randvoorwaarden
die de gemeente daarbij stelde,
waren natuurcompensatie en recreatief
medegebruik. Natuurterreinbeheerders bezaten
reeds de bossen, de rest was landbouwgrond.
Het idee om een golfterrein aan te
leggen werd lokaal enthousiast ontvangen.
Vanaf het eerste moment was het duidelijk
dat de golfbaan zich moet onderscheiden
van andere golfbanen in de streek. Michiel:
‘De concurrentie is groot. We werden uitgedaagd
een bijzondere golfbaan te maken, in
landschappelijke en golftechnische zin. Golfspelers
moeten hier iets bijzonders beleven.
Ik ontwierp een baan, waarbij het golfspel
tevens een narratieve wandeling is, vol avontuur
en verleiding. Ik ensceneer het spel voor
de speler in het veld en voor de toeschouwer
vanuit het clubhuis. In het verhaal van het
golfspel wordt naar een dramatisch slot bij
het eindpunt, het clubhuis, toegewerkt.’
Boetseren
Dit uitgangspunt was een grote uitdaging
voor de ontwerper. Zijn materiaal is de
grond. Daarmee moet hij boetseren. Het is
de kunst een parcours te ontwerpen dat
uitdagend is voor zowel de gevorderde als
minder gevorderde golfer. Elke lengte, breedte,
hindernis, afslag-tee, bunker en hole is
16 delta 47
Renaissance van
De Stippelberg
Ten zuiden van het Brabantse natuurgebied
De Stippelberg is op 95 hectare voormalig
akkerland een uitdagende 27-holes golfbaan
gerealiseerd. Michiel van der Vaart vertelt over
zijn jongste creatie.

Masterplan van de golfbaan Stippelberg.
minutieus ontworpen. ‘Ik heb er plezier in
om het parcours ‘on the edge’ te ontwerpen,
ofwel met een onverwachte moeilijkheidsgraad.’
Michiel haalt zijn inspiratie voor dit
soort dingen bij drie golfontwerpers: de Amerikanen
Kyle Philips en Ben Crenshaw en de
Engelsman Alister MacKenzie. ‘De kwaliteit
van een golfcourse leer je het best kennen
door hem zelf te bespelen en dat probeer
ik zoveel mogelijk te doen. Heel bijzonder
blijft ‘the home of golf’, de golfcourse van
St. Andrews in Schotland. Het verhaal gaat
dat golf daar is uitgevonden, door herders
die weinig te doen hadden en die in het golvende
heidelandschap van de Schotse kust
een balletje voor zich uit sloegen.’
Ook voor de golfleek is er veel te beleven op
De Stippelberg. Een eerste blik op het golfterrein
zet je op het verkeerde been. Waar
je een glad groen tapijt verwacht, zijn er
zandvlakten en waterplassen. Aan de rand
van een grote plas bij het clubhuis slaan
golfers hun ballen naar wuivende vlaggetjes
op kleine vierkante witte eilandjes midden in
het water. Op deze zonnige dag zijn de lucht
en het water fel blauw gekleurd, het zandige
landschap eromheen is stralend blond. Aan
de overkant van de plas verrijst het clubhuis
met een groot rieten dak, dat meedoet met
de tint van het landschap. Het is een golfterrein
om geïmponeerd door te raken.
Verankering
Het bijzondere zit ’m ook in de landschappelijke
verankering. Alle elementen van de
omgeving zijn gebruikt: de waterplassen
van de zandwinning, de bestaande lanen
met Amerikaanse eiken, de boerderijen en
hun erven en de bossen rondom. Bovendien
speelt de kerktoren van Bakel mee als
oriëntatiepunt in het spel.
‘Aandacht is ook besteed aan de ‘emotionele’
verankering van de golfbaan in het
gebied. Met de boeren rondom zijn keukentafelgesprekken
gevoerd over de aansluiting
van hun erven op de golfbaan. Daaruit bleek
dat ze graag uitzicht hebben op de golfbaan.
Daarom zijn doorzichten vanaf de boerderijen
op het golfbaanlandschap gemaakt.’ Nog
een emotionele verankering is dat ook nietgolfers
via de lanen toegang hebben tot het
terrein.
Inheemse beplanting
De natuurcompensatie is ingevuld door alle
ruimte buiten de intensief bespeelde delen
(ongeveer een derde van het terrein) een
natuurlijke uitstraling te geven. De beplanting
is inheems: grove den, berk, lijsterbes,
eik en brem. Op grote oppervlakten komt heide.
Open zand is overvloedig aanwezig in de
grote ‘bunkers’ (de voor het golfspel traditionele
zandholtes). Bovendien zijn de intensief
bespeelde delen nog altijd milieuvriendelijker
dan de voormalige maïsakkers.
Het beregeningssysteem voor de intensief
bespeelde fairways, greens en tees staat
niet in contact met de zandwinplassen en de
twee natuurlijke beekjes die over het terrein
stromen, maar wordt gevoed vanuit eigen
waterbassins. ‘Ten opzichte van het watergebruik
en de bemestingsdruk van de landbouw
eist het golfterrein heel wat minder.’
Michiel vindt zijn vak bijzonder. Hij mag
mensen plezier bezorgen. ‘Als ik hier in
cognito op het terras zit en om mij heen
spelers commentaar hoor leveren op
individuele holes en specifieke kenmerken
per hole, dan geniet ik. Tegelijkertijd vind ik
het belangrijk dat die individuele hole
onderdeel is van het landschap en dat de
golfer gast is in dat landschap.’
Marianne van Lidth de Jeude en
Marianne Verheij
Michiel van der Vaart rondt in 2000 zijn
studie Tuin- en Landschapsinrichting bij
Hogeschool Larenstein af. Na zijn studie
werkt hij een aantal jaren als technisch
ontwerper bij MTD Landschapsarchitecten.
In 2003 maakt hij de overstap naar Jol Golf
Design. Hij volgt in 2007 de opleiding tot
golfbaanarchitect aan het European Institute
of Golf Course Architects. Tegenwoordig is hij
samen met Philip Spogård eigenaar van Jol
Golf Design. Zij richten in 2009 Spogård en
Van Der Vaart op om de de buitenlandse
markt op te gaan.
delta 47 17

