Periodiek over landschapsarchitectuur, ruimtelijke planning ... - Topos

Jaargang 19
Nummer 1
2009
7 euro
TOPOS
Periodiek over landschapsarchitectuur, ruimtelijke planning en sociaal-ruimtelijke analyse
Ik wil!
topos.indd 1 11-11-2009 17:06:30

I n h o u d
2 TOPOS / 01 / 2009
Artikelen
Tussen incommensurabel en
commensurabel landgebruik
Wijnand Boonstra
Vrijheid of macht?
Jelle Belhagel
Stadionpark
Bart Wubben
De barsten in het landschap: een collage
Diversen
Kazachstan
Robert Jan ter Kuile
topos.indd 2 11-11-2009 17:06:34
10
14
20
24
28
10
14
20
24
28

06
18
33
38
42
Rubrieken
05
06
09
18
27
46
Redactioneel
Diederik vander Loo
Caperton
Sanne Broekhof
Column
Kirstof van Assche
MOOI! North Carolina
Peter Davids
Column
Joren Jacobs
Boeken
Onderwijs
33
38
42
De toekomst van een adaptieve Afsluitdijk
Monique Sperling
Groene steden, gezonde steden?
Margreet Smit
A delicious leisure activity
Maartje Bulkens
TOPOS / 01 / 2009 3
topos.indd 3 11-11-2009 17:06:36

topos.indd 4 11-11-2009 17:06:37

Redactioneel
‘Ik wil, ik wil, wat jij niet wilt’
Het mag enige tijd geduurd hebben, hier verschijnt dan toch de nieuwe
Topos. De titel geeft al een hint naar het thema: in deze Topos staan
ethiek en waardeconflicten in de planning en architectuur centraal.
Strijdige belangen en wensen zijn waardeconflicten bij uitstek: onder
deze verschillende wensen en belangen liggen verschillende wereldbeelden,
waardoor mensen aan dezelfde activiteiten een andere prioriteit
geven. Ik wil iets anders dan jij wilt, en dat kunnen we niet allebei
hebben. Daarom hebben wij een conflict met elkaar dat een effect
heeft op hoe wij de ruimte inrichten, en het proces daartoe: daarom
hebben wij planners en landschapsarchitecten werk.
Sinds een paar jaar bestaat er binnen de master studie van Landschapsarchitectuur
en Ruimtelijke Planning een vak over filosofie en
ethiek wat hier aandacht aan besteed. Inspiratie te over voor een
Topos thema, op het eerste gezicht. Maar ook een kans om eens wat
dieper te graven in de filosofische achtergrond van ons vakgebied.
Want zijn zinsnedes als ‘afwegingen maken’ en ‘alternatieven vergelijken’
niet gesneden koek voor de meeste planners en architecten?
Wat betekent het voor ons vakgebied wanneer deze monistische kijk
op waardes – monistisch betekent ‘heeft slechts één aard’, kan slechts
op één wijze begrepen worden – de dominante is? In dat geval is een
waardeconflict slechts een meting: van de verschillende voordelen en
geschade belangen wordt een gemeenschappelijke ‘totaalwaarde’
berekend, waarmee het grootste goed voor de meeste mensen altijd
de beste oplossing is. Wanneer men een pluralistische kijk op waardes
toepast worden waardes niet te vergelijken geacht. De ene waarde
kan voor verschillende mensen op verschillende manieren worden
uitgelegd. Maar het kan ook zo zijn dat de waardes inherent niet te
vergelijken zijn met elkaar.
Nu planologie en architectuur een grotere focus hebben op democratische
methodes, zoals participatieve planning of community planning,
hebben meningsverschillen ook grotere effecten. Verschillende gedachtes
over hoe de ruimte ingericht moet worden, worden niet meer
onder de voet gelopen door autocratische planners of politici ‘die het
beter weten’. Verschillende meningen kunnen planprocessen ophouden
of vertragen. In de planning en architectuur word het omgaan met
waardeconflicten dus veel belangrijker. Maar hoe doe je dat?
In deze Topos bevinden zich bespiegelingen over waar democratische
methodes nu uit bestaan, en hoe zij met dit pluralisme in de
maatschappij omgaan. Dit behelst niet alleen theoretische stukken
voor studeerkamergeleerden, ook overheden worstelen dagelijks hoe
zij met een mondige burger om moeten gaan, zoals Bart Wubben
toelicht in het artikel over conflicten rondom een sportpark in Rotterdam.
Met dit nummer “Ik wil!” wensen wij u veel leesplezier toe.
Diederik van der Loo
Eindredacteur ‘Ik wil!’
TOPOS / 01 / 2009 5
topos.indd 5 11-11-2009 17:06:38

Caperton
In de rubriek Caperton doet de redactie van TOPOS verslag
van nieuws in de categoriën ‘onderwijs’, ‘onderzoek’, ‘praktijk’
en ‘aankondigingen’. Caperton is de naam van het land
tussen twee afwateringskanalen van verschillende dorpen.
Het is het land tussen verschillende werelden; de plek waar
nieuws zich kan verzamelen.
6 TOPOS / 01 / 2009
Prof.dr.ir. Adri van den Brink nieuwe
hoogleraar Landschapsarchitectuur
Prof. Adri van den Brink is per 1 oktober 2009 benoemd tot
hoogleraar Landschapsarchitectuur. Hij volgt prof.dr. Jusuck Koh
op die als hoogleraar aan de leerstoelgroep verbonden blijft en zich
vooral zal toeleggen op ontwerp en onderwijs, mede in internationale
context.
Prof.dr.ir. Adri van den Brink (Velsen,
1953) studeerde Cultuurtechniek en
promoveerde op een agrarisch-economisch
onderwerp, beide in Wageningen.
Hij werkte tot eind 2008 bij Dienst
Landelijk Gebied in Utrecht, waar hij zich
concentreerde op de ontwikkeling van het
landinrichtingsbeleid en op het onderzoek
ten behoeve van landinrichting. Sinds 1
januari j.l. is prof. Van den Brink eindverantwoordelijk
manager van de leerstoelgroep
Landschapsarchitectuur.
In 1993 werd hij aan Wageningen University in deeltijd benoemd tot
hoogleraar bij de leerstoelgroep Landgebruiksplanning. In die
functie hield hij zich bezig met de integrale gebiedsontwikkeling van
het metropolitane landschap. In verband met zijn benoeming tot
hoogleraar Landschapsarchitectuur heeft prof. Van den Brink deze
leeropdracht neergelegd.
Prof. Van den Brink zal vooral aandacht besteden aan de verdere
wetenschappelijke verdieping van de landschapsarchitectuur via
(promotie-)onderzoek. Aanhechting bij de internationale academische
gemeenschap is daarbij van belang. Tegelijkertijd zullen de
banden met de Nederlandse beroepspraktijk worden aangehaald.
bron: http://www.wageningenuniversity.nl/NL/nieuwsagenda/nieuws/
b091020.htm
Het Nationale Openbare Ruimte Congres, Ede
Het CROW en het vakblad Stedelijk Interieur organiseren op 24
november voor de tweede keer gezamenlijk het Nationale Openbare
Ruimte Congres. Thema van dit congres is ‘samenwerken en
verbinden’, waarbij de vraag centraal staat hoe de openbare ruimte
in de toekomst duurzamer gebruikt kan worden. Het congres wordt
ingeleid door Lars Gemzøe van Gehl Architects uit Kopenhagen,
Edward Stigter, programmadirecteur Mooi Nederland en Lodewijk
Baljon. Daarnaast zijn er een groot aantal parallelsessies en wordt
de winnaar van de Stedelijk Interieur Studenten Award 2009
bekend gemaakt. Voor meer informatie over het programma en
aanmelden zie http://www.nationaalopenbareruimtecongres.nl.
Wijzigingen Wet op de Architectentitel
Deze zomer stuurde het kabinet een voorstel tot wijziging van de
Wet op de Architectentitel (WAT) naar de Tweede Kamer. Op 2
september heeft de Vaste commissie voor VROM van de Tweede
Kamer het wetsvoorstel tot wijziging van de Wet op de architectentitel
in behandeling genomen.
De belangrijkste veranderingen van de Wet op de Architectentitel
hebben betrekking op de voorwaarden voor inschrijving in het
architectenregister. Om de titel van architect, stedenbouwkundige,
tuin- en landschapsarchitect en interieurarchitect te mogen voeren,
dient naast het vereiste diploma, een tweejarige beroepservaringperiode
te zijn doorlopen. Daarmee gaat Nederland meer in de pas
lopen met landen zoals België, Duitsland, Engeland en Frankrijk,
die reeds een verplichte beroepservaringperiode kennen. De
beroepservaringperiode is in de afgelopen jaren uitvoerig en succesvol
getest tijdens Het Experiment, dat onder auspiciën van de
Stichting Beroepservaring Jonge Architecten wordt georganiseerd.
Naast de verplichte beroepservaringperiode heeft de WAT betrekking
op de uitbreiding van bij- en nascholing voor stedenbouwkundigen
en tuin- en landschapsarchitecten, de mogelijkheid om in
meer dan één categorie van het Architectenregister ingeschreven te
worden, de introductie van een Masterdiploma voor interieurarchitecten
en de informatieplicht aan (potentiële) opdrachtgevers.
Erik de Jong benoemd tot bijzonder
hoogleraar
Erik de Jong is per 1 september 2009 benoemd tot bijzonder
hoogleraar Cultuur, Landschap en Natuur aan de Universiteit van
Amsterdam. Deze zogenaamde Artisleerstoel is ingesteld op
voordracht van de Stichting Natura Artis Magistra en het Fonds
Beeldende Kunsten, Vormgeving en Bouwkunst, beide te Amsterdam.
Natura Artis Magistra (de natuur is de leermeesteres van de kunst
en wetenschap) is het uitgangspunt van deze bijzondere leerstoel,
waarbij drie thema’s centraal staan. Ten eerste de relatie tussen
cultuur en natuur, waar de natuur in brede zin wordt benaderd. Ten
tweede het waarborgen van erfgoed: zowel natuurhistorisch als
landschappelijk, cultuurhistorisch en architectonisch. Een derde
thema is een onderzoek naar de actuele betekenis van het 19e en
20e-eeuwse stadspark en zijn mogelijkheden voor de hedendaagse
stedelijke ontwikkeling. Dit laat zien dat de leeropdracht breed is
geformuleerd, met veel belangstelling voor het positioneren van de
landschapsarchitectuur en de behoefte science and art in de humanities
met elkaar te verbinden.
topos.indd 6 11-11-2009 17:06:39

Promotie Jeroen Neuvel
Op 21 oktober jl. is Jeroen Neuvel bij A. van den Brink (WU) en H.
J. Scholten (VU). De titel van zijn proefschrift luidt “Geographical
dimensions of risk management. The contribution of spatial
planning and geo-ICT to risk reduction”. De belangrijkste conclu-
sies van het onderzoek zijn hieronder samengevat.
Geographical information systems can offer
insights into the possibilities for emergency
response and the possibilities for self help
during a disaster, such as a flooding or
explosions. Based on this information,
proposed housing areas can be adapted. The
building site can be elevated or ‘safe havens’
for shelter can be created. Nevertheless, such
information was hardly taken into consideration
in local spatial planning practices, especially with respect to
flood risks. Local governments did not feel themselves responsible
for the reduction of potential flood consequences. As a result,
urban developments still take place in flood prone areas. Higher tier
governments, safety regions and water boards are therefore called
on to pay extra attention to lower-tier governments and to support
them through guidelines and recommendation about the management
of flood risk and to monitor the implementation of these
guidelines and recommendations.
Internationaal Gebiedsontwikkeling
Congres Hembrugterrein, Zaanstad
Gebiedsontwikkeling is een complex proces, in Nederland maar
ook in het buitenland. Wat kunnen we nu van elkaar leren? Het
Internationaal Gebiedsontwikkeling Congres brengt op 1 december
de laatste ontwikkelingen over de praktijk van gebiedsontwikkeling
in Nederland en andere landen samen. Tijdens het congres zijn er
bijdragen van vooraanstaande en deskundige sprekers als Elco
Brinkman, Chris Kuijpers, Adriaan Geuze, Peter Bishop en Prof.
Fulong Wu. Voor meer informatie over het programma en aanmelden
zie www.internationaalgebiedsontwikkelingcongres.nl
Seminar ‘Zelforganisatie: over de relatie
tussen formele en informele netwerken bij
ruimtelijke ontwikkelingen’
Eindhoven, februari 2009
Afgelopen februari vond er bij ingenieursbureau DHV in Eindhoven
een seminar plaats over formele en informele netwerken bij
ruimtelijke ontwikkelingen. Noelle Aarts opende de ochtend met
een presentatie over haar onderzoek naar zelforganisatie in collectieve
woondomeinen. In haar onderzoek vergeleek ze twee cases:
De Amsterdamse Doe-Het-Zelf Maatschappij en de Golfresidentie
in Dronten. Beide groepen hebben zich afgesloten van de buitenwereld
en organiseren hun woongemeenschap zelf. Opvallende
conclusie was dan ook, Amsterdammers en Golfers lijken meer op
elkaar dan je op het eerste gezicht zou denken.
Het wetenschappelijke verhaal van Noelle werd opgevolgd door
een verhaal uit de praktijk van Rini Biemans. Met zijn bureau
Creatief Beheer maakt hij met behulp van integrale wijkontwikkeling
prachtwijken van achterstandswijken. De aanpak werkt goed en
werkt aanstekelijk, steeds meer mensen vragen om integrale wijkontwikkeling.
Na een korte pauze wordt het verhaal van Rini opgevolgd door een
meer theoretisch verhaal van Sophie Rousseau. Dat is ook een van
de belangrijke doelen van de dag: de theorie en praktijk dichter bij
elkaar brengen. Sophie heeft een interessant verhaal over formele en
informele stedenbouw in Parijs. Haar Franse blik op Nederland
geeft de dag een vernieuwende dimensie. Aan het eind van de
middag vertelt Jasper de Vries over zijn onderzoek “Vertrouwen als
samenwerkingsmechanisme”. In een tweetal cases heeft hij de
verschillende aanpakken van de overheid tegen elkaar afgezet en de
effecten, die deze aanpak hadden op het vertrouwen bij de lokale
bevolking geanalyseerd.
Al met al was het een zeer interessante en afwisselende dag, die de
theorie en praktijk zeker een stapje dichter naar elkaar toe heeft
gebracht. Niet onbelangrijk daarbij was de afsluitende borrel, waar
menig visitekaartje werd uitgewisseld.
4e Internationale Architectuur Biënnale
Rotterdam
24 september 2009 - 10 januari 2010
Met drie grote tentoonstellingen en voor het eerst dit jaar ook een
onderdeel in Amsterdam, opende de 4e Internationale Architectuur
Biënnale Rotterdam (IABR) op 24 september haar deuren. De 4e
IABR heeft als hoofdthema de tentoonstelling Open City: Designing
Coexistence. De hoofdtentoonstelling bevindt zich in het
Nederlands Architectuur instituut.
De IABR is een internationale biënnale gericht op stedelijk onderzoek
en opgericht in 2001 in de overtuiging dat architectuur van
publiek belang is. Het is een internationaal evenement met tentoonstellingen,
conferenties, lezingen en andere activiteiten gewijd aan
thema’s op het gebied van architectuur en stedenbouw.
Gedurende de 4e IABR wordt een omvangrijk programma, bestaande
uit o.a. debatten, lezingen, theater en filmvertoningen, georganiseerd
in het NAi. George Brugmans, directeur van de IABR:
‘Architectuur gaat over meer dan architectuur alleen, op die belangrijke
vaststelling vinden IABR en NAi elkaar.’ IABR en NAi
onderstrepen beide de noodzaak van een hernieuwd politiek en
maatschappelijk engagement met de toekomst van onze steden.
Tweede Kamer neemt Wabo aan
Den Haag, 3 juli 2009
Afgelopen juli heeft de Tweede Kamer met grote meerderheid de
nieuwe Wet algemene bepalingen omgevingsrecht aangenomen.
Eerder was er enige ophef ontstaan om het vergunningvrij bouwen.
Zo zou het mogelijk zijn geworden voor bedrijven en burgers op
hun eigen erf bijgebouwen oprichten zonder vergunning. Met
enkele amendementen zijn de diverse partijen nu verplicht een
sterkere relatie met het bestemmingsplan van de gemeente aan te
houden. Bouwwerken die al vergunningvrij waren blijven dat.
bron: Ministerie van VROM
TOPOS / 01 / 2009
topos.indd 7 11-11-2009 17:06:40
7

8 TOPOS / 01 / 2009
IFLA genomineerden bekend gemaakt
Uit 200 inzendingen van over de hele wereld zijn in september de
25 genomineerde voor de IFLA competition bekend gemaakt.
Twee studentprojecten van de Leerstoelgroep Landschapsarchitectuur
zijn genomineerd, als enige van de Europese inzendingen.
Het gaat om het project van Miranda Schut en Ilse Verwer getiteld
‘Restructuring the Resettled Landscape - triggering a green revolution
via infrastructure in the riparian zone of the Volta Lake,
Ghana.’ en het project van Jorrit Noordhuizen getiteld ‘The Wetlandse
Archipelago - rethinking a Dutch ‘polder-landscape’ when
climate is changing, using landscape logics’.
De International Labour Organisation
definieert Landschapsarchitectuur
September, 2009
Volgens de NVTL nieuwsbrief, heeft de International Labour
Organisation van de Verenigde Naties zich gebogen over de vraag
“wat is nu een landschapsarchitect?” met het volgende resultaat:
Landscape architects plan and design landscapes and open spaces
for projects such as, parks, schools, institutions, roads, external
areas for commercial, industrial and residential sites, and plan and
monitor their construction, maintenance, management and rehabilitation.
Tasks include:
(a) developing new or improved theories and methods and providing
advice on policy related to landscape architecture;
(b) inspecting sites and consulting clients, management and other
stakeholders to determine type, style and size of proposed
buildings, parks, roads and other open spaces;
(c) compiling and analyzing site and community data about geographical
and ecological features, landforms, soils, vegetation,
site hydrology, visual characteristics and human-made structures,
to formulate land use and development recommendations,
feasibility studies and environmental impact statements;
(d) preparing reports, strategic plans, site plans, working drawings,
specifications and cost estimates for land development, showing
location and details of proposals, including ground modeling,
structures, vegetation and access;
(e) writing specifications and contract documents for use by builders
and civil engineering contractors and calling tenders on behalf
of clients;
(f) making necessary contacts to ensure feasibility of projects
regarding style, cost, timing, and compliance with regulations;
(g) identifying and finding best solutions for problems regarding
function and quality of exterior environments and making
necessary designs, drawings and plans;
(h) monitoring construction or rehabilitation work to ensure
compliance with specifications and quality standards;
(i) maintaining technical liaison and consultancy with other relevant
specialists.
bron: http://www.nvtl.nl/download/2162_LAs_updated_September2009.
pdf
Digitale Bibliotheek Platteland
Alle relevante artikelen en documenten over platteland en plattelandsontwikkeling
zijn nu digitaal beschikbaar via het Infoloket
Platteland, op www.infoloketplatteland.nl. Een eenvoudig zoekscherm
geeft toegang tot op dit moment 15 duizend documenten,
en dat worden er wekelijks meer. De database is een initiatief van
het Netwerk Platteland en de Taskforce Multifunctionele Landbouw
en is in mei online gegaan. Naast relevante documenten van
de beide initiatiefnemers, ontsluit de database ook een grote
hoeveelheid wetenschappelijke artikelen van de Bibliotheek Wageningen
UR. Binnen de zoekresultaten is eenvoudig een selectie te
maken op thema’s.
bron: Landwerk, platform voor de inrichting van het landelijk gebied
topos.indd 8 11-11-2009 17:06:41

Elke planning heeft zijn verliezers
Planning kan nooit neutraal zijn. En hetzelfde geldt voor ontwerp. Elke
keer als er een lijn op papier komt, zijn er winnaars en verliezers. Elke
keer als er een landgebruiksfunctie geprefereerd wordt, verliezen er
mensen geld. In Amerika is men daar extreem gevoelig voor, in Nederland
wellicht iets te weinig. Iets wat men in Amerika vaak vergeet, is dat planning
en ontwerp ook waarde creëren, door schaarste te creëren, door
ruimtelijke kwaliteit te scheppen – wat dat ook moge betekenen. Wat men
ook vergeet in Amerika, is dat planning en ontwerp, vooral als ze samengaan,
ook stabielere waarde kunnen scheppen. Als iets volledig besloten
wordt door partijen die de winst op korte termijn willen maximaliseren, is
de kans groot dat de langere termijn, inclusief de waarde op langere
termijn, volledig buiten beeld blijft. Dan krijgt men de in Amerika beruchte
‘hit and run’ strategieën, met ontwikkelaars die zo snel mogelijk vergunning
willen krijgen, of de vergunningplicht volledig omzeilen, om vervolgens
huizen neer te plempen in een weiland, en de benen te nemen.
Zeker in kleine gemeenschappen, waar ‘development’ als noodzakelijk
goed wordt gezien, kan men dan nogal wat staatsregels en wetten negeren.
Dat achteraf de bewoners of de gemeente opdraaien voor de gebreken
en de overtredingen, kan geen ontwikkelaar iets schelen. En de
volgende keer dat een ontwikkelaar aan de deur klopt, is men het vorige
verhaal alweer vergeten, verblind als men is door de gegroeide ‘tax base’,
die immers de scholen, en allerlei basisvoorzieningen moet garanderen.
Er wordt ook vaak vergeten dat die basisvoorzieningen, vooral wegen en
riolering, vaak veel duurder zijn dan de toename in de gemeentebelasting.
Men kan zich dan ook makkelijk kapot groeien.
In Nederland wordt dan weer vaak vergeten dat de vrije markt in ruimtelijke
ordening niet bestaat. Geen enkele markt is echt vrij, maar in
Nederland is vraag en aanbod in de ruimte heel erg bepaald door de
traditie van ruimtelijke ordening, de traditie van overheden die regels
creëren, waarde creëren, vraag en aanbod creëren, en zelf mee geld
verdienen in het zo ontstane spel. Dat geld wordt doorgaans gebruikt
voor goede dingen; voor mooie parken, sociale woningbouw, fietspaden,
voor veel dingen waar Nederland terecht trots op is. Als de overheid
terugtreedt in die situatie, wordt ‘de markt’ niet vrij, maar geeft men vrij
spel aan bedrijven die groot geworden zijn in symbiose met de plannende
overheid. Voor andere bedrijven, voor particuliere bouwers, zelfstandige
architecten en startende ontwikkelaars wordt het niet eenvoudiger als
men deze gorilla’s vrij spel geeft. Andere verliezers zijn de gemeenschap,
omdat de voorzieningen waar men van uitgaat, steeds moeilijker gerealiseerd
zullen worden.
Nederland kan Amerika niet worden, en omgekeerd. Dat is op zich geen
probleem. Wat wel een probleem is, is dat velen een beeld van het eigen
land en het andere koesteren waarin niet gereflecteerd wordt op de winnaars
en verliezers van de ruimtelijke ordening, ofwel door een voorstelling
van het spel als een reeks puur technische kwesties, ofwel door een
simplistische anti-overheidsideologie. Een maatschappij krijgt de ruimte
die men verdient, kan men argumenteren, maar enige reflectie over rechtvaardigheid
in de ruimtelijke ordening kan geen kwaad. Elk discours
heeft zijn blinde vlekken, elke planning heeft zijn verliezers, maar meer
reflectie over winnaars en verliezers kan alleen maar die blinde vlekken
verkleinen. Het kan enkel de rechtvaardigheid ten goede komen. Het
betekent niet dat Nederland Amerika wordt.
Kristof Van Assche
To p o s . k o m m a / c o l u m n s
TOPOS / / 01 / / 2009
9
topos.indd 9 11-11-2009 17:06:41

