Untitled - Holland Historisch Tijdschrift

Holland, regionaal-historisch tijdschrift
Holland\s een tweemaandelijkse uitgave van de Historische Vereniging Holland, die voorts de reeks
Hollandse Studiën uitgeeft. Holland wordt kosteloos aan de leden toegezonden. Voor de Hollandse
Studiën gelden speciale ledenprijzen/ledenkortingen.
Redactie
J. Brugman, G.M.E. Dorren, K. Goudriaan, P.C.Jansen, M. Keblusek, P. Knevel, E. Kreuwels,
J. Steenhuis, G. Verhoeven, E.L. Wouthuysen.
Vaste medewerkers
H.J. Metselaars (archiefnieuws), W. A.M. Hessing (archeologie).
Kopij voor Holland en Hollandse Studiën te zenden aan de redactiesecretaris van Holland, mevr. drs M.
Keblusek, Theophile de Bockstraat 19", 1058 TW Amsterdam, telefoon 020-6695548.
De kopij moet worden ingediend conform de richtlijnen van de redactie. Deze zijn verkrijgbaar bij de
redactiesecretaris.
Publikaties ter bespreking of aankondiging in Holland gaarne zenden aan de boekenredacteur: dr G.
Verhoeven, p/a Gemeentelijke archiefdienst Delft, Oude Delft 169, 2611 HB Delft, tel. 015-2602340.
Historische Vereniging Holland
De Historische Vereniging Holland stelt zich ten doel de belangstelling voor en de beoefening van de
geschiedenis van Noord- en Zuid-Holland in het bijzonder in haar regionale en lokale aspecten te
bevorderen.
Secretariaat: mevr. drs G.J.A.M. Bolten, p/a Rijksarchief in Noord-Holland, Kleine Houtweg 18,
2012 CH Haarlem
Ledenadministratie: M.G. Rotteveel, p/a Rijksarchief in Noord-Holland, Kleine Houtweg 18, 2012
CH Haarlem, telefoon 023-531 95 25.
Contributie: ƒ50,- per jaar voor gewone leden (personen) en buitengewone leden (instellingen), na
ontvangst van een acceptgirokaart te storten op postgirorekening nr 339121 ten name van de Histori­
sche Vereniging Holland te Haarlem. Zij die in de loop van een kalenderjaar lid worden, ontvangen
kosteloos de in dat jaar reeds verschenen nummers van Holland.
Losse nummers: ƒ 7,50, dubbele nummers/15,-, vermeerderd met ƒ3,- administratiekosten vooreen
enkel nummer, ƒ 5,50 voor meerdere nummers of voor een dubbel nummer. Losse nummers kunnen
worden besteld door overmaking van het verschuldigde bedrag op postgirorekening nr 3593767 ten
name van de penningmeester van de Historische Vereniging Holland, afd. verkoop publikaties te
Haarlem, onder vermelding van het gewenste.
Hollandse Studiën: delen in de serie Hollandse Studiën en het Apparaat voor de geschiedenis van Holland
kunnen op dezelfde wijze worden besteld als losse nummers van Holland. Gegevens over de publikaties
van de Vereniging zijn regelmatig te vinden in de rubriek Verkrijgbaar via Holland achterin het
tijdschrift.
ISSN 0166-2511
© 1996 Historische Vereniging Holland. Niets uit deze uitgave mag, op welke wijze dan ook, worden
vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de
redactie.

Holland, regionaal-historisch tijdschrift
Tweemaandelijkse uitgave van de Historische Vereniging Holland
Achtentwintigste jaargang
Dordrecht 1996

J.C.N. Raadschelders
Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
Van de vele publikaties op het terrein van plaatselijke bestuurscolleges vormen die waarin
zogeheten naamlijsten worden gepresenteerd, een belangrijk startpunt voor verder prosopo-
grafisch en genealogisch onderzoek. Daarnaast vormen deze een belangrijke bron voor on­
derzoek naar onder meer oligarchiseringstendenties en naar betrekkingen tussen plaatselijk
en gewestelijk bestuur ten tijde van de Republiek.
Reeds in de 17e en 18e eeuw werden lijsten van plaatselijke bestuurders opgesteld, door­
gaans als onderdeel van een stadsgeschiedenis. Vanaf de tweede helft van de 19e eeuw was
het opstellen van dergelijke lijsten onderdeel van het streven naar systematische inventarisa­
tie van bronnen. Rond de eeuwwisseling publiceerde Bruinvis, stadsarchivaris van Alk­
maar, een volledig overzicht van vroedschappen, burgemeesters en schepenen van die stad. 1
In 1927 publiceerde Dresch, eveneens archivaris van Alkmaar, een vroedschapslijst van Be­
verwijk, die overigens niet volledig was. 2
Van verschillende grotere en kleinere steden zijn
dergelijke bestuursnaamlijsten gepubliceerd. In het kader van een onderzoek naar de be­
stuurlijke ontwikkeling van de gemeenten Alkmaar, Beverwijk, Purmerend en Zaandam
heb ik in de jaren tachtig de bestaande vroedschapslij st van Purmerend aangevuld. 3
Het
toen verzamelde materiaal is nu bewerkt op dezelfde wijze als voor Beverwijk (zie noot 2).
Behoudens de studie van Verhoofstad is er weinig onderzoek gedaan naar de stad Purmer­
end. 4
Verhoofstads werk is op sommige punten onjuist en/of onvolledig, wat overigens - ge­
zien de taak die hij zich had gesteld - geen afbreuk doet aan de betekenis van zijn studie. 5
In dit artikel worden ontwikkelingen in het bestuur van Purmerend besproken naar aan­
leiding van de volledige vroedschapslij st. Na enkele korte notities over het oudste bestuur
van de stad volgt een bespreking van de vroedschapslij st met informatie over de bestuursver-
anderingen. Het slot van deze paragraaf is opgezet naar het voorbeeld van mijn eerdere arti­
kel over Beverwijk. Vervolgens treden burgemeesters en schepenen voor het voetlicht, waar­
bij tevens aandacht wordt gegeven aan de verkiezingsprocedure. Ten slotte wordt nader in­
gegaan op de positie van de schout die, ofschoon niet behorende tot de stedelijke regering,
een belangrijke plaats in het lokale bestuur innam. In de literatuur is weinig zelfstandige
aandacht geschonken aan de ontwikkeling van het schoutambt. Notities op deze plaats zijn
dan ook vooralsnog oriënterend van aard.
* Ik dank Katja Bossaers voor haar kanttekeningen bij een eerdere versie van dit artikel.
1 C.W. Bruinvis, De Alkmaarsche vroedschap tot 1795 (Alkmaar z.j.); idem, De regeering van de stad Alkmaar tot 1795
(Alkmaar z.j.).
2 N.J.M. Dresch, Inventaris van het Oud-Archief der gemeente Beverwijk 1250-1817 (Beverwijk 1927).J.C.N. Raadschelders,
'De vroedschap der 'stede Beverwijck' 1642-1794', Holland 18 (1986) 24-44.
3 Deze vroedschapslijst berust in het familie-archief Pont (Streekarchief Waterland) en bevat 142 namen over
de periode 1605-1795. Zowel de namen als de periode van aanstelling zijn zeer onvolledig. J.C.N. Raadschelders,
Plaatselijke bestuurlijke ontwikkelingen 1600-1980. Een historisch-bestuurskundig onderzoek in vier Noordhollandse
gemeenten ('s-Gravenhage 1990).
4 P. M. Verhoofstad, Geschiedenis van Purmerend (Purmerend 1947). Het boek van P. Huurdeman, De geschiedenis
van Purmerend (Purmerend 1975), bevat geen nieuwe gezichtspunten of gegevens en is qua inhoud en opzet een
getrouwe kopie van Verhoofstad.
5 Verhoofstad heeft blijkens zijn noten veel gebruik gemaakt van het toenmalige gemeentearchief. De door mij
bedoelde gebreken hebben betrekking op het bestuurlijke apparaat en worden in deze tekst aangestipt.
1

Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
Het oudste bestuur van Purmerend 1100-1600
Lokale rechtsgemeenschappen werden oorspronkelijk door een vertegenwoordiger van de
graaf, de schout, en door uit de burgerij gekozen schepenen bestuurd. In Purmerend werden
de vijf schepenen jaarlijks gekozen op Nieuwjaarsdag (tot 1410), Vrouwendag (Maria Lichtmis,
21 februari, 1410-1441), en St Marcusdag (25 april, sinds 1441). Schout en schepenen
waren met het totale bestuur belast, maar hadden vooral rechtsprekende en wetgevende taken.
Toename van het aantal overheidstaken leidde tot een toename van het aantal keuren
en ordonnantiën, zowel op initiatief van het bestuur als op verzoek van de burgerij. Het opstellen
van keuren en het toezicht op de handhaving ervan hield een zodanige taakverzwaring
in dat schout en schepenen in de loop van de 14e-16e eeuw meer en meer werden bijgestaan
door raden, later burgemeesters geheten. Burgemeesters werden vooral belast met het
dagelijks bestuur waaronder tevens het financieel beheer werd begrepen.
Wanneer Purmerend voor het eerst burgemeesters kreeg is niet bekend. Zij worden voor
het eerst vermeld in een charter uit 1433 doch pas in een charter van 1484 aangeduid als
'regeerders'. 6
In het charter van 12 april 1484 verleende de toenmalige Heer van Purmerend,
Johan van Egmond, de stad tevens het recht 31 vroedschappen aan te stellen. Zij hadden
zitting voor het leven en vulden zichzelf bij coöptatie aan. De verkiezing van de burgemeesters
bleef tot 1546 geheel aan de Heer. In 1546 bepaalde de toenmalige Heer, Lamoraal,
Graaf van Egmond, dat de vroedschap een zestal notabele burgers mocht nomineren waaruit
hij twee burgemeesters zou kiezen. In de wijze van verkiezing van burgemeesters en
vroedschappen traden met de onafhankelijkheid van de Republiek geen wijzigingen op; alleen
werd de Heer vervangen door de Staten van Holland.
De vroedschap 1600-1795
Volgens Verhoofstad telde tot 1626 de vroedschap 31 leden, 7
doch in 1600 waren er niet meer
dan 25. Hoewel de vroedschap in dat zelfde jaar besloot tot uitbreiding 'tot 't volle getal' 8
werd daar geen actie op genomen. Verdere afname van hun aantal leidde in 1605 tot een
nieuw voorstel dat aldus werd verwoord:
Eerst is goet gevonden, aengesien de vroetschappen in 't getal niet versterven en andersints
zeer is vermindert dat men over sulx de vroetschappen zal verstercken met zes persoonen
voort erst. 9
Tegelijkertijd bepaalden de zittende leden dat verwanten in de eerste graad (vader en zoon,
broers) niet verkiesbaar waren. Een halfjaar later werden zes personen in de vroedschap
benoemd (nrs 26-31). Ruim anderhalf jaar later werd een tweede versterking noodzakelijk
geacht (nrs 32-35). Mogelijk was het verloop door overlijden groot, aangezien in 1610 en 1611
6 C.J. Gonnet, Inventaris van het archief van Purmerend 1275-1813 (Purmerend 1914) nr 21, nr 42. Overigens meent
Van Sandwijk dat Purmerend 30 vroedschappen en 3 burgemeesters telde op 31 juli 1515. Zie G. van Sandwijk,
Kromjkmatige en geschiedkundige beschrijving van Purmerend en omliggende dorpen en meren (Purmerend 1839) 28.
7 Verhoofstad, Geschiedenis van Purmerend, 88; Huurdeman, De geschiedenis van Purmerend, 114-115.
8 Streekarchief Waterland (hierna: SAW), notulen vroedschapsvergadering (hierna nr 94) dl 2, 26 april 1600.
9 SAW, nr 94, dl 2, 13 februari 1605.
2

Afb. 1. 18e-eeuwse plattegrond van Purmerend, A. van de Gronden.
Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
nog eens acht vroedschappen werden aangesteld (nrs 36-43). Verdere uitbreidingen, telkens
met vier personen (nrs 44-55), volgden in 1613, 1614 en 1618, doch tot de officiële verminde­
ring van 20 personen in 1626 is het aantal vroedschappen nooit hoger dan 28 (1614).
Aannemende dat absenties een redelijk betrouwbare indruk geven van het verloop, was
het aantal vroedschappen - de herhaaldelijke versterkingen ten spijt - in 1621 reeds gedaald
tot 20 (in 1625 nog 16). Deze toestand werd als fait accompli aanvaard in een besluit uit 1625
waarin onder meer stond:
Is noch met rijpe deliberatie verstaen ende bij eenparige stemmen geresolveert, omme
in de eerste vergaderinge vande heeren Staten van hollant te becomen consent van twin-
tich vroetschappen te houden compleet in hare vergaderingen, een stervende de plaetse
over ses weecken daer naer wederom te vervullen. 10
Dit is opmerkelijk. Hoewel over de opvolgingsduur van vacante vroedschapszetels weinig
bekend is, bleek deze in het 17e-eeuwse Beverwijk veelal langer dan een jaar te duren. 11
Of­
schoon onduidelijk is of de vroedschap deze resolutie daadwerkelijk volgde, bleek mij in ge-
10 SAW, nr 94, dl 5, 24 december 1625.
11 Raadschelders, 'De vroedschap der 'stede Beverwijck', 29-30.
3

Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
vallen waar het overlijden eerder in de notulen werd vermeld (namelijk de nrs 70, 84, 114,
122, 131, 138, 177, 179) dat de opvolging meestal tussen één tot vier maanden was geregeld.
Na bekrachtiging van het voorstel door de Staten van Holland (1626) werd de vroedschap
met vier personen aangevuld tot twintig (nrs 56-59). Tot de wetsverzetting van 1672 werden
41 personen in de vroedschap benoemd (nrs 60-100). Met uitzondering van aanvullingen
op het reglement van orde, vonden in deze jaren geen wijzigingen in de vroedschap plaats. 12
Uniek was in deze periode dat een zetel beschikbaar werd gehouden. In verband met zijn
aanstelling tot raadsheer bij het Hof van Holland was mr Franco Riccen (nr 80) eind 1655
naar Den Haag vertrokken. Acht jaar later besloot de vroedschap dat in geval van Riccens
terugkeer, de eerstkomende vacature aan hem zou toevallen. 13
Inderdaad werd hem in 1667
een zetel aangeboden, doch Riccen bedankte voor de eer. De plaats bleef tot zijn overlijden
in 1673 onvervuld. Aangezien de vroedschap in 1669 besloot haar aantal te laten afnemen
tot 15, werd in de vacatures Riccen, Blau, Van Lichten, Larenius en Bel (nrs 99, 83, 86, 90,
93) niet voorzien. 14
Deze situatie was slechts van korte duur.
Met de benoeming van Willem III tot stadhouder werden op tal van plaatsen staatsgezinde
regeerders vervangen door aanhangers van de stadhouder. Niet zelden werden bij dergelijke
wetsverzettingen deels de vroedschappen vervangen. In Purmerend gebeurde dit echter
niet, maar de prins wenste het aantal vroedschappen uit te breiden. Zelfbenoemde hij vier
van hen (nrs 101-104), terwijl met de benoeming van Jacob Hendrickss. Tegel (nr 107) het
aantal weer op 20 kwam. 15
Daarmee kwam een einde aan drie maanden onrust. 16
Van de 35 benoemingen tussen 1672-1702 zijn die van Gerard Constantijn van Ruyten-
burgh (nr 112) en diens zoon mr Reynier Gerard van Ruytenburgh een nadere aantekening
waard. Eerstgenoemde was van 1667-1701 schout en kastelein van Purmerend en het was
zeker in de 17e eeuw geen gewoonte dat een vertegenwoordiger van de Staten toegang kreeg
tot het vroedschapsambt. 17
Beide ambten werden onverenigbaar geacht. Met de benoe­
ming van Ruytenburgh stapten de vroede vaderen van deze gewoonte af, hoewel de schout
werd aangesteld onder.de voorwaarde dat hij geen gewestelijke ambten zou ambiëren. 18
Bij de benoeming van zijn zoon (nr 131) werd de resolutie van 13 februari 1605, waarin
bepaald was dat naaste bloedverwanten niet tegelijkertijd in de vroedschap konden zitten,
enigszins verlaten. De zoon werd weliswaar benoemd, maar mocht pas zitting nemen en van
het stemrecht gebruik maken na het overlijden van zijn vader. Zo ontstond tijdelijk een situa­
tie dat de iure 20, maar defacto slechts 19 vroedschappen functioneerden. In de naamlijst over
deze periode komt eenmaal dezelfde naam voor: Geert of Gerrit Cos (nrs 105 en 128). Deze
12 SAW, nr 94, dl 7, 31 oktober 1648 (bij afwezigheid op de vergadering kan een vroedschap schriftelijk advies
achterlaten) en 28 november 1651 (bij absentie moet een vroedschap zes stuivers boete betalen).
13 SAW, dl 9, 10 juli 1663.
14 SAW, dl 10, 5 maart 1669 (besluit tot 15 leden) en 9 april 1669 (melding van het octrooi van de Staten). Verhoofstad,
Geschiedenis van Purmerend, 88, vermeldt 23 maart 1669 als datum van het octrooi (zie ook bij noot 29).
15 SAW, dl 10, 18 september 1672 en 31 maart 1673. Vergelijk Verhoofstad, Geschiedenis van Purmerend en Otsen
die menen dat na 1669 het aantal vroedschappen definitief op 15 bleef. J. Otsen, 'Purmerend in de patriottentijd',
Nederlandse Historiën. Tijdschrift voor vaderlandse streekgeschiedenis 17 (1983) 173.
16 Zie voor meer informatie over de onrust in Purmerend D.J. Roorda, Partij en factie. De oproeren van 1672 in de
steden van Holland en Zeeland, een krachtmeting tussen partijen en facties (Groningen 1978, 2e druk) 118, 167, 191-194.
17 De schout van Purmerend werd ook wel als 'kastelein' aangeduid, omdat de vroegere vertegenwoordiger van
de graaf, de Heer van Purmerend, in het kasteel woonde.
18 SAW, nr 94, dl 11, 18 februari 1677. In de resolutie werden specifiek de volgend ambten genoemd: Gecommitteerde
Raad Hoorn, Gecommitteerde Raad Admiraliteit, Auditeur Gemeenelandsmiddelen. Het ambt van afgevaardigde
in de Staten van Holland was niet in deze rij opgenomen (zie bij noot 37).
4

Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
Afb. 2. Notulen (fragment) van de vroedschapsvergadering waarin werd besloten uit te breiden tot
20 personen. SAW, nr 94, dl 5, 24 december 1625.
trad in 1693 af ten gunste van zijn zoon Cornelis Cos (nr 126). Toen deze echter na ruim
vier jaar overleed, werd zijn vader opnieuw benoemd. Van de benoemingen in de periode
1672-1702 zijn vijf vacatures opgetreden (nrs 107, 110, 115, 123, 134), omdat de vroedschap
in 1702 had overwogen:
off niet vermits het affsterven van zijn koninge majestijt van Groot Brittanniën den octroye
bij de heeren van de Regering alhier den 23e martij 1669 van de heeren Staten van
Holland ende Westvrieslandt geobtineert van cragt ende effecte sal sijn, ende men den
innehouden van dien bij deze conjuncture van tijden en saken, sal comen op te volgen,
en oversulex in Conformitie van 't selve de vroedschap van 20 tot 15 personen te laten
uytsterven. 19
De vroedschap bestond van toen af tot 1788 uit 15 personen. De benoemingen in de jaren
1702-1749 geschiedden door de vroedschappen zelf. Alleen werden de toetredingscriteria
ogenschijnlijk verruimd, toen dr Nicolaas Melckpot (nr 138) in 1709 werd gekozen ondanks
het feit dat hij nu 'geen ingeboren burger [was], geen burgeres had gehuwd of met een burgeres
gehuwd was geweest'. 20
Het verzet daartegen van de leden Cock, Nieuwentijt, Munnick,
19 SAW, nr 94, dl 13, 29 december 1702.
20 SAW, dl 14, 30 november 1709. Melckpot was echter wel degelijk in Purmerend geboren (3 mei 1661); zijn benoeming
was onderwerp van factiestrijd wat uiteindelijk leidde tot een contract van correspondentie in 1710
(vriendelijke mededeling van Katja Bossaers).
5

Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
Pet, Brouwer en Wormer - die zelfs een tegenkandidaat voorstelden (Pieter van der Ley,
die uiteindelijk in 1713 werd benoemd) - mocht niet baten. De overige benoemingen verliepen
zonder problemen.
Bij gelegenheid van het tweede herstel van het stadhouderlijk gezag in 1747 schonk de
meerderheid van stadsregenten niet alleen een pand in Den Haag, maar besloot zij tevens
de zetels van alle ambten ter beschikking te stellen. Dit was een gebruikelijke stap voor alle
stadsbesturen. Van de 15 vroedschappen werden 11 herbenoemd, terwijl Pet, Koenis en Appel
- die hun zetels niet ter beschikking hadden gesteld - gedwongen waren om af te treden.
Samen met de na het overlijden van Jan Peereboom vacant gekomen zetel betekende dit dat
de prins vier nieuwe vroedschappen aanstelde. 21
Hieruit blijkt mogelijk dat vóór 1748 het
merendeel der vroedschappen niet afwijzend stond tegenover Oranje. De terbeschikkingstelling
van de zetels kon natuurlijk ook getuigen van politiek opportunisme.
Tot 1783 deden zich in de benoeming van de vroedschappen geen noemenswaardige problemen
voor. Het was in dat jaar dat eigenlijk voor het eerst in de raden van Purmerend
een conflict ontstond tussen staats- en prinsgezinden. Dit leidde tot de eerste wetsverzetting
in die plaats. Een kort tussenspel is hier op zijn plaats.
Terwijl in de vroege 17e eeuw politieke tegenstellingen zich manifesteerden langs religieuze
lijnen (remonstranten versus contra-remonstranten) verschoof in de 17e eeuw geleidelijk
het accent naar de tegenstelling staats- en prinsgezinden (ook wel Loevesteinse respectievelijk
Oranjegezinden). In tijden van crisis (vaak een vermenging van internationale met binnenlandse
conflicten) smeedden deze latente, maar immer aanwezige facties zich aaneen tot
partijen.
In een dergelijke situatie besloten vier gewesten geen opvolger te benoemen voor de op
6 november 1650 overleden Willem II. Oorlog met Frankrijk en afkeuring van het buitenlands
beleid van Johan de Wit leidden in 1672 tot de aanstelling van Willem III als stadhouder
van Holland. Dertig jaar later grepen vijf gewesten het overlijden van Willem III aan
om geen nieuwe stadhouder te benoemen. Hij had immers door zijn voortdurende strijd met
Lodewijk XIV de Republiek in een uiterst penibele financiële situatie gebracht.
De hierop volgende wetsverzettingen, in Gelderland ook wel bekend als de plooierijen,
brachten de staatsgezinden weer in het zadel. 22
In 1747 herhaalde het patroon zich. Binnenlandse
onrust (strenge winters vanaf 1740, stagnatie van de graanaanvoer, grote onvrede
over corruptie en belastingstelsel) gecombineerd met Franse aanwezigheid in Zeeuws-
Vlaanderen deden het tij keren ten gunste van de Oranje-factie en Willem IV werd tot het
stadhouderschap van Holland verheven. Van de verwachtingen die men had over zijn daden
(bestrijding van corruptie en verbetering van het stelsel van belastingheffing) kwam weinig
tot niets terecht, en dit leidde onder zijn opvolger Willem V (1766-1795) tot hernieuwde verscherping
van tegenstellingen tussen staats- en prinsgezinden. De vierde Engelse oorlog
(1782-1784) was de lont in het kruitvat.
Net zoals in 1650 en 1702 trokken veel steden het nominatierecht voor plaatselijke bestuurders
aan zich. Zo ook in Purmerend waar op 3 december 1783 13 van de 15 vroedschap-
21 SAW, dl 19, 24 juni 1747. Het pand dat men (mede) schonk was het zogeheten Logement der Vijf Steden, een
huis aan de Hofsingel te Den Haag waar de gedeputeerden ter dagvaart van Hoorn, Edam, Monnikendam,
Medemblik en Purmerend verbleven. Uit dank voor het geschenk bepaalden de Staten dat de vijf steden een
nieuw logement zouden bekomen op kosten van het gewest. Zo sneed het mes aan twee kanten: de prins een
present, de stadskas onbezwaard.
22 A.H. Wertheim-Gijse Weenink, Democratische bewegingen in Gelderland 1672-1795 (Amsterdam 1973).

Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
pen zich van de prins distantieerden. Tussen hen en de Oranjegetrouwe leden Peereboom
(tevens schout) en Van Goor Hinloopen ontspon zich een discussie die in volledige genotuleerde
re- en duplieken is neergelegd. In dit geschil namen de Staten van Holland aanvankelijk
een voorzichtige positie in, door - bij wijze van noodmaatregel - voorlopig zelf benoemingen
van de magistraat te verzorgen. Later werden de Staten steeds duidelijker stadhoudersgezind.
Om hier niet nader uiteen te zetten redenen begon het front van de patriotten
in de loop van 1786-87 duidelijke scheuren te vertonen. 23
Mede vanwege de dreiging van
het in september 1787 binnengevallen Pruisische leger (de echtgenote van Willem V, Wilhelmina,
was een zus van Frederik Willem II, koning van Pruisen) werd het stadhouderlijk gezag
hersteld. Bij de verkiezingen op St Marcusdag van het daaropvolgende jaar werden zeven
van de 15 vroedschappen herbenoemd, terwijl acht van hen weigerden hun zetel ter beschikking
te stellen (nrs 176, 178, 182, 183, 189-191, 193). Zes van de acht zetels werden door
de prins direct aangevuld (nrs 194-199). Van de twee nog vacerende zetels werd met de benoeming
van Van Nes tijdelijk één vervuld. 24
In totaal heeft Purmerend tussen 1600-1795 202 vroedschappen gehad (denk aan nrs 99,
105, 128). Van 140 vroedschappen is de ambtstermijn bekend. Bij verdeling over enkele jaargroepen,
die bovendien gesplitst zijn naar reden van beëindiging, ontstaat tabel 1.
Tabel 1. Aantal vroedschappen verdeeld naar zittingsduur en reden van beëindiging lidmaatschap
Overlijden Vertrek Totaal
jaren abs. % abs. % abs. %
0- 1 3 2,1 3 2,1
1- 4 8 5,7 2 1,4 10 7,1
5-9 18 12,9 4 2,9 22 15,7
10-14 16 11,4 2 1,4 18 12,9
15-19 18 12,9 2 1,4 20 14,3
20-24 15 10,7 5 3,6 20 14,3
25-29 12 8,6 3 2,1 15 10,7
30-32 15 10,7 - - 15 10,7
35- 16 11,4 1 0,7 17 12,1
Totaal 121 86,4 19 13,6 140 100,0
legenda: jaren = aantal jaren; abs.= absoluut aantal jaren.
Zoals te verwachten bij benoemingen voor het leven bleef de overgrote meerderheid van de
vroedschappen tot het overlijden in het ambt (86,4 %). Van de 19 die bij leven het ambt neerlegden
waren er 11 door de prins afgezet; twee traden af wegens ouderdom (nrs 146, 155);
één vanwege de aanvaarding van een gewestelijk ambt (nr 80); drie zonder opgaaf van redenen
(nrs 98, 179, 203) en twee vertrokken naar Indië (nrs 168, 169). Het gemiddeld aantal
23 Zie Verhoofdstad, Geschiedenis van Purmerend, 272-289. Voor de patriottentijd in het algemeen zie C.H.E. de
Wit, De strijd tussen aristocratie en democratie in Nederland 1780-1848. Kritisch onderzoek van een historisch beeld en herwaardering
van een periode (Heerlen 1965), alsmede C.H.E. de Wit, 'Oud en Modern. De Republiek 1780-1795'
in: Algemene Geschiedenis der Nederlanden dl 9 (Haarlem 1980) 113-125.
24 SAW, nr 94, dl 26, 3 januari 1791. Hoewel de prins het voornemen had de twee zetels aan te vullen, vond slechts
één benoeming daadwerkelijk plaats. Na het vertrek van Van Nes (die aftrad) telde de vroedschap nog slechts
13 personen.
7

Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
zittingsjaren was 19,8, wat hoger is dan in Beverwijk (15,7). 25
Dit cijfer zegt verder weinig,
al valt wel op dat 22,8% van de Purmerendse vroedschappen, tegen 7,6% in Beverwijk,
30 jaar of langer in functie was. De invloed van de vroedschap is te beoordelen naar de
mate waarin uit haar gelederen burgemeesters en schepenen werden gerecruteerd.
Verkiezing en zittingsduur van burgemeesters en schepenen
Oorspronkelijk had Purmerend twee burgemeesters en vijf schepenen die jaarlijks werden
gekozen uit de gegoede burgerij. Wanneer het schepencollege tot zeven werd uitgebreid
is niet bekend, doch het moet in de 16e eeuw zijn geweest. Hetzelfde geldt voor de burgemeesters.
Het aantal burgemeesters werd volgens Verhoofstad in 1626 op drie gebracht. 26
Er waren echter in 1600 al drie burgemeesters en in de jaren 1615-1617 zelfs vier. Het octrooi
van 1626 zal een in de 16e eeuw ontstane situatie hebben willen bevestigen. Het
vroedschapsbesluit dat aan dit octrooi vooraf ging (zie noot 10) vertelt ons meer over de
plaats van de burgemeester in de vergadering met vroedschappen en over de verkiezingsprocedure:
Ende dat Burgemeesteren oock nae St. Marckesdach eerstcomende meede thans de eerste
stem inde vergaderinge sullen hebben, is oock geresolveert dattmen inde eerste vergaderinge
voornoemt, sullen becomen soodanige consent, dat Burgemeesteren ende vroetschappen
dubbelt getal van nieuwe wet als van Burgemeesteren en Schepenen voortaen
sullen mogen kiese, omme bij de prince enckeltgetal daer uit genomen te werden.
Eén van de drie zittende burgemeesters werd herkozen en trad op als voorzitter - presidentburgemeester
- van het college. Bij de schepenen werd één van de herkozenen presidentschepen
(zie afb. 3). De verkiezingsprocedure werd in het eerste stadhouderloos tijdperk
grondig gewijzigd.
In 1651 besloten de stadsregeerders eensgezind de verkiezing aan zich te trekken en voortaan
bij boongang te doen geschieden. 27
Deze gecompliceerde procedure is uitgebreid door Verhoofstad
beschreven. Hier dient vermeld te worden dat in het besluit van 1651 met geen
woord werd gerept over de voorheen door de schout afgenomen eed. Zijn taak bleef de gekozenen
te beëdigen op het gezag van de Staten, zodat de verkiezing niet een totaal plaatselijke
aangelegenheid was geworden. De boongang werd in 1672 weer afgeschaft, en de magistraatsbestelling
kwam weer toe aan de stadhouder. 28
Kort na het overlijden van de koning-stadhouder verklaarden de regeerders het octrooi
van 1651 weer van kracht inclusief de 'ampliaties' van 1669 en 1671. 29
Dit zou acht jaar zo
blijven, want in 1710 wendden zij zich met een verzoek tot de Staten van Holland:
25 Raadschelders, 'De vroedschap der 'stede Beverwijck", 30.
26 Verhoofstad, Geschiedenis van Purmerend, 88.
27 Verhoofstad, Geschiedenis van Purmerend, 91-92; SAW, nr 94, dl 7, 12 februari 1651.
28 SAW, dl 10, 9 juli 1672 en 29 augustus 1672. Overigens vermeldt Verhoofstad dat de boongang niet werd afgeschaft.
29 SAW, dl 13, 25 april 1702.
8

1 burgemeesters
[vroedschappen
2 oud-burgemecstcrs 1 oud-burgemeester
4 nieuwe burgemeesters • > 2 nieuwe burgemeesters
14 schepenen A 7 schepenen
Nominatie
door Burgemeesters
en Vroedschappen
Elecüe
door Prins
Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
Beëdiging
door schout
Afb. 3. Nominatie, verkiezing en beëdiging van de kleine wet 1600-1651, 1672-1702, 1747-1795 (NB:
boongang tussen 1651-1672 en 1702-1710).
tenderende om te hebben nieu octrooy met agterlatinge van 't boontrecken 's-jaarlijks
op de 25e april verkiesinge te mogen doen van de magistraat, en in plaats van drie, vier
Burgemeesteren te Eligeeren. 30
Beide zaken werden toegestaan, waarbij een jaar later tevens werd bepaald dat de twee jongst
regerende burgemeesters automatisch herkozen werden en ieder gedurende een halfjaar president-burgemeester
zou zijn. 31
Met het einde van het tweede stadhouderloos tijdperk verkreeg
de prins wederom het recht van electie. Wel mocht de nominatie volgens de afspraken van 1710
en 1711 blijven plaatsvinden, zo stelde hij in een brief. 32
Dit bleef tot de Bataafs-Franse tijdongewijzigd,
met uitzondering van de jaren 1784-1787 toen de Staten de electie waarnamen.
Tabel 2. Gemiddeld aantal jaren dat burgemeesters en schepenen het ambt vervulden per
tienjaarlijkse periode.
Burgemeesters Schepenen
Periode algemeen hoger lager algemeen hoger lager
1614-1623 2,4 3,6 1,7 1,5 2,5 1,1
1624-1633 2,3 3,6 1,1 1,8 2,6 1,1
1634-1643 2 2,5 1 1,9 2,9 1,1
1644-1653 1,7 2,2 1 1,8 2 1
1654-1663 1,8 2,6 1 2,6 3,8 1,6
1664-1673 1,9 2,3 1 2,3 3,7 1,4
1674-1683 2,5 3,7 1,3 2,2 3,7 1,5
1684-1693 2,2 3,3 1,8 1,8 2,5 1
1694-1703 1,9 2,3 1 2 3,1 1
1704-1713 2,4 3,5 1,6 2,5 3,8 1,6
1714-1723 2,7 3,6 1,9 1,9 2,7 1
1724-1733 2,4 4,2 1,6 2,1 3,4 1,6
1734-1743 2,2 3,5 1,6 1,8 2,7 1
1744-1753 2,5 3,8 1,7 1,7 2,7 1
1754-1763 3,1 4,8 2 2,5 4,1 1,6
1764-1773 3,1 4,5 1,9 2,6 3,9 1,2
1774-1783 2,5 3,7 1,6 2,3 4,1 1,3
1784-1794 2,9 4 1,7 2 2,6 1
Legenda: naast elk algemeen gemiddelde zijn twee cijfers gegeven welke het gemiddeld aantal jaren zitting uitdrukken
van hen die hoger respectievelijk lager dan dit algemeen gemiddelde komen.
30 SAW, dl 14, 25 april 1710.
31 SAW, dl 15, 25 april 1711.
32 SAW, dl 19, 7 april 1748.
9

Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
Naast het conflict tijdens de Patriottentijd is nog eenmaal de wijze van verkiezing aanleiding
geweest tot heftig beroerde gemoederen die de vergadering van de vroedschap in tweeën
spleet. Nadat de schout in mei 1686, met steun van de vroedschappen Van der Vijver, Melcknap,
Cocq, Brouwer, Berckhout en Peereboom, de prins bericht had over geconstateerde 'informaliteyten'
bij de electie van de kleine wet twee weken eerder, besloot de prins de benoeming
op te schorten tot nader bericht. De vroedschappen Laeckeman, Baers, Tegel, Wormer,
Del en Nieuwentijt protesteerden. Iedere volgende vergadering werden door beide partijen
de protesten herhaald. Uit de notulen van 22 januari 1687 - waarin de prins een nieuwe
wet aanstelde tot april 1689 - blijkt dat het conflict was toegespitst rond de persoon van Thijs
Gerrits Laeckeman. De prins bepaalde dat deze zijn zetel in de vroedschap mocht behouden
en voor hun vergadering moest worden geconvoceerd, maar dat stukken hem betreffende
ter beoordeling aan de procureur-generaal van het Hof van Holland moesten worden gezonden.
33
Ten aanzien van zittingsduur van burgemeester en schepenen en hun relatie tot de vroedschap
zijn grote verschillen met Beverwijk te constateren (zie tabellen 2 en 3 en de grafiek).
De gemiddelde zittingsduur van schepenen (tabel 2) varieerde in Purmerend tussen 1,5
en 2,6 jaar (Beverwijk 1,8-4,9). De verschillen tussen hen die boven respectievelijk onder
dit gemiddelde zaten zijn dan ook minder groot, namelijk 1,0-4,1 jaar (Beverwijk 1,0-6,8).
Bij de burgemeesters liggen deze cijfers iets hoger: gemiddeld 1,7-3,1 jaar en (categorieën
'hoger-lager') 1,0-4,8 jaar. Uit de cijfers van tabel 2 blijkt dat toe- en afname van de gemiddelde
zittingsduur van burgemeesters en schepenen soms gelijk opging, dan weer verschilde.
Betekent dit dat de toegankelijkheid tot deze ambten groter was dan bijvoorbeeld in
Beverwijk?
Tabel 3. Percentage vroedschappen in de colleges van burgemeesters (B) en schepenen (S),
alsmede het percentage schepenen dat later vroedschap werd (V) per tienjaarlijkse periode.
Periode B S V
1614-1623 100 52,4 2,9
1624-1633 96,6 45,5 28,9
1634-1643 93,3 40 50
1644-1653 96,6 50 48,6
1654-1663 100 45,3 33,3
1664-1673 100 22,9 59,3
1674-1683 100 32,9 55,3
1684-1693 100 12,5 28,6
1694-1703 100 5,7 9,1
1704-1713 100 0 15,7
1714-1723 100 7,1 16,9
1724-1733 100 7,1 32,3
1734-1743 95 11,4 29
1744-1753 100 17,1 24,1
1754-1763 100 35,7 31,1
1764-1773 100 42,9 45
1774-1783 100 44,3 38,5
1784-1794 100 28,6 10,9
33 SAW, dl 12, 6 mei 1686 (brief schout aan prins).
10

Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
Ik meen van niet. Uit tabel 3 blijkt dat burgemeesters vrijwel altijd zitting hadden in de
vroedschap, terwijl in Beverwijk dit pas in de 18e eeuw gewoonte werd. Bij de schepenen
lag het anders. Zij kwamen in Purmerend vooral van buiten de vroedschap. Na 1650 was
minder dan de helft - tussen 1684-1753 zelfs veel minder - van hen tevens vroedschap. Het
percentage vroedschappen in de vierschaar blijkt samen te hangen met het eveneens in tabel
3 gegeven percentage van hen die op het moment dat zij schepen waren geen vroedschapsambt
bekleedden, maar wel later vroedschap werden. Met de toename van het aantal vroedschappen
in de schepenbank blijkt de recrutering van vroedschappen onder de oud-schepenen
toe te nemen. Het schepenambt werd kennelijk meer en meer gezien als een (noodzakelijke)
voorbereiding op de ambten van vroedschap en burgemeester. Toch waren ook de schepenambten
niet zo toegankelijk. Namen als Baers (of: Baars, Baerts), Beets, Bel, Munnick,
Neck, Peereboom en Wormer, die regelmatig in de vroedschappen konden worden aangetroffen,
kwamen vaak genoeg in de nominaties van schepenen naar voren. Derhalve was ook
de verdeling van deze ambten afhankelijk van patronage en bloedverwantschap.
Wanneer wij de burgemeesters en schepenen samen bekijken en hierover per jaar het percentage
vroedschappen vaststellen (zie afb. 4) dan blijkt de trend anders dan in Beverwijk. 34
Het aantal vroedschappen in beide ambten varieerde van 1616-1654 tussen 50% a 70%, gevolgd
door een daling tot 40% in 1671. Na enige jaren (1674-1683) rond de 50% te hebben
geschommeld, daalde het in vier jaar tot 20% (denk aan het eerder vermelde electieconflict).
Tussen 1690-1750 steeg het enigszins tot 35%-40% om pas daarna weer te stijgen tot het niveau
van het begin van de 17e eeuw. Vanaf het eerste stadhouderloos tijdvak bleek het aantal
regeerders toe te nemen, om na 1750 weer te dalen.
De tabellen 2 en 3 en de grafiek geven aanleiding tot enkele opmerkingen. Met betrekking
tot zittingsduur, 'omloopsnelheid' van de ambten en het percentage vroedschappen in colleges
van schepenen en burgemeesters bestonden verschillen met Beverwijk die echter in essentie
niet tot andere conclusies leiden. Ook in Purmerend heerste een oligarchie. Ten aanzien
van de burgemeesters is van een vrijwel volledige functionele cumulatie sprake: zij bezetten
nagenoeg altijd een vroedschapsplaats. De schepenen zijn veel minder gerecruteerd
uit de vroedschappen. Het is opvallend hoe over de hele periode het percentage schepenen
dat tevens vroedschap was, lager lag dan in Beverwijk. Het is treffend dat in de jaren 1693-
1723 een klein aantal schepenen of zelfs geen enkele tevens zitting had in de vroedschap,
terwijl van hen die in deze periode schepen werden slechts een gering percentage later vroedschap
werd. Een goede verklaring hiervoor ontbreekt, maar wellicht heeft een behoefte aan
machtenscheiding in de beginjaren van het tweede stadhouderloos tijdvak voor ogen gestaan.
Het ambt van schepen is in vergelijking tot Beverwijk toegankelijk voor de niet tot
de stedelijke regenten behorende ingezetenen. Het kon zelfs in één geval met de nodige bombarie
worden afgedwongen.
Hier is bedoeld het eertijds geruchtmakende geval Pergerrits. Pieter Pergerrits, geboren
te Oostzaan en werkzaam geweest in het brouwersvak, vestigde zich in de jaren dertig van
de 18e eeuw in Purmerend. Hij kocht hier diverse panden op, die hij liet opknappen zodat
menigeen hem waardeerde voor de bevordering van de werkgelegenheid. Dat hij de aangenomen
werklieden eens in de drie maanden over 12 in plaats van 13 weken uitbetaalde, viel
aanvankelijk niet op. Hij spaarde echter op jaarbasis enkele maandlonen uit. Hij zal getracht
34 Raadschelders, 'De vroedschap der 'stede Beverwijck", 37.
11

Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
sv H
1 I « I ' > ' I I 1 1 1 1 1 1 1 5 1
lélH IbW 'fof /j>rï tfsy
Afb. 4. Percentage burgemeesters en schepenen die tegelijkertijd vroedschap waren (vijfjaarlijks
voortschrijdend gemiddelde 1616-1792).
hebben een benoeming in de schepenbank te forceren, want toen hij bij de verkiezing werd
gepasseerd gaf hij in scheldpartijen uiting aan het onrecht hem aangedaan. Dit was voor
het stadsbestuur aanleiding hem uit de stad te bannen. Niet voor lang, want na enige tijd
keerde hij terug en hij werd in 1738 en 1744 tot schepen benoemd. Hoe fout de regeerders
van de stad in hun toegevendheid en vergevingsgezindheid waren geweest, bleek toen geruchten
over de frauduleuze praktijken van Pergerrits door steeds meer feiten werden ondersteund.
Behalve contractbreuk (de werklieden) en vervalsing in geschrifte bleek hij talloze
personen (waaronder zijn eigen moeder) en instellingen (waaronder bestuurscolleges) voor
vele tonnen te hebben opgelicht. Hij vluchtte bijtijds in 1746. De kwestie trok in alle gewesten
de aandacht. 35
De schout: vertegenwoordiger van ...?
Strekte de invloed van de plaatselijke bestuurders zich ook uit tot het schoutambt? De positie
van de schout verdient in dit verband nadere aandacht, omdat daarin belangrijke indicaties
over de verhouding tussen plaatselijk en gewestelijk bestuur naar voren komen. De schout
was van oudsher als plaatselijk vertegenwoordiger van de graaf een belangrijk man. Oorspronkelijk
nam hij samen met de uit de burgerij gekozen schepenen het gehele lokale bestuur
waar. De schout vervulde drie rollen. Hij was voorzitter van de schepenbank (rechter),
doch functioneerde tevens als officier van justitie en commissaris van politie. Ook tijdens
de Republiek bleef hij een functionaris van gewicht.
Tot in de late 17e eeuw bleef hij echter wel een bij uitstek plaatselijk vertegenwoordiger
35 Zie G. Voet, 'Een Purmerender oplichter van groot formaat', Nieuwe Noordhollandse Courant, 21 en 28 januari
1949.
12

Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
van het soevereine gezag. Zijn ambt werd onverenigbaar geacht met dat van burgemeester
of vroedschap. Burgemeesters, vroedschappen en schepenen zagen er nauwlettend op toe
dat de eigenmacht van de schout niet te groot werd. De aanvankelijk bijna onaantastbare
schout wist zijn bevoegdheid op het gebied van rechtspraak niet alleen gedeeld met de sche­
penen, maar ten aanzien van wetgeving en uitvoerend bestuur ook met schepenen en burge­
meesters. Het lijkt dan ook redelijk te veronderstellen dat met de uitbreiding van het taken­
pakket van plaatselijke besturen, de macht van de schout in de 17e eeuw geleidelijk afnam.
Het ontbreken van meldingen in de vroedschapsnotulen over conflicten tussen schout en
bestuurders in dejaren 1600-1670 (althans in Alkmaar, Beverwijk en Purmerend) is mogelijk
een indicatie van het feit dat de schout minder gewichtig werd (zie verder) en opgenomen
raakte in het plaatselijk bestuur.
In Beverwijk werd slechts één van de schouten vroedschap en burgemeester. 36
In Purmer­
end kwam dit veel vaker voor (zie bijlage twee). Een aantal zaken is opvallend. Bij de benoe­
ming van Gerard Constantijn van Ruytenburgh (1667) werd eer betoond aan de vertegen­
woordiger van de Staten. Hij werd na verloop van tijd zelfs zesmaal tot burgemeester be­
noemd. Bovendien werd hij in 1681 gedeputeerde van Purmerend in de Staten van Holland
en trad dus op als (gekozen) vertegenwoordiger van de stad en als (benoemd) vertegenwoor­
diger van de Staten. 37
Zijn zoon kreeg alvast een zetel in de vroedschap vóór hij tot schout
werd aangesteld. 38
De schouten Boon, Peereboom en Van Nieuwenhoven waren lang voor
hun aanstelling tot schout reeds vroedschap. De vroedschappen lijken hierdoor in de 18e
eeuw een invloed te hebben op de benoeming van de schout die in de eerste helft van de 17e
eeuw bepaald niet bestond.
Toch hadden de stedelijke regeerders minder invloed dan hieruit zou kunnen worden op­
gemaakt. Anders gezegd, de schout bleef een vrij onafhankelijk instituut dat vooral in de
stadhouderstijdvakken sterk stond. Na de twee stadhouderloze perioden kreeg hij zitting in
plaatselijke bestuurscolleges, en kwamen ook conflicten voor tussen hem en andere bestuur­
ders over de verkiezing van de magistraat.
In hoeverre men zich aan de schout verplicht voelde in een stadhouderloos tijdperk blijkt
uit het feit dat de in 1721 gekozen schepen Johannes Gons de eed in handen van de president­
burgemeester aflegde toen schout Ruytenburgh dit geweigerd had. 39
Het is maar één voor­
beeld, waaraan niet al te vergaande conclusies mogen worden verbonden. Het is echter wel
een machtsvertoon dat de stad zich onder een stadhouder niet kon veroorloven.
Dat de schout des prinsen man was kwam vlak voor en tijdens de Patriottentijd tweemaal
op eclatante wijze naar voren. De eerste kwestie raakte de bevoegdheid van de schout inzake
de opvolging in een vacante vroedschapszetel. Vanaf het jaar dat Blijdenberg (1753) tot
schout was benoemd, was het gebruikelijk dat de schout alleen of aan het hoofd van een de­
putatie naar Den Haag reisde om de nominatie voor een vacature over te brengen. 40
De be-
36 Jacob Gooi van Bosvelt: schout 1692-1733, vroedschap 1716-1733, burgemeester 1717.
37 SAW, nr 94, dl 11, 9 maart 1681. Van Ruytenburgh was een protégé van Willem III (naar vriendelijke mededeling
van Katja Bossaers).
38 Reynier Gerard van Ruytenburgh was tevens pensionaris van Purmerend van 1691-1718. Enkele vroedschappen
hebben tevens het ambt van pensionaris en/of secretaris vervuld: nr 70 (pensionaris in 1637 en secretaris
1639-1647), nr 78 (secretaris 1647-1656), nr 80 (pensionaris 1647-1653), nr 96 (pensionaris 1673-1674).
39 SAW, dl 16, 19 mei 1721. Overigens wel met reden: Gons had te kennen gegeven zijn aanstelling als substituutschout
te willen houden terwijl dit niet kon. Het probleem loste zich vanzelf op toen Gons in september 1721
overleed.
40 Overigens trad Blijdenberg ook op als luitenant-stadhouder in Purmerend (naar vriendelijke mededeling van
Katja Bossaers). Het fenomeen van de luitenant-stadhouder vervulde een belangrijke rol in het zogeheten stad-
13

Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
gin 1776 benoemde schout Boon had eigener beweging de prins op de hoogte gesteld van
het overlijden van vroedschap en oud-schepen Nienhuys, daarin gesteund door het mandaat
dat zijn voorganger had genoten. In een brief van augustus 1776 verklaarden burgemeesters
en vroedschappen dat zij de nominatie moesten overbrengen, onder verwijzing naar de resolutie
van 1687 (zie verder) en de bevestiging daarvan door Willem V (1769). Pogingen om
de zaak met Boon in der minne te schikken waren mislukt, zodat zij nu hun toevlucht zochten
tot de prins zelf. In een lange brief spraken burgemeesters en vroedschappen de hoop uit:
dat Uwe Doorl. Hoogheyd niet onbillijk zal agten dat wij de regten onser Regeering op
zo vaste onwederroepene en zo wij eerbiedig vertrouwen onwederspreekelijke gronden
gevestigt reclameren nadat zij zedert den jaare 1753 zoveel hardigheden door onse te
groote toegevendheid hebben moeten ondervinden en wij nu tijd gehad hebbende om
meer bedagtsaam op onse gehoudenis te denken. 41
De regeerders spraken van toegevendheid want het was, volgens Blijdenberg destijds, de
wens van de prinses-gouvernante dat hij de nominaties zou overbrengen. De toenmalige 15
vroedschapsleden, waarvan in 1776 nog vier in het college zaten, hadden dit geslikt, doch
nu wensten zij hun oude rechten terug. De prins kwam hen tegemoet door hun kandidaat,
Jan Peert te benoemen, maar bracht geen nadere regeling tot stand inzake de positie van
schout Peereboom.
De tweede kwestie speelde rond schout Peereboom die, evenals de eerste van de drie Ruytenburghen,
gedeputeerde in de Staten van Holland was. Kennelijk handelde hij tegen de
last in, want de 13 patriot geworden vroedschappen schreven hem in december 1783: '(..)
wij sijn des te meerder verwondert, hoe Uwe Ed. Gestrenge kan goedvinden als Gedeputeerde
ons over die uytgebragte lasten te bedillen'.
Het betrof het standpunt van Purmerend inzake een meningsverschil tussen de prins en
de stad Alkmaar over het recht van recommandatie. Iets verder in dezelfde brief schreven zij:
wij hebben nooyt Uw Ed. Gestrenge tot die post waar te nemen gesolliciteert, maar ter
contrarie heeft Uw Ed. Gestrenge door de recommandatie van zijn doorl. Hoogheyd die
post geobtineerd. 42
De formele aanspreekvormen in deze brief zijn gebruikelijk, maar getuigen in dit geval ook
van verkilde verhoudingen tussen schout en regeerders. Daarbij speelde voorts ergernis over
het feit dat Peereboom zijn zoons tot adjunct-secretaris van de stad had benoemd. 43
Met
deze benoeming èn met de wijze waarop het ambt van gedeputeerde was verkregen, was de
plaatselijke autonomie aangetast. De patriotten waren weinigjaren beschoren. Na de extatische
zomermaanden van 1787 werd de rust in Purmerend hersteld. De schout bleef en zijn
zoon, Martin Copius Peereboom, werd vroedschap èn pensionaris.
In Purmerend ontwikkelde het schoutambt zich van vertegenwoordiger van de graaf, via
houderlijk stelsel, zie A.C.J. M. Gabriëls, De heren als dienaren en de dienaar als heer. Het stadhouderlijk stelsel in de
tweede helft van de achttiende eeuw ('s-Gravenhage 1990) 177-199.
41 SAW, dl 23, 19 augustus 1776 (lange brief over de rol van de schout).
42 SAW, dl 24, 3 december 1783.
43 Mr Martin Copius Peereboom werd op 14 april 1778 door de prins tot adjunct-secretaris benoemd. Op 20 april
1782 volgde de aanstelling van Nicolaas Peereboom.
14

Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
vertegenwoordiger van de Staten tot vertegenwoordiger van Oranje. Hij bleef een machts­
factor naast de plaatselijke regeerders. In een stadje als Beverwijk was dat eveneens het ge­
val, terwijl in een dorp als Westzaandam het schoutambt juist onder invloed kwam van de
plaatselijke bestuurders. 44
Conclusie
Aan het slot van mijn artikel over Beverwijk staat onder meer te lezen dat wijzigingen in
de plaatselijke bestuurscolleges van dit niet-stemhebbende stadje vooral plaatselijke
politiek-bestuurlijke verhoudingen weerspiegelden, nu en dan mede beïnvloed door facto­
ren van gewestelijke, confederale of zelfs internationale omvang. Het geldende staatsrecht
liet niets aan duidelijkheid te wensen over ten aanzien van de positie van de niet-beschreven
steden: zij waren van geen betekenis voor de formulering van gewestelijk laat staan confede-
raal beleid.
Anders was dit voor de stemgerechtigde steden, waarvan de positie in het geheel van de
staatsordening aanmerkelijk complexer was. Enerzijds waren zij binnen het gewest gezamen­
lijk soeverein en derhalve gelijk aan elkaar, anderzijds waren zij individueel ondergeschikt aan
de Staten. Daarnaast bestond onder de beschreven steden een vaste rangorde. Steden als
Amsterdam en Leiden waren veel belangrijker dan Purmerend dat als laatste tot de stemge­
rechtigde steden was toegelaten. In de Gecommitteerde Raden van het Noorderkwartier en
West-Friesland had ongelijkheid gestalte gekregen in een naar huidige maatstaven ondenk­
bare, doch toen geaccepteerde vorm van stemmenweging door de stemmen van Alkmaar,
Purmerend, Edam en Monnikendam samen evenveel gewicht toe te kennen als die van
Hoorn, Enkhuizen en Medemblik. Rangorde en stemmenweging zijn slechts twee voorbeel­
den ter illustratie van de complexe staatsrechtelijke en politieke verhoudingen in het gewest
Holland.
Purmerend heeft gemerkt wat het inhield lid van de Staten te zijn. De voordelen waren
groot: toegang tot gewestelijke ambten waaraan lucratieve inkomsten waren verbonden,
meedraaien in de toerbeurt bij de begeving van studentenplaatsen aan de theologische facul­
teit van Leiden, inzicht in en (beperkte) invloed op gewestelijk en confederaal beleid, verster­
king en handhaving van de invloed in Waterlandse bestuursorganen (onder meer heemra­
den van Purmer en Beemster). Er waren ook nadelen. Juist een stemhebbende stad werd
meegezogen in de politieke en economische machtsstrijd: de noodzaak snel op de juiste par­
tij te wedden wanneer een wisseling van de wacht in Den Haag onafwendbaar (b)leek. Pur­
merend was geen voorloper. Pas nadat Alkmaar in het conflict met de stadhouder als tijdelijk
winnaar uit de strijd was gekomen, sloten Purmerends regeerders zich in meerderheid aan
bij de staatsgezinden.
De stadhouder verdient meer aandacht dan hier gegeven kan worden, maar enkele noti­
ties kunnen worden gemaakt. Met uitzondering van de perioden 1650-1672 en 1702-1747 be­
noemde de prins de vroedschappen van Purmerend, waarin hij de nominatie van dit college
veelal volgde. Bij twee gelegenheden (1747, 1788) werd door hem daadwerkelijk een deel van
de wet verzet. Zijn invloed op lokaal en regionaal niveau werd nog versterkt door het electie-
44 A. van Braam, 'Bureaucratiseringsgraad van de plaatselijke bestuursorganisatie van Westzaandam ten tijde
van de Republiek', Tijdschrift voor Geschiedenis 90 (1977) 463; Raadschelders, 'De vroedschap der 'stede Beverwijck",
40.
15

Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
recht van burgemeesters en schepenen uit vooraf door de regeerders opgemaakte dubbeltallen
en door het aanstellingsrecht van schouten en baljuws. 45
In het ingewikkelde samenspel
van organen en functionarissen met deels overlappende bevoegdheden vervulden deze
rechtsvorderaars in de lagere rechtsgebieden een sleutelpositie: deels als gedeconcentreerde
functionaris met bevoegdheden op het terrein van de plaatselijke wetgeving, maar tevens
als lokaal bestuurder, met name in de 18e eeuw. In sommige gevallen slaagden stedelijke regenten
in hun opzet het schoutambt binnen de eigen invloedssfeer te trekken, waardoor gevaren
verbonden aan de combinatie van het schoutambt met een plaatselijk ambt werden
bezworen (bijvoorbeeld Westzaandam, Amsterdam, en wellicht Alkmaar). 46
Elders lukte dit
niet (bijvoorbeeld Beverwijk, Purmerend) waardoor de schout, soms met steun van de prins,
in een uitzonderlijk machtige positie verkeerde. Waartoe dit kon leiden zagen wij reeds. Zo
blijken eenduidige uitspraken over centralistische en decentralistische tendenties in de Republiek
niet goed te maken vanwege de van plaats tot plaats variërende magistraatsbestelling
en, derhalve, variërende centraal-lokale verhoudingen. 47
Er is echter iets dat wel voor alle rechtsgebieden, dat wil zeggen: stad èn platteland, gelijk
was: de Opstand (mede) gevoed vanuit de wens tot behoud van de stedelijke autonomie en
haar privileges. Deze autonomie werd echter niet beschermd tegen mogelijke centraliserende
krachten. 48
Lagere rechtsgebieden werden in het streven naar autonomie immers van
meet af aan geconfronteerd met gedeconcentreerde functionarissen, schouten, bekleed met
bevoegdheden op het terrein van wetgeving en rechtspraak. Hun invloed strekte zich in de
steden en het platteland uit tot het plaatselijke politieke systeem en was vooral van belang
in de stemgerechtigde steden. Hoe groot hun invloed was, en daarmee die van Oranje, is
niet eenvoudig te bepalen. In de tien belangrijkste Hollandse steden was de zeggenschap
van de stadhouder beperkt, 49
doch in Purmerend bleek zij niet onbelangrijk.
45 DJ. Roorda, 'Le secret du Prince. Monarchale tendenties in de Republiek 1672-1702', in: idem, Rond prins en
patriciaat. Verzamelde opstellen (Weesp 1984).
46 Over de invloed van de stadhouder in Alkmaar bestaat enige onduidelijkheid. Rijpperda Wierdsma, Politie en
justitie. Een studie over Hollandschen staalsbouw tijdens de Republiek (Zwolle 1937) 34, geeft aan dat Alkmaar in de
18e eeuw de begeving van het schoutambt mogelijk kocht, doch in ieder geval het recht van nominatie daarop
verwierf. Bij Bruinvis, De regeering van de stad Alkmaar, 6, is echter te lezen dat de stad vanaf 1573 het nominatierecht
verkreeg.
47 Gabriëls, De heren als dienaren, 76.
48 Dat dit verschijnsel later in het Koninkrijk constitutionele status kreeg, wijst op een constante in de bestuursgeschiedenis
van ons land.
49 Gabriëls, De heren als dienaren, 297.
16

Bijlage
I De vroedschappen van Purmerend 1600-1795
Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
Van elke vroedschap is de naam en - indien bekend - de zittingsduur, de opvolger en de opgevolgde
gegeven. In onderstaande lijst is dit aangegeven als opv. (opvolger van) en opg. (opgevolgd door). De
datum waarop een vroedschap is opgevolgd, is aangehouden als de datum waarop de ambtstermijn
eindigde. Het kan derhalve zijn dat een lid feitelijk enkele weken of maanden eerder uit de vroedschap
was getreden. Vanaf 1605 zijn alle benoemingen in de vroedschapsnotulen vermeld, met uitzondering
van nr 204.
Voor de eerste jaren van de 17e eeuw werden de namen van de vroedschappen vastgesteld door de
absenties van elke vergadering te noteren. De zittingsduur van de nrs 1-25, 27-28, 30-31, 33-36, 38,
41-43, 45, 50-51, 53, 55, 57, 60 en 66 is onder voorbehoud. Voor hen is als eindjaar aangehouden het
jaar waarin zij voor het laatst absent worden gemeld in de vroedschapsnotulen. In enkele gevallen zijn
absentmeldingen te vinden in de burgemeestersnotulen. Zo waren bijvoorbeeld de nrs 55 en 57 voor
het laatst in 1629 in de vroedschap absent gemeld, maar de eerste was in 1637 en de tweede in 1636
burgemeester. Daarom is aangenomen dat beiden in ieder geval tot 1637 respectievelijk 1636 lid van
de vroedschap zijn geweest.
Nr Naam Zittingsduur
1 Jacob Pauwelszn. 1600-1610
2 Heyndrick Pieterss. 1600-1610
3 Pieter Jacobss. Bardis 1600-1611
4 Louris Dirckss. 1600-1601
5 Cornelis Pieterss. Barents 1600-1616
6 Jacob Matthijszn. 1600-1604
7 Dirck Hendrickss. 1600-1605
8 Melis Matthijss. 1600-1613
9 Jan Martszn. 1600-1601
10 Cornelis Janss. Nunnerts 1600-1610
11 Claes Jacobss. Vincent 1600-1608
12 Dirck Matthijss. Aker 1600-1610
13 Jacob Pieterss. Aris 1600-1613
14 Dirck Pauwelss. 1600-1619
15 Claes Pouwelss. Heering 1600-1611
16 Pieter Geertss. 1600-1608
17 Jacob Matthijss. 1600-1603
18 Jacob Jacobss. 1600-1605
19 Claes Symonss. Fens 1600-1614
20 Jan Jacobss. Backer 1600/4.8.1625
21 Claes Sybrandtss. 1600-1604
22 Symon Dirkss. 1600-1617
23 Pouwelss Symonss. 1600-1605
24 Claes Pieterss. Laeckenkoper 1600-1608
25 Dirck Janss. Rood 1600-1618
26 Jac Claess. Timmerman 5.8.1605/25.4.1623
27 IJsbrandt Pieterss. Brouwer 5.8.1605/1608
28 Claes Jeroenss. 5.8.1605/1606
Opv. Opg-
65
17

Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
Nr Naam Zittingsduur Opv. Opg.
29 Claes Dirckss. Cuyper 5.8.1605/16.2.16.30 66
30 Pouwels Jacobss. Glas 5.8.1605/1618
31 IJsbrandt Couriss. 5.8.1605/1639
32 Pouwels Dirckss. Pan 25.4.1607/30.1.1627 61
33 IJsbrandt Janss. Jonckers 25.4.1607/1619
34 Jan Corneliss. 25.4.1607/1640
35 Rieuwert Claess. Allen 25.4.1607/1613
36 Jan Burchzn. Van Neck 16.5.1610/1614
37 Melis Gerrit Pieterss. Croon 16.5.1610/9.3.1619
38 Jacob Janss. Aris 16.5.1610/1644 77
39 Gerrit Claess. Cuyper 16.5.1610/9.9.1651 88
40 Pieter Heyndrickss. de Jonge 22.4.1611/1.6.1647 80
41 Jan Pieterss. van Neck 22.4.1611/1620
42 Dirck Gerritss. 22.4.1611/1625
43 Cornelis Corneliss. Boelens 22.4.1611/1624
44 Pouwels Claess. Heering 20.4.1613/10.3.1659 94
45 Jacob Corneliss. Nunnert 20.4.1613/1614
46 Dirck Janss. Louris 20.4.1613/25.4.1636 68
47 Cornelis Janss. Groot 20.4.1613/30.1.1627 62
48 Matthijs Meliss. 25.4.1614/6.12.1647 81
49 Hendrick Dirckss. Schoenmaker 25.4.1614/11.8.1626 60
50 Symon Pouwelss. Schoenmaker 25.4.1614/1616
51 Pieter Jacobss. Cassawerker 25.4.1614/1625
52 Dirck Pouwelss. Backer 25.4.1618/21.5.1652 89
53 Rens Corneliss. Hoen 25.4.1618/1624
54 Jacob Janzn. Grebber 25.4.1618/6.6.1650 85
55 Pieter Claess. Grebber 25.4.1618/1637 72
56 Michiel IJsbrandtzn. Lindeborg 14.3.1626/18.4.1634 67
57 Dirck Albertss. Ruyter 14.3.1626/1636 73
58 Pieter Poppen 14.3.1626/22.4.1627 63
59 Jan Janzn. Dobber 14.3.1626/6.10.1637 69
60 Gerrit Dirckss. Cassatier 11.8.1626/1635 49 74
61 Jan Pieterss. Alberts 30.1.1627/28.12.1644 32 76
62 Jacob Janss. Clercq 30.1.1627/11.12.1627 47 64
63 Marten Corneliss. Veen 20.4.1627/18.12.1660 58 96
64 Jan Claess. Caescoper 8.1.1628/2.7.1645 62 78
65 Jan Pieterss. Avis 30.12.1628/6.6.1650 26 86
66 Symon Janss. Beets 16.2.1630/1638 29 75
67 Jacob Dirckss. Staet 1.5.1634/13.6.1658 56 93
68 Jan Jacobss. van der Mul 25.4.1636/29.6.1641 46 70
69 Louris Jacobss. Berckhout 6.10.1637/7.9.1675 59 109
70 mr Burchard Noutius 29.6.1641/17.3.1655 68 90
71 Huybert Huybertss. Beets 5.1.1644/20.5.1662 34 97
72 Dirck Pieterss. Roothooft 5.1.1644/21.11.1679 55 115
73 Jacob Gerritss. Cassaties 5.1.1644/16.6.1676 57 111
74 Claes Jacobss. Wormer 5.1.1644/2.8.1648 60 82
75 Jan Corneliss. Ackersloot 5.1.1644/27.12.1650 66 87
76 Corneliss Reyerss. Suyder 28.12.1644/10.2.1646 61 79
77 Pieter Janss. Overtwater 2.7.1645/5.1.1673 38 105
78 Claes Riewertss. Allen 2.7.1645/18.4.1656 64 92
79 Pieter Symonss. Munnik 10.2.1646/19.6.1649 76 84
18

Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
Nr Naam Zittingsduur Opv. Opg.
80 mr Franco Riccen 1.6.1647/8.11.1655 40 91
81 Pieter Matthijss. Melis 6.12.1647/13.8.1659 48 95
82 Gerbrandt Jacobss. Wormer 2.8.1648/30.12.1684 74 122
83 Pieter Jan Blau 6.12.1648/3.7.1671
84 Thijs Gerritss. Laeckeman 19.6.1649/10.12.1708 79 137
85 Claes Jacobss. Houttuyn 9.6.1650/13.8.1667 54 99
86 Jan Claess. van Lichten 6.6.1650/1669
87 Pouwels Jacobss. Recx 27.12.1650/9.1.1669 75 100
88 Adriaen Claess. Hoots 9.6.1651/13.5.1665 39 98
89 Claes Janss. Melcknap 21.6.1652/28.4.1692 52 125
90 Heyndrick Janss. Larenius 19.4.1655/1670 70
91 Dirck Arentss. Veen 8.11.1655/21.12.1675 80 110
92 Louris IJsbrandtss. 18.4.1656/26.12.1682 78 120
93 Cornelis Pieterss. Bel 13.6.1658/12.6.1671 67
94 Claes Sybrandtss. Schot 10.3.1659/5.1.1673 44 106
95 mr Petrus Bordingh 13.8.1659/27.12.1673 81 108
96 Johannes van der Vijver 18.12.1660/12.11.1690 63 124
97 Claes Claess. Del 20.5.1662/1.10.1678 71 113
98 Cornelis Janss. Baerts 13.5.1665/5.9.1699 88 132
99 vacature Riccen (nr 80) 13.6.1667/10.4.1673 85 107
100 Jacob Munnik 9.1.1669/1.6.1684 87 121
101 Jacob Baluw 18.9.1672/4.7.1699 pr 130
102 Pieter Recx 18.9.1672/23.9.1680 pr 116
103 Claes Adriaenszn. Hoots 18.9.1672/15.1.1698 pr 129
104 Willem Bel 18.9.1672/18.2.1677 pr 112
105 Gerrit Cos (als 128) 5.1.1673/1.5.1693 77 126
106 Pieter Janss. Backer 5.1.1673/22.2.1681 94 117
107 Jacob Hendricks. Tegel 10.4.1673/febr. 1705 99
108 Jan Pieterss. Overtwater 27.12.1673/19.11.1679 95 114
109 Gerrit Claess. Brouwer 7.9.1675/22.8.1699 69 131
110 Jacob Berckhout 21.12.1675/jan. 1708 91
111 Dirck Symonss. Mul 16.6.1676/mei 1681 73 118
112 G.O van Ruytenburgh 18.2.1677/17.5.1701 104 135
113 Jan Dell 1.10.1678/28.4.1694 97 127
114 Jacob Cock 19.11.1679/2.11.1713 108 139
115 Jacob Wormer 21.11.1679/19.3.1708 72
116 Claes Claess. Del 23.9.1680/25.4.1728 102 149
117 IJsbrandt Spoors 22.2.1681/5.2.1716 106 142
118 mr Barnardus Bronswinckel 26.4.1682/17.7.1682 111 119
119 mr Hendrick Moutmaker 17.8.1682/23.12.1687 118 123
120 Jan Jacobss. Loenis 26.12.1682/16.4.1700 82 133
121 Pieter Peereboom 1.6.1684/29.11.1735 100 153
122 dr Bernardus Nieuwentijt 30.12.1684/30.5.1718 82 143
123 Jan Mijsen 23.12.1687/29.12.1702 119
124 Dirck Rol 12.11.1690/30.11.1709 96 138
125 Adriaan van de Woestijne 28.4.1692/9.2.1733 89 151
126 Cornelis Cos 1.5.1693/9.7.1697 105 128
127 Jan Jacobss. Welckom 28.4.1694/24.11.1728 113 150
128 Gerrit Cos (als 105) 9.7.1697/28.12.1708 126 136
129 Cornelis Binneblijff 15.1.1698/28.3.1701 103 134
130 Hendrick Munnik 4.7.1699/1.6.1740 101 159
19

Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
Nr Naam Zittingsduur Opv. Opg.
131 mr R.G. van Ruytenburgh 22.8.1699/27.11.1718 109 144
132 Abraham Baars 5.9.1699/10.12.1727 98 148
133 Pieter Pet 16.4.1700/27.5.1719 120 145
134 Pieter Ariss. Bel 28.3.1701/18.2.1707 129
135 Dirck Brouwer 19.6.1701/20.10.1734 112 152
136 Claes Wormer 28.12.1708/23.12.1740 128 161
137 Lucas de Vcth 8.1.1709/20.1.1716 84 141
138 dr Nicolaas Melckpot 30.11.1709/juli 1714 124 140
139 Pieter van der Ley 6.12.1713/17.11.1726 114 147
140 drjohannes Schot 15.8.1714/22.2.1720 138 146
141 Claas Rol 20.1.1716/22.7.1753 137 170
142 ArisBel 5.2.1716/15.11.1737 117 154
143 Louris Gors 6.7.1718/20.2.1745 122 162
144 Claas Visser 30.12.1718/7.12.1740 131 160
145 Cornelis van Neck 27.5.1719/26.3.1740 133 157
146 Maerten Tonning 22.2.1720/25.10.1738 140 156
147 dr Philippus Boon 17.1 1.1726/22.10.1738 139 155
148 Olphert Pet Pieterss. 10.12.1727/12.3.1749 132 pr
149 Jan Vermees 25.4.1728/14.4.1740 116 158
150 Jan Peereboom 24.11.1728/14.4.1740 127
151 Claas Louwen 9.2.1733/7.12.1779 125 189
152 IJsbrandt Koenis 20.10.1734/12.3.1749 135 pr
153 Pieter Molenaar 29.11.1735/12.4.1764 121 178
154 Jacob Appel 15.11.1737/12.3.1749 142 pr
155 Sem Tonning 22.10.1738/27.12.1762 147 177
156 Hendrick Ribbens 25.10.1738/2.10.1755 146 172
157 Pieter Tegel 26.3.1740/13.8.1748 145 164
158 mrjohan van Neck 14.4.1740/17.7.1746 149 163
159 Willem Blijdenbergh 1.6.1740/12.1.1776 130 185
160 Cornelis van de Burgh 7.12.1740/18.5.1750 144 169
161 Jacob Wormer 23.12.1740/4.8.1764 136 179
162 Xaverius Lacourière 20.2.1745/30.1.1762 143 176
163 mr Willem van Neck 17.7.1746/24.6.1777 158 187
164 Pieter Mauricius 13.8.1748/1.5.1758 157 173
165 Hendrick Pieterss. Backer 12.3.1749/16.4.1760 pr 175
166 Jan Peereboom 12.3.1749/12.12.1754 pr 171
167 Jan Gors 12.3.1749/1.7.1767 pr 181
168 Cornelis Neelen 12.3.1749/24.11.1767 pr 182
169 Philippus Rijnier Boon 18.5.1750/30.9.1782 160 192
170 Cornelis Koel 22.7.1753/30.11.1787 141 201
171 Lourens Peereboom 23.12.1754/25.8.1788 166 200
172 Jan Pet 2.10.1755/20.7.1765 156 180
173 Adrianus van de Burgh 1.5.1758/13.1.1759 164 174
174 Andries de Flinis 13.1.1759/29.5.1769 173 183
175 Pieter Wijnhout 16.4.1760/11.1.1781 165 191
176 Simon Appel 30.1.1762/24.5.1788 162 pr
177 Jacob Tonning 27.12.1762/28.4.1778 155 188
178 Jacobus van der Vooren jr 12.4.1764/24.5.1788 153 pr
179 Pieter Pet 4.8.1764/4.12.1779 161 190
180 Wigboldus Rijnink 20.7.1765/31.7.1789 172 202
181 Antonius Jan Menger 1.7.1767/24.5.1788 167 pr
20

Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
Nr Naam Zittingsduur Opv. Opg.
182 Adam Lugtig 24.11.1767/24.5.1788 168 pr
183 Samuel Rudolphus van Nispen 29.5.1769/2.12.1775 174 183
184 Gerardus Nienhuys 2.12.1775/13.10.1776 183 186
185 Hermanus Tamboer 12.1.1776/ 159
186 Jan Peert 13.10.1776/ 184
187 mr Cornelis van Neck 24.6.1777/2.4.1785 163 193
188 Jacob Wormer 18.8.1778/ 177
189 Albert Louwen 7.12.1779/24.5.1788 151 pr
190 Berend Suidema 22.1.1780/24.5.1788 179 pr
191 Syvert van de Burgh 11.1.1781/24.5.1788 175 pr
192 mr Jan van Goor Hinloopen 30.9.1782/ 169
193 Claas Schoorl 2.4.1785/24.5.1788 187 pr
194 Henricus van Slijpen 24.5.1788/ pr
195 Meyndert Beudeker 24.5.1788/ pr
196 Jan Breek 24.5.1788/ pr
197 Bernardus Arnoldus van Baaien 24.5.1788/ pr
198 Henricus van der Kolk 24.5.1788/ pr
199 Cornelis van Ginkel 24.5.1788/ pr
200 Martin Copius Peereboom 25.8.1788/ 171
201 W.G. van Nieuwenhoven 20.11.1788/ 170
202 Adrie van Harlingen 31.7.1789/ 180
203 Theodorus Christiaan van Nes 3.1.1791/20.4.1793 pr vac.
204 Jan Cornelis Hens /6.12.1648 83
II Lijst van schouten van Purmerend en hun nevenfuncties 1600-1795
1. Jacob Meiss.: schout 1600-1609
2. Jan Corneliss. Buys: schout 1609-....
3. Jan Louriss. Can: schout ....-1628
4. Frederic Riccen: schout 1628-1647
5. Ventidius Riccen: schout 1647-1659
6 Hinloopen: schout 1659-1667
7. Gerard Constantijn van Ruytenburgh: schout 1667-1701; tevens vroedschap 1677-1701; tevens burgemeester
1689-1690, 1693-1694, 1698-1699.
8. mr Reynier Gerard van Ruytenburgh: schout 1701-1719; tevens vroedschap 1699-1719; tevens burgemeester
1706-1707, 1710-1711, 1715-1716
9. mr Gerard Constantijn van Ruytenburgh: schout 1719-1728; tevens schepen 1716-1717
10. Frederik Rikken: schout 1728-1753
11. Willem Blijdenberg: schout 1753-1776; tevens vroedschap 1740-1776; tevens burgemeester 1743-
1744, 1746-1747, 1750-1751, 1755-1756, 1759-1760, 1763-1764, 1767-1768, 1771-1772, 1776
12. Philippus Rijnier Boon: schout 1776-1782; tevens vroedschap 1750-1782; tevens schepen 1751, 1754;
tevens burgemeester 1760-1761, 1764-1765, 1768-1769, 1779
13. mrLaurens Peereboom: schout 1782-1788; vroedschap 1754-1788; schepen 1751-1753; burgemeester
1762-1763, 1766-1767, 1772-1773, 1776-1777; 1783-1784
14. Willem Gesinius van Nieuwenhoven: schout 1788-1795; tevens vroedschap 1788-1795.
21

Wendy Jansen
Verfrissing van lichaam en geest.
Aspecten van de wandeling in de 17e en 18e eeuw-
Wandelen is anno 1995 een populair tijdsverdrijf. Variërend van het zondags ommetje van
gezin en huisdier tot survivaltochten in de Belgische Ardennen, trekt Nederland in zijn vrije
tijd het bos in. 1
Gewapend met kaart en kompas uit de wandelwinkel, bergschoenen en ande­
re onmisbaar geachte kledingstukken, energierepen en isotone dorstlessers kan de speur­
tocht naar het avontuur beginnen, waarbij wellicht de overmaat aan uitrusting het gebrek
aan natuur in Nederland moet compenseren. De hedendaagse wandelaar is vooral op zoek
naar 'onbedorven' gebieden. Het criterium voor een 'mooie wandeling' is de illusie van af­
wezigheid van modern menselijk ingrijpen in het landschap.
Ook in de 17e en 18e eeuw werd, getuige vele uiteenlopende bronnen, veelvuldig gewandeld.
2
Uitgangspunt van dit artikel is de vraag wat deze wandelingen betekenden voor zowel
de wandelaar als de beschrijver van de wandeling. Waar en wanneer wandelde men en wat
wilde men op een wandeling beleven? En met welk doel beschreef men een wandeling? In
de verschillende aspecten van het wandelen in de vroeg-moderne tijd zal getracht worden
een antwoord te vinden op deze en andere vragen.
Voor een onderzoek naar het begrip wandelen moet men allereerst een onderscheid maken
tussen het wandelen als manier van reizen en de wandeling als vorm van recreatie. Vervoer
in Nederland en vooral Holland geschiedde gemakkelijk en snel over het water, onder
andere met de frequente, veilige en goedkope trekschuiten. 3
Wanneer men in de 17e en 18e
eeuw over wandelen spreekt wordt bijna uitsluitend op de recreatieve tocht gedoeld. Voornamelijk
zal ik dan ook naar deze laatste manier van wandelen kijken.
Een tweede aspect van het onderzoek naar de wandeling in de vroeg-moderne tijd betreft
de manier waarop in de verschillende bronnen aandacht aan het wandelen wordt geschonken.
In literaire bronnen wordt de wandeling vaak gebruikt als ordeningsprincipe, of als kader
voor het verhaal of gedicht. Het feit dat een bepaalde wandeling hierin wordt beschreven
of genoemd hoeft allerminst te betekenen dat het hier om een daadwerkelijk gelopen, reële
wandeling gaat. Wanneer in een inleidende regel of alinea de wandeling uitsluitend dient
als ordeningsprincipe wordt aan de wandeling zelf nauwelijks aandacht geschonken. 4
Wandelbeschrijvingen waren vaak bedoeld om, comfortabel gezeten in de eigen luie stoel,
te delen in de belevenissen van de auteur op zijn tocht. Hierbij kan het verslag van een wandeling
in een bepaald gebied een kader vormen om verschillende topografische en historische
wetenswaardigheden, maar ook moreel-zedelijke lessen te vermelden. De aanleiding
van een dergelijke informatieve passage is dan datgene wat de wandelaar op zijn pad tegenkomt.
Vaak beschrijft de auteur zijn wandeling zo realistisch mogelijk: de conversatie van
de wandelaars wordt weergegeven en zaken als de genoten rustpauzes en consumpties wor-
1 Het fenomeen survivaltocht in eigen land is, bij afwezigheid van gebieden waar de opdracht te 'overleven' enige
moeilijkheid zou opleveren, niet gangbaar.
2 Bronnen voor dit artikel zijn onder meer liedboeken, gedichten, (streek-)beschrijvingen in proza en prenten.
De geraadpleegde bronnen beperken zich hoofdzakelijk tot Holland.
3 Over reizen in de vroeg-moderne tijd: A. Maczak, Travel in early modern Europe (Londen 1995). Nederland was,
in vergelijking met andere Europese landen, een vlak en relatief dicht bevolkt gebied. Het had voor reizigers
een gunstig klimaat.
4 Zie over de wandeling als ordeningsprincipe: W. B. de Vries, "Hofwijck', lusthof en speelweide: Huygens' spel
met het georgisch genre', De Nieuwe Taalgids 71 (1978) 307-317 en A.J. Gelderblom, 'Observaties op de buitenplaats',
in: H. Duits e.a. (red.), Eer is het lof des deuchts (Amsterdam 1986) 178-190.
22

Verfrissing van lichaam en geest. Aspecten van de wandeling in de 17e en 18e eeuw
den vermeld. In dergelijke, met name in de 18e eeuw als waar gepresenteerde wandelversla­
gen, vormen reis, conversatie en wetenswaardigheden samen één geheel, waarbij de aard
van de verschillende componenten per tekst kan verschillen. 5
Een laatste voorbehoud betreft het onderscheid tussen een 'wandelideaal' en het wande­
len dat, zoals uit ander materiaal blijkt, in groten getale door de burgerij werd gedaan. De
eerst genoemde, 'ideale' wandeling komt naar voren in onder meer literaire werken en poë­
zie en verwoordt wat men idealiter diende te zien, te bespreken en beleven. Voor de tweede
groep van wandelaars is het moeilijk precies vast te stellen welke diepere gedachten en bedoe­
lingen werden gekoesterd tijdens het zondagse uitje. Wel zal gekeken worden, voor zover mo­
gelijk, in hoeverre de wandelingen en het wandelideaal in de literaire beschrijvingen over­
eenkomen met de realiteit van de 17e en 18e eeuw.
'Hier gaat de konst natuur te boven'
In tegenstelling tot de moderne Nederlander wandelde de vroeg-moderne mens bij voorkeur
door een gecultiveerd en ingericht landschap: tuinen, parken en wandelpaden vlak buiten
de stad. Tijdens de wandeling kon men dan een blik werpen op de fraai aangelegde lanen
of op de buitenplaatsen met hun prachtige tuinen. 6
Parallel aan de stedelijke ontwikkeling in Nederland ontstond tegen het eind van de 16e en
het begin van de 17e eeuw de behoefte aan buitenleven. Mede onder invloed van de heersende
Europese pastorale mode kwam dit ideaal van buitenleven vanaf het begin van de 17e eeuw
ook tot uitdrukking in Nederlandse schilderkunst en letterkunde. Haarlem was daarbij een
van de eerste steden in Holland waar nadrukkelijk in prent en poëzie werd gewezen op de aan­
gename landschappelijke omgeving van de stad. 7
Met name dit gebied rond Haarlem, dat
een afwisselende natuur bood waarin water, bos (de Haarlemmerhout) en duinen naast el­
kaar konden worden gevonden, werd in de eerste helft van de 17e eeuw veelvuldig bezongen
in liedboekjes, dichtbundels en ook in beschrijvingen van dagtochtjes en wandelingen.
Door de enorme groei van Amsterdam in deze periode verdween veel stadsgroen ten be­
hoeve van de nieuwe inwoners. In 1627 was voor het eerst in de archieven sprake van een
stadshovenier. Er verschenen keuren op het behoud van het stadsgroen en een verbod op
het vernielen van bomen. 8
Simon Stevin schreef al rond 1600 met betrekking tot de groen­
voorziening in en rond de stad in Vande oirdeningh der steden:
Voor de geheene die daer daghelicx van buyten moeten brengen versche cruyden, fruyten
en ander leeftocht, oock voor inghesetens die dickwils buyten de Stadt gaen in haer Thuy-
nen en Speelhuysen, of die int groen willen gaen wandelen om hemlien te vermaken. 9
5 Aan een 'waar gebeurd' verhaal werd over het algemeen meer waarde toegekend (want leerzamer) dan aan de
met name in de eerste helft van de 18e eeuw als 'leugenachtig' bekend staande roman. Over het begrip waarheid
in de roman van de 17e en 18e eeuw: L.R. Pol, Romanbeschouwing in voorredes 1600-1755 2 dln (Utrecht 1987).
6 Over tuinarchitectuur en het wandelen in de tuin: E. de Jong, Natuur en kunst: Nederlandse tuin- en landschapsarchitectuur
1650-1740 (Amsterdam 1993).
7 Met name in Italië en Frankrijk was de pastorale populair. Over de pastorale in de Nederlanden: P. van den
Brink enj. de Meyere (red.), Het gedroomde land. Pastorale schilderkunst in de gouden eeuw (Zwolle 1993). Over Haarlem:
H. Leeflang, 'Het aards paradijs. Het Haarlemse landschap in 16de- en 17de-eeuwse literatuur en beeldende
kunst', in: De trots van Haarlem. Promotie van een stad in kunst en historie (Haarlem 1995) 115-126.
8 W. Crouwele.a., Wegwezen; recreatie vroeger, nu en straks c-At. Amsterdams Historisch Museum (Amsterdam 1970)69.
9 Geciteerd naar De Jong, Natuur en kunst, 192.
23

Verfrissing van lichaam en geest. Aspecten van de wandeling in de 17e en 18e eeuw
dtf\vm

