CLAIRLIEU

CLAIRLIEU 

TIJDSCHRIFT GEWIJD AAN DE 

GESCHIEDENIS DER KRUISHEREN 

ZESENTWINTIGSTE 

1968 

J A A R G A N G 

Aflevering 1 & 2 

JLICHTLAND - DIEST


TIJDSCHRIFT GEWIJD AAN DE 

GESCHIEDENIS DER KRUISHEREN 

ZESENTWINTIGSTE 

1968 

JAARGANG 

Aflevering 1 & 2 

LICHTLAND - DIEST

STUDIEN OVER DE OBSERVANTIE 

DER KRUISBROEDERS 

IN DE VIJFTIENDE EEUW 

door 

Dr. P. VAN DEN BOSCH 

Kruisbeer

WOORD VOORAF 

Nu deze STUDIBN als dissertatie worden aangeboden, gaan 

mijn gedachten uit naar wijlen professor Dr. J. F. Niermeyer, 

in leven hoogleraar in de middeleeuwse geschiedenis aan de Universiteit 

van Amsterdam, die op 12 december 1965 overleed. Hij 

immers was het die als eerste instemde met de keuze van het onderwerp 

en daarna voortdurend met nauwlettende zorg en belangstelling 

het onderzoek volgde, aanmoedigde en met waardevolle 

adviezen ondersteunde. Daar professor Niermeyer zelf een proefschrift 

verdedigd had waarin op grond van Luikse en Maastrichtse 

oorkonden een bijdrage geleverd werd tot de geschiedenis van 

burgerij en geestelijkheid in het Maasgebied tot in de dertiende 

eeuw, liet zich zijn belangstelling voor een nauw met de geschie 

denis van het Luikse verbonden geestelijke orde gemakkelijk verklaren. 

Enkele artikelen van zijn hand gaven bovendien blijk van 

zijn interesse voor het middeleeuwse kloosterleven. 

Prof. Niermeyer heeft dit onderzoek niet ten einde toe mogen 

begeleiden. Dankbaar voor het vele dat deze grote en veelzijdige 

geleerde mij geschonken heeft, blijf ik hem in diepe erkentelijkheid 

gedenken.

INHOUD 

Een tvoord vooraf ........ 5 

Bronnen en Literatuur 7 

Inleiding ......... 17 

I : Het begin van de hervorming in 1410 ... 30 

II: De observantie-beweging ..... 45 

III: De observantie in de voor 1410 gestichte kloosters 66 

IV : De stichtingen na 1410 105 

V: De Kruisbroeders en de zielzorg . . . . 124 

VI: De bibliotheken van de Kruisbroeders . . . 130 

VII: De Kruisbroeders en de Moderne Devoten . . 153 

Samenvatting, 163 - Resume, 167 - Zusammenjassung, 172 

- Summary, 111 

Bijlagen 183 

ILLUSTRATIES 

Orde van het H. Kruis, 1410 % 

Orde van het H. Kruis, 1410-1499 128 

Hs. Luik, Un. Bibl. 35 C, fol. 35 r" 48 

Hs. Luik, Un. Bibl. 35 C, fol. 4 r° 64 

Hs. Luik, Un. Bibl. 35 C, fol. 95 r° 160 

Hs. Luik, Un. Bibl. 102 D, fol. 112 r° 176

A. BRONNEN 

BRONNEN EN LITERATUUR 

De belangrijkste bron is het werk van A. van de Pasch, Definities der 

generate kapittels van de orde van het Heilig Kruis, 1410-1786. Dit 

werk is sinds enkele jaren persklaar en zal worden uitgegeven door de 

Koninklijke Commissie voor Geschiedenis in Belgie. Het manuscript 

is voor ieder te raadplegen bij voornoemde commissie te Brussel en 

bij de bewerker (Kreuzherrenkloster, Liebfrauental, (5466) Ehrenstein 

bei Neustadt, Deutschland). Voor hun bereidwilligheid het 

manuscript voor ieder ter raadpleging beschikbaar te stellen, wordt 

zowel Prof. Dr. F. Vercauteren, secretaris der commissie, als de 

bewerker hier hartelijk dank betuigd. 

Acta Capituli Windeshemensis, Ada van de Kapittelvergaderingen der 

Congregate van Windesheim, uitgegeven en van aantekeningen voorfcien 

door S. van der Woude, 's-Gravenhage 1953 (Kerkhistorische 

studien behorende bij het Nederlands Archief voor Kerkgeschie- 

denis, 6). 