Tussen incommensurabel en commensurabel landgebruik
De sociale dynamiek van landgebruiksplanning
Conflicten over landgebruik
zijn er altijd geweest. Waar
de één iets wil, wil de ander
niets of iets anders. De
huidige trend is om zoveel
mogelijk wensen met elkaar
te combineren, onder de
noemer meervoudig ruimtegebruik
of win-win situaties.
Wijnand Boonstra (gepromoveerd
bij landgebruiksplanning
en rurale sociologie)
neemt de sociale praktijken
achter dit concept onder de
loep. Waarom zijn landgebruiksconflicten
vaak
moeilijk op te lossen, welke
bewegingen gaan schuil
achter de beoefening van
landge-bruiksplanning in
praktijk en wat kunnen
planners nu met deze
kennis?
Wijnand Boonstra
Rural Development, SLU (Swedish
University of Agricultural Sciences)
Wijnand.Boonstra@sol.slu.se
10 TOPOS / 01 / 2009
Conflicten over landgebruik zijn er
altijd geweest. Mensen gebruiken land
verschillend, en denken verschillend
over hoe anderen het zouden moeten
gebruiken. Kortom, menselijke aspiraties
t.a.v. landgebruik lopen uiteen. Een
belangrijke planningsvraag is hoe
landgebruiksconflicten kunnen worden
beslecht. Planologen hebben het in dit
verband over ‘win-win situaties’ en
‘meervoudig landgebruik’, maar welke
sociale praktijk gaat er schuil achter
deze concepten? Het antwoord op deze
vraag wordt in dit artikel gezocht met
een benadering van landgebruik als een
sociaal proces dat zich manifesteert in
relaties tussen land, mensen en hun
aspiraties. Landgebruiksplanning is een
collectieve, doelbewuste interventie in
deze relaties. Dit artikel beschrijft twee
verschillende soorten interventiemechanismen
en illustreert hun werking
a.d.h.v de historische ontwikkeling van
landgebruiksplanning in Nederland.
Tot slot wordt nagegaan welke gevolgen
deze benadering heeft voor het
machtsvraagstuk in planningstheorie en
de beoefening van landgebruiksplanning
in praktijk.
Landgebruik als sociaal proces
Landgebruik is een proces met een
eigen sociale dynamiek, die zich manifesteert
in complexe netwerken van
sociale relaties (van Ark 2005). Sociologisch-analytisch
kunnen binnen die
relaties drie niveaus worden onderscheiden
(Elias, 1978): a) de fysieke en
ecologische kenmerken van landgebruik
b) de sociale netwerken waarbinnen
landgebruik wordt beoefend c) en
de individuele aspiraties m.b.t. landgebruik.
Deze sociale relaties geven
voortdurend aanleiding tot spanningen
en conflicten tussen mensen, vanwege
onderlinge concurrentie om verschillende
bronnen van macht. Tegelijkertijd
profiteert men ook van deze sociale
relaties, omdat ze onderlinge afstemming
mogelijk maken, en hiermee
collectieve voordelen opleveren. Planning
van landgebruik speelt zich af
binnen het spanningsveld dat bestaat
tussen deze uitersten van strijd en
harmonie.
Het plannen van landgebruik wordt
opgevat als een doelbewuste interventie
in de sociale relaties waarbinnen landgebruik
vorm krijgt. Planning kan
leiden tot een doelbewuste verbetering
of verslechtering van het eigen landgebruik
en/of dat van anderen. Daarnaast
hebben deze doelbewuste interventies
ook allerlei onbedoelde en nietgeplande
gevolgen voor de condities
waarbinnen landgebruik en landgebruiksplanning
vorm krijgt. Marx parafraserend
kan worden gezegd dat mensen
het gebruik van land plannen, maar dat
de uiteindelijke vorm zelden tot nooit
gelijk is aan het geplande eindresultaat
(Marx 1975 [1852], 103) Tussen plan en
praktijk staan - wat sociologen noemen
– de niet-geanticipeerde en onbedoelde
consequenties van sociaal handelen.
In het navolgende wordt deze sociologische
benadering gebruikt om de
sociale dynamiek van de interventie in
landgebruikconflicten bloot te leggen.
Wat zijn landgebruikconflicten en
waarom zijn ze vaak moeilijk op te
lossen?
Landgebruiksconflicten doen zich voor
als er sprake is van incommensurabiliteit
tussen verschillende vormen van
landgebruik. Incommensurabiliteit
betekent dat vormen van landgebruik
elkaar onderling uitsluiten. Een bekend
voorbeeld van een landgebruiksconflict
is de onverenigbaarheid tussen hoogwaardige
natuur en moderne landbouw
of tussen stedelijke bebouwing en
waterretentie. Deze conflicten zijn in
meer of mindere mate overkomelijk,
maar ze zijn dikwijls moeilijk op te
lossen. Het is daarom niet verwonderlijk
dat landgebruiksconflicten in de
literatuur vanwege incommensurabiliteit
worden aangeduid als ‘planningsdilemmas’
(Rittel en Webber 1973)
Incommensurabiliteit is meestal een
gevolg van de sterke binding die bestaat
tussen mensen en grond. Deze band
topos.indd 10 11-11-2009 17:06:41

estaat vanwege de macht die landbezit
met zich meebrengt in onze samenleving.
Zoals met alle belangrijke bronnen
van macht zijn mensen niet snel
geneigd daar afstand van te doen. Ten
tweede, ontwikkelen mensen een
emotionele binding met de plek waar ze
leven. Deze emoties maken dat mensen
betrokken zijn bij hun leefomgeving en
meestal niet bereid zijn concessies te
doen aan derden. Daarnaast bestaan er
allerlei condities die conflicten moeilijker
oplosbaar kunnen maken zoals
bijvoorbeeld landschaarste, onduidelijke
wetgeving, onduidelijke begrenzing of
gebrek aan vertrouwen (Eshuis 2006).
Of incommensurabiliteit zich voor
doet hangt ook af van de wijze waarop
landgebruiksplanning functioneert.
Zoals uitgelegd in het voorgaande
beweegt landgebruiksplanning zich
tussen de uitersten van strijd en harmonie.
Er is, met andere woorden, nooit
sprake van een evenwichtstoestand.
Landgebruiksplanning is een voordurend
interveniëren in conflicten; een
voortdurend afstemmen van de verschillende
aspiraties van mensen met
betrekking tot landgebruik. In het
volgende worden een aantal van deze
‘interventiemechanismen’ uitgelegd.
Deze mechanismen kunnen worden
onderverdeeld in twee soorten, die
onlosmakelijk met elkaar verbonden
zijn: top down en bottom up. Beide
soorten zijn altijd, in verschillende
mate en combinaties, werkzaam in
regimes van landgebruiksplanning.
Regimes van landgebruiksplanning
verschillen in de manier waarop topdown
en bottom-up mechanismen zich
tot elkaar verhouden, in welke mate ze
zijn geïnstitutionaliseerd, en in welke
specifieke condities ze worden toegepast.
Voorbeelden van autoritaire
planningsregimes met bijbehorende
top-down en bottom-up interventie
mechanismen staan in het boek Seeing
like a state (Scott 1998). Nederlandse
landgebruiksplanning, daarentegen, kan
worden beschouwd als een democratisch
planningsregime.
Top-down interventie
Top-down interventie werkt op een
objectieve, axiomatische manier. In
specifieke landgebruiksconflicten wordt
geïntervenieerd met algemene, objectieve
principes t.a.v. landgebruik. Drie
top-down mechanismen worden hieronder
beschreven: moralisering,
commodificering en categorisering.
Kenmerkend voor de top-down mechanismen
is dat ze interveniëren door
conflicten te abstraheren en te veralgemeniseren.
Een voordeel hierbij is dat
landgebruiksplanning uniform en
daarmee democratisch wordt: voor
iedereen geldt hetzelfde. Het nadeel is
dat door de abstrahering kennis over
het lokale en specifieke verloren gaat,
wat op zijn beurt zorgt dat top-down
interventie vaak niet goed aansluit bij
de specifieke plaatselijke problematiek.
Moralisering
Landgebruiksconflicten worden geïntervenieerd
met een beroep op de
consideratie van betrokken actoren met
een morele waarde t.a.v landgebruik.
Hierbij moet een antwoord worden
gevonden op de vraag wat, moreel
gezien, goed landgebruik is. Dat wil
zeggen in hoeverre vormen van landgebruik
bijdragen aan algemene morele
waarden, zoals duurzaamheid, sociale
gelijkheid, rechtvaardigheid, vrijheid,
etc. Met deze morele waarden wordt
geprobeerd om de verschillende aspiraties
en vormen van landgebruik te
beoordelen (Espeland and Stevens
1998). De beoordeling wordt op zijn
beurt gebruikt om een afweging te
maken welke vorm van landgebruik
voorrang verkrijgt. Moralisering als
mechanisme wordt met name uitgelicht
in de planningsethiek (Beatley 1994).
Commodificering
Land heeft een gebruikswaarde en een
ruilwaarde. Het eerste is sterk tijd- en
plaatsgebonden, het tweede juist niet.
Als een gebruikswaarde wordt omgezet
in ruilwaarde is er sprake van commodificatie.
Met commodificatie als
mechanisme wordt het mogelijk de
waarde van land monetair uit te drukken.
Bij een conflict kunnen dan ver-
liezen financieel worden gecompenseerd:
het conflict kan worden afgekocht.
Een veelbeproefde onderhandelingsstrategie
in landgebruiksplanning,
waarbij van dit mechanisme
gebruik wordt gemaakt, is het ‘niet te
koop’ verklaren van land. Men maakt
land dus incommensurabel, d.w.z de
waarde ervan kan niet worden uitgedrukt
in een andere corresponderende
waarde (geld in dit geval). Met deze
strategie hoopt men dat de potentiële
koper afziet van de koop of een hogere
prijs biedt. Commodificatie staat met
name centraal in economische benaderingen
van landgebruiksplanning
(Alexander 2001).
Categorisering
Met categorisering worden landgebruiksconflicten
gehanteert door landgebruik
formeel te begrenzen in plaats of
tijd. Het is ‘de kunst van het uit elkaar
halen’. Bij begrenzing van plaats krijgen
de verschillende incommensurabele
vormen van landgebruik elk een eigen
locatie. Een gebied wordt verdeeld in
verschillende gebruiksfuncties. Een
voorbeeld hiervan is het uitkopen van
resterende boeren in een natuurgebied,
om ze elders in een landbouwgebied
weer verder te laten boeren. Met Begrenzing
in de tijd als mechanisme
worden verschillende vormen en
functies van landgebruik uit elkaar
gehaald in de tijd. Een duidelijk voorbeeld
van dit mechanisme zijn de
restricties die boeren opgelegd krijgen
t.a.v het uitrijden van mest of het
maaien van vogeltjesland. Met zulke
restricties worden zowel landbouwbelangen
als natuurbelangen gediend.
Andere voorbeelden zijn het begrenst
toelaten van recreatie in natuurgebieden
of de ‘gesloten seizoenen’ in de visserij.
Daarnaast zijn subsidieregelingen,
landgebruiksprojecten en andere
regelgeving altijd begrenst in tijd.
Verschillende onderdelen van landgebruik
kunnen worden gecategoriseerd.
Land wordt bijvoorbeeld gecategoriseerd
als landbouwgrond, industrieterrein
of natuurgebied. Sociale groepen
worden gecategoriseerd als boeren,
natuurbeschermers, of middenstanders.
TOPOS / 01 / 2009
topos.indd 11 11-11-2009 17:06:42
11

Ook het bepalen van in- en outsiders in
een landgebruiksproject is categorisering.
Tot slot worden ook menselijke
aspiraties gecategoriseerd als belangen,
waarden, sentimenten of emoties.
Bottom-up interventie
Bottom-up interventie in landgebruiksconflicten
gebeurd op een analoge,
pragmatische en interactieve manier.
Interventie is hierbij gefundeerd op
ervaring, identificatie en informele
kennis, opgedaan in voorgaande conflicten
en toegepast in nieuwe. Hieronder
worden twee mechanismen van
bottom-up interventie nader toegelicht:
communicering en participering. Het
voordeel van deze mechanismen is dat
er aandacht is voor het specifieke
karakter van landgebruikconflicten en
dat kennis gefundeerd is op praktijkervaring.
Een gevaar is echter dat landgebruiksplanning
met bottom-up interventie
continu uitzonderingen maakt,
met het gevolg dat planning fragmenteert
en ondoorzichtig wordt. Daarnaast
bestaat een tweede gevaar dat met
bottom-up interventie landgebruiksplanning
teveel lokale en deelbelangen
realiseert, ten koste van algemene en
publieke belangen.
Communicering
Communicering als mechanisme houdt
in dat incommensurabiliteit tussen
landgebruiksvormen wordt beslecht
door een ontmoeting en deliberatie
tussen betrokkenen. Door middel van
zo’n ontmoeting krijgen mensen een
beter begrip van elkaar’s aspiraties en
kan men toewerken naar een consensus.
Dit toewerken naar consensus kan
op een rationele manier plaatsvinden
(Habermas 1984) of niet (Flyvbjerg
1998). Met name binnen de collaboratieve
planningstheorie is dit mechanisme
geanalyseerd (Healey 2003)
Participering
Met participering als mechanisme
worden zoveel mogelijk de verschillende
actoren in een conflict betrokken
bij landgebruiksplanning. Dit mechanisme
wordt steeds belangrijker in
samenlevingen die pluraliseren, want
traditionele en conventionele mechanismen
van categorisering werken dan
minder goed (Rittel en Webber 1973).
Land, sociale netwerken en aspiraties
12 TOPOS / 01 / 2009
kunnen minder goed worden ingedeeld
omdat deze sterk aan verandering
onderhevig zijn. Een oplossing in zo’n
geval is om de hantering van conflicten
zoveel mogelijk aan mensen zelf over
te laten. In landgebruiksplanning wordt
dit mechanisme toegepast in discussieplatforms,
gebiedsgericht beleid, interactief
beleid, etc. Een voorbeeld is het
gebruik van ‘cycling’ (Thacher en Rein
2004) bij het opstellen van ontwikkelingsplannen.
De verschillende betrokkenen
krijgen na elkaar mogelijkheid
om hun aspiraties in een plan vast te
leggen. Het plan wordt een soort
wensenlijst, die daarna gebruikt wordt
om tot een consensus te komen over de
te volgen ontwikkelingsstrategie. Er
wordt gepoogd tot een zogenaamd
‘Pareto-optimum’ (‘win-win’ in de
volksmond) te komen, waarbij alle
aspiraties worden geoptimaliseerd.
Gecontroleerde decontrolering - De
ontwikkeling van landgebruiksplanning
in Nederland
Historische details achterwege latend
(zie: Faludi en van der Valk 1994;
Andela 2000) kan men stellen dat
landgebruiksplanning in Nederland,
vanaf de jaren 50 van de vorige eeuw,
steeds meer gebruik is gaan maken van
bottom-up interventiemechanismen.
Deze mechanismen kregen een plek
binnen verschillende gebiedsgerichte
projecten die moesten leiden tot participatie,
overleg en een uiteindelijke
consensus tussen betrokkenen. Ook
verbreedde de focus van planning van
’landbouwmodernisatie’ naar ‘multifunctioneel
landgebruik’ en ‘ruimtelijke
kwaliteit’. Daarnaast trad een verschuiving
op binnen de top-down interventiemechanismen
van een nadruk op
moralisering naar commodificering en
categorisering. Samen vormen deze
processen een lange-termijn ontwikkeling
die kan worden omschreven als een
proces van ‘gecontroleerde decontrolering’
(Boonstra en van den Brink,
2007). Gecontroleerde decontrolering
is een zich zelf versterkende aanpassing
aan een context met een grote verscheidenheid
aan aspiraties van betrokkenen
en een afbrokkeling van
autoriteit en legitimiteit gestoeld op
traditioneel, religieus of politiek leiderschap
en moraliteit.
Met het eerste wordt bedoeld dat
landgebruik in Nederland differentieerde.
Het platteland werd steeds
minder gezien wordt als een pure
agrarische productieruimte: het platteland
als woon-, natuur-, en recreatieruimte
nam aan belang toe. De aspiraties
t.a.v het gebruik van het platteland
konden niet langer unaniem gerelateerd
worden aan de confessionele en seculiere
groepen van de verzuilde samenleving.
Dit betekende onder meer dat er
nieuwe groepen plattelandsbewoners,
zoals natuurverenigingen en ondernemersverenigingen
toegang zochten tot
de landgebruiksplanning arena’s. Voorts
differentieerde ook de traditionele
belangengroepen intern. Boerengroepen,
bijvoorbeeld, vielen sectoraal
uiteen in melkveehouders; akkerbouwers;
en kippen- en varkenshouders.
Het tweede aspect, de-institutionalisering,
houdt in dat met name autoritaire,
top-down mechanismen waarmee
landgebruiksconflicten werden opgelost,
zoals moralisering en categorisering,
niet meer toereikend bleken
(Rittel en Webber 1973). Deze verloren
hun tot dan toe onbetwiste sociale
legitimatie en autoriteit. Onder druk
van individualisering en de ontzuiling
van de Nederlandse samenleving
(Zijderveld 2001) moest coordinatie en
de afstemming van landgebruik gezocht
worden op lagere sociaal-politieke
niveau’s en tussen meer verschillende
belanghebbenden. Mechanismen van
bottom-up interventie, zoals participering
en communicering, werden verankerd
in interactieve, gebiedsgerichte
planning. Top-down mechanismen
bleven daarnaast een belangrijke rol
vervullen, maar wel op een andere
manier. Autoriteit en legitimiteit werden
gefundeerd op de schijnbare objectiviteit
en rationaliteit van wetten en regels.
Deze verschuiving heeft op den duur
geleid tot een bureaucratisering van
landgebruiksplanning.
‘Gecontroleerde decontrolering’ is sterk
afhankelijk voor haar functioneren van
vertegenwoordigers, die een
mediërende en faciliterende rol vervullen
tussen de aspiraties van groepen
burgers t.a.v. landgebruik, en de
proces- en planmatige vereisten vanuit
de overheid (van de Arend 2008).
Oftewel, vertegenwoordigers die de
dynamiek van het samenspel tussen
mechanismen van top-down en bot-
topos.indd 12 11-11-2009 17:06:42

tom-up interventie begrijpen en de
(on)mogelijkheden van landgebruiksplanning
hierin.
Wat kunnen planners hiermee?
Tot besluit van dit artikel wordt besproken
wat bovenstaande analyse betekent
voor het machtsvraagstuk in landgebruiksplanning.
De bovengenoemde uiteengezette serie
mechanismen zijn beslist geen neutrale
of puur technische planningsinstrumenten.
Het interveniëren in landgebruiksconflicten
creëert autoritaire
relaties, politieke identiteiten, cultureelinterpretatieve
perspectieven en zelfs
rationaliteit (Flyvbjerg, 1998). Theoretische
planologen hebben twee
manieren uitgedacht om deze machtswerking,
die uitgaat van zowel topdown
als bottom-up interventie, te
dresseren.
De eerste oplossing wordt gevonden in
het kritiseren en aanpassen van hanteringsmechanismen
met behulp van een
ideaalbeeld over hoe democratische en
rechtvaardige planning zou moeten
functioneren. De bekendste exponent
van deze stroming is de Collaboratieve
Planning Theorie ontwikkeld door o.a.
Healey (2003).
De tweede stroming bestrijdt de opvatting
dat machtswerking kan worden
geminimaliseerd met behulp van een
planningsideaal. Planologen zoals
Flyvbjerg (1998) zijn uiterst kritisch ten
opzichte van deze pogingen. Zij stellen
dat planningsidealen zelf ook een
machtsmiddel zijn. Er is dus geen
ontsnappen aan de werking van macht.
Het beste, en misschien enige, dat
planologen kunnen doen is het constant
bekritiseren van de mechanismen
waarmee in landgebruikconflicten
wordt geïntervenieerd.
In beide benaderingen is macht een
relationeel vermogen om doelbewust
de uitkomst van interacties te beïnvloeden
in het eigen individuele voordeel
en/of in het nadeel/voordeel van
anderen. Er wordt in beide stromingen
voorbij gegaan aan de vorm van macht
die uitgaat van de interdependenties
tussen land, mensen en hun aspiraties
en de daaruit volgende dynamiek die
leidt tot onbedoelde en niet-geanticipeerde
gevolgen van bedoelde interacties.
In tegenstelling tot deze twee strom-
ingen heeft dit artikel gebruik gemaakt
van een meer sociologische benadering
waarin macht niet alleen wordt opgevat
als het individuele relationele vermogen
om de uitkomst van interacties te
beïnvloeden tussen land, mensen en
hun aspiraties. Naast dit individuele
vermogen bestaat macht ook als een
boven-individueel vermogen. Zo gaat
er van het complexe en dynamische
geheel aan sociale relaties tussen land,
mensen en hun aspiraties een disciplinerende
werking uit. Deze vorm van
macht is grotendeels ongepland en
niet-geanticipeerd.
De complexe uitdaging voor de planologie
is om deze vorm van macht en
de sociale dynamiek die er aan ten
grondslag ligt te begrijpen en in kaart te
brengen. Daarnaast, bestaat er ook een
praktisch vraagstuk, namelijk hoe met
behulp landgebruiksplanning doelmatiger
kan worden geïntervenieerd in
deze weerbarstige en niet-geanticipeerde
dynamiek van landgebruiksregimes.
Het tijdloze karakter van deze
vragen is, in de huidige periode van
economische onrust, hopelijk een
geruststelling voor de student van
landgebruiksplanning. Er blijft genoeg
te doen: planning is nooit af.
Literatuur
Alexander, E. R., 2001. A transaction-cost theory
of land use planning and development control.
Town Planning Review 72 ( 1 ): 45-75.
Andela, G., 2000. Kneedbaar landschap, kneedbaar
volk: de heroïsche jaren van de ruilverkavelingen in
Nederland. Bussum, THOTH.
Arend, S. van de, 2007. Pleitbezorgers,
procesmanagers en participanten. Interactief
beleid en de rolverdeling tussen overheid en
burgers in de Nederlandse democratie. Eburon,
Delft.
Ark, R. van, 2005. Planning, contract en
commitment: naar een relationeel perspectief op
gebiedscontracten in de ruimtelijke ordening,
Eburon, Delft.
Beatley, T., 1994. Ethical land use: principles of
policy and planning. Baltimore & London, John
Hopkins University Press.
Boonstra, W.J. en A. van den Brink, (2007),
Controlled decontrolling: involution and
democratisation in Dutch rural planning, Planning
Theory and Practice 8 (4), pp. 473-488.
1 Deze dynamiek is eerder bediscussieerd als een ‘spanning
tussen kiezen en polderen’ in TOPOS nr. 18, blz.
24-25.
Elias, N., 1978. What is Sociology? London,
Hutchinson.
Eshuis, J. 2006. Kostbaar vertrouwen. Een studie
naar proceskosten en procesvertrouwen in beleid
voor agrarisch natuurbeheer. Eburon. Delft.
Espeland, W.N. en M.L. Stevens, 1998.
Commensuration as a social process. Annual
Review of Sociology 24, pp. 313-343.
Faludi, A. en A. van der Valk, 1994. Rule and
order: Dutch planning doctrine in the twentieth
century. Dordrecht, Kluwer.
Flyvbjerg, B., 1998. Rationality and power:
democracy in practice. Chicago and London, The
University of Chicago Press.
Habermas, J., 1984. The theory of communicative
action: reason and the rationalization of society
Vol. 1. Boston, Beacon Press.
Healey, P., 2003. Collaborative planning in
perspective. Planning Theory 2 (2), pp. 101-123.
Leeuwis, C. 1995. The stimulation of development
and innovation: reflections on projects, planning,
participation and platforms, European Journal of
Agricultural Education and Extension, 2 (3),
15–27.
Marx, K. 1975 [1852]. The eigthteenth Brumaire
of Louis Bonaparte. In Karl Marx and Friedrich
Engels, Collected works, Vol 11. New York,
International Publishers.
Rittel, H.W.J. en M.M. Webber. 1973. Dilemmas in
a general theory of planning. Policy Sciences 4:
155-169.
Scott, J. 1998, Seeing Like a State: How Certain
Schemes to Improve the Human Condition Have
Failed. New Haven, Yale University Press.
Thacher, D. en M. Rein, 2004. Managing valueconflict
in public policy. Governance 17 (4), pp.
457-486.
Zijderveld, A.C., 2000. The institutional
imperative: the interface of institutions and
networks. Amsterdam, Amsterdam University
Press.
Summary
Spatial planning can be regarded as
conscious and collective interventions
on relations between land, people and
their ambitions. Not all ambitions can
be realized everywhere and at the
same time, sometimes combinations
lead to conflict. In spatial planning two
interconnected types of mechanisms
are used to intervene in these
conflicts: top-down and bottom-up.
The latest gained a lot of popularity
during the last decades, top-down
interventions lost authority. Despite
shifting proportions, both mechanisms
cannot be seen apart, they determine
the rules of the ongoing planning
game.
TOPOS / 01 / 2009 13
topos.indd 13 11-11-2009 17:06:42