Verfrissing van lichaam en geest. Aspecten van de wandeling in de 17e en 18e eeuw
Nu eens den kruisweg ingetreden,
door net geschoore laanen heen.
Bekoorlyk lommer, hier is geen
Gevaar voor afgematte leden
'Hier gaat de konst natuur te boven', dichtte Straat over 'het lustpadt' de Schagerlaan. Ook
Gijsbert Tijssens prees juist het aangelegde, geordende landschap in een vers dat de lezer
meevoert op een tocht door 'lustig Diemermeer'. Hier kan de koopman uitrusten van het
beursgewoel:
Wat zoekt een Reiziger op verre uitheemse landen,
Naar trotse hoven, daar de hoogmoed heerst, en woond;
Hy ziet hoe BUITENRUST door netheid wordt bekroond,
Als hy zyn oogen zwaaid door zo veel wandeldreven.
Niet alleen rond Amsterdam, maar ook elders in Nederland vermaakte de stadbevolking
zich in de nabijheid van de stad in tuin en park. Hebelius Potter deed in 1808 verslag van
zijn wandelingen in een werk getiteld Wandelingen en kleine reizen door sommige gedeelten van het
vaderland. Hij vermeldde over de stadhouderlijke tuin in Leeuwarden:
Deze tuin is echter, met al zijn gebreken, een aangenaam uitspanningsplekje, voorname­
lijk voor de burgerij der stad, die hier dagelijks, maar vooral des zondags, in grooten geta­
le samenkoomen, om zich met wandelen te vermaken, en een kopje thee of iets anders
te gebruiken, en om te zien en gezien te worden. 12
In een reisverslag van de Groningse familie Van Bolhuis werd bij Utrecht de 'wandelplaets
buiten de stad om' genoemd. 13
In Schoonhoven wandelde de stadsbevolking buiten de stads­
wal 'langs groenbezoomde wegen, of dichte lommerpaan'. In 1770 waren de bomen op de
wallen rond Schoonhoven gerooid en verkocht, 'doch naderhand zyn dezelve wallen, rond­
som de Stad, weeder met een dubbele ry jonge ype boomen beplant, tusschen welke een
schoon breed en welgezand wandelpad heen loopt'. 14
Dat men in de vroeg-moderne tijd wandelend recreëerde in gecultiveerd gebied kent in de
eerste plaats op praktisch niveau zijn voor de hand liggende redenen. Alleen al het feit dat
het Nederlandse vroeg-moderne landschap enorm verschilde van het tegenwoordige, zorgt
voor grote verschillen in het wandelen 'vroeger' en nu. 15
Een voorkeur voor 'nette wandelpa­
den' is niet verwonderlijk wanneer men bedenkt dat een groot deel van Nederland inderdaad
woest en oningericht was en het reizen geen gemakkelijk avontuur. Tijdens een rondreis in
1 2 H. Potter, Wandelingen en kleine reizen door sommige gedeelten van het vaderland 2 dln (Amsterdam 1808/1809) dl 1,
190. Met de 'gebreken' van de tuin doelde de auteur op de tuinarchitectuur die 'nog in dezelfde oude regelmatige
orde, en in den eigen stijven stijl' was, namelijk de volgens een geometrisch patroon aangelegde tuin van
de eerste helft van de 17e eeuw. Dit in tegenstelling tot de in Potters tijd heersende mode van de 'bevallige, natuurlijke'
tuininrichting.
13 De Groningse vader en zoon Michiel en Abel Eppo van Bolhuis maakten tussen 1680 en 1705 verschillende
reisjes per wagen of met het jacht door Nederland. Geciteerd in Maandblad Oud-Utrecht (1957) 20-27.
14 T.D. Moor, Schoonhovensche arcadia (Gouda 1977) 17 en 20.
15 A. van der Woud, Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848 (Amsterdam 1987).
25

Verfrissing van lichaam en geest. Aspecten van de wandeling in de 17e en 18e eeuw
1732 door Oost-Nederland beschreef de Amsterdamse lakenkoopman Andries Schoemaker
(1660-1735) de omgeving van Ommerschans:
En dewijl daar zijn noch lover, noch gras, noch geboompte en is, gaf het een deftig ruym
gezigt over de hey. De toegangen daaromheen sijn seer ongemackelijk als sijnde niet allenig
een hobbelde bobbelde heyde, maar ook op vele plaatzen seer moerassig! 16
Uit dergelijke passages blijkt dat een woest stuk land, alleen al op grond van het praktische
ongemak dat dit tijdens een reis opleverde, als negatief werd ervaren. Het moet inderdaad
oncomfortabel zijn om met paard en wagen over heipollen te rijden. Verderop dichtte Schoemaker:
Daer boom noch lover groeit, noch oogverkwikkend gras,
daer op de woeste hei geen vee of menschen woonen,
daer dikwils 't zwarte veen in brand geraekt en as,
een schets van Plutoos hof aen de Aeckerontschen plas,
en 't aek'lig schimmenhol natuurlijk kan vertoonen.
Het dodenrijk en de vloed van droefheid werden hier zelfs aangehaald om een woest en oningericht
gebied te beschrijven. Joachim d'Outrein noemde, op weg naar de buitenplaats Rozendaal,
de heide bij Arnhem een 'dorre Woesteny' waar slechts wilde dieren leefden. 17
Met
name Drenthe moest het in de reisverslagen ontgelden. Potter, ditmaal wandelend door Zevenwouden
en Drenthe, schreef:
Van Appelscha naar de Smilde wandelende, leverde de weg niets bijzonders op; dezelve
was zelfs eenzaam en akelig, lopende gedeeltelijk over eene woeste zandvlakte. Eene
woeste nare ledigheid omringde mij. 18
Zijn enig houvast in deze verlatenheid vormde het uitzicht op de Smilderkerk, zonder welke
hij zich in Afrika's zandwoestijnen zou hebben gewaand: 'Hier valt niet veel te wandelen,
dewijl de geheele omtrek uit barre veenlanden bestaat'. De Watergraafsmeer daarentegen
werd door Potter wel hogelijk gewaardeerd:
De Middelweg, lopende van de Outewaler naar de Hartsevelder brug, is ongemeen fraai,
van het begin tot het einde met lantaarnen voorzien, en ter wederzijds pronkende met
heerlijke gebouwen en schoone tuinen.
Verderop zijn tocht in Diemen ging het weer mis: 'Eene regelmatige buurt zonder boomen
en zonder tuinen; zie daar alles: - en zonder deze twee laatste op het land! - wat is dan zulk
een landleven?' 19
Naast de al genoemde Watergraafsmeer was ook de Plantage populair bij wandelend en
16 A.J. Gevers en A.J. Mensema, Over de hobbelde bobbelde heyde. Andries Schoemaker, Cornelis Pronk en Abraham de Haen
op reis door Overijssel, Drente en Friesland in 1732 (Alphen aan den Rijn 1985).
17 J. d'Outrein, De Roosendaalse vermakelykheden, met een geestelyk oog beschouwd, in digtmaal gesteld(Amsterdam 1700)3.
18 H. Potter, Wandelingen dl 1, 91.
19 H. Potter, Wandelingen dl 2, 287 en 290.
26

Verfrissing van lichaam en geest. Aspecten van de wandeling in de 17e en 18e eeuw
Afb. 2. De Muiderstraat in de Nieuwe Plantage naar de Muiderpoort toe, ets door Daniël Stopen-
dael. Bron: M. Broüerius van Nidek, Het verheerlijkt Watergraefs- of Diemermeer (Amsterdam 1725).
recreërend Amsterdam. Het moerassige gebied in het oosten van de stad werd vanaf f682
ingericht als recreatiegebied voor de Amsterdammers. In de Plantage konden tuinen worden
gehuurd. Vier wandelaars die in 1733 's ochtends vroeg de Plantage passeerden, 'wanneer
men hier nog niet zo veel geloop en gery niet verneemt als er op den dag, en voornamelyk
des namiddags is', prezen de wandellanen aldaar:
Doch hier aan kan men zien wat konst en arbeid niet al vermag, en hoe de schranderheit
der menschen dat gene goed kan maken wat aan de Natuur ontbreekt. 20
De heren zagen meer voordelen. De Plantage, voor wandelaars en tuinbezitters 'een zoete
en pleyzierige uitvlucht', lag binnen de stadspoorten. Niet alleen hoefden de inwoners van
Amsterdam 'niet vry verre tot afmattens toe buiten de stad [te] kuieren eer zy in eenige
groente konnen komen' maar ook konden zij 's avonds laat en zelfs 's nachts doorfeesten.
Binnen de stad wandelde men ook wel over de stadssingels, maar door de brakke en moerassige
grond waren de bomen daar niet zo fleurig. Om de wegzakkende bodem te verhogen
was daarbij de weg met 'puy en steenen' belegd, hetgeen de begaanbaarheid niet verhoog-
20 De wandelaars of vermakelyke reyze 2 dln (Amsterdam 1733) dl 2, 23. In dit anonieme werk wordt verslag gedaan
van een tweetal wandelingen door vier heren, voor 'uitspanning van den geest' en 'zoete en vermakelyke tydkor-
ting'. Het eerste deel behandelt een tocht door Noord-Holland, in deel twee begeeft de groep zich naar Zuid-
Holland.
27

Verfrissing van lichaam en geest. Aspecten van de wandeling in de 17e en 18e eeuw
de. 21
avant-la-lettre'. 22
Kolfbanen, theekoepels en bierhuizen maakten de Plantage compleet tot een 'Tivoli-
Steeds weer blijkt dat de aanwezigheid van tuinen garant stond voor een 'mooi' gevonden
landschap. De natuur moest in de tuin worden vormgegeven, en hiervoor bestonden voor­
schriften en idealen, onder andere beschreven in het populaire 'handboek voor de tuinkunst'
Den Nederlandtsen Hovenier (1669) van Jan van der Groen. 23
Dankzij de klassieke literatuur
over tuinkunst en natuurbeleving had de tuin van oudsher een eerbiedwaardige status. Ook
bij Van der Groen zijn de klassieke ideeën van onder andere Vergilius, Varro en Horatius
over de tuin en het buitenleven duidelijk herkenbaar. Het buitenleven is volgens Van der
Groen om verschillende redenen het meest ideale leven. Het is het 'vermaekelijkst' want het
prikkelt de zintuigen, en het 'voordeelighste': vruchten en groenten kunnen van het eigen
land gegeten worden. Schone lucht en de afwezigheid van stedelijke weelde en overdaad ma­
ken het buitenzijn tot het gezondste leven dat er is. Het 'salighste' is het leven buiten ten
slotte om morele redenen. Er zijn geen verderfelijke stedelijke toestanden, wel daarentegen
volop natuur om God te loven. 24
In de tuin, waar de natuur geheel naar eigen inzicht ge­
vormd en vervolmaakt kon worden, was de perfecte combinatie te vinden van buiten zijn
in een ideale ordening van de natuur. De tuin was dan ook het wandelgebied bij uitstek.
Wandelen temidden van gecultiveerde natuur, en met name in tuinen of in gebieden waar
tuinen aanwezig waren, gaf dus een extra dimensie aan de wandeling.
De wandelweg naar boven
Van der Groen vond de natuur dikwijls onvolmaakt, 'wanschikkelyk', dat wil zeggen zonder
orde. 25
Alleen door kunst (arbeid, techniek) was verbetering en daarmee meer behagen,
meer nut mogelijk. Een dergelijke natuur- en kunstbeschouwing stoelde op het idee van orde
en symmetrie in de schepping. De natuur was voor alles een openbaring Gods. Het bezoek
aan de tuinen van de lusthof Rozendaal diende volgens D'Outrein 'als een ladder, om op
te klimmen tot den Grooten Maker van het Heel-Al'. 26
De volgens de wiskunde geordende
bomen en planten laten ons zien
hoe wel geordent wy ons selven moeten toonen
Als planten van een Heer, als eenes Vaders soonen. 27
Daniël Willink dichtte in een lofzang op de Plantage:
21 De wandelaars dl 2, 23-25.
22 G. Mak, Een kleine geschiedenis van Amsterdam (Amsterdam 1994) 111.
23 Jan van der Groen, Den Nederlandtsen hovenier, zijnde het I. deel van hel vermakelijck landl-leven. Beschrijvende alderhande
princelijkcke en heerlijcke lusthoven en hofsteden en hoemen de selve met veelderley uytnemende hoornen, bloeme en kruyden, kan
beplanten, bezayen en vergieren. Met koperefig. Mei noch omtrent 200 modellen van bloem-percken, parterres enz. (Amsterdam
1669). De vele herdrukken en vertalingen van het boek zijn een indicatie voor de toenmalige populariteit
van het buitenleven, de tuinarchitectuur en horticultuur.
24 Geciteerd naar De Jong, Natuur en kunst, 17-18.
25 De Jong, Natuur en kunst, .35.
26 D'Outrein, De Roosendaalse vermakelykheden, Voorwoord.
27 D'Outrein, De Roosendaalse vermakelykheden, 4.
28

Verfrissing van lichaam en geest. Aspecten van de wandeling in de 17e en 18e eeuw
Hier 's 't eind van de bestraaten weg
Daar duizenden van menschen treeden,
Langs boomen glad gelyk een' heg,
Geschooren naar de maat en reden. 28
In het vormgeven van de natuur kon de mens de door God bedoelde orde in de Schepping
terugvinden. In Jan van Westerhovens Den Schepper verheerlijckt in de schepselen van 1685 laat
de auteur zijn twee personages Verus en Rogans een wandeling in de omgeving van Haarlem
maken. Tijdens de tocht voeren de twee heren diepzinnige gesprekken naar aanleiding van
wat ze onderweg tegenkomen. In de voorrede schreef Van Westerhoven:
de eenzaamheid en stille, heeft my grootelyks de occasie tot eerlyke en Christelyke beden­
kingen menigmaal verschaft, inzonderheid, wanneer ik in eenzaamheid door de lands­
douwen wandelde, en my door de uitterlyke zinnen, Godes wonder-werken, aan den He­
mel en op der Aarden zich vertoonende, met een zonderlinge geneugt in het herte en ver­
stand gebragt en ingelaten wierden. 29
Volgens de leer van Calvijn heeft God zich in de eerste plaats door de Schrift aan de mens
geopenbaard. Maar ook in de Schepping, de wereld, is Hij aanwezig. Het genieten van de
Goddelijke natuur heeft dan ook een positieve, religieuze betekenis, mits natuurlijk gedaan
in het besef van Gods almacht. 30
'Er is geen boek, waarin ons vollediger de manier geleerd
wordt om God te loven' schreef Calvijn over de schepping. De mens is daarbij geroepen juist
om de wereld te bestuderen omdat in de schepping de goddelijke orde is terug te vinden.
Een dergelijk idee bevorderde niet alleen natuurwetenschappelijk, empirisch onderzoek
maar gaf ook voor veel auteurs betekenis aan de door hen gemaakte wandeltochten in de
natuur. 31
Een opdrachtgedicht van Kornelis van Bracht in Westerhovens werk luidt:
Dus prijs ik hier oock Westerhoven
Want als hy handelt dese stof
En wandelende melt Godts lof
Soo leyt sijn Wandel-wegh na boven.
Niet alleen op een beschouwelijk-literair vlak maar ook in de praktijk van het zondags uitje
28 D. Willink, Amsterdamsche taupe nj nieuweplantagïe begrepen in twee boeken. Nevens den Amstelstroom (Amsterdam 1712)
55.
29 J. van Westerhoven, Den schepper verheerlijckt in de schepselen, ofte choor-gesang, aller geschapene dingen, daer in den mensch
den bovensangh heeft. Voor-gestelt in 7 samenspraken, onder somersche wandelingen. Dienende wijders tot lof van Haerlems
vermaeckelijcke landsdouwen. Doorgaens met toepassclijckc veersen en gezangen gemenght, en na 't leven afgebeelde konst-pl.
verc. (Haarlem 1685) 2. Herdrukt in 1715.
30 Ondanks de bestaande tegenstelling met het katholieke ideaal van zich terugtrekken uit de wereld kan het loven
van Gods schepping door verheerlijking van de natuur en het Nederlandse landschap meer een algemeen Neder­
lands religieus thema dan uitsluitend een calvinistische zaak worden genoemd. Leellang, Het aards paradijs; 124.
31 Zie hierover B. Bakker, 'Levenspelgrimage of vrome wandeling? Claes Janszoon Visscher en zijn serie Plaisante
Plaelsen, Oud Holland 107 (1993) 97-116 en H. Leeflang, 'Het landschap in boek en prent. Perceptie en interpre­
tatie van vroeg zeventiende-eeuwse Nederlandse landschapsprenten', in: B. Bakker en H. Leeflang, Nederland
naar 't leven. Landschapsprenten uit de Gouden Eeuw (Zwolle/Amsterdam 1993). Voor een overzicht van het land­
schap in de vroeg-moderne letterkunde: Th. J. Beening, Het landschap in de Nederlandse letterkunde van de Renaissance
(Nijmegen 1963).
32 Van Westerhoven, Den Schepper verheerlijckt (Haarlem 1685).
2!)

Verfrissing van lichaam en geest. Aspecten van de wandeling in de 17e en 18e eeuw
blijkt dat geloof en wandelen in de vroeg-moderne tijd niet ver van elkaar afstonden. Onder
meer is dit te lezen in de verschillende discussies gevoerd door calvinistische predikanten
over de Zondagsrust. 33
De synode te Dordrecht in 1574 stelde het volgende voor:
De classen sullen bij haren Overheden versoeken, datse het koopen, verkoopen, arbey-
den, drinken, wandelen, etc. dewyl de Predikatie duurt (insonderheyd des Sondags) ver­
bieden willen.
Een halve stuiver boete wordt in 1573 voorgesteld voor de 'ledematen der Consistorie' die
tijdens de bijeenkomsten zich bezig houden met 'schelden, speelen, ryfelen, soeselen, clap-
pen, liggen, wandelen enz.' 34
In een tirade tegen de verstoring van de zondagsrust pleitte een Rotterdamse leraar in
1713 voor een verbod op bezoek van 'de Tuynen en Playzierplaatzen, die op die dag [zondag]
't meest bezogt werden'. Even verontwaardigd was de predikant Jacobus Koelman in 1687
toen hij in zesendertig punten tekeer ging tegen de verstoring van de zondagsrust. Punt ne­
genentwintig luidt:
Dan zoekt men wereldsche verlustigingh, de stoepen zijn vol, en de straaten, ende mark­
ten krielen van menschen, de thuynen en hovens hebben noyt meer besoeks, en de cin-
gels, wandel- en uyt-loop-plaatsen zijn zwart, men loopt lanterfanten, als ledig-gangers,
pronken, en pralen.
Niet iedere calvinist was even streng in de leer als Koelman. Willem a Brakel rekende het
wandelen op zondag niet tot zondig vermaak:
Doch tot des verbodene sonden en brengen wy niet het wandelen in 't veldt ofte gaen in
thuynen, 't zy alleen ofte met andere, om de werken van Godt te aenschouwen, en hem
daer in te verheerlyken, om sig na siele ende lichaam te verquikken. 35
Wellicht was, gezien de vele tirades tegen het wandelen op zondag, de gemiddelde wandelaar
meer met een vermakelijk uitstapje bezig dan met godsdienstige overpeinzingen.
In de Ryper Zeepostil wa.n 1699 komen eveneens religie en wandelen ter sprake. 36
Engel van
Dooregeest en Cornelis Posjager, twee doopsgezinde leraren uit het Noordhollandse dorp
De Rijp, schrijven hierin naast tweeëntwintig gewichtige godsdienstige leerredes in het eer­
ste deel, een beknopte geschiedenis van De Rijp en omgeving. In dit tweede deel geven de
leraren tips voor aangename wandelingen rond De Rijp.
De eerste predicatie vergelijkt het juiste leven met een wandeling over het 'effen padt
van deught ende godsaligheyt'. De mens is een reiziger op aarde die de rechte wandelweg
dient te gaan: 'laet ons dan in alle vroomheid dagelijks wandelen voor het oog van onze
3 7
God'. Nadrukkelijk wordt in deze en andere vergelijkingen telkens het woord wandelen
33 S. D. van Veen, Zondagsrust en zondagsheiliging in de zeventiende eeuw (Nijkerk 1889).
34 Van Veen, Zondagsrust, 8.
35 Van Veen, Zondagsrust, 68.
36 E. A. Dooregeest en CA. Posjager, De Ryper Zeepostil bestaende in xxii predieatién toegepast op de zeevaerl (Amsterdam
1699).
37 Dooregeest en Posjager, Zeepostil, 10-16.
30

Verfrissing van lichaam en geest. Aspecten van de wandeling in de 17e en 18e eeuw
Afb. 3. De Maliebaan, ets door Daniël Stopendael. Bron: M. Broüerius van Nidek, Het verheerlijkt
Watergraefs- of Diemermeer (Amsterdam 1725).
(in plaats van bijvoorbeeld lopen of reizen) gebruikt.
Het tweede deel van het boek beschrijft op wervende wijze de geschiedenis en topografie
van De Rijp. Het gebied is zeer waterrijk, dus transport geschiedt meestal over het water.
Ook om te wandelen is het gebied volgens de heren zeer aangenaam. 38
De Beemster is, om
te beginnen, 'prachtig aangelegd en zeer vruchtbaar'. Deze polder kan in ieder geval wat
de weidegronden betreft wedijveren met Italië om de titel van aards paradijs. Van De Rijp
langs de Beemster naar Purmerend is het twee uur gaans en met name in mei is er ten oosten
van De Rijp voor een godvruchtig wandelaar volop gelegenheid om Gods lof te zingen. Zuidwaarts
kan er langs aangename wateren en grazige klaverweiden tot Oostgraftdijk en het
Starnmeer gelopen. Het is (nu richting westen) een half uur lopen naar Noordeinde over
een goede stenen weg. Wie verder loopt over de velden en weiden van de Schermerpolder
(bedijkt in 1632) komt na drie uur aan in Alkmaar. Via Schermerhoorn ten noorden van
de Rijp kan de wandelaar op een zomerse dag helemaal doorlopen tot Hoorn, een tocht van
vier uur 'om oude en nieuwe dingen te bepeynsen'. 39
Liefde voor en trots op de eigen streek komen in deze aanbevolen wandelroutes duidelijk
38 In andere, vroegere bronnen (met name van voor de verschillende droogleggingen in Noord-Holland) werd
veelvuldig geklaagd over de slechte wegen die met name 's winters vaak onder water stonden. Ook later in de
17e en 18e eeuw bleef het reizen over water voorrang houden boven dat over land. A.Th. van üeursen, Een
dorp in de polder. Graft in de zeventiende eeuw (Amsterdam 1994) 49-51.
39 Dooregeest en Posjager, Zeepostil, 360-365.
31

Verfrissing van lichaam en geest. Aspecten van de wandeling in de 17e en 18e eeuw
naar voren, evenals het godsdienstig element in het genieten van de Hollandse natuur. Ook
buiten de tuin, in de optimaal geordende natuur, werd er dus graag gewandeld.
'Oude en nieuwe dingen bepeynsen'
Tijdens een flinke wandeling kon men volgens De Ryper Zeepostil nadenken over oude en nieu­
we dingen. Naast het element van recreatie en van godsdienstig besef heeft wandelen een
didactisch aspect. Met name in de meer verhalende wandelverslagen komen vaak 'leerzame
zaken' ter sprake. Een verhaal in de vorm van een wandeling bood de auteur de gelegenheid
om zijn personages op ongedwongen wijze instructieve gesprekken te laten voeren. Wat de
wandelaars op hun weg tegenkwamen vormde hierbij een natuurlijk aanknopingspunt. 40
Reizen was vanouds verbonden met een educatief doel. 41
Vanaf het eind van de 16e eeuw
verscheen een genre bekend onder de naam ars apodemica, dat de reiziger instrueerde over
de beste manier van reizen. Eén van de algemeen geldende voorschriften in deze werken was
dat men historische, geografische, economische en culturele observaties behoorde te doen.
Voor de Nederlandse reiziger waren dergelijke voorschriften onder andere te lezen bij Lip-
sius: de reiziger moest het gebied waar hij doorheen trok onderzoeken door middel van het
lezen van boeken, het ondervragen van bewoners van het gebied en het aantekenen van de
geschiedenis, topogafie en gebruiken van het land. 42
Heeft het bovenstaande betrekking op een daadwerkelijke reis, in de reis 'vanuit de luie
stoel' met poëzie en prentenatlas werd eenzelfde verbinding met studie gelegd. Broüerius
van Nidek richtte zich in de platenatlas Het verheerlijkt Watergraafsmeer tot de 'liefhebberen
van kunst, historiën en buitenleven', en begon het werk met een uitgebreide historische uit­
eenzetting over het ontstaan van het gebied. Op de prenten zelf zijn groepen wandelaars en
recreanten afgebeeld die zich in de Watergraafsmeer vermaken. In Het zegenpralendKennemer-
land (1725) van dezelfde auteur werden bij de afgebeelde huizen en dorpen eveneens ge­
schiedkundige feiten vermeld. De tekst bij de tiende prent prijst bijvoorbeeld 'een heerlyken
lusthof, die naar de juiste meetkunde aengelegt, het allerkeurigste oog bekoren en verlokken
moet' aan bij 'minnaren en kenners van de Nederlandsche outheden'. 43
Het Nederlandse hofdicht, het loflied op de buitenplaats, onderscheidde zich van het buiten­
landse georgische genre door het specifiek didactische aspect. 44
De natuur en de tuin als af­
spiegeling van het Paradijs of Gods schepping verschaften in deze poëzie morele en godsdiensti­
ge lessen. In het ideale buitenleven hingen de lessen die in de natuur gevonden worden samen
met de studie van onder meer letterkunde, geschiedenis en kunst en de discussie daarover met
vrienden. In de gecultiveerde natuur van het hofdicht vormden natuur en cultuur één geheel.
Ook Potter (1808) wilde in zijn wandelingen 'het nuttige, leerzame en aangename met el-
kanderen vereenigd tot erkentenis en bewondering van de magt, wijsheid en goedheid van
40 Verschillende van de hier genoemde wandclbcschrijvingen zijn dan ook geschreven in dialoogvorm, de traditioneel
didactische vorm bij uitstek. D. Marsh, The quattrocento dialogue. Classical tradition and humanist innovatwn
(Cambridge (Mass)/Londen 1980) hoofdstuk 1.
41 Zie Maczak, Travel en A. Frank-van Westrienen, De Groote Tour. Tekening van de educatieve reis der Nederlanders
in de zeventiende eeuw (Amsterdam 1983).
42 De tekst van Lipius is afgedrukt in Frank-van Westrienen, De Groote Tour.
43 M. Broüerius van Nidek, Het Zegenpralenl Kennemerlant, Vertoont in 100 Heerelykegezichten (Amsterdam 1729) 11.
44 Zie noot 10. In de emblematische en religieuze natuurbeschouwing is het Nederlandse hofdicht afwijkend van
de Franse, Engelse en Italiaanse traditie.
32

Verfrissing van lichaam en geest. Aspecten van de wandeling in de 17e en 18e eeuw
den Schepper en Onderhouder aller dingen' en verbond de observaties tijdens zijn tochten
met historisch-topografische informatie. In het verslag van een 'Wandeling op eenen herfst­
dag' gaat hij na een dag hard werken ter ontspanning naar buiten, en wel naar het dorpje
Aalzum in Friesland. Hij beschrijft tijdens het tochtje zijn bespiegelingen over de aard en
herkomst van terpen, geeft een topografische beschrijving van het gebied en gaat in op het
leven van de oudste bewoners:
Ik verbeeldde mij denzelven [de aloude bewoonders], ingehuld in zijnen mantel van
beestenvellen, met pijl en boog, langs de moerassige velden te zien dwalen, om in de
noodzakelijke behoeften van het leven te voorzien, terwijl zijn kuische en eenvoudige
echtgenoote bezig is den voorraad te verzamelen, die tot brandstof dienen moet... Akelige
donkerheid, in welke onze voorvaderen dus gedompeld lagen! 45
Nog in 1838 begaf Ottho Gerhard Heldring zich op weg in zijn Wandelingen ter opsporing van
Bataafsche en Romeinsche Oudheden om, al wandelend in de Betuwe, de resten van onze 'vrede­
lievende en toch zoo heldhaftige' Bataafse voorouders te onderzoeken. 46
Potters en ook Heldrings historische en topografische informatie is beperkt. 47
Anders is dit
bij de informatie in verschillende Nederlandse arcadia's van de 17e en 18e eeuw, een apart
genre in de 'instructieve reisliteratuur' dat opvalt juist door de vele met name historische les­
sen die tijdens de beschreven tochtjes door de personages aan de lezer worden meegedeeld. 48
De Batavische Arcadia van Johan van Heemskerk (1637) vertelt van een groepje jongelui
die wandelend en per speelwagen een reisje in de omgeving van Den Haag en Katwijk ma­
ken. 49
Tijdens dit dagje uit gaan de geleerde gespekken over onder meer het internationaal
zeerecht, de herkomst van de naam Katwijk en de Chatten en de geschiedenis van de graven
van Holland. Het succes van het werk leidde tot een tweede editie in 1647 (sterk uitgebreid
met een erudiet Latijns notenapparaat) en herdrukken van deze tweede versie tot ver in de
18e eeuw. Tevens vestigde Van Heemskerk een Nederlandse arcadische traditie: verschillen­
de auteurs in de 17e en 18e eeuw gaven aan naar zijn voorbeeld een 'arcadia' te willen schrij­
ven. Het resultaat is een serie zeer diverse werken waarin een groepje Nederlandse burgers
al rijdend, spelevarend en wandelend uiteenlopende historische, topografische en ook lucht­
hartiger kwesties bespreekt. Reis en wandeling staan hier niet ten dienste van een religieus-
emblematische natuurbeleving maar dienen als vehikel voor intellectuele gesprekken. 50
45 Potter, Wandelingen, 7 en 9.
46 O.G. Heldring, Wandelingen ter opsporing van Bataafsche en Romeinsche Oudheden, legenden, enz. (Amsterdam 1838).
47 Het verbinden van de wandeling met didactische en educatieve informatie is wijd verbreid en kan voor Nederland
voorde 17e, 18e en ook 19e eeuw (bijvoorbeeld de wandelingen van Jac.P. Thijssen) met vele voorbeelden
worden aangevuld. Een vroeg 17e-eeuws voorbeeld betreft de Haarlemse stadsgeschiedenis van S. Ampzing
in de vorm van een wandeling (1628). Ook in de 18e eeuw schrijft J. F. Martinet zijn encyclopedische Katechismus
der Natuur (Amsterdam 1777-1779) in de vorm van wandelingen van leerling en meester in en rond Zutphen.
Vanzelfsprekend verandert de aard van de didactische informatie met de tijd, maar de verbinding van educatieve
informatie met wandelen blijft.
48 Een inventarisatie van het genre in H. Groot, 'Achttiende-eeuwse arcadia's: tussen literatuur en geschiedenis',
Holland 17 (1985) 241-252. Tevens W.F. Jansen, "Laag bijdegrondse geleerdenpoespas'. Onderzoek naar de
zeventiende- en achttiende-eeuwse arcadia's', Spektator 23 (1994) 2, 127-126. Over de historische informatie in
Van Heemskerks Batavische Arcadia: J.J.V.M. de Vet, 'Opstand in Arcadië', De Zeventiende Eeuw 10 (1994) 57-64.
49 J. van Heemskerk, Inleydinghe tot het ontwerp van een Batavische Arcadia (Amsterdam 16.37).
50 Verwant aan de arcadia is de eerder genoemde morgenwandeling rond Haarlem of Den schepper verheerlykt van
Van Westerhoven. Vooral bedoeld als lofzang op Gods schepping komen ook hier tijdens de wandeling verschillende
historische en erudiete kwesties in de dialogen ter sprake.
33

