Sawubona Gestremdheid - Qasa

Sawubona Gestremdheid
’n Publikasie van die QuadPara Vereniging van Suid-Afrika (QASA)
“Myths, Manners, Do’s & Don’ts” van Gestremdheid
AfrikAAnS

Met trots geborg deur Barloworld en die Nasionale Lotery Trust
Saamgestel deur Carla-Jane Haines
Geredigeer deur Joanne Pohl & Monica Guy
Vertaal deur Lucia Smith
Strokiesprente deur Robert Crisp
Ontwerp en uitleg deur Nicky Wenhold
Gedruk deur TUGELA PRESS
Uitgegee deur QASA

inhoud
Brief van die Nasionale Direkteur van QASA . . . . . . . . . . . . . . . .2
(Kwadruplegiese Vereniging van Suid-Afrika)
Het jy geweet? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3
Wat is Gestremdheid? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5
Mites oor Gestremdheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6
Die Wet en Gestremdheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .7
Die Taal van Gestremdheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9
Rolstoelgebruikers en Persone met Bewegingsgestremdheid . . . 13
Persone met Dwergisme (klein liggaamsbou) . . . . . . . . . . . . . . . 14
Persone met Siggestremdheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
Persone wat Doof of Hardhorend is . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
Persone met Spraakgestremdheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .18
Psigiatriese en Intellektuele Gestremdheid . . . . . . . . . . . . . . . . .20
Persone met Gesiggestremdheid (Gesigverminking) . . . . . . . . . . 21
QASA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22
Erkennings . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .23
Die Gestremdheidsverbond . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24

Brief van die nasionale Direkteur van QASA Ari Seirlis
Hoe kommunikeer jy met persone met
gestremdheid? Watter taal moet jy gebruik
om oor hulle te skryf of te praat? Wat is die
gepaste optrede as jy ’n persoon wat blind
is of ’n persoon wat ’n rolstoel gebruik
ontmoet? Wat kan jy van ’n persoon met
’n gestremdheid verwag en hoe kan so ’n
persoon gehelp word?
Persone sonder gestremdheid voel soms
skaam en ongemaklik as hulle ’n persoon
met ’n gestremdheid ontmoet, omdat
hulle nie weet hoe om op te tree nie .
Dikwels veroorsaak onbeholpenheid en
onkunde ’n verleentheid vir persone met
gestremdheid .
Daarom is QASA trots daarop om
Sawubona Gestremdheid uit te gee . Dit
bevat ’n kort oorsig oor die mites, asook
die moets en moenies rakende persone
met gestremdheid . Dit wil persone sonder
gestremdheid bemagtig in hul optrede
teenoor persone met gestremdheid . Baie
dankie aan elkeen wat ’n bydrae gemaak
2
het om hierdie publikasie moontlik te
maak . Geniet die strokiesprente! Besin
oor die kwessies wat aangeraak word
en gee asseblief ook die boekie vir jou
vriende . Ons doelwit is om riglyne
te verskaf, maar ook om negatiewe
persepsies en houdings teenoor persone
met gestremdheid af te breek, omdat
die samelewing se houding teenoor hulle
dikwels ’n groter struikelblok is as die
gestremdheid .
Ari Seirlis

Het jy geweet?
Ongeveer 8% van Suid-Afrikaners is
persone met gestremdheid .
Die wyse waarop ’n gestremde persoon
sy of haar wêreld ervaar, kan vir niegestremdes
moeilik wees om te begryp .
Soms kry ons ’n kykie in hulle wêreld
as ons dalk krukke of ’n rolstoel moet
gebruik, ’n oog- of oorbesering het of
só oud is dat ons nie meer gemaklik
kan beweeg nie . Waarskynlik sal ons nie
blootgestel word aan die vooroordele wat
gestremdes ervaar nie, maar ons sal tog ’n
mate van insig verkry in sommige van hul
alledaagse probleme .
Alledaagse aktiwiteite, soos inkopies doen
of reis, is dikwels vir gestremde persone
moeilik . Wat dikwels moeiliker is om te
hanteer as die liggaamlike hindernisse, is
die samelewing se gebrek aan begrip . Dit is
baie moeilik om gevestigde persepsies en
houdings te verander . Dit neem moontlik
’n paar dae om ’n fisieke omgewing te
verander om meer toeganklik te wees,
maar in sommige gevalle kan dit dekades
neem om ’n persoon se houding en
persepsies te verander .
Die meeste mense het min dag tot dag
ervaring met persone met gestremdheid .
Ongelukkig, en verkeerdelik, word
persone met gestremdheid dikwels
beskou as:
• slagoffers wat bejammer moet word
• aaklig of grotesk
• ’n las, óf op die samelewing óf op
hulle gesinne en versorgers
• persone wat niks kan doen nie
• persone met veelvuldige
gestremdhede (bv . die aanname
dat iemand in ’n rolstoel ook
intellektueel gestremd is)
• “spesiaal” of “anders”
• agterlik
Die samelewing aanvaar dat rolstoelgebruikers
altyd siek is en in hospitale
hoort . Die gestremdheidsektor is gretig
om te oortuig en te demonstreer dat
gestremdheid nie net ’n mediese kwessie
is nie, maar veral ook ’n sosiale en
omgewingskwessie .
Gestremdheid is nie altyd sigbaar nie .
Sekere gestremdhede, soos byvoorbeeld
outisme, epilepsie of disleksie, is verskuil .
Sulke gestremdhede kan ’n persoon se
interaksie met ander beïnvloed, asook sy/
haar leervermoë of mobiliteit .
3