Bij de oude boerderij Wielreveld met rood-witte luiken belt Jorg Kirchner aan.
Misschien kan hij even binnen kijken. Helaas, er is niemand thuis. Over een paar
jaar zal het er hier anders uitzien, vertelt Jorg. Deze boerderij op landgoed
Haarzuilens is er dan nog wel, maar het erf is omgetoverd tot onder meer een
recreatiehoeve waar mensen terecht kunnen voor informatie en een kop koffie.
Van boerderij
naar recreatiehoeve
Zittend in de zon vertelt Jorg over deze
boerderij en de nieuwe functie die ze moet
krijgen. Hij heeft er samen met zijn collega’s
een ontwikkelingsperspectief voor opgesteld.
‘Vroeger was hier een varkenshouderij.
De stallen zijn al gesloopt, maar de
karakteristieke langhuisboerderij staat er
nog. Natuurmonumenten wil op deze locatie
een recreatiehoeve vestigen. Het moet een
pleisterplaats worden voor recreanten, maar
er is ook ruimte gereserveerd voor een kantoor
en werkplaats van Natuurmonumenten.’
Bewoners van de Utrechtse wijk Leidsche
Rijn gaan veel naar landgoed Haarzuilens
met het kasteel De Haar om te wandelen.
Boerderij Wielreveld ligt op de rand van het
landgoed en vormt straks de poort naar
het kasteel. Er is heel bewust gekozen
18 delta 47
voor deze locatie om een recreatiehoeve
te realiseren. Zo ligt de boerderij tegenover
een manege: een strategische positie. De
manege trekt al heel veel bezoekers en
de recreatiehoeve kan hier straks hopelijk
van meeprofiteren. Samen moeten ze een
brede groep recreanten aantrekken. Ook
wat betreft verkeersstromen ligt de boerderij
gunstig. Wielreveld ligt aan de Thematerweg,
een verbindingsweg tussen het dorp Vleuten
en kasteel De Haar. Precies bij de boerderij
kruist een fietspad. De binnenplaats op het
achtererf van de boerderij sluit aan op dit
fietspad.
Traditioneel boerenerf
Achter de boerderij liggen grote, lege
velden. Daar zal het kantoorgebouw van
Natuurmonumenten wel komen. Jorg pakt
het ontwerp erbij: ‘We zijn uitgegaan van de
karakteristieke indeling van het boerenerf.’
Dat betekent aan de voorkant het woonhuis
en een boomgaard en op het achtererf bedrijvigheid.
De boerderij behoudt haar functie
als woonhuis en wellicht komt er nog
een vergaderruimte in. Rondom de
binnenplaats komt de nieuwe ontwikkeling:
activiteitsgebouwen en de kantoorschuur
voor medewerkers van Natuurmonumenten
en vrijwilligers. Voor- en achtererf vormen
samen één boerenerf dat wordt ontsloten
via de oorspronkelijke toegangsweg. Direct
achter de boerderij komt een bescheiden
parkeergelegenheid voor de medewerkers.
De grote bezoekersparkeerplaats krijgt een
plek bij de manege aan de overkant van de

Bovenaanzicht van het toekomstige erf van de recreatiehoeve.
weg. De binnenplaats van de recreatiehoeve
blijft daardoor vrij van auto’s. Toekomstige
bezoekers worden vanaf de bezoekerparkeerplaats
om de boerderij heen geleid en
komen via een voetpad vanaf het achtererf
op de binnenplaats.
Lange zichtlijnen
Het erf ontwikkelen in de lijn van de oorspronkelijke
karakteristieke bebouwing; dat
was een uitdrukkelijke wens van Natuurmonumenten.
Jorg laat referentiebeelden
en schetsen zien en vertelt verder. ‘Bij het
inrichtingsplan hebben we rekening gehouden
met de bouwrichting van de andere
erven aan de Thematerweg. Typerend hier is
dat de gebouwen in de lengterichting op het
erf staan. Vanaf de toegangsweg ontstaat
er dan een lange zichtlijn naar de achterliggende
velden. Ook qua stijl zoeken we
aansluiting bij de omliggende gebouwen. We
hebben in ons ontwerp gebruik gemaakt van
een rode steen en een rieten kap. De zijden
van de gebouwen die gericht zijn op het
centrale achtererf, worden van glas. Binnen
en buiten staan zo in verbinding met elkaar.’
Dit zijn natuurlijk maar ideeën. Hoe het er
werkelijk uit gaat zien bepaalt de architect,
die Natuurmonumenten hiervoor gevraagd
heeft. ‘Ik hoop natuurlijk wel dat er iets overeind
blijft van onze ideeën’, glimlacht Jorg.
Jorg kreeg vooral technische randvoorwaarden
mee, waar hij in het ontwerp
rekening mee moest houden, zoals
de bouwvolumes, de functies van de
gebouwen en het aantal parkeerplaatsen.
Randvoorwaarden voor de exploitatie mocht
hij zelf opstellen.
‘Natuurmonumenten wil een recreatiehoeve
met een horecagelegenheid. Maar dit is
vaak niet voldoende winstgevend’, zegt
Jorg. ‘Wielreveld is ideaal gelegen aan een
knooppunt van recreatieve routes. Het is
een mooie start- en rustplek voor fietsers,
wandelaars, ruiters, kanovaarders en
skaters. Ons advies is daarom: kijk ook naar
mogelijkheden voor fiets- of kanoverhuur.
Er is hier een mooie aanlegplaats voor
kano’s te maken. Het erf ligt aan een
waterplas, die nu al verbonden is met een
kanoroute. Om ook door de week mensen te
trekken, zou je bijvoorbeeld een dierenweide
kunnen inrichten.’ De weides achter het
boerenerf kunnen gebruikt worden voor
evenementen. Naast deze recreatieve
activiteiten zal er in de recreatiehoeve ook
van alles over het landgoed Haarzuilens en
zijn directe omgeving worden verteld.
Samenwerking
De recreatiehoeve maakt deel uit van een
groter plan, verduidelijkt Jorg. In het
Definitieve Landinrichtingsplan 2007 van
Dienst Landelijk Gebied is opgenomen dat
boerderij Wielreveld als pleisterplaats een
nieuwe functie zal gaan vervullen tussen
drie andere grote trekpleisters: de manege,
Kasteel De Haar en het dorpje Haarzuilens.
Om dit tot stand te brengen werkt Natuurmonumenten
nauw samen met Dienst
Landelijk Gebied, provincie en gemeente
Utrecht. Dienst Landelijk Gebied heeft het
landinrichtingplan opgesteld, waarbinnen
het plan voor de recreatiehoeve moest passen.
De gemeente is betrokken, omdat het
bestemmingsplan zal worden aangepast.
Voor Natuurmonumenten is de recreatiehoeve
een manier om in contact te komen
Jorg Kirchner studeert in 2001 af aan
de Internationale Agrarische Hogeschool
Larenstein, bij de opleiding Tuin- en
Landschapsinrichting, richting ontwerp.
Tijdens zijn studie heeft hij bij Marcelis
Wolak Landschapsarchitectuur stage
gelopen en komt er na het afstuderen
in dienst als landschapsontwerper.
Hij houdt zich er ook bezig met de
technische uitwerking van plannen en
beheervraagstukken.
met hun doelgroep. En bezoekers kunnen
in een authentieke boerderijsfeer met hun
kinderen of kleinkinderen vertoeven.
Helaas gaat dat vandaag nog niet lukken.
Het is nog wel even wachten voordat er
een lekker kopje koffie is te drinken op het
boerenerf.
Marloes Pikkemaat en
Leonie Heutinck
delta 47 19

Uitgelicht
20 delta 47
Inspirerende plannen
voor uitloopgebied Oss
Het plangebied van de Integrale Opdracht voor tweedejaars T&L-studenten bevond
zich dit jaar aan de zuidzijde van de gemeente Oss: een stedelijk uitloopgebied
voor recreatie, natuurbeleving, rust en ontspanning. Vooral de Geffense Plas,
een gevarieerd bosgebied met een centrale grote waterplas (zandwinning) en
ligweiden, is belangrijk. De gemeente wil van het gebied nog meer een recreatieve
trekpleister maken. De belangrijkste aandachtspunten zijn: opwaardering van
de horeca, verbreding van de activiteiten, het organiseren van evenementen
en verbetering van de natuurwaarden. In groepjes maakten de studenten
masterplannen en presenteerden deze met posters en een maquette.
De opleiding licht de drie meest inspirerende plannen toe.
Oss west, thuis best
Rosanne Schrijver, Ellen te Boekhorst,
Jasper Nillessen en Edwin van der Burg zijn
begonnen met een bezoek en een analyse
van het gebied: wat zou je uit het huidige
gebied kunnen gebruiken? Een opvallend
aspect bleek een kruispunt ten noordoosten
van het recreatiegebied dat een perfecte
zichtlijn richting de plas kan vormen. Op deze
manier komen drie zichtlijnen bij elkaar.
Het projectgebied hebben ze opgedeeld
in een cultuurlijke en natuurlijke zone.
Door de cultuurlijke zone in te richten voor
intensieve recreatie, wordt de natuurlijke
zone gespaard ten behoeve van de flora en
fauna. Een route zorgt ervoor dat mensen in
dit gebied de meest interessante aspecten
tegenkomen: de heide, het stuifzand, een
kwekerij, het bos, de belangrijkste zichtlijnen
en de bloemenweide.
Om meer historische waarde in het gebied
te brengen is gebruikgemaakt van de oude
Aan het eind van het tweede studiejaar
werken T&L-studenten een half jaar aan
een Integrale Opdracht. Het vormt de
afsluiting van het algemene deel van de
opleiding. De eerste tien weken maken
de studenten in groepjes van vier een
masterplan voor een gebied van ongeveer
40 hectare. In de daarop volgende tien
weken werken ze het masterplan in detail
uit. Door deze opdracht leren de studenten
samenhang aan te brengen tussen het
ontwerp, de techniek, de beplanting en het
beheer van de buitenruimte. Floating islands: beplantingsbakken in het water die meedrijven met de waterstand.

