Louis Trichardt - Afrikanergeskiedenis

Boy and Girl to pay him a visit on his farm "Ons Ruimte" at Vlakplaas
about ten miles west of Krugersdorp, so as to convey the good wishes
of all connected with the school.
The Jan de Klerk High School feels honoured by the frequent
visits of the Minister on all important occasions such as the annual
prize-giving cefemony, operettes, fetes, etc.
He drew up a code of honour for the school - a code of which
the scholars can justly be proud.
In this short resumd it is impossible to do justice to the Honourable
Minister for the part he has played in the development of this school.
'W'e pay tribute to this outstanding educationalist for his selfless
service to our school, our rown and to our beloved South Africa.
LOUIS TRICHARDT
Auret Taljaard, St. 10,
Ho€rskool Jan de Klerk.
Opgestel d,eur: lapie Vermeulen, Annamarie Coetsee, Anette Smook,
Syluia Preuss, Comie Erasmus - St, 4-leerlinge,
My naam is Anna Trichardt. Ons het vanoggend vroeg hier in port
Natal aangekom. Dit het nou eintlik so begin:
My vader, Louis Trichardt, was 'n welvarende veeboer op die plaas
Bosberg in die distrik swellendam. Dit het alles goed gegaan totdat
die wet van slawevrystelling begin geld het. vader het egter geweier
om sy slawe vry re stel onder die Britte se voorwaardes. Dit was na-
ruurlik teen die wet efl daarom is 'n groot som geld uitgeloof aan
iemand wat hom voor die hof sou daag. Boonop het die Xhosas begin
roof en plunder. Onder hierdie onrstandighede het Vader in lBZg
besluit om grond by die \7it-Keirivier van die Bantoe-opperhoof,
Ffintsa, te huur. Vader het dadelik vir ouboet Carolus met 1,,300 beesren
8,000 skape en 33 perde na die nuwe grond gestuur.
In 1833 het ons saam mer 'n paar van ons welaf-bure ons daar
gevestig. Ons het met swaar hane van ons lieflike plaas Bosberg

afskeid geneem. Aan die einde
van 1835 verneem ons dat oom
Lang Hans van Rensburg besluir
het om te trek uit die distrik
Albani6. Inrussen het ons rustig
aatr die Vit-Keirivier gewoon
totdat die sesde Xhosa-oorlog uitgebreek
het. Vader het ner gewag
vir die vee om klaar te lam voordat
hy begin trek het, weg van
die Engelse regering af . Daar was
agt ander gesinne wat saam mer
ons getrek het, soos die Pretoriusse,
Bothas, asook tant Antiie
Scheepers, die Strydoms en ons
skoolmeester, Danidl Pfeffer. war
al diep in die sewentig was. ons het oor die stormberg getrek en daarvandaan
is ons tot oor die Groorrivier. Dit was 'n bui-e
"groot gesukkel
om oor die rivier te kom. Die beeste is sommer deur die" rivier" gejaag,
maar om die waens
99r
te kry, was 'n groor taak. Daar ir
gn mer 'n groot gesukkel is ons toe eindelik die aand laat oor
"tott""g"b;;
die iivier.
ons he_t toe_ge€et en soos gewoonlik Boeke gevar. Die volgende oggend
vroeg het die swepe geklap, en daar guur o* die onbekende iri."
ons het elke oggend vroeg begin trek tot die son o'gekom het,
dan het ons-uitgespan, gedet *e", die volgena" itot begin,
tot die mj-ddry wanneer die son
"tt-io"
warm -u." gebak het. Dit"het .o uu.rg"f,o*
tot oor die vaalrivier_. In April 1836 het ons oom Lang Han! van
Rensburg by die suikerbosrante ontmoet. Dit was 'n oor-en-weergegroetery.
Vader en oom Lang Hans het toe besluit om saam te trek.
ons is van suikerbosrand af ooswaarts en toe weef noord.waarts, tot
by die Poort van sekwat6. Die rede hiervoor was om die oorlogsugtige
Matabele's onder silkaats te ontwyk. ons het lank vertoef by dle floo"r,
van Sekwat6, want daar was genoeg water en weiding vir die vee.