Het jy geweet?
4
Gestremdheid: Wees bewus hiervan:
kwadruplegie
(ook bekend as
tetraplegie)
’n Persoon in ’n rolstoel wat beperkte beweeglikheid
of gebruik van die arms en bene het . Iemand wat
moeite het om klein voorwerpies vas te hou .
Paraplegie ’n Persoon in ’n rolstoel met slegs die
gebruik van die arms of bolyf .
’n Rolstoel is ’n beweeglikheidstoestel, dis nie iets wat enigiemand
beperk nie – dit mobiliseer alle gebruikers daarvan – hulle is
dus nie “beperk tot” of “gebonde aan” ’n rystoel nie.
’n Verswakking of
algehele verlies van sig
Siggestremdheid
’n Verswakking of
algehele verlies
van gehoor
Gehoorgestremdheid
Moeite om te praat
Spraakgestremdheid
intellektuele
Gestremdheid
Psigiatriese
Gestremdheid
’n Persoon sal moontlik nie op gebare reageer nie .
Sommiges sal moontlik nie kan lees nie en alternatiewe
metodes sal nodig wees vir nie-verbale kommunikasie .
’n Persoon sal moontlik nie reageer wanneer hy/
sy aangespreek word nie . Gehoor sal ook
bemoeilik word deur agtergrondgeraas .
Iemand wat sukkel om inligting tydens ’n gesprek te verstaan .
’n Persoon mag dit moeilik vind om begrippe
tydens kommunikasie te verstaan .
Dit kan moeilik wees om persone met psigiatriese
gestremdheid van ander mense te onderskei .
Hulle siektetoestand is in sommige gevalle medies
behandelbaar, maar nie altyd geneesbaar nie .
Gesiggestremdheid ’n Persoon se verminking het gewoonlik geen
effek op sy/haar intellektuele vermoë nie .

Wat is gestremdheid?
’n Paar definisies …
Persone met gestremdheid sluit diegene
in wat langtermyn fisieke, verstandelike,
intellektuele of sintuiglike gestremdheid
het . Talle hindernisse kan hul volledige
en doeltreffende deelname aan die
samelewing, op gelyke vlak met persone
sonder gestremdheid, verhinder .
VN Konvensie 2006
Gestremdheid is die benadeling en
inperking van aktiwiteit, veroorsaak deur
’n gemeenskap wat min of geen begrip
het vir die behoeftes van persone met
gestremdheid nie . Gevolglik word hulle
van hoofstroomaktiwiteite uitgesluit .
Gestremdheidsbeweging
Gestremdheid is ’n sosiale konstruksie en
nié net die beskrywing van die mediese
toestand van ’n individu nie . Dit verteenwoordig
die uitkoms van die interaksie
tussen die fisiese gestremheid en die
omgewings- of samelewingsimpak op
die individu . Met die samelewing word
bedoel die fisiese eienskappe
en funksionering daarvan, PLUS
bestaande houdings en persepsies
wat kan lei tot beperkte geleenthede
vir gelyke deelname vir
persone met gestremdheid .
Dit sluit ook die samelewing se
onvermoë in om aanpassings
te maak, sodat persone met
gestremdheid volwaardig lid van
die samelewing kan wees .
DPSA Stigting 2006
Gestremdheid beteken die matige tot
ernstige beperking van ’n persoon se
vermoë om te funksioneer of daaglikse
aktiwiteite uit te voer as gevolg van ’n
fisieke, sintuiglike, kommunikatiewe,
intellektuele of verstandelike hindernis .
Departement van Maatskaplike
Ontwikkeling
Gestremdheid is ’n langtermyn, herhalende
fisieke of verstandelike hindernis wat die
vooruitsig van toegang tot, of vordering in
die werkplek wesenlik beperk .
Departement van Arbeid
Gestremdheid kan nie meer beskou
word as ’n stilstaande kenmerk van ’n
individu nie, maar eerder as ’n dinamiese
en veranderende ervaring wat bepaal
word deur die veranderende aard van
die omgewing . Hierdie verandering, van
’n fokus op die individu alleen, na ’n fokus
op die omgewing plús die individu, het
belangrike gevolge .
Watermeyer, et al, 2006
5

Mites
Persone met gestremdheid is
AnDErS as “normale” mense
Wat is normaal? Persone met gestremdheid
dink, voel en reageer net soos
ander mense .
nie-gestremde persone moet
persone met gestremdheid
VErSOrG
Enigiemand kan hulp aanbied, maar
die meeste persone met gestremdheid
verkies dit om vir hulself verantwoordelik
te wees of om geraad pleeg te
word oor die ondersteuning wat hulle
benodig .
Mense met gestremdheid het
ALTYD hulp nodig
Baie mense met gestremdheid is
onafhanklik en kan ander persone help .
rolstoelgebruikers is BrOOS, sieklik
en ongesond
Mense gebruik rolstoele vir verskeie
redes . Nie al hierdie redes het enigiets
met siekte of algemene gesondheid te
make nie .
Mense met gestremdheid is
DAPPEr, manmoedig en vertoon
verbasende karaktersterkte
Die aanpassing by ’n gestremdheid
vereis die aanvaarding van ’n sekere
lewenstyl . Moenie vir ’n persoon met ’n
gestremdheid sê: “Jy is so besielend en
dapper nie.”
Almal met gehoorprobleme kan
lippe lees
Die lees van lippe verskil van gebruiker
tot gebruiker en misverstande kan
voorkom .
6
Persone wat blind is het ‘n “sesde
sintuig”
Alhoewel die meeste blinde mense hulle
oorblywende sintuie ten volle ontwikkel
het, het hulle nie ’n “sesde sintuig” nie
en is hulle nie psigiese mediums nie .
Mense met psigiatriese gestremdheid
is mal, kranksinnig of verstandelik siek
’n Psigiatriese gestremdheid kan ver oorsaak
word deur ’n emosionele ver steuring
of ’n psigiatriese siekte . Dit sluit
siekte toestande soos angs, depressie
of ’n bipolêre versteuring in . Hierdie
toestande is behandelbaar en kan
volkome onder beheer wees .
Mense wat moeilik leer is
verstandelik vertraag
Intellektuele gestremdheid verskil van
leergestremdheid of leerprobleme .
Laasgenoemde sluit disleksie (lees-
en spelprobleme) in . Persone met
leergestremdheid se vermoë tot leer
word deur verskeie faktore gekniehalter .
Leergestremdheid kom ook by hoogs
intelligente en begaafde persone voor .
’n Paar mites:
• Ouers wat kinders met gestremdheid
grootmaak is engele .
• Persone met gestremdheid dagvaar
mense wat hulle ontstel voor die voet .
• Mense met gestremdheid is
lydende heiliges; lyding maak
jou ’n meer geestelike mens .
• As jy ’n gestremdheid het, kan jy nie
jou eie sake behartig, jou eie lewe
lei of jou eie besluite neem nie .
• Gestremdheid is straf op sonde.
• Gestremdheid is tragies en persone
met gestremdheid moet genees word .

