de taallijn in het kinderdagverblijf - Sardes

De Taallijn in het kinderdagverblijf
Taalstimulering voor nul- tot tweejarigen
Janneke Corvers
Annie van der Beek
José Hillen
Annemieke Pecht
Heleen Versteegen

De Taallijn in het kinderdagverblijf.
Taalstimulering voor nul- tot tweejarigen
Tekst: Janneke Corvers, Annie van der Beek,
José Hillen, Annemieke Pecht, Heleen Versteegen
Foto’s: Heleen Versteegen
Uitgave: Sardes
Vormgeving: FC Klap
Drukwerk: Drukkerij Zuidam & Zonen
ISBN/EAN: 978-90-5563-083-7
NUR 100
© 2008, Sardes, Expertisecentrum Nederlands
Niets uit deze uitgave mag vermenigvuldigd
worden, op wat voor wijze dan ook, of worden
opgeslagen in een gegevensbestand zonder
voorafgaande schriftelijke toestemming van
Sardes en Expertisecentrum Nederlands.

INHOUDSOPGAVE
VOORWOORD 4
1 DE TAALLIJN IN HET KINDERDAGVERBLIJF 5
1.1 Interactieve taalstimulering 5
1.2 Vaardigheden 5
2 ONTWIKKELING VAN JONGE KINDEREN 7
2.1 Ontwikkelingsfasen 7
2.2 Spelend leren 7
2.3 Leren en taal 8
3 TAALONTWIKKELING VAN NUL TOT TWEE JAAR 9
3.1 Het taalverwervingsproces 9
3.2 Meertalige kinderen 10
3.3 De rol van de volwassene 11
4 INTERACTIEVE TAALSTIMULERING 13
4.1 Interacties op het kinderdagverblijf 13
4.2 Kansen grijpen, kansen creëren en observeren 13
4.3 Speerpunten 14
5 INTERACTIEVAARDIGHEDEN LEIDSTER 18
5.1 Taalaanbod 18
5.2 Interactie en taal uitlokken 18
5.3 Reageren 18
5.4 Woordenschat vergroten 19
6 VERZORGING-LEERACTIVITEITEN 20
6.1 Eén-op-één verzorgingsmomenten 20
6.2 Eten en drinken 21
6.3 Overgang tussen activiteiten 23
7 SPEEL-LEERACTIVITEITEN 24
7.1 Spel op initiatief van kind 24
7.2 Spel op initiatief van leidster 26
8 BOEKJES 30
8.1 Voorlezen aan baby’s en dreumesen 30
8.2 Keuze uit veel boekjes 31
8.3 Voorlezen in verschillende fasen 33
8.4 Voorleestips 35
9 TAAL STIMULEREN SAMEN MET OUDERS 37
9.1 Samen opvoeden en verzorgen 37
9.2 Mijn eigen boekje: een fotoboek van het kind 37
9.3 Fotoboek van het kinderdagverblijf 40
Literatuur 41
Meer informatie over De Taallijn 43
Bijlage 1: Informatie voor ouders 44
Bijlage 2: Een voorbeeld van Mijn eigen boekje 45

4
VOORWOORD
In de periode van nul tot twee jaar leren kinderen
de Nederlandse taal spelenderwijs steeds beter
begrijpen en gebruiken. Hoewel kinderen een
natuurlijke aanleg hebben om te leren praten, is
met name de invloed van de omgeving op deze
ontwikkeling erg groot. Dit geldt natuurlijk in de
eerste plaats voor de gezinssituatie waarin het
kind opgroeit, maar ook leidsters op kinderdagverblijven
kunnen kinderen helpen bij het leren
van de taal. In de loop van een dag op het
kinderdagverblijf doen zich veel momenten voor
waarop leidsters met taal bezig zijn. Leidsters
bekijken samen met de kinderen boeken, zingen
liedjes, zeggen versjes op en doen spelletjes.
Ook verzorgingsmomenten, zoals het verschonen
van een luier, het aan- en uitkleden van
kinderen en het eten en drinken, zijn zeer
geschikt om contact te maken met kinderen
en met hen te praten. Over taal stimuleren bij
peuters en schoolgaande kinderen is veel
bekend, maar voor baby’s en dreumesen bestaat
nog veel onduidelijkheid. Daarom hebben het
Expertisecentrum Nederlands en Sardes een
handreiking ontwikkeld voor leidsters van
kinderen van nul tot twee jaar in kinderdagverblijven.
Deze biedt de leidster inzicht in het
taalverwervingsproces van jonge kinderen en
verschaft ideeën om aan de slag te gaan met
taalstimulering, ook bij heel jonge kinderen.

1
DE TAALLIJN IN HET KINDERDAGVERBLIJF
De Taallijn is een werkwijze om de taalontwikkeling
van jonge kinderen te stimuleren. In eerste
instantie werd De Taallijn ontwikkeld voor leidsters
in peuterspeelzalen en leerkrachten
in de eerste groepen van het basisonderwijs. 1
De taalontwikkeling van kinderen begint echter
al veel eerder. Juist in de eerste fase van nul tot
twee jaar zijn kinderen volop in ontwikkeling.
Steeds meer jonge kinderen gaan enkele dagen
per week naar een kinderdagverblijf. Vandaar
dat er nu ook een uitwerking van De Taallijn
ligt voor leidsters 2 in kinderdagverblijven. Deze
uitgave is bedoeld voor leidsters die werken
met horizon tale groepen van kinderen van nul
tot twee jaar. Bij deze uitwerking van De Taallijn
voor het kinderdagverblijf sluiten we aan bij de
uitgangs punten van het Landelijk Curriculum
Kinderopvang.
1.1 Interactieve taalstimulering
De Taallijn gaat uit van interactieve taalstimulering.
Dat betekent dat het kind een actieve rol
heeft bij het leren van taal. Het kind luistert niet
alleen naar het taalaanbod in zijn 3 omgeving,
maar doet ook actief mee aan ‘gesprekken’:
een baby reageert met gezichtsuitdrukkingen,
gebaren en geluiden en uiteindelijk gaat het
kind ook zelf taal gebruiken. Bij interactieve
taal stimulering spelen drie vormen van leren
een rol, namelijk sociaal leren, betekenisvol
leren en strategisch leren.
Sociaal leren
Sociaal leren betekent dat een kind taal leert
begrijpen en gebruiken in interactie met anderen.
In interactie met de leidster en de andere
kinderen op het kinderdagverblijf hoort het kind
veel taal en oefent met het gebruik van taal.
Dit zorgt ervoor dat de taalvaardigheid van het
kind zich ontwikkelt.
Betekenisvol leren
Betekenisvol leren houdt in dat het leren van taal
het beste verloopt in situaties die betekenisvol
zijn voor het kind. Daarmee bedoelen we situaties
die aansluiten bij zijn belevingswereld en
interesses. De taal die de leidster gebruikt is het
meest betekenisvol voor het kind wanneer deze
gaat over iets waar hij op dat moment mee bezig
is, zoals een bepaalde activiteit of het voorwerp
waarmee hij speelt. Een ander voorbeeld van
betekenisvol leren is het voorlezen van een prentenboek
over een thema dat het kind goed kent
uit zijn eigen leven, bijvoorbeeld in bad gaan.
Strategisch leren
Bij strategisch leren helpt de leidster het kind
zelfstandig te worden door het opbouwen van
routines. Wanneer zij bij het voorlezen steeds
dezelfde stappen doorloopt (bijvoorbeeld eerst
de voorkant van het boek bekijken en dan van
voor naar achter bladeren), leert een kind hoe
hij ook alleen een boekje kan bekijken. Wanneer
de leidster met kinderen meespeelt, kan zij hen
helpen om te onderhandelen over mogelijke
problemen door voor te doen wat de kinderen
kunnen zeggen of vragen (bijvoorbeeld: aan de
ander vragen of je ook even met een voorwerp
mag spelen). Wanneer ze dit regelmatig doet,
leren kinderen om deze strategieën in de toekomst
zelf toe te passen.
Speerpunten
De Taallijn voor kinderen van nul tot twee jaar in
het kinderdagverblijf richt zich op vier belangrijke
aspecten ofwel speerpunten, namelijk:
mondelinge taal, woordenschat, ontluikende
geletterdheid en ouderbetrokkenheid. De eerste
drie speerpunten hebben direct betrekking op
de taalontwikkeling van het kind. Het vierde
speerpunt betreft de relatie tussen kinderdagverblijf
en ouders, die van groot belang is bij het
stimuleren van de taalontwikkeling van jonge
kinderen.
1.2 Vaardigheden
Het doel van deze uitgave is het beschrijven van
de vaardigheden die de pedagogisch medewerker
in het kinder dagverblijf kan inzetten om de
taalontwikkeling van de kinderen in haar groep te
stimuleren. Een belangrijke voorwaarde voor taalstimulering
is dat het kinderdagverblijf een veilige
situatie biedt voor kinderen, die hen uitdaagt tot
het doen van nieuwe ontdekkingen. Die veiligheid
1 Voor meer informatie over De Taallijn in peuterspeelzalen en het basisonderwijs verwijzen we naar de publicaties, dvd en
cd-roms die hierover verschenen zijn (zie pagina 43). Daarnaast is er ook een website met informatie over De Taallijn:
www.detaallijn.nl.
2 In de tekst spreken we gemakshalve over leidsters. Uiteraard kan overal waar ‘leidster’ staat ook ‘leider’ gelezen worden.
3 We duiden het kind, de baby en de dreumes in de tekst aan met ‘hij’. Overal waar ‘hij’ staat, kan natuurlijk ook ‘zij’ gelezen
worden.
5

6
wordt gecreëerd door te zorgen voor een duidelijke
structuur in de dagindeling. Daarbij horen
voor het kind herkenbare routines en rituelen,
worden duidelijke regels en grenzen gesteld en
wordt een positieve sfeer in de groep gecreëerd.
Verzorging-leeractiviteiten
en speel-leeractiviteiten
Bij het beschrijven van de vaardigheden maken
we onderscheid tussen twee soorten activiteiten
die plaatsvinden in een kinderdagverblijf:
verzorging-leeractiviteiten en speel-leeractiviteiten.
Onder verzorging-leeractiviteiten verstaan
we alle routines en rituelen die gedurende een
dag op een kinderdagverblijf plaatsvinden, zoals
begroeten en afscheid nemen, eten en drinken,
verschonen, aan- en uitkleden, naar bed brengen
en uit bed halen en opruimen. Onder speelleeractiviteiten
verstaan we alle spelmomenten
die plaatsvinden op het kinderdagverblijf, zoals
knutselen, bouwen, liedjes zingen, bewegingsspel,
fantasiespel, buitenspel (bijvoorbeeld in
de zandbak spelen) of prentenboeken bekijken
en voorlezen.
Kansen grijpen en kansen creëren
Tijdens verzorging-leeractiviteiten en speel-leeractiviteiten
kan de leidster twee dingen doen om
de taalontwikkeling van kinderen te stimuleren:
ze kan kansen grijpen en ze kan kansen creëren.
Kansen grijpen betekent dat de leidster alert
is op situaties die zich tijdens een bepaalde
activiteit voordoen en daar op dat moment op
inspeelt. Wanneer ze bijvoorbeeld ziet dat twee
Kansen
grijpen
Verzorging - leeractiviteiten
Speel-leeractiviteiten
Observeren
Figuur 1: Vaardigheden met het oog op taalstimulering in het kinderdagverblijf
kinderen vol spanning nieuwe blokken leggen op
een hoge, wankelende toren, kan ze erbij komen
zitten en de gebeurtenissen en gevoelens van de
kinderen verwoorden. Het creëren van kansen
houdt in dat de leidster vooraf nadenkt over mogelijkheden
tot interactie tijdens een activiteit,
of dat ze een bepaalde activiteit bedenkt met
een bepaald doel in gedachten. Zo kan ze een
bewegingsspelletje op muziek met een groepje
tweejarigen doen, met de bedoeling om hen
bewust te maken van de verschillende delen van
hun lichaam en de woorden die daarbij horen.
Observeren
Naast het grijpen en creëren van kansen om de
taalontwikkeling van kinderen te stimuleren, is
er een derde belangrijke vaardigheid, namelijk
het observeren van kinderen. Door goed naar
kinderen te kijken tijdens verzorging-leeractiviteiten
en speel-leeractiviteiten (zowel wanneer
kinderen alleen zijn als in interactie met anderen),
verwerft de leidster veel kennis over hun
ontwikkeling en over de specifi eke eigenschappen
en interesses van elk kind. Deze kennis is
belangrijk om goed te kunnen aansluiten bij de
mogelijkheden van ieder kind, zodat je hem een
stapje verder kunt helpen in zijn ontwikkeling.
Goed kijken is dan ook een voorwaarde voor de
leidster om kansen te kunnen grijpen en creëren
op het kinderdagverblijf. In Figuur 1 worden
de relaties tussen de drie vaardigheden weergegeven
in een model. De acti viteiten en de
vaardigheden in de fi guur vormen de rode
draad in deze uitgave.
Kansen
creëren

2
ONTWIKKELING VAN JONGE KINDEREN
In dit hoofdstuk bespreken we de ontwikkelingsfasen
van baby’s, dreumesen en peuters. Daarna
besteden we aandacht aan de manier waarop
jonge kinderen spelend leren. Tot slot gaan we in
op de ontwikkeling van het kind en de relatie met
zijn taalontwikkeling.
2.1 Ontwikkelingsfasen
Elk kind ontwikkelt zich in een eigen tempo. Het
is daarom moeilijk om fasen te onderscheiden
in de ontwikkeling van jonge kinderen. Kinderen
ontwikkelen zich op het ene gebied soms
heel snel (bijvoorbeeld motoriek) terwijl ze zich
juist wat langzamer ontwikkelen op een ander
gebied (bijvoorbeeld taal). Ook vindt er soms een
tijdelijke terugval plaats. Om toch enig houvast
te bieden bij het beschrijven van de ontwikkeling
van kinderen van nul tot vier jaar, onderscheiden
we grofweg drie ontwikkelingsfasen:
1 ) Baby: 0 tot 18 maanden
2 ) Dreumes: 18 tot 30 maanden
3 ) Peuter: 30 tot 48 maanden
Baby’s
Kinderen van nul tot achttien maanden ontwikkelen
zich razendsnel. Wel zijn baby’s in deze
leeftijd nog erg kwetsbaar. Ze zijn vrijwel geheel
afhankelijk van volwassenen voor het bevredigen
van hun behoeften. Baby’s voelen zich veilig als
ze een stabiele, betrouwbare relatie hebben met
een beperkt aantal toegewijde volwassenen. De
omgeving moet vertrouwd zijn voor baby’s, en het
dagritme moet voorspelbaar en regel matig zijn.
Dreumesen
In de leeftijd van achttien tot dertig maanden
maken kinderen een grote groei door in hun
lichamelijke, sociale en talige ontwikkeling.
Dreumesen zijn zeer actief en nieuwsgierig en
hebben een sterke behoefte om dingen zelf te
doen en om zelf controle te krijgen over hun
wereld. Ze zoeken grenzen op en gaan na
wat het effect is van hun gedrag. Naast deze
behoefte aan onafhankelijkheid hebben dreumesen
echter nog veel hulp en emotionele
steun nodig. Volwassenen die het vertrouwen
van de kinderen genieten, kunnen deze hulp
en steun bieden.
Peuters
Het ontwikkelingstempo van peuters van dertig
tot achtenveertig maanden kan erg wisselen.
Soms gaan de peuters met sprongen vooruit,
en dan weer staan ze een tijdje stil, of vallen
even terug. Een peuter leert steeds beter activiteiten
te plannen en te overzien. Kinderen in deze
leeftijd ontwikkelen hun sociale en motorische
vaardigheden verder, evenals hun taal en rekenkundige
vaardigheden. Hun geheugen is steeds
beter en hun concentratie neemt toe. Hierdoor
kunnen ze verhalen vertellen, meer complexe
situaties oplossen en langer met iets bezig zijn.
2.2 Spelend leren
Van jongs af aan is een kind actief bezig om zijn
omgeving te verkennen. Daarbij gebruikt hij zijn
hele lichaam en al zijn zintuigen: het kind leert
en maakt zich nieuwe vaardigheden eigen door
te bewegen, te doen, te kijken, aan te raken,
te voelen, te ruiken, te proeven en geluiden
te maken. Deze onderzoekende houding van
kinderen is zelfs al voor de geboorte aanwezig.
Een ongeboren baby voelt al aan de baarmoeder,
grijpt naar de navelstreng en luistert naar geluiden,
die hij ook na de geboorte herkent.
Spelen
Spelen is een natuurlijke manier van leren voor
jonge kinderen. Door middel van bewegingsspel,
ontdekkend spel, fantasiespel, samenspel
en buitenspel maken kinderen zich veel
nieuwe vaardigheden eigen. Ook binnen deze
verschillende spelsoorten maken kinderen een
ontwikkeling door. Het spel van een baby vindt
voornamelijk plaats met het eigen lichaam, door
het maken van bewegingen en geluiden. Er vindt
samenspel plaats met ouders of leidsters, en in
beperkte vorm ook al met andere baby’s: kinderen
lachen naar elkaar, doen geluidjes na en er
vinden eenvoudige interacties plaats. Bij dreumesen
breidt het bewegingsspel zich sterk uit:
ze klimmen, springen, rennen en fi etsen volop.
Dit biedt veel mogelijkheden om nieuwe dingen
te ontdekken, te leren hoe de wereld in elkaar
zit en om gevoelens en gedachten te uiten. Het
bewegingsspel vindt ook vaak plaats in samenspel
met andere kinderen. Fantasiespel ontstaat
wanneer kinderen ongeveer twee jaar oud zijn.
7

8
Bij fantasiespel gaat het om ‘doen alsof’. Een
voorwaarde bij dit spel is dat kinderen los kunnen
komen van het hier en nu. Het spel doet een
beroep op hun voorstellingsvermogen en vereist
een zekere mate van abstract denken.
Imiteren
Imitatie is een belangrijke manier van leren voor
jonge kinderen. Al vanaf twee maanden oud hebben
kinderen aandacht voor andere kinderen:
ze raken elkaar aan, maken geluidjes naar elkaar,
en kijken of lachen naar elkaar. Deze acties worden
vaak beantwoord met dezelfde acties. Vanaf
acht of negen maanden kunnen er al eenvoudige
interacties plaatsvinden tussen kinderen, zoals
het rollen van een bal of het uitwisselen van
een voorwerp. Vanaf dat moment gaan kinderen
elkaar ook langere tijd achtereen nadoen. Soms
brengt een van de kinderen een nieuw element
in (bijvoorbeeld een nieuwe beweging of een
nieuw geluid), wat dan weer wordt overgenomen
door de andere kinderen. Deze vorm van interactie
tussen kinderen neemt snel toe gedurende
het tweede levensjaar. Het vormt de basis voor
latere vormen van samenspel, zoals fantasiespel.
Imitatie is naast een manier van leren ook een
manier van communiceren. Door een ander te
imiteren laat een kind merken dat het die ander
begrijpt.
Omgeving
Behalve door te doen, leren kinderen veel door
goed te kijken. Gedurende de dag kijken ze
continu om zich heen om te begrijpen wat er
allemaal gebeurt. Wanneer kinderen zelfstandig
spelen, kijken ze vaak naar het gezicht van de
leidster om te leren over de omgeving (is het
veilig of onveilig wat ik doe?) of over zichzelf
(mag dit wel of mag dit niet?).
Het is erg belangrijk dat kinderen de mogelijkheid
hebben om zich vrij te bewegen en om
zelfstandig bezig te zijn. Zo kan een kind zich in
zijn eigen tempo ontwikkelen en kan het nieuwe
bewegingen uitvoeren op het moment dat het
zich voldoende zeker voelt. Wanneer het kind
nieuwe dingen doet als het er zelf aan toe is,
zullen zijn prestaties het best zijn, en dat zorgt
weer voor een goed zelfvertrouwen. Om het vrije
spel optimaal te kunnen benutten is het belangrijk
dat de speelobjecten in de omgeving zijn
afgestemd op het ontwikkelingsniveau van het
kind. Verder moet het kind zich zeker en geborgen
voelen in zijn omgeving. Een vertrouwde en
stabiele relatie met de verzorgende volwassene
is daarvoor noodzakelijk.
2.3 Leren en taal
De taalontwikkeling van een kind verloopt in
samenhang met zijn begrip van de wereld om
hem heen. Voordat een kind woorden kan begrijpen
en gebruiken, moet hij begrijpen dat deze
woorden verwijzen naar voorwerpen, mensen,
gebeurtenissen of gevoelens. Hij moet leren dat
dingen blijven bestaan, ook als we ze niet zien.
Wanneer we een blokje bijvoorbeeld afdekken,
zien we het blokje niet meer, maar het is er nog
wel. Pas wanneer kinderen dit begrijpen, gaan
ze ook woorden gebruiken om te verwijzen naar
dingen, dieren of personen die afwezig zijn.
Deze kennis van de wereld is van invloed op de
taalontwikkeling van het kind. Naarmate het
kind meer leert over de wereld, neemt ook zijn
taalgebruik toe.
De taalontwikkeling van kinderen is tevens sterk
verbonden met de emotionele ontwikkeling.
Voordat een kind emoties en bedoelingen kan
benoemen, moet hij eerst leren zijn gevoelens
te herkennen en de gevoelens en bedoelingen
van anderen te begrijpen. Ook de sociale ontwikkeling
speelt een rol, zoals het vermogen om
samen te spelen en om problemen en confl icten
op te lossen. Elk kind is hierin uniek, en heeft
zijn eigen karaktertrekken, talenten, voorkeuren
en afkeuren. Als gevolg daarvan gedraagt elk
kind zich anders. Het ene kind is erg geïnteresseerd
in sociale interacties, terwijl het andere
kind meer op zichzelf is. Het ene kind houdt
van rustige spelletjes, terwijl het andere kind
erg druk en continu in beweging is. Kinderen
verwerven taal in samenhang met hun emotionele
en sociale ontwikkeling.