E. Bacha, Catalogue des actes de ]ean de Baviere, 1390-1417, Liege 1898. 

, La chronique liegoise de 1402, Bruxelles 1900 (Comm. Roy. Hist). 

S. Balau-E. Fairon, Chroniques liegeoises, 2 vol., Bruxelles 1913-1931 

(Comm. Roy. Hist). 

St. Bormans-E. Schoolmeesters-E. Poncelet, Cartulaire de I'&glise Saint- 

Lambert a Liege, 6 vol., Bruxelles 1893-1933 (Comm. Roy. Hist). 

R. Brandts, Inventar des Archivs der Pfarrkirche St. Antonius in Wickrath, 

Diisseldorf 1957 (Landschaftsverband Rheinland, Inventare 

Nichtstaatlicher Archive, 4). 

G. Brom, Bullarium Trajectense Romanorum Pontijicum Diplomata ... 

in veterem episcopatum Trajectensem destinata, 2 vol., 's-Gravenhage 

1891-1896. 

D. D. Brouwers, Privileges aux Croisiers par le magistrat de Dinant en 

1491, in Namurcum, 12 (1935), p. 17-21. 

L. Bruggeman, Het archief van het klooster van Sint Agatha bij Kuik, in: 

Verslag van 's-Rijks oude archieven, Den Haag, 37 (1914).

BRONNEN EN LITERATUUR 9 

J. Busch, Des Augustinesprobstes Joh. Busch Chronicon Windeshemense 

und Liber de rejormatione monasteriorum, herausg. K. Grubbe, Halle 

1886 (Geschichtsquellen der Prov. Sachsen, 19). 

G. Chastellain, Chroniques des dues de Bourgogne, 1404-1474, 5 vol., 

ed., H. Kervijn de Lettenhove, Bruxelles 1863. 

L. Devillers, Cartulaire des comtes de Hainaut, t. Ill, Bruxelles 1886. 

F. Discry, Notice historique et nouvel inventaire des archives de la ville 

Huy, Huy 1962 (gestencilde uitgave). 

E. DE Dynter, Chronicon des dues de Brabant, 3 vol., ed. P. F. X. de 

Ram, Bruxelles 1854-1860 (Comm. Roy. Hist). 

E. Fairon, Regestes de la cite de Liege, 4 vol., Liege 1933-1939. 

, Chartes confisquees aux bonnes villes du pays de Liege et du cotnte 

de Looz apres la bataille d'Othee, 1408, Bruxelles 1937 (Comm. 

Roy-Hist.). 

Het Frensweger Handschrijt betrefjende de geschiedenis van de Moderne 

Devotie, uitgegeven door W. Jappe Alberts-A. L. Hulshoff, Gro- 

ningen 1958 (Werken van het Hist. Genootschap, 3e serie, nr. 82). 

Het Frensweger Handschrijt, uitgegeven door A. J. Bemolt van Loghum 

Slaterus, in zijn boek Het Klooster Frenswegen, Arnhem 1938. 

C. J. Gonnet-R. D. Baart de la Faille, Inventaris van het archief der 

stad Hoorn, Haarlem 1918. 

H. DE Gruijter, Constitutionum Hexapla, Zoeterwoude 1951. 

J. Habets, De archieven van het kapittel der hoogadellijke (vorstelijke) 

rijksabdij Thorn, 2 din., Den Haag 1889-1899. 

L. Heere, Inventaris van het archief van het Kruisherenklooster te Maas- 

eik, 1961 (in handschrift berustend in het archief van de orde der 

Kruisheren te Leuven). 

C. R. Hermans, Annales canonicorum regularium S. Augustini ordinis 

Sanctae Crucis, 3 vol., Silvaeducis 1858, en Index, Diest 1953. 

Itineraires de Philippe le Hardi et de ]ean sans Peur, dues de Bourgogne, 

1363-1419, d'apres les comptes de depenses de leur Hotel recueillis 

et mis en ordre par E. Petit, Paris 1887. 

Jacobus Traiecti alias de Voecht, Narratio de inchoatione domus cleri- 

corum in Zwollis. Met akten en bescheiden betreffende dit fraterhuis, 

uitgegeven door M. Schoengen, Amsterdam 1908 (Werken van het 

Hist. Genootschap, 3e serie, nr. 13). 

A. Miraeus-F. Foppens, Opera Diplomatica, 4 vol., Louvain-Bruxelles 

1723-1748. 

Enguerrand de Monstrelet, Chronique, 1400-1444, 6 torn., ed. L. 