Die Wet en Gestremdheid
Die Grondwet
(Verklaring van regte, Artikel 9)
Almal het die reg tot gelyke beskerming en
die volle gebruik van alle regte en vryhede .
Daar mag nie gediskrimineer word op
grond van ras, geslag, swangerskap,
gestremd heid, seksuele oriëntasie,
kultuur of taal nie .
Besoek www.info.gov.za vir ’n volledige
afskrif van die Grondwet, insluitend die
Verklaring van Regte .
Die Wet op die Bevordering van
Gelykheid en die Voorkoming van
Onbillike Diskriminasie
Hierdie wet beoog om onbillike diskriminasie
te verhoed wat op een of meer
gronde gebaseer is, insluitend geslag, ras
en gestremdheid, en poog om:
• gelykheid te bevorder
• menswaardigheid te beskerm
• onbillike diskriminasie en die gebruik
van haatspraak te voorkom
• ’n kultuur van demokrasie te bevorder.
Die verbod op onbillike diskriminasie is
daarop gerig om onmiddellike verligting
te bied aan individue of groepe wat aan
onbillike diskriminasie blootgestel word .
Besoek www.info.gov.za vir ’n volledige
afskrif van die Wet op die Bevordering van
Gelykheid en Voorkoming van Onbillike
Diskriminasie .
Die Wet op Gelyke indiensneming
Hierdie wet beoog om gelykheid in die
werkplek te verseker deur enige vorm van
diskriminasie te voorkom en gelykheid
7

Die Wet en Gestremdheid
in die werkplek te bevorder . Die wet
verbied alle diskriminasie op enige grond
(ras, geslag, gestremdheid, ens .) teenoor
iemand in die werkplek of iemand wat vir
’n pos aansoek doen . Die wet ondersteun
ook regstellende aksie en beskerm dus
diegene teen wie daar geskiedkundig
in die werkplek gediskrimineer is .
Regstellende aksie vereis dat werkgewers
stappe neem om die omstandighede van
persone van kleur, vroue en persone met
gestremdheid te verbeter .
Besoek www.info.gov.za vir ’n volledige
afskrif van die Wet op Gelyke Indiensneming
.
Praktykskode vir die Aanstelling van
Persone met Gestremdheid in terme
van die Wet op Gelyke indiensneming
Dit is ’n riglyn vir werkgewers, werkers
en vakbonde oor die bevordering van
gelyke geleenthede en billike behandeling
van persone met gestremdheid, soos
vereis deur die wet . Dit wil werkgewers
onderrig en inlig oor hulle regte en
verpligtinge en wil veiligheid bevorder
en dispute verminder, sodat persone met
gestremdheid hul regte by die werkplek
kan geniet en doeltreffend kan uitoefen .
Die Praktykskode wil ’n bewustheid
skep vir die bydrae wat deur persone
met gestremdheid gelewer kan word
en wil werkgewers aanmoedig om hulle
vaardighede te gebruik .
Besoek www.info.gov.za vir ’n volledige
afskrif van die Praktykskode .
8
Vn konvensie oor die regte van
Persone met Gestremdheid
Die Konvensie bevorder, beskerm en
verseker gelyke regte vir alle persone
met gestremdheid . Dit sluit kernbelange
in soos: toeganklikheid, persoonlike
beweeglikheid, gesondheid, onderrig,
indiensneming, behuising, rehabilitasie,
gelykheid en nie-diskriminasie .
Suid-Afrika het die VN Konvensie in 2007
bekragtig en al die wettige verpligtinge
verbonde aan die verdrag aanvaar . Dit
sluit die oorname van wetgewing, ten
einde die bepalings van die konvensie in
werking te stel, in .
Besoek www.un.org vir die volledige
dokument of vir meer inligting oor die
VN Konvensie .
nasionale Bouregulasies en die Wet
op Boustandaarde
Dit bepaal dat geboue voorsiening
moet maak vir die volgende toeganklike
fasiliteite vir persone met gestremdheid:
• Opritte
• Badkamers
• Deure
• Hysbakke
• Parkeerplekke.
regsbronne in Suid-Afrika:
Die Suid-Afrikaanse Menseregte
Kommissie
www .sahrc .org .za | info@sahrc .org .za