Daarvandaan is oom Lang Hans ooswaarts, terwyl onJ noord gehou
het tot by die soutpansberge) waar ons op 10 Mei aanqekom hel
Daar het ons kennis gemaak met Ramabooya, die Bawenda-opperhoof.
Die mans moes sorg vir die bou van hartbeeshuisies asooi^die
aanl6 van tuine. Hulle het ook dikwels gaan jag en daar is byna elke
dag '! paar olifantstande saam met 'n piur.r"l[ lu"" toe gebring war
ons dan later by die Portugese sou veriuil. Drie dae .ru o* daal aangekom
het, het twee van die seuns besluit om te gaan jag. Een seun
het na 'n rukkie by die laer aangejaag gekom ".r l".t"i dat hulle ''
soutpan ongeveef twee myl van die laer gevind het. vader het gou
'j: paar-mans by_mekaar gemaak en saam mer die seun daarheen gejiag.
Vader het ons die volgende vertel: Groot was hul verbasing toJ h.rli"
'n yslike soutpan_sien. Hulle het dadelik saalsakke vol sout gemaak
en dit laer toe gebring. skaars 'n week rater daag oom Hend.lk pot-
l0

gieter, oom Sarel Cilliers en tien ander mans bv die laer op. Ons her
baie vrae gevra, maar kon niks van oom Van Rensburg uitvind nie'
Vader, ouboet Carolus en drie ander mans van oom Hendrik se kommissie
het op die spoor van oom Hans gevolg, terwyl oom Hendrik
noord van die Limpopo gaan verken het. Toe Vader teruggekom het,
het hy ons vertel dat hulle 'n spie6l en 'n skdr in die stat van die
Makwamba-opperhoof gevind het. Vader het dadelik onraad gemerk.
Uit die verhale van naburige stamme kon ons aflei dat oom Hans-hulle
se kruid en lood na'rr lang geveg moes opfleraak het. Ons het langsamerhand
begin besef watter treurspel daar 6rens langs die oewers
van die Limpopo plaasgevind het. Baie mense was dae lank hartseer
oor familielede uit die trek van oom Lang Hans van Rensburg wat
hulle verloor het.
Maar ek wil julle graag vertel van Dani6l Pfeffer, ons skoolmeester.
By die Soutpansberge het hy vir ons 'n skooltjie opgerig waarin hy vir
ons skool gehou het. Ons was altesaam 2I leerlinge, almal onder 16
jaar. Oom Hendrik het intussen ook by die laer aangekom en vertel
dat hulle baie sroot bouvalle gevind het. Hv het ook vir Vader gevra
om vir hom een jaar te wag sodat hy die ander mense se trek kon gaan
haal. Die jaar sou hy gebruik om sy oeste in te samel. Vader het ook
'n dagboek aangehou waarin lay elke dag 'n stukkie geskryf het. Ek
kon mv doodlees aan die boek. My lekkerste uurtiies bring ek deur
na skool ver onder in die vallei. Dan verkyk ek my aan die pragtige
natuurtoneel, die groen tuine en die hartbeeshuisies.
Na meer as'n jaar het oom Potgieter nog nie opgedaag nie. Die
ammunisie het min geraak en onder hierdie omstandighede het Vader
hesluit om alleen verder te trek. ($Vat ons nie geweet het nie was dat
oorn Potgieter baie ongehou is deur die Matabeles.) Swaar het ons
afskeid geneem van die land wat ons so lief voor geword het. Dit het
baie maklik geeaan tot by Olifantsrivier, waar dit'n weq deur die
Drakensberge baan. Vader het eers verkenners in alle ri*inqs uitgestuur.
F{v was vol vertroue dat ons oor die Drakensberge sou kom.
Oom |an Pretorius het egter besware gemaak en met die voorstel
gekom dat ons 'n ander plan moet maak. As ons vrouens die mans
nie aanoemoedig het nie sou hulle miskien die raad van oom Pretorius
aangeneem het. Net oom Botha het noq .r,ewaag om die volgende dag
te momDel dat ons ons dood sal werk. Toe het die toq oor die Drakensberge
begin. Daar is sestien tot twintig osse voor 'n wa gesFan. Die
osse het dikwels oo hul knied gestaafl soos hul vooroote onder hul
uitgegly het.
