SpoorlynLourencoMarques - Afrikanergeskiedenis

Sy laaste jare het lW.illiam Robinson in Middelburg deurgebring.
Cp 84-jaige leeftyd was hy reeds blind in een oog en later kon hy
feitlik niks sien nie. Op 26 Augustus I9l4 is hy in Middelburg
oorlede. Hy is in Rustenburg begrawe. Hy was ongerwyfeld die laaste
Setlaarskind wat in die nuwe vaderland te sterwe gekom het. Een van
sy jonger broers het 'n belangrike rol gespeel in die goudmynontwikkeling
in ons land. Hy was sir J. B. Robinson van wie ons later vertel.
DIE EERSTE TREINSPOOR NA LOURENCO MARQUES
(M. Yenter).
Dit is 'n koue rednerige dag en Gawie is baie verveeld. Van
moedeloosheid snuffel hy maar in Oupa se boekrak. Hy blaai hier in
'n boek en soek daar weer na iets mooier. Hy kry 'n groot boek en
blaai daafin.
,,Ouma, Ouma kom bietjie hier," roep hy hard. ,,Kyk hierdie
pragtige boek. Delagoabaai - dis mos by Lourenco Marques waar
t;ns volgende week heen gaan, nie waar nie?" vra Gawie.
,,Ja, my kind. Dis die gedenkboek wat met die opening van die
Delagoabaai-spoorweg uitgegee isr" antwoord Ouma.
,,Vegtel my iets daarvan, asseblief Ouma?" soebat Gawie.
,,Kom sit hier by my dan blaai ons daarin, en sal ek jou vertel.
I(yk, daar is die datum - 1895. Dit is in daardie jaat vir verkeer
geopen. Daar sien jy op die buiteblad die wapen van die Suid-Afrikaaflse
Republiek en die leuse: Eendrag maak Mag.
,,Die Suid-Afrikaanse Republiek wou altyd graaa 'n spoorwegverbinding
na 'n hawe gehad het. Hulle sou dan makliker goedere
kon invoer. Die aanl6 van die spoorweg naDelagoabaai was 'n moeilike
werk. Die spoorweg moes deur die Ho€veld oor berge en deur die
digbegroeide Laeveld gel6 word. Daat was baie riviere en spruite
waaroor brfre gebou moes word. Die ongesonde klimaat in die Laeveld
het baie siekte en dood onder die werksmense veroorsaak. Hulle moes
in die veld bly en dit was soms baie ruig. Daar was wilde diere. Hulle
moes onder baie moeilike omstandighede werk. Jy kan self dink, Gawie,
dat daar baie voorbereidings, studie, ondersoek en opmetings gedoen
is voordat die werk kon begin. Die gedenkboek gee 'n beskrywing van
al hierdie dinge. Die werk is deur die Nederlandse Suid-Aftikaanse
Spoorwegmaatskappy aangepak.
,,Vag, laat ons na die oorsig van die belangrikste gebeurtenisse
in die lewe van die maatskappy blaai. Dit gee jou sommer gou-gou
die hele geskiedenis van die spoorweg:
November 1887: Die opmeting aan die Komatiepoort begin.
Januarie en Februarie 1888: Siekte en dood van die eerste ingenieurs.
It{aart 1890: Die eerste stoomskip vertrek van Amsterdam na Delagoabaai
met bou- en ander matetiaal-
Mei 1891: Die eerste lokomotief ry oor die Komatiebrug.
Julie 1891: Die opening van die spoorweg van die Portugese grens
18

tot by Komatiepoort. Die begin dus van die Delagoabaailyn.
Oktoberr 1891: Opening van die Delagoabaailyn tot by Hectorspruit.
Desember 1891: Opening van die spoorweg tot by Malelane.
Maart 1892: Die spoorweg is tot by Kaapmuiden voltooi.
April 7892: Opening van die Delagoabaailyn tot by Krokodilpoort.
Tunie 1892: Die spoorweg gaafl na Nelspruit.
Junie 1893: Opening van die Delagoabaailyn tot by Alkmaar.
September 1893: Die tonnel in die Elandsberg word deutgeboor.
November 1893: Die spoorweg is tot by Elandshoek voltooi.
Desernber 1893: Opening van die spoodyn tot by Nooit Gedacht.
lanuatie 1894: Spoorweg tot by Waterval-Onder voltooi.
Mei 1894: Die opening van die Delagoabaailyn van Pretoria tot by
Eerste Fabrieke.
.funie 1894: Die spoorweg is tot by rWaterval-Boven voltooi.
]ulie 1894: Die spoor reik nou tot by Machadadorp.
lseptember 1894: Die spoorlyn van Pretoria bereik Elandsrivier.
Oktober 1894: Die spoofweg van Pretoria kom tot by Bronkhorstspruit.
Die laaste spooi word by Balmoral ge16 en aangesluit. Die eefste
trein van die ooste kom in Ptetofia aan.
2 Novemb er 1894: Die laaste bout van die Delagoabaai-spoorweg word
deur die staatspresident by S7ilgeriviet aangedraai. Die spoorweg
word as voltooi beskou. Daar is baie mense - 2an5isnlike burgers
en uitgenooides - teenwoordig.
18 November 1894:'n Voorlopige treindiens op die Delagoabaailyn
begin. Daar is drie passasierstreine wat weekliks na Lourenco
Marques deurgaan.
1 Januarii
1,895: Die volledige opening van 'n gereelde diens tusse'.
Pretoria en Lourenco Marques.
,,Dit was 'n blye gebeurtenis vir die ou Republiek," eindig Ouma.
,,'W'ag, wag kyk hier is 'n kaart ook, Ouma. Ek wil dit gou teken
en al die name daarop invul, dan kan ek volgende week oplet waar
ons is, as ons met die trein na Lourenco Marques ry," s€ Gawie.
,,Dis 'n oulike plan om op so 'n onplesierige dag besig te bly en
baie leersaam ook," stem Ouma saam.
SHAKA VERTEL
(M. Venter).
Ek is Shaka, die seun van Senzangakhona en Nandi. My pa was
die hoofmarr van die Abatetwa. Daar was moeilikheid voordat my pa
rnet my ma getrou het, en toe ek gebore is, wou hulle my doodmaak.
My pa het my lewe gered deur Nandi sy wettige vrou te maak.
Toe ek 'n seun was, het ek baie swaar gekry. Die ander kinders
het my gedurig geslaan en beseer. Dit was bitter om so mishandel
re wotd.
My ma wou graag h6 dat
;noes nooit bang wees nie. Sy
ek sterk en dapper moes wees. Ek
het die toordokters gevra om haar
19