Die taal van gestremdheid
Die taal van gestremdheid verander
voortdurend en is ’n uiters belangrike
kwessie . Individue met gestremdheid
word beskou as gestremd as gevolg
van diskriminasie in die samelewing .
Taal maak, hoofsaaklik weens onkunde,
’n groot deel hiervan uit . Talle terme
en uitdrukkings word verkeerdelik
gebruik om gestremdheid en mense met
gestremdheid te beskryf . Mense raak
egter al hoe meer daarvan bewus dat
die manier waarop taal gebruik word om
na gestremdheid te verwys, negatiewe
stereotipes kan vaslê, selfs sonder dat die
spreker daarvan bewus is .
Sekere woorde of uitdrukkings kan
beledigend wees . Vermy die gebruik
van taal wat te kenne gee dat persone
met gestremdheid altyd broos is, van
ander afhanklik is of ’n voorwerp van
bejammering is, soos byvoorbeeld iemand
“ly aan” of is ’n “slagoffer van”. Dit is
aanvaarde praktyk dat sinsnedes, indien
moontlik, die persoon eerste plaas deur
byvoorbeeld “persoon met gestremdheid”
eerder as “gestremde” te sê.
Alhoewel daar geen vaste reëls is nie, sou
dit nuttig wees om te verstaan hoekom
sekere terme bo ander verkies word:
(sien tabel op volgende bladsy)
Ander onvanpaste terme en
sinsnedes:
Vermy die volgende woorde en frases
• Verontrief
• Ongeskik of onbevoeg
• Spesiaal
• Ten spyte van sy gestremdheid
• Sy gestremdheid oorkom
Onthou ook:
• Vermy clichés.
• Moenie jou bewondering of bejammering
uitspreek bloot weens
iemand se gestremdheid nie .
• Elke persoon wat jy ontmoet is ’n
individu en verkies dalk die gebruik
van ander of spesifieke terminologie .
• Terminologie oor gestremdheid en
die gestremdheidsgemeenskap is
voortdurend besig om te ontwikkel .
• Behandel ’n persoon met ’n
gestremdheid onbevooroordeeld .
• Bedwing jou nuuskierigheid! As jy
’n persoon met ’n gestremdheid
vir die eerste keer ontmoet,
moenie onmiddellik vra wat met
hom/haar gebeur het nie .
Wees selfversekerd en ontspanne – As
jy verleë voel of onseker is oor presies wat
om te doen, moenie jou daaroor kwel nie .
Dit is normaal om bang te wees om die
verkeerde ding te doen - maar jou pogings
sal heel waarskynlik waardeer word .
Wees altyd geduldig – Sommige
gestremde persone het ’n bietjie meer tyd
as gewoonlik nodig om alledaagse take te
verrig, soos om by ’n gebou in te gaan of
’n vraag te beantwoord .
kyk by die gestremdheid verby
– Daar is ’n persoon voor jou, nie ’n
gestremdheid nie .
Belangrik! Die omgewing waarbinne ’n
persoon met ’n gestremdheid funksioneer,
is dikwels die vernietigende element .
9

Die taal van gestremdheid
Moenie gebruik nie: HOEkOM? Gebruik eerder:
Gestremdes, kreupeles,
onbevoeg, invalide,
“die gestremdes”
’n Parapleeg, ’n
kwadrupleeg, ’n
albino, ’n mongool
Sipho ly aan serebrale
gestremdheid
Sipho is aangetas deur
serebrale gestremdheid
Sipho is ’n slagoffer van
serebrale gestremdheid
Sipho is getref deur
serebrale gestremdheid
Rolstoel gebonde of
beperk tot ’n rolstoel
Vigs-slagoffer
Sy’s ’n diabeet
10
Die woorde “invalide” en “kreupele” kan
negatief wees . Mense met gestremdheid
beskou hulself as persone met ’n mediese
toestand wat deur die samelewing
gekniehalter word omdat die nodige
hindernisse nie aangespreek word nie .
’n Gestremde persoon moenie in terme
van sy/haar gestremdheid of mediese
toestand gedefinieer word nie . Elke mens
is ’n persoon en nie ’n gestremdheid
nie . Verwys altyd eers na die persoon
en dán na die gestremdheid .
Al vier die sinsnedes beskou gestremdheid
in ’n negatiewe lig. “Ly aan” dui op
voortdurende pyn en marteling, wat
nie die geval is vir die meeste persone
met gestremdheid nie. “Aangetas
deur” dui op ’n siekte, wat die meeste
gestremdhede nie is nie. “Slagoffer
van” en “getref deur” veronderstel dat
’n onreg teenoor die persoon gepleeg
is en laat hulle magteloos klink .
Mense wat rolstoele gebruik beskou dit
as ’n beweeglikheidstoestel en nie as ’n
soort gevangenskap nie. Die “beperk
tot”­frase weerspreek die feit dat baie
mense met beweeglikheidsprobleme
in rolstoele aan aktiwiteite deelneem,
insluitend om te ry of te slaap . Fokus op
die persoon, nie op die rolstoel nie .
Sekere siektes word volgens wetlike
definisie as ’n gestremdheid beskou . Dit
is onvanpas om ’n persoon op grond van
siekte te definieer of te viktimiseer .
Gestremde
persone, of
iemand met ’n
gestremdheid
of persone met
gestremdheid
’n Persoon met
paraplegie,
kwadruplegie,
albinisme of
Downsindroom
Sipho is ’n kind
met serebrale
gestremdheid
Sipho het
serebrale
gestremdheid
Rolstoelgebruiker
of
Sizwe gebruik
’n rolstoel
Iemand wat
met Vigs leef
Iemand met
diabetes/
suikersiekte

Die taal van gestremdheid
Moenie gebruik nie: HOEkOM? Gebruik eerder:
Doofstomme, stom,
“die dowes”
Siggestremdes,
“die blindes”
Mal, getik,
kranksinnig, domkop
Dom, stupid,
stadig, vertraag
Doofheid het geen invloed op die
persoon se intelligensievlak nie . Die
term “stom” verwys na die onvermoë
om te praat, maar baie mense met
gehoorprobleme kan wel praat .
Mense wat deel uitmaak van die dowe
kultuur beskou hulself as “Dowes”
met ’n hoofletter “D”. Hulle kultuur
het ontstaan as gevolg van hulle
taal, net soos die Shangaan-kultuur
Shangaan-sprekers identifiseer .
“Blind” of “siggestremd” is die
korrekte terme om te gebruik .
Dit is alles neerhalende woorde
met negatiewe konnotasies .
Hierdie woorde het negatiewe
konnotasies . Iemand met ’n
leerprobleem is dikwels ongelooflik
intelligent, behalwe dat hy/sy probleme
ervaar om, byvoorbeeld op skool te leer .
Moenie beledigende taal gebruik nie .
Iemand wat doof is of
’n gehoorgebrek het
Gebruiker van gebaretaal
Dowe mense
Mense met
gehoorgestremdheid
Die persoon is
blind, siggestremd
of het swak sig
Blinde mense of persone
met siggestremdheid
’n Persoon met
’n verstandelike
probleem of siekte
’n Persoon met
psigiatriese
gestremdheid
’n Persoon met disleksie
of met ’n leerprobleem
Dwerg of pikkie Vermy hierdie negatiewe woorde . ’n Persoon met klein
liggaamsbou
Misvorm, gebreklik,
misskape, ‘n
geboortedefek
’n Persoon mag “sonder arms” gebore
wees, of “’n aangebore gebrek” hê,
maar is waarskynlik nie onvolkome
nie. “’n Defek” of “misskape”
is albei negatiewe woorde .
’n Persoon wat
sonder arms gebore
is, of’ n persoon
wat ’n aangebore
gestremdheid het
11