Daarna het die aftot begin, wat moeiliker was, want die oostelike
berghan"r was baie steiler as die westelike. Die waens se wiele is omeeruil,
daar is swaar houtblokke aan die agterasse gesit en waar die
kranse te steil was, het ons die waens uitmekaar gehaal. Die oortog
is boonoo ook nog deur mistige weer en aanhoudende redn belemmer
sodat die kruitkis soms drie duim diep in die water gestaan het. Party
11

seuns het selfs moedeloos geraak. Op ll Desember 1g37 word die kind
ran. ta.lt-Antjie Scheepers, Kooitjie, vermis, asook Isak Arbach en
Frederik Botha. Kooitjie het syrna-se geweer gevar en vader ," g"*;
yas o-o\ weg. saam mer rwee kruitho"ringr. fr""r."i- het gekla
'n
;"; ht
o.nderbaadjie, garing, naalde en ,n mes fwyt is, ,"r*vi ouboet Carolus
koeels ult sy koeiiltas,vermis her. op die 29ite her die drie *"", oft"daag.
Yader wou hulle verg"*" nie iant a"qi.-"i.r sy het #ee
stroppe geneem en haar Kooitjie -ui. daarmee bygedam. Die gl"otg *u,
dat die ander twee se ouers huile ook ," d"l;G;-i;;;irig
gee. rn
Januarie 1838 is ons almar aan die voet van di" Druf"rrrb"rgl -o", o;
is herstelwerk aan die waens gedoen en daar is ook weer gejag. Die
wiele het toe maar weer begin -rol. ons is sestien k"er oo, die olifants_
:i"l:r:
terwvl die beeste b"gi" vrek het. Met min vee het ons op l3 Aprir
in Delagoabaai aangekom. Toe het 'n nuwe ramp ons getref - Meester
het skielik siek geword aan'n onbekena" ri"r.1"-""?., dae daarna
sterf hy. pn 1 Mei sterf ook my dierbare mo"d"r. vua", was so hartseer
oor die dood van Moeder en die mense wat vinnig minder g"*;;d
keer.op 10 August},
*l^9::,! l"* 1".1 """
,i
"u"
-verjaardag
wat
bare stil was, melding g,emaak het. op 2s oktober sterf vader."voo,
sy dood het- hy_ egter -n-boodskapper fratal ,"" g";"" o,,' or* te kom
haal, want hy het besef dat ,y ryiyi" op aarde i"rly *ur.
Hy het vir carolus gestuur om noord van die Limpopo ,n geskikte
woonplek te soek. Toe carorus terugkom, vind hy net di" gri'f." ou'
vader, Moeder en my twee broers, isook'di6 van'sy-""oo en kinders.
Andries Pretorius het intussen die boodskap vun Vad", onrvang en
hy stuur toe 'n boot met die naam van Mazeppu o- o", a" kom haal.
saanr met Piet carolus en 22 ander mense hei-ons toe vanoggend hier
in Port Natal aangekom.
Nou kan mens miskien tot die srotsom kom dat die Trichardt-trek
nutteloos was en dar menselewens olngdis blootgestel was. Ek glo
egter dat dre grootste waarde van die Trich"ardt-t."-t -
auuri' 16 dat die
nageslag oopgeploeg is en
l11d_:ildie
dat die toekomrrig" g"rl"ji"
I(an roem op hul voorvaders.
DIE TREK VAN LOUIS TRICHARDT
In die vroedre geskiedenis van ons volk, en meer spesifiek in die
vorige eeu, is daar weinig gebeurcenisse wat ,n
t aangtyp
as
{1e
lotgevalle van die 't,roirt" Trekkers onder l"idi"; -"ir-'-"" van Trichardt
;n.va.n Rensburgs. Reeds voor die georganiseerde Tref uit die Kaaokolon-le
beweeg het, het hierdie twee trekgeselskappe die pad na dle
noorde aangepak om 'n nuwe land te gaan-soek *ui h.rlt" hul eie kon
noem en waar hulle volgens hulle eie gewoonres en siening k"r. [;i.
