Bloedrivier Gedagtes na aanleiding van die monument

DIE BLOEDRIVIER-MONUMENT
Geskrywe deur X'rancois Ie Roux, St. 4,
Sand du Plessis Laenskool, Bloemfontein.
Dit is stil terwyl Sarel Cillierc in'n gewyde atmosfeer die
Godsdiens lei. Onwillekeurig dwaal meei as een burger se gedagtes
na die persone wat tot dusver al omgekom het in die
stryd teen Dingaan en sy magtige
srvart rnag . . . Piet Retief
','.'at vol moed na Dingaanstat
a,fgereis het, Dirkie Uys wat
sy lewe opgeoffer het in 'n poging
om sy vader te red en al
die mense wab by Bloukrans,
Weenen en Moordspruit gesterf
het. Sal 'n rnens ooit die wreedhede
wat hier afgespeel het
kan vergeet? Is dit moontlik
ook die lot wat op hulle wag?
Menslik gesproke lyk dit onmoontlik
dat so 'n handjievol
burgers 'n oorwinning oor die
ditisende van Dingaan kan hehaal.
In hierdie oomblik steutr
hulle egter baie swaar op Gods
hulp. Almal besef die erns van
Francois Le Rour.
hierdie saah, want as hulle die
i rn p i' s v o r t ga a n e n a r e B l a n ttrJ ?-" Jtrt8r:f#t?t" f ti t r?"t.J ".?
dan sal die Groot Trek rnet al sy ontberinge vergee,fs wees.
Die plek wat Pretorius vir sy kamp uitgesoek het, het op
die oog af plat en onbeskut gelyk, maar die Voorsienigheid kon
Pretorius niq na 'n geskikter oorlogsveld as juis hieidie gelei
het nie. Die Trekkers het hulle waens in 'n halfmaanvorm tussen
die diep rivier en 'n donga met regaf walle, wat weer in die
rivier uitmond, opgestel. Tussen die wawiele was veghekke
geplaas vir verdere veiligheid. Met groot versigtigheid is die
ou kanon, Grietjie, en hope kruit en lopers in gereedheid gebring.
(Die laer was nie in 'n halfmaanvorm nie, Redakteur).
Die latern'liggies aan die punte van die sweepstokke het
flou deur die digte mis geskyn. Talle oE probeer die mis deurboor
in 'n poging om die Zoeloes te sien, maar die afwagtende
stilte duur voort. Eindelik wanneer dit reeds lig is, klaar die
mis op.
Die oomblik van aanval het aangebreek. Tienduisende
Zoeloe-krygsmanne, getooi in hulle velle en vere en gewapen
met skilde en assegaaie het met hulle offisiere vooraan die laer
bestorm, terwyl Umhlela, die bevelvoerder, bevele skreq vanaf
'n strategiese plek. Eers wanneer die Zoeloes op'n afstand van
2l

dertig tree is, kom die bevel van Andries Pretorius om te skiet.
Elkeen skiet so vinnig as wat hy kan. Dit lyk asof 'n oneindige
stroom Zoeloes op die laer afsto'rm. skielik klink'n hard.e bev"el
van Umhlela bo die lawaai uit en tot die verbasing van die Trekkers
val die Zoeloes terug. Dit lyk of dit 'n bestlering van God.
is om die Voortrekkers weer 'n- kans te gee om tot ierhaal te
kom. Verwoed val die Zoeloes na 'n rukkie weer aan. Die Trekkers
was gereed om terug te veg en ou "Grietjie" en die ou Sannas
se skote weerklink deur die lug. 'n Bloedige geveg volg,
maar die Zoeloes word gedwing om weer eens terug te vat. Sou
dit die einde wees? Die lyke van honclerde Zoeloes 16 alreeds om
die laer. Dit is 'n afskuwelike gesig maar gou besef die Trekkers
dat die Zoeloes nog nie die stiyd gewonne gegee het nie.
Vir 'n derde keer val die Zoeloes aan en probeei ale laer oorlompel.
Die Voortrekkers veg egter mef soveel durf dat die
Zoeloes gou besef dat hulle hierdie laer nie kan inneem nie. Hoe
Dambuza en Umhlela ook hulle manne probeer aanmoedig, hulle
moed was gebreek en die Zoeloes slaan op die vlug.
__ _ Di" burgers kan skaars glo dat die slag werkli[ verby is.
Hulle besef egter dat Dingaan se mag nog nie vernietig is nie
qn gou word die perde bestvg en die Zoeloes agterna gesit. Die
Zoeloes word nou heeltemal op die vlug gejaag. So baG Zoeloes
het gesterf dat die water van die rivier rooi was van hulle bloed,
vandaar die naam Bloedrivier.
Daardie aand het die burgers lofliedere gesing en die Here
gedank dat Hy aan hulle die oorwinning gegee het.
_ Agt-en-twintig jaar later, Desember 1866, is die vroegste
gedenkteken, 'n klipstapel, deur feesgangers op die slagveld
opgerig. Tydens hierdie fees was ongeveer veertig tot vyftig
waens op die Bloedrivier-terrein saamgletrek. 'n Aanta,l burgers
wat aan die slag deelgeneem het, het die dag weer hulle herinneringe
van die slag vertel. Selfs 'n ou krvgsman van Dingaan
wat aan die slag deelgeneem het, het ook 'n klip na die klipstapel
gebring.
Gedurig is planne beraam om 'n indrukwekkende monument
op te rig. Coert Steynberg was die ontwerper van 'n simboliese^kakebienwa
wat bo-oor"die klipstapel gdbou kon word.
Hierdie ontwerp is algemeen aanvaar. Meldie simboliese ossewa-trek
van Desember 1938 is die hoeksteen van ook hierdie
monument gel6. Die inwyding kon egter eers as gevolg van die
Tweede W6reldoorlog op 16 Desemder 7947 plaasvind. Hierdie
simboliese monument het die wa as woning van die Voortrekkers
voorgestel. Die wa was ook nog die middelpunt van die
gesinslewe en wanneer in 'n laer getrek, was dit 'n skans om
die Trekkers te beskerm. Bowe alles was die wa, met die Bybel
in die wakis, die huisaltaar.
Die Raad vir die restourasie van slagvelde van Suid-Afrika,
onder voorsifterskap van Professor A. N. Pelzer het begin
werk aan die gedagte om die Slagveld van Bloedrivier te res-
22