verkavelingspatronen. Deze patronen zijn
te herkennen in de vormgeving van de
zogenaamde ‘floating islands’, de oever
en de ‘pieren’ bij het strand. De floating
islands zijn beplantingsbakken in het water,
die mee kunnen drijven met de zomer- en
winterwaterstand. Elke bak is uniek door
zijn eigen type beplanting. Deze diversiteit
vergroot de ecologische waarde.
De Geffense As
Jens Akkerman, Sybren Lempsink, Jannie
Meijer en Thomas Raap bestempelen in
hun visie het plangebied als een park dat
aantrekkelijk moet worden voor beoogde
doelgroep: families met kinderen.
Het omvormen van het plangebied naar een
park betekent onder andere dat de zandwinplas
niet het enige onderdeel is dat bezoekers
moet aantrekken. Meerdere zones
met nieuwe functies, zoals een uitkijktoren
en een speelbos worden toegevoegd. Deze
zones worden duidelijk ontsloten door wandel-
en fietspaden. Op deze manier ontstaat
er een plek die jaarrond interessant is voor
de toekomstige gebruikers.
In de huidige situatie is het gebied sterk
verrommeld en heeft het geen duidelijke
routing. Ook is er geen goede aansluiting
met het omliggende landschap. Dit is in het
plan stevig aangepakt door langs de voormalige
zandwinplas een as te leggen die
aansluit op de huidige aantrekkelijke fiets-
en wandelroutes in de omgeving. Langs
deze as liggen parkeerplaatsen en een cluster
van voorzieningen met onder meer een
fietsverhuur en een restaurant.
In de noordelijk gelegen ruimte tussen de
hoofdas en de stedelijke rand van Oss stellen
de studenten een intensieve parkzone
voor. Deze zone versterkt de parkachtige
uitstraling van het gebied en biedt ruimte
voor korte ommetjes.
Kwaliteiten in het gebied zijn het op kleine
schaal aanwezige stukje stuifzand en het
kleine heideveld. De intimiteit rondom de
plas wordt ook gezien als een kwaliteit.
Deze kwaliteiten zijn in het masterplan behouden
en waar mogelijk uitgebreid.
De ecologische waarde in het gebied is te
vergroten door enkele drijvende eilanden,
waar vogels ongestoord kunnen broeden.
Verder is de ecologie op kleine schaal te
versterken in de verschillende bosgebieden.
Een aantrekkelijk park voor families doordat er diverse zones zijn met verschillende functies.
Maquette van het masterplan Geffense plas: een recreatiegebied met veel natuurwaarde.
Masterplan Geffense plas
Door een uitgebreide analyse zijn Bart
Feenstra, Jan van Prooije, Simon Marsman
en Laura Knoops tot de ontdekking
gekomen dat er veel kansen zijn om de
Geffense plas tot een succesvol recreatiegebied
te maken met meer natuurwaarde.
Ze hebben het gebied in twee zones verdeeld.
Een natuurlijk gedeelte met losse
organische vormen, een flauw talud en
bosranden met hoge ecologische waarden.
En een recreatiegedeelte met een cultuurlijke
uitstraling in de zin van strakke rechte
vormen, steile oeverranden en rechtlijnige
bosranden. De steiger deelt de plas in
tweeën en benadrukt de verschillen. Veel
wandelaars zullen eerder gebruik maken
van het steigerpad dan van de routes door
de natuurgebieden, waardoor de natuur
meer tot ontwikkeling kan komen.
Om het gebied meer herkenbaar te maken,
verleggen de studenten de hoofdentree
naar een historische eikenlaan. Deze nieuwe
toegangsweg krijgt hierdoor een opvallende
uitstraling met een zichtlijn naar de
plas. De plas ligt verborgen in het groen,
waardoor het gebied op zichzelf staat en
weinig connectie heeft met het omliggende
landschap. Door openingen in het bos te
maken ontstaan er vergezichten. Hiermee
krijgt de plas samenhang met de omgeving
valt het gebied van buiten ook meer op
en zal het interesse wekken bij potentiële
bezoekers.
delta 47 21

Berichten
22 delta 46 47
Studenten ontwerpen stand op Floriadeterrein
Vier studenten van de opleiding
Tuin- en Landschapsinrichting werken
aan een ontwerp voor een tuin
op de Floriade van 2012. Het gaat
om een gezamenlijke stand van
IVN (natuur en milieueducatie) en
Vivare (natuurbeschermingsproducten).
Het terrein is 900 m 2
groot. Naast een tuin komt er een
paviljoen. Ook dit nemen de studenten
mee in hun ontwerp. Het
uitgangspunt voor het ontwerp
is dat de natuur beleefd moet
worden. Het concept met de titel
‘Trough animal Eyes’ is inmiddels
gepresenteerd aan de opdrachtgever
en zeer enthousiast ontvangen.
In Delta 50, die als thema Floriade
zal dragen, wordt het ontwerp en
de uitwerking verder toegelicht.
Keukenhof: hoezo saai!
Een groep VVA’ers reisde op Goede
Vrijdag naar de Keukenhof voor
een excursie, georganiseerd door
de VVA-ers Ed Rodewijn en Ton
Aker, parkmanager van de Keukenhof.
Ontwerper Jasper van der
Zon vertelde over de achtergronden
van het park: vanaf het eerste
ontwerp van Zocher In 1840, de
opening in 1949 als tentoonstellingsterrein
tot de nieuwste ideeën
over het verdelen van de bezoekers
over de verschillende paden.
Tijdens een rondwandeling door
het park kwamen tussen de uitbundig
bloeiende bollen de organisatie
en het bedrijfsmanagement
van het park aan bod.
Deelnemer Marije Kattenwinkel
vond dit het interessantst, schrijft
ze op Linkedin, groep Alumnivereniging
Van Hall Larenstein. ‘Hoe
werkt het achter de schermen
van de attractie met Nederlands
hoogste bezoekersaantallen per
week? Van een park dat maar
twee maanden per jaar open is en
waar dan 4,5 miljoen tulpen moe-
ten bloeien?’ Ze vond de excursie
een groot succes, vooral door de
enthousiaste rondleiders. De Keukenhof
stond al jaren op haar todo-lijst,
maar het beeld van grote
groepen fotograferende Japanners
schrok haar altijd af.
‘Mooi om de bevlogenheid van
de drie Larensteiners te zien’, reageert
Ed Rodewijk. ‘Zichtbaar
genietend van hun werk. Wat wil
je ook als dagelijks duizenden
mensen je werk bewonderen. Voor
leden die (nog) niet weten wat ze
met hun carrière willen, is een dergelijke
excursie een aanrader. Het
is erg inspirerend om Larensteiners
‘in actie’ te zien.’
Lees ook de andere reacties over
de excursie bij de groep Alumnivereniging
Van Hall Larenstein op Linkedin.
Wil je volgend jaar mee met
deze gratis excursie? Meld je aan
voor de Keukenhof-nieuwsbrief, zodat
je het niet kan vergeten: www.
keukenhof.nl/nl/newsletter