3
TAALONTWIKKELING VAN NUL TOT TWEE JAAR
In dit hoofdstuk gaan we in op het verloop van
het taalverwervingsproces bij kinderen van nul
tot twee jaar. Vervolgens staan we stil bij de
ontwikkeling van meertalige kinderen. Daarna
besteden we aandacht aan de rol van de volwassene
in het taalverwervingsproces van
jonge kinderen.
3.1 Het taalverwervingsproces
In het taalverwervingsproces van kinderen zijn
vier perioden te onderscheiden:
1 ) De voortalige fase (0 – 1 jaar)
2 ) De vroegtalige fase (1 – 2.5 jaar)
3 ) De differentiatiefase (2,5 – 5 jaar)
4 ) De voltooiingsfase (5 – 9 jaar)
De overgang tussen twee fasen verloopt geleidelijk,
en de leeftijden die in dit hoofdstuk worden
genoemd zijn dan ook gemiddelden. Zoals bij
alle ontwikkelingsgebieden, zal ook bij de taalverwerving
het ene kind zich wat sneller ontwikkelen
dan het andere kind. Voor het werken met
baby’s en dreumesen in de kinderopvang zijn
de voortalige en de vroegtalige fase van belang.
Deze fasen beschrijven we hieronder.
De voortalige fase
In de voortalige periode wordt de basis gelegd
voor de communicatieve ontwikkeling en de
taalontwikkeling. In deze fase gebruikt het kind
nog geen echte taal. In de eerste zes weken is
huilen het enige geluid dat de baby produceert.
Het gehoor van de baby is al goed ontwikkeld,
zelfs voor de geboorte kan hij al geluiden horen.
De baby blijkt een voorkeur te hebben voor het
luisteren naar stemmen, en met name naar de
stem van de moeder. Vanaf zes weken luistert
de baby vooral naar spraak. Hij kijkt aandachtig
naar het gezicht van de verzorger, en er vindt
communicatie plaats door oogcontact, mimiek,
gebaren, aanraken, reuk en smaak. Naast huilen
zal de baby nu ook rustiger geluiden maken.
Tussen de vier en zeven maanden oefent de baby
volop om zijn stemgeluid onder controle te krijgen.
De geluidjes van de baby verschillen nu in
toonhoogte, in luidheid en in duur. Volwassenen
gaan vaak in op dit experimenteren, en hierdoor
lijkt de communicatie tussen baby en verzorger
steeds meer op een gesprek: kind en verzorger
kijken elkaar aan en maken om de beurt geluid.
Ook het luisteren ontwikkelt zich verder. Baby’s
van deze leeftijd letten al op pauzes die een zin
afsluiten en ze kunnen onderscheid maken tussen
verschillende taalklanken.
Na ongeveer acht maanden tot ongeveer veertien
maanden begint de baby te brabbelen. Hij
herhaalt bepaalde klanken vaak na elkaar. In het
begin zijn dat steeds dezelfde klanken, bijvoorbeeld
dadadadada…. Later gaat het kind verschillende
klanken combineren, ofwel gevarieerd
brabbelen (bijvoorbeeld bakagoegoe…). Het
brabbelen van de baby lijkt steeds meer op echte
taal. Er zijn nu duidelijke lettergrepen te herkennen
in het brabbelen, en de baby laat niet-talige
geluiden steeds meer achterwege. Bovendien
gebruikt hij voornamelijk nog klanken uit zijn
moedertaal. Voordat kinderen echte woorden
gaan gebruiken, drukken ze zich vaak uit door
bepaalde klanken te combineren met een
lichaamsgebaar (bijvoorbeeld tiiiiiii en wijzen of
dajdaj en wuiven). Het kind gaat nu steeds beter
begrijpen wat de volwassene zegt; dit blijkt uit
de manier waarop hij reageert op taalspelletjes
(de opdracht ‘klap eens in de handjes’ wordt
door het kind met veel plezier uitgevoerd), of het
gericht kijken als de volwassene vraagt Waar is
de bal? Het kind neemt nu ook vaker het initiatief
voor een ‘gesprek’ en gaat de intonatie van
volwassenen nadoen.
De vroegtalige fase
In de vroegtalige periode gaat het brabbelen van
de baby over in betekenisvol taalgebruik. Het
kind produceert zijn eerste echte woorden (ook
al kan hij deze nog niet goed uitspreken), en
gaat uiteindelijk eenvoudige zinnetjes vormen.
De woorden die het kind zelf produceert, noemen
we de actieve woordenschat. De passieve
woordenschat bestaat uit alle woorden die het
kind begrijpt; daaronder zijn dus ook woorden
die het kind nog niet zelf gebruikt. Deze ontwikkeling
was al begonnen in de voortalige periode.
In de vroegtalige periode breidt het kind zijn
passieve woordenschat verder uit en maakt hij
een begin met zijn actieve woordenschat.
Als kinderen ongeveer anderhalf jaar oud zijn,
9

10
bevinden ze zich in de éénwoordfase. In deze
periode maakt een kind nog geen zinnen, maar
gebruikt hij losse woordjes. De eerste woorden
die een kind gebruikt, verwijzen naar personen,
dieren, voorwerpen en acties uit zijn eigen
dagelijkse leven. Hij ontdekt dat alles een naam
heeft, en gaat dingen benoemen. De woorden
worden meestal nog niet helemaal goed uitgesproken.
De woordenschat van een kind is in dit
stadium nog een verzameling van woorden die in
een één-op-één relatie staan met de dingen die
het kind in zijn omgeving ziet. Het woord hond
verwijst bijvoorbeeld alleen naar de hond van
de buren.
Aan het einde van deze periode komt veel overgeneralisatie
voor: het kind noemt alle volwassen
mannen papa, of zegt tegen alle dieren poes.
Aan het eind van de éénwoordfase koppelt het
kind eigenschappen aan voorwerpen, en vormt
netwerken van woorden. Het kind wijst bijvoorbeeld
naar een kop thee en zegt heet. Ook
gebruikt hij woorden om te verwijzen naar iets
of iemand die niet aanwezig is. Hij zegt bijvoorbeeld
poes en wijst naar het drinkbakje van de
poes, terwijl de poes zelf er niet is.
Na de éénwoordfase begint het kind langzamerhand
met het vormen van zinnetjes. Dit vindt
plaats in de twee- en de meerwoordfase, in de
leeftijd van anderhalf tot tweeënhalf jaar. Deze
fasen zijn niet altijd duidelijk te onderscheiden.
Sommige kinderen gebruiken eerst een tijdje
twee woorden, voordat ze hun zinnetjes uitbreiden
naar drie of meer woorden. Andere kinderen
vormen tegelijk met de eerste tweewoordzinnen
ook al zinnen met meer woorden. Kinderen
kunnen door het variëren van de woordvolgorde
en hun intonatie al veel verschillende zinnetjes
vormen. Bij tweewoordzinnen is het meestal
noodzakelijk om te zien waar kinderen mee
bezig zijn om hun bedoeling te kunnen begrijpen.
Vaak oefenen kinderen het vormen van zinnen
door voor zich uit te praten, bijvoorbeeld als ze
alleen aan het spelen zijn of net in bed liggen.
Ook voeren ze steeds meer echte gesprekken
met volwassenen. Ze kunnen om toelichting
vragen, bijvoorbeeld i da? (wat is dat?) of hè? en
hun gevoelens uitdrukken, bijvoorbeeld ja spelen
(ik wil graag spelen) of nee slapen (ik wil niet
slapen). Vlak voor de tweede verjaardag neemt
de actieve woordenschat van kinderen snel toe.
Rond de leeftijd van anderhalf jaar gebruiken
kinderen gemiddeld zo’n vijftig woorden. Op de
leeftijd van twee jaar is dit aantal gestegen tot
gemiddeld vijfhonderd woorden. Kinderen van
deze leeftijd gebruiken vooral inhoudswoorden
en nog nauwelijks functiewoorden zoals lidwoorden,
voorzetsels, voornaamwoorden en
voegwoorden. Bovendien kunnen ze nog niet
alle klanken vormen.
Het verwerven van grammaticale regels, zoals
enkelvoud en meervoud, of de vervoeging van
werkwoorden is een leerproces dat enige tijd
vergt. Een kind gebruikt in het algemeen eerst
de goede vorm van een meervoud, bijvoorbeeld
de ballen. Hij hoort dit volwassenen zeggen
en bootst het na. Na een tijd ontdekt hij dat er
bepaalde regels zijn voor meervoud, waaronder
de meervouds-s: kopjes, lepels, tafels. Het kind
gaat deze regel zelf toepassen, en zegt nu de
bals. Nog wat later ontdekt hij door de feedback
die hij krijgt van volwassenen wat de juiste meervoudsvorm
is en gaat deze zelf gebruiken: de
ballen. Hetzelfde is het geval bij werkwoorden.
Als het kind gebrengt zegt, komt dat doordat hij
de regel spelen – gespeeld, knuffelen – geknuffeld
toepast. Na enige tijd ontdekt hij dat er uitzonderingen
op die regel voorkomen en gaat hij
de juiste vorm gebracht gebruiken. De ‘fouten’
die het kind maakt horen dus bij het taalverwervingsproces.
3.2 Meertalige kinderen
Bij kinderen die vanaf de geboorte tweetalig
worden opgevoed, verloopt de taalverwerving in
beide talen ongeveer op dezelfde wijze. Alleen
het tempo waarin de kinderen beide talen leren,
kan verschillen. Een kind leert een woord niet
meteen in beide talen, maar leert het ene woord
in de ene taal, en een ander woord in de andere
taal. In het beginstadium van de meerwoordfase
zal het kind beide talen door elkaar gebruiken.
Na verloop van tijd leert hij onderscheid maken
tussen beide talen, en gaat hij beide talen correct
gebruiken.
Kinderen van anderstalige ouders, die vanaf
enkele maanden na de geboorte regelmatig op

het kinderdagverblijf met het Nederlands in aanraking
komen, zullen het Nederlands moeiteloos
naast hun moedertaal verwerven. Bij een kind
dat wat later met een tweede taal in aanraking
komt, kan de taalverwerving achterblijven bij die
van leeftijdsgenootjes. Omdat er bij deze kinderen
een vertraging optreedt in de taalproductie,
is het belangrijk dat de leidster extra alert is op
de taalontwikkeling, en dat zij zorgt voor een
goed en uitgebreid taalaanbod.
Ook culturele verschillen in het omgaan met
jonge kinderen kunnen van invloed zijn op de
taalontwikkeling. Zo wordt er in sommige culturen
nauwelijks voorgelezen, en bestaat de
communicatie met kinderen vooral uit het geven
van opdrachtjes, zoals Trek je schoenen uit of
Ga zitten. Bij deze kinderen blijft de taalontwikkeling
ook in de moedertaal achter. Indien er
veel gecommuniceerd wordt met kinderen, ook
al is dat in eerste instantie niet in het Nederlands,
heeft dat een positieve invloed op de taalontwikkeling.
Kinderen die van jongs af aan veel
met taal in aanraking zijn gekomen, zullen zich
veel makkelijker een tweede taal eigen maken.
3.3 De rol van de volwassene
Taalaanbod
Volwassenen stemmen hun taalgebruik vaak van
nature af op het niveau van een kind. Met name
in de interactie met jonge baby’s is dit opvallend.
De volwassene gebruikt meestal een hoge stem
en overdreven intonatie en articuleert duidelijker.
Verder zijn de zinnen kort en eenvoudig en
gebruikt de volwassene relatief veel verkleinwoorden
en woorden die niet in het volwassen
taal gebruik voorkomen (zoals au voor pijn en bah
voor vies). Dit taalgebruik sluit aan bij de voorkeur
van baby’s. Ook het onderwerp van gesprek
wordt afgestemd op het kind, zodat het kind
goed in staat is te begrijpen wat er wordt gezegd.
Het is goed om veel tegen kinderen te praten,
ook als ze zelf nog geen taal gebruiken. Kinderen
leren immers taal door naar het taalaanbod te
luisteren. Daarom dient de leidster zich bewust
te zijn van haar eigen taalaanbod. Om ervoor te
zorgen dat kinderen nieuwe woorden begrijpen
en onthouden, is het heel belangrijk dat een kind
een directe relatie kan leggen tussen een woord
en een concrete handeling, ervaring of gevoel.
Wanneer je bijvoorbeeld tegen een baby zegt
Mag ik de fl es van jou? en tegelijkertijd je hand
uitstrekt naar de fl es, kan het kind een relatie
leggen tussen die woorden en het gebaar. Dat
maakt het gemakkelijker voor de baby om de
betekenis van die woorden te begrijpen. Wanneer
een baby huilt, kun je zijn gevoelens benoemen
door te zeggen: Wat moet je toch huilen. Ben je
verdrietig? Het benoemen van die gevoelens helpt
kinderen om ze beter te begrijpen. Ook aanwijzingen
voor het gedrag van kinderen moeten voor
het kind duidelijk zijn. Als je alleen zegt Stop daar
eens mee, begrijpt een jong kind niet wat er bedoeld
wordt. Het is beter een advies te geven over
wat wél te doen, bijvoorbeeld: Zullen we samen
op de bank gaan zitten en een boekje lezen?
De taalvaardigheid van kinderen mag niet te snel
onderschat worden. Ook als een kind nog niet
veel praat, zal hij wel al veel begrijpen. Een kind
dat op een te laag niveau wordt aangesproken,
heeft minder kansen om zijn taal te ontwikkelen.
Het is daarom belangrijk om in het taalaanbod
aan te sluiten bij het potentiële niveau van het
kind en het kind aan te moedigen op de leidster
te reageren. In hoofdstuk 5 is een overzicht opgenomen
van interactievaardigheden om de taalontwikkeling
van jonge kinderen te stimuleren.
Taalproductie
Kinderen leren taal door interactie met de personen
in hun omgeving. Volwassenen helpen
het kind om zijn taalvaardigheid verder te ontwikkelen.
Om een taal goed te leren, is het
Taalleermechanisme
het kind praat uitgebreid en op eigen initiatief:
hij gebruikt zo creatief en actief mogelijk zijn kennis van de taal
als hij iets wil zeggen, merkt hij door de feedback die hij krijgt
dat hij iets nog niet precies weet
hij gaat letten op de vorm van de taal die hij om zich heen hoort
zo ontdekt hij wat hij nog niet wist
en krijgt dus nieuwe kennis van de taal
11

12
nodig dat kinderen veel zelf praten: het taalleermechanisme
treedt dan in werking.
Een jong kind dat iets aan zijn omgeving duidelijk
wil maken, moet eerst bedenken hoe hij zich
kan uitdrukken. Baby’s doen dit door huilen,
mimiek en gebaren, en wat later door brabbelen.
Zodra een kind enkele woordjes kent, zal hij die
gebruiken om iets duidelijk te maken. Als hij iets
wil vertellen, bedenkt hij zelf de woorden die hij
gaat gebruiken, en een volgorde voor die woorden.
Het resultaat, de manier waarop hij zegt wat
hij wil, zal niet altijd kloppen en soms ‘fouten’
bevatten. Die fouten zijn normaal in het taalverwervingsproces
en noodzakelijk om verder te
komen (zie ook paragraaf 3.1). Pas als het kind
merkt dat hij het goede woord of de goede vorm
niet weet, zal hij min of meer onbewust gaan
letten op wat er tegen hem gezegd wordt. Als hij
dat taalelement hoort, kan hij dat aan zijn eigen
kennis van de taal toevoegen. Op deze manier
krijgt hij nieuwe kennis van de taal. Door een
kind zo veel mogelijk te stimuleren om zelf te
praten, kan hij zijn taal verder ontwikkelen.
Feedback
Een kind dat iets onder woorden probeert te
brengen, en merkt dat hij niet precies weet hoe
hij dat moeten zeggen, let (onbewust) extra goed
op de reactie van de volwassene. Het is belangrijk
dat de volwassene goede feedback geeft.
Feedback geven betekent in dit geval niet tegen
een kind zeggen dat hij iets verkeerd zegt, maar
in gecorrigeerde of uitgebreide vorm herhalen
wat het kind zegt. Als het kind bijvoorbeeld zegt
da taan, herhaalt de leidster dit in een juiste
zin: Oh, wil jij daar staan. Of op De poes heb
niet jas reageert de leidster met: Nee, de poes
heeft geen jas want hij heeft het niet koud. Ze
bevestigt wat het kind zegt door het te herhalen,
en corrigeert daarbij meteen de verkeerde
werkwoordsvorm. Ook breidt ze de uiting van het
kind uit door nieuwe informatie toe te voegen.
Op deze manier leert het kind zijn taal optimaal
te ontwikkelen. Het is dus niet de bedoeling dat
de leidster direct tegen het kind zegt dat hij een
fout maakt.

4
INTERACTIEVE TAALSTIMULERING
Nu we de theoretische achtergrond hebben
geschetst van de (taal)ontwikkeling van jonge
kinderen, kunnen we dieper ingaan op de praktijk
van het werken aan taalstimulering op een
kinderdagverblijf. Wat doe je nu concreet wanneer
je aan interactieve taalstimulering werkt?
We gaan in dit hoofdstuk eerst in op de interacties
die plaatsvinden op het kinderdag verblijf.
Daarna besteden we aandacht aan de drie
kernvaardigheden die we in hoofdstuk 1 hebben
onderscheiden, namelijk kansen grijpen, kansen
creëren en observeren. Tot slot bespreken we de
vier speerpunten van De Taallijn voor kinderen
van nul tot twee jaar.
4.1 Interacties op het
kinderdagverblijf
Interacties tussen kind en leidster
Kinderen communiceren al met anderen voordat
ze enige taal beheersen. Zo is een baby al heel
goed in staat om met zijn verzorger te communiceren
door gebruik te maken van oogcontact,
gezichtsuitdrukkingen, gebaren, aanrakingen
en geluiden. In de interactie met zijn verzorger,
leert de baby geleidelijk aan de regels van de
beurtwisseling bij communicatie. Ook ervaart
de baby een prettig gevoel als gevolg van de interactie
en leert hij dat dingen ‘samen’ doen fi jn
is. Op het kinderdagverblijf vinden in de eerste
plaats interacties plaats tussen de leidsters en
elk kind afzonderlijk. Tijdens verzorgingsmomenten
als verschonen, uitkleden en naar bed
brengen, kun je volledig de aandacht op de
communicatie met één kind richten.
Interacties tussen kinderen onderling
Op het kinderdagverblijf vinden ook veel interacties
plaats tussen de kinderen onderling.
Om het welbevinden en de sociaal-emotionele
ontwikkeling van kinderen te bevorderen, is
het belangrijk dat je deze interacties begeleidt.
Daarbij besteed je aandacht aan zowel negatieve
interacties en confl icten als aan positieve interacties
en positief sociaal gedrag. Deze positieve
interacties kun je ook actief stimuleren door
kinderen aan te moedigen om elkaar te helpen,
samen te werken en naar elkaar te luisteren. Je
begeleidt de interacties van kinderen door hun
acties te verwoorden en uit te leggen, en hen
te helpen om met elkaar te communiceren.
Hiermee bevorder je niet alleen de sociaalemotionele
ontwikkeling van de kinderen,
maar ook hun taalontwikkeling.
4.2 Kansen grijpen, kansen
creëren en observeren
Kansen grijpen
Praten en uitleggen kun je in elke situatie doen.
Je grijpt de kansen die zich voordoen tijdens
verzorging-leeractiviteiten of speel-leeractiviteiten,
en ondersteunt de gebeurtenissen en
hande lingen die zich voordoen met taal. Hierdoor
krijgen kinderen een groot en gevarieerd
taalaanbod, wat een gunstig effect heeft op het
leren van de taal. Ook moedig je kinderen aan
om zelf te reageren en te praten, zodat ze kunnen
oefenen met het gebruik van taal. In hoofdstuk
6 en 7 bespreken we hoe je kansen kunt
grijpen voor taalstimulering tijdens verzorgingleer
activiteiten en speel-leeractiviteiten.
Kansen creëren
Je kunt ook zelf kansen creëren om aan de taalontwikkeling
van kinderen te werken. Dit doe
je door kinderen in gerichte stimuleringsactiviteiten
te betrekken die een positieve invloed
hebben op hun taalontwikkeling. Het is belangrijk
dat je deze activiteiten zoveel mogelijk
probeert af te stemmen op de interesses en
het ontwikkelingsniveau van de kinderen.
In hoofdstuk 7 beschrijven we verschillende
spelletjes waarmee je kansen kunt creëren
voor taalstimulering. Aan het voorlezen van
boekjes is een apart hoofdstuk gewijd,
namelijk hoofdstuk 8.
Observeren
Om goed aan te kunnen sluiten bij de mogelijkheden
van elk kind, is het belangrijk om vaak te
observeren. Kijk goed naar de gedragingen of
reacties van kinderen in verschillende situaties,
zoals tijdens het verzorgen of wanneer ze aan
het spelen zijn, alleen of met andere kinderen.
Hierdoor verkrijg je veel informatie over hun
ontwikkeling en over de specifi eke eigenschappen
en interesses van elk kind. Aan de hand van
deze informatie kun je het gedrag en taalaanbod
beter op het kind afstemmen, en kun je het kind
13