Verfrissing van lichaam en geest. Aspecten van de wandeling in de 17e en 18e eeuw
Een 'sachte oeffeninghe'
Een laatste aspect van de wandeling in de vroeg-moderne tijd betreft het wandelen als een
gezonde en in de medische traktaten aanbevolen exercitie. De Franse tuinarchitect Antoine
Joseph Dezailler d'Argenville hechtte grote waarde aan afwisseling in de tuin voor maximale
verfrissing van lichaam en geest in de wandeling. 51
Ook in Johan van Beverwijcks Schat der
Gesontheyt, de meest populaire 'medische encyclopedie' van de 17e eeuw, wordt het wandelen
aanbevolen. 52
Het menselijk lichaam behoeft beweging, net zoals water in een put dat gaat
stinken wanneer het lange tijd stil staat. Hiervoor bestaan 'sterke' oefeningen, die de mens
doen hijgen, en 'zwakke' oefeningen, die leiden tot een blozend gezicht en licht zweten. Zo­
dra deze verschijnselen zich voordeden diende men direct te stoppen: net als de andere be­
schreven oefeningen voor het lichaam mocht wandelen niet vermoeiend zijn. Voor de gezon­
de en ook de oudere mens is wandelen als 'sachte oeffeninghe' voldoende om 'de wermte
te vermeerderen, de geesten te bewegen en de vuyligheyt af te setten'. Het is het beste met
een lege maag en in de schaduw (tegen oververhitting) te bewegen. Om in de schaduw te
kunnen lopen worden bomen dan ook als zeer gewenst beschouwd.
'Een nut en verheven vermaak': vier wandelaars in Holland
Hoe vermakelyk zou [het] zyn in de schone dagen, die 'er doenmaals [in mei] waren, zich
buiten de stad inde groente te verlustigen, om wat lucht en vermaak te scheppen en dus
van een Zaizoen te profiteren. De een zou naar zyne Buitenplaats gaan, de ander naar
die van goede vrienden, de derde zou zich gezelschap zien te vinden om een plezierreisje
van eenige dagen te doen. 53
In een tweetal verslagen van wandeltochten door Noord- en Zuid-Holland komen verschil­
lende van de hierboven besproken aspecten van het wandelen naar voren. Het eerste deel
van De Wandelaars of vermakelyke reyze uit 1733 doet verslag van een recreatieve tocht van vier
heren langs verschillende steden in Noord-Holland, geschreven voor 'uitspanning van den
geest' en 'zoete en vermakelyke tydkorting'.
De (anonieme) auteur, die zich presenteert als een der wandelaars, meldt in de voorrede
waarom deze wandeling de moeite van het opschrijven loont. In de eerste plaats betreft het
een aangenaam, nuttig en vooral waar reisverslag. Hoe verder en exotischer de reis immers,
hoe meer verzinsels een auteur kan toevoegen. Hier, op reis in het eigen Holland, is dit van­
zelfsprekend niet het geval. Daarbij is deze reis zeldzaam, omdat hij geheel te voet is afge­
legd. Een niet gebruikelijk fenomeen bij een dergelijk grote tocht 'daar men door gantsch
Noord-holland het gemak van schuiten of Wagens hebben kan'. De wandelaars hebben een
reden hiervoor:
Inde Schuiten is 't maar melancolyk te zitten, en het stoten dat men dikwils op de wagens
moet lyden als of 't hart uit het lyf zou bersten, staat ons niet veel aan.
51 De Jong, Natuur en kunst, 176.
52 J. van Beverwyck, Schat der Gesontheyt, Veresert me! 1 listoryen, Kupere Platen, als oock met Verssen van Heer Iacob Cats
(Amsterdam 1643) 680-685.
53 De wandelaars dl 1, 2.
34

Verfrissing van lichaam en geest. Aspecten van de wandeling in de 17e en 18e eeuw
Daarnaast is er reizend per boot niet zoveel van het landschap te zien als wandelend. 54
Géén
beschrijving zal worden gegeven van 'steden, Dorpen, Adelyke Huizen, Sloten, Oudheden,
Landstreken, enz.': daarvan bestaan er al heel veel door geleerden die de auteur toch niet
kan verbeteren. Het samengaan van historisch-topografische lessen en reisbeschrijving,
blijkt hier weer, is gebruikelijk en populair.
Het reisgezelschap bestaat naast de auteur uit twee jonge broers, wandelliefhebbers die
nog nooit Noord-Holland hebben gezien, en een oudere heer die wel mee wil 'voor de
klucht'. Voor het welslagen van de onderneming zijn vier personen absoluut nodig. Dit om
voldoende 'divertissement van gezelschap' en 'stoffe tot discours' te hebben. Aangename ge­
sprekken tijdens het lopen zijn dus belangrijk. 55
'Nooit zou ik gedroomt hebben, dat een
Reisje van vier manspersonen te voet, door zo een klein District als Noordholland, zonder
gezelschap van eenige Juffers, en zonder eenig volk in schuiten of op wagens aan te treffen'
voldoende stof zou geven voor een complete beschrijving, aldus de auteur. Het meenemen
van een aantal jongedames was inderdaad gebruikelijk in een wandelbeschrijving. De juffers
zorgden meestal voor de amoureuze verwikkelingen in het verhaal. Ook traden zij op als
vragenstelsters om de heren gelegenheid te bieden hun kennis te etaleren.
Een tweede voorwaarde van de wandelaars, 'dat wy op onze Reize nooit op eenmaal zo
verre mogen gaan dat wy vermoeit worden, want anders is 't vermaak weg', betreft de rust­
pauze na ten hoogste twee uur lopen. Tegen een dikzak, meer het type om per paard en wa­
gen langs de herbergen te rijden, wordt gezegd:
en wy die magere luiden zyn, en zeer vlug over de weg konnen, zyn in tegendeel liefheb­
bers van wandelen, al was't maar om onze goede gezondheid en goede honger te behou­
den, en door veel zitten niet te vet te worden, en nog lui en onlustig worden daar toe.
Met het wandeltempo blijkt het echter allemaal wel mee te vallen. Er wordt gelopen 'met
langzame treden om ons in 't allerminst te vermoeien'. Niet alleen is dit gezonder en langer
vol te houden, ook een Italiaans spreekwoord zegt het al: chi va piano, va sano, e va lonlano. 56
Ten slotte wordt de wandeluitrusting van de vier heren uitgebreid beschreven: kleren die
goed beschermen tegen zon en regen, maar geen jassen 'om lichter overweg te komen.' Ieder
is in het bezit van een goede 'surtout' of reisrok (een overjas) en per persoon wordt daarnaast
een degen meegenomen. Weliswaar is dit niet een echt afdoende bescherming - hoewel het
goede scherpe exemplaren betreft - maar Nederland is gelukkig een veilig land om te reizen.
Zoveel linnengoed 'tot verschoning' als men in de zakken bergen kan 'om in het wandelen
niet geincommodeert te zijn' en een flinke som geld, maken de groep klaar voor vertrek. 57
De tocht duurt in totaal drie weken waarin de heren, al keuvelend over weinig diepgravende
zaken en vol bewondering voor het rijke landschap, via de dorpen en steden in Noord-
Holland weer terugkeren in Amsterdam.
Het tweede deel van de Wandelaars doet verslag van een vergelijkbare tocht door Zuid-
Holland, gelopen in augustus. Ook nu betreft het weer een 'waargebeurd' verslag: 'Indien
ik by forme van een Roman tot verderf der zeden had wilen schrijven, zou ik de zaken een
54 De wandelaars dl 1, 2.
55 Het element van geleerde en genoeglijke discussie met vrienden is ook in de beschrijvingen van het ideale buitenleven
in de hofdichten te vinden.
56 Wie rustig loopt, loopt in gezondheid, en langdurig.
57 De wandelaars dl 1, 6-16.
35

Verfrissing van lichaam en geest. Aspecten van de wandeling in de 17e en 18e eeuw
gantsch anderen draai hebben konnen geven'. Het is ditmaal moeilijk een vierde man te vinden.
Verscheidene kennissen mogen niet van hun vrouw, werken te hard of zijn te dik om te
lopen. Wanneer dit probleem uiteindelijk is opgelost kan de groep vertrekken, en wel op zondagochtend.
Wandelen op zondag is toch niet geheel onomstreden, blijkens de verdedigende
opmerkingen van de schrijver: wie zich eraan stoort dat het groepje op zondag begint te wandelen
is een 'al te fyne zemelknoper'. De heren gaan immers niet brassen, uit rijden of 'wellustigheden
bedryven'. Deze tocht dient 'niet om een dierlyk en zinnelyk vermaak voor 't ligchaam,
maar vooral om een nut en verheven vermaak voor den geest' door middel van 'discoursen,
beschouwingen en bespiegelingen van de zaken die ons voorkomen zouden'. 58
Nadat ze via de Plantage buiten de stad zijn gekomen worden ze op weg van de Muiderpoort
naar het Diemermeer gepasseerd door vele rijtuigjes op een zondags pleziertochtje.
Amsterdammers, een volk dat door de week hard werkt (en daarom zo rijk is), hebben een
'liefhebbery van plezierluchtjes'. 59
Net als de tocht door Noord-Holland verloopt ook deze
wandeling van ongeveer drie weken rustig en probleemloos. Zelfs het aanbod van een paar
dames van lichte zeden slaan de heren beleefd af.
Tot besluit
In het voorafgaande is een aantal aspecten van de 17e- en 18e-eeuwse wandeling besproken.
Men wandelde in ingericht, vormgegeven land: in tuinen, op wandelpaden of in parken rond
de steden. Maar ook buiten de door mensen vormgegeven natuur werd gewandeld. Mits de
toestand van de paden dit toeliet (afhankelijk van weer enj aargetij de) liep men in Holland graag
door het rijke boerenland, over dijken en door polders. Pas wanneer het land echt woest en onontgonnen
was, zoals in Drenthe of op de Veluwe, haakte de vroeg-moderne wandelaar af.
Het godsdienstig aspect van de wandeling speelt een belangrijke rol, met name in de meer
literaire beschrijvingen. De lezer deelde immers tijdens de (fictieve) wandeling in de natuuren
godsbeleving van de personages. Niet ieders wandelweg leidde even direct 'naar boven',
maar het besefis algemeen dat in de natuur het goddelijk element kon worden teruggevonden
of op een directe manier ervaren. In het vormgeven van de 'wanschikkelijke' natuur
zocht men een manier om de goddelijke orde terug te vinden. Uit de geschriften van de vooren
tegenstanders van het wandelen op zondag blijkt iets van de gevoelde spanning tussen
het wandelen als middel om tot God te komen en de puur recreatieve wandeling. De herhaalde
verzekering van verschillende zondagswandelaars dat het hier eerder een serieuze godsdienstoefening
betreft dan een aangenaam uitje, spreekt voor zichzelf.
Een derde aspect betreft het didactische element. Een verhaal in de vorm van een wandeling
blijkt een uitermate geschikt middel om allerhande meer en minder diepgaande informatie
te verschaffen. De auteur geeft de gesprekken van zijn wandelende personages vaak
letterlijk, in dialoogvorm, weer. In verschillende arcadia's leidde deze vorm zelfs tot lange
verhandelingen over hoogst serieuze zaken. De vorm van wandeling of reisje verdwijnt hier
soms bijna achter de informatieve en erudiete passages. 60
58 De wandelaars dl 2, 16.
59 De wandelaars dl 2, 26.
60 Later in de 18e eeuw lijkt het geleerde karakter in dergelijke reis- en wandelverslagen te veranderen in luchthartiger
gespreksstof. Nader (historiografisch) onderzoek van de arcadia's en verwante genres zou dit verschijnsel
kunnen verhelderen.

Verfrissing van lichaam en geest. Aspecten van de wandeling in de 17e en 18e eeuw
En ook het lichaam is gebaat bij een gezonde wandeling. Liefst voorzien van voldoende
rustpauzes, schaduw en een aangenaam uitzicht, kuierde de vroeg-moderne Nederlander,
al keuvelend of in stilte genietend, door zijn welvarende Holland. En wie één keer de Vierdaagse
van Nijmegen heeft gelopen moet bekennen: er valt wat te zeggen voor deze manier.
37

Jos Leenders
De lof der kleurloosheid.
Een kiezersvereniging, 1867-1886
Vanaf de grondwet van 1848 tot die van 1917 is de Nederlandse politiek in sterke mate beïn­
vloed geweest door het liberalisme. Straatnamen in oudere stadsdelen herinneren nog steeds
aan belangrijke liberale voormannen als Thorbecke, Van Houten, Kappeijne van de Cop-
pello, Fransen van de Putte enzovoort. Ondanks hun onmiskenbare bijdragen aan staat en
maatschappij heeft de geschiedschrijving zich lang weinig positief uitgelaten over de geringe
samenhang van het Nederlandse liberalisme tot 1885. Dat zou zich vooral hebben onder­
scheiden door geringe daadkracht ondanks een electorale meerderheid. 1
Het kreeg ook aan­
gewreven dat het een maar matige neiging tot partijvorming had vertoond, hetgeen werd
verklaard uit onderlinge tegenstellingen en uit de ideeën van Thorbecke over de rol van par­
tijen. Thorbecke had de vorming van een Kamerclub geaccepteerd voor incidenteel overleg,
maar partijvorming bij het electoraat afgewezen. De kiezers hadden alleen te kiezen en daar­
na waren de gekozenen autonoom tot de volgende verkiezing. 2
Dat er ook positievere argu­
menten voor de geringe liberale ambitie tot samenhang bestonden, bleef toegedekt.
Tegenover dit 'negativisme' valt een tamelijk recent artikel van E. H. Kossmann in NRC-
Handelsblad te plaatsen. Hij betoogde dat men niet liberaal werd om redenen in het liberale
programma gelegen. De keuze was er niet een voor een partij maar juist voor on- of boven-
partijdigheid, voor het algemeen belang. Het liberalisme verhief zich, aldus Kossmann, bo­
ven het politieke strijdtoneel. Wie zich tegen liberale standpunten verzette, heette zich te
keren tegen de onpartijdige waarheid, de tijdgeest, de objectief vast te stellen gang van de
geschiedenis. 3
H. te Velde identificeerde liberalisme met algemeenheid, en de elite, de (geze­
ten) burgerij, met de natie als geheel op basis van de romantisch organische metafoor van
Thorbecke. Daarin representeerde het Nederland van 1848 het lichaam, representeerden
de kiesgerechtigde burgers het heldere hoofd, en het 'volk' (slechts) de ledematen. De natio­
nale eenheid vond haar bezegeling in het parlement, alleen dat creëerde een 'staatsregtelijke
persoonseenheid'. In het parlement vormde de natie zich een mening, één mening, de libera­
le. Een moderne natie gericht op de toekomst moest die wel aanhangen. 4
De liberalen van
1848 hebben de mogelijkheid van een pluralistische samenleving zoals die rond 1870 door­
brak, niet voorzien. Ze vonden er pas na 1890 een antwoord op.
Nu hebben genoemde betogen in de eerste plaats betrekking op wat zich voltrok op natio­
naal niveau. Het is de vraag of de liberale pretentie van algemeenheid ook een echelon lager,
lokaal, in een kiezersvereniging, gold en zo ja, hoe zij daar werd gemotiveerd. Hoe reageer­
den niet-liberalen trouwens op die ogenschijnlijk toch wel grote liberale zelfverzekerdheid?
Door de blik te richten op een betrekkelijk willekeurige kiezersvereniging, 'Burgerplicht'
(1867) te Hoorn, kan een eerste antwoord worden gegeven.
1 Bijvoorbeeld CA. Tamse, 'De politieke ontwikkeling in Nederland 1874-1887', in: Algemene Geschiedenis der Nederlanden
dl 13 (Bussum 1978) 207-224.
2 G. Taal, Liberalen en radicalen in Nederland 1872-1901 (Den Haag 1980) 23.
3 NRC-Handelsblad, 11 februari 1993.
4 H. te Velde, Gemeenschapszin en plichtsbesef. Liberalisme en nationalisme in Nederland, 1870-1918 (Den Haag 1992)
38

Oprichting
De lof der kleurloosheid. Een kiezersvereniging, 1867-1886
Burgerplicht Hoorn was vernoemd naar de eerste Burgerplicht, een Amsterdams initiatief
van 1866. Overigens was te Hoorn aan kiezersverenigingen al behoefte ontstaan bij de kies­
rechtuitbreiding van 1851, toen het aantal raadskiezers er sterk toenam van 293 naar 553.
In 1858 had Hoorn relatief de meeste Kamerkiezers van Nederland, 3,82% van de bevolking
tegen bijvoorbeeld hekkensluiter Amsterdam, 1,57%. 5
Vooral de 'middenklasse der burge­
rij', heette het, verlangde naar vereniging. Zij wist nog niet hoe te stemmen en diende te wor­
den ingewijd. 6
Twee kiesverenigingen kwamen tot stand, de 'algemeene' en de 'vrijzinnige',
ad hoc-creaties die al gauw verliepen. Misschien bestond te Hoorn bij nader inzien toch wei­
nig behoefte aan geformaliseerde politieke voorlichting en kanalisering van opvattingen. Er
waren ten slotte maar twee 'partijen'. De 'algemeenen', de protestanten, van evangelisch ver­
lichte Groninger snit, stemden sinds 1853 vooral conservatief omdat ze onmogelijk nog libe­
raal konden kiezen. De liberalen hadden hun bondgenoten de 'roomsen' - te Hoorn een
derde van de bevolking - immers een onafhankelijk bisschoppelijk bestuur bezorgd. Ook
kan gebrek aan interesse juist bij de nieuwe kiezers een rol hebben gespeeld.
Getuige advertenties in de Hoornsche Courant werd in verkiezingstijd wel informeel over
kandidaten gedelibereerd; in 1864 door liberalen onder leiding van Hoorns burgemeester
mr W.C.J. de Vicq. Het ergerde de conservatieve Purmerender Courant dat niet vergaderd was
over te stellen kandidaten. Dat was al voorgekookt. Er was alleen besproken hoe ze aan te
bevelen. 7
al wel gevoeld.
De noodzaak kandidaatstelling publiekelijk te doen plaatsvinden werd kennelijk
Een dergelijke strekking kan ook een advertentie in 1866 van drie politiek onduidelijke
heren hebben gehad. Zij riepen bij een kamerverkiezing 'namens eenige kiezers' op tot een
openbare vergadering met debat over een te stellen conservatieve en liberale kandidaat. 8
Een
vermoedelijk gevolg was de totstandkoming in 1867 van Burgerplicht. Het verslag daarvan
ontbreekt. Het archief van Burgerplicht is spoorloos en daarmee statuten, reglement en le­
denlijsten. Maar de Hoornsche Courant nam, overigens pas wat later, de gewoonte aan uitvoe­
rig verslag te doen. Zo is een goede bron voorhanden. Op 6 april 1867 stelde Burgerplicht
voor het eerst kandidaten voor de gemeenteraad.
Over de aanleiding tot de oprichting van Burgerplicht valt met enige stelligheid te gissen.
Nationaal was de traditionele politieke tweedeling aan het verschuiven. De katholieken be­
gonnen hun sympathie voor het verbond met de liberalen te verliezen. Voor veel protestantse
kiezers gold eerder het omgekeerde: het viel ze moeilijk de conservatieven nog langer te steu­
nen wegens hun 'gedrochtelijk' verbond met Groenianen en katholieken. Zeker is dat de
stichting van Burgerplicht Amsterdam met deze ontwikkelingen te maken had. 9
Of Hoorn
direct contact met de hoofdstad heeft onderhouden, is niet duidelijk. Contact tussen kiesver­
enigingen was over het algemeen zeldzaam. Burgerplicht Rotterdam zocht kort na oprich-
5 L. Blok, Stemmen en Kiezen, Het kiesstelsel in Nederland in de periode 1814-1850 (Groningen 1987) 314.
6 Hoornsche Courant (hierna HC), 25 augustus 1851. Zie verder: J. M. M. Leenders, Benauwde verdraagzaamheid, hachelijk
fatsoen. Families, standen en kerken te Hoorn in het midden van de negentiende eeuw (Den Haag 1992) 30-31.
7 Bijvoorbeeld HC, 4 en 11 juni en 30 juli 1864. Purmerender Courant, 20 juli 1864, geciteerd in HC, 30 juli 1864.
8 HC, 5 juli 1866.
9 H. Bas, 'Gelijkgestemd of'gelijkgezind? Een onderzoek naar partijvorming bij de Amsterdamse kiesvereniging
Burgerpligt 1866-1881' (ongepubliceerde doctoraalscriptie Universiteit van Amsterdam 1988); Th. van Tijn,
Twintig jaren Amsterdam. De maatschappelijke ontwikkeling van de hoofdstad, van de jaren '50 der vorige eeuw tot 1876
(Amsterdam 1965) 329-332.
39

De lof der kleurloosheid. Een kiezersvereniging, 1867-1886
ting contact met Amsterdam. Die nam samenwerking in overweging, maar verder dan dat
kwam het niet. In 'De Grondwet' te Middelburg werd zo'n contact voorgesteld, maar ook
daar kwam het er niet van. 10
De verkiezingsuitslagen in het district Hoorn, dat sinds jaar en dag een conservatief en
een liberaal afvaardigde, tonen aan hoezeer de kiesvereniging van pas kwam. Aanvankelijk
lijken velen door de politieke renversement niet meer goed geweten te hebben wie te kiezen.
In 1868, toen de liberalen nationaal wonnen, koos Hoorn nota bene twee conservatieven.
Mogelijk had een aanzienlijk aantal protestanten pas na de stembus ontdekt met de katholie­
ken conservatief te hebben gestemd, een onverteerbare wetenschap. In 1869 werd het
liberaal-conservatieve evenwicht te Hoorn hersteld en in 1871 werd Hoorn voor het eerst
sinds 1852 weer uitsluitend liberaal vertegenwoordigd; dit zou tot het eind (1918) zo blijven.
De vernoeming naar het Amsterdamse voorbeeld geeft aan dat achter de oprichting van
Burgerplicht 'links-liberalen' schuilgingen, denkend in de lijn van de Hoornse dominees,
Modernen die rond 1860 de meeste hervormden achter zich hadden gekregen. Hun nieuwe
elan sloeg over naar sociaal en politiek terrein. 11
Aan de wieg van Burgerplicht stond nadrukkelijk Anton G. Renssen, 37 jaar, steenkoper,
nog geen halfjaar te Hoorn woonachtig en toch meteen tot secretaris gekozen. Renssens in­
breng was niet tot ieders genoegen. De Purmerender Courant wist nog in 1874 dat deze vreem­
deling het kind had gebakerd. En ook na 1867 noemde zij Burgerplicht 'door vreemdelingen
beheerscht'. 'Logen', vond de liberale Hoornsche Courant: 'vijf burgers', geen vreemdelingen
maar 'Vaderlanders', waren de stichters geweest. 12
Hoorn stond wat vreemde inbreng betreft
niet alleen: voor de Amsterdamse Burgerplicht is geconstateerd dat het aantal niet te Am­
sterdam geboren leden aanzienlijk was. 13
Vaak waren die te Hoorn jonger dan veertig, het­
geen samenhing met hun carrière-patroon. Voor rechterlijke, kerkelijke en HBS-functies
was het stadje veelal een doorgangshuis.
Het eerste Hoornse bestuur telde vijf personen, waarvan drie gezeten burgers van midden
dertig, 'volksmannen', 'links-liberale' voorstanders dus van het burgerlijk belang versus de
oude aristocratie. De overige twee, kennelijk aangezocht om Burgerplicht een algemeen
imago te bezorgen, verschilden in leeftijd (midden veertig), stand (kleinburgerlijk) en gods­
dienst (respectievelijk katholiek en orthodox hervormd). De katholiek verdween al begin
1868 uit het bestuur, de ander kort daarop. Voortaan was het exclusief vrijzinnig hervormd
en liberaal.
Slechts voor 1871 en 1877 is het aantal leden vermeld, respectievelijk 107 en 180. 14
Het
laatste aantal bedroeg 29,7% van het electoraat voor de gemeenteraad. Vergeleken met de
Amsterdamse naamgenoot - in 1881 436 leden ofwel 5% - was dat veel, zelfs wanneer in
de beschouwing wordt betrokken dat te Hoorn geen concurrerende kiesverenigingen be­
stonden, niet werd geballoteerd en de contributie lager was: ƒ1- per jaar tegen ƒ 5,- te Am­
sterdam. 15
dam ƒ56,-.
De hoogte hing samen met de census, te Hoorn voor de Raad ƒ 16,-, te Amster­
10 E.W. Janssen Perio, 'Liberale Perikelen. De liberale kiesvereniging 'Burgerplicht' te Rotterdam 1868-1879',
Tijdschrift voor geschiedenis 69 (1956) 176; A.F. van Ommen, 'De liberale kiezersvereniging 'De Grondwet' te
Middelburg van 1858 tot 1880' in: Archief van het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen (1981) 47.
11 Leenders, Benauwde verdraagzaamheid, 398.
12 HC, 11 oktober 1874.
13 Bas, 'Gelijkgestemd of gelijkgezind', 18, noemt .35 % in 1867, 45 % in 1881.
14 HC, 3 mei 1871 en 3 februari 1878.
15 Bas, 'Gelijkgestemd of gelijkgezind', 15 en 16.
4(1