Vrijheid of macht?
Een filosofische reflectie op democratische planvorming
Geen planvormingsproces,
of er worden mensen en
partijen uit het gebied zelf
gevraagd om mee te denken.
De laatste jaren heeft
de participatieve aanpak
zoveel aan kracht gewonnen,
dat het een vanzelfsprekendheid
lijkt. Maar
waarom vinden we dit
eigenlijk belangrijk? Leiden
gebiedsprocessen tot meer
democratische beslissingen
en vrijheid? Wordt
iedereen er gelukkiger
van? Met behulp van grote
denkers als Kant en
Nietzsche weegt Jelle
Behagel voor en nadelen
van publieke participatie
af.
Jelle Belhagel
PhD-student
Forest and Nature Conservation Policy
Group, Wageningen University
jelle.belhagel@wur.nl
14 TOPOS / 01 / 2009
Het idee van interactieve planvorming,
of publieke participatie, heeft het
laatste decennium veel aan kracht
gewonnen. Ze wordt aangeprijsd als
een democratische en legitieme vorm
van plannen. In natuurbeheer- en
ontwikkeling zien we deze sturingsvorm
vooral terug in het ‘gebiedsproces’.
Tijdens deze gebiedsprocessen
worden maatschappelijke organisaties
en/of burgers uitgenodigd om mee te
denken in het planvormingsproces.
Hierin verschillen gebiedsprocessen
van meer conventionelere vormen van
inspraak: het is de bedoeling dat
maatschappelijke partijen of burgers al
vroeg betrokken raken bij het planvormingsproces,
zodat ze invloed
kunnen uitoefen op de vorming van
besluiten. Daarnaast kenmerken gebiedsprocessen
zich door hun sterke
nadruk op de ruimtelijke dimensie: ze
vinden plaats rondom een beperkte
ruimte, zoals een rivier, een dal, of een
natuurpark.
We zien dus dat (lokale) maatschappelijke
partijen en burgers steeds vaker
betrokken worden bij ruimtelijke
ontwikkelingen, maar wat is hier de
aanleiding voor? Ten eerste moedigt de
Europese Unie publieke participatie
aan, onder andere naar aanleiding van
de Aarhus Conventie. De EU doe dit
via de integratie van publieke participatie
in haar richtlijnen. Vervolgens is er
een algemene trend in het denken over
overheid die zegt dat beslissingen op
een lokaal niveau moeten worden
genomen. Op dat niveau moet rekening
worden gehouden met ‘those affected’
of ‘interested parties’. Met andere
woorden: zij die de gevolgen ondervinden
van bepaald beleid of die daar een
bepaald belang bij hebben moeten ook
betrokken worden bij de ontwikkeling
en tijdens de uitvoering van dat beleid.
Abraham Lincoln verwoordde dit
democratisch principe al: bestuur van
het volk, voor het volk en door het
volk.
Gebiedsproces
Blijft de vraag waarom we publieke
participatie tegenwoordig zo belangrijk
vinden. Immers, vroeger hadden we
ook geen publieke participatie en
leefden we toch in een democratisch
land. De opkomst van publieke participatie
in ruimtelijke planvorming wordt
dan ook op een aantal manieren gerechtvaardigd.
Ten eerste wordt regelmatig
het argument gebruikt dat er
steeds meer verschillende belangen
spelen rond de inrichting van publieke
ruimte, denk bijvoorbeeld aan landbouw,
industrie, wonen, recreatie of
natuur. Door al die belangen tijdig mee
te nemen voorkom je dat tijdens de
uitvoering van beleid protesten of
juridische obstakels naar boven komen.
Bovendien zorg je er op die manier
voor dat geen enkel belang wordt
buitengesloten en dat alle belangen
worden meegewogen. Dit laatste
argument voor publieke participatie
wordt vaak gebruikt door de Europese
Commissie. Een meer ideologisch
argument voor publieke participatie is
dat het helpt het algemene belang beter
mee te nemen in beslissingen. Juist
maatschappelijke partijen die geen
politiek belang hebben, dat wil zeggen,
die geen rekening hoeven te houden
met verkiezingen of een specifieke
achterban, kiezen volgens sommigen
eerder voor het algemene belang dan
voor deelbelangen. Dit argument wordt
vaak gehanteerd door natuur- en
milieuorganisaties. Vanzelfsprekend
zien zij de bescherming van milieu en
de ontwikkeling van natuur als een
algemeen belang.
topos.indd 14 11-11-2009 17:06:42

Er zijn meerdere manieren waarop je
om kan gaan met het inbrengen van
belangen door middel van publieke
participatie. Deze manieren hangen op
hun beurt weer samen met hoe we
denken over het proces van publieke
participatie. Voordat ik dieper inga op
de rechtvaardiging voor het organiseren
van publieke participatie, zal ik dan ook
eerst ingaan op verschillende democratische
normen die van toepassing
worden geacht op publieke participatie
en hoe die normen samenhangen met
de manier waarop belangen worden
ingebracht.
Nederland staat bekend om zijn ‘poldercultuur’.
Daar bedoelen we mee dat
overheid, werkgevers en werknemers
samen overleggen om tot een akkoord
te komen waarin iedereen zich kan
vinden. Het voordeel van zo’n akkoord
is dat iedereen daar redelijk mee kan
leven. Dit brengt als positief effect met
zich mee dat zo’n akkoord door iedereen
wordt nageleefd, zodat maatschappelijke
onrust wordt vermeden en grote
stakingen de economie niet kunnen
verstoren. In de jaren ’80 zorgden zulke
polderakkoorden voor ‘the Dutch
miracle’: Nederland klom verbazing-
wekkend snel uit een recessie. Niettemin
heeft polderen ook zo zijn nadelen:
het is geven en nemen, waardoor er
altijd compromissen gesloten moeten
worden en het moeilijk wordt om
ingrijpende beslissingen te nemen.
Bovendien gaat polderen uit van min
of meer stabiele machtsverhoudingen,
waarbij elke speler aan de ander gewaagd
is en de macht heeft eenzijdig
het gehele proces te verstoren. Het
balanceren van belangen in publieke
participatie hoeft dus niet per se op
polderen te lijken. Machtsverhoudingen
kunnen instabiel zijn, en de samenstell-
ing van het maatschappelijk veld kan
veranderen. Bovendien wordt de
meerwaarde van polderen gezien in het
komen tot een afspraak die de individuele
belangen van overheid, werkgevers
en werknemers allemaal zo goed mogelijk
meeneemt. Dit ‘iedereen wint’
scenario komt sommigen te beperkt
over, zij denken dat een algemeen
belang iets fundamenteel anders is dan
de optelling van individuele belangen.
‘Deliberatieve democratie’ is een democratische
norm die uitstijgt boven
het geven en nemen van het polderen.
Het is gebaseerd op het filosofische
idee van ‘communicatieve rationaliteit’.
Dit idee gaat ervan uit dat mensen die
in communicatie treden met elkaar
impliciet altijd aangeven dat ze de
waarheid spreken en aanspraak maken
op wat goed is en eerlijk zijn. Jürgen
Habermas ziet in dit filosofische idee
een ethisch recept voor openbare
omgang. Vertaald naar democratie
houdt dit in dat men in een open en
eerlijk overleg argumenten met elkaar
deelt over wat men ziet als het ‘goede’.
Met andere woorden, het algemeen
belang (het “goede”) wordt ingevuld in
een eerlijke, open uitwisseling van
argumenten, waarbij het beste argument
wint. Machtsverhoudingen mogen
in deliberatieve democratie dus
eigenlijk niets uitmaken, en nieuwe
spelers in een maatschappelijk veld
behoren net zo goed de kans te krijgen
om zich laten horen. Het is wellicht niet
verwonderlijk dat deze nieuwe spelers,
zoals milieu- en natuurorganisaties in
zekere zin zijn, het ideaal van deliberatieve
democratie vaak onderschrijven;
juist vanwege de stem waarop ze binnen
dit ideaal recht hebben. Daar komt
bij dat milieu- en natuurorganisaties er
meestal van overtuigd zijn dat zij het
algemeen belang vertegenwoordigen:
zijn schoon milieu en mooie natuur niet
in ieders belang? Een nadeel van deliberatieve
democratie is dat het wel erg
idealistisch is. Een proces waarin
machtsverhoudingen geen rol meer
spelen is in de praktijk waarschijnlijk
niet haalbaar. Bovendien is het lastig
aan te geven wat een goed argument is,
of wanneer een uitspraak echt eerlijk is.
TOPOS / 01 / 2009
topos.indd 15 11-11-2009 17:06:43
15

Om deze redenen wordt er nog steeds
veel waarde gehecht aan representativiteit.
Representativiteit is een norm die net
zo goed op publieke participatie van
toepassing wordt geacht, als op het
parlement,. Een vertegenwoordigende
democratie houdt kort gezegd in dat
iedereen een stem heeft en dat de
meerderheid beslist. Dit betekent
allereerst dat het belangrijk is om
coalities te sluiten: een meerderheid
haal je niet in je eentje. Vervolgens is
het van belang je op een achterban te
kunnen beroepen. Een parlementariër
doet dit door middel van een formeel
vastgesteld aantal burgers dat op hem
of haar heeft gestemd, maar een
deelnemer aan een participatief proces
doet dit op een meer retorische manier.
Deze vorm van vertegenwoordiging is
daarmee vaag. Hetgeen wát vertegenwoordigd
wordt kan ver uiteenlopen:
van sociale minderheden tot aan zoiets
abstracts als ‘schoon water’. Bovendien
worden vaak meerdere ‘posities’ door
één participant tegelijk vertegenwoordigd,
zoals etniciteit, geslacht of politieke
voorkeur. Postmarxistische denkers
zoals Ernesto Laclau en Chantalle
Mouffe grijpen deze vaagheid in representatie
aan om aan te tonen dat representatie
nooit een één op één vertaling
is van wat een groep wil. Het is eerder
zo dat je allereerst aanspraak maakt op
representatie. Zo kun je claimen dat
heel veel mensen het belangrijk vinden
dat we schone lucht hebben en dat jij
deze mensen vertegenwoordigd. En
inderdaad: veel mensen zullen het met
je eens zijn als je aan ze vraagt of je
schonere lucht wil, maar als je ze
vervolgens vraagt of ze hiervoor hun
auto willen laten staan wordt het snel
een ander verhaal. Op eenzelfde manier
zien we burgers of maatschappelijke
partijen vaak aanspraak maken op een
algemeen belang. De manier waarop zij
de inrichting van openbare ruimte zien
is de enige goede, die iedereen zou
moeten onderschrijven.
16 TOPOS / 01 / 2009
De hierboven genoemde democratische
normen voor publieke participatie
richten zich allemaal in meer of mindere
mate op harmonie. Ze streven naar
een balans of een doel waarin iedereen
zich kan vinden, of dat nou via onderhandeling,
overleg of beslissen volgens
stemming gaat. Tegenover dit ideaal
van overeenstemming staat een praktijk
waarin vaak conflicten voorkomen.
Democratische normen ontkennen die
mogelijkheid van conflict ook niet,
maar achten conflict wel onwenselijk.
Ze willen conflict ombuigen of sublimeren
in een geordende uitwisseling
van belangen, argumenten of stemmen.
Dit harmonie-ideaal vinden we terug
bij de filosoof Immanuel Kant. Volgens
Kant is de bestaansreden van de
staat om iedere burger zo veel mogelijk
vrijheid te geven om te doen wat hij
wil, zolang hij daarmee een ander maar
niet voor de voeten loopt. Hij is daarmee
een denker van de Verlichting, die
de vrijheid van het individu centraal
stelt.
Kants idee van vrijheid zien we vooral
terug in de deliberatieve norm voor
democratie. De manier waarop machtsposities
geen rol mogen spelen in de
uitkomst van zo’n deliberatief proces
geeft iedereen de ruimte om zich te
uiten. Bovendien, ‘gedachten zijn vrij’,
argumenten worden niet snel als elkaar
beconcurrerend gezien. Dat is natuurlijk
anders in het geval van openbare
ruimte in Nederland, waarin verschillende
belangen en gebruiksfuncties
elkaar daar wel degelijk beconcurreren.
Toch komt Kants vrijheidsideaal ook
hier van pas. Immers, individuele
vrijheid kan beperkt worden als het
iemand anders vrijheid in de weg zit.
Het idee van zo veel mogelijk vrijheid
voor elk individu komt daarmee sterk
overheen met het polderideaal waarin
iedere maatschappelijke partij zoveel
mogelijk uit een akkoord haalt. We zien
al minder van dit ideaal terug in de
norm van representativiteit waarin de
meerderheid beslist. In zekere zin
geven we daarmee de haalbaarheid van
een conflictloze situatie op. In plaats
daarvan proberen we deze van haar
angel te ontdoen door machtsposities
vooraf vast te leggen (zoals in ‘one
man, one vote’). Niettemin blijven al
deze democratische normen gericht op
harmonie en vrijheid.
Ideologieën over bestuur zijn niet altijd
op vrijheid gericht geweest. In de tijd
dat Europa nog voornamelijk bestond
uit prinsdommen en koninkrijken, was
men veel meer geïnteresseerd in hoe
men zoveel mogelijk land kon
veroveren. Pas in het moderne Europa,
waar, sinds een jaar of tweehonderd, de
grenzen van landen grotendeels vast
liggen, zijn ideeën over bestuur gericht
op vrijheid en democratie. Toch kan
het geen kwaad kritisch te zijn richting
het ideaal van harmonie dat in dit
vrijheidsideaal leeft en op zoek te gaan
naar een sturingsfilosofie die conflict
een positievere rol toebedeeld. Zo’n
sturingsfilosofie is niet makkelijk te
vinden. En hoewel het representatiebegrip
van Laclau en Mouffe enigszins in
de buurt komt - zij zien representatie
deels als een product van een conflict
- willen ook zij de angel verwijderen uit
dat conflict.
Zelfverklaard antidemocratisch denker
Friedrich Nietzsche heeft wél waardering
voor conflict. Geïnspireerd door
voormoderne denkers zoals Macchiavelli
en gevoed door een afkeer van de
democratische leer van Socrates, zoekt
Nietzsche naar een nieuwe ethiek en
naar nieuwe normen om te kunnen
denken over de inrichting van de
maatschappij en het handelen van de
mens. Hij denkt dat dit nodig is omdat
hij zijn eigen tijd als bedorven en
decadent beschouwt. Volgens
Nietzsche twijfelden de Oude Grieken
nooit aan zichzelf en kwamen zij
vastberaden tot een hoge cultuur; de
uitvinding van de democratie betekende
het einde van die hoge cultuur en was
zeker niet de vervolmaking ervan. De
topos.indd 16 11-11-2009 17:06:43

democratische waarden van vrijheid en
geluk hebben volgens Nietzsche iets
decadents: ze ontstaan als gevolg van
een overvloed aan vrije tijd, aan een
gebrek aan gevaar en aan een gebrek
aan discipline. Die decadentie manifesteert
zich in een grote verscheidenheid
van smaak, individualisering en
een verlies van de band tussen woord
en betekenis. Tegenover decadentie zet
Nietzsche het instinct. Volgens hem wil
het instinct zich uiten door een bepaalde
richting te kiezen en deze koppig te
volgen. Het is daarbij belangrijk dat een
keuze wordt gemaakt en dat ook iets
wordt weggelaten. De mens verschilt
van de natuur juist in zijn vermogen tot
kiezen, het aanwijzen van slechts één
gebruiksfunctie i.p.v. meerderen en
deze functie te cultiveren en versterken.
Door Nietzsches keuze voor instinct en
eenheid ruimt hij een grotere rol voor
conflict in. Immers, eenheid kan niet
bereikt worden zonder sommige belangen,
functies of doelen uit te sluiten.
Friedrich Nietzsche
Dat proces van uitsluiting zou volgens
hem niet moeten plaatsvinden in
overleg of door uitgebreide argumentatie,
maar door een instinctieve keuze
van een zelfverzekerd volk. Politieke
keuzes door middel van uitsluiting en
op basis van ‘onderbuikgevoelens’
kennen we natuurlijk onder een naam:
populisme. Toch hoeft populisme niet
noodzakelijk de negatieve bijklank te
hebben die het vaak krijgt: het kan ook
gezien worden als een manier om
eenheid en zelfverzekerdheid te bevorderen.
De Deltawerken kunnen dienen
als voorbeeld: Na de watersnoodramp
van 1953 was er een sterk gevoel dat
‘dit nooit meer mag gebeuren’, wat de
Deltawerken een grote impuls heeft
gegeven. Dat de bij afdamming gewonnen
veiligheid ten koste zou gaan van
milieu- en visserijbelangen, werd
oorspronkelijk voor lief genomen.
Hoewel later de mogelijkheid bleek te
bestaan om plannen aan te passen,
zoals in het geval van de Oosterscheldekering,
bleef die oorspronkelijke
keuze voor veiligheid leidend.
Wanneer we terugkeren naar de gebiedsprocessen,
dan zien we dat Nietzsches
zoektocht naar een nieuwe normativiteit
ook vandaag de dag niet zou misstaan.
Maatschappelijke partijen willen
allerlei verschillende functies in de
publieke ruimte terug zien die vaak niet
tegelijk mogelijk zijn. Een compromis
tussen bijvoorbeeld natuurontwikkeling
en landbouw is vaak niet erg bevredigend
voor beide partijen. Democratische
normen - die ook voor publieke participatie
gelden – maken het niet gemakkelijk
om te kiezen voor één functie of
één bepaald doel. Zonder democratische
normen op te willen geven, kan
een reflectie op de plaats en schaal waar
we die normen terug willen zien belangrijk
zijn. Als we over ieder stukje
ruimte democratisch willen beslissen,
brengt dat eerder teleurstelling en
frustratie, dan het geluk en de vrijheid
waar we zo naar op zoek zijn.
Literatuur
Kant, I., 1781. Kritik der prakrischen vernunft.
Riga, Hartknoch.
Laclau, E., 2005. On populist reason. London,
Verso Books.
Laclau, E., en Mouffe, C., 1985 Hegemony and
socialist stategy. London, Verso Books.
Mouffe, C., 2000. The democratic paradox.
London, Verso Books.
Nietzsche, F. W., .1886 Jenseits von gut und böse:
vorspiel einer philosophie der zukunft. Leipzig,
C.G. Neumann.
Summary
Nowadays it is hard to imagine a
regional planning process without
participation. The inclusion of local
actors is seen as an important added
value. Especially the Dutch have a
long tradition coming to agreements
that support the interests of every
party. This tradition can be
underpinned with Kant’s philosophy,
which propagates the greatest amount
of freedom for every individual; and
therefore the minimization of conflict.
Postmodern thinkers like Laclau and
Mouffe hold a different viewpoint: the
representation of an interest emerges
uit of conflict first of all. Nietzsche on
the other hand claims we should
follow our instinct: make choices and
stick to them. This cannot be without
conflict or some stakes getting hurt. In
regional planning processes it is often
hard to combine all stakes. If we have
to decide about every piece of space
democratically, it will sooner bring
disappointment and frustration, than
the happiness and freedom we are
looking for.
TOPOS / 01 / 2009 17
topos.indd 17 11-11-2009 17:06:43

M O O I
18 TOPOS / 01 / 2009
North Carolina
Liefde voor de zee
Begin april vertrok een kleine groep
studenten voor hun masteratelier over
kustverdediging en klimaatverandering
in Groningen voor korte tijd naar
North Carolina. Ik was één van hen.
Het is een bijzonder land, zowel het
landschap als de mensen. Maar vond
ik het nou mooi? Ik twijfel.
Het landschap van North Carolina is
overweldigend. Langs de kustlijn ligt
een ellenlange lijn van eilanden dat als
golfbreker dient tegen de heftigste
golven van de oprukkende zee. Deze
kust is overigens net zo vlak is -en dus
kwetsbaar- als die van Groningen. Dit
gaat over het algemeen goed totdat te
hooi en te gras een orkaan of ander
gestorte passeert, dan verbrokkelt de
strook van eilanden steeds verder in
meerdere korte eilanden.
Achter deze natuurlijke kustverdediging
ligt een reusachtig natuurgebied.
Het is enigszins vergelijkbaar met onze
Wadden, behalve dat dit gebied permanent
gevuld is met anderhalve
meter brak water en er naast grote
kolonies meeuwen er ook talloze
pelikanen en jan-van-genten te spotten
zijn.
De mensen zijn minstens zo bijzonder.
Het kustlandschap is vol met
topos.indd 18 11-11-2009 17:06:46

vakantiehuizen en wegen. Pakweg twee
miljoen mensen wonen langs de kust
van North Carolina. Ieder eiland is
verbonden met het vasteland, en er
verschijnen meer en meer huizen met
prachtig zicht op de Atlantische
Oceaan. En terecht, zo’n prachtig
vergezicht verkoopt natuurlijk fantastisch.
Maar het almaar wassende water lijkt
te worden genegeerd. Wanneer het
heeft gestormd zijn huizen verzwolgen
en raken wegen gespleten. De rommel
wordt opgeruimd en weggegooid en
men bouwt gewoon opnieuw. Niemand
lijkt de dreiging van de zee te
zien en de verantwoordelijkheid te
nemen om veiliger oorden te zoeken.
Wellicht is er sprake van blinde liefde
voor de zee?
Maar is de kust van North Carolina
nou mooi? Eigenlijk zijn onze eigen
wadden en schorren minstens zo
mooi, al hebben ze in Groningen
natuurlijk geen pelikanen. Gelukkig
wonen in ons hoge noorden tenminste
wel wat nuchtere mensen…
Peter Davids
Masterstudent Spatial Planning
peter.davids@wur.nl
Fotoverantwoording
Peter Davids
Joppe Veul
TOPOS / 01 / 2009 19
topos.indd 19 11-11-2009 17:06:50