14
beter helpen om een stapje verder te zetten in
zijn ontwikkeling.
Wanneer je observeert, probeer je te ontdekken
wat het kind bezighoudt, zoals dingen in de
omgeving, bepaald speelgoed, andere kinderen,
volwassenen, et cetera. Wat ziet het kind, wat
hoort hij, wat doet hij, wat zegt hij en wat begrijpt
hij? Wat denk je dat er in het kind omgaat,
ofwel: wat denkt het kind? Probeer je hoofd leeg
te maken voordat je naar de kinderen kijkt. Vaak
zie je wat je ‘denkt’ te zien. Het is belangrijk dat
je probeert niet al te bevooroordeeld naar de
kinderen te kijken.
In een groep met veel verschillende kinderen,
is het moeilijk om alle informatie die je verkrijgt
door te observeren, te onthouden. Het kan
daarom helpen om aantekeningen te maken,
bijvoorbeeld op memo briefjes. Wanneer je een
kind iets ziet doen of hem een bepaald woord
hoort gebruiken, kun je daar kort iets over
opschrijven. Je kunt de aantekeningen op een
prikbord prikken of in een speciaal bakje leggen.
Op die manier houd je de aantekeningen
goed bij elkaar. Een andere mogelijkheid is het
gebruik van post-it briefjes. Je kunt deze briefjes
in het persoonlijke boekje (zie hoofdstuk 9) van
een kind plakken of de aantekeningen daarin
over nemen. Wanneer dit boekje op en neer gaat
tussen kinderdagverblijf en thuis komen ook de
ouders te weten wat hun kind doet op het kinderdagverblijf.
Zij kunnen op hun beurt in
het boekje schrijven welke nieuwe dingen het
kind thuis doet of zegt.
Kijk zowel naar individuele kinderen als naar de
kinderen als groep. Het is informatief en leuk
voor jezelf en voor ouders om op een speciale
plek bij te houden welke eerste woorden de
kinderen kennen. Behalve het maken van aantekeningen
kun je wat je ziet ook vastleggen met
behulp van foto’s of video-opnames. Wat je ook
doet, het is altijd goed om je bevindingen en
ideeën te delen met collega’s. Samen zie je meer
dan alleen. Ook kun je dan beter interpreteren
wat je hebt gezien en plannen maken om in te
spelen op de kinderen.
4.3 Speerpunten
De Taallijn voor kinderen van nul tot twee jaar
richt zich op vier belangrijke aspecten, namelijk
mondelinge taal, woordenschat, ontluikende
geletterdheid en ouderbetrokkenheid. Hieronder
lichten we elk van deze speerpunten toe.
Mondelinge taal
Taal is een middel waarmee we kunnen communiceren
met de wereld om ons heen en waarmee
we onze gedachten en gevoelens kunnen benoemen
en ordenen. Om goed te kunnen communiceren,
moeten we beschikken over mondelinge
taalvaardigheden. Deze vaardigheden verwerven
kinderen al vanaf zeer jonge leeftijd. Al vanaf
de geboorte communiceren baby’s met hun
omgeving; aanvankelijk door middel van geluiden
en klanken. Wat later gaan ze ook gebaren
gebruiken om te communiceren; rond de leeftijd
van negen maanden wijzen en grijpen kinderen
naar voorwerpen in hun omgeving. Ze gebruiken
gebaren doelbewust om iets gedaan te krijgen.
Met de eerste woordjes die kinderen rond hun
eerste jaar leren gebruiken, hebben ze extra mogelijkheden
om te communiceren. In de periode
daarna leren kinderen steeds meer woorden.
Taalaanbod
Het taalaanbod van de volwassene heeft veel
invloed op de woordenschatontwikkeling en de
gespreksvaardigheden van kinderen. Door het
voorbeeld van volwassenen krijgt het kind inzicht
in de structuur van de gesproken taal. Het is
allereerst belangrijk dat er veel gesproken wordt
op het kinderdagverblijf. Je richt je daarbij op het
verwoorden van handelingen: je zegt voortdurend
wat je aan het doen bent (Ik ga nu je laarsjes
aandoen, want het regent buiten) of wat een kind
doet (Kijk, Jara kamt de haren van de pop). Ten
tweede dient je taalaanbod van goede kwaliteit
te zijn. Zorg dat je taalaanbod duidelijk is en
ondersteun je uitingen met intonatie, mimiek
en gebaren. Gebruik naast bekende, eenvoudige
woorden en zinnen, ook regelmatig minder
bekende woorden en moeilijker zinsconstructies.
Wanneer je jonge kinderen instructies geeft, is
het belangrijk dat die kort en duidelijk zijn.
Taalproductie
Kinderen leren taal door die taal zelf actief te

gebruiken. Door zelf te praten gaan ze ineens
meer op de vorm letten en niet meer alleen op de
betekenis. Ze vragen zich af hoe ze iets kunnen
zeggen. Het is daarom belangrijk dat je kinderen
stimuleert om zelf te praten. Dit doe je door
de beurt van een kind te beschermen wanneer
hij aan het woord is, door ruimte te scheppen
voor reacties van kinderen en door vragen te
stellen of opmerkingen te maken. Probeer je in
te leven in het perspectief van het kind en volg
zijn gedachtegang. Hij vertelt het liefst over wat
hem bezighoudt. Wanneer je hem niet helemaal
begrijpt, probeer je door te vragen om erachter
te komen wat hij precies bedoelt.
Feedback
Het is belangrijk dat je passende feedback levert
op de taaluitingen van kinderen. Als een kind
bijvoorbeeld zegt Oma ziekhuis, kun je reageren
met de grammaticaal juiste zin: Oma ligt in het
ziekenhuis! Je corrigeert het kind dus niet, maar
geeft ‘het goede voorbeeld’ door er een volledige,
correcte en voor het kind begrijpelijke zin
van te maken. Daarnaast kun je de taaluitingen
van kinderen aanvullen met nieuwe informatie,
waarmee je de kennis van het kind over het
onderwerp uitbreidt. In reactie op een kind dat
zegt Zand schep! kun je de taaluiting uitbreiden
door te zeggen: Jij schept zand uit de zandbak
in de vrachtwagen. Deze en andere leidstervaardigheden
die van belang zijn voor het stimuleren
van de mondelinge taalvaardigheid van kinderen
worden uitgewerkt in hoofdstuk 5.
Woordenschat
Voordat een kind zelf taal gaat gebruiken,
begrijpt hij al veel woorden. Dit noemen we zijn
passieve woordenschat. Wanneer een kind ongeveer
een jaar oud is, gaat hij zijn eerste woorden
bewust gebruiken. Zijn betekenisloze gebrabbel
gaat dan langzaamaan over in betekenisvol taalgebruik.
De woorden die het kind zelf gebruikt,
noemen we zijn actieve woordenschat. Woorden
hebben vanaf deze periode een communicatieve
functie: ze worden gebruikt om de aandacht mee
te richten. Dat wil zeggen dat het kind taal gaat
gebruiken om iets duidelijk te maken en/of iets
gedaan te krijgen van iemand anders.
De eerste 50 woorden
Wanneer het kind zo’n achttien maanden oud is,
gebruikt hij gemiddeld ongeveer vijftig woorden.
Het gaat om woorden die direct te maken
hebben met het hier en nu: ze verwijzen naar
voorwerpen waarmee het kind speelt (bal, pop),
personen die belangrijk voor hem zijn (papa,
mama) en veel voorkomende acties (eten, slapen).
De woorden die het kind gebruikt, staan in
deze fase nog in een één-op-één relatie met de
dingen die het kind in zijn omgeving waarneemt.
Een hond is bijvoorbeeld alleen maar die ene
hond van de buren die ’s morgens altijd voorbij
komt wandelen.
Van vijftig naar vijfhonderd woorden
Wanneer het kind twee jaar oud is, ontstaat
een zekere samenhang in de woorden die het
kind kent. Het kind leert dat er categorieën zijn
waarin de afzonderlijke woorden kunnen worden
gerangschikt. Hij leert dat hij een woord ook in
een andere situatie kan gebruiken: het dier dat
vastgebonden is bij de supermarkt en op zijn
baasje staat te wachten, is ook een hond. In
deze fase is vaak sprake van overgeneralisatie:
omdat de poes van het kind Saar heet, worden
alle poezen Saar genoemd. Kinderen van twee
jaar gebruiken gemiddeld al zo’n vijfhonderd
woorden.
Netwerken van woorden
Nog later gaan kinderen netwerken van woorden
creëren. Ze gaan dan inzien dat er allerlei relaties
tussen woorden zijn, zowel op het niveau van
betekenis (zeep en handdoek) als van de vorm
(Jan en pan). Ook zijn kinderen dan in staat om
meer abstracte zaken te benoemen, die op dat
moment niet in hun directe omgeving aanwezig
zijn. Vooral het leggen van relaties tussen woorden
is een belangrijk aspect van de groeiende
woordenschat van kinderen. Woorden zijn geen
losse brokken informatie, maar staan onderling
met elkaar in verbinding. Er zijn woorden die
hetzelfde betekenen (das – sjaal), woorden met
een functionele relatie (auto – rijden), woorden
die een specifi catie zijn van een categorie
(dier: poes, hond, koe) en woorden die het kind
zelf met elkaar verbindt door eigen ervaringen
(bijvoorbeeld de woorden eend en oma wanneer
het kind altijd met oma naar de eendjes
gaat). Het netwerk van woorden breidt zich in
de loop van de jaren steeds verder uit. Er komen
steeds meer woorden bij, maar ook het aantal
15

16
verbindingen tussen woorden groeit. Hierdoor
begrijpen kinderen steeds beter wat een woord
betekent en wanneer ze het kunnen gebruiken.
Hun woordkennis wordt met andere woorden
dieper en breder.
Woordenschatstimulering
Om de woordenschatontwikkeling van kinderen
te stimuleren, zijn verschillende aspecten van
het taalaanbod van volwassenen van belang.
Ten eerste de kwantiteit of de omvang van het
woordaanbod. Kinderen leren meer woorden als
er veel wordt gepraat. Om hun woordenschat uit
te breiden, is het dus noodzakelijk dat kinderen
veel woorden krijgen aangeboden. Daarnaast
is de kwaliteit van het taalaanbod van belang.
Wanneer kinderen regelmatig wat moeilijker
woorden horen, leren ze deze woorden spelenderwijs
beter te begrijpen en gebruiken. De
kwantiteit van je taalaanbod heeft ook invloed
op de kwaliteit: hoe meer je praat, hoe interessanter
en gevarieerder je taalaanbod is. Ook de
ondersteuning vanuit de context draagt bij aan
woordenschatontwikkeling. Kinderen leren de
betekenissen van nieuwe woorden beter wanneer
er ondersteunend beeldmateriaal aanwezig
is, zoals illustraties of concrete materialen. De
leidstervaardigheden die van belang zijn voor het
stimuleren van de woordenschatontwikkeling
van kinderen worden uitgewerkt in hoofdstuk 5.
Ontluikende geletterdheid
De fase van ontluikende geletterdheid heeft
betrekking op de voorschoolse periode. In de
periode van nul tot vier jaar leren kinderen de
basisprincipes van de taal: ze leren mondeling
te communiceren, ze leren spreken en luisteren.
Daarnaast maken kinderen in deze periode kennis
met geschreven taal in de vorm van prentenboeken,
boeken, voorleesverhalen, logo’s,
verkeerstekens, letters en woorden. Een aantal
kinderen probeert aan het eind van deze periode
ook al schriftelijk te communiceren in de vorm
van tekeningen, beelden en eigen logo’s. Kinderen
leren spelenderwijs dat je met geschreven
taal een boodschap kunt overbrengen.
Pictogrammen
Kinderen groeien op in een omgeving waarin
geschreven taal volop aanwezig is. Hierdoor
leren kinderen op jonge leeftijd al veel over
geschreven taal. Ze zien hun ouders bijvoorbeeld
de krant lezen of een boodschappenbriefje
schrijven. Ook in het kinderdagverblijf kan
geschreven taal op een natuurlijke wijze aanwezig
zijn. Zo kun je bijvoorbeeld gebruik maken
van pictogrammen of dagritmekaarten om de
dagindeling mee aan te geven. De kinderen leren
om deze pictogrammen te ‘lezen’: ze weten dat
het plaatje van de appel en de banaan betekent
dat het tijd is om fruit te gaan eten. Je kunt de
pictogrammen op een muur of kast hangen en
de tijdsduur en inhoud van de activiteit ernaast
schrijven (bijvoorbeeld: 9.30 - 10.00: fruit eten).
Ouders kunnen dan in één oogopslag zien hoe
een dag op het kinderdagverblijf eruit ziet.
Pictogrammen kunnen ook worden gebruikt om
de functie van een hoek of opbergplaats mee
aan te duiden. Bij elk pictogram plaats je ook
het geschreven woord. Op het kinderdagverblijf
hebben kinderen vaak eigen plekken voor hun
spullen, zoals een haakje voor hun jas en een
mandje voor hun spullen. Daarop wordt vaak
een bepaald plaatje of een foto van het kind
geplakt met zijn naam. De namen van de kinderen
vind je bijvoorbeeld ook terug op de knijpers
waarmee hun werkjes worden opgehangen.
Op die manier wordt geschreven taal een vanzelfsprekend
onderdeel van de leefomgeving
van de kinderen. Naarmate kinderen ouder
worden, zullen ze dat steeds meer in de gaten
krijgen.
Boekjes
Om de ontluikende geletterdheid van kinderen
te stimuleren, is het erg belangrijk dat ze al vanaf
jonge leeftijd in aanraking worden gebracht
met boekjes. Wanneer je prentenboeken voorleest,
is met name de interactie tussen jou en
het kind erg belangrijk; je praat samen met het
kind over de inhoud van het boekje. We spreken
daarom over interactief voorlezen. In hoofdstuk
8 gaan we uitgebreid in op het voorlezen
van prentenboeken aan kinderen van nul tot
twee jaar.
Liedjes en versjes
Door het creëren van een rijke leeromgeving kun
je kinderen op het kinderdagverblijf spelenderwijs
in contact brengen met boeken, labels en
andere vormen van geschreven taal. Verder is het

goed om regelmatig liedjes en versjes met kinderen
te zingen. Met name liedjes met rijm stimuleren
het klankbewustzijn van kinderen, dat wil
zeggen het besef dat woorden zijn opgebouwd
uit klanken. Dit klankbewustzijn is van groot
belang voor de ontwikkeling van geletterdheid.
Ouderbetrokkenheid
Ouders en leidsters werken samen aan het
stimuleren van de taalontwikkeling van een
kind. Het is daarom belangrijk dat het kinderdagverblijf
en de ouders voortdurend informatie
uitwisselen.
Taalvaardigheid van het kind
Ten eerste is het uitwisselen van informatie
noodzakelijk om eventuele problemen met de
taalverwerving te kunnen signaleren. Door regelmatig
met de ouders te bespreken wat het kind
thuis al begrijpt en zegt, kun je vaststellen of de
situatie thuis overeenstemt met de situatie op
het kinderdagverblijf. Indien een dreumes thuis
veel meer praat dan op het kinderdagverblijf,
voelt het kind zich misschien nog niet helemaal
veilig in de groep en is het daarom wat meer
teruggetrokken. Maar indien het kind zowel thuis
als op het kinderdagverblijf weinig taal begrijpt
en/of gebruikt, is er mogelijk iets aan de hand
met zijn taalverwerving. In dat geval is het noodzakelijk
onderzoek te laten doen.
Taalsituatie thuis
Ten tweede is het belangrijk om inzicht te hebben
in de taalsituatie thuis. Welke taal spreken de
ouders thuis met het kind? Spreekt vader misschien
een andere taal dan moeder? En welke
taal spreken broertjes en zusjes onderling? Het
is belangrijk om kennis te hebben van eventuele
meertaligheid, zodat je daar op het kinderdagverblijf
rekening mee kunt houden. Als kinderen
het Nederlands nog niet zo goed beheersen,
kun je hen extra ondersteuning bieden.
Interesses en ervaringen van het kind
Ten derde is het belangrijk om informatie uit
te wisselen over wat het kind thuis en op het
kinderdagverblijf bezighoudt. Bijvoorbeeld: wat
voor spel doet het kind graag, met welk speelgoed
speelt hij vaak, heeft hij een favoriet boekje
dat hij graag leest, met welke andere kinderen
speelt hij? Het is voor leidsters belangrijk om te
weten wat de interesses van een kind zijn, zodat
zij daarbij kunnen aansluiten. Bovendien is het
gemakkelijker om een kind te begrijpen als je
weet wat het kind meemaakt. Wanneer een kind
bijvoorbeeld met zijn ouders naar de dierentuin
is geweest, is hij waarschijnlijk helemaal vol van
de dieren die hij daar heeft gezien. Als de ouders
je verteld hebben over dit uitje, zal het gemakkelijker
zijn om te begrijpen wat het kind je wil
vertellen en kun je daar ook met hem over doorpraten.
Andersom is het ook voor ouders goed
om te weten wat hun kind op het kinderdagverblijf
allemaal doet en beleeft. Deze informatie
kan mondeling worden uitgewisseld tijdens het
brengen en halen, maar de praktijk wijst uit dat
de tijd vaak beperkt is en niet altijd alles aan
bod komt. Een schriftje of boekje dat heen en
weer gaat tussen ouders en leidsters is daarom
zeer geschikt. Behalve schriftelijke informatie
kunnen hier ook foto’s of afbeeldingen in worden
geplakt. In hoofdstuk 9 gaan we verder in op het
gebruik van zo’n boekje.
Taalstimulering
Tot slot wissel je ook informatie uit met ouders
over taalstimulering. Niet alle ouders zijn zich
ervan bewust dat zij een belangrijke rol spelen
bij de taalverwerving van hun kind. Er bestaat dan
ook grote variatie in de manier waarop ouders
met hun kind praten. In sommige gezinnen is
sprake van een zeer rijk taalaanbod; ouders
verwoorden en benoemen veel, spelen allerlei
spelletjes met hun kind en lezen regelmatig voor.
In andere gezinnen gebeurt dit in veel mindere
mate. Je kunt in gesprekken met ouders aandacht
besteden aan mogelijkheden om hun kind
te helpen bij de taalverwerving. Ook kunnen er
speciale ouderbijeenkomsten worden georganiseerd,
bijvoorbeeld over het belang van voorlezen
aan jonge kinderen. Een andere manier om
ouders ideeën te geven voor taalstimulering is
door elke ochtend verschillende materialen klaar
te leggen, zoals puzzels of boekjes, waar ouders
even met hun kind mee kunnen spelen voordat
zij weggaan. Op die manier geef je ouders informatie
over spelletjes die zij samen met hun kind
kunnen doen. Daarnaast kun je hen laten zien
welke boekjes geschikt zijn om met hun kind te
bekijken.
17

18
5
INTERACTIEVAARDIGHEDEN LEIDSTER
In het voorgaande hoofdstuk zijn drie kernvaardigheden
omschreven: kansen grijpen, kansen
creëren en observeren. Deze drie vaardigheden
kun je zien als belangrijke voorwaarden om aan
taalstimulering te kunnen werken in het kinderdagverblijf.
Echter, het blijven vrij abstracte
vaardigheden als je ermee wilt werken in de praktijk.
Hieronder staat een overzicht van de specifi eke
interactievaardigheden die je kunt inzetten om
de taalontwikkeling van kinderen te stimuleren.
In de hoofdstukken 6 en 7 worden veel van deze
vaardigheden concreet uitgewerkt in verschillende
activiteiten op het kinderdag verblijf.
5.1 Taal aanbod
Zorg voor een duidelijk taalaanbod
Spreek in een rustig tempo en articuleer
duidelijk. Gebruik korte zinnen en spreek
zoveel mogelijk in de tegenwoordige tijd.
Ondersteun je taalaanbod
Ondersteun je taalaanbod veelvuldig met
intonatie, gezichtsuitdrukkingen, gebaren,
handelingen en materialen of voorwerpen.
Verwoord handelingen
Verwoord je eigen handelingen (vertel wat je
doet) en de handelingen van de kinderen.
Doe veel voor en verwoord regelmatig wat
er gebeurt wanneer je met de kinderen meespeelt.
Voorbeeld: Kijk, Emma rolt de bal
naar Tom.
Geef korte en duidelijke instructies
Geef zo precies mogelijk aan wat de bedoeling
is. Geef maar één opdracht tegelijk en controleer
of de boodschap bij een kind is overgekomen.
In plaats van Doe eens rustig zeg je bijvoorbeeld:
Ga maar even op het kleed zitten.
5.2 Interactie en taal uitlokken
Bescherm de beurt van een kind
Bescherm de beurt van het kind dat aan het
woord is, bijvoorbeeld wanneer je een boekje
voorleest aan een groepje kinderen of wanneer
je met een kind aan het spelen bent en een
ander kind jullie spel onderbreekt.
Schep ruimte voor reacties van kinderen
Geef kinderen de kans om te reageren op jouw
taalaanbod of handelingen. Laat regelmatig stiltes
vallen; wacht na het stellen van een vraag of
het maken van een opmerking bijvoorbeeld 5 tot
10 seconden voordat je weer wat zegt.
Stel verschillende soorten vragen
Stel vragen die passen bij het ontwikkelingsniveau
van het kind. Baby’s die nog niet veel
taal gebruiken, kun je vragen om dingen aan
te wijzen. Bijvoorbeeld: Waar is de beer? of
Wijs de bal maar aan op het plaatje.
Oudere kinderen kun je stimuleren om te praten
door verschillende soorten vragen te stellen:
• Ja/nee-vragen: Heb jij een broertje?
• Of/of-vragen: Wil jij pindakaas of smeerkaas
op jouw boterham?
• Wie/waar/wat-vragen: Wat is dat?
Je kunt ook een opmerking maken om een kind
uit te dagen om wat te vertellen. Bijvoorbeeld:
Wat heb jij een mooie pet op! Blijf vervolgens
even stil en geef het kind de kans om te reageren.
Ga in op wat het kind je wil vertellen
Reageer zowel op verbale als non-verbale
reacties van het kind. Laat het kind merken dat
je zijn inbreng hoort of ziet en waardeert. Goed
zo, Nora! Dank je wel, Pim! Dat is een goed idee,
Karim! Door geluidjes van een baby te herhalen,
kun je hem aanmoedigen om meer te ‘vertellen’.
5.3 Reageren
Probeer de juiste betekenis te achterhalen
Vraag door. Toon echte interesse in wat een kind
wil zeggen en probeer erachter te komen wat hij
bedoelt: Wat is dat precies? Bedoel je dat…?
Trek niet te snel je eigen conclusies over wat je
denkt dat een kind wil zeggen.
Accepteer de kijk van een kind
Volg de gedachtegang van het kind en respecteer
zijn kijk op het onderwerp. Wanneer een
kind bijvoorbeeld een telefoon gebruikt als
hamer, ga je hem niet vertellen dat een telefoon
daarvoor niet bedoeld is, maar sluit je je aan bij
zijn ideeën over het spel. Het belangrijkste is
dat het kind praat!