De lof der kleurloosheid. Een kiezersvereniging, 1867-1886
Niet volkomen duidelijk is hoe de getalsverhouding Kamerkiezers-(alleen)raadskiezers in
Burgerplicht was. Hoorn kende er in 1867 respectievelijk 348 en 564. 16
De vermelding in
1875 dat bij een vergadering 80 leden aanwezig waren, waarvan 60 Kamerkiezers, 17
recht­
vaardigt het vermoeden dat de laatsten het leeuwedeel van het gezelschap uitmaakten. Het
betrof toen weliswaar de bespreking van een Kamer-kandidatuur, maar ook alleen-
raadskiezers waren anders dan bijvoorbeeld te Middelburg daarbij welkom. Anders dan in
Amsterdam mochten ze zelfs meestemmen. 18
Te Rotterdam werd hun presentie aanvanke­
lijk niet op prijs gesteld. Sinds 1871 mochten daar echter al wel niet-kiezers kandidaten stel­
len. Kortom, Burgerplicht was een tamelijk uitgesproken bourgeoisgezelschap waar de
alleen-raadskiezer, de kleine burgerman, zich niet zo thuisvoelde. Ter vergelijking: de Am­
sterdamse Burgerplicht bestond in 1881 voor driekwart uit Kamerkiezers. 19
Van de 36 tussen 1870 en 1887 in de pers geregistreerde vergaderingen (exclusief 'mee­
tings') telden twee tussen de 20 en 30 aanwezigen, zeven tussen de 30 en 40, zes tussen de
40 en 50, evenveel tussen de 50 en 60, vier tussen de 60 en 70, zes tussen de 70 en 80 en vijf
meer dan 80 aanwezigen; dit levert een gemiddelde van 55,5 aanwezigen op. De vergaderfre­
quentie wisselde nogal. In 1874 werd voorgesteld vier keer per jaar bijeen te komen 'om zich
te oefenen in politieke kennis'. 20
Dat aantal werd echter al gauw niet gehaald,- omdat veel
leden pas echt te porren waren voor kandidaatstellingen en voor lokale belangen als stoom­
trein en -tram. Bij meetings bestond hetzelfde patroon: een ophanden zijnde Kamerverkie­
zing trok 150 a 200 personen (niet-leden: 25 cent toegang), een politiek onderwerp verder
van huis, zoals inkomstenbelasting of volksonderwijs, veel minder. Wat de aanwezigheid
door de tijd heen betreft valt geen op- of neergaande curve te ontwaren. De vergaderingen
waren doordeweeks en 's avonds. Meetings ook weieens op zondag, gewoonlijk 's avonds van
half zeven tot half elf. 21
Alle richtingen waren welkom.
Ondanks de vrijzinnig protestantse gezeten burgerlijke dominantie was het tableau de la
troupe niet zelden enerverend. Daartoe droegen de lokale adel en een kleinburgerlijke min­
derheid van winkeliers en neringdoenden bij, maar vooral Willem Nuyens, de gedreven ka­
tholieke dokter/historicus uit het naburige Westwoud. Kwam deze de trap van de De Witte
Engel opstommelen, dan volgde steevast een politieke vechtpartij met de Moderne domi­
nees.
Het gedogen van deze in vrijzinnige ogen achterbakse gladjanus illustreert dat Koss-
manns stellingname - liberaal en toch algemeen, ja zelfs dus algemeen - lokaal, althans te
Hoorn, valt terug te vinden. Maar daar is bij lange na niet alles mee gezegd. Burgerplicht
was zelfs principieel niet liberaal. Of beter gezegd, de liberale meerderheid interpreteerde
het vrijzinnig beginsel zo dat 'aan niemand eenigen eisch gesteld mocht worden omtrent zij­
ne staatkundige richting'. 22
De termen vrijzinnig en liberaal werden overigens door elkaar
gebruikt, hoewel ze niet identiek waren. In Burgerplicht Rotterdam werd bijvoorbeeld het
voorstel verworpen voortaan niet meer van liberale maar van vrijzinnige beginselen te spre­
ken: 'Vrijzinnig toch wil iedereen heeten; terwijl liberaal vooral in de laatste tijd meer be-
16 Gemeenteverslag over 1867, hoofdstuk Verkiezingen.
17 HC, 30 mei 1875.
18 Van Ommen, 'De liberale kiezersvereniging', 81; Bas, 'Gelijkgestemd of gelijkgezind', 15.
19 Janssen Perio, 'Liberale perikelen', 175; Bas, 'Gelijkgestemd of gelijkgezind', 18.
20 HG, 7 oktober 1874.
21 HC, 11 februari 1872 en 28 april 1875. Bijvoorbeeld meeting van 20 mei 1869. HC, 28 mei 1871.
22 HC, 3 mei 1871.
41

De lof der kleurloosheid. Een kiezersvereniging, 1867-1886
paaldelijk de partijnaam is geworden'. 23
Te Hoorn was men in ieder geval gewoon liberaliteit
nauw te verbinden met algemeenheid of neutraliteit. Men noemde die kleurloosheid, een
epitheton ornans.
Motieven
De kleurloosheid hing nauw samen met de doelstelling van Burgerplicht. In de Rotterdamse
naamgenoot, wat algemeenheid betreft op Hoorn gelijkend, werd het doel scherp geformu­
leerd: 'zedelijke invloed uit te oefenen', met andere woorden, er geen 'politieke club' van te
maken. 24
Het begrip partij werd eenvoudig vereenzelvigd met politieke zedeloosheid. Alleen
kleurloosheid kon, zo meende men overeenkomstig Thorbeckes opvatting, het algemeen be­
lang dienen. Centraal stonden kandidaatstelling en verkiezing. Daarom werd het hoofdzaak
genoemd 'de keuze te vergemakkelijken', vooral door 'voor te lichten, zodat met oordeel ge­
kozen [kon] worden'. Het was ook zaak 'de onverschilligen' op te wekken. Het kiesrecht werd
beschouwd als een hoge morele plicht. De Hoornsche Courant stelde zelfs zonder meer: 'Wie
alzoo zijne stem niet uitbrengt en dat doen kan, die overtreedt de wet, al kan hij deswege
niet door de wet vervolgd worden'. 25
Dat kon niet omdat Thorbecke kennelijk zoveel burger­
zin had verondersteld dat stemplicht niet in zijn conceptie te pas kwam. Stemmen was een
vrije morele daad. Pas latere generaties liberalen gingen, toen de liberale droom van natio­
nale eenheid vervluchtigde, steeds meer tot vrijheid en vooruitgang dwingen: in de kerk de
orthodoxen, in de school de confessionelen, in de nationale opvoeding het hele volk. De op­
komstplicht van 1917 was in zekere zin het sluitstuk van deze liberale dwang tot vrijheid. 26
Ter voorlichting van de kiezers werden in Burgerplicht voordrachten gehouden over zaken
als censusverlaging, kieswetherziening en gemeentebelasting. Rituelen bevorderden de on­
derlinge band en de politieke moraal. In 1873 bijvoorbeeld werd in Burgerplicht 25 jaar
grondwet gevierd. Willem III werd telegrafisch gelukgewenst. Dat was geen cynisme. Tegen
half elf 's avonds vond 'een eenvoudige collation' plaats met 'menige hartelijke (...) dronk
op koning en Vaderland'. 27
Eerder dat jaar had Burgerplicht zich trouwens gekeerd tegen
een adres dat om grondwetswijziging verzocht met als doel gepromoveerden aan het kies­
recht te helpen. Aan de grondwet diende niet te gauw gesleuteld te worden. In 1876 werd
speciaal vergaderd bij gelegenheid van de onthulling, te Amsterdam, van het Thorbeckemo-
nument. 28
De kleurloosheid van Burgerplicht kwam voort uit bewuste en onbewuste motieven. Eerst
de bewuste. Volgens een hoofdartikel in 1872 legden kleurloze kiesverenigingen 'het meeste
gewicht in de schaal' en bevorderden zij 'de mate van staatkundig leven in een district'. Ove­
rigens hield de Hoornsche Courant een zekere distantie in acht. Omstandig werd verklaard dat
zij niet het 'orgaan' van de (kleurloze) Burgerplicht was. Natuurlijk niet, 'want in die ver-
eeniging zijn alle richtingen vertegenwoordigd'. Intussen steunde het blad echter wel de libe­
rale opinies en kandidaten en was zijn politieke redacteur voorzitter van Burgerplicht. Nuy-
23 Janssen Perio, 'Liberale perikelen', 182.
24 Janssen Perio, 'L"lerale perikelen', 182. Zie voor Hoorn bijvoorbeeld HC, 14 mei 1873.
25 HC, 14 mei 1873.
26 Leenders, Benauwde verdraagzaamheid hoofdstuk 14; Te Velde, Gemeenschapszin en plichtsbesef'hoofdstuk IV.
27 HC, 6 maart 1870 en 5 november 1873.
28 HC, 16 maart 1873. Het adres was van 'Orde en Vrijheid' te Kampen. HC, 4 juni 1876, vergadering van 30 mei.
42

De lof der kleurloosheid. Een kiezersvereniging, 1867-1886
ens mocht graag op deze voor een argeloze lezer toch wel wat onoverzichtelijke situatie wij­
zen. 29
Wanneer las die nu een kleurloze, wanneer een liberale mening? Of bestond au fond
toch geen verschil tussen beide? Hoe het ook zij, de Courant wist drie redenen waarom
kleurloosheid eis was.
Ten eerste bestond te Hoorn een traditie van verdraagzaamheid jegens minderheden, te­
rugreikend zelfs tot de tijd voorafgaand aan de Republiek. Tot beginjaren 1860 maakte het
verdraagzaamheidsbetoog deel uit van de Hoornse 'bestuurskunde'. In de Hoornsche Courant
stonden typische verdraagzaamheidsverhalen met als kern het voorbeeld dat een protestant
gaf aan een katholiek of andersom. Joden speelden altijd de minste viool: jegens hen werd
de overtuigende proeve van verdraagzaamheid geleverd. 30
Een decennium later werd ver­
draagzaamheid een bewijs bij uitstek van vrijzinnigheid genoemd. In Burgerplicht werd
daarom niet geballoteerd. Niet alleen waren kiezers van allerlei pluimage welkom, maar ook
introducés en, wat meer zegt, niet-kiezers. Dat was ongewoon. Te Amsterdam bijvoorbeeld
konden niet-kiezers ten slotte wel lid worden maar slechts na ballotage, te Middelburg ble­
ven ze uitgesloten. 31
Te Hoorn werd hen pas in 1870 het recht van lidmaatschap toegekend.
Reden kan aanvankelijke vrees voor overrompeling zijn geweest. Te Rotterdam werden niet-
kiesgerechtigden in het begin geweerd onder het motto: een kiesvereniging dient geen pro­
paganda te maken. Later voerde te Hoorn bijvoorbeeld een HBS-leraar, niet-kiezer, zelfs
het woord. 32
Meestemmen bij kandidaatstelling mocht hij overigens niet. Te Middelburg
werd zulks gemotiveerd: tegenstanders van een kandidaat zouden die dan makkelijk kunnen
discrediteren, hij was immers door niet-kiezers 'opgedrongen'. 33
Het tweede argument voor kleurloosheid was hoe meer (soorten) zielen, hoe meer vreugd:
immers, zo kon een rijk geschakeerd debat opbloeien. Dat was primair een kwestie van prin­
cipe, want 'overal waar men [het debat] ontwijkt, daar zetelt groote zwakheid van beginsel
of dweepachtige ingenomenheid'. Gedoeld werd op de 'uiterste' partijen, Groenianen en
vooral ultramontanen, waar door rotsvast geloof en ijzeren leiding eenvoudig niets te bedis­
cussiëren zou zijn. Ging het echter over de Amsterdamse Burgerplicht - sinds 1874 bezat
die zelfs een programma - dan werd minder zwaar getild; die mocht zich best liberaal noe­
men, ofschoon zij wel moest weten dat 'het debat er vaak minder afwisselend, minder be­
langrijk was'. 34
Gezien de bonte taferelen in De Witte Engel zou dat weieens een terechte
constatering geweest kunnen zijn. Men werd te Hoorn door de ingebouwde dus permanente
oppositie wel gedwongen beginselen en koers zo precies mogelijk te formuleren.
Het valt nu nauwelijks meer te vatten hoezeer men debat als revolutionair ervoer. In het
Hoornse Nut duurde het vanaf het eerste verzoek in 1862 daartoe zeker vijfjaar voordat het
debat enigszins inburgerde. Voordien beperkte men zich na een voordracht tot applaudisse­
ren. Immers, 'overspreking zou afligt ontaarden in een weinig vrugtbaar of wel in een verbo­
den dispuut over staatkundige en godsdienstige geschillen'. 35
Het debat werd pas mogelijk na
de cultuuromslag in Moderne richting. Overeenkomstig het liberale burgerzin-optimisme
leek de nationale eenheid immers niet langer bedreigd. Deels ook omdat de heilzame uitwer­
king van de lageronderwijswet van 1857 die zeker leek te stellen. Debat leek zo minder riskant.
29 HC, 10 november 1872, 11 juni 1871, 29 oktober en 1 november 1874.
30 Leenders, Benauwde verdraagzaamheid, 331 en 374.
31 G. Taal, Liberalen en radicalen, 103; Van Ommen, 'De liberale kiezersvereniging', 81.
32 HC, 27 april 1870 en 6 juni 1886; Janssen Perio, 'Liberale perikelen', 175.
33 Van Ommen, 'De liberale kiezersvereniging', 48.
34 HC, 10 november 1872.
35 Notulen Nut, Streekarchief Hoorn, 21 januari 1863.
43

De lof der kleurloosheid. Een kiezersvereniging, 1867-1886
Het debat werd scherp bewaakt. Redevoeringen, behalve die van de voorzitter aan het
begin, werden te Hoorn niet getolereerd. Wie een onderwerp aansneed dat niet op het convocatiebiljet
had gestaan, werd gemaand te zwijgen. Wel bestond de mogelijkheid een buitengewone
vergadering bijeen te roepen op verzoek van een bepaald aantal leden. 36
Ook in
Rotterdam was men streng. Iemand die onbeperkte spreektijd wilde invoeren werd terecht
gewezen.
Procedures werden strikt uitgevoerd. Toen te Hoorn een kandidaat voor een raadszetel
te kennen gaf niet voor verkiezing in aanmerking te willen komen, mocht hij zich pas terug­
trekken nadat hij gekozen was. Stemmen bij acclamatie, zelfs bij een volslagen zekere kandi­
daat, werd nooit gepraktiseerd als in strijd 'met 't begrip van vrije verkiezingen'. Te Rotter­
dam mocht zelfs de kandidatuur voor het raadslidmaatschap van de burgemeester die perio­
diek aftrad niet bij zitten en opstaan worden goedgekeurd. 37
Niettemin verdient juist het tijdvak 1867-1886/87 - althans te Hoorn - de naam: tijdvak
van het (open) debat en/of van de kleurloosheid. In 1886 richtten de Hoornse katholieken
een eigen kiesvereniging op en liepen weg uit Burgerplicht. Nadien zou het debat als zodanig
niet verdwijnen maar wel zijn open, naïeve karakter verliezen. Vanaf 1886 spraken te Hoorn
de 'partijen' niet meer en plein public met elkaar. Behalve misschien voor een borrel was Nuy-
ens niet langer welkom in De Witte Engel.
Zo bezien zijn 1867 en 1886/87 keerpunten te noemen. De vraag is natuurlijk of Rotter­
dam en Hoorn model stonden voor de natie als geheel. Is dat zo, dan zien we de paradox
dat in 1886/87 de liberalen de confessionelen in de schoolstrijd enigszins tegemoet kwamen,
en de afstand staatkundig dus wat afnam, terwijl die in het persoonlijke vlak tegelijkertijd
juist groeide, althans werd geïnstitutionaliseerd. Het een was wellicht het gevolg van het an­
der.
De derde en belangrijkste reden voor de Hoornse kleurloosheid naast verdraagzaamheid
en de garantie voor een levendig debat was uitschakeling van elk mandat impératif. 3&
Dat bond
'volksvertegenwoordigers, behartigers van het algemeen belang, aan een partij en benam
dezen zo de onafhankelijkheid nodig voor die behartiging. Ook al was iemand de liberale
richting toegedaan, ja juist daarom, hij behoorde te allen tijde zelfstandig te blijven.
Enerzijds was dit de echo van de felle angst voor ruggespraak, ontleend aan het beeld van
een corrupte regentenrepubliek en de coteriegeest onder koning Willem I. Volgens het in
Hoorn in de jaren 1850 dominante juste milieu-klimaat behoorden politici niet 'aan den lei­
band' te lopen. Exponent daarvan heette toen juist Thorbecke te zijn met zijn liberale Ka­
merclub. Niet 'discussie en wrijving van denkbeelden' tussen ministers en vertegenwoordi­
ging zouden diens eerste kabinet hebben beheerst, maar 'het zwaartepunt van de Regering'.
Die was de machtigste 'tot aan (..) de Revolutie'. 39
Het citaat geeft overigens ook aan dat
debat vóór 1860 niet per se werd afgekeurd. Het hoorde echter thuis, zo vond het juste milieu,
in het parlement, niet in de lokale omgeving.
Anderzijds, positiever, vloeide de overtuiging dat de ware liberaal zelfs geen lid kon zijn
van de liberale partij voort uit Thorbeckes opvatting zelf. Liberale politiek was zijns inziens
de constitutionele politiek van 1848 en die stond gelijk met het algemeen belang. De een-
36 Bijvoorbeeld HC, 25 december 1881. HC, 17 september 1882 op verzoek van zeventien leden. Niet duidelijk
is hoe groot het vereiste aantal was.
37 Janssen Perio, 'Liberale perikelen', 176 en 179; HC, 11 juli 1883 en 10 november 1872.
38 HC, 10 november 1872.
39 HC, 29 november 1856.
44

De lof der kleurloosheid. Een kiezersvereniging, 1867-1886
heidsstaat sloot elke intermediair tussen staat en burger uit als vermenging van deelbelang
met algemeen belang. 40
Maar de generatie liberalen van 1870 begon noodgedwongen af te dingen op dit purisme.
Het ging haar bijvoorbeeld te ver elk advies aan de kiezer uit den boze te achten. Diens zelf­
standigheid moest nu ook weer niet overdreven worden voorgesteld. Velen sloten zich im­
mers aan bij de keuze van de lokale kiesvereniging, 'temeer daar ze er vrienden en goede
kennissen hadden'. Ook mocht de Amsterdamse Burgerplicht wel even aan de leiband van
De Grondwet lopen om te voorkomen dat de oude Amsterdamse partij een zege behaalde,
'die men volstrekt niet wil'. 41
Tevens werd niet meer elke aanzet tot partijvorming van de hand gewezen. Op de vraag
of eventuele kandidaten van 'hun politiek gevoelen' blijk mochten komen geven, werd te
Hoorn positief gereageerd. Volgens de Thorbeckiaans gezinde Arnhemsche Courant was dat
'inconstitutioneel': de grondwet verbood ruggespraak met hen die benoemden. Nee, werd
in Burgerplicht opgemerkt, dat zou het geval zijn als er afspraken met kandidaten werden
gemaakt. Het ging echter maar om 'polsvoelingen'. 42
Ook werd te Hoorn het oude 'wie zit die zit'-principe op de tocht gezet, dat inhield dat
periodiek aftredende raadsleden vrijwel automatisch herkozen werden. Te Middelburg wa­
ren de leden van De Grondwet aanvankelijk zelfs verplicht geweest de door haar gestelde
kandidaten te stemmen. Sinds 1861 waren ze daarin vrij. In 1871 verklaarde de Hoornsche
Courant dat de kiezers zich juist niet in de eerste plaats dienden af te vragen 'of zij den aftre­
dende moesten herkiezen. Grondvalsch [was] die meening, want de periodieke aftreding is
enkel en alleen hierom bij de wet vastgesteld, om den kiezer de gelegenheid te geven een an­
deren afgevaardigde te kiezen'. In 1887 werd zelfs reglementair vastgelegd dat aftredende
bestuursleden (van de Centrale Kiesvereeniging voor het district Hoorn) 'niet dadelijk' her­
kiesbaar waren. Te Middelburg waren ze bij periodieke aftreding al in 1861 niet herkies­
baar. 43
De praktijk hinkte overigens wat na. Wanneer kiezers inderdaad raadsleden niet her­
kozen, werd in Burgerplicht gemopperd.
De oppositie
De bewuste, geformuleerde principes die ten grondslag lagen aan de kleurloosheid bevatten
latent ook onbewuste aspecten. Natuurlijk werd het open debat niet alleen voorgestaan om­
dat het zo aangenaam spannend was. Het was ook een liberaal experiment om het gesprek
tussen polariserende groepen gaande en de samenleving flexibel te houden. Een methode
ook om de eenheid, lokaal en nationaal, te sauveren en om de oppositie, katholieken en klei­
ne burgers - die ten dele samenvielen - zoet te houden.
Ook het bezwaar tegen partijvorming had als (sub)doel te voorkomen dat oppositionele
minderheden zich aldus aan de blik van de politieke dominant onttrokken. Een goede in­
druk van de effecten van de kleurloosheid valt trouwens te krijgen uit het gedrag van die min­
derheden.
40 Te Velde, Gemeenschapszin en plichtsbesef, 23.
41 HC, 10 november 1872.
42 HC, 20 december 1874. Zie ook Janssen Perio, 'Liberale perikelen', 178.
43 Van Ommen, 'De liberale kiezersvereniging', 81; HC, 18 juni 1871. Reglement 1887, artikel 4 bij Van Ommen,
80.
45

De lof der kleurloosheid. Een kiezersvereniging, 1867-1886
De kleinburgerlijke winkeliers dachten niet in termen van enige politieke theorie maar
van plaatselijk commercieel belang. Hun concrete politieke bewustzijn ergerde zich aanvankelijk
vooral aan 'vreemdelingen' van het type Renssen, later aan rijksambtenaren. Niet de
liberale overtuiging van dezen werd gehekeld, maar hun 'stand' en levenswijze. Ze zouden
de stad alleen maar geld kosten, er nauwelijks iets besteden en dan op de koop toe ook nog
via Burgerplicht in de Hoornse Raad belanden.
Grootburgerlijke kleurloosheid en kleinburgerlijk belang botsten. In 1871 werd uit 'vijandigheid
tusschen stand en stand' een raadskandidaat van Burgerplicht niet herkozen. Op
zichzelf was dat al een niet eerder vertoond affront binnen de 'wie zit die zit-cultuur. Erger
heette het te zijn dat 'in het duister was gewroet'. 'Werken in het duister' had bijna iets crimineels,
was een taboe, in zekere zin de tegenpool van kleurloosheid: het zou gaan om bekrompen
eigenbelang tegenover de strijd met open vizier.
De gezeten burgerij bestierf het verwijt echter voor even op de lippen, toen de zondaren
aanvoerden geen gelegenheid te hebben gekregen hun kandidaten aan te bevelen. Er was
meteen gestemd nadat de aftredenden door het (bourgeois)bestuur besproken waren. Kennelijk
had het debat toch ook iets illusoirs. Het 'vrije woord' en de 'vrije gedachte', veelvuldig
vertolkt door woordgoochelaars als predikanten, HBS-leraren en rechters, sloegen 'de kleine
mensjes' dood. Die keken wel uit, zeiden ze, opinies over personen te uiten, omdat dat 'op
hun bestaan [hun nering] gewroken zou worden'. 44
De gezeten heren bonden niet echt in. Pas in 1887 zag het bestuur zich gedwongen een
kleinburgerlijke kandidaat over te nemen, nadat een eerder door haar gekandideerde en vervolgens
gekozen rijksambtenaar de stad al na een halfjaar had verlaten.
Dè tegenstelling te Hoorn was echter protestanten versus katholieken. Grote en kleine protestantse
burgerij vonden elkaar in hun aversie tegen Rome, landelijk aangewakkerd sinds
de jaren 1830. In Hoorn leken de katholieken op te dringen in winkelsector en politiek. Vooral
zij hadden zijde gesponnen bij de kiezersaanwas in het kielzog van 1848. Van 1850 op 1851
was het aantal Hoornse raadskiezers zoals gezegd gestegen van 293 naar 553, minder dan
twee keer zoveel, het katholieke aandeel daarin echter van 30 naar ongeveer 150, vijf keer
zoveel. Dat feit en de godsdienstige agitatie rond 1853 hadden de niet-katholieken wakker
geschud, maar hun tegenstanders mochten toch één, later twee zetels bezetten in een Raad
van dertien. 45
Deze betrekkelijk verdraagzame opstelling was mede te danken aan het toen
nogheersende regenteske verdeel-en heersprincipe. Van 1863 tot 1875 was zelfs een der twee
wethouders katholiek, zij het dat hij van een nogal vrijzinnig type was. Zoals gezegd zat ook
in het eerste Burgerplicht-bestuur nog een katholiek, maar sinds eindjaren 1860 werden ook
de Hoornse katholieken steeds meer met argusogen bezien.
Eind 1871 trok een van de twee katholieke raadsleden zich vervroegd terug en vonden zijn
geloofsgenoten krachtens de inmiddels gegroeide traditie het niet meer dan normaal een
eigen kandidaat voor te stellen. Burgerplicht schoof echter Renssen naar voren. Vermoedelijk
zou de ook bij menig protestant populaire katholieke winkelier in koloniale waren hebben
gewonnen van de 'vreemdeling', ware de politiek-godsdienstige hemel niet extra getroebleerd
geraakt. Inmiddels waren namelijk niet alleen de Gorkumse martelaren (1867), het
Mandement van 1868, de val van Rome, de afstemming van het gezantschap bij de paus
44 HC, 6 augustus 1871 en 30 juli 1871.
45 Leenders, Benauwde verdraagzaamheid, 361-367.
46

De lof der kleurloosheid. Een kiezersvereniging, 1867-1886
en de Onfeilbaarheid gepasseerd, maar ook hing 1 april 1872 in de lucht, de nationale herdenking
van de val van Den Briel. Renssen won in herstemming. 46
Anderhalfjaar later wensten twee van de vier periodiek aftredende raadsleden niet herkozen
te worden; Renssen was daar één van. De verkiezingsuitslag bracht Hoorn in rep en roer.
De katholieken zouden de kleurloosheid hebben gebruskeerd doordat ze in strijd met alle
gewoonten voor alle vier vacante zetels eigen kandidaten hadden gesteld. Weliswaar waren
de beide herkiesbaren niettemin in eerste stemming herkozen, maar hun was 'zedelijk onrecht'
aangedaan. 47
De katholieken verdedigden zich. Zij hadden indertijd gemeend dat Renssen gekandideerd
en gekozen was 'uit beleefdheid', omdat hij president van Burgerplicht was. Zij hadden
gedacht dat de kiesvereniging het 'de volgende keer' wel zou goedmaken. Zij deden het
overigens voorkomen alsof zij nog het beste van hun opponenten hadden gedacht. Hun 'grief
gold natuurlijk niet de leden van Burgerplicht (..), maar alleen de kiesvereniging als corporatie'.
48
En misschien meenden ze dat oprecht: protestanten waren individueel mogelijk aimabel
genoeg, maar als groep werden zij veelal bevangen door een zekere gêne als het ging om
openlijke steun aan katholieken.
Omgekeerd gaf een protestantse niet-kiezer al evenmin de schuld aan de katholieke Kerk
als zodanig of aan 'de burgers zeiven', maar 'enkel en alleen [aan] treurige verblindheid'.
Dit elkaar wederzijds sauveren sloot aan bij de Hoornse - en misschien wel Nederlandse
- traditie zich nooit tegen andermans geloof als zodanig te keren. De schuld werd altijd elders
gelegd. 49
Beide partijen deden hun best de bestaande toestand, inclusief de machtsverhouding,
tot het algemene te verklaren. Wie er iets aan poogde te veranderen was een drijver
en bedierf de atmosfeer.
Ten slotte werd de 'rondborstigheid' der katholieken door de liberale voorzitter hulde gebracht,
maar hun betoog genegeerd: 'de klove' was toch maar gegroeid en het doel kon de
middelen niet heiligen. Een motie van treurnis werd aanvaard met 41 tegen 2 bij 2 onthoudingen.
50
De katholieken bleven echter 'wroeten', zoals in 1876 nadat het laatste katholieke raadslid
was overleden: Burgerplicht was toen zo 'grootmoedig' een liberaal katholieke rijksambtenaar
te kandideren, maar de 'ondankbare' katholieken stemden opnieuw op een eigen, orthodoxe
kandidaat. Pas bij de herstemming won de liberaal. 51
In 1881 kwam deze te overlijden
en was de voorraad liberale katholieken uitgeput. Omdat de Raad bovendien wegens
bevolkingsaanwas met twee zetels tot vijftien werd uitgebreid, stelde Burgerplicht zowaar
de katholieke winkelier kandidaat en werd deze vervolgens meteen gekozen. In 1883 kwam
zelfs een tweede katholiek in de Raad na in Burgerplicht voorgesteld te zijn door nietkatholieken,
mogelijk een nieuwe katholieke taktiek. De vreugde was echter van korte duur.
Nadat de winkelier in 1885 was overleden, volgde een protestantse liberaal hem op.
46 HC, 24 januari 1872, 4 en 18 februari 1872.
47 HC, 6 en 23 juli 1873.
48 HC, 23 juli 1873.
49 HC, 20 juli 1873; Leenders, Benauwde verdraagzaamheid, 376.
50 HC, 23 juli 1872, vergadering van 22 juli.
51 HC, 12 maan 1876.
47