Inspiraties voor de verticale stad
In mei is het inspiratieboek Het
nieuwe maaiveld verschenen. Het
oude maaiveld is horizontaal; het
nieuwe verticaal. Nieuwe maaivelden
zijn een antwoord op de
vraag naar de duurzame compacte
stad. Het zijn levendige plekken
met hoge stedelijke dichtheid,
waar wonen, werken, winkelen en
recreëren samenkomen. In deze
gelaagde stad zijn het autoverkeer
en het openbaar vervoer ondergronds
gebracht, zodat autovrije
gebieden ontstaan die uitstekend
bereikbaar zijn en waar het prettig
is om te vertoeven. Aan de hand
van voorbeelden laat het boek zien
voor welke opgave opdrachtgevers,
ontwerpers en technici staan bij
Hulp aan meisjesschool in Kenia
De Keniaans-Nederlandse hardloopster
Lornah Kiplagat wil in haar
vaderland een school stichten voor
kansarme meisjes tussen de 14 en
18 jaar die geen voortgezet onderwijs
krijgen. Eind januari en begin
februari gingen acht studenten en
zeven docenten van de opleidingen
Tuin- en Landschapsinrichting,
Bos- en Natuurbeheer, en Land- en
Watermanagement aan de slag.
Vlakbij de stad Eldoret ligt het terrein
waar behalve de school en
verblijfsvertrekken ook een atletiekbaan,
een kerk en een boerderij
komen. De studenten Land- en
Watermanagement brachten het
gebied in kaart: wat voor bodem
is er, kan overtollig water in het
regenseizoen wegstromen? De zes
studenten Tuin-en Landschapsinrichting
maakten een ontwerp voor
het terrein, als afstudeeropdracht
(zie ook pagina 25 en 26). Studente
Sytske Van der Kooi: ‘Er zijn
hoogteverschillen en andere landschapstypen
dan in Nederland.’
‘En in Kenia hechten mensen niet
zoveel waarde aan landschapsbeleving’,
vult studiegenoot Tim Kort
aan. ‘De mensen leggen te voet
het realiseren van de duurzame
verticale stad van de toekomst.
Het nieuwe maaiveld is het resultaat
van een kennisontwikkelingsproject
in opdracht van de vereniging
Samenwerkende Architecten
en Bouwadviseurs (SAB), die zich
al 35 jaar inzet voor het bevorderen
van de samenwerking tussen
alle disciplines in de bouwvoorbereiding.
De inhoud van de publicatie
is gebaseerd op de ervaringen
van leden van SAB en analyse van
casestudies. De coördinatie van
het project lag in handen van de
opleiding Tuin- en Landschapsinrichting
van Hogeschool Van Hall
Larenstein. T&L-studenten en studenten
van andere hogescholen
enorme afstanden af. Ze lopen
geen blokje om voor een uitzichtspunt.’
Het team logeerde op een boerderij,
waar Lornah Kiplagat ook
enkele dagen verbleef. Het verblijf
was erg intensief. ‘We hebben veel
gedaan, zelfs als het licht uitviel
werkten we nog door’, aldus Sytske.
Omdat er geen kaartmateriaal
en kennis over het terrein was,
was de aanwezigheid van zeven docenten
geen overbodige luxe. ‘We
hadden nooit zoveel boven water
en universiteiten werkten mee aan
de analyse van de geselecteerde
projecten, die opvallen door een
beter en slimmer gebruik van de
nog beschikbare ruimte in onze
steden.
Het nieuwe maaiveld, redactie
Jeroen de Vries (docent Tuin- en
Landschapsinrichting aan Van
Hall Larenstein en landschapsarchitect)
met een voorwoord van
Ton Venhoeven (rijksadviseur voor
de infrastructuur) en Niek van de
Vlugt (voorzitter SAB). Bestellen
via: www.uitgeverijblauwdruk.nl,
ISBN 978-90-75271-47-8, prijs:
24,50 euro.
gekregen met een kleiner team’,
zegt docent Tuin- en Landschapsinrichting
Johan Vlug.
De betrokkenheid van Van Hall
Larenstein bij de Lornah Kiplagat
Foundation wordt betaald met impulsgeld
van het ministerie van
EL&I. In de toekomst draagt de
hogeschool mogelijk nog bij aan de
realisatie van de meisjesschool.
delta 46 47 23

Afstudeerprojecten
Elk half jaar studeert een nieuwe lichting tuin- en landschaps ingenieurs af
aan Hogeschool Van Hall Larenstein te Velp. Alle afstudeerprojecten staan
op de website www.madeinvelp.nl
Landschapsarchitectuur
Bedrijvenlandschap
Etalagefunctie van
bedrijventerreinen
Bij het etaleren van bedrijfsgebouwen
langs de snelweg wordt weinig
rekening gehouden met de hoge
snelheid waarmee automobilisten
voorbij razen. Er is geen hiërarchie,
waardoor de bedrijven onzichtbaar
lijken te worden. Anne-Will Dekker,
Janneke Eggink en Laura
Wolf hebben onderzocht hoe de
etalagefunctie van hoogwaardige
bedrijventerreinen langs de snel-
24 delta 47
weg het best kan worden aangepakt.
Bij tien referentiegebieden is
gekeken welke ruimtelijke aspecten
invloed hebben op de waardering
van de etalage. Het onderzoek
toonde aan dat terreinen met een
momentopname langer dan twintig
seconden en in verhouding meer
bebouwing dan beplanting een
goede waardering krijgen. Ook andere
aspecten die invloed hebben
op de beleving van de etalage zijn
bestudeerd en in het rapport opgenomen.
Het maken van expliciete
keuzes staat voorop!
Verblijfskwaliteit
bedrijvencampus
Joris Wolbert, Mark van Vilsteren
en Melvin Creemers
hebben onderzoek gedaan naar
de ruimtelijke en functionele kenmerken
die bepalend zijn voor de
verblijfskwaliteit op een bedrijvencampus.
Daarvoor zijn bestaande
bedrijvencampussen geïnventariseerd,
geanalyseerd en beoordeeld.
Deze referentiegebieden
zijn verdeeld in drie typen bedrijvencampussen:
natuurlijk, parkachtig
en stedelijk. De ruimtelijke
en functionele kenmerken verschillen
per type bedrijvencampus. Bij
een natuurlijke bedrijvencampus
draait het om de ontastbare, ongerepte
en afgesloten gebieden. Bij
een parkachtige bedrijvencampus
gaat het om de ruimtelijke opzet,
groenstructuur en de routing door
het gebied. Tenslotte is bij een stedelijke
bedrijvencampus vooral de
uitstraling van de architectuur en
de functies in de plint belangrijk.
Deze kenmerken zijn uitgewerkt tot
ontwerpprincipes die gebruikt kun-
nen worden bij het ontwerpen van
een nieuwe bedrijvencampus.
Woonlandschap
Streekeigen vormen van
landelijk wonen
Floortje Goossen, Jacco Jansen
en Mark Spaan geven inzicht
in de streekeigen manier van landelijk
wonen in het zuidwestelijk
zeekleigebied. Ze hebben nederzettingen
van tien tot driehonderd
woningen met elkaar vergeleken en
de verschillende vormen van landelijk
wonen getypeerd: dijkdorpen,
dubbele dijkdorpen, ringdorpen,
straatdorpen, havendorpen en
duindorpen. Per categorie zijn twee
dorpen verder geanalyseerd op
ontstaanswijze, groeiwijze, verkaveling,
typologieën, beplantingen,
relatie met het landschap en architectonische
details. Vanuit deze
onderlinge vergelijking hebben ze
ontwerpprincipes gemaakt, die
inzetbaar zijn voor het ontwerpen
van nieuwe streekeigen vormen
van landelijk wonen.
Het nieuwe zandlandschap
Zandlandschappen zijn van oudsher
hoofdzakelijk kleinschalige
agrarische gebieden. Deze transformeren
zich echter steeds vaker
tot stedelijke gebieden. Sander
Crasborn, Merel Enserink en
Renze van Och hebben de stedelijke
transformaties in verschillende
kleinschalige zandlandschappen
beschreven en bestudeerd
welke negatieve invloeden deze
kunnen hebben. Vaak blijkt dat er
bij de inpassing geen rekening is
gehouden met de structuur, het
beeld en de functie van het landschap.
Het advies is nieuwe stedelijke
transformaties vorm te geven
in relatie tot de abiotische en biotische
factoren van het zandlandschap.
Daarmee wordt voorkomen
dat landschappen meer op elkaar
gaan lijken.
Kust- en zeekleilandschap
Dijk X
In ‘Dijk X, een typologisch onderzoek
naar dijken in het zeekleilandschap’
van Anne Witteveen en
Daniëlle Gunnewijk is een ordeningsprincipe
opgezet om inzicht
te krijgen in de onderlinge verschillen
en verhoudingen van dijken. De
referentiedijken liggen in het open
zeekleilandschap en hebben geen
primaire waterkerende functie. De
dijken zijn onderzocht volgens de
thema’s: ondergrond, historie, functie
en landschapsarchitectonische
vorm. De resultaten liggen op het
raakvlak tussen functie en vorm.
Hoe langer de dijk geen primaire