Die taal van gestremdheid
Groepsterminologie
Moenie gebruik nie: Gebruik eerder:
Die gestremdes Persone met gestremdheid
Gestremde regte Die beweging vir die regte van persone met gestremdheid
Gestremde gemeenskap Gemeenskap van persone met gestremdheid
Die gestremde inwoners Inwoners met gestremdheid
12
Terminologie vir fasiliteite
Moenie gebruik nie: Gebruik eerder:
Spesiale badkamer of paraplegiese badkamer Toeganklike badkamer
Die term “spesiaal” behels afsondering en het ’n negatiewe konnotasie.
Gestremde parkeerplek Toeganklike parkeerplek
Gestremde sitplekke Sitplekke vir diegene met rolstoele
/ toeganklike sitplekke
Toeganklike fasiliteite kan deur enigiemand gebruik word; dit is nie spesiaal,
afsonderlik of anders nie . Die beginsel van universele ontwerp is die
toppunt van toeganklikheid waarvolgens die omgewing en gebruiksartikels
ontwerp word om aan alle mense se behoeftes te voldoen .

olstoelgebruikers en mense met
bewegingsgestremdheid
Daar is talle redes waarom persone ’n
rolstoel gebruik .
Hoe om te help:
kOMMunikASiE
• Praat direk met die persoon in die
rolstoel en maak oogkontak . Moenie
na die rolstoel staar nie .
• Groet die persoon met ’n fisieke gebaar
(soos ’n handdruk), soos wat jy altyd
doen, selfs al het hulle beperkte nut van
hul arms en hande .
• Maak oogkontak as jy met ’n persoon
in ’n rolstoel gesels deur te gaan sit of
deur te buk – dit sal ’n stywe nek by die
persoon in die rolstoel voorkom .
• As iemand met ’n rolstoel vergesel
word deur ’n versorger, maak seker dat
jy direk met die persoon praat en nie
met die versorger nie .
• Moet nooit iemand in ’n rolstoel
welwillend op die rug of bobeen klop
nie . Dit kan veroorsaak dat die persoon
sy/haar ewewig verloor, of spierspasmas
kry en die persoon uit die rolstoel val .
• Indien van toepassing, is ’n drukkie
aanvaarbaar, aanraking toelaatbaar en
’n glimlag welkom .
• Moenie sensitief wees oor die gebruik
van woorde soos “stap” of “hardloop”
nie . Persone in rolstoele gebruik
dieselfde woorde .
rESPEkTEEr PErSOOnLikE
ruiMTE
• Moenie op iemand se rolstoel leun
of dit oorneem nie – die rolstoel is
’n uitbreiding van die persoon se
persoonlike ruimte .
• Dit is onvanpas om items soos baadjies
of handsakke aan iemand se rolstoel te
hang .
• Moet nooit ’n gebruiker se rolstoel stoot
sonder die persoon se instemming nie .
BiED HuLP AAn
• Vra altyd eers of die persoon hulp wil
hê . Indien hy/sy instem, moet jy vra
hoe hulle gehelp wil word voordat jy
voortgaan .
• Wanneer items aan ’n persoon in ’n
rolstoel oorhandig word, plaas dit binne
sy/haar bereik .
OM TE PArkEEr
• Moenie jou voertuig in ’n parkeerplek
vir rolstoelgebruikers parkeer nie .
Hierdie parkeerplekke is wyer as
gewoonlik (3 500mm) ten einde die
rolstoel gemaklik in of uit die voertuig
te laai en is gewoonlik naby die ingang .
TOiLETTE
• Moenie toeganklike toilette vir
rolstoelgebruikers gebruik as jy nie ’n
gestremdheid het nie .
13

Mense met wandelstokke, krukke of looprame
14
Hoe om te help:
rESPEkTEEr PErSOOnLikE
ruiMTE
• Looprame, krukke en wandelstokke
word beskou as ’n uitbreiding van die
gebruiker se persoonlike ruimte . Vra
dus eers vir toestemming voordat jy
daaraan raak of dit beweeg .
BiED HuLP AAn
• Bied altyd ’n sitplek aan. Bied ook aan
om deure oop te maak, omdat dit vir
die persoon moeilik is om te doen .
• Wees behulpsaam, maar maak seker
jy bied eers hulp aan voordat jy hulp
verleen .
• Vra die persoon of hy/sy ’n stoel met
armleunings of ’n hoër sitplek sou
verkies .