Die Trichardts was 'n wergestelde en gesiene familie in die oosrelike
grensdistrikte
-rv
van die KoIonie. Louif r.*"r vader, carel,
"r
t2

het met die gesag van die oos-Indiese Kompanjie en later met die
Engelse gebots en was genoodsaak om rydelik ooswaarts, oor die visrivier,
uit te wyk. Na hulle terugkeer in 1803 het Louis eers op Bosberg
en daarna aan die visrivier gaan 'woon. Hy is as veldkornet van die
wyk smaldal, somerser-oos, gekies en her die ellende aanskou wat
die-weifelende grensbeleid veroorsaak het. Met die afkondiging van
ordonnansie 50 - die gelykstellingsordonnan5is - in 182i, het hy
sy seun carolus met gfoot troppe vee oor die grens gestuur om hom
te gaan vestig oF grond wat hy van Hintza, 'n goedgesinde Banroekaptein,_
gehuur het. rn 1833 het Louis hom met die r"s van sy gesin
by carolus gevoeg. Hulle sou hulle vermoedelik vir goed daar gev-estig
het as dit nie was -dat 'n sesde grensoorlog gedreig het nie. As gevolg
van hierdie bedreiging het Trichardt besluit om onder die Bantoel
uit te kom.
Hulle her langs die twit-Kei opgetrek tot oor die Grootrivier
(oranje)- vroeg in 1835 het hulle langs die caledonrivier aangekom
waar- hulle 'tt paar maande vertoef het om sekerheid te kry oor Hendrik
Potgieter se planne. Met hom het Trichardt afgespreek dai hulle mekaar
weer verder noord sou ontmoet. Hierna het hulle koersgevat noordwaarts
tot oor die Vaalrivier, waar hulle die trekgeselskip van Lang
Hans van Rensburg, war ongeveer gelyktydig mei Trichardt uit dii
Kolonie yeg js, aangetref het. veiligheidshalwe het die twee gesel-
*1ppq
min of meer in mekaar se nabyheid gebly op die trek oJr die
suikerbosrand, deur Trichardtspoort en langJ die olifantsrivier tot by
strydpoort. Hier het die trekke weer uiteeigegaan. van Rensburg is
verder noordwaarts terwyl Trichardt 'n tvd -lank daar bly staan "het.
Hierdie skeiding het plaasgevind omdat daar 'n verskil ontstaan het
oor watter seehawe, Inhambane of Delagoabaai, as doelpunt sou dien.
van Rensburg was haastig en wou Inhambane bereik, teiwyl Tricharclt
verbinding met Delagoabaai gesoek het.
Nadat rty-]" tydjie by -strydooot ve*oef het, is Trichardt op die
waspore van die Van Rensburgs noordwaarrs, al langs die Houtiivier
gp la die soutpan. Koors het hulle egter suidwuu"ti tet,rggedryf tot
in die buurt van die latere schoemansdal en die teenswooiJig. iouis
Trichardt. Hier het hulle bv die Doringrivier in die nabyh"eid van
Ramabooya, 'n Bawend_a-stamhoof, vetoef. In Junie 1g36 hei die lang,
verwagte generaal Andries Hendrik Potsieter met 'n kommissie vin
elf man by hulle.aangekom. Trichardt en potgieter het nou afsonderlik
na die van Rensburgs gaan soek. Potgieter het rot sover as taqtig myl
noord van die Limpopo gesaafl waar hy 'n portugese handelstiriJ uigetref
het. Die geselstaooe kon nie die'van Rensburgs opspoor nie en
het aangeneem dat hulle vermoor is. potgiet". *oo-ry mense in die
vrystaat g,aan haal en het met Trichardt afqesFreek om vir hom te wag.
In die laer by Soutpansberg is die verslaenheid vererser deur
onenigheid. -l.an Pretorius,-tweede"in bevel van die TricnrJt-i;;k, ;;
nie glo dat die van- Rensburgs vermoor is nie en het self na hulle gaan
soek. Dit het die Trichardt-laer verswak sodat hulle 'n aanval vant
13

Ramabooya net kon afweer. Met Pretorius en sy mense het dit intussen
sleg gegaan. Deur siekte onder mense en diere geteister, het pretorius
die terugreis aanvaar, en na vele ontberings en in 'n gehawende toestand
het hulle by die hooflaer aangekom. So stadigaan her die besonderhede
van die moord op die van Rensburgs nou aan die lig gekom tot
dit geblyk het dat hulle deur 'n impi Kaalkaffers by die samevloei van
die Limpopo- en Olifantsriviere ooival en heeltemal uitgemoor is.