functie meer heeft, des te meer de
dijk wordt opgenomen in het landschap.
De structurerende werking
van een dijk wordt bepaald door
de eenheid in landschapsarchitectonische
vorm (samenhang tussen
lengteprofiel en dwarsprofiel) en
door bebouwing en beplanting.
Kustplaatsen tussen
achterland en zeereep
Stephan Greven, Loek van
Haaster en Andrea Hulsebosch
hebben de Nederlandse kustplaatsen
aan de Noordzee, hun
achterland en de zeereep onder
de loep genomen om handvatten
te vinden voor goede onderlinge
verbindingen. Alle verschillende
verschijningsvormen hebben ze op
een rijtje gezet. Samen vormen ze
een toolbox met mogelijkheden; de
handvatten om mee te ontwerpen.
In Nederland kan er op verschillende
manieren een functionele
of ruimtelijke verknoping gemaakt
worden, laten de afstudeerstudenten
zien. Functioneel kan dit met
water, groen, infrastructuur en
stedelijke verbindingen. Ruimtelijk
kan dit door zicht op landschappelijke
of stedelijke objecten. De
geleidingsvorm of overgang wordt
bepaald door beplanting, bebouwing,
water, hoogteverschillen of
profielen die verschillen.
Teelten in verzilte gebieden
In Nederland krijgt ruim 100.000
hectare in de toekomst te maken
met verzilting. Toch worden er nog
weinig adaptieve maatregelen genomen
door gebrekkige kennis
over zilte teelt en zoute aquacultuur.
In een onderzoek hebben Jon
Westra, Rogier Hendriks en Joris
van Veldhoven gezocht naar
de verschillende vormen van zilte
teelt en zoute aquacultuur en hun
landschappelijke eigenschappen.
Van alle vormen zijn systeemkaarten
gemaakt. Hieruit bleek dat er
veel technisch materieel nodig is
om de teelt rendabel te maken. Bij
het analyseren van de landschappelijke
eigenschappen van bedrijven
concluderen de studenten dat
alle vormen onderhevig zijn aan
constante ontwikkelingen, rechtlijnig
en ritmisch zijn. Bij opschaling
van openluchtbassins ontstaat een
nieuw landschapstype: het open
vijverlandschap.
Tuinarchitectuur
Sportcampus Kenia
(zie ook Berichten op pagina 23)
Ruimtelijk model voor
sportcampus Kenia
Afstudeerstudenten van Van Hall
Larenstein werken met de Lornah
Kiplagat Foundation aan een inrichtingsvoorstel
voor een sportcampus
in Kenia. Om een goed
inrichtingsvoorstel te kunnen maken
voor het terrein met hoogte-
verschillen, is het nodig om eerst
meer onderzoek te doen naar de
ruimtelijke effecten van het inpassen
van bebouwing.
Het onderzoek Sarah Bosman en
Jelle Dijkstra betrof een ontwerpexperiment
naar de beleving van
reliëf. Dit is gedaan door in een
ruimtelijk model van het projectgebied
variaties aan te brengen in de
positionering van gebouwen. Er zijn
modellen ontworpen die variëren in
de compositie van bebouwingsclusters
en de standplaats van accentgebouwen.
De ruimtelijke beleving
van het hoogteverschil is getoetst
door met verschillende routes door
het model te ‘wandelen’. Uit het onderzoek
zijn visualisatietechnieken
voor hoogteverschillen en ontwerpprincipes
gekomen, die de ruimtelijke
beleving van hoogteverschillen
versterken of juist afzwakken.
Zelfvoorziening: wat
betekent dat?
Vanuit de afstudeer- en ontwerpopgave
ligt er een vraag om een
inrichtingsplan te maken voor het
toekomstige campusterrein van
de Lornah Kiplagat Foundation in
Kenia. De campus moet ongeveer
350 mensen kunnen voorzien van
de primaire basisbehoeften: water,
voedsel, energie en grondstoffen.
Cor Simon en Lisanne Gerritzen
vroegen zich af wat zelfvoorziening
in Kenia betekent, welke technie-
ken, principes en bronnen er beschikbaar
en toepasbaar zijn en
wat daarvan de ruimtelijke impact
is. Het blijkt dat Kenia voor zelfvoorziening
twee keer zoveel grond
nodig heeft als er beschikbaar is.
Als reactie hierop hebben de studenten
gekeken naar de mogelijkheid
van dubbel gebruik van grond
in ruimte en tijd. Daarbij zijn enkele
thematische modellen gemaakt die
voor- en nadelen op een rijtje zetten.
Door functies te combineren
kan zelfvoorziening het landschap
op een duurzame en efficiënte manier
verrijken.
Ordening als basis voor
campus
In het kader van het ontwerp voor
de Lornah Kiplagat Sports Academy
in Iten, Kenia, hebben Sytske
van der Kooi en Tim Kort onderzoek
gedaan naar ordeningsprincipes
voor geaccidenteerde campusterreinen.
Door vakantieparken in
Zuid-Limburg te analyseren zijn verschillende
ontwerpprincipes gevonden.
De principes hebben betrekking
op wegenstructuur, bebouwing
en groenstructuur die met enige
aanpassing direct toepasbaar is in
het projectgebied in Kenia. Gebleken
is dat op campusniveau de wegenstructuur
en het reliëf sturend
delta 47 25