Douet d'Arcq, Paris 1857-1862 (Soc. de l'Hist. de France). 

Oorkonden van de Broeders van het Getwene Leven, uitgegeven en vertaald 

door J. H. Hofman, in Archiej voor de geschiedenis van het aartsbisdom 

Utrecht, 2 (1875), p. 272-275.

10 STUDIEN OVER DE OBSERVANTIE 

A. van DE Pasch, Definities der generate kapittels van de orde van het 

Heilig Kruis, 1410-1786 (manuscript). 

, De tekst van de constitutes der Kruisheren van 1248, in Hand. Kon. 

Comm. Gesch. Brussel, 111 (1952), p. 1-96. 

Rekeningen van het bisdom Utrecht, 1378-1373, Eerste deel, uitgegeven 

door K. Heeringa, Utrecht 1926 (Werken van het Hist. Genootschap, 

3e serie, nr. 50). 

L. Reypens, Kleine Dietsche teksten in een handschrift uit Clairlieu, in 

Ons Geestelijk Erf, 19 (1945), p. 226-232. 

G. F. Sandberg, Archivalia van het klooster der Kruisbroeders te Schie 

dam, 1442-1554 (getypte inventaris, Den Haag, Alg. Rijksarchief, 

1960-1961). 

Jean de Stavelot, Chronique, 1388-1449, ed. A. Borgnet, Bruxelles 

1861 (Comm. Roy. Hist.). 

J. de Theux de Montjardin, Le chapitre de Saint-Lambert a Liege, 4 

torn., Bruxelles 1871-1872. 

Thomas Hemerken a Kempis, Opera omnia, 8 Bde., herausg. M. J. Pohl, 

Freiburg i.Breisgau 1910-1922. 

Die Urkunden Kaiser Sigmunds, Band I 1410-1424, von W. Altman, 

Innsbruck 1896 (Regesta Imperii XI). 

B. LITERATUUR 

J. Acquoy, Het klooster te Windesheim en zijn invloed, 3 din., Utrecht 

1875-1880. 

J. H. Aerts, Boekencatalogus uit de 15e eeuw van het Kruisherenklooster 

te Hoei, in Ons Geestelijk Erf, 23 (1949), p. 335-338. 

W. Jappe Alberts, Zur Historiographie der Devotio moderna und ihrer 

Erforschung, in Westfalische Forschungen, 11 (1958), p. 5-67. 

A. van Asseldonk, Het brevier van de Kruisheren, in Clairlieu, 2 (1944), 

p. 7-144. 

, Handschriften van Kruisheren, in Clairlieu, 14 (1956), p. 65-87. 

, Franciscus Vaes van longeren, in Clairlieu, 15-16 (1957-1958). 

, De Odilia-preek van 1439, in Clairlieu, 17 (1959), p. 26-52. 

G. van Asseldonk, De Nederlanden en het Westers Schisma tot 1398, 

Utrecht 1955. 

St. Axters, Geschiedenis van de vroomheid in de Nederlanden, 4 din., 

Antwerpen 1950-1960. 

E. Barnikol, Studien zur Geschichte der Bruder vom gemeinsamen Leben, 

Tubingen 1917 (Erganzungsheft zur Zeitschrift fur Theologie und 

Kirche). 

J. Bartier, Bourgondie's indringen in het prinsbisdom Luik, in Algemene 

Geschiedenis der Nederlanden, deel 3, Utrecht etc. 1951, p. 299-302.


E. Beck, The order of the Holy Cross (Crutched Friars) in England, in 

Transactions of the royal historical society, 3 s. 7 (1913), p. 191-208. 

U. Berliere, Monasticon Beige, torn. I : Province de Namur et de Hainaut, 

2 livr. Maredsous-Liege 19612, torn. II : Province de Liege, 3 livr. 

Maredsous-Liege, livr. 1, 2, 19622, livr. 3, 1955. 

Bibliotheca Manuscripta Fratrum Ord. S. Crucis, I en II, Sint-Agatha 1951 

(gestencilde uitgave). 

F. van de Borne, De observantie-beweging en het ontstaan der provincie 

Germania Inferior, in Collectanea Franciscana Neerlandica, II (1931), 

p. 133-236. 

, Geert Groote en de moderne devot'ie in de geschiedenis van het 

Middeleeuwse kloosterwezen, in Studia Catholica, 16 (1940), p. 397- 

414 ; 17 (1941), p. 120-133, 197-209 ; 18 (1942), p. 19-20, 203-224. 

J. van den Bosch, Le convent des Croisiers de Lannoy 1474-1792, in 

Clairlieu, 13 (1955), p. 3-43. 