Ga in op ervaringen van het kind
Kinderen willen het liefst praten over hun eigen
ervaringen, over dingen zij zelf hebben meegemaakt.
Jouw taalaanbod is dan ook het meest
betekenisvol voor kinderen wanneer dat over
hun eigen leefwereld gaat.
Probeer ook bij het voorlezen van boekjes een
koppeling te leggen met de leefwereld van een
kind. Vraag bijvoorbeeld: Heb jij thuis ook een
hondje? of Was jij ook ziek? Het is niet erg om af
te wijken van het verhaal in het boek; het is veel
belangrijker dat je luistert naar wat het kind je
wil vertellen.
Hervorm uitingen tot goede zinnen
Vul de uiting van het kind aan tot een goede zin
en breid deze eventueel uit door nieuwe woorden
in te brengen. Als het kind zegt: Ikke eet!, zeg dan
bijvoorbeeld: Oh, jij wilt een boterham eten!
5.4 Woordenschat vergroten
Verduidelijk de betekenissen van nieuwe
woorden
Verduidelijk de betekenissen van nieuwe woorden
voor kinderen met behulp van:
• voorwerpen (laten zien, voelen of ruiken)
• foto’s, tekeningen of illustraties
• gezichtsexpressie, ondersteunende gebaren
of stemgebruik (doe geluiden na)
• handelingen (doe werkwoorden zoals lachen,
slapen of springen voor en laat ze nadoen)
• uitleg met andere woorden (gebruik een woord
dat ongeveer hetzelfde betekent of gebruik het
woord in een verduidelijkende zin)
Bijvoorbeeld: De beer is zacht. Voel maar met
je handje. Lekker zacht, hè? Of: Rosa is heel
verdrietig [trek een verdrietig gezicht]. Ze moet
huilen [doe net alsof je huilt].
Herhaal en oefen nieuwe woorden met kinderen
Kinderen leren de betekenissen van nieuwe
woorden pas goed wanneer deze woorden vaak
in verschillende situaties terugkomen. Hoe vaker
de woorden worden herhaald, des te sneller de
kinderen ze leren.
Je kunt de woorden oefenen met kinderen door
het geven van opdrachtjes, bijvoorbeeld: Wil jij
de bal voor mij pakken?
Controleer of kinderen de betekenissen van
woorden begrijpen
Ga na of de kinderen de nieuwe woorden begrijpen
en/of kunnen gebruiken. Het eerste doe je
door opdrachtjes te geven (zie hierboven); het
tweede door vragen te stellen, bijvoorbeeld:
Wat is dat?
19

20
6
VERZORGING-LEERACTIVITEITEN
De dagindeling op een kinderdagverblijf wordt
voor een groot deel gekenmerkt door routines
die elke dag opnieuw plaatsvinden, zoals begroeten,
verschonen, eten en drinken, en afscheid
nemen. In dit hoofdstuk noemen we dit soort
dagritme-activiteiten ‘verzorging-leeractiviteiten’.
We willen met dit begrip benadrukken dat tijdens
de routinematige activiteiten niet alleen de
verzorging van kinderen centraal hoeft te staan.
Omdat de activiteiten zeer vertrouwd zijn voor
kinderen, bieden ze tevens mogelijkheden om
aan taal stimulering te werken. Bepaalde handelingen
en voorwerpen komen tijdens de routines
steeds weer terug. Het taalaanbod dat daarbij
hoort, kan dus ook dagelijks herhaald worden.
Dit heeft een positieve invloed op de taalontwikkeling
van kinderen.
In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe je tijdens
verzorging-leermomenten de taalontwikkeling
van jonge kinderen kunt stimuleren. Hierbij
komen veel vaardigheden terug die in het vorige
hoofdstuk zijn beschreven. Veel van deze vaardigheden
pas je misschien onbewust al toe.
Het is echter goed om je bewust te worden
van alle mogelijkheden die de dagelijkse activiteiten
in de groep bieden. Sta eens stil bij de
manier waarop je met de kinderen praat tijdens
dagelijkse activiteiten. Hoe nodig je de kinderen
uit tot interactie? We bespreken in dit hoofdstuk
drie verschillende verzorging-leeractiviteiten:
één-op-één verzorgingsmomenten, eten en
drinken, en de overgang tussen activiteiten.
6.1 Eén-op-één verzorgingsmomenten
Veel van de routinematige activiteiten op het
kinderdagverblijf zijn één-op-één situaties, zoals
verschonen, aan- en uitkleden, naar bed brengen
en uit bed halen. Bij dergelijke verzorging-leeractiviteiten
kun je de kans grijpen om individuele
aandacht aan een baby of dreumes te schenken
en met hem in interactie te gaan. Je kunt de
interactie tussen jou en het kind stimuleren door
om de beurt iets te doen. Wacht na een actie van
jezelf op een reactie van het kind. Vervolgens
kun je de actie van het kind weer laten volgen
door een imitatie of reactie van jezelf.
Baby’s
Wanneer je tijdens een verzorgingsmoment de
interactie tussen jou en een baby wilt bevorderen,
zijn de volgende aandachtspunten van
belang:
Maak gebruik van non-verbale communicatie
De interactie met een jonge baby zal voor een
groot deel door middel van non-verbale communicatie
plaatsvinden. Enkele belangrijke vormen
van non-verbale communicatie die je kunt inzetten
om een wederzijds ‘gesprek’ met de baby uit
te lokken zijn:
a) Lichaamscontact: pak bijvoorbeeld de handjes
van de baby vast wanneer hij deze uitstrekt
en zeg bijvoorbeeld: Wat heb je lekker warme
handjes!
b) Gebaren: steek bijvoorbeeld je handen uitnodigend
uit en zeg: Ga je mee? Dan gaan we
eens lekker een schone luier aandoen!
c) Imitatie en gezichtsexpressie: om interactie
met de baby uit te lokken, kun je het gedrag
van de baby imiteren. Ook je mimiek is belangrijk.
Zo kijk je bijvoorbeeld heel uitnodigend
terwijl je je handen uitstrekt om de baby op
te pakken. Ook kun je met je gezicht duidelijk
laten merken dat je blij bent met de reacties
die de baby geeft.
Geef de baby de tijd om op jou te reageren
Het is belangrijk dat je het gedrag aanpast aan
het tempo van de baby. Het kan soms even duren
voordat een baby na een actie van jou daadwerkelijk
een reactie teruggeeft. Geef het kind dus
de tijd om te reageren.
Vertel wat je aan het doen bent
Je vertelt steeds wat je aan het doen bent of wat
je gaat doen en geeft daarbij ook tijd en ruimte
aan de baby om daarop te reageren. Wanneer de
aandacht van de baby door iets anders wordt getrokken,
praat je vooral daarover. Het gaat erom
dat er een gezamenlijke activiteit ontstaat.
Zorg dat je de aandacht van de baby trekt
Een baby zal sneller reacties geven op acties die
zijn aandacht trekken. Het is daarom van belang
om na te gaan waar de baby zijn blik op werpt als
je een gesprekje met hem wil aangaan. Hier volgen
enkele ideeën voor korte activiteiten die bij
de meeste baby’s de aandacht zullen vergroten,

zodat je met meer succes met de baby in interactie
kunt gaan. Een aantal van deze activiteiten
wordt in hoofdstuk 7 verder uitgewerkt.
a) Speel na het verschonen of uit bed halen het
spelletje ‘kiekeboe’. Met dit spelletje stimuleer
je bij de baby het vermogen om beurtelings iets
te doen en dat principe vormt een belangrijke
basis voor de communicatie.
b) Tijdens of na het verschonen of het aan- en
uitkleden kun je spelletjes met de baby doen
waarbij je lichaamscontact maakt en lichaamsdelen
benoemt. Met dit soort spelletjes kun
je het bewustzijn van het eigen lichaam en de
eigen naam bij de baby bevorderen en tegelijkertijd
aan taalstimulering werken.
c) Zoek interessante gespreksstof voor de baby
en jou op door bijvoorbeeld na het verschonen
samen met de baby even naar buiten of naar
het spel van andere kinderen te kijken. Probeer
een gesprekje te voeren over hetgeen de aandacht
van het kind trekt. Als de baby bijvoorbeeld
aandachtig naar een ander kind kijkt, kun
je daar op ingaan door te zeggen: Dat kindje
PRAKTIJKVOORBEELD
Karin gaat de vijf maanden oude Bas
verschonen. Karin wacht eerst totdat
Bas haar aankijkt en met zijn mondje
beweegt. Dag Bas, ik ga je meenemen
om je te verschonen. Voordat Karin Bas
optilt, wacht ze eerst weer op een reactie
van Bas. Bas lacht naar Karin wanneer
zij zich iets naar voren buigt. Karin tilt
Bas vervolgens op en loopt met hem
naar de aankleedtafel. Wij gaan jouw
vieze luier afdoen hè? Zo, dan leg ik je
op de aankleedtafel. Bas kijkt naar Karin
en maakt een geluidje. Ja? Lig je lekker?
Zal ik die stoere kleren van je maar even
uittrekken? Karin raakt de benen van Bas
aan en wacht totdat Bas zelf zijn benen
gaat bewegen. Dan doet Karin zijn broek
uit en maakt zijn rompertje los. Zo, de
vieze luier gaat in de bak, zie je wel? Bas
kijkt naar wat Karin doet… Op deze manier
probeert leidster Karin Bas te betrekken
bij het verschonen en een ‘gesprekje’ met
hem aan te gaan.
heet Sanne. Zij is aan het spelen hè? Vervolgens
wacht je eerst even een reactie van de baby af,
voordat je weer iets anders zegt of doet.
Dreumesen
Dreumesen kunnen al wat meer vertellen. Dat
maakt het voor jou als leidster gemakkelijker
om erachter te komen wat de dreumes denkt en
voelt. Je kunt dreumesen steeds meer zelf laten
vertellen over wat er gebeurt tijdens het naar
bed brengen of tijdens het aan- en uitkleden.
Ook zullen de gesprekjes wat vaker over andere
onderwerpen gaan dan alleen over het verschonen
of aankleden zelf, omdat kinderen op deze
leeftijd steeds taalvaardiger worden. Hier volgen
enkele ideeën om dreumesen tijdens één-op-één
verzorging-leeractiviteiten van een afwisselend
taalaanbod te voorzien en daarmee de taalontwikkeling
te ondersteunen:
a) Hang regelmatig een nieuwe, leuke afbeelding
of poster boven de aankleedtafel en praat na
het verschonen kort met het kind over wat er
zoal op de afbeelding te zien is.
b) Tijdens het verschonen en het aan- en uitkleden
kun je korte benoemspelletjes doen, zoals
het benoemen van lichaamsdelen of kledingstukken
die het kind aanheeft.
c) Kijk na het uit bed halen of het verschonen
samen met de dreumes in de spiegel en laat
het kind beschrijven hoe hij eruit ziet en laat
hem verschillende lichaamsdelen benoemen.
d) Laat het kind bijvoorbeeld vertellen waar hij
zojuist mee heeft gespeeld.
6.2 Eten en drinken
Een ander voorbeeld van een verzorging-leeractiviteit
die regelmatig plaatsvindt op het
kinderdagverblijf is ‘eten en drinken’. Bij baby’s
die de fl es krijgen, is dit weer een één-op-één
situatie; bij oudere kinderen vindt het eten en
drinken gezamenlijk plaats met de hele groep.
Hieronder volgen enkele aanwijzingen voor het
grijpen van kansen voor taalstimulering tijdens
het eten en drinken.
Baby’s
Tijdens het geven van de fl es zijn baby’s vaak niet
geïnteresseerd in een gesprekje, omdat ze zich
vooral op het zuigen concentreren. Juist door dat
21

22
zuigen neemt hun gevoeligheid voor indrukken
van buitenaf af. Daarom doen veel baby’s vlak
na het voeden een klein dutje of liggen ze wat
te doezelen. Het heeft dus tijdens en vlak na
het voeden weinig zin om veel tegen het kind te
praten. Wanneer je de baby de fl es geeft, is dit
ook een belangrijk moment van rust voor het
kind. Wel kun je het kind voorbereiden op zijn
voeding door uit te leggen wat er gaat gebeuren.
Je vertelt het kind bijvoorbeeld: Heb je al honger,
Pim? Heb je zin in je fl esje melk? Kijk, daar is de
fl es. Ik geef hem nu aan jou. Wanneer de baby
eenmaal begint te drinken, stop je met praten
tegen de baby, zodat hij niet wordt afgeleid en
zich kan concentreren op het drinken zelf.
Dreumesen
De oudere kinderen in de groep gaan meestal
gezamenlijk aan tafel om fruit of een boterham
te eten. Dit moment is uitermate geschikt om
een gesprekje te voeren met de dreumesen,
bijvoorbeeld over het eten of over andere zaken
die de kinderen bezighouden. Daarbij zijn de
volgende aandachtspunten van belang.
Vertel wat je aan het doen bent
Verwoord voortdurend je eigen handelingen.
Bijvoorbeeld: Ik ga nu voor alle kinderen melk
inschenken. Eens even kijken of ik voor elk
kindje een beker heb… Op deze manier betrek je
de kinderen bij wat je doet en zorg je voor een
rijk taalaanbod. Omdat je taalaanbod aansluit
bij je handelingen en eventuele voorwerpen die
je gebruikt, is het zeer betekenisvol voor kinderen.
Geef de dreumesen ook de kans om op jouw
taalaanbod te reageren.
Ga in op de interesses van kinderen
Sluit aan bij wat de kinderen inbrengen en bouw
daar op voort. De onderwerpen die de kinderen
bezighouden, zijn namelijk het meest betekenisvol
voor hen om over te praten, ook al zijn dat
soms wat gekke onderwerpen. Respecteer de
inbreng van de kinderen en ga hier op in door
bijvoorbeeld een luisterrespons te geven, zoals:
Oh, Mmm, Zo, Echt waar? Op die manier moedig
je kinderen aan om meer te vertellen over wat
hen interesseert. Het is belangrijk dat je vervolgens
goede feedback geeft op het taalgebruik
van het kind. Verwoord zijn uitingen tot goede
zinnen en voeg er nieuwe woorden aan toe. Als
PRAKTIJKVOORBEELD
Leidster Karin zit klaar om een appel in
stukjes te snijden. Ze laat de appel zien
aan Kevin, die naast haar aan tafel zit. Kijk
eens wat een mooie rode appel! Kevin ziet
de appel en reikt er naar met zijn hand:
Ja, appel! Karin geeft de appel even aan
Kevin. Vind je de appel mooi? Kevin houdt
de appel onder de neus bij Karin. Opete!
Karin neemt de appel weer van Kevin over
en antwoordt daarop: Ja? Zullen we de appel
gaan opeten? Zal ik ‘m eerst in stukjes
snijden? Karin pakt het mesje en kijkt
vragend naar Kevin. Ja! Appel opete! Karin
begint de appel vervolgens te schillen en
vertelt ondertussen wat ze doet: Zo, nu
ga ik de schil eraf halen. Aan Serena, die
aan haar andere zijde aan de tafel zit en
toekijkt, laat Karin het klokhuis van de appel
zien. Die pitjes haal ik er ook uit, want
die zijn niet zo lekker hè? Serena kijkt
even aandachtig naar de pitjes: Nee, niet
ete. Ze blijft kijken hoe Karin het klokhuis
verwijdert. Karin wijst Serena nog eens op
de pitjes: Zie je? Nu liggen de pitjes bij de
schillen en die gaan straks in de afvalbak!
Als Karin klaar is, vraagt ze: Wie wil er een
stukje appel?
een kind bijvoorbeeld zegt Ikke boteham, dan
reageer je met: Ja, jij hebt een boterham met appelstroop.
Op deze manier laat je het kind weten
hoe hij het goed moet zeggen, zonder dat je het
kind echt verbetert en daarnaast voeg je ook
nieuwe informatie toe. Door een nieuwe vraag
aan het kind te stellen, kun je hem aanmoedigen
om meer te vertellen, bijvoorbeeld: Hoe smaakt
jouw boterham met appelstroop?
Laat kinderen meehelpen met voorbereiden en
opruimen
Naarmate kinderen ouder worden, gaan ze de
activiteiten die volwassenen verrichten erg
interessant vinden. Als ze mee mogen helpen
met taken als boodschappen doen, eten bereiden
of schoonmaken, voelen ze zich al heel
groot. Kinderen vervullen hun taakjes met grote
bedrevenheid en veel plezier. Wanneer het tijd
is voor de dreumesen om een boterham te gaan

eten, kun je aan één of meer kinderen vragen om
jou mee te helpen. Ze kunnen bijvoorbeeld de
plastic bordjes op tafel zetten, meehelpen om
een plakje worst op hun brood te leggen en na
afl oop kunnen ze helpen met het schoonmaken
van de tafel of het vegen van de vloer. Tijdens
deze activiteiten kun je volop met hen praten. Je
kunt hen vragen om jou te vertellen wat ze aan
het doen zijn, en je kunt hun uitingen aanvullen.
Als een kind bijvoorbeeld zegt: soonmake, kun
je als volgt reageren: Ja, jij bent de tafel aan het
schoonmaken. Wat doe je dat goed! Is de tafel
al bijna schoon? Kijk, daar liggen nog broodkruimels
en daar ligt nog een beetje melk. Zullen we
dat ook even schoonmaken? Op die manier kun
je kleine gesprekjes met de dreumesen aangaan
tijdens het werk. Moedig de kinderen regelmatig
aan om te vertellen wat ze aan het doen zijn.
6.3 Overgang tussen activiteiten
Het is goed om de overgangen tussen de verschillende
activiteiten op een kinderdagverblijf
aan te geven met vaste rituelen. Deze vaste
rituelen nemen in de praktijk meestal de vorm
aan van een rijmpje of liedje. Door het rijmpje of
liedje herkennen de kinderen direct wat er gaat
gebeuren: de liedjes geven de structuur van de
dag aan en de herhaling geeft jonge kinderen
een gevoel van veiligheid. Daarnaast zijn de
rijmpjes en liedjes heel geschikt om de woordenschat
van kinderen te vergroten. De woorden in
rijmpjes en liedjes worden vaak gekoppeld aan
handelingen en bewegingen, die de kinderen
gelijktijdig met het opzeggen of zingen uitvoeren.
De bewegingen verduidelijken de betekenissen
van de betreffende woorden, waardoor de
kinderen deze betekenissen beter onthouden.
Ook bevorderen liedjes op rijm het klankbewustzijn
van kinderen. Als een kind wordt betrokken
bij de uitvoering van het ritueel, zal hij op den
duur het liedje zelf gaan meezingen of uit zichzelf
gaan vragen om het betreffende rijmpje.
23