-lVfeer as'n jaar lank het Trichardt in Soutpansberg op potgieter
en die ,,agterste" mense gewag. ln 1937 het hulle lewensmiddele skaars
geword en dit het baie wenslik geword om handelsbetrekkinge met die
Portugese aan te knoop. op 7 Maart het Trichardt 'n brief aan die
Portugese kommandant met 'n paat Knopneuse gesruur, maar di6 brief
het nooit sy bestemming bereik .ti". M"t'n tweed-e poging word Gabridl
Buys, 'n afsrarnmeling van die bekende Coenraad Buys, en 'n naturel
sTaai-Nfaai met 'n brief gesruur. op 5 Augustus het hulle teruggekeer
met twee Kleurlingsoldate en mer die boodskap dat die portugese nie
Trichardt se brief kon lees nie, maar dat die kommandant hom uitnooi
om self oor te kom.
Na raadpleging mer lun Pretorius en die ander manne, het
Trichardt besluit om re trek. op 23 Augustus 1837 het hulle opgepak
en langs die Sandrivier suidn'aits g"tr&, ongeveer parafiel h.ttt"
spofe van die vorige jaar, deur chuniespoort en toe ooswaarts -"t met die
olifantsrivier af om eindelik in die gebied van die tsetsevlieE te beland.
oq uy te dra tot h'Ile moeilikhede, het al hulle swart bediendes weggedros.
Die moeilikhede was egter gering teen di6 war voorgelG hel;
suidwaarts het die dood gewag op hulle vee en reg voor hulle was
die skynbaar onoorkombare Drakensberge.
Die tog opwaarts was so moeilik en veeleisend dat die mans wanhopig
besluit het om die waens agter te laat en te voet na die baai te
stap, maar onder aanmoediging van die vrouens is die moeilike taak
volvoer. Die afdalin g die ander kanr was nog veel moeiliker omdat
die oostelike hange veel
^an
steiler was as die weitelike. Die agterwiele
van die waens is toe maar uitgehaal en swaar houtblokke o-nd"r uun
die asse- vasgemaak. so is die u'aens een vir een met vier osse afgesleep,
maar nie sonder ongevalle nie. Terwyl hulle so besiq was en eesukket
hec, is hulle verontrus deur 'n onver*agte voorval. Toe hulle se6 m6r.
opstaan, vind hulle dat drie seuns, Kootjie Scheepers, Frederik Botha
en die jong baster, Isak Albagh, weg was met etlike gewere en 'n hoeveelheid
kruit en koedls. Na'n afwesigheid van vyflae het die seuns
eqter vermoeid en beangs by die waens teruggekeer. Hulle het verklaar
dat hulle we*geloop het om terug te keer t.'a waar hulle vandaan gekom
het. Trichardt wou hulle vergewe, maar hulle het nietemin deurgeloon.
Na hierdie insident is die waens stadigaan verder die berg afgesukkel.
op 25 Januarie 1838, twee maande en tien dae nadat die-ooriog
begin is, het die laaste wa eindelik onder die berg gestaan. Nou hei
hulle die laaste deel van die tog na Delagoabaai iaigeoak en dit op
l/i

13 April 1838 bereik. op gebruiklike Afrikaanse wyse het hulle 'n
paar saluutskote met hulle gewefe afgevuur, maar is met 'n onheilspellende
stilte beantwoord. Die Portugese was bang dat hulle dalk
aanvalsplanne in die mou kon voer en het hulle gewere opge6is, maar
was nogtans vriendelik. Later is hulle gewere weer aan h.rtte teruglesorg
en is baie vriendelikheid, tegemoetkominq en liefdadigheid vJn
die kant van die Portugese ondervind.
Nou het malaria begin om sy slagoffers te eis. Eersre het die bejaarde
huisonderwyser, Pfeffer, beswyk. op 1 Mei is Louis Trichardr
se vrou, Martha, ook aan die koors oorlede. sterfgevalle het nou die
een n_a die ander gevolg ror ner ses-en-twintig van die geselskap oof
was. Hulle is in Julie 1839 deur die ,,Mazeppa", gesruur de.rr Andries
Pretorius, na Natal vervoer. Op 25 Oktober 1838 is Louis Trichardr
self in De\agoabaai oorlede, sligs vyf-en-vyft ig -iaar en rwee maande
oud, maar na 'n besonder woelige en veelbewoe l"we.