Afstudeerprojecten
zijn in de ordening van het terrein.
De bebouwingsstructuur is ruimtevormend
op een deel van het terrein.
De groenstructuur speelt een
rol op kleine schaal, in de directe
omgeving van de gebouwen. Conclusie
is dat het ontwerpen door de
schalen heen van groot belang is.
Recreatie
Attractoren in themaparken
Naar aanleiding van het masterplan
voor het Nederlands Openluchtmuseum
te Arnhem, hebben
Anne Copier en Matthijs Faber
een onderzoek gedaan naar de
plaatsing van attractoren aan de
padenconfiguratie in vier verschillende
themaparken en het effect
daarvan op de beweging van de bezoeker.
Een attractor is een ruimte-
lijk object, dat een sterke visuele
aantrekkingskracht heeft. Over de
vier onderzochte themaparken concluderen
de afstudeerders dat attractoren
sturing geven. Dit is met
name het geval in de themaparken
met een (verdeel)as als hoofdpad.
In themaparken met een rondgang
geven attractoren minder sturing,
omdat de rondgang zelf al een sturende
werking heeft. Attractoren
worden hier ingezet om de rondgang
gevarieerd te houden.
Versterking van
themagebieden
Dat themaparken meer zijn dan
een dagje plezier, ontdekten
Richard Leendertse en Rick
Lensink tijdens het afstudeeronderzoek
naar herstructurering van
het Nederlands Openluchtmuseum
26 delta 47
in Arnhem. Themaparken worden
ontworpen naar de wensen van de
bezoeker. Voorzieningen, routing,
attracties en oriëntatie zijn hierbij
van groot belang. Een veel gebruikt
ontwerpmiddel om deze functies te
koppelen, zijn themagebieden.
Hoe worden de themagebieden eigenlijk
gevormd en ingezet in een
themapark? In hun onderzoek hebben
beide studenten antwoord gegeven
op deze en andere vragen.
De uitkomsten zijn te gebruiken bij
het ontwerpen of versterken van
themagebieden in themaparken.
Ruimtelijke silhouetten
Nederland is een fietsland bij uitstek,
maar wat is het nu dat Nederland
zo geschikt maakt als
fietsland? Of anders gezegd: wat
is het dat de fietsrecreant zo weet
te waarderen aan het landschap?
Clemens van Heertum, Rhodé
van Onselen en Roel Bierhoff
hebben met een subjectieve en
objectieve kijk onderzoek gedaan
naar de beleving en waardering
van de fietsrecreant in een stedelijk
uitloopgebied. Ze concludeerden
in hun rapport ‘De ruimtelijke
silhouetten van het landschap’ dat
de fietser veel baat heeft bij structuur
en begeleidende landschappelijke
structuren en dat variatie
en afwisseling niet zozeer gezocht
moet worden in details maar meer
in de grote gebaren.
Realisatie tuin-
en landschaps-
architectuur
Techniek
Bomen op daken
In opdracht van Eco-engineering
hebben Lars Onderwater en
Rienk Venhuizen onderzoek gedaan
naar de verankering en het
sortiment van bomen op daken.
Door bestaande verankeringsmethoden
te onderzoeken, op maaiveld
en op daken, is een nieuwe
verankeringsmethode ontwikkeld.
Deze methode, Treesure®, houdt
rekening met de groeiplaatsomstandigheden
van de boom. De
breedte- en lengtegroei van de
boom kan er goed mee tot ontwikkeling
komen. Tevens is met berekeningen
getoetst of Treesure®,
inclusief boom, op daken bij harde
wind kan bezwijken. Dit blijkt niet
het geval te zijn. Het bijbehorende
ontwikkelde Decision Support System
voor de boomkeuze op daken
geeft adviezen welke boomsoorten
meer of minder geschikt zijn om te
plaatsen.
Tracéstudie koppeling
Bolscherbeek
Vroeger was de Bolscherbeek verbonden
met het noordelijker gelegen
watersysteem van de Regge.
Niels Borgerink heeft voor het
waterschap Regge en Dinkel onderzocht
of het haalbaar en wenselijk is om
deze koppeling weer te herstellen.
Hij voerde een uitgebreide analyse
uit, waaruit een drietal inrichtingsvoorstellen
voor de beek zijn ontstaan.
Vervolgens is de definitieve
variant samengesteld, waarna het
nieuwe traject in woord en beeld
is uitgewerkt. Het profiel van de
watergang is berekend, tezamen
met een aantal kunstwerken zoals
een vistrap, een waterverdeelwerk
en een voorde. Als afsluiting heeft
Niels een bestek opgesteld met de
details voor de uitvoering.
Zettingsgevoelige gebieden
Voor Green Consult hebben Anne
van Laethem en Niels Rijksen
de technische uitwerking gemaakt
voor de terreininrichting van een
project in Delft. Omdat het project
zich in een zettingsgevoelig gebied

evindt, hebben ze onderzocht wat
zetting betekent voor de tuin- en
landschapsarchitectuur. Sommige
ontwerpers vinden zetting een uitdaging
en proberen dit op te lossen
in het ontwerp. Bijvoorbeeld
met natuurlijke randen waar zetting
wordt geaccepteerd en waardoor
een dynamisch ontwerp ontstaat.
Maar de meeste ontwerpers willen
vrij kunnen ontwerpen en vinden
dat de techniekers het probleem
moeten oplossen. Omdat ontwerpers
en beheerders vinden dat de
zettingsproblematiek moet worden
opgelost door de techniekers, worden
er vooral technische oplossingen
toegepast.
Openbaar groen
Eetbaar plantsoen
Bij gemeenten wordt stadslandbouw
een steeds belangrijker onderwerp.
Als er ideeën zijn om in
de stad akker- en tuinbouwgewassen
te gaan verbouwen, waarom
kan dit ook niet met fruit, bessen,
noten et cetera in het plantsoen?
Stephan Jonker en Guus Vogels
hebben de mogelijkheden van een
eetbaar plantsoen onderzocht door
literatuuronderzoek, gesprekken
met experts en brainstormsessies.
Hieruit zijn een aantal concepten
met uitwerkingen ontwikkeld. Om
de uitwerkingen breed toepasbaar
te houden, zijn staalkaarten gemaakt
die als leidraad zijn te gebruiken
voor de inrichting van een
dergelijke plek. Deze staalkaarten
zijn op verschillende locaties van
een gemeente getoetst.
Kwaliteit gemeenschappelijke
tuinen
In opdracht van SmitsRinsma bv
te Zutphen hebben Mijndert Jan
van Lavieren en Niels de Kat
Angelino de kwaliteit van gemeenschappelijke
tuinen in Rotterdam
bestudeerd. SmitsRinsma werkt al
circa twintig jaar in Rotterdam voor
de meeste woningbouwverenigingen.
Het bedrijf vroeg hen hoe ze
gemeenschappelijke tuinen beter
kan laten functioneren. De afstudeerstudenten
hebben een visie
opgesteld die ervoor zorgt dat de
gemeenschappelijke tuinen kwalitatief
beter ingericht worden voor
een vergelijkbare of zelfs lagere
onderhoudsprijs. Ze stellen voor
relatief goedkope beheergroepen
functioneel en divers toe te passen.
Landschappelijke lanen
Tegenwoordig heeft iedere gemeente
een lanenstructuur, die
de ruggengraat en samenhang
vormt van de totale stedelijke en
landschappelijke groenstructuur.
Naast structuur aanbrengen vervullen
lanen ook een architectonische,
historische en ecologische
functie. Landschappelijke lanen
worden op verschillende manieren
aangelegd en beheerd. Maar wat
is nu financieel het meest gunstig
te doorlopen traject, van aanplant
tot kap, om tot het gewenste eindbeeld
te komen en welke factoren
spelen hierbij een rol? Dave
Ketelaars en Nick Wijnbeek
bogen zich over deze en andere
vragen. De aanleg van een nieuwe
laan is een grote investering. Er
worden meestal grote maten aangeplant,
zodat snel voldaan kan
worden aan het gewenste eindbeeld.
Maar is het nodig om grote
maten aan te planten of is het
voordelig bij kleine maten? En wat
is het effect op de beheerkosten?
Grachtengordel groen
houden
De binnenstad van Amsterdam is
wereldberoemd vanwege de unieke
stedenbouwkundige opzet met oude
panden, grachten en de groene
aankleding met bomen. Een probleem
is echter de groeiplaats van
de bomen in het grachtengebied.
Die staat onder druk doordat de
ondergrondse ruimte en de kwaliteit
ervan afnemen. Dit komt
onder andere door: toenemende
verkeersdruk met bodemverdichting
als gevolg, verhoogde grondwaterstand
en wortelamputatie
bij werkzaamheden aan kabels en
leidingen. Worteldruk is in veel gevallen
de reactie van de boom, wat
hinderlijk is voor de maatschappij.
Matthijs Lorsheijd bestudeerde
hoe de groeiplaats van bomen is
te verbeteren. Dankzij een innovatieve
uitbreiding van een standaard
kademuur, is de mogelijkheid gecreëerd
om bomen in het grachtenprofiel
minimaal vijftig jaar een
duurzame groeiplaats te bieden.
Duurzame beplantingen
De overheid streeft ernaar dat vanaf
2010 75 procent van de inkopen
duurzaam is, de volle 100 procent
moet worden gehaald in 2015. Eén
van de onderdelen van de GWWsector
is de groenvoorziening.
Steeds meer kwekers hebben intussen
een EKO- of Milieukeurcertificaat,
maar is er wel voldoende
aanbod om de doelstellingen van
de overheid waar te maken? Hoe
ga je met duurzaamheid om in
het bestek? Hoe controleer je of
je daadwerkelijk duurzaam plantmateriaal
krijgt? Dit zijn enkele
vragen die aan bod zijn gekomen
in het afstudeeronderzoek van Robertjan
van Putten. Zeker is dat
duurzaamheid steeds belangrijker
wordt. Het is zelfs langzaamaan
een soort van ‘moeten’ geworden.
Bedrijven die niet inspringen op
duurzaamheid, zullen steeds meer
opdrachten mislopen!
delta 47 27