Stadionpark
Boegbeeld voor Rotterdam Sportstad
In 2008 is de gemeente
Rotterdam begonnen met
de planvorming rondom
Stadionpark, een gebiedsontwikkeling
in het gebied
rondom de Kuip. Met de
bouw van een nieuw stadion
binnen het project
dingen Nederland en België
mee naar de organisatie
van het WK in 2018. De
snelheid die daarvoor nodig
is in verhouding tot de
verbetering die het ook op
stadsniveau teweeg moet
brengen, is een kwestie van
balanceren. Het ontwerpteam
bestaande uit KCAP,
H+N+S en dS+V heeft de
gebiedsvisie gemaakt. Nu
wordt door ditzelfde team
aan de structuurvisie en het
masterplan gewerkt die
eind 2009 moeten zijn afgerond.
Bart Wubben, landschapsarchitect
in het ontwerpteam,
legt het dilemma
van Stadionpark bloot.
Bart Wubben
Landschapsarchitect dS+V
Gemeente Rotterdam
b.wubben@dsv.rotterdam.nl
Postbus 6699
3002 AR Rotterdam
20 TOPOS / 01 / 2009
Rond 2030 is het Stadionpark een
embleem van Rotterdam. De ‘Nieuwe
Kuip’ aan de Maas is de trots van Zuid
en geniet internationale bekendheid. Op
steenworp afstand van het stadion ligt
de Sport Campus Stadionpark. De
sportwereld, het bedrijfsleven en onderwijs
komen hier samen en versterken
elkaar. Het gebied heeft een brede
sportcultuur met aandacht voor diversiteit,
meer bewegen en een actieve leefstijl.
Een openbaarvervoersknooppunt, met
treinstation Stadionpark, zorgt voor een
goede bereikbaarheid van het gebied.
Naast de 400-meter kunstijsbaan liggen
velden voor de sportverenigingen. Er
kan gerecreëerd worden op pleinen en in
groengebieden. Voor voetgangers en
fietsers zijn er heldere routes, ook
richting trein- en metrostation en parkeerlocaties.
Kortom: Stadionpark is het
boegbeeld van Rotterdam Sportstad, een
knooppunt op Zuid en een aantrekkelijk
nieuw stadsdeel.
Door de unieke sportcultuur en de
bouw van de nieuwe Kuip zal het
nieuwe stadsdeel veel bedrijvigheid en
bezoekers aantrekken. Bereikbaarheid en
parkeren zijn dan ook belangrijke
thema’s bij de ontwikkeling van het
gebied. Maar ook wonen, onderwijs en
werkgelegenheid voor de bewoners van
Zuid evenals groen en water krijgen de
aandacht.
I love Rotterdam-Zuid
De ontwikkeling van de Kop van Zuid
was een goede aanzet om het woonmilieu
op Zuid te verbeteren. Stadionpark
kan in het verlengde daarvan een
belangrijke bijdrage leveren, met goede
woningen, grote variatie aan onderwijs
en voorzieningen, en werkgelegenheid in
de buurt. Vooral voor bewoners die
buiten de stad werken en willen recreëren,
zijn de goede metro- en treinverbindingen
ideaal. Ook de ligging aan
de rivier draagt bij aan de kwaliteit van
wonen in het gebied. Maar het Stadionpark
mag niet op zichzelf staan. Daarom
komen er verbindingen die de barrièrewerking
van het aanwezige spoor opheffen
en het woonmilieu van de omliggende
wijken een impuls geven. Over het
spoor heen, en gecombineerd met
bebouwing en openbare ruimtes, worden
oost-westgerichte verbindingen
voor fietsers en voetgangers aangelegd.
Nieuwe routes maken het nieuwe
OV-knooppunt vanuit de deelgemeenten
Feijenoord en Charlois optimaal bereikbaar.
De gebiedsontwikkeling biedt kansen
om de natuurwaarden en de waterhuishouding
in het gebied aanzienlijk te
verbeteren. Door het vergroten en
verbreden van watergangen, zoals de
singels en de aanwezige boezem, neemt
Stadionpark icoon op niveau van Rotterdam Zuid, de regio, Nederland en Europa
topos.indd 20 11-11-2009 17:06:53

Met het stadion aan de Maas zoekt de gebiedsontwikkeling de rivier op
de bergingscapaciteit toe. Bovendien kan
extra water worden ingezet om park dat
onderdeel uitmaakt van het project als
recreatie- en natuurgebied aantrekkelijker
te maken. Ook het aanwezige eiland
in de Maas, het Eiland van Brienenoord
kan als stadsnatuurgebied een impuls
krijgen.
Icoon op regionaal en internationaal
niveau
Met het nieuwe stadion en de schaatsbaan
worden ook twee bovenlokale
functies toegevoegd. Ze hebben een
aantrekkingskracht op regionaal en
nationaal niveau en wat betreft het
nieuwe stadion zelfs internationaal
niveau. Ze hebben ook een geheel eigen
dynamiek. De schaatsbaan moet er ‘zo
snel mogelijk zijn’ en met het nieuwe
stadion dingen we als Nederland en
België mee naar de organisatie van het
WK-voetbal van 2018. Het halen van
het jaar 2018 zet de planning van het
gehele project onder druk. Daarnaast
vragen de voorzieningen om een optimale
bereikbaarheid. Daarom moeten
het openbaar vervoer en de infrastructuur
voor autoverkeer fors worden
verbeterd. Het huidige evenementenstation
Stadion moet worden uitgebreid tot
een volwaardig NS-station Stadionpark
en er wordt ingezet op een nieuwe
metroverbinding van Zuidplein naar
Kralingse Zoom.
De Nieuwe Kuip zal straks plaats bieden
aan 80.000 toeschouwers. Met die groei
van de stadioncapaciteit is het noodzakelijk
een behoorlijke verschuiving te
realiseren in het aantal bezoekers dat
met de auto komt en het aantal dat met
openbaar vervoer reist. Het streven is
dat straks ongeveer de helft van de
bezoekers met het openbaar vervoer
naar het stadion komt (nu is dat circa
een kwart). Dit levert voor het gebied
een enorme opgave op.
Polls en forums
Bovenstaande omschrijving en het
schema wat dit weergeeft levert zowel de
ambitie als de discussie van Stadionpark
op. Met de gebiedsontwikkeling is
ingezet om de grote iconen een rol te
laten spelen in het maken van de stad.
Niet iedereen is er van overtuigd dat dit
de beste manier is om aan de stad te
werken. Zo is ook niet iedereen even
enthousiast als wij, de plannenmakers.
Wat bijvoorbeeld te denken van een site
als geennieuwekuip.nl of de elf ingediende
moties bij de raadsvergadering
over het project op 14 mei 2009 (waarvan
er tien werden aangenomen). En los
daarvan nog de discussies en artikelen in
kranten en op forums die door verschillende
burgers, lobbyclubs en politieke
partijen zijn gevoerd en geschreven. Dit
doet de vraag opkomen of we met het
project Stadionpark wel op de goede
weg zijn. Hebben we, met andere woorden,
nog wel een project?
Kijken we door onze oogharen naar de
verschillende discussies dan moeten we
constateren dat iedereen het in grote
lijnen wel met ons eens is. Maar door de
schaal van de gebiedsontwikkeling en
daarmee het grote ruimtebeslag en
hoeveelheid thema’s die worden aangesneden
zijn er een hoop subonderdelen
waarmee men het oneens kan zijn.
Communicatietraject
Hoe komt het dan dat er nu nog zo veel
discussies spelen? Wat is of wordt er aan
gedaan om het te voorkomen? Met de
start van de gebiedsvisie is naast en met
het ontwerpteam ook een groot communicatietraject
gestart. Er is gekozen
om deze groepen niet te mengen door
algemene avonden te organiseren,
omdat de belangen zo uiteenlopend zijn
dat dat geen recht zou doen aan de
inhoud. Bewoners zouden bijvoorbeeld
overdonderd kunnen worden door
vaktaal en diepgaande kennis over
specifieke onderdelen als watersystemen
terwijl de kennis die zij hebben over hun
eigen wijk geen ruimte zou krijgen. Het
communicatietraject speelt zich af in
meerdere gremia zoals de politiek,
inwoners van Rotterdam-Zuid, direct
belanghebbenden (zoals de sportclubs in
het gebied), de markt en last but not
TOPOS / 01 / 2009
topos.indd 21 11-11-2009 17:06:55
21

least expertgroepen.
Om met de laatste te beginnen is er een
serie expertgroepen (sectorale werkgroepen
voor onder andere water,
natuur, sport en verkeer). Met deze
groepen is gedurende het jaar gewerkt
wat heeft opgeleverd dat hieruit geen
onverwachte bezwaren zijn gerezen.
Met de bewoners van Rotterdam-Zuid
zijn vorig jaar twee werksessies gehouden.
De werksessies, genaamd
lenteavonden en zomeravonden, besloegen
beiden vijf avonden waarin met alle
mogelijke betrokkenen uit de omgeving
de vraag te formuleren en de tussenstand
te bespreken. Uiteindelijk is aan
deze groep apart een eindpresentatie
gegeven.
Met de markt is juist op een veel terughoudender
manier te werk gegaan. Bijna
volgens ontwikkeling oude stijl is door
de gemeente gewerkt om zelf te ontdekken
wat de mogelijkheden zijn om
22 TOPOS / 01 / 2009
vervolgens in september 2008 de markt
te bevragen of wat we hadden bedacht
in vruchtbare aarde kon vallen. Het
antwoord van de marktpartijen daarop
was een unaniem ja.
De politiek en de direct betrokkenen
zijn juist op een heel actieve manier
betrokken geweest. Op meerdere momenten
in het proces is er met hen
gesproken over de mogelijkheden en
onmogelijkheden en natuurlijk de
wensen en de kansen. Voor wat betreft
de politiek geldt B&W als centraal
bestuur in Rotterdam als opdrachtgever
voor de ontwikkeling. Daaronder kent
de gemeente nog een bestuurslaag voor
de verschillende deelgemeentes. Vanuit
die laag is ook het dagelijks bestuur van
de deelgemeente IJsselmonde opdrachtgaver.
Zij werden als opdrachtgevers
intensief op de hoogte gehouden.
Met bijvoorbeeld Stadion NV, de beheerder
van de Kuip en ontwikkelende
Stedenbouwkundige voorbeelduitwerking gebiedsontwikkeling stadionpark
partij van het nieuwe stadion wordt veel
contact onderhouden om een haalbaar
plan te kunnen maken. Stadion NV
verzorgt vervolgens weer het contact
met de KNVB welke het bidboek zal
moeten maken voor deelname aan het
WK.
Symbool voor een nieuwe start
Is er dan eigenlijk wel iets aan de hand?
Ja, dat is er zeker. Er zijn na bovenstaand
proces nog steeds mensen die zich
niet in de plannen kunnen vinden.
Daarbij is het in feite niet eens interessant
of het veel of weinig mensen zijn.
Veel interessanter is het of de bedenkingen
hout snijden. Een aantal van die
bedenkingen deden en doen dat zeker.
Kijken we bijvoorbeeld naar het enthousiasme
waarmee we als ontwerpgroep
het Eiland van Brienenoord onder
handen hebben genomen in de eerste
fase dan zijn daar door de zomeravonden
behoorlijk wat nuances in aangebracht.
Voor deze stadsnatuuroase
topos.indd 22 11-11-2009 17:06:59

Met het realiseren van een sportcampus op Zuid wordt een uitwisseling tussen top- en breedtesport
mogelijk
waren de meest uiteenlopende plannen
van hotels in de natuur tot jachthavens
bedacht. Na consultatie bij de bewoners
is gebleken dat we daarmee de plank
toch wel behoorlijk missloegen en de
eigen kracht van het eiland niet gebruikten
om het gebied mee te verbeteren. In
de gebiedsvisie is daarom het eiland veel
meer vanuit de stadsnatuurkant benaderd.
Doorbouwen op de riviernatuur
met zijn grienden en het laten bestaan
van de struinnatuur is nu een uitgangspunt.
Stedelijke activiteiten zoals jachthavens
en hotels blijven op het vaste
land. Het ondersteunen van de natuurfunctie
door het bestaande scouting
gebouw op het eiland (Arend en de
Zeemeeuw) aan te vullen met een
Natuur, Milieu en Educatiecentrum zijn
daarin volgens de ontwerpgroep interessante
ontdekkingen. In die zin werpt een
dergelijk proces vruchten af. Procesmatig
is dit soms wel lastig maar in de
bedenkingen zitten soms interessante
ontwerpuitdagingen verborgen die gaan
van planologische oplossingen tot
inrichtingsplanniveau.
Op vrijwel alle niveaus wordt nu gewerkt
om zeker te zijn dat wat we voorstellen
ook echt kan. Het plan wordt hierdoor
alleen maar beter. In juli komt de ontwerp-structuurvisie
ter inzage te liggen
waar mensen voor het eerst in de
formele zin van de wet op de ruimtelijke
ordening op kunnen reageren. We
hopen tegen het eind van 2009 met de
vaststelling van het masterplan en de
structuurvisie de meeste personen in
ons ja-kamp te mogen verwelkomen.
Dat dit mogelijk is laten de laatste
reacties op de site over de Nieuwe Kuip
zien. Zoals de laatste post op het forum
van een zekere Mark:
“Het wordt eens tijd voor een nieuw
stadion. De Kuip is mooi, maar moet
toch een keer vervangen worden. Al die
mensen die geen nieuw stadion willen
zijn gewoon bang voor de toekomst van
Feyenoord. Want de Kuip is het
verleden en het verleden van Feyenoord
was goed. Je kan beter een nieuw stadion
bouwen om symbool te staan voor
een nieuwe start, dan het oude stadion
blijven gebruiken om te blijven denken
aan betere tijden.”
Summary
The city of Rotterdam started
designing an ‘area development plan’
containing several venues (a new
football stadium and ice-skating rink)
and redevelopment of a sport complex
and park. This inner city development
foresees in becoming an integral part
of the city bringing the surrounding
districts to a higher level. With this
development the KNVB together with
the KBVB are proposing themselves
for organising the WK football 2018.
This puts pressure on the project
concerning the realisation in time. But
it might also mean that in order to
make it in time the content of de
design is at stake. To manage these
dilemma’s the city of Rotterdam set up
an communication process. This
communication process was set up in
order to make use of the knowledge of
local inhabitants, experts and
politicians.
TOPOS / 01 / 2009 23
topos.indd 23 11-11-2009 17:06:59

De barsten in het landschap: een collage
Over smaakt valt niet te
twisten. De redactie trok de
wereld in op zoek naar elementen
in het landschap
die in feite oerlelijk zijn.
Toch willen zij deze elementen
aanprijzen, omdat
zij het als een verfraaiing
van het landschap zien en
het graag meer zouden
willen tegenkomen in stad
en land. Kortom, ik wil, ik
wil, wat jij niet wilt…
M O O I
Peter Davids
Masterstudent Spatial Planning
Peter.davids@wur.nl
24 TOPOS / 01 / 2009
‘De afwezigheid van een barst in de
schoonheid is zelf weer een barst’.
Vaak maken de oneffenheden een
product helemaal af. Nog maar enkele
weken geleden was de nieuwe cd-box
van de Beatles groot in het nieuws. Alle
opgepoetste platen werden opnieuw
uitgegeven in oude – niet opgepoetste
uitgave.
De kneuterige tekeningen van Anton
Pieck worden gewaardeerd om de
huisjes die werkelijk geen rechte lijn
lijken te bevatten. Tijdens de bouw van
de huisjes in de Efteling werd de
bouwvakkers eerst een goede neut
gegeven, zodat de huisjes eveneens
Een voorbeeld is het gebruik van
graffiti. De een vind het een verwaarlozing
van de openbare ruimte, de
ander beschouwt het als vorm van
kunst, zorg voor de eigen omgeving.
Het geeft expressie in de openbare
ruimte. De omgeving niet altijd naar
wens en daarom wordt die door de
bewoners aangepast en toegeëigend.
Het is echter wel zo dat er meerdere
mensen gebruik maken van de openbare
ruimte en deze mensen verschillende
wensen hebben.
Een ander voorbeeld is de verpauperde
kavel in Dresden. Terwijl overal langs
snelwegen bedrijventerreinen schreeuwerig
worden aangeprezen, gebeurt het
met dit stukje grond in alle bescheidenheid.
Wie eine verzauberte prinzessin…
Projectontwikkelaars mogen vaker zo
poëtisch schrijven over hun verkoopwaar.
schots en scheef zouden wezen.
Maar is dat nou mooi? De meningen
verschillen. Alleen echte Beatles-fans
kopen de zoveelste nieuwe cd-box en
Anton Pieck is kneuterig en kitsch.
In het landschap willen we dit graag
ook terug zien. Niet iedere stadscentrum
heeft een botox-behandeling
nodig in de vorm van prachtige
betegeling en chique meubilair. Daarom
verzamelde de redactie een collage van
landschapsfoto’s van landschapselementen
die doorgaans niet als mooi,
toch gaat er een romantiek in schuil. Ze
vormen de barsten die de schoonheid
meer glans geven. Oordeelt u zelf.
Graffiti in de openbare ruimte, Hamburg [Ricky van Lingen]
Verkoopzuil van een kavel, Dresden [Peter Davids]
topos.indd 24 11-11-2009 17:07:03

Polder zeedijk, Groningen [Jorrit Noordhuizen]
Een minder romantisch beeld zijn de
strakke lijnen van het agrarisch landschap
langs de kust van Groningen. Vaak
verguisd om zijn kaalheid en saaiheid,
in dit geval gewaardeerd om zijn eenvoud
en helderheid.
Op deze markt in Oekraïne is de
menselijke flexibiliteit en inventiviteit in
de omgang met een niet-ideale ruimte
iets prachtigs. Het is een voorbeeld
waarom het maken van een Utopia
dagdromen moet blijven: in een
klinisch schone kraam zou het vlees als
bloederig en slecht worden beschouwd,
terwijl hier de grofheid op z’n plaats is.
Markt, Oekraïne [Leonoor Akkermans]
TOPOS / 01 / 2009
topos.indd 25 11-11-2009 17:07:05
25

Skyline, Amsterdam [Sanne Broekhof]
Aan de rand van de stad vormen de
strakke gebouwen in de skyline van
Amsterdam een mooi contrast met
heldere watervlakte en het dansende
riet op de voorgrond. De stad en
natuur versterken elkaar, zoals de
complementaire kleuren groen en rood
elkaar versterken.
Grevelingenmeer [Joeri Meliefste]
26 TOPOS / 01 / 2009
Een vervallen en verlaten graandistributiepunt
aan de rand van het dorpje
Riez vormt een dramatisch beeld van
eenzaamheid en verwaarlozing. Tegelijkertijd
is deze volhardende monoliet
een spoor uit het verleden, een symbool
van tijden dat de agrarische industrie
hier volop draaide.
Vervallen graansilos in Riez, Frankrijk [Sjoerd van Telgen]
Tot slot, het Grevelingenmeer. De
windmolens aan de horizon worden
vaak niet gewaardeerd aangezien zij het
gevoel van oneindigende openheid
wegnemen. Het is echter ook te waarderen
dat deze reuzen de horizon bewaken.
Ze laten het belang en het nut
van het gebied zien.
topos.indd 26 11-11-2009 17:07:07

Zonder feiten geen waarden
In de wederopbouwperiode na de Tweede Wereldoorlog was
het ‘waardeconflict’ een van de verschrikkelijkste dingen die
planners en ontwerpers zich konden indenken. Er moest gehandeld
worden in het belang van het land en daar moesten
de meningen buiten blijven. In het kader van de vooruitgang
was het dan ook strikt noodzakelijk om planning te verwetenschappelijken
tot rationele planning. Dat hield in een planning
gebaseerd op objectieve data. Immers, over waarden valt te
twisten, over feiten niet. En zo ging het voort: weinig verlichte
modernisten maakten Nederland tot het ultieme laboratorium
voor de ruimtelijke ordening. Andere landen keken met bewondering
naar de Nederlandse prestaties. Inmiddels kijken we
op die periode terug met gemengde gevoelens. Is de Bijlmermeer
nu een stukje cultuurhistorie dat gekoesterd dient te
worden, of is het een mislukt experiment dat slechts dankzij
bergen Vogelaargeld tot een prachtwijk kan worden omgetoverd?
Is Utrecht dankzij Hoog Catharijne het bruisende middelpunt
van ons land geworden, of is het eeuwig zonde dat een
prachtige woonbuurt en stadssingel naar de Filistijnen verdwenen
door de komst van een ordinair betonspook?
Het probleem – en dat blijkt nu – is dat feiten en waarden niet
zo makkelijk van elkaar los te koppelen zijn. Wanneer een
zekere partij met bepaalde feiten op de proppen komt, kunnen
we er zeker van zijn dat er waarden achter zitten. Hoog Catharijne
was in iemands belang, niet in het belang van iedereen.
We weten nu dat planning een strategisch spel is tussen verschillende
de waarheden van verschillende partijen. Voor
velen is dat aanleiding om te concluderen dat het wel degelijk
om waarden gaat. Sterker zelfs, menen zij, waarden zijn
stiekem veel belangrijker dan feiten. Nu heb ik er geen problemen
mee om iets een feit of een waarde te noemen – dat is
soms wel zo handig – maar deze constatering van het belang
van waarden leidt tot een nieuw gevaar. Het ene gevaar is dat
waarden, belangen, voorkeuren en meningen worden vertaald
naar kwantitatieve gegevens. Dat gebeurt bijvoorbeeld in een
multi-criteria-analyse. Zo behoudt planning haar belofte van
objectiviteit en analytische hardheid, maar in feite gaat het om
de kwantificering van kwalitatieve en dus veranderlijke gegevenheden.
Het tweede gevaar – en dit geldt bijvoorbeeld
voor planningonderzoekers – is dat men in plaats van feiten
te onderzoeken, de aandacht verplaatst naar waarden. Dit is
niet meer dan een ommezwaai binnen een fundamentaal onjuiste
opvatting van de werkelijkheid: namelijk dat die te onderscheiden
valt in feiten en waarden. Een meer werkbare waarheid
is volgens mij dat de twee elkaar nodig hebben. Zonder
feiten geen waarden en zonder waarden geen feiten. Hieruit
volgt automatisch dat het niet zinvol is om van tevoren een
onderscheid te maken. Dit doet geen recht aan de werkelijkheid,
en heeft al helemaal niets met wetenschappelijkheid te
maken.
Joren Jacobs
To p o s . k o m m a / c o l u m n s
TOPOS / / 01 / / 2009
27
topos.indd 27 11-11-2009 17:07:08