Mense met klein liggaamsbou (Dwergisme) *
Dwergisme verwys in die algemeen na
persoon wat korter is as 147cm . Daar
is verskillende soorte dwergisme wat
geneties of deur ander mediese toestande
veroorsaak kan word . Iemand met ’n klein
liggaamsbou is nie ’n kind of iemand van
die plaaslike sirkus nie!
* Inligting saamgestel met behulp van Engela Nel, APD Wes-Kaap
Hoe om te help:
kOMMunikASiE
• Dit is beter om op dieselfde vlak met
die persoon te kommunikeer . Neem
dus ’n tree terug of kniel om oogkontak
te maak .
• Moenie die persoon doodpraat of
oorvriendelik probeer wees nie .
Dieselfde hoflikheid en respek word
vereis as by die eerste ontmoeting met
enigiemand anders .
• As die persoon ’n metgesel het, wend
jou direk tot hom/haar en nié tot die
metgesel nié .
ETikET
• Die persoon se ouderdom en/of
vermoëns word nie deur hul lengte
bepaal nie .
• Plaas items binne die persoon se
bereik .
• Moet nooit die persoon op die kop klop
of streel nie .
• Grappies oor Sneeuwytjie en die sewe
dwergies is nie snaaks nie .
BiED HuLP AAn
• Moenie aanbied om die persoon op
te tel as ’n voorwerp nie binne bereik
is nie . Gee die voorwerp aan of bied
’n bankie aan sodat hulle dit self kan
bykom .
• Vrá voordat jy ’n kussing op die stoel
sit . ’n Los kussing maak dit dikwels
moeiliker vir ’n persoon met klein
liggaamsbou om op die sitplek te kom .
• Vra die persoon altyd of hy/sy deur
jou gehelp wil word . Indien hy/sy hulp
aanvaar, vra hoe hulle gehelp wil word
voordat jy dit doen .
15

Mense met siggestremdheid *
Siggestremdheid verskil van persoon tot
persoon – dit kan wissel van beperkte sig
wat vaag of verbuig is, na geen sig nie .
16
Hoe om te help:
kOMMunikASiE
• Praat met ’n blinde persoon terwyl jy
hom/haar nader, sodat hy/sy kan weet
iemand kom nader . Sê duidelik wie jy
is, ingeval jou stem nie herken word nie .
Dit is nooit nodig om te skree nie .
• Praat direk met ’n persoon met ’n
siggestremdheid en nié deur ’n derde
persoon nie .
• Vra of jy ’n handdruk kan gee as jy jouself
voorstel in plaas daarvan om iemand
onkant te vang deur ’n hand te gryp .
• Sommige persone met siggestremdheid
het ’n gidshond . Dit is werkende honde
met ’n belangrike funksie wat nie die
persoon met die gestremdheid moet
oorskadu nie . Moet dus nie ’n ophef
maak asof die hond ’n troeteldier is nie .
* Inligting saamgestel met behulp van die Nasionale Raad vir Blinde Persone

Mense met siggestremdheid
BiED HuLP AAn
• Hulp word altyd waardeer. Die beste
benadering is om te vra hoe jy kan help .
Vra: “Mag ek my arm aanbied?” of “Mag
ek jou handsak dra?”, om te verhoed
dat jy die persoon onkant betrap .
• By die aankoms in ’n onbekende gebied,
gee ’n kort beskrywing van die uitleg .
• Wanneer ’n persoon rondgelei word,
moet die aanwesigheid van trappe
vooruit aangekondig word, asook of
julle op of af gaan klim .
• Wanneer ’n persoon ’n sitplek aangebied
word, is dit die beste as hy/sy self gaan
sit . Plaas die persoon se hand op die
rug- of armleuning van die stoel, sodat
hy/sy sekuriteit kan ervaar
• Wanneer ’n blinde persoon in ’n voertuig
ingehelp word, moet jy vir die persoon
sê in watter rigting die motor kyk en
die persoon se hand op die dak van die
motor, bokant die oop deur plaas .
• By die gebruik van publieke vervoer,
soos ’n bus of trein, moet die blinde
persoon eerste inklim . Moet nooit ’n
persoon met siggestremdheid voor jou
uitstoot nie .
• ’n Persoon met siggestremdheid sal
onafhanklik by ’n maaltyd regkom of sal
vir hulp vra .
ETikET
• Moet nooit ’n persoon met ’n siggestremdheid
op sy/haar eie agterlaat
terwyl julle nog gesels nie . Sê vir hom/
haar dat jy wegbeweeg en kondig weer
jou teenwoordigheid aan wanneer jy
terugkom .
• Vra voordat jy van hul besittings skuif
na ander plekke en verduidelik waarom
dit nodig is . Maak seker dat hy/sy hul
eiendom saamneem wanneer julle
wegbeweeg .
• Indien jy in ’n besigheidsituasie op
geskrewe wyse met ’n persoon met ’n
siggestremdheid moet kommunikeer,
maak seker dat dit in alternatiewe
formaat beskikbaar is, soos byvoor
beeld Braille, grootdruk of ’n
klankproduksie .
• Maak seker dat deure nie op skrefies
oop is nie . Vermy voorwerpe wat op
die grond rondlê, want die persoon kan
daaroor val .
17

Dowe mense (Dowes) of persone met
gehoorgestremdheid *
Nie almal wat hardhorend is, is heeltemal
doof nie . Daar is verskeie grade van
doofheid . Persone met ligte, matige,
ernstige of diepgaande verlies van gehoor
kan gehoorapparaat gebruik, maar vind
ook die lees van lippe nuttig of maak
van Suid-Afrikaanse Gebaretaal gebruik .
Daar is verskeie maniere om met dowe
mense of persone wat hardhorend is te
kommunikeer .
Elkeen van ons lees soms lippe,
veral in lawaaierige omstandighede .
Gesigsuitdrukkings kan ook tydens ’n
gesprek bydra tot begrip en om inligting
te verskaf .
• Die lees van lippe vereis vaardigheid
en konsentrasie en kan vir die
lipleser uitputtend wees
• Verskillende woorde lyk baie
na mekaar op die lippe .
• Sommige klanke word agter in
die keel gevorm en is dus nie
sigbaar op die lippe nie .
18
Hoe om te help:
kOMMunikASiE
• Om met ’n gesprek te begin, kan jy die
persoon se aandag trek deur liggies aan
sy/haar skouer te raak, te beweeg na
waar hy/sy jou kan sien, of deur ’n klein
handgebaar .
• Dit is noodsaaklik dat die persoon jou
sien voordat jy met die gesprek begin,
anders sal die eerste deel van die
gesprek verlore gaan .
• Maak oogkontak voordat daar met ’n
gesprek begin word .
• Dit is beter om nie ’n aanname te maak
oor hoeveel iemand wel kan hoor
nie – vra of hulle jou verstaan het en
hoe hard jy moet praat . Vra ook wat
die beste manier is om met hulle te
kommunikeer .
• Vermy dit om te hard te praat om gehoor
te word en moenie skree nie, veral nie
wanneer sensitiewe inligting ter sprake
is nie . As jy jouself nie verstaanbaar kan
maak nie, skryf neer wat jy wil sê .
• Handgebare kan nuttig wees, maar maak
daarvan gebruik soos in enige ander
gesprek . Dit is nie nodig
om te oordryf nie - dit
kan die betrokkenes in
die verleentheid bring .
• Maak seker dat jy verstaan
word – moenie
bang wees om te vra
nie . Dit is beter om die
dowe persoon te vra
of hy/sy verstaan het
of hulp benodig, as om
verkeerde aannames te
maak .
* Inligting saamgestel met behulp van NCPPDSA, NID en DOOFSA