Afstudeerprojecten
Management
buitenruimte
Recreatie
Groenbeheer bij Landal
GreenParks
De vakantieparkketen Landal
GreenParks heeft meer dan 65 parken
in Nederland en een groot aantal
in Europa. Alle parken hebben
een eigen karakter dat gekenmerkt
wordt door veel groen. Veel groen
betekent veel onderhoud. Ieder
park pakt dit anders aan. De een
besteedt het beheer uit, terwijl de
ander beheerders in dienst heeft.
Jeroen Janszen en Mark Kleyheeg
hebben onderzocht welk type
beheer de beste prijs-kwaliteitverhouding
oplevert. Een combinatie
van beheerders in eigen dienst en
een aannemer blijkt de beste oplossing
te zijn. Daarmee ontstaat
de flexibiliteit van een vaste groenmedewerker
en extra mankracht
van een externe partij.
Inrichtingsvisie
Speelboerderij Elsenhove
Speelboerderij Elsenhove is een
kinderboerderij in het buitengebied
van de gemeente Amstelveen. Elsenhove
is een begrip in Amstelveen
en regio door de ligging in
de Middelpolder, een recreatief
veenweidelandschap. De boerderij
beslaat circa 3 hectare, waarvan
2 hectare weiland en groenstructuur
is. De kinderboerderij trekt
jaarlijks rond de 80.000 bezoekers
en bestaat inmiddels 35 jaar. Er is
28 delta 47
de afgelopen jaren weinig onderhoud
gepleegd aan de beplanting
op het terrein en momenteel is de
beplanting verouderd.
Rik Koekoek en Margot Rijk hebben
een visie gemaakt voor de herinrichting
van de beplanting op de
kinderboerderij voor de komende
tien jaar. De voornaamste punten
van de visie zijn het meer betrekken
van de kinderboerderij bij het
omliggende veenweidegebied en
het dunnen van het boombestand,
zodat er ruimte komt voor meerdere
lagen in de beplanting. Om
de beplanting ecologisch interessanter
te maken, zullen inheemse,
besdragende en bloeiende heesters
worden aangeplant. De beplanting
zal hierdoor tevens de belevingswaarde
voor de bezoekers
versterken.
Spelen kan overal
‘Spelen kan overal’ is de titel van
een beleidsplan en tevens inspiratierapport
over hoe kindvriendelijke
buitenruimtes zijn te creëren.
Judith Stoffels maakte deze
documenten voor de gemeente
Leidschendam-Voorburg. In de
openbare ruimte is voor kinderen
nog veel winst te behalen door
meer in te zetten op informele
speelruimte. Formele speelplekken
worden dan minder belangrijk.
Vaak zijn kleine aanpassingen in
de buitenruimte voldoende. Als
in het ontwerpproces ruimte voor
kinderen wordt meegenomen, kost
het vaak weinig of geen extra geld.
Denk aan een paaltje, patronen in
de bestrating, parkeren aan één
zijde van de straat. Dit lijken misschien
simpele dingen, maar voor
de speelmogelijkheden in de openbare
ruimte kan dit veel verschil
maken. Zo kunnen we op eenvoudige
manieren de openbare ruimte
een stuk aantrekkelijker maken
voor kinderen.
Struintuin Ubbergen
In het project Groene Leefruimte
vormt de gemeente Ubbergen grasland
en wadi’s om naar speel- en
leefruimtes voor jong en oud. De
Struintuin is als startproject genomen.
De aanleiding vormde een
klacht aan de gemeente over te
weinig of geen speelruimte voor
kinderen. Samen met bewoners,
gemeente en groenvoorziening is
de tuin aangelegd. Burgerparticipatie
was daarbij een voorwaarde.
Dit vroeg om een nieuwe aanpak,
waarbij bewoners het voor het zeggen
hebben. Zij geven aan hoe ze
de ruimte beheerd en onderhouden
willen hebben. Als manager buitenruimte
speelde Anet Pruisscher
een grote rol in de communicatie,
kennis en overdracht van de werkzaamheden.
Een luisterend oor, uitleg
en meehelpen bij de uitvoering
en planning hebben geresulteerd
in een prachtige buitenruimte voor
jong en oud. Het project Groene
Leefruimte is opgenomen in het
nieuwe structuurplan van de gemeente
Ubbergen en is een voorbeeldproject
voor de omliggende
dorpen en gemeenten.