Wie wil er naar Kazachstan
Sinds September 2007
werkt Robert Jan ter Kuile
voor Witteveen+Bos in
Kazachstan. Na een jaar
ervaring als verkeerskundige
in Nederland heeft
hij avontuur opgezocht in
Almaty. Hier werkte hij
aan het opzetten van een
kantoor van het ingenieursbureau
en het ontwikkelen
van de stedelijke
vervoersmarkt.
Robert Jan ter Kuile
werkte van 2007 tot en met 2009 voor
Witteveen+Bos in Kazachstan
robertjan.terkuile@gmail.com
28 TOPOS / 01 / 2009
Vroeger was Kazachstan het balingsoord
van Stalin. Allerlei lastige
volksstammen en mensen met afwijkende
meningen werden naar haar
steppes gedeporteerd. Nog steeds geniet
het land weinig populariteit. Liggend in
the middle of nowhere, volslagen
onbekend en ook nog eens eindigend op
‘stan’ trekt het weinig bezoekers. Waarom
ik dan wel vol enthousiasme hierheen
ben gereisd zal ik in dit artikel uit
leggen aan de hand van een korte
beschrijving van het land, zijn volk en
enkele voorbeelden uit de praktijk van
alledag.
Kennismaking met Kazachstan
Vanwege de relatieve onbekendheid van
het land, volgt hier een korte beschrijving
van de huidige situatie. Kazakstan
ligt tussen de Kaspische Zee en China
en bestaat voornamelijk uit eindeloze
steppes, op een oppervlak dat 65 maal
groter is dan Nederland wonen nog
geen 16 miljoen mensen. Het land
beschikt over enorme hoeveelheden
ruwe grondstoffen, alles van ijzererts en
kolen tot asbest en uranium wordt
gedolven uit mijnen verspreid over het
hele land. Daarnaast is Kazakstan een
belangrijk producent van graan, een
resultaat van de massale landbouwpolitiek
van Sovietunie.
De belangrijkste grondstof is echter de
olie. In de Kaspische Zee ligt een van de
grootste olievelden ter wereld: Kashagan.
Daarnaast zijn er zowel op land, als
in de zee grote hoeveelheden olie en gas
ontdekt. In het begin van deze eeuw
werd de olieprijs hoog genoeg om de
ontwikkeling van deze velden rendabel
te maken. Enkele velden zijn nu operationeel
en hoewel de instabiele olieprijs
voor enige behoedzaamheid zorgt, gaan
grote investeringen nog altijd door. Deze
olie gerelateerde investeringen hebben
de afgelopen jaren voor een enorme
groei van de Kazakhse economie
gezorgd. Daarnaast bracht het optimisme
een grote leenzucht met zich
mee, die in de zomer van 2007 door de
financiële crisis hard werd afgestraft.
Naar Noors voorbeeld is er wel een
fonds voor oliegelden gecreëerd waar op
dit moment gebruik van wordt gemaakt
om de ergste kantjes van de crisis af te
slijpen.
Almaty
1 Sinds 1989 is Nazerbaev de-facto leider van het land. In het republikeinse Kazakhstan (vanaf 1991) wint hij
structureel 90-95% van de stemmen. In 2007 is de grondwet aangepast, hierin is mr. Nazerbaev uitgezonderd van de
limiet van twee
topos.indd 28 11-11-2009 17:07:09

In de tijd van sterke economische groei
is een nieuwe samenleving ontstaan. De
egalitaire communistische samenleving
is veranderd in een kapitalistisch wild
westen met zeer grote inkomensverschilen.
Oude clans met ieder hun eigen
machtsbasis hebben zich grote hoeveelheden
geld toegeëigend. De nieuwe
rijken laten dit aan alle kanten zien door
in de duurste auto’s rond te rijden, dure
kleding te kopen en zo ver en luxe
mogelijk op vakantie te gaan. De belangrijkste
clan is die van President voor
het Leven 1 Nursultan Nazerbaev.
Miljarden dollars geïnvesteerd vermogen
en overweldigende verkiezingsoverwinningen
geven hem uitgebreide macht
over zowel de zakelijke als de politieke
wereld in Kazakstan.
De overheid heeft het nieuwe geld
gebruikt voor het ontwikkelen van de
nieuwe hoofdstad Astana. In de afgelopen
tien jaar is het provinciestadje van
50.000 inwoners uitgebouwd tot een
indrukwekkende stad met 600.000
inwoners en bijzondere voorbeelden van
moderne architectuur. Geïnspireerd
door deze succesvolle creatie zijn allerlei
plannen ontwikkeld voor verdere
ontwikkeling, van een tweede Dubai aan
de Kaspische zee tot duizenden kilometers
infrastructuur om China met Europa
te verbinden. Deze prachtige
ambities zijn allemaal in de ijskast
verdwenen nu het einde is gekomen aan
schijnbaar oneindige hoeveelheden
kapitaal.
Kennismaking met Kazakken
Niet alleen het 18 jaar oude land is
bijzonder, de mensen die er wonen
hebben een lange en verscheiden geschiedenis.
Dit levert een boeiende
cultuur op met vele lagen en facetten. In
een notendop wordt hier deze cultuur
beschreven vanuit het oogpunt van
Nederlandse jongeling.
De grootste cultuurschok voor Nederlanders
is het totale gebrek aan planmatigheid.
Na aankomst op het vliegveld
kan de agenda direct de prullenbak in.
Ter illustratie, op maandag maak je een
afspraak voor donderdag om 20.00 uur,
wanneer je deze afspraak netjes nakomt
hoef je van je tegenpartij niets dan
opperste verbazing te verwachten. Ook
mogelijk, morgen om 11.00 uur een
zakelijke bespreking. Blijkt de volgende
dag niet door te gaan; de partner moest
plots op zakenreis of werk tniet meer bij
het bedrijf. Dit gebrek aan agenda’s
heeft één duidelijk voordeel, over het
algemeen kunnen afspraken op zeer
korte termijn gepland worden, waar je in
Nederland tegen wekenlange volle
agenda’s aankijkt.
Tachtig jaar Soviet overheersing heeft
nog duidelijke sporen nagelaten in het
gedrag van de mensen. Initiatief of
verantwoordelijkheid nemen is verre van
vanzelfsprekend en “waarom?” vragen is
uit den boze. Daarnaast is het men ook
zeer terughoudend met het verstrekken
van informatie. “Konfidentialna” is het
gebruikelijke antwoord op een aanvraag
van al dan niet openbare rapporten. Het
wordt al snel als gevaarlijke bemoeizucht
beschouwd, het risico dat eigen fouten
boven water komen wordt te groot
geacht. Daarnaast is kennis nog altijd
een belangrijke machtsvorm voor de
heersende elite en is kritiek onacceptabel.
Daarom zijn eigendomsstructuren
van bedrijven altijd zeer mistig en
worden kritische journalisten en oppositieleden
op hardhandige wijze de mond
gesnoerd.
Onder het Soviet sausje bevindt zich
echter een hele bijzondere mengeling
van volken en rassen die met elkaar trots
zijn op hun land en zich hard maken om
er iets van te maken. Zelfs in tijden van
crisis blijft het Kazakhse optimisme en
hun volhardendheid inspireren. Inmiddels
zijn al vele jonge intelligente Kazakhen
afgestudeerd op befaamde
universiteiten in de Verenigde Staten, het
Verenigd Koninkrijk, Duitsland en de
rest van de westerse wereld. Deze jonge
elite wordt op vele posities in het open-
bare en zakelijke leven geplaatst om het
land snel en op eigen kracht te ontwikkelen.
Vele van deze studenten hebben
een westerse visie overgenomen tijdens
hun verblijf en kunnen op een goede
zakelijke wijze het land vooruit helpen.
Daarnaast zijn er ook die na terugkomst
met het grootste gemak oude tradities
overnemen. Zij doen al snel mee in het
spelletje van corruptie en vriendjespolitiek.
Deze eeuwige en overal doorgevoerde
corruptie heeft een aantal zeer nadelige
effecten op de inrichting van land en
steden. Het bekleden van overheidsposities
is een voorrecht dat zoveel mogelijk
moet worden uitgebuit. Dan wel door
het aannemen van steekkpenningen, dan
wel door het verlenen van contracten
aan vriendjes. Na het binnenlopen is het
zaak snel weer weg te zijn voor de
rampzalige resultaten van de acties
zichtbaar worden. Deze overheidscultuur
zorgt voor korte termijn visie bij
ambtenaren en het gebrek aan iedere
prikkel om de bevolking te faciliteren.
Almaty Metro
Het eerder genoemde gebrek aan planmatigheid
leidt ook tot een ad-hoc
cultuur, beslissingen worden uitgesteld,
teruggedraaid en als dan uiteindelijk alles
vast staat, moet het gisteren uitgevoerd
zijn. Hierdoor verliest men bij zowel
projecten als bedrijfsvoering de grote lijn
uit het oog. Dit heeft tot gevolg dat
allerhande ontwikkelingen, nog sterker
TOPOS / 01 / 2009
topos.indd 29 11-11-2009 17:07:09
29

dan in Nederland, uit de tijd en uit
budget lopen. Het meest aansprekende
voorbeeld hiervan is de aanleg van de
metro in Almaty, extra complex door de
aardbevingsgevoeligheid van het gebied.
De aanleg is gestart in 1988 toen Almaty
1 miljoen inwoners had en daarmee,
naar Soviet standaard, recht op een
metro kreeg. Vervolgens is tijdens en na
de ineenstorting van de Soviet Unie het
project stil komen te liggen. Vanaf eind
jaren negentig zijn verschillende pogingen
gedaan om de het project weer op te
starten, tot uiteindelijk in 2005 geld werd
vrijgemaakt door de president. Sindsdien
is de planning uitgelopen van 2008, tot
Juli 2009 tot eind 2010 als streefdatum
op dit moment. Al jaren wordt er 24 uur
per dag, 7 dagen per week aan door
gewerkt en verdwijnen er enorme
hoeveelheden geld onder de grond en in
de zakken van het uitvoerend management.
Voorlopig is het enige resultaat
een ondergronds museum met alle
verschillende tunnel technieken van de
afgelopen deccenia.
Na twintig jaar heeft de locatie van de
metro weinig meer te maken met wat er
boven de grond gebeurd. De geplande
lijn heeft echter nooit goed aangesloten
op de bovenwereld. Een belangrijke
bron van passagiersstromen is het
centrale station van Almaty bij het eind
station van de metro. Hier is echter geen
enkele logische vorm van aansluiting
ontworpen, de metro ligt op duizend
meter van het station zonder heldere
voetgangersroute. De metro is aangelegd
waar het eenvoudig is, niet waar het
nuttig is. Zo sterk zelfs dat de directeur
van de metro verklaarde: “Ach die
passagiersaantallen zijn allemaal niet zo
belangrijk, het gaat erom dat we het
kunnen bouwen.”
Deze mentaliteit zorgt ervoor dat in
allerlei ontwerpen alle noodzakelijke
onderdelen voorkomen, maar dat het
uiteindelijke gebruik geen rol van belang
speelt. Een ander voorbeeld hiervan zijn
moderne appartementen complexen
30 TOPOS / 01 / 2009
waar je na een half uur rondzwerven
door keldergangen en garages erachter
komt dat de uitgang zich ergens achter
op de tweede verdieping bevindt.
Werken in Kazachstan
Voor een pas afgestuurde werknemer
zijn er verschillende redenen om een
buitenland positie met beide handen aan
te grijpen. Aan de hand van mijn ervaringen
in Kazachstan zal ik aangeven wat
de mogelijkheden zijn die werken in het
buitenland biedt en hoe dat in de praktijk
uit pakt.
Wonen en werken in een vreemde
omgeving betekent regelmatig verast
worden. Zo kan het gebeuren dat tijdens
een bezoek aan een klant een rondstruinende
cameraploeg geïnteresseerd raakt
in wat een Nederlander vindt van de
verkeersproblematiek in Almaty. Met als
resultaat dat je drie weken later op
nationale tv laat zien hoe je op de fiets
door het verkeer in Almaty navigeert.
Minder positieve verassingen horen ook
bij het leven in het buitenland. Vanzelfsprekend
zijn alle kleine ergernissen over
zaken die net wat anders of minder
handig gaan dan we gewend zijn. Echt
vervelend zijn de blakende corruptie en
vriendjespolitiek die oprecht goede
initiatieven onmogelijk maken.
Zaterdagmiddag file
Door al deze zaken mee te maken leer je
op een unieke wijze het land en zijn
bevolking kennen. Het gaat veel verder
dan de oppervlakkige toeristische blik
van een paar weken vakantie. Veelvuldig
praten met lokale collega’s leert dat er
ook een andere manier bestaat om tegen
de wereld aan te kijken. Zo lees ik op
een ochtend op de internetsite van een
gerespecteerde Nederlandse krant dat
Rusland Georgië is binnengevallen.
Uitgebreid wordt beschreven hoe
Rusland zijn spierballen laat zien ten
koste van het arme, kleine Georgië. Een
uur later bespreken we het voorval op
het werk: “Belachelijk wat die Georgiërs
hebben geflikt” blijkt de algemene
mening onder het Kazakhse personeel.
Zij staan nog immer rotsvast achter hun
Grote Broer Rusland. De geschiedenis
leert dat we allemaal iets te vroeg onze
mening klaar hadden.
Niet alleen voor de persoonlijke ontwikkeling
is het goed om in een andere
omgeving actief te zijn. Ook het werk is
erg interessant en brengt perspectief
voor de verdere carrière. Door als
Europeaan hier te werken kun je iets
bijdragen wat andere niet kunnen, je
kunt dat doen want niemand anders
doet en op die manier waardevol zijn.
topos.indd 30 11-11-2009 17:07:10

Door deze unieke positie is het veel
makkelijker om op een hoger niveau te
werken, dit is een zeer waardevolle
ervaring voor de rest van je leven.
Buiten alle perspectieven voor de
toekomst zijn ook de mogelijkheden
tijdens het werk erg groot. Door de
afstand tot leidinggevenden in Nederland
krijg je veel meer vrijheid en verantwoordelijkheid.
Sovjetmonument
Een Nederlands bedrijf in Kazachstan
Actief zijn in het buitenland betekent
dat een bedrijf moet werken in een
andere omgeving en op een andere wijze
zijn product moet verkopen. Je moet als
bedrijf goede redenen hebben om een
dergelijke stap te zetten; winstmaximalisatie
op de korte termijn is daarbij geen
reëel vooruitzicht. De belangrijkste
reden om actief te zijn buiten Nederland
is dat het bedrijf een product te bieden
heeft dat op de lokale markt niet beschikbaar
is. Als adviseur op het gebied
van stedelijke ontwikkeling en verkeer is
dat duidelijk het geval in Kazachstan.
Niet alleen heb je kennis in de aanbieding
uit Nederland, ook onze aanpak en
wijze van denken is anders. Daardoor is
het mogelijk om hier bestaande pa-
tronen te doorbreken en mensen op
basis van onze ervaring te overuigen op
een ander manier te werken.
Zoals al eerder aangegeven, wordt er
nauwelijks gepland door Kazakken. Zo
wordt ook over landgebruik en stedelijke
ontwikkeling niet strategisch nagedacht.
Interessant hieraan is dat je van het
product echt moet uitleggen waarom het
nodig is. Dit is in sterk contrast met
Nederland waar de overheid maar al te
graag consultants inhuurt om zich het
werk uit handen te laten nemen. Het is
voor Nederlandse adviseurs erg nuttig
om overtuigend aan te moeten tonen dat
ze hun geld waard zijn. Door geconfronteerd
te worden met een kritische
klant, wordt je ook gedwongen datgene
aan te leveren wat voor de klant het
meest waardevol is.
Ter illustratie, een stedelijke ontwikkelaar
wil een vorm van hoogwaardig openbaar
vervoer introduceren in zijn ontwikkeling.
Hiertoe vraagt hij ons hoe duur een
lightrail verbinding van 60 km met 4
stations is. Monorail had de voorkeur
maar dit was met een opgegeven prijs
van 1 miljard dollar te duur. Het kost
dan een aantal besprekingen om uit te
leggen dat het beter is eerst te verzinnen
wat er precies nodig is en welke verbinding
economisch het meest interessant is.
Dat bovendien, het type en de tracering
van het openbaar vervoer samenhangt
met de stedelijke ontwikkeling Als dit
lukt, breng je een nieuwe aanpak naar
het land en creëer je een monopolie
positie voor jezelf; een zogenaamde
win-win situatie. Dat dit ook beter is
voor de ontwikkeling van een land waar
veel geld en enthousiasme is maar
weinig lange termijn-visie, kan worden
gedemonstreerd aan de hand van een
aantal schrijnende voorbeelden.
Niet alleen de metro die nu aangelegd
wordt, maar ook alle vervolg plannen
voor Hoog kwalitatief Openbaar Vervoer
houden geen rekening met stedelijke
inrichting of aansluiting op andere
modaliteiten. Het zakelijke centrum
wordt totaal niet ontsloten onder het
motto: “daar komen alleen rijke mensen
en die gebruiken geen OV”. Hierdoor
blijft OV veruit ondergeschikt aan
privaat vervoer, iets wat in deze stad niet
nodig hoeft te zijn. Het zal een zeer
langdurig proces zijn om de nieuwe
rijken ervan te overtuigen hun nieuwverdiende
auto weer te laten staan voor
openbaar vervoer. Wellicht helpt de
invoer van goed OV in het armere deel
van de stad. Wanneer Jan Modaal in een
mooie tram lachend voorbij de zakenman
in zijn Mercedes rijdt, kan het begin
van een mentaliteitsverandering worden
gemaakt.
Een van de plannen van de gemeente
om de kwaliteit van het OV te verbeteren
is de aanschaf van nieuwe
bussen om daarmee te gaan concurreren
met bestaande private ondernemingen.
Helaas ontbreekt ook hier de visie op
busroutes, financiering en onderhoud.
Daardoor valt te verwachten dat dit
project niet genoeg geld op zal leveren
om de bussen blijvend te kunnen exploiteren.
Uiteindelijk zullen, net als acht
jaar geleden bij een soortgelijke actie, alle
TOPOS / 01 / 2009 31
topos.indd 31 11-11-2009 17:07:11

P 32 TOPOS / 01 / 2009
T
Niet alleen het openbaar vervoer, maar corruptie die deze studies in de weg
de ontwikkeling van de hele stad wordt staan. Kazachstan heeft nog een lange
gevoed door opportunisme en gebrek weg te gaan en goed voorbeeld door
aan een algemene strategie. Als reactie Nederlands bedrijfsleven zal daar zeker
op ontwikkelingen in woningbouw en
zakencentra legt de gemeente plakken
asfalt en complexe flyovers aan. Maar
doordat alle verkeersproblemen lokaal
worden opgelost is het resultaat dat op
netwerk niveau de meest idiote routes
bij helpen.
gebruikt moeten worden om van A Summary
naar B te komen. Dit leidt tot meer Robert Jan ter Kuile worked between
files, verkeersongevallen en luchtver- 2007 and 2009 for Witteveen+Bos, a
vuiling.
dutch company in Kazakhstan.
Het ontwikkelde Almaty
bussen binnen een jaar worden afgeschreven.
Dit gebrek aan visie is niet
alleen te wijten aan onkunde, maar heeft
ook sterk te maken met de corruptie en
Alle bovenstaande problemen zouden
kunnen zijn voorkomen door van te
voren met goed doordachte plannen
aan het werk te gaan. Dit is de wijsheid
die we hier proberen te prediken en
Kazakhstan and its citizens have
discarded any symptoms of plans
and planned behaviour, after Soviet
rule was disposed of in the 1990’s.
He describes some of his clashes
with a different system and reflects
on what a dutch person and
korte termijn belangen van gemeente langzaamaan komen er mensen die zich company can do when faced with
ambtenaren.
los weken uit het opportunisme en de this situation.
Lijkt het je leuk om voor TOPOS als redacteur, beeldredacteur,
vormgever/dtp-er of schrijver aan de slag te gaan?
TOPOS zoekt altijd redactieleden!
Bij TOPOS doe je interessante ervaring op en je inzet staat natuurlijk goed
op je cv. Bovendien staat er tegenover jou enthousiaste instelling een hoop
gezelligheid!!
Wil je wat meer weten over TOPOS?
Bekijk de website op www.toposonline.nl
Kom je een keer mee vergaderen?
Spreek één van de redactieleden aan of
stuur een mailtje naar St.TOPOS@wur.nl
topos.indd 32 11-11-2009 17:07:13
GEZOCHT
OS O

De toekomst van een adaptieve Afsluitdijk
Een landschapsarchitectonisch ontwerp van een veilige Afsluitdijk
die de unieke kwaliteiten van het gebied tot uitdrukking brengt
De verwachte klimaatverandering
heeft voor de inrichting
van Nederland consequenties.
In ons land wordt er
dan ook op verschillende
schalen gewerkt aan innovatieve
manieren om in te spelen
op het veranderende klimaat.
Vooral op het gebied
van water is Nederland hard
bezig oplossingen te bedenken
voor de problemen en de
mogelijke potenties die het
met zich meebrengt te gebruiken.
Monique Sperling
Masterstudente Lanscape Architecture
moniquesperling@gmail.com
http://moniquesperling-afstudeervak.hoog-land.nl/
De Afsluitdijk beschermt op dit moment
het achterland tegen overstromingen,
maar deze zal het in de toekomst zwaar te
verduren krijgen waardoor aanpassing
noodzakelijk is. Er zijn diverse aandachtspunten
die meegenomen moeten worden
in het ontwerp van een aangepaste
dam. Daarbij gaat het in eerste instantie
om de veiligheid tegen het water, maar
ook om de verbindende functie, de
sluisfunctie, de ecologie en de beleving.
Dit artikel speelt in op de toekomstige
problemen van de Afsluitdijk en hoe deze
op een landschappelijk architectonische
manier kunnen worden opgelost.
Redenen tot aanpassing van de
Afsluitdijk
De Afsluitdijk is in 1932 aangelegd met
als doel het achterland te beschermen
tegen het water van de toenmalige
Zuiderzee. Door de aanleg van deze 32
kilometer lange dam werd de kustlijn
verkort waardoor het gebied veiliger
werd. De aanleg van de dam betekende
minder onderhoud aan dijken, waardoor
het ook financieel een aantrekkelijk
plan was.
In tegenstelling tot wat zijn naam doet
denken is de Afsluitdijk geen dijk maar
een dam: ‘in een water gelegde waterkering’
(VanDale, 2009). Het was
dan ook een hele prestatie om deze
dam aan te leggen midden in de toenmalige
zee.
Er is sinds 1932 veel veranderd. Op dit
moment voldoet de dam niet meer aan
1.
4.
7.
10.
2.
5.
de norm van de ‘Wet op de Waterkering’
en door de verwachte klimaatverandering
zal de dam in de toekomst
met meer en meer problemen te maken
krijgen. De klimaatverandering zal
resulteren in meer stormen met meer
en sterkere golven die op de dam
inbeuken (fig. 1 en 2). Het water van de
Noordzee zal, evenals het water van het
IJsselmeer, stijgen door de toename van
regen en het smelten van de ijskappen
(fig. 3 en 4).
Via de rivieren in Nederland wordt veel
van het water vanaf midden Europa,
door het IJsselmeer en de Waddenzee
afgevoerd naar de Noordzee. De
Afsluitdijk is hierbij een barrière voor
de natuurlijke waterstroming (fig. 5).
Tijdens eb wordt het water onder vrij
verval van het IJsselmeer door de
Afsluitdijk gespuid op de Waddenzee.
Aangezien het niet duidelijk is in welke
mate het water aan beide kanten van de
dam zal stijgen, blijft de mogelijkheid
tot het spuien onder vrij verval onzeker.
(fig. 6). Als gevolg van bovenstaande
komt er een gigantische druk van
twee kanten op de dam en voldoet de
dam niet meer aan de Wet op de Waterkering
(fig. 7).
Door de constructie van de Afsluitdijk
zijn er problemen op ecologisch gebied
ontstaan. In vergelijking tot de jaren
dertig zijn onze ideeën over ecologie
veranderd en worden er op dit moment
verschillende negatieve effecten van de
dam gezien. Zo is de dam een barrière
3.
6.
8. 9.
11.
12.
TOPOS / 01 / 2009 33
topos.indd 33 11-11-2009 17:07:15