toureer. 'n Groot groep sakemanne, staatsleiers, kerkmanne en
kultuurleiers tesame met 'n aantal rade en organisasies, het
saarngespan orn hierdie gedagte 'n werklikheid te maak. Vieren-sestig
waens, na die voorbeel.d van die ou kakebeenwaens uit
die tyd van die Groot Trek, asook die veghekke tussen die
waens, die skotskar van Biggar en die ou kanon is gegiet en
verbrons. Ifierdie bronslaer is op die slagveld opgerig. Die
ontwerper van die bronslaer is Kobus Esterhuizen. Met die oprigting
van die bronslaer is die Simboliese Cssewa verskuif na
die ingang tot die slagveld.
Op 16 Desember 1971 is hierdie gerestoureerde Slagveld
van Bloedrivier op feestelike wyse ingewy. Die huidige Eerste
Minister, Mnr. B. J. Vorster was by hierdie geleentheid die
gasspreker.
Na die restourasie is die laer aan die kerk oorhandig vir
bewaring as erfenis vir di6 volk en vir besigtiging deur almal
wat belangstel.
Net soos J. Vlok kan ons ook s6: "Hierdie monument wil
ons volk herinner aan 'n heldegeslag, maar ook aan die geioof
in 'n Alwyse en Algoeie Hemelse Vader".
('n Artikel van Derik Labuscagne verskyn in die September-uitgawe).
,N BRtrEX'UIT NGELAND
Hier volg enkele aanhalings uit 'n mooi brief en 'n lang
artikel van 'n oud-leerling van 'n plaasskooltjie op Panfontein
naby Vereeniging. Mevrou Verona Bass (ne6 Meyer) skrywe
o.a. die volgende herinneringe omtrent die eenmanskool van
1948 tot '54:
,,Maandag en Woensdag het ons sokker gespeel terwyl
netbal Dinsdag en Donderdag aandag gekry het. Vrydag het
ons tuin gemaak.
Maandae en Woensdae was ek altyd in'n goeie bui omdat
ek van sokker gehou het. Meisies en seuns moes almal aan daardie
erg manlike sport deelneem omdat ons dertigtal leerlinge
van die ou plaasskooltjie almal moes speel om'n ,,tuisspan" en
'n ,,teenspan" te vorm. Ek glo nie ons het ooit teen 'n ander
skool gespeel nie. . . . Ons plaaskinders het gewoonlik almal in
een klaskamer gewerk maar partykeep het mev. tr'ourie met die
kleintjies in die tweede klaskamer van die ou wit geboutjie op
die Panfonteinbult kom help . . . . Die kinders van twee gesinne
het met twee donkiekarretjies skooltoe gekom. Dit was baie
opwindend om die vaal donkies met die stofpad te sien aankom.
Ai, die van ons wat met fietse gery het, het die donkieryers
beny. . . . Op winteroggende het ons soms gedurende die Bybelles
op die stoep gestaan om warm te word . . " . Daar was elke
23