DIE ONTDEKKING VAN GOUD AAN DIE WIT$TATERSRAND (1, K ...

DIE ONTDEKKING VAN GOUD AAN DIE WIT$TATERSRAND
(1, K. Venter, Srrabenskool, Langlaagte),
Dit was 'n heedike Sondagm6re vroeg in die jaar 1886 toe George
S7'alker saam met sy ou maat George Harrison 'n besoekie by hulle
vriend, George Honeybal, gaan afl6 het.
George Hamison, 'n Australidr, wat vir 'n tyd lank op die
Barbertonse goudvelde gewerk het, het in die loop van sy soektogte
op die plaas van die weduwee Oosthuizen aangekom om werk te vra.
Die huisie van die weduwee was bra klein en ongerieflik en omdat
George 'n klipmesselaar van beroep was, het die weduwee hom gehuur
om 'n klipkombuis aan te bou. fntussen het sy die kos by 'n buite
vuurmaakplek voorberei. George het in 'n ou afdakkie geslaap. Hier
het sy vriend, George Walker, wat vroeer by die Strubens verder na
die weste goud gesoek het, opgedaag op 'n paar dae se besoek en saam
het hulle oor die lang laagte gestap suidwaarts na waat George
Honeybal gewoon het.
Die gras was lank as gevolg van die oorvloedige somerre€ns en al
geselsende het hulle voortgestap, sommer so deur die veld. Die wOreld
was oop en die beeste het heerlik in die lang gras gewei. George
Sfalker het voor geloop en toe hy omkyk na sy maaq het hy sy voet
teen 'n klip gestamp. Hy moes die voet seker hard gestamp het, want
hy het sy skoen uitgetrek om die skade te ondersoek. Sy toon was
nerfaf.
George Harrison het egter meer belangstelling in die rots as in
die beseerde toon van sy vriend getoon. Sy geoefende prospekteerdersoog
het dadelik iets gemerk. Hy het die hamertjie wat hy altyd in sy sak
gedra het en waarmee hy maar altyd stukkies klip afgekap het van
rotse wat belowend gelyk het, uitgehaal en'n paar monsters afgekap.
Hiermee het hy teruggekeer na die ou opstal wat toe gestaan het min
of meer waar die teenswoordige Ho€rskool Homestead Park gele6 is.
Op pad het hy 'n ou stukkende ploegskaar en 'n geroeste bout opgetel.
Hulle moes by gebrek aatt'n behoorlike hamer en vysel dien om klippe
mee fyn te stamp en tot poeier of stof te maal.
By die opstil was die weduwee Oosthuizen, geklee in*haar swart
rok en kappie en wit voorskoot, juis besig om vleis te braai in 'n
pan op die vuur van die buite vuurmaakplek. \Vater afkomstig van
die fontein en ook reenwater van die platdakkie af was in balies gehou.
Sy was net besig om die ketel vol te skep uit een van die balies, toe
George Harrison daar in aller haas opdaag en orals rondval vit 'n
geskikte skottel of iets om die ,,stof" in te was, of soos hulle ges6 het,
te ,,pan". Skielik het sy oog op die pan vleis op die vuur geval en
ongedrg het hy die pan van die vuur afgegryp en die vleis op die
grond uitgesmyt en die stof daarin gegooi. Daarmee het hy hom na die
balie met drinkwater gehaas en begin om die goed daarin te was,
versigtig en met groot sorg, as sou dit 'n groot skat bevat. Hierdie
afskeiding van die ligtere matefiaal van die swaardere was 'n hele
proses. Bietjie vir bietjie word die waardelose ligte stof afgegooi totdat
daar naderhand net so 'n fyn, dun lagie oorgebly het.
10

Skielik, asof 'n verwoede perdeby hom in die middel van die
rug gesteek het soos hy daar gebukkend oor die pan staan, het hy
orent gespring en sy hoed in die lug gegooi en hees van opgewondenheid
uitgeroep:,,Goud, goud!"
So lui die verhaal.
George Sflalker is daatna terug na Fred Struben wat verder wes
na Krugersdorp se kant toe besig was met prospekteetwerk en aan hom
bekend gemaak dat hy die Hoofrif ontdek het. Hierdie Fred Struben
is eintlik die man wat agter die skerms die aanvoorwerk gedoen het,
hoewel hy nooit die eer gehad het om persoonlik die finale en groot
ontdekking te maak nie. Hy was 'n regte man van die veld, met sy
graaf en sy pik en sy pan. Dit is hy wat bedags tussen die rante in die '
bloedige son gesweet het en snags tussen die kaal rotse geslaap het
in die agtervolging van sy droom dat. daar goud langs die ,,rand van
witwaters" was. Dis hy wat op die gedagte gekom het dat 'n goudrif
van wes na oos al langs die rand geloop het, nog lank voordat daar
ooit gedroom is van goud daarlangs. In die agtervolging van hierdie
droom het hy dikwels honger gely en koue verduur en eenmaal selfs
sy geweer verkoop om kos te koop en ons weet dat 'n man destyds nie
maklik van sy geweer afstand gedoen het nie.
Struben het die rigting van die banketrif gevolg vanaf Paardekraal
ooswaarts deur Roodepoort en Vogelstruisfontein na Driefontein. En
toe het \Talker aan Fred Struben kom vertel dat hy die hoofrif van
,,Konglomeraat", die eintlike, goudrif, ontdek het. Fred se broer, H. \f.
Struben, het die nuus aan president Kruger oorgebring en op 8
September 1886 het landdros Von Brandis vanaf 'n ossewa in Langlaagte
die proklamasie van die goudvelde afgelees.
Daar word vandag nog hewig gestry oor die Yta g wie dan
eintlik die ware ontdekker van die goudvelde gewees het. Sou die
eer aan Fred Struben toekom, die man wat eintlik die ,,siener" en
beplanner was? Sou dit George Harrison wees in wie se naam die
ontdekkerskleim geregistreet staan? Tussen hakies, Harrison het seker
nie veel van die ontdekking gedink nie, want hy het kort daarna Yan
sy kleim ontslae geraak en van die toneel verdwyn. Daar word beweer
dat hy teruggegaan het na die Barbertonse goudvelde, waar hy deur
'n leeu verslind is!
W'as dit die Strubens of Harrison of miskien die groottoon van
George 'Walker, soos die verhaal lui, wat die ware ontdekker van
die Hoofrif was? Sal ons ooit weet? Hoe dit ook al sy, ons behoort
hulle almal se name in ere te hou, want in een of ander manier was
hulle almal daatby betrokke.
In die kantoor van die Strubenskool op die Hoofrifweg, Langlaagte,
waar die oorspronklike ontdekking gemaak is, hang 'n portret
van Fred en Harry Struben met die opskrif:
,,Ter herdenking van die Strubenbroers, Flarry en Fred, wat
deur hulle uitgebreide en aanhoudende prospekteer- en mynwerk
op 'Witwatersrand, van 1884 tot vroeg in 1886 die gevolglike
ontdekking van die hoofrifgroep van konglomerate onvermydelik
gemaak het. Hulle het indiwidueel die meeste bygedra tot die
ontdekking van die \Titwatersrandse Goudvelde."
11