, De „cultus crucis" in de Kruisherenorde, in Rond inhoud en beleving 

van de spiritualiteit der orde van het Heilig Kruis, Diest 1955, p. 

101-124. 

R. van Bract, De Blijde Inkomst van de hertogen van Brabant Johanna 

en Wenceslas, Leuven 1956 (Standen en Landen, 13). 

D. A. Brinkerink, Biographieen van beroemde mannen uit de Deventerkring, 

in Archief voor de geschiedenis van het aartsbisdom Utrecht, 

27 (1901), p. 400-423 ; 28 (1902), p. 1-37, 225-276, 321-343 ; 

19 (1903), p. 1-39. 

A. Buchet, Le prieure des Croisiers de Brandenbourg a Raeren, 1477- 

1784, Verviers 1948. 

J. Bulloch, The Crutched Friars, in Records of the Scottish church history 

society, X (1949), p. 89-106. 

F. Cayre, Patrologie et histoire de la Theologie, 3 tomes, Paris 1944-1945. 

M. Colson, Het Kruisherenklooster te Maaseik tijdens de Franse Revolutie, 

in De Kruisheren te Maaseik, 1476-1797, 1855-1955, Maaseik 

1955, p. 141-214. 

, De eigendommen der Kruisheren van Maaseik onder en na de Franse 

Revolutie (1797-1855), in Het Oude Land van Loon, 11 (1956), 

p. 121-160. 

L. H. Cottineau, Repertoire Topo-Bibliographique des Abbayes et Prieu- 

res, 2 vol., Macon 1935-1937. 

C. van Dal, Rond ,,Vestis Nuptialis", in Clairlieu, 11 (1953), p. 3-29. 

, De Kruisheren in de geschiedenis, Diest 1956. 

, Cistercienzer-literatuur op de Kruisherenboekerijen, in Ctteaux in de 

Nederlanden, 7 (1956), p. 291-294. 

F. Danhaive, Les Croisiers de Namur, in Le Guetteur Wallon, 8 (1931), 

p. 25-28. 

J. Daris, Histoire du diocese et de la principaute de Liege pendant le 

XVe siecle, Liege 1887.

12 STUDIfiN OVER DE OBSERVANTIE 

E. Delaruelle-E. R. Labande-P. Ourliac, UBglise au temps du Grand 

Schisme et de la crise conciliate, 1378-1449, Paris 1962 (A. Fuche- 

V. Martin, Histoire de l'Eglise depuis les origines jusqu'a nos 

jours, 14). 

S. Drost, Geschiedkundig overzicht van het Kruisherenklooster te Hoorn, 

in Geschiedkundige Bladen, 2 (1906), p. 177-190. 

A. Durand, Le prieure de Saint Ursin a Lignieres-la-Doucelle, in Clairlieu, 

22 (1964), p. 3-90. 

, Les Croisiers en Normandie, Le prieure Sainte-Croix de Caen, in 

Clairlieu, 25 (1967). 

, Les Croisiers en Bretagne, Le prieure de Saint Georges (manuscript). 

E. Fontaine, Les Croisiers de Liege en face de la Suppression, in Clairlieu, 

7 (1949), p. 14-39. 

, Mgr. Jacques Dubois et la fin du prieure de Carignan, in Clairlieuf 

8 (1950), p. 49-66. 

- -, La fin de Clair-lieu, in Clairlieu, 9 (1951), p. 6-42. 

J. Francino, Geschiedenis van de Orde der Kruisheren, Utrecht 1948 

(Batavia Sacra 3). 

O. Gatzweiler, Die Liturgischen Handschriften des Aachener Munsterstifts, 

Miinster 1926. 

L. Genicot, L'Economie rurale Namuroise au Bas Moyen Age, t. II Les 

Hommes-La noblesse, Louvain I960. 

A. Grosche, Geschichte des Klosters Glindfeld, Bigge-Ruhr 1957. 

R. Haass, Die Kreuzherren in den Rheinlanden, Bonn 1932 (Rheinisches 

Archiv Veroffentlichungen des Instituts fiir geschichtliche Landeskunde 

der Rheinlande an der Universitat Bonn, 23). 

, Spatmittelalterliche Rejormbestrebungen im niederldndisch-niederrheinischen 

Raum und der Kreuzherrenorde, in Annalen des Hist. Vereins 

f. d. Niederrhein, 144-145 (1946-1947), p. 44-62. 