De lof der kleurloosheid. Een kiezersvereniging, 1867-1886
Taktieken
Samengevat kenden de Hoornse liberalen - dat is: de niet-katholieken - dus de volgende
spitsvondige praktijk. In de eerste plaats hoort elke volksvertegenwoordiger onafhankelijk
te zijn. Alleen om die kwaliteit mag hij gekozen worden. Het spreekt vanzelf dat iemands
geloofsbelijdenis volstrekt irrelevant is. Of iemand nu protestant, katholiek of jood is, zolang
hij onafhankelijk (en kundig) is verdient hij in aanmerking te komen voor een kandidatuur.
Ten tweede lag in deze praktijk de nadruk op onafhankelijkheid, ofwel: geen ruggespraak
ontvangen. Wie ontvangt die niet? De oprechte liberaal. Dat wil zeggen, de voorstander van
volkomen scheiding van Kerk en Staat, tevens verdediger van openbaar, neutraal, godsdien­
stig gemengd onderwijs. Wie kan die combinatie in zijn persoon verenigen? De oprechte
protestant, bedoeld is: de vrijzinnige protestant, de vrijzinnige jood en de liberale katholiek.
De niet-katholieken handhaafden, in tegenstelling tot de katholieken met hun hang naar
'over de bergen', nauwgezet de illusie maar één identiteit te bezitten: de liberale, de kleurlo­
ze. Dat was opmerkelijk, veel liberalen waren vrijzinnig protestant. 'De vrijzinnigheid',
schrijft Te Velde zelfs, '(..) is te beschouwen als de religieuze pendant van het politiek libera­
lisme'. Zelfs Thorbecke achtte christendom boven geloofsverdeeldheid, een protestants
amalgaam, 'het krachtigste cement' van de staat. Slechts godsdienst kon de op zichzelf onsa­
menhangende individuen verbinden. Na 1870 gingen politiek liberalisme en religieuze vrij­
zinnigheid daarom samen in de strijd tegen de confessionelen. Beide stromingen waren be­
wegingen van de burgerij, beide hechtten aan tolerantie, vrijheid, kritische geest en vooruit­
gangsgeloof en meenden dat alleen hun beginsel toekomst had. Dat zou slechts een kwestie
van volksopvoeding zijn. 52
Des te interessanter is het dat in Burgerplicht nooit openlijk de eigen protestants-liberale
dubbele identiteit werd erkend. Het woord protestant(s) werd er eenvoudig nooit gebezigd.
Aan de katholieken werd het overgelaten de godsdienst in het geding te brengen. Onmiddel­
lijk werden ze daarop aangevallen. Het is de vraag of dat alleen maar taktiek was. Liberalen
beschouwden zich als de kampioenen van de scheiding van Kerk en Staat en loochenden
uit principe al elk religieus fundament in hun politieke voorkeur. Nuyens had al in 1861 in
Een blik op de geschiedenis van onzen tijd zijn best gedaan de zwakheid van die opvatting aan
te tonen. Ook aan het liberalisme zou godsdienst ten grondslag liggen; protestantisme en
liberalisme waren twee handen op één buik en de 'zoogenaamde liberalen (..) vorderen met
het woord verdraagzaamheid in den mond voor zich zeiven het regt tot onverdraagzaam­
heid'. 53
Hoezeer protestantisme en liberalisme samenhingen, verraadt het ingezonden stuk in de
Hoornsche Courant van 'Een protestant die recht voor allen wil': met het oog op het onderwijs
keerde hij zich tegen een katholieke kandidaat. 'Een verdraagzame protestant' ageerde om­
dat katholieken geweigerd hadden liberale heren te stemmen. 54
Een derde element van de liberale praktijk openbaarde zich wanneer een katholiek als
kandidaat werd voorgesteld. Kunnen oprechte liberalen hem eigenlijk wel voorstellen, want
is zo'n katholiek met zijn dubbele loyaliteit jegens het vaderland en Rome te vertrouwen?
Hooguit kan een liberaal een liberale katholiek inbrengen. Door diens standpunt in de on-
52 Te Velde, Gemeenschapszin en plichtsbesef, 8, 39.
53 W.J. F. Nuyens, Een blik op de geschiedenis van onzen tijd (Amsterdam 1861), IV; Leenders, Benauwde verdraagzaamheid,
377-379.
54 HC, 16 april 1867 en 20 juli 1873.
1 »

De lof der kleurloosheid. Een kiezersvereniging, 1867-1886
derwijskwestie laat deze zien de eerste loyaliteit serieus te nemen. Probleem is echter, waarom
anders wordt zo'n katholiek voorgesteld dan juist omdat hij katholiek is en zo een voorbeeld
van liberaliteit aan de tegenpartij wordt gegeven. Immers, de katholieken, een minderheid,
hebben formeel geen recht op een zetel. Zo'n voorstel is dus eigenlijk onliberaal. Een
principiële liberaal handelt namelijk zonder aanzien des persoons. Verder is mogelijk dat
een katholiek kandidaat wordt gesteld juist omdat hij katholiek is, om het katholieke volksdeel
aan een vertegenwoordiger te helpen. Dat is helemaal uit den boze. 'Een gevaarlijk beginsel'
wordt dan ingevoerd dat de eis van onafhankelijkheid ondergraaft. Kortom, voor een
katholiek is er maar één reële kans. Hij wordt voorgesteld, maar bedankt voor de kandidatuur.
Dat alleen kan zijn ware liberaliteit bewijzen zonder dat de liberale keuzeheren in verlegenheid
hoeven te geraken. Zij kunnen hem dan alsnog kandidaat stellen. 55
Overigens hield niet iedere Hoornse liberaal zich aan deze praktijk. Toen in 1876 de laatste
katholiek uit de Raad was verdwenen, stelde jonkheer Dirk van Akerlaken zelfs een orthodox
katholiek voor: 'Dewijl 1/3 van de bevolking dezer gemeente tot die gezindte [behoort]'.
Zijn argument was negatief: 'Wij [liberalen] ontgaan [zo] de verdenking van exclusivisme'.
56
Vermoedelijk pleitte hij echter in de regenteske traditie: geef ze een ongevaarlijk
stukje van de macht, dan houden we ze zoet. Van Akerlaken kreeg niet zijn zin: een liberale
katholiek werd gekandideerd. Het verzet was geleid door Adriaan van Eek, voorzitter van
Burgerplicht en broer van een liberaal Kamerlid.
Eigenlijk verschilden de heren van mening over de functie van de Raad. Volgens Van Eek
was die 'een zuiver administratief lichaam'. 57
Hij volgde hierin Thorbecke die gesteld had
dat provincie en gemeente delen in het geheel waren, geen intermediairen. Ze hadden die
laatste functie vóór 1848 bezeten, hetgeen weerspiegeld was in hun uitgesproken standskarakter.
58
De Gemeentewet van 1851 schreef dan ook louter de opstelling van verordeningen,
van een begroting, politie, belastingheffing en dergelijke voor. Van Eek maakte geen onderscheid
tussen lokaal en nationaal niveau. Volgens de jonker, man van de bestuurspraktijk
die in vrijwel elk lichaam zat tot de Tweede Kamer toe, kon het algemeen belang in een heterogene
maatschappij slechts behartigd worden indien de delen van het volk zoveel mogelijk
tot hun recht kwamen. Slechts één beperking kende hij: het openbare onderwijs. Was het
om een Kamerzetel gegaan, dan zou hij daarom een katholiek 'nimmer hebben gesteund',
maar 'in den Raad moeten verschillende mannen [vertegenwoordigd] zijn'. 59
Het is intussen
zeker niet zonder betekenis dat nog tot 1892 - het jaar van zijn dood - een dergelijk onmiskenbaar
patricisch geluid uit een liberale mond viel te beluisteren. Het zijn zulke heren die
mede een brug hebben geslagen naar de invoering van de evenredige vertegenwoordiging
in 1917.
Ook aan Hoornse katholieke zijde valt wel een pleidooi voor evenredigheid te vinden, namelijk
in 1873, zij het nog retorisch verpakt. Gevraagd werd toen of katholieken geen 'recht'
hadden op vertegenwoordiging krachtens hun 'niet gering aandeel in de gemeentelasten'.
Ofschoon het betoog nog weinig indruk maakte, was het intussen wel de eerste aankondiging
te Hoorn van wat veel later in de verzuiling praktijk zou worden: elke zuil ontvangt een eigen
aandeel overeenkomstig haar bijdrage in de belastingen.
55 Janssen Perio, 'Liberale perikelen', 177, beschrijft zo'n Werdegang van een katholieke kandidaat te Rotterdam.
56 HC, 2 februari 1876.
57 HC, 20 juli 1873.
58 Te Velde, Gemeenschapszin en plichtsbesef, 23.
59 HC, 2 februari 1876.
49

De lof der kleurloosheid. Een kiezersvereniging, 1867-1886
Zoals gezegd vielen de Hoornse katholieken in 1885 weer terug op één zetel. In plaats van
hun voorgangers die gewend waren zich tegenover de liberalen klein te maken, trad een nieu­
we generatie aan die dat weigerde. Een nieuw argument werd aangedragen: wij hebben
recht op meer vertegenwoordiging, want 'er komen in de Raad soms kwesties voor waarbij
de belangen van deze of geene gezindte betrokken zijn'. 60
Het effect in zetels was nihil. Kort
daarop was de katholieke kiesvereniging 'Eensgezindheid' een feit. De 'jongelui' hadden
eindelijk ingezien dat Burgerplicht voor katholieken ook een dwangbuis had gevormd.
Hoewel het voorbeeld van zulke verenigingen elders meegespeeld kan hebben, had Eens­
gezindheid niet zozeer het doel de katholieken te mobiliseren, maar ze los te maken van de
koeionering door Burgerplicht. Typerend is dat zij de ergernis over hun gevangenschap in
het kleverige web van de 'liberale' principes van kleurloosheid en algemeenheid nooit en pu­
blic hadden vertolkt. Mogelijk bestond dat gevoelen vroeger niet eens. Ongetwijfeld had een
gewoonlijk lager opleidingsniveau de katholieken parten gespeeld. Misschien mag het al
moedig worden gevonden dat bij kandidaatstellingen de mond open werd gedaan. Eensge­
zindheid bevrijdde van al die intimiderende omstandigheden. In eigen kring kon men beter
tot zijn recht komen, in beide betekenissen. De stap die tot Eengezindheid leidde, was kort­
om in hoofdzaak het gevolg van de hautaine, tergende, houding der liberalen/niet-katholie-
ken.
En de liberalen? Nog in 1885 had Burgerplicht geweigerd deel te nemen aan de Liberale
Unie, het initiatief van onder andere de Amsterdamse naamgenote. Die wilde volgens een
Hoornse liberaal 'inconsequent' invoeren wat liberalen nu juist bij andere richtingen af­
keurden: 'een hoofdkwartier vanwaar bevelen worden uitgevaardigd (..), een drilsysteem'. 61
Een jaar later werd Burgerplicht door de ontwikkelingen ingehaald. Men was niet eens
gechoqueerd. De Hoornsche Courant schreef zelfs dat het haar verwonderde dat de katholieken
er nu pas toe overgingen. 62
Op 1 juni 1886 bekende Burgerplicht eindelijk kleur: zij werd
officieel liberaal en voerde ballotage in.
Geconcludeerd kan worden dat de politiek-godsdienstige tegenstelling te Hoorn zich als
volgt ontwikkelde. In de jaren 1850 had de stad een regentenbestuur. De dominante Gronin­
ger richting daarin wist zeker dat de geloofsverschillen mettertijd vanzelf zouden verdwij­
nen. Ze mochten daarom niet worden geafficheerd. Omdat het patriciaat voldoende over­
wicht bezat, kon het de protestantse meerderheid ervan overtuigen dat te scherpe polarisatie
versus katholieken haar eigen groepsbelang kon schaden. Het ongebreideld uiten van woede
en haat versterkte weliswaar de groepsband op korte termijn, maar bedreigde de stedelijke
eenheid op langere termijn zozeer, dat de groepsband zou kunnen worden aangetast. Het
leek wijzer andersdenkenden, mits sociaal van voldoende gewicht, wat tegemoet te komen.
De katholieke minderheid werd bijgevolg twee zetels 'toegestaan'. Deze op haar beurt
deed er bij het vigerende stelsel goed aan zich verder gematigd op te stellen. Nu kreeg zij
weliswaar misschien minder dan waarop zij recht meende te hebben, maar toch meer dan
niets, hetgeen de consequentie van polarisatie kon zijn. 63
Dit systeem werd 'verkocht' onder
de juste milieu-v\ag van het algemeen belang.
In de jaren 1870-80 had Hoorn een in feite liberaal, maar kleurloos genoemd, bestuur.
60 HC, 23 juli 1873 en 16 mei 1886.
61 HC, 15 februari 1885.
62 HC, 23 mei 1886.
63 Leenders, Benauwde verdraagzaamheid, 366.
50

i
De lof der kleurloosheid. Een kiezersvereniging, 1867-1886
De nu vigerende Moderne theologie was er zeker van dat het geloof als zodanig en vooral
het kerkelijk geloof zou verdwijnen. Geloofsverschillen waren niettemin vooralsnog een on­
miskenbaar feit; ze werden zelfs scherper. In de politieke arena vormden ze het strijdpunt
bij uitstek, maar op lokaal niveau mochten ze niet als zodanig worden geafficheerd. De klei­
ne burgerij werd eerder gedwongen dan overtuigd tot het bourgeois-beleid via de 'leerstuk­
ken' kleurloosheid en algemeenheid. Deze waren ook een opnieuw opnemen van het juste
milieu-motief, al was dat nooit helemaal weg geweest. In zekere zin institutionaliseerden de
liberalen - nota bene dè tegenstanders van de oude aristocratie - de regenteske methode.
Ook de verdeel- en heerstechniek werd, zij het op een lager pitje, voortgezet: meestal één
zetel voor de katholieken.
Als het in de macht van de liberale bourgeoisie had gelegen had deze toestand wellicht
ad infinitum voorbestaan. Het waren de overwegend kleinburgerlijke katholieken die er een
punt achter zetten. Zij ontsnapten aan het liberale dwangbuis Burgerplicht en dwongen
haar indirect zichzelf ten slotte liberaal, dus niet langer kleurloos, te verklaren. Het negatie­
ve oordeel over de betrekkelijke onsamenhangendheid van het Nederlandse liberalisme tot
middenjaren 1880 blijkt, tot slot, een anachronisme te zijn.
51

Boekennieuws
Recensies
westen. Hij gaat zelfs nog een stap verder, door
zijn blik ook regelmatig te richten op voor de Re­
Jonathan I. Israël, The Dutch Republic. lts rise, publiek relevante ontwikkelingen in de aangren­
greatness, andfall 1477-1806 (The Oxford Hiszende Duitse gebieden. Hiermee heeft hij ook de
tory of Early Modern Europe, Oxford: Claren- Hollandse geschiedschrijving een dienst bewedon
Press, 1995, xxx + 1231 blz., ISBN 0-19- zen, aangezien zo de positie van het belangrijkste
873072-1)
gewest binnen de confederatie meer reliëf krijgt.
The Dutch Republic kent een strikt chronologi­
De Nederlandse historicus etaleert heden ten dasche opzet in vier grote blokken: het ontstaan van
ge een sterke voorkeur voor detailonderzoek op de Republiek (1477-1588), de vroege Gouden
de vierkante millimeter. Zelden waagt iemand Eeuw (1588-1647), de late Gouden Eeuw (1647zich
nog aan een synthese van de uitkomsten van 1702) en de eeuw van verval (1702-1806). Binnen
al deze deelstudies over een groter gebied en over deze delen is gekozen voor een thematische on­
een langere periode. Alleen al om die reden is de derverdeling, waarin politiek, economie, religie
verschijning van Israels The Dutch Republic te be­ en cultuur de voornaamste aandachtsgebieden
schouwen als een zeldzaam hoogtepunt in de na­ vormen. Het zwaartepunt in het boek ligt onmisoorlogse
vaderlandse historiografie. Israël, die kenbaar bij de bloeiperiode van de Republiek, die
zich eerder vooral opwierp als een kenner van de maarliefst 725 pagina's opslokt. Beschrijving van
maritieme geschiedenis van de Nederlanden, de neergang vraagt minder dan 200 bladzijden.
presenteert in zijn nieuwe boek de samenhangen­ De illustraties in de Engelse editie - een Nederde
lotgevallen van een ogenschijnlijk merkwaarlandse uitgave is in voorbereiding - zijn schaars,
dig samenraapsel van gewesten, dat als Repu­ kwalitatief matig en gebundeld in het hart van het
bliek der Zeven Verenigde Nederlanden uitgroei­ boek. De vele in de tekst geplaatste landkaartjes
de tot een heuse wereldmacht, maar uiteindelijk zijn daarentegen zeer verhelderend.
verschrompelde tot een kleine pion in het inter­ De auteur baseert zijn relaas primair op benationale
krachtenveld.
staande literatuur. Op diverse plaatsen in het
Zoals zovele Angelsaksische historici voor boek haalt hij daarnaast echter ook oorspronke­
hem, toont ook Israël zich zeer gefascineerd door lijke bronnen aan. Methodologisch zijn hier wel
het politieke, economische en culturele wonder enkele vraagtekens bij te plaatsen. Een blik in de
dat zich op zo'n klein grondgebied voltrok. Dit literatuurlijst leert dat er geen systematisch lite­
leidt bij hem echter niet tot blinde bewondering ratuuronderzoek heeft plaatsgevonden. Bij een
of kritiekloze verheerlijking. De auteur aarzelt dergelijk breed opgezette studie is het weliswaar
geenszins om stelling te nemen of oordelen te vel­ ondoenlijk om kennis te nemen van alle relevante
len. Daarbij is zijn schrijfstijl soepel, helder en literatuur, doch op sommige terreinen toont de
treffend. Waarschijnlijk is het daarom, dat de le­ lijst opvallende hiaten. Met name gaat dit op voor
zer zich van begin tot eind geboeid weet en geen enkele studies van recentere datum over het ka­
moeite heeft om de horde van bijna 1200 pagina's tholicisme in de Nederlanden. Ook voor de men­
te nemen.
taliteitsgeschiedenis heeft Israël geen oog gehad
The Dutch Republic is geen klassiek handboek, of willen hebben.
want Israël is verre van 'onpartijdig'. Het meest Het archiefonderzoek van Israël heeft zich
in het oog springend is zijn keuze voor een klein- klaarblijkelijk geconcentreerd op het opvullen
Nederlandse geschiedopvatting. In tegenstelling van hiaten en is dientengevolge beperkt van om­
tot Pieter Geyl, zijn voorganger op de leerstoel vang gebleven. Welke gevaren er schuilen in een
Nederlandse geschiedenis te Londen, huldigt Is­ dergelijke aanpak wordt bijvoorbeeld zichtbaar
raël de opvatting dat de scheiding tussen Noord op pagina 442, wanneer op grond van een blijk­
en Zuid onvermijdelijk was, op grond van geheel baar vluchtige blik in de Delftse vroedschapsreso­
verschillende ontwikkelingsfasen en omstandigluties geheel ten onrechte geconcludeerd wordt
heden. Deze visie leidt er echter niet toe dat hij dat predikanten en regenten in deze Hollandse
vervalt in een Hollandistische benadering. Welis­ stad in 1617 in meerderheid het arminianisme
waar wordt terecht sterk de nadruk gelegd bij de waren toegedaan.
allesoverheersende invloed van het gewest Hol­ Ook het gebruik van literatuur heeft zo zijn riland,
doch Israël slaagt er tegelijk in voldoende sico's, zoals mag blijken op pagina 365, waar Is­
recht te doen aan de inbreng van de andere geraël - overigens in navolging van velen voor
52

hem - het dwaalspoor van Jaanus volgt, die in
zijn biografie van de predikant Arent Cornelisz
de omvang van de Delftse gereformeerde ge­
meente in 1608 volstrekt verkeerd berekende.
Het vaststellen van dergelijke missers maakt
deze lezer wel enigszins wantrouwend ten aan­
zien van de waarde van de informatie op terrei­
nen waarop hij minder goed thuis is. De wijze
waarop Israël op diverse plaatsen in scherpe lij­
nen het religieuze krachtenveld in de Nederlan­
den uittekent, is echter dermate treffend en steek­
houdend, dat ik de geconstateerde onjuistheden
graag beschouw als onvermijdelijke, doch onbe­
tekenende weeffoutjes. Israël weet zich namelijk
uitstekend los te maken van het zwart-wit den­
ken, dat beschouwingen over de godsdienstige
verhoudingen in de Republiek nog al te vaak
overheerst. Dat de meerderheid van de bevolking
zich in de eerste helft van de zeventiende eeuw
(nog) niet had gebonden aan een kerkelijke rich­
ting, wordt haarfijn uit de doeken gedaan, even­
als de grote betekenis van spiritualistische stro­
mingen. Bijzonder veel aandacht besteedt Israël
aan de lotgevallen van de heersende (gerefor­
meerde) kerk. Deze keuze heeft onder meer te
maken met zijn overtuiging dat de Bestands-
twisten tussen arminianen en gomaristen in oor­
sprong weliswaar religieus van karakter waren,
maar uiteindelijk ontaardden in een primair poli­
tieke machtsstrijd. Deze strijd, die na de beslech­
ting van de leergeschillen op de Synode van Dor­
drecht onverminderd doorging, speelde zich af
tussen voorstanders van gewestelijke autonomie
en aanhangers van een generale soevereiniteit.
Voor de eerstgenoemde richting gebruikt Israël
de aanduiding 'politiek arminianisme', welke
denkcategorie praktisch uiterst bruikbaar blijkt,
doch ongetwijfeld zijn bestrijders zal vinden in
historici als Van Deursen.
Niet alleen wegens zijn visies op kerk en poli­
tiek heeft Israël nog jaren stof tot discussie gebo­
den. Ook op tal van andere terreinen etaleert hij
een opmerkelijke kijk op de Republiek. Voor een
deel zijn deze ideeën reeds bekend uit zijn eerde­
re studies, bijvoorbeeld over de ontwikkeling van
de Nederlanden tot zeevarende natie of over de
wortels van het tolerantiedenken in deze regio­
nen. Voor een ander deel zijn ze nieuw. Vrijwel
geen onderwerp blijft in het boek dan ook onaan­
geroerd. Slechts het belang van de Republiek als
boeken-producerende natie had wel wat meer na­
druk mogen krijgen. Misschien zou het recente
boek van De Vries en Van der Woude de auteur
Boekennieuws
hierin de juiste weg hebben kunnen wijzen, doch
dit andere standaardwerk dat wij in 1995 moch­
ten begroeten, verscheen te laat om nog van bete­
kenis te kunnen zijn voor Jonathan Israël.
P.H.A.M. Abels
Jan de Vries en Ad van der Woude, Nederland
1500-1815. De eerste ronde van moderne economi­
sche groei (Amsterdam: Balans, 1995, 894 blz., ƒ
110,-, ISBN 90-5018-281-X)
Vijftien jaar nauwe samenwerking tussen de
Amerikaanse historicus Jan de Vries en zijn Ne­
derlandse vakgenoot Ad van der Woude ging
vooraf aan de publikatie van dit nieuwe over­
zichtswerk over de economische geschiedenis van
de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën.
De auteurs gingen op zoek naar factoren die de
opmerkelijke economische bloei van de Repu­
bliek mogelijk maakten, maar tegelijkertijd ook
in zekere zin beperkten. Zij stelden zich daarbij
tevens tot taak de Nederlandse economische ont­
wikkelingen te plaatsen in het bredere internatio­
nale kader van de Westeuropese economie. Het
resultaat is het hier voorliggende handboek van
meer dan de dubbele omvang die oorspronkelijk
was gepland.
De tot dusverre verschenen overzichten van de
economische geschiedenis van Nederland van de
late middeleeuwen tot het begin van de 19e eeuw
bestonden uit de gebundelde bijdragen van groe­
pen auteurs of monografieën van één of twee
auteurs. J.G. van Dillen kan als een vertegen­
woordiger van beide genres beschouwd worden.
Hij verzorgde in 1954 een algemene bijdrage over
het economisch leven van de Republiek in de
'oude' Algemene Geschiedenis der Nederlanden en
schreef later het bekende handboek Van rijkdom en
regenten, dat in 1970 postuum verscheen. Evenals
andere Nederlandse economische historici voor
hem, liet Van Dillen zich sterk inspireren door de
Duitse historische school met haar sterk institu-
tionalistische, verhalende en feitrijke economi­
sche geschiedschrijving.
De Vries en Van der Woude hebben bewust
met deze traditie gebroken. Zij oriënteren zich op
zowel de Franse Annales-schooX, waarin meer de
nadruk wordt gelegd op de betekenis van econo­
mische, sociale en geografische factoren, als op
de Amerikaanse new economie history, waarin het
economische handelen vanuit een sterk theore-
5:5

Boekennieuws
tisch kader wordt beschouwd en systematisch gebruik
wordt gemaakt van kwantitative gegevens.
Deze Franse en Amerikaanse werkwijzen combinerend,
willen de auteurs komen tot een nieuwe
benadering van de economische ontwikkeling
van Nederland tussen 1500 en 1815. Het aanvangsjaar
markeren de auteurs als het begin van
een lange fase van economische groei in heel
Europa, in welk kader zij de opkomst van de Nederlandse
economie willen verklaren. Veranderingen
van het institutionele kader (het ontstaan
van het Koninkrijk als eenheidsstaat), in de demografie
(een nieuwe, sterke bevolkingsgroei) en
in de prijsontwikkeling (een ombuiging van inflatie
naar deflatie), zijn voor hen aanleiding het
jaar 1815 als logisch eindpunt te fixeren.
Na een eerste inleidend deel gaan de auteurs in
het tweede deel van start met een systematische
schets van de geografie, de conjunctuur, de demografie
en het geldwezen, structuurelementen
die gedurende de door hen behandelde periode
allerminst vaste grootheden blijken te zijn. Zij
benadrukken vervolgens het belang van het ontbreken
van een feodale traditie voor de economische
groei van de Republiek, relativeren de rol
van het calvinisme in de opbloei van de Nederlandse
economie en signaleren een opmerkelijke
integratie van het economisch leven, ondanks de
sterk verbrokkelde politieke structuur van de Republiek.
Na de observaties over deze 'socioculturele'
variabelen, worden in het derde deel de
sectoren van de Nederlandse economie uitvoerig
behandeld: de landbouw, de visserij, de nijverheid
en de handel en scheepvaart, respectievelijk
vóór en na 1650.
In het vierde deel presenteren De Vries en Van
der Woude hun analysen. In afzonderlijke hoofdstukken
nemen zij daarbij eerst de wisselwerking
tussen stad en land als uitgangspunt en vervolgens
de levensstandaard en de arbeidsmarkt. Het
laatste hoofdstuk van het vierde deel gebruiken
de auteurs om de eerder in het boek gesponnen
draden aaneen te rijgen. Onder de noemer
macro-economische beschouwingen wordt daarbij
een periodisering van de economische ontwikkelingen
gegeven en op zoek gegaan naar een
concept om de ontwikkeling van de Nederlandse
volkshuishouding in een internationale context te
presenteren.
Hoewel de auteurs demografische factoren van
wezenlijk belang achten om de economische ontwikkelingen
in de Republiek te kunnen begrijpen,
wijzen zij daarbij resoluut de visie van Ro-
54
bert Thomas Malthus af als een sluitend verklaringsmodel.
Ook willen zij het economische leven
niet met het begrip 'handelskapitalisme' associëren.
De auteurs wensen de Republiek van de 16e
tot de 19e eeuw in economische zin veeleer te beschouwen
als de 'eerste moderne volkshuishouding'.
Met een aan dat concept ontleend begrippenapparaat
schetsen zij de factoren die opkomst
en verval, succes en mislukkingen van de Nederlandse
economie in dat tijdvak in (inter)nationale
context verklaren.
In de afsluitende paragraaf van hun macroeconomische
beschouwingen doen de auteurs
nog een poging om tot een schatting van het Bruto
Nationaal Produkt te komen. Met reserves komen
zij daarbij tot een taxatie van het nationaal
inkomen per hoofd vanaf omstreeks 1660. Gebrek
aan vrijwel alle essentiële informatie belet
hen helaas ook de daarvoor verstreken 'Gouden
Eeuw' in dat opzicht in kaart te brengen, zodat zij
zich tot een even globale als voorzichtige schatting
van de trend in die voorafgaande periode
moeten beperken.
De Vries en Van der Woude hebben zich voor
de vervaardiging van hun handboek gebaseerd
op de reeds verschenen literatuur. Een inventief
gebruik daarvan heeft niet kunnen verhinderen
dat hun analyse op grenzen stuit bij de beschouwing
van relevant geachte facetten van het economisch
leven die tot op heden minder diepgaand
zi jn onderzocht. Het pleit voor de zorgvuldigheid
van de auteurs dat zij aan de daarmee gegeven beperkingen
bij hun schets van de Republiek als
moderne volkshuishouding niet zonder meer
voorbijgaan, maar tekortkomingen in de huidige
kennis expliciet signaleren, om vervolgens te waken
voor het trekken van (te) vergaande conclusies.
De ruime aandacht die door economische geschiedschrijvers
steeds aan het gewest Holland is
besteed, heeft De Vries en Van der Woude vele
bouwstenen opgeleverd, maar zij hebben hun
overzichtswerk niet een overdreven 'Hollands'
karakter gegeven. Het onderwerp van de auteurs
is de economische geschiedenis van de Noordelijke
Nederlanden. Ook in dat ruimere kader blijkt
Holland in menig opzicht prominent te fungeren,
maar de schrijvers integreren het duiden van
de economische ontwikkelingen in het Hollandse
in een analyse van het economisch verband van
de totale Republiek.
Het moge voorts duidelijk zijn dat het handboek
veel meer is dan een samenvattend overzicht