24
7
SPEEL-LEERACTIVITEITEN
Spelen heeft een gunstige invloed op de ontwikkeling
van kinderen. Tijdens het spelen maken
kinderen zich veel nieuwe vaardigheden eigen.
Ook voor de taalontwikkeling is spelen van groot
belang. We spreken daarom over ‘speel-leeractiviteiten’.
Om de ontwikkeling van een baby of
dreumes te stimuleren, is het belangrijk om zoveel
mogelijk aan te sluiten bij het spontane spel
van het kind. Door uit te gaan van de interesses
van het kind en aan te sluiten bij wat het kind al
kan en begrijpt, kun je hem helpen om een stapje
verder te zetten in zijn ontwikkeling. Samen met
jou kan het kind meer leren dan alleen. In dit
hoofdstuk laten we zien hoe je de mogelijkheden
van spelactiviteiten optimaal kunt benutten met
het oog op taalstimulering. Hierbij zijn de interactievaardigheden
uit hoofdstuk 5 weer van groot
belang. We maken onderscheid tussen twee
soorten spel, namelijk spel op initiatief van het
kind en spel op initiatief van de leidster.
7.1 Spel op initiatief van kind
Op het kinderdagverblijf zijn kinderen vaak zelfstandig
aan het spelen. Soms spelen ze alleen
en soms samen met andere kinderen. Wanneer
je met kinderen meespeelt, kun je veel kansen
grijpen om hun taalontwikkeling te stimuleren.
Doordat je praat over wat de kinderen zelf doen
of ervaren, is jouw taalaanbod zeer betekenisvol
voor hen. Het is niet de bedoeling om het spel
van kinderen over te nemen. Kijk eerst vanaf de
zijlijn toe wat kinderen doen. Vervolgens kun je
in verschillende gradaties met kinderen meespelen.
Ten eerste kun je het spel van kinderen
volgen en verwoorden wat ze zien, voelen,
horen of doen. Je verrijkt hun spel in dat geval
met taal, maar mengt je niet in de inhoud van
het spel. Je kunt ook een stapje verder gaan en
zelf een actieve rol aannemen in het spel van de
kinderen. In dat geval verwoord je niet alleen de
handelingen van de kinderen maar ook die van
jezelf. Wanneer je een rol aanneemt in het spel
van kinderen, is het belangrijk dat je hun ideeën
over het spel zoveel mogelijk volgt.
Individueel spel
Baby’s zijn druk bezig met het ontdekken van de
wereld. Daarbij gebruiken ze hun hele lichaam en
al hun zintuigen: ze kijken, bewegen, grijpen,
PRAKTIJKVOORBEELD
Isa van 22 maanden gaat boodschappen
doen. Ze heeft een boodschappenmandje
vast en legt daar allemaal spulletjes
in. Leidster Samantha speelt met haar
mee. Wat ga je kopen, Isa? Isa pakt een
plastic banaan, en zegt: Naan. Samantha
reageert: Dat is een goed idee! Je koopt
een lekkere banaan. Leg hem maar in je
mandje. Isa reikt naar een plastic wortel,
en zegt: Die! Samantha helpt haar benoemen:
Jij koopt ook een wortel! Vind je
wortels lekker, Isa? Isa knikt ja en loopt
verder, op zoek naar andere dingen voor in
haar mandje.
voelen, ruiken, proeven en maken geluiden.
Wanneer je ziet dat een baby iets aan het ‘ontdekken’
is, kun je erbij gaan zitten en verwoorden
wat hij ziet en doet. Stoor het kind niet
meteen in zijn spel: ga eerst rustig bij hem zitten
en begin pas na een tijdje te praten. Wanneer
je bijvoorbeeld ziet dat een baby zijn handjes
onderzoekt, kun je zeggen: Ja, dat zijn jouw
handjes. Ga je zwaaien met je handjes? Of wanneer
een baby met zijn handje tegen een belletje
van de babygym slaat: Oh, wat maak jij een mooi
geluidje, Suze! Je slaat met je handje tegen het
belletje. Het belletje rinkelt! Dat is een mooi
geluidje, hè?
Wanneer kinderen gaan kruipen en lopen, breidt
hun wereld zich steeds verder uit. Er zijn nu nog
meer nieuwe dingen die ze kunnen onderzoeken!
Behalve bewegingsspel, gaan kinderen ook
constructiespel, fantasiespel of rollenspel doen.
Bij constructiespel spelen kinderen met constructiematerialen
en heeft het spel meestal een
bepaald doel, zoals het bouwen van een toren.
Bij fantasiespel spelen kinderen een zelfbedacht
verhaal. Een rollenspel heeft vaak betrekking op
de grotemensenwereld. Ook bij deze spelvormen
kun je met het kind meespelen door toe te kijken
en te verwoorden wat hij doet. Daarnaast kun
je weer actief meespelen. Daarbij kun je nu ook
kleine gesprekjes met het kind aangaan. Je kunt
een kind laten vertellen wat hij aan het doen is
of aan hem vragen wat jij moet doen in zijn spel.
Het is belangrijk dat je goede feedback geeft op

het taalgebruik van het kind. Verwoord zijn uitingen
tot goede zinnen en voeg er nieuwe woorden
aan toe. Omdat het spel ontstaat op initiatief van
het kind en voortkomt uit zijn eigen interesse, is
de situatie zeer betekenisvol voor hem.
Samenspel
Al vanaf jonge leeftijd vinden er interacties
plaats tussen kinderen onderling. Bij baby’s
bestaan die nog voornamelijk uit imitaties.
Naarmate kinderen ouder worden, ontwikkelen
hun interacties zich van imitatie tot samenspel.
Echt samenspel is pas mogelijk wanneer kinderen
ongeveer 2 jaar oud zijn. Kinderen van deze
leeftijd hebben echter nog geen vooropgezet
plan voor het samen spelen. Ze bespreken geen
verhaallijnen of rollen voordat ze gaan spelen.
Ze ontwikkelen de verhaallijn – en vaak meerdere
tegelijkertijd – tijdens hun spel. Dat betekent
dat ze tijdens het spel vaak moeten onderhandelen
over de verhaallijn en over de rol die elk kind
daarin heeft. Samenspelen kan dus nog best
moeilijk zijn voor jonge kinderen.
Je kunt kinderen helpen om samen te spelen door
met hen mee te spelen in een ondergeschikte
rol. Terwijl je meespeelt, kun je kinderen helpen
om nieuwe vaardigheden te leren, zoals om de
beurt iets doen of elkaar iets vragen. Ook kun je
het spel van de kinderen verrijken door bijvoorbeeld
een suggestie te doen voor een spannende
gebeurtenis of door een bepaald voorwerp in te
brengen dat het verhaal ondersteunt. Daarnaast
verrijk je het spel met taal door de handelingen
van de kinderen en van jezelf te verwoorden en
door gesprekjes met de kinderen aan te gaan.
Spelen met ‘echte’ voorwerpen
Een baby is druk bezig om zijn wereld en alles
wat daarbij hoort te verkennen. Vanaf zes maanden
hebben kinderen steeds meer interesse voor
speelgoed, hoewel een baby er nog niet veel
meer mee doet dan zwaaien en onderzoeken.
Elk speeltje dat de baby in handen krijgt, zal
hij bekijken, betasten en in zijn mond stoppen,
om het vervolgens te laten vallen en op zoek
te gaan naar iets nieuws. Wanneer een baby
ongeveer 9 maanden oud is, wil hij alles graag
nadoen. Jouw ‘speeltjes’ zullen hem dan steeds
meer gaan boeien. Hij vindt het erg interessant
om het ‘speelgoed’ van volwassenen, gebruiks-
voorwerpen dus, te onderzoeken. Je kunt hierop
inspelen door jouw ‘speelgoed’ samen met de
baby te bekijken, bijvoorbeeld een borsteltje dat
je gebruikt om zijn haar mee te kammen. Laat de
baby het borsteltje onderzoeken en vertel aan
het kind wat het is en wat je ermee kunt doen.
In het algemeen zijn kinderdagverblijven of
peuterspeelzalen ingericht met veel speelgoed
en materialen die weinig met de ‘echte’ wereld
te maken hebben. Dit kan grote voordelen hebben,
omdat hiermee ingespeeld wordt op de
behoeftes van kinderen. Een nadeel is dat er
weinig aandacht is voor de wereld van buiten
het dagverblijf, en kinderen op deze manier
niet in aanraking komen met betekenisvolle
situaties. In de thuissituatie is dit heel anders.
Kinderen zien hun ouders koken, opruimen,
stofzuigen, boodschappen doen, of in de tuin
bladeren bij elkaar harken. Ze gaan mee naar
de supermarkt, of mogen helpen de plantjes
water te geven. Ook in het dagverblijf kun je
kinderen situaties bieden die aansluiten op
hun eigen belevingswereld. Als de situaties
voor de kinderen herkenbaar zijn omdat ze dit
thuis ook zien, stimuleert dit hun taalontwikkeling.
Je kunt een kind bijvoorbeeld laten ‘helpen’
om washandjes netjes op een stapeltje te
leggen en daar met hem over praten. Thuis
wordt er door de ouders immers ook was opgevouwen.
Het kind leert zo de woorden veel
makkelijker onthouden. Natuurlijk kan deze
situatie ook nagebootst worden met poppenkleertjes.
Neem ook geregeld ‘echte’ voorwerpen van
thuis mee naar het kinderdagverblijf, zoals een
afwasborstel, een oude portemonnee, wasknijpers
of een ovenwant. Deze voorwerpen zijn zeer
interessant voor kinderen en bieden daarom
veel mogelijkheden voor spel en gesprekjes.
Wanneer je met de kinderen meespeelt, kun je
zorgen voor een betekenisvol taalaanbod. Houd
er wel rekening mee dat een baby alles in zijn
mond stopt om te onderzoeken. Als je een baby
met betekenisvolle materialen wilt laten spelen,
wordt er dus een extra beroep op je verantwoordelijkheden
gedaan. Controleer onschuldig
uitziende voorwerpen altijd op scherpe randjes
of kleine onderdelen.
25

26
7.2 Spel op initiatief van leidster
Behalve spelactiviteiten die op initiatief van het
kind plaatsvinden, kun je ook zelf het initiatief
nemen om kinderen in speel-leeractiviteiten te
betrekken. In dat geval creëer je kansen om de
taalontwikkeling van kinderen te stimuleren.
Aandachtspunten
Om het spel tot een succesvolle leeractiviteit te
maken, zijn de volgende aandachtspunten van
belang.
Houd rekening met de stemming van het kind
Pas het soort spelletje aan de stemming van het
kind aan. Net als iedereen kan een kind sommige
spelletjes niet op ieder moment van de dag
waarderen. Als hij zich lekker voelt en wakker
is, vindt hij een wat wilder spelletje wel leuk,
maar als hij moe is kan ditzelfde spelletje hem
van streek maken. Een kind dat al kan praten,
zal zelf aangegeven wanneer hij geen zin heeft in
een spelletje. Bij een baby moet je proberen om
zijn stemming aan te voelen door goed naar zijn
gedrag te kijken.
Stem het tempo af op het kind
Laat het kind het tempo bepalen wanneer je een
spelletje met hem speelt. Geef het kind de tijd
om te reageren. Als je tegen het kind praat en
slechts vijf seconden wacht tot hij iets terugzegt
en dan zelf maar antwoord geeft, heb je zijn beurt
overgeslagen. Het kan soms wel vijftien seconden
duren voordat hij de klank heeft gevonden om te
antwoorden. Ditzelfde geldt voor acties van het
kind: als je bijvoorbeeld een speeltje voorhoudt,
wacht dan rustig af totdat het kind zijn hand in de
richting van het speeltje beweegt.
Spelideeën
Er bestaan veel boeken waarin speel-leeractiviteiten
worden beschreven voor baby’s en dreumesen.
We werken hieronder slechts enkele
activiteiten uit om te laten zien hoe je door middel
van spel de taalontwikkeling van kinderen
kunt stimuleren. Uiteraard kun je zelf variaties
aanbrengen in deze activiteiten en zijn er tal van
andere spelletjes te bedenken. Bij baby’s zullen
de speel-leeractiviteiten vaak in een één-op-één
situatie plaatsvinden; bij oudere kinderen kan
dit soms ook met kleine groepjes.
Spelletjes met lichaamscontact
Baby’s van drie tot zes maanden vinden spelletjes
met lichaamscontact erg leuk. Pak bijvoorbeeld
de voetjes van de baby vast en ga dan kietelend
met je vingers van onder naar boven over zijn
hele lijfje en weer terug. Je kunt daarbij zeggen
wat je doet: Hier zijn je voetjes. Nu ga ik naar je
buikje, naar je nekje en naar je neusje! Of beweeg
de beentjes langzaam op en neer in een soort van
fi etsbeweging wanneer de baby op zijn rug ligt en
zing daarbij een liedje. Je kunt ook verschillende
lichaamsdelen van de baby aanraken of vastpakken
en daarbij vertellen hoe ze heten. Bijvoorbeeld:
Dit is de neus van Zahra, dit zijn de voeten
van Zahra. Je kunt dit spelletje uitbreiden door
de baby delen van je eigen gezicht aan te laten
raken en deze op dezelfde manier te benoemen.
Dus: Dat is de mond van Evelien, dat zijn de oren
van Evelien.
Door benoemspelletjes met een baby te doen,
bevorder je het bewustzijn van de eigen naam en
het eigen lichaam bij de baby. Door nadat je iets
doet of zegt even te wachten op de reactie van het
kind, stimuleer je bij het kind ook het principe van
‘om de beurt iets doen’. Dit principe vormt een belangrijke
basis voor het communiceren. Naarmate
kinderen ouder worden, kun je hen ook aanmoedigen
om de woorden na te zeggen.
Kleuren
Jonge baby’s zijn gefascineerd door felle kleuren.
Je kunt de baby een felgekleurd sokje aantrekken
(dit kan ook om zijn handje) en zijn voetje of
handje bewegen. Als de baby de kleur ontdekt,
zul je een opgewonden reactie zien. Hij zal naar
zijn voetje of handje grijpen en geluidjes maken.
Je kunt met de baby een ‘gesprekje’ aangaan over
zijn ontdekking. Daarbij benoem je waarnaar het
kind kijkt en de kleuren die hij ziet.
Kiekeboe
Baby’s vanaf zes maanden zijn dol op kiekeboespelletjes.
Je kunt je handen, of bijvoorbeeld een
knuffel, voor je gezicht houden en weer weghalen
met een luid Kiekeboe! Dit veroorzaakt veel plezier
bij het kind. Let goed op hoe de baby op jou
reageert. Als je merkt dat het kind enthousiast is
over een bepaalde handeling, herhaal je die. Het
kind leert zo dat jij reageert op zijn gedrag. Ook de
baby zelf kan ‘verdwijnen’ bij het kiekeboe spelen,

ijvoorbeeld door een doekje over zijn gezicht
te leggen. Vertel eerst wat je gaat doen zodat de
baby niet schrikt. Je kunt hier veel bij vertellen:
Waar was je nou? Ik zag je niet meer! Ben je nu
weer weg? Oh gelukkig, daar is Sep weer!
Ook oudere kinderen vinden het erg leuk om
kiekeboe-spelletjes te doen. Je kunt nu ook voorwerpen
laten verdwijnen en die benoemen. Bijvoorbeeld:
Waar is het hondje nou? Zit het hondje
onder het dekentje? O kijk, daar is het hondje
weer! Ook kun je zelf even uit het zicht verdwijnen,
bijvoorbeeld met je hoofd onder de tafel, en
dan tevoorschijn komen terwijl je zegt: Kijk, daar
ben ik weer! Kinderen vinden kiekeboe spelen
vooral leuk als het eindeloos herhaald wordt. Vertel
er steeds iets bij als je weer verschijnt, zoals:
Waar was ik nou? Was ik onder de tafel? Of als je
een doek over je hoofd had: Daar ben ik weer.
Nu is de doek weer weg.
Na-apen
Vanaf zes maanden hebben kinderen al veel
interesse in na-aapspelletjes. Ze hebben er veel
plezier in als jij hun geluidjes of gebaren nadoet.
Vanaf negen maanden zijn kinderen ook in staat
om jou na te doen. Je kunt nu bewust een gebaar
of geluid maken en wachten tot de baby jou
imiteert. Klap bijvoorbeeld in je handen, leg een
hand op je hoofd, knipper met je ogen, steek je
tong uit of maak een bepaald geluidje. Het kind
heeft er grote lol in om jou na te doen. Praat met
de baby over wat je doet: Kijk, ik steek mijn tong
uit. Ga jij ook je tongetje uitsteken? Of: Maak
jij ook geluidjes? Geleidelijk aan zal het kind
ook op eigen initiatief bepaalde gebaren of
geluiden maken, die jij dan weer kunt nadoen.
Door middel van het voordoen en nadoen,
bevorder je het communicatieprincipe van
‘om de beurt iets doen’.
Je kunt ook speelgoed gebruiken bij het na-aapspelletje.
Stapel bijvoorbeeld blokken op elkaar
of doe een deksel open en dicht. Ook speelgoed
met geluiden doet het goed, zoals een toetsenbord
met dierengeluiden. Druk op een knop
en laat het kind jou nadoen. Daarbij kun je het
geluid dat uit het apparaat komt, herhalen en
benoemen: Miauw! Wat is dat? Miauw! Dat is
een poes! Natuurlijk kun je ook een eenvoudige
rammelaar gebruiken. Maak geluid met de ram-
melaar en geef hem vervolgens aan de baby.
Wanneer de baby ontdekt waar het geluid vandaan
komt, zal hij zelf ook proberen om geluidjes
te maken. Daarbij verwoord je weer wat de baby
doet en hoort.
Samen kijken
Ga met de baby voor het raam staan en wijs
dingen aan die buiten gebeuren. Vertel over wat
je ziet, bijvoorbeeld: Kijk, de kindjes spelen in de
zandbak. Of: Daar loopt een poes. Let op of de
baby ook echt je vinger volgt en kijkt naar wat er
wordt aangewezen. Let goed op wat de aandacht
van de baby trekt, en ga juist daar over praten. In
plaats van naar buiten kijken, kun je ook samen
met de baby kijken naar wat er in de groep gebeurt:
Kijk, Kadir en Mira spelen met de blokken.
Waar is het?
Vanaf ongeveer negen maanden gaan kinderen
beseffen dat dingen blijven bestaan als we ze
niet zien. Wanneer je een blokje bijvoorbeeld
afdekt met een dekentje, ziet het kind het blokje
niet meer, maar hij weet dat het er nog wel is.
Wanneer een kind dit inzicht heeft verworven,
kun je leuke verdwijnspelletjes met hem spelen,
die erg geschikt zijn om gesprekjes met het kind
uit te lokken. Bedek een voorwerp – bijvoorbeeld
een lepeltje – met je hand en verwijder het dan
stiekem als het kind niet kijkt. Vraag dan: Waar
is het lepeltje? Het kind zal gauw naar jouw
hand grijpen om het lepeltje te pakken en zal
heel verrast reageren als hij ziet dat het lepeltje
verdwenen is. Dit geeft veel mogelijkheden voor
het aanbieden van taal. Je kunt bijvoorbeeld
vragen: Waar is het lepeltje gebleven? Zullen we
het samen gaan zoeken? Ligt de lepel misschien
onder de tafel?
Voelen
Kinderen onderzoeken de wereld met al hun
zintuigen. Ook voelen is daarbij een belangrijk
middel. Maak een strook over de vloer van
verschillende materialen. Plak bijvoorbeeld een
stuk bolletjesplastic, een stuk vloerbedekking,
een stuk glad karton en een pluche kleedje
achter elkaar op de grond. Kinderen kunnen de
materialen voelen door eroverheen te kruipen
of met hun handjes te voelen. Je kunt met hen
praten over wat ze voelen. Daarbij kun je woorden
gebruiken als zacht, glad en hard. In het
27