Groenbeleid
Burgerinitiatieven
stimuleren
De gemeente Amersfoort maakt
de laatste jaren een verandering
door van technisch naar maatschappelijk
beheer. Er komt een
steeds grotere nadruk te liggen
op de kracht van de stad. Bewoners
worden gestimuleerd om zelf
met ideeën te komen die bijdragen
aan een betere leefomgeving. In
aansluiting daarop heeft Robert
Prins onderzocht hoe de afdeling
Stedelijk Beheer (SB) bewoners
kan stimuleren om meer betrokken
te zijn bij het beheer en onderhoud
van de stad.
Om hier achter te komen is er onder
medewerkers van Stedelijk
Beheer een SWOT-analyse uitgevoerd,
gerelateerde literatuur bestudeerd
en bij collega-gemeenten
gekeken naar inspirerende ideeën.
Het onderzoek geeft aan dat initiatieven
tot bloei komen door een
zelfbewuste overheid die faciliterend,
uitnodigend en betrokken is.
Ambtenaren moeten fungeren als
zogenaamde ‘corporate actors’ die
initiatieven serieus nemen en voorkomen
dat deze vastlopen in het
gemeentelijke apparaat.
Tweede kans voor bomen
Iedere gemeente heeft bomen
nodig bij renovatie- en nieuwbouwprojecten,
voor inboet, omvorming
of voor herstel van een bomenstructuur.
Anderzijds kappen gemeenten
bomen voor dunning,
projecten of simpelweg omdat
ze in de weg staan. Betty Veldhuizen
combineerde deze twee
gegevens om te komen tot een
duurzaam hergebruik van bomen.
Het onderzoek leverde een overtuigingsdocument
op voor gemeentelijke
beleidsmakers om een wel-
Advertentie
bewuste keuze te maken voor een
bomendepot. In het verlengde van
dit rapport zijn drie protocollen
ontwikkeld waarin wordt omschreven
op welke manier verschillende
vormen van bomendepots kunnen
worden opgezet.
Beheervisie groene gordel
Hoogvliet
De groene gordel Hoogvliet bij Rotterdam
is te natuurlijk. Bewoners
van de deelgemeente Hoogvliet,
een arbeidersplaats tussen de getijdenrivier
Oude Maas en de chemische
industrie van Shell, komen
er niet! Hoe is dit via het beheer te
veranderen? En hoe is dit te doen
in tijden van bezuinigingen? De opdracht
voor Rob Roodbol was om
een beheervisie op te stellen voor
dit unieke, deels getijdennatuurgebied
en deze uit te werken in actiepunten
en een meerjarenplan. De
visie en het actieplan geven inzicht
in de wensen, gebruikers en financiële
gevolgen van een intensiever
gebruik van de groene gordel door
bewoners.
delta 47 29

VVA Larenstein in het kort:
Netwerk van 3500 leden • Leden ontvangen vijf keer per jaar de VVA-Krant
•
•
Uitgave Aanlevering Verschijning
Delta nummer 48 2011 week 44 week 48
Advertentieformaten
1/1 pagina aflopend 230 mm x 300 mm 805,-
1/1 pagina niet-aflop. 198 mm x 264 mm 725,-
1/2 pagina liggend 98 mm x 126 mm 470,-
1/2 pagina staand 94 mm x 264 mm 470,-
1/2 pagina liggend 98 mm x 58 mm 285,-
1/4 pagina staand 94 mm x 126 mm 285,-
1/8 pagina liggend 94 mm x 58 mm 160,-
Klasgenoten en bekenden zoeken op www.vva-larenstein.nl
Carrièredagen voor studenten en bedrijven
Kennis uitwisselen bij lezingen,excursies en workshops
Brug tussen werkveld en opleiding
Ondernemingstrainingen en -bijeenkomsten
• Loopbaantrainingen
Korting op vakbladen
Korting op cursussen
• Reünies
Veel van het werk vindt plaats dankzij de duurzame steun van leden,
sponsors en vrijwilligers. Ook lid worden of de VVA-Larenstein sponsoren?
Vul de bon in,meld je aan via de website of stuur een e-mail aan
info@vva-larenstein.nl.
Als lid kan je voor 37 euro deelnemen aan al onze activiteiten. Studenten,
65-plussers en partnerleden krijgen een fikse korting, die kan oplopen tot
50 procent.
www.vva-larenstein.nl
(Advertentie)
vva-bon
Adverteren in Delta
Delta is een full color magazine vol interessant tuin- en landschapsnieuws, innovaties, inspiraties. Het verschijnt drie keer per jaar
in een oplage van ruim 2.500 exemplaren met elke keer een ander thema. Delta wordt gratis verzonden naar afgestudeerden van de
studierichting Tuin- en Landschapinrichting, ingenieursbureaus, groenvoorzieningbedrijven, water- en recreatieschappen en architectenbureaus.
Het blad wordt ook binnen de muren van de hogeschool in Velp aangeboden aan studenten en docenten. Delta is een samenwerking
tussen VVA Larenstein en de hogeschool Van Hall Larenstein.
Waar woon je nu? Waar is mijn studiegenoot?
VVA-Larenstein houdt de adressen bij van alle afgestudeerden voor
hogeschool Van Hall Larenstein.Afgestudeerden kunnen zelf via de website
www.vva-larenstein.nl hun adresgegevens onderhouden. Daarvoor is een
inlogcode nodig. Vraag deze aan bij info@vva-larenstein.nl
Ja, ik word (weer) lid en ontvang een welkomstpakket
Naam................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
Adres ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
Postcode en Woonplaats .....................................................................................................................................................................................................................................
E-mail ..............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
Telefoon ..................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
Stuur deze bon naar:VVA Larenstein, Postbus 350, 6880 AJ Velp
Aanmelden kan ook via de website of per mail: info@vva-larenstein.nl
Kortingen en toeslagen
Korting 1 jaar adverteren (3 nummers) 5%
Korting 2 jaar adverteren (5 nummers) 10%
Korting 3 jaar adverteren (9 nummers) 15%
Toeslag binnenflap vóór of achter 10%
Toeslag achterpagina 20%
Verdere informatie en aanlevering
Zie: info@vva-larenstein.nl. Alle prijzen zijn exclusief 19% btw.
Prijswijzigingen voorbehouden. Na elke plaatsing ontvangt u een
bewijsnummer en de factuur. De advertentieruimte in de Delta is
echter beperkt. Plaatsing gebeurt op volgorde van binnenkomst.
Delta, inspiratiebron voor
tuin- en landschapsinrichters

Adverteren in Delta?
info@vva-larenstein.nl
delta
Inspiratiebron voor tuinen
landschapsinrichters
‘‘Vind een geschikte
baan of personeel via
deltamilieu.nl ! ”
Meldt u aan voor de
D-mail, Vak-mail, of Milieutalent
en blijf op de hoogte van het laatste
nieuws, de nieuwste vacatures
of ontvang interessante cv’s van
milieutalenten.
Varkensmarkt 9, 4101 CK Culemborg | Postbus 315, 4100 AH Culemborg
Tel: 0345-516100 | www.deltamilieu.nl | info@deltamilieu.nl

EEn uniEkE oplEiding,
allEEn in VElp
AD Tuin- en landschapsinrichting
Op Hogeschool Van Hall Larenstein in Velp is het sinds
september 2010 ook mogelijk de Associate Degree (AD)
opleiding Tuin- en landschapsinrichting te volgen. In
voltijd of in deeltijd. Je wordt in twee jaar opgeleid
voor een assistent- of juniorfunctie op het gebied van
ontwerp, realisatie of beheer van de buitenruimte. Met de
AD Tuin- en landschapsinrichting kun je aan het werk als
projectassistent ontwerp / visualisatie, realisatie
/ calculatie of als assistent beheerder buitenruimte.
Als AD’er ondersteun je projecten van een advies-
of ontwerpbureau, bij een gemeente of een groot
hoveniersbedrijf.
Je werkt aan bijvoorbeeld:
• (computer) visualisaties van tuin- en
landschapsontwerpen;
• beplantingsplannen of calculaties in de
werkvoorbereiding;
• kwaliteitscontroles van de buitenruimte.
Associate Degree
Een Associate Degree is een nieuwe, landelijk en
internationaal erkende, tweejarige hbo-opleiding, en
maakt deel uit van de hbo-bacheloropleiding. Qua niveau
staat het AD-diploma tussen het mbo-4 diploma en het hbobachelordiploma
in. Omdat het studieprogramma goed aansluit
op de arbeidsmarkt, maken afgestudeerden een goede kans
op een baan. Met een AD-diploma kun je bovendien direct,
of na een paar jaar werkervaring, doorstromen naar de
bacheloropleiding.