van het tot dusverre verrichte onderzoek. De
nieuwe benadering van De Vries en Van der
Woude heeft ook een nieuw beeld van de econo­
mische bloei van de Republiek opgeleverd. Met
overtuiging presenteren zij die bloei als 'de eerste
ronde van moderne economische groei', mogelijk
gemaakt door een sterke urbanisatie, een relatief
hoog opleidingsniveau, een grote geografische en
sociale mobiliteit en een rijke geldhuishouding en
geschraagd door efficiënte stelsels van belasting­
heffing en armenzorg. Hun schets van de moder­
ne economie en evenzeer moderne samenleving
van de Republiek met haar homo economicus, de ra­
tioneel beslissende mens die erop uit is de econo­
mische omgeving in voor hem gunstige zin te
beïnvloeden, past niet in de lange tijd gangbare
opvatting dat de politieke Revolutie in Frankrijk
en de Industriële Revolutie in Engeland de over­
gang naar een moderne maatschappij markeer­
den. De in die opvatting verankerde voorstelling
van de tegenstelling tussen traditioneel-agrari-
sche en modern-industriële samenlevingen
wordt door de auteurs in de epiloog van hun
werk - het vijfde en laatste deel - met overtuiging
omver gekegeld.
Hoewel opbouw en betoog van het handboek
in dienst staan van het totale concept van de 'eer­
ste moderne volkshuishouding' kunnen ook le­
zers die primair geïnteresseerd zijn in één of meer
aspecten van het economisch leven van de Repu­
bliek, uitstekend bij De Vries en Van der Woude
terecht. Indexen van geografische namen, van
persoons-, familie-, firma- en goederennamen en
van zaken en begrippen waarborgen een goede
toegang tot het werk. Voorts vergroten talrijke ta­
bellen en grafieken het overzichtskarakter van
het handboek. De bronnen waaraan de daarin
verwerkte gegevens zijn ontleend, worden meest­
al vermeld, maar de tekst zelf is door de auteurs
niet geannoteerd. Wie zich verder in de behan­
delde onderwerpen wil verdiepen, moet dan ook
in de Lijst van gebruikte literatuur enig speurwerk
verrichten.
De Vries en Van der Woude verdienen in dub­
bel opzicht lof voor het resultaat van hun langdu­
rige inspanningen. Zij hebben niet alleen een
nieuw overzicht van de economische geschiede­
nis van de Republiek vervaardigd, maar door
hun benadering en concept ook een nieuwe di­
mensie aan die geschiedenis toegevoegd.
A.Ph.F. Wouters
Boekennieuws
Florike Egmond, Op het verkeerde pad. Georgani­
seerde misdaad in de Noordelijke Nederlanden,
1650-1800 (Amsterdam: Bakker, 1994, 317 blz.,
ƒ45-, ISBN 90-351-1319-5)
Een speurtocht in de archivalia van meer dan
driehonderd rechtbanken in Holland, Zeeland,
Brabant en Utrecht ging vooraf aan deze studie
van Florike Egmond, een herbewerking van haar
in 1991 verdedigde proefschrift. Op het verkeerde
pad gaande, verdiept de auteur zich in de wereld
van de georganiseerde misdaad op het platteland
van Holland, Zeeland en Brabant van 1650-1800.
Onder de noemer 'georganiseerde misdaad'
plaatst zij alle uit vijf of meer personen bestaande
groepen die vermogensmisdrijven pleegden op
een georganiseerde, professionele wijze (herken­
baar door specialisatie, planning en een zekere
mate van continuïteit). Egmond concentreert
zich daarbij op drie hoofdthema's: misdaadpa­
tronen (criminele stijlen), marginale culturen
(invloed van illegale activiteiten op de levenswij­
ze van de betrokken groepen) en beeldvorming
(bij de rechterlijke instanties).
Het eerste deel van de in totaal vijf delen tellen­
de studie functioneert als inleiding. In een eerste
hoofdstuk worden terminologie, begrippenkader
en de genoemde thema's toegelicht. Het tweede
hoofdstuk van de inleiding biedt een algemene
beschouwing over met name de organisatie, pro­
cedures en strafvormen van de rechtbanken en de
verschillen tussen de georganiseerde misdaad op
het platteland en in de steden. In de drie volgende
delen (elk bestaande uit twee hoofdstukken) wor­
den de criminele organisaties onder het ontleed­
mes gelegd, waarbij de auteur in het midden van
de 17e eeuw begint en geleidelijk in de tijd op­
schuift naar het einde van de 18e eeuw.
In het tweede deel, gewijd aan het verband tus­
sen banditisme en oorlog, worden naoorlogse
benden in Holland en Zeeland (1615-1720) en mi­
litaire benden in Brabant (1690-1720) geprofi­
leerd. Het derde deel gaat over criminele verban­
den van etnische minderheden en biedt een ana­
lyse van zigeunerbenden (1695-1720) en joodse
netwerken (1690-1800). In het vierde deel wordt
de veranderende structuur van de plattelandson­
derwereld in de 18e eeuw geschetst. Egmond
richt zich daarbij op de toenemende connecties
van joden en zigeuners met christelijke benden in
het Noorden en de groeiende samenwerking tus­
sen de criminele circuits in Brabant.
De auteur behandelt in de drie centrale delen
55

Boekennieuws
van haar studie een groot aantal facetten van het
bendeleven in de Republiek. De factoren die hebben
bijgedragen tot de bendevorming, dc structuur
van de benden, hun operatiegebied, de criminele
specialisaties van de bendeleden, de rol
van de vrouw, de mate van gewelddadigheid cn
tal van andere deelthema's vormen de bouwstenen
voor een even kleurrijk als fascinerend beeld
van de wereld van de georganiseerde misdaad,
dat moeilijk te rijmen valt met de gangbare voorstellingen
van de keurige, saaie Republiek. Het
gemak en het overzicht waarmee Egmond telkens
nieuwe invalshoeken en vraagstellingen aan elkaar
rijgt en de vindingrijkheid die zij bij de interpretatie
van het bronnenmateriaal aan de dag
legt, dwingen respect af. Naar tabellen of grafieken
zal de lezer echter tevergeefs zoeken, omdat
de auteur haar gegevens niet heeft gekwantificeerd.
Zij heeft bewust gekozen voor een kwalitatieve
benadering en blijkt daarbij in staat een uitgebalanceerde
en boeiende analyse te geven,
waarin de nuances zwaarder wegen dan de grove
lijnen.
Aan dit laatste (impliciete) uitgangspunt
houdt Egmond ook vast in het vijfde en afrondende
deel van haar studie, waarin zij haar conclusies
presenteert. Zo constateert zij dat de criminele
verbanden die in de loop van de 17e en de 18e
eeuw op de voorgrond traden, niet zonder meer
in een overzichtelijke lange-termijnontwikkeling
te persen zijn, maar dat elk type bende een geheel
eigen chronologie kende. Daarnaast ontkent de
auteur niet dat factoren als immigratie, armoede
en sociale marginalisering van invloed zijn geweest
op het ontstaan van benden, maar eenduidig
en direct was die invloed allerminst. Veeleer
was er sprake van wisselende combinaties van deze
factoren, die helder moeten worden blootgelegd
om de vorming van specifieke criminele
groepen cn netwerken te kunnen begrijpen.
De geografie van de georganiseerde misdaad
brengt Egmond ook tot interessante observaties.
Regionale verschillen waren volgens haar minder
relevant voor joodse netwerken, zigeunerbenden
en gemengde criminele netwerken aan het einde
van de 18e eeuw. Bij niet-etnische benden kwamen
echter duidelijke regionale tegenstellingen
naar voren. Dergelijke criminele organisaties
vormden zich in Holland rond individuele mannen
en vrouwen, die hun banden met de plaatselijke
gemeenschap reeds hadden verloren toen zij
zich in het bendeleven op het platteland begaven,
maar zowel voor zaken als om uit te gaan nog re­
f)()
gelmatig in de steden vertoefden. In Brabant sloten
zich hele families aan bij de benden, die bij
het bedrijven van hun criminele activiteiten juist
in sterke mate steunden op contacten met de
plaatselijke bevolking en zelden belangstelling
hadden voor stedelijke voorzieningen.
Geografische verschillen beïnvloedden ook het
type misdrijven. In het dunbevolkte Brabant
kwamen grootscheepse gewelddadige overvallen
relatie! vaak voor. In Holland was het aantal
spectaculaire geweldsmisdrijven daarentegen relatief
klein. Het dichtbevolkte kustgebied vereiste
een meer heimelijke werkwijze op kleinere schaal
om vroegtijdige ontdekking en daarmee aanhouding
te voorkomen.
Ten slotte was er volgens Egmond in de Republiek
ook geen sprake van een homogene en gevaarlijke
subcultuur van criminelen, die zich had
losgemaakt van de 'normale' maatschappij. Dat
de gerechtelijke autoriteiten er belang bij hadden
een dergelijke stereotiepe voorstelling in stand te
houden cn zelfs te voeden, verklaart zij uit de behoefte
om het publiek een tegenbeeld voor te houden.
Op die wijze werd het belang van de openbare
orde benadrukt en de gevestigde burger opgeroepen
zich aan de heersende normen en regels te
houden. Het pleit dan weer voor de speurzin van
de auteur dat zij achter deze door rechterlijke instanties
voorgehouden fagade een veelvoud aan
identiteiten, onderscheidingen en culturele verschillen
heeft ontdekt.
Met een appendix over de strafrechtelijke organisatie,
overzichten van geraadpleegde bronnen
cn literatuur en ccn handzaam register sluit
Egmond haar studie af. Als er dan toch een minpunt
genoemd kan worden, dan betreft het de literatuurverwijzingen.
Door dc vermelding van
auteursnamen, jaartallen van publikatie en paginanummers
in de tekst, wordt de lezer hinderlijk
van de stof afgeleid. Deze kanttekening mag echter
ook beschouwd worden als kissebissen van een
stevig verwende recensent. De auteur verdient alle
lof voor haar diepgaande infiltratie in de onderwereld
van de Republiek. De genuanceerde analyse
van Egmond kan in menig opzicht zelfs model
staan voor de wetenschappelijke benadering
van dc hedendaagse georganiseerde misdaad.
A.Ph.E Wouters

Museumnieuws
Jongens en meisjes. Het leven in het Amsterdamse
Burgerweeshuis
Tentoonstelling - en aanvullingen in de vaste opstelling
- over het Burgerweeshuis
Amsterdams Historisch Museum
3 maart t/m 18 augustus 1996, mat/m vr 10.00 tot
17.00 uur; za en zo 11.00 tot 17.00 uur
Het gebouwencomplex waarin het Amsterdams
Historisch Museum is gevestigd werd vanaf het
einde van de 16e eeuw tot 1960 bewoond door de
Amsterdamse burgerwezen. In en om het museum
is, zeker voor de kenner, van alles te zien dat
aan dat verleden herinnert. De woorden van
Joost van den Vondel bij de toegangspoort in de
Kalverstraat: 'Hier treurt het Weeskint met gedult
dat arm is zonder zyne schuit (..)', de wand
met kastjes op de 'jongensplaats' of de regentenkamer
binnen in het museum. Toch komt in de
vaste opstelling van het museum, dat de aandacht
vestigt op alle mogelijke aspecten van de geschiedenis
van Amsterdam, deze vroegere functie van
het gebouw niet meer aan de orde.
Daar is nu wat aan gedaan, ten eerste door er
een tentoonstelling aan te wijden en ten tweede
door er ook in de vaste opstelling aandacht aan te
besteden.
Vaste opstelling
De regentenkamer heeft een opknapbeurt gehad
cn is voorzien van uitgebreide beteksting. In het
aangrenzende kaskantoortje wordt aan de hand
van objecten en een video een inleiding gegeven
op de geschiedenis van het Burgerweeshuis vanaf
de oprichting omstreeks 1520. In een ander vertrek
naast de regentenkamer, de 'Van Speykkamer',
kan men zich vergapen aan een curieuze
verzameling 'Speykiana'. De burgerwees J.C.J.
van Speyk (1802-1831) bracht het tot luitenant ter
zee. Tijdens de Belgische opstand raakte zijn kanonneerboot
in de Schelde bij Antwerpen aan lager
wal. In plaats van zich over te geven, stak van
Speyk een brandende sigaar (of een ander brandend
object - niemand kon het navertellen) in het
kruitvat zodat het schip met vriend en vijand de
lucht in ging. De excessieve heldenverering die
hem postuum ten deel viel, is te verklaren uit de
toenmalige identiteitscrisis van de Nederlandse
staat. De uitgestalde objecten, die het Burgerweeshuis
in die periode verwierf, getuigen van de
kitscherige pathetiek van het f9e-eeuwse nationalisme:
niet alleen serviesgoed met de beeltenis
van Van Speyk erop, maar ook restanten van zijn
sjaal en zelfs een stukje van zijn borstkas!
Afb. 1. J. A. Backer, Vier regentessen van het Burgerweeshuis met binnenmoeder en een kind. Olieverf
op doek (2,38 x 2,74 m). Amsterdams Historisch Museum, in bruikleen van sociaal-agogisch centrum
Het Burgerweeshuis, Amsterdam.
57

Museumnieuws
Afb. 2. N. van der Waaij, Amsterdamse weesmeisjes voor een stadsprofiel van Amsterdam. Olieverf
op doek (1,37 x 2,10 m). Amsterdams Historisch Museum.
Tentoonstelling
Van 7 maart tot 18 augustus is een tijdelijke expositie
over het Burgerweeshuis ingericht. Aan de
hand van foto's en een keur van objecten, van tinnen
lepels, kleding en inschrijfboeken tot schoolspullen
en collectebussen, wordt een beeld gegeven
van het dagelijks leven in het weeshuis. De
nadruk ligt hierbij op de periode van eind vorige
eeuw tot de jaren dertig van deze eeuw. Dankzij
de talrijke reacties op een oproep in de krant kunnen
veel foto's en persoonlijke herinneringen van
wezen getoond worden.
Wellicht is het belangrijkste onderwerp van deze
expositie het gebouw zelf. Bezoekers kunnen
door het hele museum, dwars door de vaste opstelling,
een route volgen waarlangs elf kijkdozen
staan opgesteld. In de dozen zijn afbeeldingen te
zien van dezelfde ruimte in vroeger tijden. Met
een beetje verbeelding verandert de museumzaal
met schilderijen en vitrines in een eetzaal met
lange tafels, waar het geluid van tinnen lepels op
tinnen borden zich vermengt met de stem van het
meisje dat de beurt heeft voor te lezen uit de Bijbel.
Op deze manier krijgt de bezoeker tijdens
een rondwandeling door het museum een indruk
van een klaslokaal, de dokterskamer, de strijkkamer
en de slaapzalen van de jongens en de meisjes.
De dozen vestigen niet alleen de aandacht op
het interieur maar werpen ook een blik naar buiten.
Op de binnenplaatsen spelen kinderen in
hun roodzwarte uniformen en zitten oudere
58
meisjes te breien of te naaien. De ramen geven
uitzicht op het gymlokaal, en vanaf de bovenste
verdieping is in de verte het Maagdenhuis te zien,
het weeshuis voor katholieke meisjes.
De weeskamer
De geschiedenis van de opvang van weeskinderen
is zo oud als de stad. Tot in deze eeuw was de gemiddelde
levensverwachting zo laag, dat grote
aantallen minderjarige kinderen zeker hun
ouders zouden verliezen. Volgens de christelijke
moraal was het de taak van de gemeenschap om
de zorg voor kinderen die geen verwanten hadden,
op zich te nemen. In eerste instantie werden
ze door religieuze instellingen opgevangen; godshuizen
en gasthuizen of kloosters die zich toelegden
op charitatieve activiteiten.
Het lot van wezen en verlaten kinderen hing in
belangrijke mate af van hun sociale achtergrond.
Verweesde kinderen van de burgerij, dat wil zeggen,
van ouders die het poortergeld van de stad
hadden betaald, vielen onder de oppervoogdij
van de burgemeesters. Deze taak werd in de eerste
helft van de 15e eeuw overgedragen aan de
weeskamer. De weeskamer beheerde de goederen
van wezen zolang ze minderjarig waren en hield
toezicht op de voogdij. Als de ouders vreemdelingen
waren, te arm om het poortergeld te betalen,
of als de kinderen te vondeling waren gelegd, bemoeide
de weeskamer zich niet met hen. In een
verordening van Philips van Bourgondië uit
1459, was het kinderen tot hun twaalfde jaar, of

als zij een ambacht leerden, tot hun zestiende
jaar, dan ook toegestaan te bedelen.
De oprichting omstreeks 1520 van het Burgerweeshuis
veranderde weinig aan deze toestand,
omdat daar maar heel weinig kinderen terecht
konden. Alleen poorterskinderen, die bovendien
volle wezen waren, werden opgenomen. De rest
kwam nog steeds niet in aanmerking. In de loop
van de 16e eeuw groeide het aantal ouderloze kinderen
zo sterk, dat het Burgerweeshuis steeds
strengere voorwaarden voor opname ging stellen.
Vanaf 1564 moest minstens één ouder twaalf jaar
poorter geweest zijn en werden bovendien alleen
nog kinderen onder de negen jaar opgenomen.
In de 16e eeuw was het Burgerweeshuis eerst
gevestigd in verschillende huizen aan de Kalverstraat
en het Rokin. Na de Alteratie van Amsterdam
in 1578 werden veel roomse kerkelijke
goederen door het nieuwe hervormingsgezinde
stadsbestuur onteigend. Het Burgerweeshuis
kwam in 1579 in het bezit van onder andere het
Karthuizerklooster buiten de stad en van het Sint
Luciënklooster, dat gelegen was tussen de Kalverstraat
en de Nieuwezijds Voorburgwal. Het
laatstgenoemde, een vrouwenklooster, werd in
1580 in gebruik genomen als weeshuis.
Ondanks de strenge restricties groeide het aantal
kinderen dat in aanmerking kwam voor opname
sterk in de 17e eeuw. Pestjaren als 1601-1602,
1623-1625, en de jaren van oorlog zoals in 1652-
1654, 1665-1667 en 1672-1674 vertoonden vanzelfsprekend
grote pieken. In de jaren dertig en
Museumnieuws
zestig van de 17e eeuw steeg het aantal burgerwezen
twee keer tot tegen de duizend.
Vanaf 1631 huurde het weeshuis het aan de andere
kant van de Begijnensloot gelegen, leegstaande
Oudemannenhuis (in 1663 aangekocht),
dat in gebruik kwam als huisvesting voor de jongens.
Boven de zuilengalerij, aan de noordzijde
van de jongensplaats, kwam de jongensschool.
De toename van het aantal wezen was niet alleen
een probleem voor het Burgerweeshuis. Ook
het Maagdenhuis, dat omstreeks 1570 werd gesticht
en na de Reformatie een rooms-katholiek
meisjestehuis bleef, kon onvoldoende kinderen
onderdak bieden. Pas in de loop van de 17e eeuw
kwamen er andere opvangmogelijkheden. Na de
Reformatie stichtten de verschillende kerkgenootschappen
diaconieën die de zorg kregen over
de 'eigen' armen. In een later stadium bouwden
de meeste diaconieën ook een weeshuis. In 1631
opende het Walenweeshuis de deuren, twintig
jaar daarna het weeshuis van de Engelse gemeente,
in 1656 het Diaconieweeshuis van de Hervormde
Kerk, in 1675 en 1676 de twee weeshuizen
van de Doopsgezinde gemeentes en ten slotte
in 1678 het Luthers Weeshuis. Vanaf 1664 was er
behalve het Maagdenhuis ook nog een roomskatholiek
jongensweeshuis. Ten slotte had ook de
joodse gemeenschap haar eigen wezenzorg.
Aalmoezeniersweeshuis
Toch was al die opvang nog niet genoeg. Kinderen
wier ouders geen poorters of lidmaten van een
59

Museumnieuws
kerkelijke gemeente waren geweest, en 'onechte'
kinderen of vondelingen werden daarom vanaf
ongeveer 1613 opgevangen door een college van
door de stad aangestelde aalmoezeniers of armenvaders.
Zij besteedden deze kinderen bij
pleegouders, tegen betaling van kostgeld. Omdat
de verzorging door die pleegouders niet altijd tot
tevredenheid stemde - veel kinderen liepen nog
steeds haveloos op straat te bedelen - besloot de
stad rond 1665 ten slotte tot de oprichting van een
Aalmoezeniersweeshuis.
Met name de vergelijking met het Aalmoezeniersweeshuis
wijst uit dat de burgerwezen door
de tijd heen een naar verhouding geprivilegeerde
positie hebben gehad. De Amerikaanse historica
Anne Mc Cants rondde in 1995 aan het Massachusetts
Institute of Technology haar dissertatie
af over het Burgerweeshuis, die nog niet gepubliceerd
is. Mc Cants heeft voor haar onderzoek de
rekeningen uit het archief van het Burgerweeshuis
bestudeerd om met name de materiële kant
van het wezenbestaan in kaart te brengen: tot op
de milligram nauwkeurig heeft ze bijvoorbeeld
de samenstelling van de dagelijkse maaltijden in
het weeshuis gereconstrueerd. Uit de resultaten
van dat onderzoek blijkt dat de burgerwezen naar
moderne maatstaven niets te kort kwamen aan eiwitten,
koolhydraten, mineralen en vitamines. In
het Aalmoezeniersweeshuis bevatte het menu
aanzienlijk minder calorieën per kind. De burgerwezen
aten naar verhouding ook meer zuivel,
vis cn vlees. Alleen aan vitamine C kregen ze
waarschijnlijk slechts een tiende binnen van wat
(>()
tegenwoordig als norm geldt. Verse groenten en
fruit werden in de 17e eeuw weinig gegeten. Veel
van de toen voorkomende ziektes en fysieke ongemakken
kwamen voort uit een gebrek aan vitamine
C. Pas met de introductie van de aardappel in
de 19e eeuw als hoofdbestanddeel van de dagelijkse
maaltijd kwam daaraan een einde.
Niet alleen wat de voeding betreft, ook waar
het de overige materiële verzorging aanging hadden
de burgerwezen het relatief goed. De levensverwachting
in het Burgerweeshuis lag aanzienlijk
hoger dan in het Aalmoezeniersweeshuis. Er
was een aparte ziekenafdeling met eigen kook- en
wasgelegenheden. De kinderen sliepen er in de
17e en 18e eeuw hooguit gedrieën in een bed, dit
in tegenstelling tot het letterlijk volgestouwde
Aalmoezeniersweeshuis.
Het onderwijs in het Burgerweeshuis was behoorlijk
en de jongens leerden redelijk gespecialiseerde
beroepen omwille van de toekomstige bestaanszekerheid.
Velen van hen leerden huistimmeren,
scheepstimmeren of zeilmaken. De jongens
die in de stad bij een meester een ambacht
leerden, bewaarden hun gereedschap en andere
eigendommen vanaf 1762 in de kastjes die op de
jongensplaats werden gebouwd. Tijdens de tentoonstelling
is een van de kastjes met dergelijke
spullen ingericht.
Wat de burgerwezen in de 19e eeuw bespaard
is gebleven was het werken in textielfabrieken en
de verplichte overplaatsing in de jaren na 1822
naar de landbouwkoloniën van de Maatschappij
van Weldadigheid. In dat jaar werden na een be-

Museumnieuws
Afb. 5. De kinderschool, 1904. Tegenwoordig is dit zaal 6 van de permanente tentoonstelling over
de geschiedenis van Amsterdam. Fotograaf onbekend, Amsterdams Historisch Museum.
sluit van de regering alle wezen en vondelingen
uit de gesubsidieerde weeshuizen naar Ommerschans
in Overijssel overgebracht, waar het werk
in de landbouw zou worden gecombineerd met
onderwijs. In praktijk werden de kinderen er onder
barre omstandigheden uitgebuit. Het Burgerweeshuis
heeft zich hieraan weten te onttrekken
door in die periode overheidssubsidie te weigeren.
Dat was natuurlijk alleen mogelijk doordat
de instelling over aanzienlijke eigen inkomsten
uit bezittingen beschikte.
Eigenlijk is er in het Burgerweeshuis in al die
eeuwen ogenschijnlijk weinig veranderd. Het
17e-eeuwse roodzwarte uniform met de witte
kapjes en oorijzers voor de meisjes en petten voor
de jongens werd pas in 1919 afgeschaft. Mochten
die pakjes al bij volwassenen vertedering teweeg
hebben gebracht - het weeshuis bezit verschillende
idyllische schilderijen van wezen in uniform
- de uniformen werkten stigmatiserend en waren
vooral een belangrijk middel tot controle.
Een burgerweeskind was altijd en overal herkenbaar.
Personeel
Uit de 17e- en 18e-eeuwse archieven komt duidelijk
naar voren dat het personeel niet op pedagogische
kwaliteiten werd aangenomen en dat het
weeshuis niet speciaal was ingericht ter bevordering
van het fysiek en emotioneel welbevinden
van de kinderen. Alles lijkt te hebben gedraaid
om efficiënt koken, kleden, wassen, poetsen,
naaien enzovoort. De regenten waren tevreden
over de bestiering van het weeshuis zolang de kinderen
vrij van schurft en luizen waren en discipline
kenden en zolang iedereen zich stipt aan het
rooster hield en het huishoudboekje klopte. Het
heeft heel lang geduurd voordat opvangen, verzorgen
en opvoeden een beroep werd en men zich
ging bekommeren om de geestelijke gezondheid
van de kinderen. In de loop van de 20e eeuw vond
men dat het oude kloostergebouw niet meer voldeed
aan de eisen van moderne kinderopvang. In
1960 betrokken de kinderen een nieuw gebouw
naar ontwerp van Aldo van Eyck aan het IJsbaanpad.
Deze expositie laat zien dat er aan het einde
van de vorige eeuw ook al het een en ander veran-
61

Museumnieuws
Aft>. 6. De meisjeseetzaal, 1904. Fotograaf onbekend, Amsterdams Historisch Museum.
derde. Het aantal kinderen verminderde tot onder
de 200, hetgeen de persoonlijke aandacht ten
goede moet zijn gekomen. Bij de opvoeding en
opleiding werd toen al meer rekening gehouden
met wat het best bij ieder kind paste. Aan het begin
van deze eeuw bleven niet meer alle meisjes
in het weeshuis om huishoudelijk werk en handwerken
te leren. Sommigen gingen buiten het
weeshuis naar school en werden onderwijzeres of
verpleegster of kwamen op een kantoor terecht.
Ook de zomervakanties in Bergen aan Zee, waar
het weeshuis een 'herstellingsoord' inrichtte, golden
in die tijd zeker als een luxe. De toenmalige
weeskinderen die nu nog leven, hebben dan ook
goede herinneringen aan hun kindertijd.
Het oude Burgerweeshuis werd na de verbouwing
in 1975 geopend als Amsterdams Historisch
Museum. De afbeeldingen in de kijkdozen ma­
62
ken duidelijk dat er tussen 1960 en 1970 ingrijpend
is verbouwd. In het interieur is praktisch
geen steen op de andere blijven staan. Onder het
hele gebouw zijn bijvoorbeeld kelders gegraven,
die dienen als depot voor het museum. Toch blijft
het vroegere interieur van het weeshuis in het
huidige museum herkenbaar, doordat de gevels
met rust zijn gelaten en daarmee ook de grootte
en de hoogte van de ramen intact zijn gebleven.
Zoals de zon naar binnen scheen op de kinderen
in het klaslokaal, zo doet hij dat nog steeds in de
museumzaal.
Erika Kuijpers
Historica, afgestudeerd aan de Universiteit van
Amsterdam met de doctoraalscriptie 'Leren lezen
en schrijven. Onderwijs en alfabetisering in
dc 17e eeuw in Amsterdam' (1995).

Inhoud
28e jaargang nr 1, 1996
J.C.N. Raadschelders
Bestuurders van de stad Purmerend, 1600-1795
Wendy Jansen
Verfrissing van lichaam en geest.
Aspecten van de wandeling in de 17e en 18e eeuw
Jos Leenders
De lof der kleurloosheid.
Een kiezersvereniging, 1867-1886
Boekennieuws
Museumnieuws
Aan dit nummer werkten mee:
Drs Wendy Jansen studeerde in 1993 af als historica aan de Universiteit van Amsterdam.
Momenteel werkt zij onder meer voor Stichting Zaans Museum in oprichting. Adres: Sta­
dionkade 68-111, 1077 VR Amsterdam.
Dr Jos Leenders promoveerde in 1991 te Amsterdam op Benauwde verdraagzaamheid, hachelijk
fatsoen, een studie over de stad Hoorn in het midden van de 19e eeuw. Hij werkt thans aan een
aansluitend boek. Adres: Hoofdstraat 300, 1611 AP Bovenkarspel.
Dr J.C.N. Raadschelders (1955), bestuurskundige en historicus, is verbonden aan de Inter­
facultaire vakgroep Bestuurskunde van de Rijksuniversiteit Leiden. Adres: Faculteit der So­
ciale Wetenschappen, Postbus 9555, 2300 RB Leiden.
Omslagontwerp: Ester Wouthuysen.
Produktie: Uitgeverij Verloren, Larenseweg 123, 1221 CL Hilversum, telefoon 035-6859856,
fax 035-6836557, ISDN 035-6420707.
1
22
38
52
57