28
geval van het bolletjesplastic kun je ook over de
geluidjes praten die ontstaan als de kinderen op
de bolletjes drukken. Natuurlijk kun je kinderen
ook gewoon je zachte trui laten voelen of met
hen praten over het natte washandje of de
koude of warme melk.
Vliegtuig
Met dit spelletje kun je het kind bewust maken
van de ruimtelijke begrippen ‘boven’ en ‘beneden’.
Til de baby onder zijn oksels op, ter hoogte
van je gezicht, terwijl je lief tegen hem praat.
Vertel het kind dat jullie samen gaan vliegen.
Breng de baby boven je hoofd terwijl je zegt:
Het vliegtuig gaat naar boo-oo-ven. Daarna laat
je de baby weer zakken (zo laag mogelijk) en
zeg je: En nu gaat het vliegtuig weer naar beneeee-den.
Dit herhaal je een aantal keren.
Om te eindigen zou je een grapje uit kunnen
halen. Zeg bijvoorbeeld dat het vliegtuig kapot is
(Oh–oh, het vliegtuig is stuk!) en kietel de baby
door met je neus tegen zijn buik aan te wrijven.
Liedjes en rijmpjes
Rijmpjes en liedjes zijn zeer geschikt om de
woordenschat van kinderen te vergroten en
te verdiepen. Je kunt de woorden in rijmpjes
en liedjes koppelen aan handelingen en bewegingen,
die de kinderen gelijktijdig met het
opzeggen of zingen uitvoeren. De bewegingen
verduidelijken de betekenis van de betreffende
woorden, waardoor de kinderen deze betekenis
beter onthouden. Ook kun je concrete voorwerpen
gebruiken om woorden uit versjes te
verduidelijken.
De meeste kinderen vinden zingen een plezierige
activiteit. Ook jonge baby’s vinden het fi jn als
er een liedje voor hen wordt gezongen, bijvoorbeeld
een wiegeliedje voor het slapen gaan.
Bij heel jonge baby’s kun je het beste steeds
dezelfde liedjes zingen. De herkenning die dat
oplevert, geeft hen een gevoel van veiligheid.
Naarmate kinderen ouder worden, kun je steeds
meer nieuwe liedjes toevoegen. Maak tijdens
het zingen de gebaren die in het liedje voorkomen,
bijvoorbeeld in de handen klappen. Hierdoor
leert het kind een koppeling maken tussen
de woorden in het versje en de bewegingen die
erbij horen. De baby gaat deze gebaren geleidelijk
aan herkennen en zal ze proberen na te doen.
PRAKTIJKVOORBEELD
Alle kinderen uit de groep zitten aan tafel
voor het fruithapje. Leidster Juliëtte gaat
eerst liedjes met de kinderen zingen,
waaronder het volgende liedje:
Ze kunnen zeggen wat ze willen, maar de
olifant heeft de allerdikste billen van het
hele land. En de giraf heeft de allerlangste
nek, nek, nek. En het nijlpaard heeft de
allergrootste bek, bek, bek.
Juliëtte heeft een plaat bij het liedje gemaakt
met drie grote gekleurde stickers:
één van een olifant, één van een giraf en
één van een nijlpaard. De kinderen kijken
geïnteresseerd naar de afbeeldingen.
Sommige dreumesen beginnen te wijzen
en te roepen: Olifant! Ja, goed zo!, zegt
Juliëtte. Ze wijst de olifant aan en zegt:
Dit is de …? en laat de kinderen aanvullen:
Olifant! Dat is de…? Giraf! En dit is
het…? Nijlpaard! Jullie weten vast wel
welk liedje daarbij hoort? Tijdens het
zingen van het liedje wijst Juliëtte naar
de dikke billen van de olifant, de lange
nek van de giraf en de grote bek van het
nijlpaard. Na afl oop van het zingen zijn
de kinderen nog zeer geboeid door de afbeeldingen
van de dieren. Leidster Juliëtte
praat met hen over de plaatjes en helpt de
kinderen om de dieren en hun lichaamsdelen
te benoemen.
Verder kun je ook voorwerpen gebruiken bij het
zingen van een liedje, zodat het kind de woorden
uit het liedje leert.
Baby’s vinden vooral liedjes leuk waarbij ze iets
kunnen doen en ontdekken, bijvoorbeeld klappen
in de handjes of op de tafel slaan. Dreumesen
vinden vooral herhaling leuk. Dreumesen
kunnen ook al kiezen welk liedje zij willen
zingen. Maak hiervoor kaarten waarop een
afbeelding staat van het liedje, bijvoorbeeld een
afbeelding (in kleur) van een eendje bij het liedje
‘Alle eendjes zwemmen in het water’, of een paddenstoel
bij ‘Op een grote paddenstoel’. Steeds
als je het liedje zingt, neem je de afbeelding er-

ij. Als het kind het liedje een aantal keren heeft
gehoord, zal hij de verbinding leggen tussen
de kaart en het liedje. Je kunt nu aan het kind
vragen welk liedje jullie zullen gaan zingen, en je
laat hem kiezen tussen twee kaarten. Kinderen
kunnen zo al ‘lezen’ welk liedje ze graag willen
zingen. Je kunt ook plaatjes zoeken van dieren
of voorwerpen die in een bepaald liedje voorkomen,
zodat je ernaar kunt wijzen tijdens het
zingen van dat liedje. Dit zorgt ervoor dat kinderen
de betekenissen van de woorden goed leren.
Ditzelfde kun je natuurlijk ook met behulp van
voorwerpen doen. Liedjes voor dreumesen zijn
zeer geschikt om in groepsverband te zingen.
In de spiegel kijken
Samen in de spiegel kijken is een leuke activiteit
om gesprekjes uit te lokken met kinderen. Een
jonge baby weet niet dat hij zichzelf ziet, maar
denkt dat hij naar een ander kind kijkt. Een baby
vindt het erg leuk om naar andere kinderen te
kijken en om hun bewegingen na te doen. Hij zal
naar zijn spiegelbeeld wijzen en grijpen en zal
vanzelf gaan praten tegen dat ‘andere kindje’.
Praat met de baby, en vertel wat je ziet: Zullen
wij naar het kindje zwaaien? Kijk, het kindje
zwaait ook! Wijs de baby aan in de spiegel en
vraag hem wie dat is. Je kunt ook zijn haartjes
borstelen terwijl je voor de spiegel staat. Wijs
ook jezelf een keer aan, en praat erover.
Je kunt het kind verrassen door een voorwerp,
bijvoorbeeld een knuffel of een handpop achter
je rug te verstoppen, en deze dan tevoorschijn te
halen zodat de baby het voorwerp in de spiegel
kan zien. Vanaf tien maanden zal de baby proberen
bewegende voorwerpen die hij alleen in de
spiegel ziet te pakken. Je kunt ook meer kinderen
voor een spiegel zetten, bijvoorbeeld in een
wipstoeltje. Als één kind begint te brabbelen of
geluidjes maakt, zal de rest mee gaan doen.
Vanaf ongeveer vijftien tot achttien maanden
leert het kind ontdekken dat hij het zelf is, die hij
in de spiegel ziet. Om erachter te komen of hij
dit al weet, kun je ongemerkt met kleurkrijt een
rode stip op zijn neus maken. Als het kind naar
zijn eigen neus grijpt, heeft hij in de gaten dat hij
naar zichzelf kijkt. Praat met het kind over wat
hij ziet. In plaats van een stip op zijn neus kun je
ook een gekke muts op zijn hoofd zetten.
29

30
8
BOEKJES
Ook voor de kleintjes van nul tot twee jaar zijn er
al boekjes. Hoewel voorlezen in de traditionele
betekenis van het woord met de jongste baby’s
nog niet mogelijk is, kun je toch ook met hen
al op interactieve wijze met boekjes bezig zijn.
Kinderen maken een ontwikkeling door in de
wijze waarop ze met boekjes omgaan. Die hangt
samen met de ontwikkeling van hun waarneming,
hun motorische ontwikkeling, hun cognitieve
ontwikkeling en hun taalontwikkeling. In dit
hoofdstuk besteden we aandacht aan de wijze
waarop je aan baby’s en dreumesen kunt voorlezen.
We bespreken de verschillende boekjes die
er zijn voor kinderen van nul tot twee jaar en we
beschrijven hoe het voorlezen er in verschillende
leeftijdsfasen uitziet. We sluiten het hoofdstuk af
met negen voorleestips.
8.1 Voorlezen aan baby’s
en dreumesen
Voorlezen is leerzaam, maar vooral leuk!
Het voorlezen van boekjes is erg goed voor de
ontwikkeling van jonge kinderen. Door samen
met een volwassene naar een boekje te kijken
en erover te praten, breidt het kind zijn kennis
van nieuwe woorden uit en leert hij veel over de
wereld waarin hij leeft. Zo leert hij nieuwe dieren
en voorwerpen kennen en bijvoorbeeld kleuren
en vormen. Daarnaast zorgt het voorlezen ervoor
dat het kind zijn communicatievaardigheden verbetert;
hij leert om naar jou te luisteren en daar
vervolgens op te reageren.
Hoewel kinderen veel van voorlezen leren, is het
belangrijkste dat ze er plezier aan beleven. Het
kind moet voorlezen vooral ervaren als iets dat
fi jn is om samen te doen. Het is een moment
van ontspanning, waarbij het kind lekker tegen
je aan kan kruipen. Daarnaast is het leuk en
spannend voor het kind om samen met jou naar
de plaatjes te kijken en daarop te reageren. Laat
je tijdens het voorlezen niet alleen leiden door
het boekje, maar vooral door de reacties van het
kind. Kijk goed naar wat het kind al kan en wat
hij leuk vindt.
Naarmate kinderen ouder worden, zullen ze
steeds vaker met een boekje naar jou toe komen,
omdat ze het fi jn vinden om voorgelezen te
worden. Je kunt het kind ook verleiden tot een
voorleesmoment door zelf een boekje aan te
bieden. Heel vaak zal het kind hier enthousiast
op reageren. Soms heeft hij er echter geen zin in,
en dan is het belangrijk dat je dat respecteert.
Het kind bepaalt of het wel of geen zin heeft in
het bekijken van een boekje. Als hij niet wil, dan
houdt het op.
De aandachtsspanne van jonge kinderen is
boven dien van korte duur. Een kind kan vol
enthousiasme bij je op schoot kruipen om samen
een boekje te lezen, maar na een paar minuten
de aandacht voor het boekje verliezen en weg
willen. Volg daarin altijd het kind. Op die manier
blijft het kijken in boekjes, vertellen en voorlezen
een fi jne activiteit voor kinderen. Je kunt beter
meerdere keren op een dag een kort voorleesmoment
inlassen dan proberen om één keer lang
voor te lezen. Het is niet erg dat je niet een heel
boek kunt lezen. Het is voor het kind fantastisch
om één of enkele pagina´s samen met jou te
bekijken en daarover te praten.
Voorleesroutine
Wanneer je op vaste tijden voorleest, bijvoorbeeld
als een kind net uit bed komt, wordt het
voorlezen een routine in de dagindeling van het
kind. Het geeft het kind duidelijkheid over wat
er gaat gebeuren; eerst wakker worden, dan aankleden
en daarna voorlezen. Daarnaast kan er
natuurlijk ook op andere momenten gedurende
de dag worden voorgelezen. Naarmate kinderen
ouder worden, zullen ze steeds vaker zelf
aangeven dat ze voorgelezen willen worden door
met een boekje naar jou toe te komen. Wanneer
kinderen moeite hebben om zelf een boek te
kiezen, kun je hen daarbij helpen door de keuze
te beperken tot twee boekjes. Laat de voorkant
van de boeken aan het kind zien en vraag hem
om één van de boekjes te kiezen. Dat boekje ga
je voorlezen.
Waar en aan wie lees je voor?
Kies altijd een fi jne, rustige plek om voor te
lezen. Ga bijvoorbeeld samen met het kind op
de bank zitten of op een zacht vloerkleed. Baby’s
en dreumesen hebben veel persoonlijke aandacht
nodig bij het voorlezen. Dat uit zich ook
in lichamelijk contact: lekker op schoot bij de
voorlezer of naast elkaar op de bank. Hoewel

voorlezen aan een groepje kinderen meestal pas
gebeurt bij peuters, is dit ook bij dreumesen al
wel mogelijk. Zorg dat het groepje niet te groot
is (maximaal vijf kinderen), zodat alle kinderen
de plaatjes in het boek goed kunnen zien en jou
goed kunnen horen. Het is een prettige ervaring
voor kinderen om samen naar jou te kijken en te
luisteren en op elkaar te reageren.
Het voorlezen aan een groepje kan het individuele
voorlezen bij jonge kinderen niet vervangen.
Het heeft een andere functie; het gaat hierbij
meer om het groepsproces. Baby’s zullen er nog
niet zoveel van meekrijgen, maar kunnen er wel
bijzitten. Zij vinden het gewoon interessant om
te zien wat er gebeurt en ze zien dat het leuk is
om samen een boekje te lezen. Behalve voorlezen
kun je ook gezamenlijk liedjes zingen met
baby’s en dreumesen. Met deze activiteit kun
je kinderen voorbereiden op de routine van het
voorlezen van een boekje in de kring.
Herhaald voorlezen
Naarmate er meer tekst in boekjes voorkomt,
is het belangrijk om die ook voor te lezen. Wanneer
je regelmatig hetzelfde boekje voorleest,
gaan kinderen de tekst uit dat boek herkennen.
Kinderen vinden het fantastisch om hun favoriete
boek steeds weer opnieuw te horen. Het voorlezen
is dan een ‘feest der herkenning’ voor hen.
Ze genieten ervan om steeds dezelfde tekst te
horen en zullen op een gegeven moment ook zelf
woorden gaan aanvullen. Met name boekjes op
rijm zijn zeer geschikt om voor te lezen aan jonge
kinderen. Het rijm helpt de kinderen om de tekst
te onthouden en mee op te zeggen.
Kinderen vinden het niet alleen leuk als je een
prentenboek herhaald voorleest, maar ze leren
er ook meer van dan wanneer het boek maar
één keer wordt voorgelezen. Herhaald voorlezen
heeft een positieve invloed op de taalvaardigheid
van kinderen. Kinderen gaan de nieuwe
woorden uit het verhaal steeds beter beheersen
en zijn steeds beter in staat om een gesprekje
te voeren over het boek.
Voorlezen met voorwerpen
Zoals uit de beschrijving in paragraaf 8.3 zal
blijken, is bij voorlezen sprake van meer dan
kijken en vertellen alleen. Je kunt geluiden en
gebaren maken bij de plaatjes in het verhaal,
liedjes zingen en versjes opzeggen met het kind.
Daarnaast kun je voorwerpen en knuffels gebruiken
om de afbeeldingen in het boek te ondersteunen.
Hiermee kun je ook gebeurtenissen of
handelingen uit het verhaal nadoen en spelletjes
doen met het kind. Verder zijn handpoppen en
vingerpopjes bij uitstek geschikt om het voorlezen
te ondersteunen. Bij sommige boekjes is
de hoofdpersoon uit het verhaal zelfs beschikbaar
als handpop. Je kunt deze pop het verhaal
laten vertellen en naspelen, en via de pop met
het kind praten. Baby’s en dreumesen vinden
dit erg leuk en reageren graag op de handpop.
Praten over ervaringen van het kind
Kinderen praten het liefst over dingen die met
henzelf te maken hebben. Vaak leggen kinderen
uit zichzelf al een koppeling tussen de plaatjes
in het boek en hun eigen leven. Als er een bal op
het plaatje staat, willen ze misschien vertellen
dat zij thuis ook een bal hebben en wat ze daarmee
doen. Of een kind vertelt naar aanleiding
van een boekje over aankleden vol trots over zijn
nieuwe schoenen. Taal is het meest betekenisvol
voor kinderen als die gaat over dingen die dicht
bij henzelf liggen. Moedig de kinderen tijdens
het voorlezen daarom regelmatig aan om te
vertellen over hun eigen ervaringen.
8.2 Keuze uit veel boekjes
Er zijn veel verschillende soorten boekjes voor
jonge kinderen. Deze boekjes verschillen allereerst
in het materiaal waarvan ze zijn gemaakt:
er zijn stoffen boekjes, plastic boekjes en kartonnen
boekjes. Veel boekjes hebben bladzijden
die je kunt omslaan, maar er zijn ook boekjes
die kunnen worden uitgevouwen tot één lange
strook met plaatjes. Ook zijn er boekjes met fl apjes
die kunnen worden geopend of vakjes waarin
wat verstopt zit. Boekjes voor jonge kinderen
zijn over het algemeen stevig. Dit is belangrijk,
omdat kinderen nog niet voorzichtig met boekjes
kunnen omgaan en er wel zelfstandig in moeten
kunnen kijken. De boeken moeten dus tegen
een stootje kunnen. De boeken moeten ook
niet te groot zijn, zodat kinderen ze zelf kunnen
vasthouden en er zelf in kunnen bladeren. Hardkartonnen
boekjes voor jonge kinderen hebben
31

32
over het algemeen afgeronde hoeken, zodat
kinderen zichzelf er niet aan kunnen bezeren.
Boekjes voor kinderen van nul tot twee jaar
Er zijn al boekjes te verkrijgen voor kinderen
vanaf drie maanden. Deze zijn vaak van stof of
zacht plastic. De plastic boekjes kunnen ook mee
in bad. In deze boekjes voor de allerkleinsten
staat meestal op elke bladzijde een plaatje van
een bekend voorwerp. Het is voor heel jonge kinderen
nog moeilijk om bijvoorbeeld een tekening
van een poes te herkennen als de echte poes die
rondloopt in de kamer. Het is daarom belangrijk
dat de poes zo realistisch mogelijk in het boekje
wordt afgebeeld, in een heldere kleur en met
duidelijke contouren. Boekjes voor de jongste
kinderen bevatten ook vaak geluidjes, zoals rammelboekjes,
knisperboekjes of boekjes waarmee
kinderen door te knijpen geluiden kunnen
maken. Ook zijn er aai- of voelboekjes, waarbij er
verschillende stofjes in het boekje verwerkt zijn
die kinderen kunnen voelen. Deze boekjes zitten
vaak vol verrassingen en kinderen krijgen er niet
snel genoeg van.
Voor kinderen vanaf zes maanden zijn er boekjes
met fl apjes en schuifjes verkrijgbaar. Vaak staat
op elke bladzijde eenzelfde soort vraag (bijvoorbeeld:
Wie is daar? Kiekeboe!). Als je het fl apje
opent of het schuifje wegtrekt, wordt duidelijk
welk voorwerp, welk dier of welke persoon
erachter verborgen zit. Baby’s vinden het heel
spannend om te ontdekken wat er achter de
fl apjes of schuifjes zit. Je kunt deze boekjes niet
vaak genoeg met hen bekijken!
Voor kinderen vanaf veertien maanden zijn er
veel aanwijsboeken beschikbaar. Op één bladzijde
staan vaak meerdere voorwerpen, die het
kind kan aanwijzen en benoemen.
In de boekjes voor kinderen vanaf twintig maanden
wordt op een bladzijde behalve een voorwerp
ook vaak een handeling afgebeeld, waartussen
het kind een relatie leert leggen. Het gaat
om handelingen die het kind zelf herkent, van
thuis, van het kinderdagverblijf of van buiten.
De boekjes gaan bijvoorbeeld over in bad gaan
of aankleden, onderwerpen waarmee het kind
vertrouwd is.
Boekjes voor kinderen van twee tot vier jaar
In boekjes voor kinderen vanaf twee jaar is
al sprake van een eenvoudige verhaallijn. De
plaatjes worden daarbij ondersteund door korte
tekst. Om het verhaal te kunnen begrijpen,
moeten kinderen een relatie kunnen leggen tussen
de verschillende bladzijden in het boek. Ook
voor deze leeftijd zijn er uitklapboeken, dat wil
zeggen boeken waarbij plaatjes verstopt zitten
achter uitklapbare fl apjes karton. Het is elke
keer weer spannend voor kinderen om het fl apje
te openen en te ontdekken wat erachter zit.
Voor kinderen vanaf drie jaar zijn er veel boekjes
met zogenaamde stapelverhalen. Dit zijn
verhalen met veel herhaling. Er is sprake van een
bepaalde gebeurtenis of vraag die telkens weer
terug komt. Een kindje is bijvoorbeeld op zoek
naar zijn knuffelbeer en vraagt zich af of de beer
onder het bed, in de doos of achter de bank ligt.
Het antwoord is steeds Nee, daar ligt de beer
niet!, waarna er weer op een andere plek gezocht
wordt. Kinderen houden heel erg van deze
herhaling. Doordat dezelfde begrippen telkens
terugkomen in het verhaal, leren kinderen deze
erg goed kennen.
Prentenboeken voor kinderen vanaf vier jaar
bevatten fantasieverhalen met meer ingewikkelde
verhaallijnen. Kinderen leren zich inleven in
andere personen of situaties en leren verbanden
leggen tussen verschillende gebeurtenissen in
het verhaal. Voor meer informatie over voorlezen
aan peuters en kleuters verwijzen we naar de
publicaties van De Taallijn die daarover verschenen
zijn.
Er bestaat ook een woordenboek voor jonge
kinderen, namelijk Mijn eerste Van Dale voorleeswoordenboek.
Dit boek is bedoeld voor
kinderen vanaf twee jaar. Het boek bevat de
eerste ruim duizend woorden die kinderen zelf
kunnen zeggen voordat ze naar school gaan. Elk
woord wordt uitgelegd aan de hand van een illustratie
en een versje. De woorden zijn afkomstig
uit de dagelijkse leefwereld van jonge kinderen
en de onderwerpen van de versjes zijn dus zeer
herken baar voor kinderen. De versjes zijn vaak
gericht op interactie; je kunt er gebaren bij
maken, handelingen nadoen, een voorwerp bij
pakken en er met de kinderen over doorpraten.