'n Aspek wat genoem moet word in verband met hierdie trek. is
die dagboek van Louis Trichardt. Hierdie dagboek, wat Louis self die
.,clat Boek" genoem het en wat begin by 3l .fulie rg36 en gaan rot
1 Mei i838, die daq van sy vrou se dood, is vir die Afrikaner 'n kosbare
geestelike erfenis. Dit besit historiese, kultuurhisroriese en taalkundige
waarde, maar is ook van algemeen-natuurkundige betekenis.
Ten slotte kan ges6 u.ord dat die voorste Trekke, wat gedindig
het in vernietiging, ellende en dood, se offer nie tevergeefs wal nie. -
Hulle het die fondamente van die blanke beskawinq in die noorde
gel6 en was baanbrekers vir die verkrvging van 'n onifhanklike verbindingsweg
na die see.
Albert Bantjes, St. 9,A,
Roodepoortse Ho€rskool.
Introduction:
LOUIS TRICHARDT (1783-1838)
It took brave men, women and children to trek away from their
homes. Trichardt had the qualities that a leader needs: tacr, carefulness
and a fiery character.
Trichardt was born in 1783. FIe spent his youth at Graaff-Reinet
and then moved to Uitenhage and finally to the Fish River.
_
As early as 18i4, small exploring fiarties had gone ro spy out the
land beyond the borders of the cape colony. Two small parties lefr
the_ Cape Colony in 1835. One was under "Lang Hans" van Rensburg
and the other under Louis Trichardt. The parties kept more or lesi
together until they were far across the Vaal Rio"r.
'fhen van Rensburg's Darty went east towards Delgoa Bay and
r5

were_massacred by the Machamba tribe near the junction of the Olifants
and Limpopo Rivers.
Trichardt and his p^ry-waited for potgierer's party which they
heard were approaching. After waiting in vain, tiichardt followed
van Rensburg as far as the Zottpansberg.
Trichardt again waited there for more rhan a year for potgieter.
tr,ife was -nor easy for the Trichardt trek. They .".r'o.rt of tea, ioffee,
sugar and the worst of all, lead and gunpowder.
The Trekkers never neglected their children's education. $zhereever
they stopped, Daniel Pfeffer taught the children.
Louis Trichardt decided to go to the coast of Delgoa Bay (Lourenco
Marques). A scout was sent to Delgoa Bay. He "ito"n"d with two
Portuguese.
In 1837 they began on the fearful
journey down the great Drakensberg
mountains. To this day the natives speak
of the first white men who dropped out
of the sky with wagons, horses and oxen.
Tsetse flies, rivers in flood, warlike and
treacherous natives, the Drakensberg
mountains and fever - all seemed to
conspire to prevenr them from reaching
the coast.
They reached the coasr on April
13th, 1833. He and his parry *-"r.
kindly received by the Portuguese but
many contracted fever and more than
half of his oarty died. Trichardt was the
third victim and died on October 25th.
r 838.
In Jrly, 1839, Andries pretorius
sent the Mazeppa to fetch the survivors.
Of the 100 souls who trekked north in
1835, only 26 women and children stepped ashore at Durban and they
were pale, emaciated and sickly.
If Piet Retief ya: rhe grearesr leader of the Great Trek, then Louis
Trichardt was certainly it's pioneer.
Trichardt's diary is- a unique record of voortrekker ways and was
edited by Gustav S. Preller and wus published in 1917.
Peter Dykes, St. V (E.M.),
Monument Primary School, Krugersdorp.
r6

DIE LOUIS TRICHARDT -MONU I!'IENT lt/ LOUREAI CO MARQUES.
* ,::'i"rrlir -fu -'S
,;',;,;:,1.7j.
*r €e
Die Louis Trichardt-monument in Lourenco Marques is in 1g6g d.eur sen. Jan d.e Klerk
onthul. Hierdie monument is uan besondere waarde uir die Afrikaners, want aanaf
die iare uan die ontdekkingsreise tot uandag is PortugaL'n goei,e uriencl uan Suid-AJrika.
t7