Dowe mense (Dowes) of persone met
gehoorgestremdheid
• Hou sinne kort en gebruik volledige
sinskonstruksies . Verander die segswyse
eerder as om sinne te herhaal .
• Praat duidelik sodat die persoon kan
sien en jou lippe kan lees . Gebruik ’n
normale stemtoon .
• Gebruik gesigsuitdrukkings wat
ooreenstem met die onderwerp en
stemming van die gesprek .
• Gebruik eenvoudige gebare om jou
boodskap oor te dra .
• Dui onvoorsiene gebeure aan, bv. ’n
skielike geluid .
• Die dowe persoon kan ’n gebaretaalinterpreteerder
hê wat jou woorde sal
vertolk . Moet in hierdie geval nie die
tolk aanspreek nie, maar praat direk
met die dowe persoon .
ETikET
• Moenie rook, kougom kou of jou hare
oor jou gesig laat val tydens ’n gesprek
nie, aangesien dit die lees van lippe
bemoeilik .
• Moenie tydens ’n gesprek wegkyk nie,
aangesien dit die einde van die gesprek
aandui .
• Beperk agtergrondgeraas tot ’n
minimum vir diegene wat hardhorend
is . Dit sal hulle help om beter te hoor .
• Soms is dit nodig om harder te praat.
Respekteer altyd die persoon met
gehoorgegestremdheid se privaatheid .
Gesels op ’n stil plek buite hoorafstand
van ander as persoonlike of sensitiewe
sake bespreek word .
Baie mense kan aan gesprekke deelneem
deur ’n gehoorapparaat te gebruik of
lippe te lees:
• Maak oogkontak met die dowe persoon
wanneer jy met hom/haar praat .
• Hou jou gesig en lippe sigbaar deur
in die lig te bly . Moenie met jou
rug na die lig staan nie, aangesien
jy dan in die skaduwee sal wees .
• Moenie te vinnig praat nie. Die gesprek
moet duidelik en logies wees . Moenie
skielik van een onderwerp na ’n ander
spring nie . Wees natuurlik en moenie
op ’n oordrewe manier praat nie .
• Onthou dat die persoon jou gesig moet
kan sien terwyl julle kommunikeer . As
jy dus moet wegdraai, moenie aanhou
praat nie, sodat die persoon nie die
gang van die gesprek verloor nie .
Lê geduld aan die dag en neem tyd om te kommunikeer
MOEniE: oordrewe gebare gebruik of jou mond bedek terwyl jy praat nie
19

Mense met spraakgestremdheid
Verskeie faktore kan spraak- en taalgestremdheid
tot gevolg hê . Normaalweg
hou spraakgestremdheid nie verband
met verstandelike gestremdheid nie .
Moet dus nie aanvaar dat persoon met
’n spraakgestremdheid ook ’n leer- of
verstandelike gestremdheid het nie .
Behandel hom/haar net soos enige ander
persoon .
20
Hoe om te help:
kOMMunikASiE
• Die sleutel tot doeltreffende kommuni
kasie met persone met spraakgestremdheid
is om te fokus op dit wat
hulle sê en nie op die manier waarop
hulle dit sê nie .
• Geduld is baie belangrik. Toon dit
deur jou stem en lyftaal, maar moenie
neerhalend wees of jou aanmoediging
oordryf nie .
• Moenie die persone korrigeer of hulle
sinne namens hulle voltooi nie . Jy weet
dalk wat hulle wil sê, maar ontmoedig
hulle deur oor te neem . Laat hulle vir
hulself praat!
• Stel een vraag op ’n keer. As jy vrae stel
wat ingewikkelde antwoorde vereis,
kan jy dit in verskillende punte verdeel
wat kort antwoorde vereis .
• Praat duidelik en teen ’n rustige tempo,
maar nie op ’n oordrewe stadige wyse
nie . Onthou: Spraakgestremdheid
beïnvloed nie noodwendig begrip nie .
• Moenie maak asof jy verstaan wat
die persoon sê om hom/haar beter te
laat voel nie – eerlikheid is die beste
benadering . Vra eerder om verskoning
en vra hulle om te herhaal wat gesê is .
• Ten einde te verseker dat jy WEL
verstaan wat gesê is, sê hoe jy dit
verstaan het en vra of dit korrek is .