Zelf boeken maken
Behalve de boeken die in de winkel of de bibliotheek
verkrijgbaar zijn, is het ook erg leuk om zelf
boekjes te maken met foto’s en afbeeldingen. Je
kunt een speciaal boek maken voor elke groep.
Neem foto’s van alle kinderen en leidsters in de
groep in verschillende situaties, zoals tijdens
het naar bed gaan, aankleden, voorlezen, samen
eten, enzovoort. Vul het boek regelmatig aan
met nieuwe foto’s. Samen met jou kijken in en
praten over een boekje met bekende mensen
en situaties vinden kinderen fantastisch. Met
een dergelijk boek zijn de mooiste verhalen te
vertellen! Daarnaast kun je voor elk kind een
eigen boekje maken, waarin foto’s, plaatjes en
tekeningen staan van mensen en dingen die
voor dat kind belangrijk zijn, zowel thuis als op
het kinderdagverblijf. In hoofdstuk 9 gaan we
uitgebreid in op de inhoud van zo’n eigen boekje
en de manier waarop je daar samen met ouders
aan kunt werken.
Boekjes in de speel- en leefomgeving
Zorg dat kinderen van jongs af aan toegang hebben
tot boekjes. Leg de boekjes neer op plekken
waar kinderen de meeste tijd doorbrengen, zoals
in hun bedje, op de commode, in de box of op
een speelkleed op de grond, zodat de kinderen
de boekjes zelf kunnen pakken als ze dat willen.
Voor de kinderen die al kruipen, is het goed
om een apart hoekje in te richten waar boekjes
liggen op kruiphoogte. Zorg dat daar veel
verschillende boekjes liggen waaruit kinderen
kunnen kiezen. In de hoek kun je ook een gezellige
plek creëren waarin je samen met een kind
kunt gaan zitten om voor te lezen, bijvoorbeeld
op een zacht kleed met kussens of op een bank.
Daarnaast zul je wellicht ook een aantal boeken
willen opbergen op een plek waar de kinderen
niet bij kunnen, namelijk de boeken die wat
kwetsbaarder zijn en die je wilt voorlezen aan
groepjes kinderen.
Het is belangrijk om ervoor te zorgen dat de
boeken ook zichtbaar zijn voor ouders. Leg
bijvoorbeeld ’s ochtends enkele boekjes klaar,
zodat ouders samen met hun kind zo’n boekje
kunnen bekijken voordat ze weggaan. Op die
manier maken niet alleen de kinderen kennis
met boeken, maar laat je ook aan de ouders
zien wat voor boekjes kinderen leuk vinden.
8.3 Voorlezen in verschillende
fasen
Elk kind ontwikkelt zich in een ander tempo.
Om een handreiking te bieden bij het voorlezen,
maken we in deze paragraaf toch een grof onderscheid
tussen vier fasen in de voorleesontwikkeling,
namelijk de fase van nul tot een half jaar,
van een half tot een jaar, van een tot anderhalf
jaar en van anderhalf tot twee jaar.
Nul tot een half jaar
In de periode van nul tot zes maanden leert een
baby ontdekken wat een boek is. Het is belangrijk
dat het kind veel kansen krijgt om boekjes
te verkennen. De baby is in deze periode vooral
bezig met het onderzoeken van het boek als
voorwerp. Dat doet hij – zoals bij zijn speelgoed
– met zijn ogen, handen en mond. De baby verkent
hoe het boekje voelt en hoe het smaakt, hij
zwaait met het boekje en gooit het op de grond.
Volg het kind zoveel mogelijk in zijn interacties
met het boek. Je kunt de baby het boekje aangeven
en laten vasthouden, en het boekje oprapen
en teruggeven als hij het weggooit. Als het kind
het boekje vast heeft, kun je hem helpen om het
boekje open te maken. Het zal een grote verrassing
voor hem zijn dat het boekje open kan!
In het eerste half jaar neemt de afstand waarop
een baby scherp kan zien steeds verder toe.
Vooral felgekleurde afbeeldingen met duidelijke
contouren trekken de aandacht van het kind en
hij kan hier geboeid naar kijken. Als de baby
gericht naar een plaatje kijkt, kun je daarop
ingaan door over het plaatje te vertellen of er
een bekend liedje bij te zingen. Het kind geniet
er erg van om jou te horen praten en zingen. Ook
vindt hij het leuk om te voelen aan verschillende
materialen in het boekje en om allerlei geluidjes
bij de plaatjes te horen. De baby zal soms al
proberen om geluidjes die jij maakt, na te doen.
Als je merkt dat een baby een bepaald gebaar of
geluid erg leuk vindt, kun je dit vaker toepassen,
zodat het kind nog meer plezier beleeft aan het
samen voorlezen.
Soms zijn kinderen erg geboeid door één
bepaalde bladzijde uit het boek. Sluit je aan bij
de interesse van het kind en praat met hem over
de afbeelding op deze bladzijde. Je vertelt wat
33

34
er op de bladzijde te zien is, bijvoorbeeld: Wat
een mooie beer is dat! Het is een bruine beer. Hij
heeft twee ogen en een neus en een mond [wijs
aan]. De beer lacht, zie je dat? Kijk, hij lacht [lach
zelf ook]. De beer is blij. Jij lacht ook, zie ik! Ben
jij ook blij?
Door samen met een baby boekjes te bekijken,
leert het kind dat ‘voorlezen’ een fi jne activiteit
is. Het is prettig en gezellig om bij jou te zitten
en samen naar het boekje te kijken en daarover
te praten. Ook knuffelen hoort daarbij. Houd er
rekening mee dat de aandacht van heel jonge
kinderen nog van erg korte duur is.
Half tot een jaar
In de leeftijd van zes tot twaalf maanden leert
de baby een boekje steeds beter vasthouden.
Zelf bladeren is wel nog moeilijk. Uitklapboekjes
zijn erg geschikt om alleen te bekijken, omdat ze
zo uit elkaar vallen en het kind zonder te bladeren
verschillende bladzijden kan bekijken. De
aandacht van de baby is nu steeds meer gericht
op de inhoud van het boekje. Het kind ziet de
plaatjes in het boekje nu helemaal scherp en kan
er al wat langer naar kijken. De baby houdt het
boekje vaak nog ondersteboven en slaat met zijn
handje op de plaatjes die hij ziet. Hij ontdekt nu
veel nieuwe dingen in het boek: hij ziet opvallende
kleuren, voelt verschillende materialen
(bijvoorbeeld een lekker zacht vachtje in het
boek) en hoort allerlei geluidjes.
Samen met jou valt er voor het kind nog veel
meer te ontdekken in een boekje. Je kunt zijn
belangstelling wekken door dingen aan te wijzen
en te benoemen, bijvoorbeeld: Kijk eens, dat is
een koe! De koe eet gras. Het kind reageert hierop
door te kijken en ook te wijzen. Je kunt ook
verschillende gebaren maken bij handelingen
op de afbeeldingen (zoals zwaaien, aankleden,
stampen). Bijvoorbeeld: Nijntje zwaait naar papa
en mama [zwaai zelf met je hand]. Dag papa, dag
mama [blijf zwaaien]. Naarmate het kind ouder
wordt, gaat hij plaatjes in boeken herkennen en
gaat hij ook uit zichzelf naar plaatjes wijzen die
hij leuk vindt; vervolgens kijkt hij verwachtingsvol
naar jou voor een reactie. Het kind begrijpt
nu al steeds meer van wat jij vertelt. Hij zal
ook steeds vaker proberen om zelf geluiden te
maken als reactie op jouw woorden en geluiden.
Door de geluidjes van de baby te herhalen, kun
je hem aanmoedigen om meer te ‘vertellen’ bij
de plaatjes.
De baby begint de plaatjes in de boeken ook in
verband te brengen met voorwerpen in zijn omgeving;
bijvoorbeeld een plaatje van een bal en
een echte bal waarmee je kunt rollen. Je kunt het
kind helpen om deze verbanden te leggen door
tijdens het voorlezen het ‘echte’ voorwerp erbij
te pakken en te benoemen.
In interactie met jou pikt het kind de eerste
voorleesroutines op, namelijk het omslaan van
de bladzijden, het aanwijzen van afbeeldingen,
het maken van geluiden bij de plaatjes, het tonen
van concrete voorwerpen of het nadoen van
acties op de plaatjes.
PRAKTIJKVOORBEELD
Lola van tien maanden zit samen met leidster
Hanneke op de bank. Hanneke laat
haar het boekje Kiekeboe, poes! zien. Lola
wijst met haar vingertje naar de oranje
poes op de voorkant van het boekje. Ja,
dat is een poes! zegt Hanneke. Een mooie
oranje poes. Zullen we het boekje eens
openmaken? Op de volgende bladzijde
leest ze: Woef, woef! Wie is daar? Hanneke
kijkt naar Lola: Wie zit er achter
het fl apje? Lola wijst naar het fl apje en
kijkt vragend naar Hanneke. Zullen we
het fl apje openmaken? Hanneke slaat
het fl apje om en zegt: Kiekeboe! Het is
een hondje dat wil spelen! Lola lacht en
slaat met haar handje op het hondje. Woef
woef! zegt Hanneke. Lola probeert haar na
te doen en maakt een geluidje. Hanneke
reageert: Ja, goed zo, Lola! Woef woef,
zegt het hondje!
Een tot anderhalf jaar
Een kind in de leeftijd van twaalf tot achttien
maanden leert om zelf bladzijden om te slaan.
Bij boekjes met dunne bladzijden gaat dat
meestal nog met meerdere bladzijden tegelijk.
Het kind begint de plaatjes nu steeds beter te
begrijpen en gaat ook details ontdekken en herkennen.
Hij heeft meer aandacht voor de vorm
en grootte van afbeeldingen en kan afgebeelde
gezichtsuitdrukkingen beter interpreteren. Het

kind brabbelt nu veel. Geleidelijk aan gaat het
jouw woorden nazeggen en bekende plaatjes
benoemen met woorden.
Je kunt het kind opdrachten geven om dingen
aan te wijzen in het boekje, bijvoorbeeld: Waar
is de bal? Ja, daar is de bal! Goed, zo! Ze weten
nu ook dat het woord ‘bal’ zowel betrekking
heeft op de afbeelding van de bal in het boek
als op de echte bal die in de kamer ligt. Moedig
het kind aan om ook zelf te wijzen en te vertellen
bij de plaatjes.
In deze fase hebben kinderen vaak een voorkeur
voor één bepaald boekje, dat ze steeds opnieuw
met jou willen bekijken. Ze weten al welk plaatje
er gaat komen en kijken met veel plezier uit naar
het geluidje of de beweging die daarbij hoort.
Soms willen kinderen steeds hetzelfde plaatje
opzoeken en daarover praten. Dat is prima; volg
zoveel mogelijk de interesse van het kind.
Anderhalf tot twee jaar
Vanaf achttien maanden begint de woordenschat
van kinderen sterk toe te nemen. Ze willen
nu graag alles benoemen en vragen vaak aan
jou wat iets is. Het voorlezen van boekjes sluit
perfect aan bij deze belangstelling om nieuwe
woorden te leren. De dreumes krijgt nu een
steeds actievere rol bij het voorlezen en begint
steeds meer te praten bij de plaatjes. Kinderen
van deze leeftijd zijn dol op verrassende elementen
in boekjes.
Behalve het benoemen van voorwerpen en
dieren, kun je nu ook steeds meer gebeurtenissen
en handelingen met het kind bespreken. In
boekjes voor dreumesen staan vaak gebeurtenissen
centraal die herkenbaar zijn voor hen,
zoals het naar bed gaan, een knuffel kwijtraken
of een boodschap doen. Bij veel gebeurtenissen
spelen ook gevoelens een rol. Je kunt veel
vertellen bij de plaatjes en vragen stellen aan
het kind. In een boekje staat bijvoorbeeld een
afbeelding van een huilend kindje dat van zijn
fi ets is gevallen. Samen met de dreumes praat
je over dit plaatje: Waarom huilt het kindje?
Misschien heeft het kind dit zelf wel eens
meegemaakt; hij wil er dan vast op reageren!
Je kunt concrete voorwerpen gebruiken om de
gebeurtenissen in het boek na te spelen. Omdat
dreumesen vaak erg actief zijn, is voorlezen voor
hen een fi jn rustpunt in een drukke dag.
PRAKTIJKVOORBEELD
Thies van 22 maanden komt met een boekje
naar leidster Els toe. Wil jij een boekje
lezen, Thies? vraagt Els. Thies knikt
enthousiast ja. Hij heeft het boekje ‘Kleine
Leon is bloot’ meegenomen. Het is zijn
lievelingsboek. Hij wil het ook het liefst
zelf vasthouden. Samen kijken ze naar de
voorkant van het boekje. Thies wijst naar
het blote jongetje en roept: Boot! Ja, zegt
Els, kleine Leon is bloot. Thies lacht. Op
de eerste bladzijde van het boekje staat
een afbeelding van een luier. Luier! roept
Thies en hij wijst naar het plaatje. Ja, goed
zo, dat is een luier! Leon moet een luier
aan, leest Els. Luier aan, herhaalt Thies,
en hij wijst naar Leon. Ja, zegt Els, Leon
moet een luier aan. Heb jij ook een luier
aan, Thies? Thies doet het randje van zijn
broek opzij, en zegt: Luier aan. Ja, zegt Els,
jij hebt ook een luier aan. Net als Leon.
Dan bladert Els weer verder naar de volgende
bladzijde. Thies wijst enthousiast
naar de afbeelding op de linkerpagina, en
roept: Hemd aan! Ja, goed zo Thies, Leon
moet ook een hemdje aan! Kijk maar, hier
heeft hij het hemdje aan, en ze wijst naar
de rechterpagina. Ik ook hemd, zegt Thies,
en hij doet zijn trui omhoog. Ja, jij hebt
ook een hemd aan. Net als Leon. Verder
krijgt Leon in het boekje nog sokken, een
trui, een broek en schoenen aan. Thies
geniet van de vergelijking die op elke
bladzijde tussen hem en Leon kan worden
gemaakt!
8.4 Voorleestips
In het onderstaande schema staan negen tips
die van belang zijn bij het voorlezen van prentenboeken
aan jonge kinderen. Tijdens het voorlezen
pas je veel interactievaardigheden toe
die ook tijdens gesprekjes en spelletjes met
kinderen aan de orde komen. Deze interactievaardigheden
vind je terug in hoofdstuk 5.
35

36
Tip Beschrijving
1 Tref een goede voorbereiding Kies een geschikt boek. Bekijk het boekje goed
voordat je het gaat voorlezen en bedenk vooraf
wat je bij de plaatjes kunt vertellen, laten zien,
voordoen et cetera.
2 Zorg dat het voorlezen niet te
lang duurt
Baby’s en dreumesen kunnen zich nog niet zo lang
concentreren. Houd daarom goed in de gaten of het
kind nog geïnteresseerd is. Als dat niet meer het
geval is, stop dan met voorlezen.
3 Volg het kind Kijk goed naar de manier waarop het kind met het
boek omgaat. Volg het kind in zijn interacties met het
boek en praat met hem over wat hij doet. Als een baby
alleen nog maar interesse toont in het omslaan van
bladzijden zonder echt te kijken, dwing hem daar dan
ook niet toe, maar praat met hem over wat hij doet.
4 Laat de voorkant van het boek
zien
5 Probeer te ontdekken welk
plaatje favoriet is
6 Vertel wat er op het plaatje te
zien is
Vestig de aandacht van het kind op de voorkant van
het boek en bespreek waar het boek over gaat. Zeg
bijvoorbeeld: Kijk, dit is het boekje over het eendje.
Weet je nog waar het boekje over gaat?
Door dit regelmatig te doen, raakt het kind gewend
aan deze voorleesroutine. Door te praten over de
voorkant maak je het kind ook nieuwsgierig naar de
rest van het boekje.
Kijk goed naar het kind terwijl hij op de plaatjes
reageert. Als je ontdekt wat zijn favoriete plaatje
in het boek is, kun je daar met hem over praten.
Wijs aan en benoem aspecten van de illustratie en
vertel wat er op het plaatje te zien is. Ook al begrijpt
een baby je misschien nog niet, het is voor hem
plezierig om jou over het plaatje te horen praten.
7 Laat concrete voorwerpen zien Gebruik concrete voorwerpen om de betekenis van
woorden te verduidelijken. Wanneer je een echte
banaan kunt laten zien bij het plaatje van de banaan,
begrijpt het kind beter waar het woord banaan naar
verwijst.
8 Speel gebeurtenissen uit het
boek na
9 Lees een boek meerdere keren
voor
Doe acties uit het boek na, zoals tanden poetsen of
zwaaien. Je kunt ook (hand)poppen gebruiken om
gebeurtenissen uit het boek na te spelen. Kinderen
zullen de gebeurtenissen uit het verhaal hierdoor
beter begrijpen.
Jonge kinderen vinden het leuk om hetzelfde boek
steeds opnieuw te horen. Het kind kan op een gegeven
moment voorspellen wat er gebeurt of zelfs woorden
invullen. Dit is een leuk spel! Met name boeken op
rijm zijn hiervoor zeer geschikt.

9
TAAL STIMULEREN SAMEN MET OUDERS
Taal stimuleren doe je natuurlijk niet alleen,
maar samen met de ouders van kinderen. Om
goed te kunnen samenwerken bij het opvoeden
en verzorgen van kinderen, is het belangrijk dat
je een goede relatie onderhoudt met ouders. In
dit hoofdstuk bespreken we wat je kunt doen om
ouders te betrekken bij de taalstimulering op het
kinderdagverblijf en andersom. Daarbij komen
twee hulpmiddelen aan de orde die hieraan een
bijdrage leveren, namelijk het fotoboek van het
kind en het fotoboek van het kinderdagverblijf.
9.1 Samen opvoeden en verzorgen
Pedagogisch partnerschap
Ouders en kinderdagverblijven delen de opvoeding
en verzorging van kinderen; zij zijn
elkaars pedagogische partners. Het pedagogisch
partnerschap is waar kinderdagverblijven en
ouders naar moeten streven om samen vorm te
geven. Ouders zijn uiteraard ook klant van het
kinderdagverblijf. En er zijn natuurlijk ook ouders
die de leidster (helaas) vooral als oppas zien.
Wanneer je misschien niet de waardering krijgt
van ouders die je verdient, is het soms moeilijk
om het partnerschap vorm te geven. Maar je zult
daar als professional altijd aan blijven werken.
Het helpt om je voor te stellen hoe het is om
je kind naar het kinderdagverblijf te brengen.
Vooral de eerste keren je kind naar een kinderdagverblijf
brengen is voor iedere ouder een
belangrijke gebeurtenis. Ouders voelen zich
vaak kwetsbaar omdat er nog geen hechte
vertrouwensband met de leidsters is. Het is
niet voor niets dat kinderdagverblijfmedewerkers
vaak zeggen dat niet alleen het kind een
wen periode nodig heeft, maar ook de ouder.
Een goede wenperiode
De wenperiode is bedoeld om allemaal aan
elkaar te wennen: het kind, de kinderen die er al
zijn en de leidsters leren elkaar kennen. Maar het
is ook in het belang van het kind dat zijn ouders
zich welkom voelen en op hun gemak zijn op het
kinderdagverblijf. Het is fi jn als ouders niet alleen
de leidsters kennen, maar ook (een aantal)
andere kinderen van de groep. Wennen betekent
dus ook dat ouders gedurende de wenperiode
een aantal uren in de groep doorbrengen. Ouders
zien dan hoe een dag op een kinderdagverblijf er
uit ziet, wat de leidsters met de kinderen doen
en vooral belangrijk is dat ze hun eigen kind zien
in de nieuwe omgeving. Misschien is dit niet het
gebruik bij jou op het kinderdagverblijf, maar het
is het overwegen waard om dit in te stellen.
Een warm welkom
Daarna moet een persoonlijke begroeting van
het kind en de ouders bij het brengen en ophalen
vanzelfsprekend zijn. Door contact te maken,
geef je ouders en kinderen de gelegenheid om
even iets door te geven of te vertellen. Een kind
kan vol trots zijn nieuwe knuffel laten zien, of de
leidster ziet bijvoorbeeld dat het kind naar de
kapper is gegaan. Kinderen zijn gevoelig voor de
houding van de ouders: het enthousiasme van
ouders en kinderen beïnvloeden elkaar. En bovendien
is het net die informatie over het leven van
het kind thuis waar jij als leidster mee aan de
slag kan gaan als het om taalstimulering gaat.
Ouders betrekken op verschillende manieren
Een goede wenperiode is dus een belangrijke
start en ook een warm welkom bij het halen en
brengen is van belang. Daarnaast zijn verschillende
vormen van ouderbetrokkenheid mogelijk,
bijvoorbeeld individuele oudergesprekken,
ouderavonden, gezamenlijk vieren van feestdagen,
een nieuwsbrief of een liedjesboek. Deze
verschillende vormen van contact dragen bij
aan een goede afstemming van het leven van
het kind thuis en op het kinderdagverblijf. Een
leidster kan bijvoorbeeld vertellen welk boekje
het kind leuk vindt, terwijl de ouder doorgeeft
bij welk lied het kind in slaap valt. Hierdoor voelt
het kind zich veilig, en dat is weer goed voor zijn
(taal)ontwikkeling. Ouderbetrokkenheid kent vele
‘verschijningsvormen’ waar we in deze brochure
niet bij stil staan (er zijn verscheidene boeken
over geschreven). Wij belichten in de volgende
paragrafen twee manieren van ouderbetrokkenheid
die ook bijdragen aan taalstimulering.
1) Mijn eigen boekje: een fotoboek van het kind
2) Fotoboek van het kinderdagverblijf
9.2 Mijn eigen boekje: een
fotoboek van het kind
Taalstimulering thuis en op het kinderdagverblijf
Kinderen brengen de meeste tijd door met het
37