13. Openheid
voor de natuurlijke waterstroming van
het achterland naar de Noordzee en
vormt de dam een abrupte scheiding
tussen het zoete watersysteem van het
IJsselmeer en het zoute watersysteem
van de Waddenzee (fig. 8). Vissen die
migreren tussen het zoete broedgebied
en het zoute leefgebied stuiten op een
niet passeerbare dam (fig. 9). Daarnaast
zorgen de spuimomenten tijdens eb
voor plotselinge flinke zoetwater
inlaten in de Waddenzee. Verschillende
zeedieren kunnen zich niet zo snel
aanpassen aan deze veranderende
omgeving. Het gevolg is dat zeedieren
massaal sterven of ziektes krijgen zoals
de zweren op de huid bij de bot (fig.
10).
Ook de beleving van het gebied is te
verbeteren. Op het moment dat je in de
auto over de dam rijdt is alleen het
IJsselmeer te zien (fig. 11). Passanten
hebben geen idee dat ze op een dam
rijden die eigenlijk midden in zee ligt.
15. Eenvoudig ontwerp
34 TOPOS / 01 / 2009
14. Lange dunne, bijna rechte lijn
Ook voor de fietser is alleen het IJsselmeer
zichtbaar. Daarnaast rijdt je als
fietser tussen het hoogste deel van de
dam en de snelweg waar auto’s met
hoge snelheid voorbij razen (fig. 12).
Hierdoor is het omliggende waterlandschap
slecht te beleven, fietst men
constant in het lawaai en wordt de
lange lijn snel als saai ervaren.
Achtergrond
De Afsluitdijk is ontworpen door ir.
Cornelis Lely. De dam zou het achterland
dat de Zuiderzee omringde beschermen
tegen overstromingen. Water
vanaf de Zuiderzee zou door middel
van sluizen naar de Waddenzee worden
getransporteerd.
Lely was niet de eerste en enige die met
dit idee kwam. In 1667 had Stevin
hetzelfde plan, maar op dat moment
was het niet mogelijk deze plannen uit
te voeren door de technische kennis
van dat moment.
16. Eenheid
De Afsluitdijk zou de Zuiderzee afsluiten
van de Waddenzee zodat een
binnenmeer zou ontstaan: het later
genoemde IJsselmeer. Het idee had
meerdere voordelen:
- De kustlijn zou worden verkort van
300 naar 45 kilometer. Dit resulteerde
in een hogere veiligheid en lagere
onderhoudskosten;
- Er zou een betere verbinding ontstaan
tussen de provincies Noord-Holland
en Friesland;
- Een groot deel van laag Nederland
zou worden beschermd tegen verzilting;
- Het nieuwe zoetwater binnenmeer
zou kunnen worden gebruikt voor
drinkwater;
- Het water van de Zuiderzee zou
kunnen worden gecontroleerd waar
door drainage van het omliggende
gebied beter zou gaan;
- Het aanleggen van polders zou ge
makkelijker worden;
topos.indd 34 11-11-2009 17:07:17

17. Interactie
- De nieuwe polders zouden kunnen
worden gebruikt voor nieuwe functies
zoals wonen en agricultuur;
- De constructie van de dam en de
polders zou werkgelegenheid geven;
- Het zou een interessante toeristen
trekker worden.
Het plan van Lely had ook negatieve
consequenties, vooral voor de visindustrie.
Door de aanleg van de dam zou
het zoute ecosysteem veranderen in een
zoet systeem. Het water van de rivieren
zou namelijk nog steeds in het meer
uitkomen, maar de invloed van de zee
in het meer zou verdwijnen. Ondanks
het veranderende ecosysteem en het
hierdoor verdwijnen van de vissers ging
de bouw van de dam door. Speciale
bonden werden opgericht om de
vissers te kunnen compenseren.
Ook het ministerie van defensie was
niet blij met de aanleg, de vijand kon
namelijk nu gemakkelijker van oost
naar west Nederland en vice versa.
19. Icoon
18. Contrasten
Maar dat niet alleen, als de vijand de
Afsluitdijk in handen zou krijgen
zouden zij door de sluizen open te
zetten half Nederland onder water
kunnen zetten en onze Nieuwe Hollandse
Waterlinie tegen onszelf gebruiken.
Door een bocht in de dam te
maken konden hier kanonnen worden
gezet zodat er over de lengte richting
van de dam kon worden geschoten.
Hierdoor werd er toch ingestemd met
het plan. Op 25 september 1933 werd
de Afsluitdijk officieel geopend.
De dam is nu een bijna rechte, dunne
lijn van 32 kilometer lang en gemiddeld
90 meter breed. Hij ligt rond 7,60
meter boven N.A.P.. Over de Afsluitdijk
loopt de snelweg A7 en een fietspad.
De dam heeft verschillende
bijzondere punten zoals de sluizen
ontworpen door Roosenburg en het
monument ontworpen door Dudok in
de stijl van de ‘Nieuwe Zakelijkheid’. In
20. Duurzame energie productie
2005 lieten de sluiscomplexen in de
dam 38.300 schepen door bij Den
Oever (Stevinsluizen) en 45.800
schepen bij Kornwerderzand
(Lorentzsluizen). De voormalige
werkeilanden Breezanddijk en Kornwerderzand
zijn nog steeds aanwezig en
toegankelijk voor publiek. De dam
heeft ook cultuurhistorische waarde
zoals de sluizen, het monument, de
lichtopstand, de grenspaal en de
peilschaalgebouwen.
Ruimtelijke kwaliteit
De ruimtelijke kwaliteit van de Afsluitdijk
heeft veel te maken met maat,
schaal, relaties en verhoudingen. Wat de
kwaliteit van een gebied precies is, is
afhankelijk van vele factoren en veranderd
door de tijd. De kwaliteit van de
Afsluitdijk en zijn omgeving heeft ook
te maken met uniekheid. Rond de
Afsluitdijk is er geen horizonvervuiling.
Nergens in Nederland ervaar je een
TOPOS / 01 / 2009 35
topos.indd 35 11-11-2009 17:07:18

21. Situatie Afsluitdijk 2008
22. Situatie kwelder 2025
23. Situatie kwelder 2050
24. Situatie kwelder 2100
25. Situatie kwelder 2150
26. Situatie kwelder 2200
36 TOPOS / 01 / 2009
dergelijke openheid. De grote schaal
van het water lijkt eindeloos en resulteert
in een ervaring van vrijheid (fig.
13).
De vorm en schaal van de dam is een
ruimtelijke kwaliteit op zich. Wanner
men over de lange, dunne, bijna rechte
lijn van 3200 meter lang en 90 meter
breed rijdt geeft dit een aparte ervaring.
De dunne lijn gaat door de ruigte van
de zee en verdwijnt in de horizon (fig.
14).
Het ontwerp is eenvoudig, maar doeltreffend,
misschien is sober een beter
woord. Het is gemakkelijk te lezen en
te begrijpen. Het bestaat uit een rechte
lijn met hieraan bijzondere punten die
in een sequentie met elkaar zijn verbonden.
(fig. 15). Het totale ontwerp vormt
een eenheid. Het ritme, de vormen, de
stijlen, de materialen en de kleuren
passen prima bij elkaar (fig. 16). Naast
de eenheid van het ontwerp, ligt de
dam als een los element in zijn omgeving.
Toch is er een spannende interactie
met zijn context door de technische,
artificiële uitstraling van een strakke lijn
die letterlijk recht door zee loopt (fig.
17). Op de dam zie je de kracht van de
golven en voel je de wind rond de oren
suizen, maar daarnaast voel je je veilig
op deze dam, ook al ligt hij als een zeer
dunne lijn in deze woelige, dynamische
omgeving. Het contrast tussen de
dynamische, natuurlijk ogende Waddenzee
tegenover de statische, eenvoud
van de dam geeft de plek zijn kwaliteit
(fig. 18).
De cultuurhistorische waarde van de
Afsluitdijk behoort tot een ander type
kwaliteit. De Afsluitdijk wordt namelijk
gezien als een icoon (fig. 19). Het is een
symbool voor de manier waarop de
Nederlanders omgaan en leven met het
water.
Daarnaast is ook de mogelijkheid om
duurzame energie op te wekken een
potentie die als kwaliteit kan worden
beschouwd (fig. 20). Rond de Afsluitdijk
is er, in vergelijking tot de rest van
Nederland, veel wind en zon. Maar
vooral het feit dat zoet en zout water
hier naast elkaar worden gevonden
geeft de mogelijkheid om duurzame
energie op te wekken door middel van
osmose.
Ontwerp
Tijdens het ontwerpproces zijn er drie
modellen ontwikkeld die aan de hand
van ontwerprichtlijnen zijn beoordeeld:
het ophogen van de dam, een natuurlijke
barrière en een tweede dam voor
de bestaande dam. Het model Natuurlijke
Barrière bleek vanuit landschappelijk
oogpunt het beste model te zijn.
Dit model is verder uitgewerkt.
De natuurlijke barrière moet aan
verschillende eisen voldoen. Zo dient
deze de dam te beschermen tegen het
opkomende water en sterkere golven.
Daarnaast is het van belang dat de
ruimtelijke kwaliteit behouden en/of
versterkt wordt. Het zou interessant
zijn als de barrière zich natuurlijk zou
opbouwen. Ook mag het zoetwaterreservoir
van het IJsselmeer niet in gevaar
komen, aangezien er in de toekomst
waarschijnlijk een tekort komt aan
drinkwater. Ook dient de natuurlijke
barrière te passen in de huidige situatie
van het gebied.
Bij een ontwerp van de Afsluitdijk
hebben we te maken met vijf type
gebieden; de Afsluitdijk, de Waddenzee,
het IJsselmeer, en de plekken waar de
Afsluitdijk aanland: de kop van Noord-
Holland en het westelijke deel van
Friesland. Ieder gebied heeft zijn eigen
identiteit. De natuurlijke barrière komt
in de Waddenzee waardoor het van
belang is rekening te houden met
waterstromingen, zandplaten, waterdieptes,
flora en fauna, etc.
Kwelders voldoen aan bovenstaande
beschrijving. Ze passen goed in de
huidige situatie van de Waddenzee.
Kwelders bouwen zich natuurlijk op,
hebben een ecologisch hoge waarde en
zijn op toeristisch gebied ook aantrekkelijk.
De kwelder komt aan de
noordzijde van de Afsluitdijk te liggen
zodat golven vanaf de Waddenzee
worden opgevangen voordat ze de dam
bereiken. Helaas is het niet mogelijk de
hele dam te beschermen met kwelders
aangezien de bestaande watergeul
Doove Balg in het oosten de Afsluitdijk
bijna raakt. Kwelders zouden hier
worden weggeslagen door de grote
stroomsnelheid. Daarnaast is het door
de diepte financieel en technisch niet
aantrekkelijk dit gebied op te hogen.
Het oostelijk deel van de Afsluitdijk
vraagt dus om een andere aanpak. Dit
wordt later uitgelegd. Zoals gezegd kan
een kwelder zich natuurlijk opbouwen.
Om op deze plek een kwelder te
creëren is er wel wat hulp van de mens
nodig. Met behulp van rijshoutdammen
topos.indd 36 11-11-2009 17:07:28

27. Fietspad aan IJsselmeerzijde.
en keileem kan een basis worden
gemaakt. Omdat dit niet eerder is
gedaan zal het gebied een onderzoeksgebied
kunnen zijn waarin wordt
gekeken of en hoe snel de kwelder zich
opbouwt. Zo nodig kan het gebied
worden geholpen door het storten van
zand, of in later stadium het zaaien van
zaden of begrazing. Hoe de kwelder
zich kan opbouwen wordt weergegeven
in figuur 21-26. Het kan gebeuren dat
tijdens een grote storm een deel van de
kwelder wordt weggeslagen. Daarom is
het van belang dat de Afsluitdijk ook
wordt opgehoogd. Door het bestaande
fietspad te verplaatsen naar de zijde van
het IJsselmeer worden er twee problemen
opgelost (fig. 27 en 28). Ten eerste
komt er hierdoor ruimte vrij waardoor
de dam kan worden opgehoogd en ten
tweede wordt de beleving van het
waterlandschap voor de fietser vergroot.
Tussen het fietspad en de snelweg
wordt een verhoging aangelegd
zodat de fietser geen hinder ondervindt
van de snelweg en zijn lawaai. Deze
verhoging wordt aangelegd met een
helling van 36 graden, de optimale
helling voor zonnepanelen. Deze
panelen zouden over de totale lengte
320 MW aan duurzame energie op
kunnen wekken.
Zoals eerder vermeld kan het oostelijk
deel van de Afsluitdijk niet worden
beschermd door kwelders omdat de
Doove Balg hier stroomt. De Afsluit-
28. Nieuwe situatie verhoging Afsluitdijk en verplaatsing fietspad.
dijk wordt aan de noordzijde beschermd
door artificiële riffen die bestaan uit
basaltblokken. De hoogte van deze
riffen is aangepast aan de waterstand
van eb en vloed. Ze komen tijdens eb
net boven de waterspiegel uit en tijdens
vloed zijn ze niet te zien. Hierdoor
wordt de dynamiek van het gebied
duidelijk voor de bezoekers. Naast de
beschermende functie hebben ze een
tweede functie. Op het voormalige
werkeiland Breezanddijk in het midden
van de Afsluitdijk komt namelijk een
osmosecentrale. Deze centrale gebruikt
het zoete water uit het IJsselmeer en
het zoute water uit de Waddenzee.
Door middel van osmose kan hier 500
MW aan energie worden opgewekt. Het
afval van de osmose, brak water, wordt
in het ontwerp gebruikt. Het brakke
water wordt ten noorden van de Afsluitdijk
geleidt naar de spuisluizen. In de
zone tussen de riffen en de dam kan
het brakke water zich mengen met het
zoete water dat door de spuisluizen
komt. Door gaten in de riffen komt het
gemengde water de Waddenzee in.
Migrerende vissen vinden deze waterstroming
en zwemmen door deze
gradiënt richting Breezanddijk alwaar
zij door middel van een vistrap het
IJsselmeer op kunnen.
Om de openheid van het gebied rondom
de Afsluitdijk te versterken als
ruimtelijke kwaliteit is er gekozen om
het contrast tussen openheid en beslotenheid
te vergroten. Op de kop van
Noord-Holland is dit gedaan door het
bos uit te breiden. Door vanuit de
polder door het dichte bos te rijden is
de openheid van de Afsluitdijk vervolgens
overweldigend. Op Friesland is
gekozen de massa te creëren door
windturbines. Deze vormen als het
ware een dak boven het hoofd waardoor
de beslotenheid wordt versterkt.
De keuze voor een windturbinepark
komt voort uit de huidige situatie waar
al windturbines in voorkomen. De
locatiekeuze en vorm van het windpark
is gebaseerd op de landschappelijke
opbouw van het gebied.
Conclusie
Door het gebruik van een landschapsarchitectonische
benadering kan een
integraal ontwerp bijdragen aan een
veilige Afsluitdijk, die ook mooi is en
adaptief aan de onvoorspelbare klimaatverandering.
De ruimte-lijke
kwaliteit van de open horizon, de lange,
dunne, bijna rechte lijn en de contrasten
komen tot uiting in het ontwerp.
De voorgestelde ontwerp-oplossingen
versterken elkaar en vormen een
eenheid dat in de bestaande context
past. Het ontwerp laat een multifunctionele
Afsluitdijk zien waar de productie
van duurzame energie en het vergroten
van de ecologische waardes zijn
geïntegreerd met het garanderen van
veiligheid, het spuien en het zijn van
een verbinding.
Summary
‘De Afsluitdijk’ protects the hinterland
against flooding. Because of the
expected climate change, the dam
will not be able to fulfil this function
in the future. Furthermore the dam is
a barrier for the natural water flow,
the migrating fish and in-between the
fresh (IJsselmeer) and saline
(Waddenzee) ecosystem. On the
level of the dam itself the perception
can be improved. By using salt
marshes, and artificial reefs the dam
is protected against strong waves.
By raising the dam the dam is safe
for high water levels. By moving the
bicycle path to the other side of the
highway the water can be
experienced more. The spatial
quality of the openness of the dam is
strengthened by making mass at
land. These masses are forest at
Noord-Holland and wind turbines at
Friesland.
More information in English:
http://moniquesperling-afstudeervak.
hoog-land.nl/
TOPOS / 01 / 2009 37
topos.indd 37 11-11-2009 17:07:30

Groene steden, gezonde steden?
Het belang van de inrichting van een groene stad
In het kader van mijn afstudeervak
van de masterstudie
ruimtelijke planning
heb ik een onderzoek
gedaan naar de invulling
van groen voor gezondheid
in steden. Het belang
van groen in steden wordt
steeds meer onderstreept
als gevolg van uitkomsten
uit diverse onderzoeken,
onder meer uitgevoerd
door Alterra in Wageningen
en de Gezondheidsraad.
Het was onduidelijk
in hoeverre het onderwerp
groen voor gezondheid
leeft bij beleidsmakers en
hoe er invulling aan wordt
gegeven. Daarom heb ik
hier voor Alterra onderzoek
naar gedaan. De
hoofdvraag tijdens het
onderzoek was: Welke rol
speelt groen voor gezondheid
bij de planvorming en
uitvoering in Nederlandse
steden? Casestudieonderzoek
in twaalf Nederlandse
steden heeft een beeld
opgeleverd over de hedendaagse
praktijksituatie
en hiermee aanknopingspunten
gegeven voor
verder onderzoek.
Margreet Smit
Masterstudente Spatial Planning
Margreet.smit@wur.nl
38 TOPOS / 01 / 2009
Waarom groen voor gezondheid?
Dat groen goed kan zijn voor de
gezondheid kunnen we ons allemaal
voorstellen. Echter, er zijn onderzoeken
die deze hypothese versterken.
Allereerst is groen van positieve invloed
op stress en aandachtsmoeheid
(De Vries e.a., 2003). Na een half uur
mentale inspanning neemt de concentratie
van het menselijk brein gemiddeld
genomen af (Van den Berg, 2001).
Het kijken naar groene elementen kan
ervoor zorgen dat het menselijke brein
weer oplaat, zodat er met betere concentratie
kan worden verder gewerkt.
Ook kan groen van positieve invloed
zijn op stress, hoewel diverse onderzoeken
elkaar hierover tegenspreken.
Ten tweede kan groen de sociale contacten
tussen mensen vergroten: groen
als ontmoetingsplaats (De Vries, 2008).
Een derde argument voor groen voor
gezondheid is de ontwikkeling van
kinderen. Buitenspelen is van positieve
invloed op de motoriek en kan
stoornissen, zoals ADHD beperken
(RLG, 2008). Ook kan een groene
omgeving lichamelijke beweging bevorderen,
dit kan helpen om obesitas te
bestrijden (Goossen e.a., 2001). Verder
kan een groene omgeving het gedrag
positief beïnvloeden: minder stress
leidt tot minder irritatie en agressie.
Ook leidt meer groen in de leefomgeving
tot een groter omgevingsbewustzijn
(RLG, 2008). Een ander argument
is dat groen de productiviteit en creativiteit
van werknemers ten goede kan
komen. Het kijken naar groen leidt tot
een betere concentratie en lunchwandelen
(in het groen) kan het aantal
gezondheidsklachten beperken (Van
den Berg, 2001).
Naast deze minder goed te meten
voordelen zijn er beter meetbare
voordelen. Luchtverontreiniging is hiervan
een voorbeeld. Groen kan fijn stof
en gassen afvangen. Ook kan groen in
de stad hitte-eilanden tegengaan (Went,
2007). Daarnaast kunnen met name
bomen een belangrijke rol spelen in het
dempen van geluid. Groen in steden
kan ook economisch interessant zijn.
Westerse landen besteden gemiddeld
tien procent van hun nationale inkomen
aan zorg (TNO, 2005). De gezondheidskosten
door een gebrek aan
beweging bedroegen in 2002 € 744
miljoen in Nederland. Tevens is groen
van positieve invloed op onroerend
goed. Mensen vestigen zich graag in
een groene omgeving en waar mensen
zijn volgen bedrijven.
topos.indd 38 11-11-2009 17:07:31