Psigiatriese en intellektuele Gestremdheid
Geestesversteurd, sielsiek of psigiatries
gestremd is verskillende benamings vir
dieselfde toestand . Dit kan ’n steurnis van
emosies, waarnemingsvermoë, gedagtes,
wilskrag, geheue of gedrag behels .
Psigiatriese gestremdheid kan enigiemand
affekteer en geen spesifieke oorsaak is al
geïdentifiseer nie .
As die brein beskadig is en nie meer optimaal
funksioneer nie, het die persoon ’n
intellektuele gestremdheid . Intellektuele
gestremd heid kan enige persoon affekteer .
Talle moontlike oorsake van intellektuele
gestremdheid is al geïdentifiseer, maar
dikwels kan geen spesifieke oorsaak
gevind word nie .
• Een uit vier van ons sal op die een
of ander stadium in ons lewe ’n
psigiatriese gesondheidsprobleem
ontwikkel en die meeste van
ons sal ten volle herstel .
• Die grootste struikelblok vir
persone met ’n psigiatriese
gesondheidsprobleem is die
houding van ander teenoor hulle .
• ’n Psigiatriese gesondheidsprobleem
is dikwels verskuil .
• Baie persone met psigiatriese
gesondheidsprobleme is in beheer van
hul lewe, terwyl ander voortdurende
ondersteuning nodig het .
Hoe om te help:
kOMMunikASiE
• Persone met psigiatriese gestremdheid
het nie noodwendig ’n intellektuele
gestremdheid nie . Moet dus nie aanvaar
dat hulle jou nie verstaan nie .
• Kommunikeer met die persoon soos
met enigiemand anders . Moenie enige
voorveronderstellings hê oor wat jy
meen hulle wel sal verstaan nie .
• Wees geduldig, maar nie neerhalend
nie .
• Vermy ingewikkelde woorde en termino
logie en hou die gesprek duidelik
en op die man af .
• Vra vrae op verskillende maniere en
kyk of jy dieselfde reaksie kry .
• Gebruik, indien nodig, kommunikasiehulpmiddels
soos simbole of prente .
ETikET
• Wees ontvanklik, ondersteunend en vol
begrip .
• Wees geduldig en moenie die persoon
onder druk plaas om jou vrae vinnig te
beantwoord nie .
• Probeer elemente wat spanning veroorsaak,
soos byvoorbeeld ’n ver trek
vol mense, flitsende ligte of raserige
musiek, uitskakel .
• As die persoon ’n versorger het, praat
eers met die persoon en daarna met die
versorger .
21

Mense met gesigverminking/gesiggestremdheid
Mense met gesigverminking ervaar dikwels
ongemak omdat die samelewing hulle nie
aanvaar soos hulle is nie . Hou in gedagte
dat hierdie persone dikwels angstig of
sensitief is en ’n lae selfbeeld het .
Jy kan ’n positiewe wisselwerking met
hulle teweegbring deur op die persoon
te fokus, eerder as op ’n persoon met ’n
verminking .
22
Hoe om te help:
kOMMunikASiE
• Moenie staar nie. Kyk na hulle net soos
jy na enige ander persoon sou kyk .
• Fokus op wat die persoon besig is om te
sê, eerder as op hoe hy/sy lyk . Moenie
wegdraai nie en gee jou volle aandag
tydens ’n gesprek .
• Moenie toelaat dat jou ongemak
die gesprek beïnvloed en hulle ook
ongemaklik maak nie .
• Mens se voorkoms is maar veldiep:
Onthou dat hulle buiten hul verminking
mense met normale behoeftes is .

Erkennings
Menseregte en Gestremdheid . Uitgegee deur die Suid-Afrikaanse Menseregte
Kommissie (www .sahrc .org .za) .
Voorkeurterminologie. Uitgegee deur die Nasionale Raad vir Persone met Fisieke
Gestremdheid in Suid-Afrika (www .ncppdsa .org .za) .
Opleidingshandboek: Die integrasie van alle mense wat gehoorverlies ondervind.
Uitgegee deur die Nasionale Raad vir Persone met Gestremdheid in Suid-Afrika (www .
ncppdsa .org .za) en die Nasionale Instituut vir Dowes (www .deafnet .co .za) .
Wat om te doen wanneer jy ‘n blinde persoon ontmoet. Uitgegee deur die
Nasionale Raad vir Blindes (www .sancb .org .za) .
Verwelkom gestremde kliënte. Uitgegee deur die Werknemersforum vir
Gestremdheid (www .employers-forum .co .uk) .
Gids vir kommunikasie met gestremde persone. Uitgegee deur die Werknemersforum
vir Gestremdheid (www .employers-forum .co .uk) .
Gestremdheid en Maatskaplike Verandering. ’n Suid-Afrikaanse Agenda.
Watermeyer, B ., L . Swartz, T . Lorenzo, M . Schneider en M . Priestly (redakteurs) . 2006 .
Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing, Kaapstad .
Gestremdheidsbewustheid – Doen dit reg! Die alles-in-een gids. Wenke,
tegnieke en riglyne vir ’n suksesvolle bewusmakingsdag deur Die ragged Edge-
Aanlyn-Gemeenskap. Johnson, M . (redakteur) . 2006 . Avocado Press Louisville .
Engela Nel . APD Wes-Kaap . engela@apd-wc .org .za .
Nasionale Instituut vir Dowes (NID) .Tel: (023) 342 5555 . http://www .deafnet .co .za/
23

Robert Crisp is in 1960 op ’n klein myndorpie in die hart van
Suid-Afrika gebore . Gedurende sy skooljare het hy gereeld sy
klasmaats met snaakse strokiesprente vermaak .
Nadat hy twee jaar lank Nasionale Diensplig, as lid van die
Valskermbataljon gedoen het, het hy ’n paar jaarlank met ’n
rugsak deur Europa getoer, waar hy sy vrou, Eilat, ontmoet
het . Robert is ook ’n persoon met gestremdheid – hy het in
1986 sy nek gebreek . Hy en Eilat woon in Johannesburg, waar
hy as professionele strokiesprentkunstenaar werk .
‘Ek neem mense voortdurend waar. Dít, saam met die begeerte
om te kyk presies hoe akkuraat ek ‘n magiese moment kan
vasvat op papier, is die dryfveer vir my voortdurende soeke na
nuwe idees’.
www .rjcrisp .co .za | crisp@artslink .co .za