38
gezin. De kwaliteit van de interactie tussen
ouders en kinderen en het niveau van geletterdheid
van ouders hebben een belangrijke invloed
op de taalontwikkeling van kinderen. Wanneer
de taalstimulering in de thuissituatie van minder
goede kwaliteit is, bestaat het risico dat kinderen
ontwikkelingsachterstanden oplopen. Leidsters
kunnen ouders ideeën voor taalstimulering meegeven
om thuis te proberen. Soms is een kleine
aanwijzing of tip al een stap in de goede richting.
Sommige ouders weten bijvoorbeeld niet dat
baby’s het leuk vinden om boekjes te bekijken.
Alleen al door te vertellen welk boek het kind
leuk vindt, breng je ouders op een goed idee.
Ouders kunnen ideeën oppikken van de leidsters,
maar andersom natuurlijk ook. Daarom is
het goed dat de ouders en de kinderdagverblijfleidsters
informatie uitwisselen. Het kan bijvoorbeeld
zijn dat een kind thuis al is begonnen met
praten, terwijl hij op het kinderdagverblijf nog
niets van zich laat horen. Het helpt het kinderdagverblijf
dan om te horen welke woorden het
kind begrijpt en uitspreekt. Kinderen laten in
eerste instantie vaak vooral woorden horen waar
zij veel mee bezig zijn; voor het ene kind zijn
dat beesten, de ander is zeer geïnteresseerd in
eten, terwijl een derde vooral auto’s leuk vindt.
Kinderen die televisie kijken, steken ook daar
van alles van op en ook hebben jonge kinderen
dikwijls een favoriet boek. Naast voorwerpen zijn
gebeurtenissen in het leven van een kind een
bron om over te willen praten: een oma die is
blijven logeren, buurjongens die op bezoek zijn
geweest, of een bezoek aan een dierentuin. De
dagelijkse vertrouwde omgeving voor het kind is
inspirerend om over te praten. Om kinderen aan
de praat te krijgen is het dus goed om te weten
waar het kind zich thuis mee bezighoudt.
Ieder kind een eigen boekje
Eén van de dingen die je ouders vraagt, is
daarom ook om een fotoboek (ansichtkaartformaat)
te vullen. Het helpt de ouders als
je een klein fotoboek meegeeft waarin je de
eerste pagina’s al hebt gevuld. Allereerst met
een blad waarop de naam van het kind staat
vermeld, met even tueel een aantal foto’s van
het kind, die je zelf hebt gemaakt op het kinderdagverblijf.
Vervolgens is er een blad met
informatie over ‘Mijn eigen boekje’. In Bijlage 1
vind je een voorbeeld van zo’n informatiebrief
voor ouders. Je kunt ouders ook een voorbeeld
van een fotoboekje laten zien om hen ideeën te
geven. In Bijlage 2 is zo’n voorbeeld opgenomen.
Misschien heb je zelf kinderen; in dat geval kun
je een fotoboekje samenstellen van jouw eigen
kind om als voorbeeld aan ouders te laten zien.
Daarna gaat de ouder het boek vullen met foto’s
en neemt het na bijvoorbeeld twee weken weer
mee terug. Het boek is, zoals de naam al zegt,
van het kind zelf. In principe blijft het boekje op
het kinderdagverblijf; wel nodig je ouders uit
om af en toe het boekje te actualiseren met één
of twee nieuwe foto’s. Sommige ouders vinden
het leuk om regelmatig foto’s toe te voegen of te
vervangen. Bijvoorbeeld een aanvulling van een
paar vakantiefoto’s; kinderen zijn immers vaak
vol van de vakantie.
TIP
Vraag eerst de ouders waarvan je denkt
dat zij graag een fotoboekje samenstellen.
Wanneer zij een boekje klaar hebben,
kun je om toestemming vragen om hun
fotoboek af en toe als voorbeeld erbij te
pakken.
Planning
Een goed moment om te vertellen over ‘Mijn
eigen boekje’ is bij het eerste gesprek over het
wennen. Je kunt dan vertellen dat jullie met deze
boekjes werken; het leukste is natuurlijk om
meteen een voorbeeld te laten zien. Bespreek
met de ouders of zij het leuk vinden om een
boekje te vullen, of dat zij liever nog even wachten.
Ouders moeten vaak al van alles meenemen
voor het kind zodat het misschien te veel wordt.
Wanneer ouders wel vanaf het begin een boekje
meegeven, vervult het boekje een rol bij de gewenningsperiode.
Wanneer het kind een half jaar
oud is, ga je echt van start. Vraag op dat moment
aan de ouders of zij foto’s en ansichtkaarten willen
gaan verzamelen voor het fotoboek van het
kind. Neem even de tijd om het toe te lichten;
het beste is om het bijvoorbeeld te combineren
met een oudergesprek. Houd het vooral laagdrempelig.
Het boekje hoeft ook niet helemaal
gevuld te zijn, een paar foto’s is al heel geschikt.

Als ouders merken dat hun kind dit leuk vindt,
zullen zij vanzelf met meer aanvullingen komen.
TIP
De ouders van baby’s (nul tot een jaar) kun
je vragen of zij – naast bestaande foto’s
die zij hebben gemaakt – ook speciaal een
paar foto’s willen maken. Laat ouders een
aantal voorwerpen verzamelen waarmee
het kind graag speelt: een bal, een knuffel,
een boekje, een speeltje, misschien
speelt het graag met pannen en pollepels.
Het is de bedoeling dat zij de voorwerpen
fotograferen tegen een rustige achtergrond.
Op een zelfde wijze kunnen ook
portretten van belangrijke personen voor
het kind worden gemaakt: alleen een foto
van het gezicht van de moeder spreekt
meer aan dan een foto op een familiefeestje
met de hele familie. Zo wordt het een
echt zelfgemaakt babyboekje.
Er zijn allerlei redenen waarom ouders het
boekje niet gaan vullen. Je kunt aan ouders
vragen waarom zij liever niet meewerken, mits
je het met respect vraagt. De redenen zullen uiteenlopend
zijn: de tijd ontbreekt, ouders vinden
het zonde om mooie foto’s (tijdelijk) kwijt te zijn,
ze vergeten het gewoon iedere keer, ze schamen
zich voor hun woning, of de gezinssituatie is op
dat moment problematisch. Ook religieuze overwegingen
kunnen een rol spelen. Daarnaast hebben
sommige mensen wellicht geen fototoestel.
Het is belangrijk open te staan voor de beweegredenen,
door gewoon te luisteren zonder te
oordelen. Vervolgens kun je samen nadenken
over mogelijke oplossingen: wellicht is een
wegwerpcamera van het kinderdagverblijf een
idee. Op de foto’s hoeven niet alleen personen
te staan, maar ook knuffels, het bed van het kind
of de kamer waar hij slaapt. Tot slot is het ook
prima als een gezin er niet aan mee doet; vraag
dan of het kind regelmatig een speeltje of een
knuffel van thuis meeneemt. Op die manier geef
je het kind toch de kans om iets van thuis naar
het kinderdagverblijf te brengen en daar met jou
over te praten.
En dan … aan de slag
Kinderen vinden het erg leuk om te kijken naar
foto’s, vooral als het foto’s zijn van hun broertje,
de poes, hun favoriete sesamstraatfi guur. En
het boekje is ook nog van henzelf. Wanneer je
samen met het kind het boekje bekijkt, zul je
merken dat hij een groot enthousiasme toont en
wellicht tot praten komt. Nodig de dreumes uit
te vertellen wat er op de foto staat; per slot van
rekening is het nu het kind dat het beter weet.
De dreumes is trots om deze foto’s te laten zien
aan zijn leidster of aan de andere kinderen. Met
baby’s bekijk je samen het fotoalbum en benoem
je wat je ziet. Ga dan vooral in op plaatjes
waarvan je ziet dat ze de interesse van de baby
hebben. Het is voor baby’s erg fi jn en vertrouwd
om te kunnen kijken naar een afbeelding van zijn
papa of mama.
Wanneer de ouder het boekje meegeeft is het
leuk om het samen met de ouder en het kind te
bekijken. Dat zal niet altijd lukken, maar probeer
in ieder geval even samen met de ouder te kijken
naar de foto’s. Het is ook nog mogelijk om er op
terug te komen: vertel hoe het kind reageerde
toen je zijn eigen fotoboekje met hem doornam.
Het is mooi wanneer de boekjes een vaste plek
krijgen die herkenbaar is voor de kinderen. Het is
niet zo verstandig om de boekjes voor kinderen
op een plek op te stellen waar alle kinderen erbij
kunnen. Dan gaat al gauw het persoonlijke ervan
af en (niet onbelangrijk) kunnen de boekjes
beschadigen. De kinderen moeten wel kunnen
aangeven dat ze graag in hun boekje willen
kijken, eenvoudig door er naar te wijzen.
De fotoboeken gebruik je op verschillende manieren.
Zoals gezegd kun je samen met het kind éénop-één
een paar foto’s bekijken. Dat herhaal je zo
vaak als het kind het leuk vindt. Ook kun je met
een groepje kinderen een boekje bekijken. Bekijk
eerst het eigen boekje van één kind; wellicht lukt
het ook nog om een boekje van een ander kind
gezamenlijk te bekijken. Naar aanleiding van
wat je met elkaar ziet en bespreekt is het leuk
om bijvoorbeeld een bijpassend lied te zingen of
boek te lezen. Ook kan het zijn dat je een puzzel
hebt die aansluit bij de afbeeldingen. Eigenlijk
zijn alle vaardigheden zoals die genoemd zijn in
hoofdstuk 8 over boekjes van toepassing. Zorg er
39

40
in ieder geval voor dat je regelmatig de boekjes
erbij pakt, individueel of met een groepje.
En blijf ook de ouders informeren over wat
je met de kinderen en hun boekjes doet.
Dit maakt het ook uitnodigend voor de ouders
om eventueel met aanvullingen te blijven
komen.
PRAKTIJKVOORBEELD
“Toen wij de eerste keer het fotoboekje
van Lucas samen gingen bekijken reageerde
hij geemotioneerd. In de plaats
van een leuk gesprek barstte hij in huilen
uit bij het zien van zijn moeder. Misschien
hadden wij het kunnen verwachten: als wij
het met Lucas over papa of mama hebben
is hij vaak al verdrietig. Wij hebben het
boekje weggelegd en zijn het later in de
maand nog eens gaan proberen. Toen vond
hij het fantastisch. Wij pakken het er nu
regelmatig bij.”
Tot slot: deze persoonlijke boekjes zijn in
zekere zin een variant op de familiemuur,
een plek op het kinderdagverblijf waar foto’s
van de familie van de kinderen kunnen worden
opgehangen. Het is echter een meer intieme
vorm, passend bij de jonge leeftijd van de
baby’s en dreumesen. ‘Mijn eigen boekje’ is
in eerste instantie bedoeld om te werken aan
taalstimulering. Maar evenals de familiemuur
draagt het bij aan het samenbrengen van
verschillende leefwerelden. Door interesse te
tonen voor de omgeving en familie waarin het
kind opgroeit, voelen ouders waar dering voor
hoe zij zijn.
9.3 Fotoboek van
het kinderdagverblijf
Zoals ‘Mijn eigen boekje’ het gezin en het thuis
van het kind een plek geeft op het kinderdagverblijf,
geeft het kinderdagverblijfboek kinderen
de kans om samen met de ouders thuis over
het kinderdagverblijf te praten. Niet-Nederlandssprekende
ouders kunnen dan met hun kind
praten over het kinderdagverblijf in hun eigen
taal.
Wat kan er in het kinderdagverblijfboek?
• Foto’s van de groep: de leidsters, andere
belangrijke mensen van het kinderdagverblijf,
de verschillende speelhoeken. Breng ook in
beeld waar de ‘Mijn eigen boekjes’ staan, de
slaapplaatsen, de buitenplaats, et cetera.
• Foto’s waarmee je de dagindeling weergeeft.
• Recente foto’s van een activiteit, bijvoorbeeld
een verjaardag.
• De gebruikte pictogrammen.
• Enkele veel gezongen en favoriete liedjes.
Je kunt ook iets bij de foto’s schrijven, zodat het
voor ouders duidelijk is wat zij met hun kind
bekijken.
Het ligt voor de hand om het boek te laten rouleren.
Geef ouders de kans het boek een week
in huis te houden. Hoe meer fotoboeken je kunt
samen stellen, des te meer kinderen tegelijkertijd
een boek mee naar huis kunnen nemen.
De kinderen komen dan dus vaker aan de beurt.
De beelden die je hebt verzameld zijn overigens
ook goed te gebruiken voor een ouderavond.
Dan sla je twee vliegen in één klap. De foto’s
geven een prima beeld van wat er op het kinderdagverblijf
gebeurt. Je kunt ouders tegelijk
informeren over de bedoeling van het boek:
nodig ze uit om samen het boek te bekijken en
een gesprekje te voeren. Vertel tevens wat je
met de boekjes van de kinderen doet.
TIP
Het is natuurlijk vooral leuk als er ook
kinderen op de foto’s staan. Maar zorg er
dan wel voor dat je het boekje regelmatig
ververst. De groepsruimte kan eventueel
zonder kinderen worden gefotografeerd.

LITERATUUR
Damhuis, R. & Litjens, P. (2003). Mondelinge communicatie: Drie werkwijzen voor mondelinge
taalontwikkeling. Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands.
Doeleman, W. & Corman, I. (2005). Foto’s van thuis als sleutel tot contact. Kiddo, september 2005,
pagina 4-7
Frijn, J. & Haan, G. de (1994). Het taallerend kind. Dordrecht: ICG Publications.
Gillis, S. & Schaerlaekens, A. (2000). Kindertaalverwerving. Een handboek voor het Nederlands.
Groningen: Martinus Nijhoff.
Haan, D. de & Singer, E. (2003). ‘Use your words’. A sociocultural approach to the teacher’s role in
the transition from physical to verbal strategies of resolving peer confl icts among toddlers.
Journal of Early Childhood Research, 1(1), 95-109.
Kienstra, M. (2003). Woordenschatontwikkeling: Werkwijzen voor groep 1-4 van de basisschool.
Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands.
Landelijk Curriculum Kinderopvang. http://www.curriculumkinderopvang.nl.
Letterie, M., Linden, E. van der, Nikken, P., & Walker, A. (2000). Waar kijken ze naar?
Antwoorden voor ouders. Tilburg: Zwijsen.
Nossent, S. & Vanderhaegen, O. (2003). Werken met baby’s in een groep. Utrecht: NIZW.
Pennen, W. van der (2001). Handleiding Boekenpret 0-2 jaar. Den Haag: NBLC Vereniging van Openbare
Bibliotheken.
Singer, E. (2002). The logic of young children’s (nonverbal) behaviour. European Early Childhood
Education Research Journal, 10(1), 55-65.
Singer, E. & Haan, D. de (2007). Social life of young children. Co-construction of shared meanings
and togetherness, humor, and confl icts in child care centers. In: O. Saracho & B. Spodek (Eds.),
Contemporary Perspectives on Social Learning in Early Childhood Education (pp. 309-332).
Charlotte: Information Age Publishing.
Singer, E. & Haan, D. de (2006). Kijken, kijken, kijken. Over samenspelen, botsen en verzoenen
bij jonge kinderen. Amsterdam: SWP.
Schlichting, L., Sluyzer, B., Verburg, M., & Gerritsen, P. (2005). Mijn eerste Van Dale:
Voorleeswoordenboek. Utrecht-Antwerpen: Van Dale Lexicografi e.
Tardos, A. & David, M. (2007). De visie van Emmi Pikler. Vrije bewegingsontwikkeling en respectvolle
verzorging. Amsterdam: Emmi Pikler Stichting Nederland.
Verhoeven, L. & Aarnoutse, C. (1999). Tussendoelen beginnende geletterdheid: Een leerlijn voor groep
1 tot en met 3. Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands.
Zande, I. van der (2006). 1, 2, 3… de peuterjaren. Een praktische gids voor ouders en professionals.
Amsterdam: SWP.
41

42
Prentenboeken
Bie, L. (2004). Kleine Leon is bloot. Amsterdam: Clavis.
Bolam, M. (2004). Kiekeboe, poes! Haarlem: Gottmer.

Meer informatie over De Taallijn
De Taallijn voor peuters
Stoep, J. & Elsäcker, W. van (2005). Peuters Interactief met Taal. De Taallijn VVE: Taalstimulering voor
jonge kinderen. Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands.
Beek, A. van der, Elsäcker, W. van, Baack, A., Janssen, A., Kooiman, P. & Peters, S. (2005).
Gesprekken met peuters. Nijmegen/Utrecht: Expertisecentrum Nederlands/Sardes (cd-rom).
Elsäcker, W. van, Beek, A. van der, Janssen, A., Kooiman, P., Baack, A. & Peters, S. (2005).
Werken aan woordenschat. Nijmegen/Utrecht: Expertisecentrum Nederlands/Sardes (cd-rom).
Elsäcker, W. van, Stoep, J., Rambelje, M. de la, Cohen de Lara, H. & Kooiman, P. (2004). Interactief
voorlezen aan peuters. Nijmegen/Utrecht: Expertisecentrum Nederlands/Sardes (cd-rom).
De Taallijn voor groep 1/2
Elsäcker, W. van, Beek, A. van der, Hillen, J. & Peters, S. (2006). De Taallijn. Interactief Taalonderwijs
in groep 1 en 2. Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands.
Beek, A. van der, Elsäcker, W. van, Corvers, J. & Peters, S. (2006). Praktijkvoorbeelden van De Taallijn.
Interactief taalonderwijs in groep 1 en 2. Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands (dvd).
De Taallijn voor groep 3/4
Elsäcker, W. van, Stolwijk, D. & Bruggink, M. (2007). Zie je ze vliegen? De Taallijn voor groep 3 en 4.
Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands.
43

44
Bijlage 1: Informatie voor ouders
Mijn eigen boekje
Dit fotoboekje ga jij voor ons vullen. Het is het eigen fotoboek van …
Wat wij vragen is om foto’s, ansichtkaarten of andere plaatjes te verzamelen. Het gaat om beelden
die jouw kind aanspreken. We noemen een aantal voorbeelden:
1. Foto’s van de ouder(s) en eventuele broertjes en zusjes.
2. Foto’s van familieleden zoals oma en opa, een favoriete tante, een nichtje.
3. Foto’s van andere personen die belangrijk zijn voor je kind, bijvoorbeeld de
oppas of een buurvrouw.
4. Een foto van de kamer van je kind.
5. Een foto van een knuffel.
6. Een foto of afbeelding van een stuk speelgoed waar je kind veel mee speelt.
7. Een aantal foto´s van je kind thuis, als het bijvoorbeeld aan het spelen of
knutselen is of terwijl het eet.
8. Een afbeelding van een geliefd personage van een televisieprogramma of voorleesboekje.
9. Sommige kinderen vinden beesten heel leuk, een ander kind is zeer geïnteresseerd in auto’s.
Verzamel plaatjes of maak foto´s van datgene wat je kind bezighoudt.
10. ….
Wanneer wij het boekje ontvangen, kijken wij het graag even samen door. Daarna gaan wij het samen
met je kind bekijken en erover praten natuurlijk. Graag willen we dat regelmatig doen; daarom
houden we het boekje ook hier in het mandje van je kind. Soms vinden kinderen het ook leuk om
het boekje van een ander kind te bekijken. De foto’s helpen kinderen ook bij het wennen aan het
kinderdagverblijf. Wanneer je een nieuwe foto hebt, kun je die er altijd aan toevoegen.

Bijlage 2: Een voorbeeld van Mijn eigen boekje
Even papa plagen.
Spelen met vriendje Tibor op de kinderboerderij.
45

46
Waar is dat papier ook alweer voor...
Wat ben je daar voor moois aan het verven?

Even papa helpen met de was.
Ik ben de beste taartenbakker!
47

48
Het is gezellig in jouw bed, samen met Panda, Ollie, Knorretje,
Mickey, Artis de Partis, Kwakje en Beer.
Sesamstraat vind je altijd leuk.

Dikkie Dik lees je graag.
Samen met je nichtje Ellen een boek lezen.
49

50
Mama met een baby in de buik. Jij zegt dat het een zusje is.
De buren hebben jonge poesjes.

Kiekeboe
Kermis in het park. De auto is favoriet.
51

52
De leeuw in Artis is een beetje eng.
De buurjongens komen langs...

Opa Han, de papa van papa.
Oma Hanneke leest voor.
53

54
Oppas Moortje.
Sneeuw in de straat.

Papagaaitje leef je nog vind je een leuk liedje.
55