Stedenbouw
In het verleden kende groen voor
gezondheid ook al een plek in de
stedenbouw. In de vooroorlogse tuinsteden
was er bijvoorbeeld al ruimte
voor groen gereserveerd. Tijdens de
wederopbouw kwam er veel groen in
woonwijken. Dit werd heel groots en
monotoon aangelegd, met als resultante
dat het groen rond deze bebouwing nu
nog steeds weinig gebruikers kent.
Vanaf de jaren ’70 werd groen voor
bewoners in steden weer belangrijker
gevonden. Om het groen in steden
beter te kunnen waarborgen heeft de
nationale overheid een richtlijn van 75
m2 groen in de stad per woning
ontwikkeld. Deze richtlijn staat verwoord
in de laatste Nota Ruimte. Veel
steden blijken niet aan de richtlijn te
voldoen. Verder is het de vraag in
hoeverre de kwaliteit van het groen van
belang is voor de gezondheid. De
steeds grotere diversiteit aan culturen in
steden stelt mogelijk ook andere eisen
aan de inrichting van groen.
Uitkomsten casestudieonderzoek
Rol betrokkenen
Gemeenten en Gemeentelijke Gezondheidsdiensten
(GGD) blijken, op basis
van het casestudieonderzoek, de belangrijkste
partijen te zijn ten aanzien
van groen voor gezondheid in de stad.
Provincies spelen voornamelijk een rol
voor het groen aan de randen van
steden en het buitengebied. Woningbouwcorporaties
blijken zich naast
beheer, weinig met het groen bezig te
houden; groen voor gezondheid lijkt
geen belangrijke zaak. Gemeenten
kennen in de meeste gevallen een
regierol ten aanzien van het onderwerp
groen voor gezondheid. Binnen de
gemeente neemt de afdeling groen of
ruimtelijke ordening in alle onderzochte
steden het voortouw. Afdelingen zoals
sport en welzijn worden vaak aan de
zijlijn betrokken. Enkele GGDen die
aangeven met het onderwerp bezig te
zijn doen vooral onderzoek voor
gemeenten en/of participeren in
stedelijke groenprojecten.
Motivatie
Groen wordt nooit voor gezondheid
alleen ontwikkeld en maakt vaak ook
onderdeel uit van duurzaamheidbeleid.
De meer integrale werkwijze die gemeenten
de laatste jaren hanteren heeft
bijgedragen aan het actueler maken van
groen en gezondheid als thema binnen
de organisatie. De klimaatverandering
is voor sommige steden aanleiding om
meer groen in de stad te realiseren. In
Zuid- en West-Nederland wordt de
luchtkwaliteit als belangrijk argument
gebruikt. In Noord- en Oost-Nederland
wordt meer nadruk gelegd op
argumenten zoals leefbaarheid, ontwikkeling
van kinderen en de mogelijkheid
tot bewegen.
Invulling
Over de invulling van groen voor
gezondheid wordt meestal alleen
nagedacht op hoofdlijnen. De integrale
benadering van groen zorgt volgens de
geïnterviewden voor een duurzame
stedenbouw, maar een meetinstrument
ontbreekt in de meeste gevallen. Uit
enquêtes van gemeenten onder bewoners
blijkt dat groen in de stad zeer
hoog wordt gewaardeerd, dit betekent
dat er voldoende draagvlak onder de
bevolking is voor groenbeleid. Enkele
gehoorde minpunten van beleidsmakers
zijn de financiering van groen, het
ontwerp van groen dat niet goed is
afgestemd op de bewoners en de
interne samenwerking tussen de gemeentelijke
afdelingen. Zowel GGDen
als gemeenten geven aan dat de gezondheidszorgsector
zeer evidencebased
werkt, hierdoor is deze sector
moeilijk te bewegen voor deelname aan
groen voor gezondheid. Ondanks dat
er een hoop onduidelijkheden bij
gemeenten en GGDen bestaan over
concrete invulling van groen voor
gezondheid, geven velen aan geen
specifieke behoefte aan meer onderzoek
te hebben. Enkele behoeften voor
vervolgonderzoek die wel werden
genoemd zijn: de rol van identiteit van
een plek in relatie tot gezondheid,
hardere argumenten voor de effecten
van groen op luchtkwaliteit en meer
duidelijke richtlijnen voor ruimtelijke
inrichting van groen ten aanzien van
bewegen en psychische gezondheid.
Het belang van groen voor gezondheid
in de stad wordt door alle geïnterviewden
onderstreept.
39
TOPOS / 01 / 2009 39
topos.indd 39 11-11-2009 17:07:32

Conclusies en aanbevelingen
Een duurzaamheidbeleid of een groenbeleid
vormt vaak de paraplu van het
beleid waar groen voor gezondheid
onder valt. De grote van de stad is niet
van invloed op dit beleid. Opvallende
invullingen van groen voor gezondheid
zitten onder meer in structuren, groenafstanden,
integratie met andere onderwerpen
en innovatieve invulling van
groen. De stad Leeuwarden ontwikkelt
onder meer het ommetjesproject,
waarbij groene wandelpaden door de
gehele stad worden aangelegd. Ook
worden er in deze stad nieuwe volkstuincomplexen
aangelegd om depressie
en overgewicht tegen te gaan. Veel
steden in het zuiden van Nederland
leggen een focus op groen in, op en
rond gebouwen. Ook is gebleken dat
een stad, zoals Rotterdam, door het
“groenjaar 2008” een belangrijke
impuls heeft gegeven aan groen in de
stad en hiermee de aandacht voor
groen en gezondheid ook is
toegenomen bij zowel beleidsmakers
als andere organisaties.
Bij de GGD is een landelijke werkgroep
groen en gezondheid opgericht.
Deze werkgroep heeft tot doel om de
kennis die er is over dit onderwerp te
delen en de visie van de GGD te
verwoorden. Tevens bestaan er landelijke
kennisnetwerken, zoals groenforum
Nederland en groen in de stad die zich
met groen voor gezondheid bezig
houden. Er bestaat mogelijk een gevaar
dat de kennis die bij deze netwerken
beschikbaar is onvoldoende wordt
gedeeld en daarom kan een centralere
sturing van een ministerie mogelijk
wenselijk zijn. Het de vraag of de
overheid alleen in groen voor gezondheid
moet voorzien, zoals dat nu het
geval lijkt te zijn. De overheid zou het
bedrijfsleven kunnen stimuleren om
hier meer rekening mee te houden,
door financiële middelen en/of wet- en
regelgeving.
Sommigen gemeenten hanteren een
conceptuele benadering ten aanzien van
40 TOPOS / 01 / 2007
groen, zoals Breda, Eindhoven en
Venlo. Hierbij gaat het respectievelijk
om ecotouch/ecotech, output/outcam
en cradle to cradle. Er blijkt één woningbouwcorporatie
te zijn die zich in
het beleid expliciet wil bezig gaan
houden met groen en hiertoe een
groenvisie op gaat stellen, dit is de
landelijke opererende organisatie
Mooiland Vitalis. De besluitvorming
omtrent groen in Tilburg is als bijzonder
aan te merken, omdat er een
adviescommissie stedelijk groen is die
de gemeente onafhankelijk adviseert
over plannen.
Beleid ten aanzien van groen voor
gezondheid kan ook te ver doorslaan,
waarbij de overheid te veel wil beschermen
door stringente wet- en regelgeving.
Kinderen kunnen hierdoor bijvoorbeeld
niet meer leren wat gevaarlijk is.
Bij burgers bestaan soms ook bezwaren
tegen groen, vaak i.v.m. allergieën en
veiligheid van kinderen.
In het verleden waren werk, thuis en
overige activiteiten gescheiden. Er vindt
momenteel een steeds grotere integratie
van deze aspecten plaats. Ontwikkelingen
in communicatietechnologie in
combinatie met o.a. fileproblemen
hebben geleid tot een grotere groep
thuiswerkende Nederlanders. Deze
ontwikkeling onderstreept het belang
van een aantrekkelijke woonwijk,
omdat hier meer tijd wordt doorgebracht.
In het verre verleden was er
trouwens ook al sprake van integratie
van deze onderwerpen. Denk aan
Storck in Hengelo en Philips in Eindhoven;
beide bedrijven ontwikkelden
groen voor de werknemers.
Een ander opmerkelijk punt is dat de
geïnterviewden over het algemeen
hebben aangegeven geen behoefte aan
meer onderzoek te hebben, terwijl er
aan de andere kant veel onduidelijkheden
zijn. Dit vraagt naast een nauwere
samenwerking tussen wetenschap
en praktijk, mogelijk ook om de
ontwikkeling van een concept t.a.v.
groen voor gezondheid. Inrichtingscriteria
staan vaak al geformuleerd in
bestaand beleid. Daarnaast hebben
grotere gemeenten over het algemeen
voldoende expertise in huis om zelf
passende inrichtingscriteria te ontwikkelen
bij een concept. Het concept
geeft daarbij een waarborg voor een
bepaalde mate van aandacht voor het
onderwerp groen voor gezondheid.
topos.indd 40 11-11-2009 17:07:32

Mogelijk leidt dit ook tot een andere
rolverdeling en/of invulling door
betrokkenen. Woningbouwcorporaties
zijn bijvoorbeeld ten aanzien van het
onderwerp groen en gezondheid (nog
niet) actief evenals waterschappen. De
aandacht voor groen in de stad zal
waarschijnlijk nog meer toenemen,
aangezien de verwachting is dat de
huidige argumenten niet zullen verdwijnen;
eerder zullen toenemen in
hevigheid.
In het verleden werden parken
hoofdzakelijk gebruikt voor wandelen
en fietsen, momenteel is het gebruik
veel diverser. Zo is 10% van de bezoekers
aan een park in 2009 aan het werk
(Low e.a., 2005). Het gaat hierbij
voornamelijk om het doorlezen van
teksten en het opdoen van inspiratie.
Vooral hoger opgeleiden maken op
deze wijze gebruik van een park. Ook
hebben parken in steden een enorme
aantrekkingskracht op bewoners en
waar zich graag mensen vestigen volgen
de bedrijven. Het concept park lijkt
daarmee zeer belangrijk te zijn in het
kader van groen voor gezondheid en
het lijkt of dit momenteel niet zo wordt
gezien door beleidsmakers. Een aanbeveling
is dan ook om parken centraler
te laten staan in de ruimtelijke
plan- en uitvoering. Een andere aanbeveling
is om de omgeving van een
groenplek meer in het ontwerp te
betrekken. Op basis van de bestudeerde
plannen lijkt het alsof dit in veel gemeenten
onvoldoende gebeurt. Ook
kunnen elementen die de sociale interactie
bevorderen, zoals speeltuinen
goed op scheidingen tussen groen en
woonwijken of scheiding woonwijk-
woonwijk worden geplaatst om te
interactie te bevorderen. Verder is niet
alles zichtbaar dat bij kan dragen aan
een gezonde woonwijk, zoals veiligheid
en sociale cohesie. Sleutelfiguren in een
wijk, zoals buurtwerkers en politie
zouden daarom een grotere rol kunnen
spelen in het ontwerp. De gemeente
Assen heeft onder meer het belang
hiervan aangegeven. Ook kan de
ruimtelijke planning in Nederland meer
gebruik maken van onderzoek en
strategieën uit andere disciplines, zoals
de bedrijfskunde en marketing. Ter
illustratie het volgende voorbeeld. In
supermarkten wordt onder meer
gebruik gemaakt van de ‘dwell time’
strategie 1 en de strategie waarbij basisvoeding
is verspreid door de winkel.
Deze strategieën zouden ook meer in
de openbare ruimte kunnen worden
gehanteerd, zodat men o.a. een langere
tijd moet bewegen en een grotere kans
heeft op het ontmoeten van andere
mensen. Groene plekken worden onder
meer ontwikkeld voor gezondheid: zijn
het juist de gezondere mensen die naar
deze plekken toekomen? Bepaalde
plekken trekken bepaalde mensen aan,
daarom is het juist bij groen van belang
om het sterker te vervlechten door de
stad heen en niet alleen te concentreren
op bepaalde plekken of in hoofdstructuren.
Hierdoor zullen ook niet gebruikers
en laaggebruikers van groen er
minder makkelijk omheen kunnen.
Groen is immers gezond en dat kan
niet worden genegeerd door beleidsmakers
en bewoners van de stad.
1 Dwell time: iemand zo lang in een bepaald gebied
houden door een aantrekkelijke omgeving.
Literatuur
Berg, A. E. van den, en Van den Berg, M .M. H.
E., 2001. Van buiten word je beter; een essay over
de relatie tussen natuur en gezondheid.
Wageningen: Alterra.
Goossen, C. M., Hoogeveen, Y. R., Jansen S., Snep,
RPH, 2001. Natuur in en om de stad. Wageningen,
Alterra.
Low, S. M., Scheld, S., Taplin, D. , 2005. Prospect
Park. Diversity at Risk. Chapter 3 in: Rethinking
urban parks: Public space & cultural diversity
(Austin, Tex., University of Texas Press), pp.37-68.
RLG, 2008. Groen opgroeien! Advies over meer
samenhang in groen jeugdbeleid.
Vries, de S., Groenewegen, R. A., Spreeuwenberg,
P. P., 2003. Natural Envrinoments- Healthy
Environments? An exploratory analyses of the
relationship between green space and health.
Environment and Planning, A, 35 pp.1717-1731.
Vries, de S., Winsum-Westra M. van, Vreke J. &
Langers F., 2008. Jeugd, overgewicht en groen.
Nadere beschouwing en analyse van de mogelijke
bijdrage van groen in de woonomgeving aan de
preventie van overgewicht bij schoolkinderen.
Wageningen.
TNO, 2005. Gezondheidseconomisch onderzoek
- Kosten en baten in perspectief.
Went, E., 2007. Hittestress. Vrom.nl, Vol.9 Nr.5
pp. 14-21.
Summary
The last years green for health in
cities is becoming a topic of greater
interest due to some publications of
e.g. Alterra and the Dutch Health
Council. Green has restorative
effects on attention and stress. Also,
it has positive influences on the
development of children, the social
interaction between human beings,
the psychical movements and the
attitude. Even employers are more
creative and productive in green
environments. The main question
during this research was: Which role
has green for health in the Dutch
spatial planning of cities? Case
study research shows that
municipalities and Municipal Health
Services (GGDen) are the most
important actors dealing with this
topic and that the completion in
cities is very different.
TOPOS / 01 / 2009 41
topos.indd 41 11-11-2009 17:07:33

A Delicious Leisure Activity
Spatial resistance to heteronormativity in public spaces
In 2005 I wrote a bachelor
thesis with as subject gay
meeting places. By the
time I had to make a
choice what subject to
take on for my master thesis
Leisure, Tourism and
Environment I decided to
develop my bachelor thesis
into a master thesis.
This seemed and turned
out to be a scientifically
and empirically challenging
subject rarely researched
in terms of leisure
and environment. In
this thesis I provide an
insight in the phenomena
of gay meeting places as
acts of resistance against
the heteronormative nature
of public space. Besides, I
aim to achieve understanding
for these kind of leisure
places.
Maartje Bulkens
MSc student Leisure, tourism & environment
Researcher at Socio-Spatial Analysis &
Alterra – Research Institute
Maartje.Bulkens@wur.nl
42 TOPOS / 01 / 2009
Background
In 2005 I wrote a bachelor thesis about
gay meeting places (GMP’s) in the
Netherlands. More than three years
later, I decided to take on the subject
again encouraged by two main arguments.
Firstly, recent scientific research
shows that 90% to 95% of the Dutch
population accepts same-sex relations
as a way of living as long as homosexuals
adhere to the dominant behavioural
codes of heterosexual society (Keuzenkamp
et al., 2006), this especially
involves behaviour in public spaces.
An example of this behaviour is that
people find it more offensive when
people of the same sex kiss in public,
than when this happens between
people of different sexes. In general,
people tend to have problems with the
visibility and expression of homosexuality
in public, in the media, etc. (SO-
CON 1 , 2000; van Wijk et al, 2005). This
concern with the visibility of homosexuality
is what Keuzenkamp et al.
(2006) call modern homo-negativity. In
addition, it becomes clear when we take
a closer look at the results of the
research by Keuzenkamp et al. (2006)
that shows that 9% of the Dutch population
rejects male homosexuality, 11%
perceives homosexual men not as ‘real
men’, 21% states that homosexuality is
unnatural, and 13% thinks that male
same-sex sex is ‘just wrong’ or ‘disgusting’
(Buijs, et al., 2008). More in
general it can be concluded that there is
a more negative attitude towards
homosexual men, than to lesbian
women (Herek, 1988, 2000; Keuzenkamp
et al., 2006). All these results
indicate that homosexuality in the
Netherlands is tolerated, however
under certain conditions and to a
particular degree. This general conclusion
is the main reason to research gay
meeting places as a spatial expression
of male homosexuality within a predominant
heteronormative, or as you
like homo-negative, society. The wish is
to provide a better understanding for
these expressions of sexuality within
1 SOCON: sociaal-culturele ontwikkelingen in Nederland
(social-cultural developments in the Netherlands)
public space, in reaction to the heteronormative
nature of our public spaces
with this thesis.
The second reason for taking on this
subject is of a more scientific nature,
however linked to the first reason, it is
only since the last decennium that
research has been conducted into the
trialectical relation between space,
sexuality and leisure (see for example:
Binnie & Valentine, 1999; Browne,
2007; Hubbard, 2008; Jenkins & Pigram,
2003; Pritchard, et al., 2002;
Skeggs, 1999). With this research
focusing on all three aspects as described
above a contribution is delivered
to the emerging body of work
within the already established research
inquiry connecting leisure with geographies
of sexuality. Besides, it was and
still is a great challenge to scientifically
approach a rather ‘banal’ use of public
space for leisure purposes through a
critical engagement with both the
spatial phenomenon, the users of gay
meeting places, as well as with theoretical
insights of different thinkers challenging
the taken-for-granted heterosexual
nature inherent in society. This
challenge will be the focus of this
article, as it is the main part of this
thesis project.
This research is (partly) framed by two
key thinkers on both sexuality and
space, to know Michel Foucault and
Henri Lefebvre. First the main arguments
of Foucalt and Levebre are
introduced. Followed by a theoretical
discussion and the empirical insights
gained through in-depth interviews
with users of gay meeting places. In the
last section a short conclusion by
combining the earlier discussed theoretical
and empirical insights will be
given.
The theoretical challenge
Michel Foucault analysis and challenges
common sense understandings sexuality
present within contemporary society
in order to challenge and resist these.
In his work ‘History of Sexuality’
topos.indd 42 11-11-2009 17:07:33

The Haagse Bos is one of the oldest gay
meeting places in the Netherlands, existing
for more than hundreds of years
(1984) Foucault analyses how sexual
oppression in the Victorian age became
a mechanism for the formulation of
discourses of sexuality, which he calls
the ‘scientia sexualis’, in which sex
itself became a discourse rather than
the creation of silence around sexuality.
Power was not exercised through
censorship, instead power was exercised
through an incitement to speak about
one’s sexuality within different settings
ranging from the confessional to
schools to the doctor’s office, and
further. People were forced into a
practice of truth telling in one of the
administrations of life directed at
sexual practices. The regulative discourse
of sexuality spread out over the
whole social body in the Victorian age.
Thus, the deployment of sexuality was
the predominant mode of power
within modern times. Sexuality became
a legitimate subject for research caught
up in the production of ‘regimes of
truth’. These historical conventions had
as an effect that people became in
some sense their sexual preference, the
sex of the person we have sex with
determines to which category we
belong (Mills, 2003). This is best reflected
in the explanation of homosexuality
given by Karl Heinrich Ulrich,
who explained in the midst of the
nineteenth century homosexuality 2 in
terms of men having feminine souls,
who feel attracted to men with masculine
souls. This is what he came to call
‘urning’ (Hekma, 2007). Most doctors
adhered to the idea of Ulrich, and what
was seen as a sin, became perceived as
a pathology of men with feminine
souls. Accordingly, Freud, one of the
founders of psychoanalysis, argues that
we either identify ourselves with a
particular sex or we are attracted to this
particular sex, only these two relations
are possible. If you as a man are attracted
to other men, Freud would
argue that this is because you identify
yourself with women (Klages, 1997).
These developments led to a conceptualisation
of homosexuals as inverts,
people who are pathologically perverse.
Within a system of repressive discourses
on sexuality and a system of biopolitics,
homosexuality has become a
social disease. The discourse of homosexuality
was used to give a description
of a group of people who needed to
be controlled and disciplined, which
simultaneously led to marginalized
groups becoming aware of the need for
emancipation (Foucault, 1984).
Foucault challenges these theories of
biological determinism. Foucault shows
through his analysis of sexuality as
discourse that the common sense
notions of sexuality and appropriate
sexual behaviour and desires are the
result of historical conventions. He
explains sexuality not in terms of sex,
but in terms of a historical construct
associated with modernity, thereby
destabilising these notions, as things
could have been different. Or as
McHoul and Grace (1993, 121) argues
“Foucault’s arguments open up the
possibility that sexual difference can be
something other than the sexualised
version of it we have inherited, and
that the bodily differences between
men and women can be conceived as
something other than sexual difference.”
Thus, the binary logic between heterosexuality
and homosexuality is an
artificial, or better said discursive one,
when we consider the theoretical
insights of Foucault. However, this
seemingly natural distinction between
the sexualities is constantly inscribed
into space, this is better known as the
sexualisation of space. Sexualisation of
space not only serves to maintain space
as inherently heterosexual, but it also
leads to the maintenance of heterosexual
hegemony as natural, normal
and appropriate. This can be explained
by making use of the insights of the
French sociologist Henri Lefebvre.
Lefebvre introduces a conceptualisation
of space articulating how space is
inscribed with power relations and
ideologies, having its influence on our
everyday lived spaces. Lefebvre distinguished
in his work ‘The Production of
Space’ (1991) the following trialectical
relation of space:
- Representations of space: this is
conceived space, as conceptualised by
those who plan, map and design
space. The representations of space
are the dominant spaces of any
society concerned with ideology,
power and knowledge. These are the
spaces of bureaucrats and planners.
- Spaces of representation: these are
the directly lived spaces of people
made up by the space of everyday
experience. It uses the physical objects
found in space as symbolisations of
lived experience and for the produc
tion of meaning.
- Spatial practices: these are related to
perceived space or spaces as we make
sense of these and everyday ordinari
ness. These spaces are a mediation
between the two other forms of space
translated into everyday experiences
and routines.
The relations between, respectively, the
perceived, conceived and lived space
are not ever stable, nor are they artificial
or linear. The representations of
space or conceived spaces, are the
dominant representations of space
within society. The conceived is an
abstract space, which is usually the
dominant representation of space
within society. This abstraction of
space becomes objectified and is the
product of a materialization of what is
2 The word homosexual appears for the first time in 1868 in a letter from the author Károly Mária Kertbeny to Ulrichs. He derived the word homosexual from the Greek word ‘homos’
(the same) and the Latin root ‘sexualis’. Later he used the word in two anonymous pamphlets in which he criticised the laws that criminalised same-sex sexual activities. The word
heterosexuality appears for the first time in one of his writings in 1880 (glbtq 2004)
TOPOS / 01 / 2009 43
topos.indd 43 11-11-2009 17:07:34

conceived as space (Lefebvre, 1991), in
this sense the dominant conceptualisations
of space are transformed into our
lived spaces, or spaces of representation.
The implication of this process
results in omnipresent power structures
inscribed by the most dominant groups
within a society, constraining, structuring,
disciplining us all at different
spatial levels. In the case of this research
the most important implication
is that space is structured around and
inherently inscribed with the hegemonic
position of heterosexuality in our
society, and experienced as such by
non-heterosexual individuals. Effects
and reasons for the production of
heterosexual spaces, Browne suggests,
are “[h]omophobia, heterosexism, and
heteronormativity, and the fear of these
discriminations” (2007, 996). Many of
these heterosexualised spatial inscriptions
are only clear for those who do
not comply to these norms, the deviant,
as Jackson (2005, 107 following
Valentine, 1993) states “[h]eterosexuality
is so firmly inscribed in space that it
is virtually invisible, until its boundaries
are transgressed.”
In ancient Greece sex between men was an
ordinary part of everyday life
44 TOPOS / 01 / 2009
The users of gay meeting places
From the in-depth interviews with the
users of gay meeting places (GMP’s) it
becomes clear that they appropriate
parts of public space for their leisure
activity, or in other words, sexually
oriented encounters, and with this
appropriation they challenge and
reinforce the heteronormative character
of our public spaces. In this research
the focus is on those GMP’s located in
public green areas. When we look at
these places it turns out that there is a
preference for places with a high
density of bushes to create leisure
spaces out of the sight of the public
and the state. All co-researchers agreed
that their sexual encounters should
remain out of sight of the general
public, however some of them did
enjoy being looked at during their
sexual practices by other visitors of
GMP’s. The reason for this is that it
creates some additional arousal, besides
the arousal of meeting (and possibly
having sexual encounters with) other
men. (Sexual) arousal is an important
component of visiting GMP’s. The
co-researchers describe the activities
taking place at gay meeting places as a
game, a game of being looked at and
looking at, of finding a possible partner
and being preferred as a partner, of
agreeing on the kind of sexual activity,
and, of course, the actual sexual encounter.
The most important motivation
to go to GMP’s is a desire for sex,
for letting of some sexual tension,
although the co-researchers agree that
an actual sexual encounter is not a strict
necessity. It is a form of leisure for
most men as it gives them an opportunity
to relax and get out of the routines
of everyday life. Besides, the co-researchers
describe the activities at
GMP’s as pleasurable and enjoyable
with a high degree of mutual respect
for each other and the general public.
To use a public green area for sexually
oriented encounters means that part of
it is appropriated by the visitors of
GMP’s, it is through this appropriation
that the heteronormative character of
public space becomes spatially challenged
and resisted. However, this is
not without problems. There is a strong
reinforcement of the seemingly heterosexual
nature of public space. Often
GMP’s are closed down by means of
cutting down bushes, introducing cattle,
and police control 3 in an attempt to
make the places unattractive for the
men making use of GMP’s. Besides,
there are often incidents of gay bashing
and robbery at GMP’s. In this sense the
heteronormative character of public
space becomes reinforced through
GMP’s. Besides, a look at newspaper
articles with the possibility to respond
to news items on GMP’s shows that
most reactions are signs of disgust,
repulsion, and aversion, not seldom
related to the idea that GMP’s are
visited by married men. The co-researchers
are reluctant to give an
approximation of the percentage of
married men visiting GMP’s, however
some approximations made indicate
that about 90 to 95 percent of the
visitors is married. Three of the coresearchers
were/are themselves happily
married to a woman in the period
they visit(ed) gay meeting places. In this
respect they challenge and subvert the
binary between heterosexuality and
homosexuality, as it is surely possible to
enjoy both being married to a woman,
and at the same time having sex with
men. Obviously these men cross the
‘clear’ boundaries between heterosexuality
and homosexuality, thereby challenges
the seemingly natural distinction
between the two sexualities. And
indeed, when asked whether they
identify themselves as either homosexual
or heterosexual the co-researchers
were mostly hesitative to answer,
because there is according to them not
a clear distinction between the two
categories, and most of them therefore
identified themselves as being bisexual.
3 In criminal law the activities at GMP’s can be described as violation of virtue, by which is meant wittingly behaving in
such a way that under the given circumstances the normally developed feeling of shame is violated. This involves showing in
public your personal intimate body parts (seksueelmisdrijf.nl, 2009). However, police men are only allowed to act when the
activities are visible from public roads. Thus, police men are not allowed to go into the bushes to track down men who are
sexually or sexually oriented active (Lochs and Van Ommen, 2008).
topos.indd 44 11-11-2009 17:07:34

Conclusion
In short, it becomes clear that the
visitors of GMP’s in two ways challenge
heteronormativity.
Firstly, by the appropriation of public
space for ‘homosexually’ oriented
sexually encounters they challenge the
hegemonic inscription of heterosexuality
into our daily spaces. This appropriation
can be seen as spatial acts of
resistance against the heteronormative
character of our public spaces, or in the
words of Lefebvre, against the dominant
heterosexual representation of
space, which in its turn is transformed
into our lived spaces. However, these
acts of resistance against the heteronormative
character of our public
spaces are not clear-cut in their effect,
as the acts of the men at GMP’s are in
general seen as disgusting, repulsive
and aversive, which leads to a reinforcement
of the idea that homosexuality
(especially sexual acts between (married)
men) is not tolerable.
Secondly, the reluctance of men visiting
GMP’s to identify themselves as
either homosexual or heterosexual as
these categories do not appear to fit to
people in general challenges the seemingly
stable and hegemonic binary
between heterosexuality and homosexuality,
which is in line with the idea
of Foucault that the dichotomy between
homosexuality and heterosexuality
is a discursive one. It can be concluded
from this research that identifying
yourself as either homosexual or
heterosexual is a form of categoriza-
tion imposed upon us by society, and
the results show that this is not possible
for some as they do not experience
a clear-cut differentiation between
these two categories.
Literatuur
Binnie, J. & Valentine, G., 1999. Geographies of
sexuality: a review of progress. Progress in Human
Geography, Vol. 25, No. 2: 175-187.
Browne, K., 2007. (Re)making the other,
heterosexualising everyday space. Environment
and Planning A, Vol. 24, No. 4: 996-1014.
Buijs, L., Hekma, G., & Duyvendak, J.W., 2008. Als
ze maar van me afblijven. Een onderzoek naar
antihomoseksueel geweld in Amsterdam.
Amsterdam, Universiteit van Amsterdam.
Foucault, M., 1984. De wil tot weten. Geschiedenis
van de seksualiteit, volume 1. Nijmegen, SUN.
GLBTQ, 2004. Kertbeny, Károly Mária (1824 -
1882)., 15 april 2009.
http://www.glbtq.com/socialsciences/kertbeny_km.html
Hekma, G., 2007. De Benen Wijd, de Stem naar
Beneden. Houdingen tegenover ‘nichterigheid’ bij
homoseksuele mannen. Sociologie, vol. 3, no. 1:
81-94.
Herek, G.M., 1988. ‘Heterosexuals’ attitudes
toward lesbians and gay men. Correlates and
gender differences. Journal of Sex Research, vol.
25, no. 4: 451-477.
Herek, G.M., 2000. Sexual prejudice and gender:
Do heterosexuals’ attitudes toward lesbians and
gay men differ? Journal of Social Issues, vol. 56,
no. 2: 251-266.
Hubbard, P., 2008. Here, there, everywhere: the
ubiquitous geographies of heteronormativity.
Geography Compass, vol. 2, no. 3: 640-658.
Jackson, P., 2005. Gender. 103 – 108 in Cultural
Geography. A critical dictionary of key
concepts. Atkinson, D., P. Jackson, D. Sibley & N.
Washbourne (eds). London & New York, I.B.
Taurus.
Jenkins, J.M. & Pigram, J.J., 2003. Encyclopedia of
leisure and outdoor recreation. London,
Routledge.
Keuzenkamp, S., Bos D., Duyvendak, J.W. &
Hekma, G., 2006. Gewoon doen. Acceptatie van
homoseksualiteit in Nederland. Den Haag, Sociaal
Cultureel Planbureau.
Klages, M., 1997. English 2010: Modern Critical
Thought., 15 april 2009. http://www.colorado.
edu/English/courses/ENGL2012Klages/
Lefebvre, H., 1991. The production of space.
Oxford, Blackwell.
Lochs, M. & Ommen, S. van, 2008. HOP’s.
Homo-ontmoetingsplaatsen. ‘De baan’ in goede
banen leiden. Leiden, Universiteit Leiden.
McHoul, A. & Grace, W., 1993. A Foucault Primer.
Discourse, power and the subject. New York, New
York University Press.
Mills, S., 2003. Michel Foucault. Abingdon & New
York, Routledge.
Pritchard, A., Morgan, N. & Sedgley, D., 2002. In
search of lesbian space? The experience of
Manchester’s gay village. Leisure Studies vol. 21,
no. 2: 105-123.
Seksueelmisdrijf.nl, 2009. Art. 239 Wetboek van
Strafrecht (Schennis van eerbaarheid), 15 april
2009. http://www.seksueelmisdrijf.nl/jl/index.
php?option=com_content&task=view&id=155&I
temid=197
Skeggs, B., 1999. Matter out of place: visibility and
sexuality in leisure spaces. Leisure Studies, vol. 18,
no. 3: 213-232.
Wijk, E. van, Meerendonk, B. van den, Bakker, F.
& Vanwesenbeeck, I., 2005. Moderne
homonegativiteit: de constructie van een
meetinstrument voor het meten van hedendaagse
reacties op zichtbare homoseksualiteit in
Nederland. Tijdschrift voor Seksuologie, vol. 29,
jrg. 1: 19-27.
Samenvatting
Met dit onderzoek naar homoontmoetingsplekken
hoop ik een
bijdrage te leveren aan de ontwikkelingen
binnen het wetenschappelijke
onderzoeksgebied waarin een
koppeling plaatsvindt tussen vrijetijdsbesteding
en de sociaal-ruimtelijke
analyse van seksualiteit. Dit
onderzoek is gericht op de vorm van
vrijetijdsbesteding van ‘homoseksuele’
mannen; het gebruik van openbare,
groene ruimtes voor seksueel
georiënteerde ontmoetingen, ook
bekend als cruising.
Door gebruik te maken van de inzichten
van Michel Foucault en Henri
Lefebvre, in combinatie met diepte
interviews met gebruikers van homoontmoetingsplekken,
toont dit onderzoek
hoe deze mannen weerstand
bieden aan heteronormativiteit door
de toe-eigening van publieke ruimte
voor het ontdekken en genieten van
hun seksualiteit.
TOPOS / 01 / 2009 45
topos.indd 45 11-11-2009 17:07:34

BOEKEN
Vinex Atlas
Jelte Boeijenga & Jeroen Mensink
Uitgeverij 010 publishers (2008)
ISBN 978 90 6450 594 2
€ 59,50
Hardcover, 304 pagina’s
Als ik later groot ben, echt groot en
volwassen, dan wil ik absoluut niet in
het Vinex-wijk wonen. Het lijkt me saai
en eentonig, er is weinig groen. Ik ben
niet de enige die er zo over denkt.
Vinex-wijken worden vaak bekritiseerd
en verguisd.
De Vinex atlas toont vele wijken die
sinds het uitkomen van de ‘vierde nota
ruimtelijke ordening extra’ zijn gepland,
ontworpen en ontwikkeld. Het
boek bevat een duidelijke uitleg over
de ‘Vierde nota’ en de totstandkoming
van 800.000 woningen die tussen
1995 en min of meer nu gebouwd
moesten worden in compacte stedelijke
uitbreidingen, met een goede
OV-verbinding in contact met ‘de grote
stad’ om het woon-werkverkeer te
beperken. Het werd een reusachtige
nieuwbouwoperatie.
Aan de hand van uitgebreide beschrijvingen,
prachtige foto’s van het straatbeeld,
plattegronden, luchtfoto’s van
het oorspronkelijke gebied en
statistieken over iedere wijk, worden
tweeënvijftig vinex-wijken tentoongespreid.
Het kaartmateriaal en de
statistieken zijn uniform opgemaakt,
zodat vergelijken erg makkelijk wordt.
Behalve deze objectieve uiteenzetting
bevat het boek ook een tweetal es-
46 TOPOS / 01 / 2009
says waarin de schrijvers hun blik op
dit staaltje planningswerk geven. Zo
leggen de schrijvers uit waarom de
parkeernorm in veel wijken niet voldoet,
maar ook waarom vinex-wijken
zo vaak negatief worden neergezet.
Na alle prachtige foto’s en plattegronden
van overal in Nederland, prefereer
ik nog steeds een hutje op de hei.
Toch is dit een fantastisch boekwerk
geworden. Voor zowel leken als vaklui
is deze atlas absoluut de moeite
waard om eens na te slaan. Wellicht
kunnen we dankzij dit heldere overzicht
nog veel leren voor de toekomst.
Peter Davids
Open - Kunst als publieke zaak
Nr. 14, jaargang 7 (2008)
Redactie: Jorinde Seijdel (hoofdredacteur),
Liesbeth Melis (eindredacteur)
NAi Uitgevers/SKOR, 2008
ISSN 1570-4181
ISBN 978-90-5662-062-2
Postmodernisme. Vaak heb ik me
afgevraagd wat deze, ja wat eigenlijk,
betekent voor mij als student en
planoloog. Zo ook tijdens het lezen
van dit boek. In Kunst als publieke
zaak staat de heruitvinding van het
publieke domein centraal na het
modernisme. Verschillende schrijvers
presenteren hun visie op de he-
dendaagse publieke ruimte in essays,
artikelen, interviews en columns.
Tijdens het modernisme was duidelijk
wat de openbare ruimte inhield, hoe
die moest worden vormgegeven en
wat het betekende voor mensen. Nu in
het postmodernistische tijdperk lijkt er
van eenduidigheid geen sprake meer
te zijn. In het eerste essay presenteert
Chantal Mouffe het antagonistische
model. Voor wie een keer iets anders
wil dan het poldermodel (toch al niet
zo succesvol de laatste tijd) is dit een
interessante nieuwe kijk op de zaken.
Mouffe stelt dat het niet nodig is altijd
naar consensus te streven, het
opzoeken van het conflict kan ook
ruimte bieden voor kritische kunstprojecten.
Waar dit artikel is toegespitst
op kunstprojecten, zou dat gemakkelijk
kunnen worden vervangen door
landschapsarchitectuur of zelfs als
inspiratiebron kunnen dienen voor
planners.
Verderop staan kunstprojecten al
minder centraal. Simon Sheikh schrijft
over de erosie van de natiestaat en
daarmee van een eenduidige publieke
omgeving. Deze notie deelt hij met de
meeste auteurs in deze uitgave, maar
hoe hiermee om te gaan in de openbare
ruimte is nog de vraag. Sheikh
roept op om niet langer uit te gaan van
de staat (of de overheid), maar ruimte
te bieden aan de postpublieken. Zij
(tenminste voor zover er dan nog
sprake is van zij) streven geen gemeenschappelijk
doel na en zouden,
los van de overheid, de het publieke
domein op een pluralistische manier
vormgeven.
Publieke ruimte staat centraal, iets
waar we in onze opleiding veel mee te
maken hebben. Daarom is dit zeker
een nuttige publicatie voor landschapsarchitecten
ruimtelijke planners, die
hun blikveld en postmodern bewustzijn
willen verbreden en verder ontwikkelen.
Alleen één tip: ga goed gewapend
ten strijd. De combinatie van
postmodern gedachtegoed en
Vlaamse auteurs vraagt om een
degelijk woordenboek als basisuitrusting.
Marlies Meijer
topos.indd 46 11-11-2009 17:07:36

10 x Den Bosch, Tien perspectieven
op een middelgrote stad
Olv Klijn en Joks Janssen
NAI Uitgevers
ISBN 978-90-5662-647-1
€ 29,50
324 pagina’s
In ‘10 x Den Bosch’ nemen Olv Klijn
en Joks Janssen de lezer mee op een
reis door de architectonische en
stedenbouwkundige geschiedenis van
Den Bosch. Vanuit tien uiteenlopende
perspectieven (zoals eilandstad,
modelstad of vestingstad) wordt de
stad beschreven en geanalyseerd. Het
beeld dat hiermee wordt geschetst is
zeker niet volledig, maar dat is dan
ook niet het doel van de schrijvers.
Door middel van globale en lokale
ontwikkelingen, die Den Bosch de
afgelopen 10 jaar hebben getransformeerd
nodigen de schrijvers de lezer
uit tot een nieuwe beeldvorming op de
middelgrote stad in het algemeen en
op De Bosch in het bijzonder.
Hoewel het boek op het eerste oog
simpel en in zwart-wit is vormgegeven,
sluit elk hoofdstuk af met een
serie tekenende, maar zeker geen
standaard kleurenfoto’s van de stad.
Een winkelwagentje op een car-port,
een bushokje in het centrum of een
straatnaambordje aan de rand van
een weiland. Het zijn beelden die aan
de onoplettende kijker zouden zijn
voorbij gegaan, maar die tekenend
zijn voor de perspectieven die Klijn en
Janssen in ‘10x Den Bosch’ beschrijven.
Een aanzienlijk aantal van deze
beelden is echter ook terug te vinden
in veel andere middelgrote steden in
Nederland. De vinex-wijk, het tuinstad
model en bijvoorbeeld de wijkgedachte
zijn in bijna elke Nederlandse
stad terug te vinden.
Wat mij betreft is ’10 x Den Bosch’ een
mooie uitbreiding van de boekcollectie
van de Brabantse (landschaps)architect,
stedenbouwkundige of planoloog.
Maar ook voor vakspecialisten die niet
uit de regio Den Bosch afkomstig zijn,
kan dit boek een verhelderende kijk op
de Nederlandse stad bieden.
Sanne Broekhof
Benthem Crouwel
Edwin Zwakman
010 publishers
ISBN 978-90-6450-695-6
€ 14.50
48 pagina’s
In dit fotoboek van kunstenaar Edwin
Zwakman kun je je wereldvreemd
voelen. Opeens moet je je afvragen
“Waar ben ik? Wie ben ik? Van
waaruit observeer ik dit?”. En toch lijkt
het gefotografeerde in t geheel te
kloppen. Zelfs de gefotografeerde
bevolking geeft in eerste instantie
niets weg van de plaats. “Sta ik op
een dak? Ah ik zie een toren, herken
ik het? Parkeerterreinen, Kantoren,
een Spoorlijn, een fietsenstalling, waar
is dit?!” Alles klopt, de beregende
oppervlaktes, de scheuren in het
beton. En toch lijken sommige fotos
apart leeg van mensen. Tot het
moment dat je ze opeens van dichtbij
ziet.
De kunstenaar houdt je voor de gek,
speelt met je verwachtingen. En houdt
je in spanning over waar je bent, tot
aan de laatste pagina’s. Maar
ondertussen is de auteur wel als een
onderzoeker bezig. Door dezelfde
gebouwen te laten zien uit
verschillende, onalledaagse
perspectieven, is het mogelijk met een
andere bril dan die van de gebruiker te
kijken naar drie gebouwen van, jawel,
Benthem Crouwel. Het meest
bekende werk van dit
architectenbureau heeft iedere
Nederlander die wel eens een
lastminute naar de Costa’s heeft
genomen gezien: de vertrekhal van
Schiphol. Maar hoe vaak krijg je als
gebruiker nu mee van ‘het grote
plaatje’, van het ontwerp als geheel?
De maquettes die Zwakman
fotografeerde zouden moeten laten
zien wat de kwaliteiten van Benthem
Crouwel zijn, zo noemt de uitgever
het: Transparantie, zichtbare
constructie en harmonische interactie
tussen grootschaligheid en het
individu. Nu lijkt het mij zowiezo al
lastig om transparantie te fotograferen
- glazen spiegelen - maar Zwakman
slaagt er in om de constructies in
beeld te brengen op een wijze die je
als gewoon gebruiker mist. Een
harmonische interactie tussen
grootschaligheid en individu mag dan
een kernkwaliteit genoemd worden,
dat kan niet verbloemen dat dat soort
terminologie onzin is. Of het nu de
foto’s zijn, de maquette of het originele
ontwerp, de lach op de gezichten van
de plastic poppen komen macaber
over voor wie wel eens goed rond
heeft gekeken op een drukke
luchthaven.
Vooral door de verbazing die dit boek
je geeft is het als fotoproject WEL
geslaagd. Voor planologen en
architecten is dit boek professioneel
niet zo interessant.
Diederik vander Loo
TOPOS / 01 / 2009 47
topos.indd 47 11-11-2009 17:07:36

48 TOPOS / 01 / 2009
topos.indd 48 11-11-2009 17:07:37

Perodiek over landschapsarchitectuur,
ruimtelijke planning en sociaal-ruimtelijke analyse
TOPOS
Abonnement
Ja, ik wil een abonnement op TOPOS. Dit abonnement heeft een looptijd van een jaar. Na het
voldoen van de abonnementsgeld ontvang ik ook de eerdere nummers die TOPOS dat jaar uit
heeft gebracht. Het abonnementsgeld van 15 euro maak ik onder vermelding van mijn naam
en adres over op rekeningnummer 397090846 t.n.v. Genius Loci inzake Topos te Wageningen.
Naam (Bureau)
Straat
Postcode
Telefoonnummer
Woonplaats
E-mail
Plaats Datum Handtekening
Abonnement
Ja, ik wil een abonnement op TOPOS. Dit abonnement heeft een looptijd van een jaar. Na het
voldoen van de abonnementsgeld ontvang ik ook de eerdere nummers die TOPOS dat jaar uit
heeft gebracht. Het abonnementsgeld van 15 euro maak ik onder vermelding van mijn naam
en adres over op rekeningnummer 397090846 t.n.v. Genius Loci inzake Topos te Wageningen.
Naam (Bureau)
Straat
Postcode
Telefoonnummer
Woonplaats
E-mail
Plaats Datum Handtekening
Abonnement
Ja, ik wil een abonnement op TOPOS. Dit abonnement heeft een looptijd van een jaar. Na het
voldoen van de abonnementsgeld ontvang ik ook de eerdere nummers die TOPOS dat jaar uit
heeft gebracht. Het abonnementsgeld van 15 euro maak ik onder vermelding van mijn naam
en adres over op rekeningnummer 397090846 t.n.v. Genius Loci inzake Topos te Wageningen.
Naam (Bureau)
Straat
Postcode
Telefoonnummer
Woonplaats
E-mail
Plaats Datum Handtekening
topos.indd 49 11-11-2009 17:07:37

Stuur de ingevulde kaart in een voldoende gefrankeerde envelop naar:
TOPOS
Postbus 47
6700 AA Wageningen
Stuur de ingevulde kaart in een voldoende gefrankeerde envelop naar:
TOPOS
Postbus 47
6700 AA Wageningen
Stuur de ingevulde kaart in een voldoende gefrankeerde envelop naar:
TOPOS
Postbus 47
6700 AA Wageningen
topos.indd 50 11-11-2009 17:07:38

Ricky van Lingen
Redactie
Sjoerd van Telgen
Vormgeving
Sanne Broekhof
Redactie
Stijn Heukels
Redactie
Marlies Meijer
Redactie
Wouter Holtslag
Redactie
Diederik van der Loo
Eindredactie
Peter Davids
Redactie
COLOFON
TOPOS is de periodiek van de studierichtingen
Landschapsarchitectuur, Ruimtelijke
Planning en Sociaal-Ruimtelijke
Analyse van Wageningen Universiteit.
Het blad wordt gemaakt door studenten
en verschijnt driemaal per jaar.
Abonnementen
Een abonnement op het tijdschrift TOPOS
kost 15 Euro per jaar. Bij overmaking
van dit bedrag op rek.nr. 397090846 ten
name van TOPOS in Wageningen, krijgt
u de reeds verschenen nummers van
het betreffende jaar en de nieuwe nummers
toegestuurd. Een abonnement op
TOPOS loopt van januari tot december.
Opzeggingen dienen voor 1 december te
geschieden. Leden van de studievereniging
Genius Loci en medewerkers van de
leerstoelgroepen Landgebruiksplanning,
Landschapsarchitectuur en Sociaalruimtelijke
Analyse ontvangen TOPOS
gratis. Voor inlichtingen kunt u mailen
naar: st.topos@wur.nl
Redactie
Peter Davids, Sanne Broekhof, Wouter
Holtslag, Diederik van der Loo, Marlies
Meijer en Sjoerd van Telgen
Eindredactie
Diederik van der Loo
Vormgeving
Sjoerd van Telgen
Foto voor/ en achterkant
Peter Davids
Met medewerking van
Kristof van Assche en Joren Jacobs
Contactpersoon
Sanne Broekhof
Contact
st.topos@wur.nl
www.toposonline.nl
Druk
GVO Drukkers & Vormgevers, Ede
Oplage
550 exemplaren
Registratie
ISSN 1572-302X
TOPOS / 02 / 2003
topos.indd 51 11-11-2009 17:07:44

Foto: Peter Davids
topos.indd 52 11-11-2009 17:07:45