, Devotio moderna in der Stadt Koln im 15. und 16. ]ahrhundert, in 

Veroffentlichungen des Kolnischen Geschichtsvereins, 25 (I960), p. 

133-154. 

H. P. A. van Hasselt, Geschiedenis van het klooster der Kruisheren te 

Maastricht, in Publ. de la Soc. hist, et arch, dans le Limbourg, 39 

(1903), p. 1-137. 

, Geschiedenis van het klooster der Kruisheren te Wickrath, in Geschiedkundige 

Bladen, 2 (1906), p. 17-37. 

J. M. Hayden, The croisiers in England and France, in Clairlieu, 22 

(1964), p. 91-110. 

L. Heere, Het Roermondse Kruisherenklooster, in Publ. de la Soc. hist. 

et arch, dans le Limbourg, 11 (1941), p. 6-28. 

, Uit de Librije van Sint Pietersdal te Hoorn, in Clairlieu, 9 (1951), 

p. 75-79. 

, Het Kruisherenklooster te Maaseik voor de Franse Revolutie, in De 

Kruisheren te Maaseik, 1476-1797, 1855-1955, Maaseik 1955, p. 

9-77.


, Het Kruisherenklooster te Venlo, in Publ. de la soc. hist, et arch. 

dans le Limbourg, 92-93 (1956-1957), p. 235-368 ; 94-95 (1958- 

1959), p. 209-300. 

O. Hendriks, Gerardus Geldenhouwer Noviomagus, in Studia Catholica, 

31 (1956), p. 128-149, 176-196. 

P. J. ter Horst, Ter Apel en Zandberg, in Archief Aartsbisdom Utrecht, 

2 (1875), p. 321-335. 

J. Huyben, De verspreiding der Nederlandse spiritualiteit in het buitenland 

en in de 14e en 15e eeuw, in Ons Geestelijk Erf, 24 (1930), p. 

168-182. 

, ]an van Schoonhoven, leerling van de Zalige ]an van Ruysbroec, in 


L. Indestege, Bij het 700-jarig bestaan van de orde van het Heilig Kruis, 

in Het Oude Land van Loon, 16 (1961), p. 201-219. 

A. G. Jongkees, Staat en kerk in Holland en Zeeland onder de Bourgondische 

hertogen, 1425-1477, Groningen 1942. 

H. Keussen, Die Matrikel der Universitat Koln, 1389-1559, 3 Bde., Bonn 

1928-1931. 

E. Kittel, Das Kreuzherrenkloster Falkenhagen, in Dona Westfalica Georg 

Schruber zum 80. Geburtstage, Minister 1963, p. 137-166. 

D. Knowles, The religious Orders in England, 3 vols., Cambridge 1959. 

G. Kurth, La cite de Liege au moyen age, 3 vol., Bruxelles 1910. 

A. Lallemant, La lutte des Etats de Liege contre la maison de Bourgogne, 

1390-1492, Bruxelles z.j. 

J. Leclercq, Initiation aux auteurs monastiques du Moyen Age, Paris 

1957. 

, Aux sources de la spiritualite occidentale, Paris 1964. 

, Temoins de la spiritualite occidentale, Paris 1965. 

J. Lejeune, Liege et son pays. Naissance d'une patrie (XIHe-XIVe siecles), 

Liege 1948. 

W. Lourdeaux-E. Persoons, De statuten van de Windesheimse Mannenkloosters 

in handschrift en druk, in Archief voor de geschiedenis van 

de Katholieke Kerk in Nederland, 6 (1964), p. 180-224. 

Les manuscrits des Croisiers de Huy, Liege et Cuyk au XVe siecle, Expo 

sition-Catalogue, Liege 1951 (waarin artikelen van A. van de Pasch - 

J. Stiennon - M. Lavoye). 

K. O. Meinsma, Middeleeuwsche bibliotheken, Zutphen 1903. 

K. Menne, Deutsche und Niederlandische Handschriften, 2 Bde., Koln 

1931 (Mitteilungen aus dem Stadtarehiv von Koln). 

G. Meyer, Een Hollandse kloosterhervorming in de 15e eeuw, in De Katholiek, 

146 (1914), p. 113-150. 

A. Minder, La rivalite Orleans-Bourgogne dans la principaute de Liege, 

Venders 1954. 

E. de Mqreau, Histoire de V&glise en Belgique, 5 tomes, Bruxelles 19452- 

1952. 

, UOrigine des Croisiers Beiges, in Clairlieu, 3 (1945), p. 7-12.


Th. Paas, Die Pfarre St. Maria-Lyskirchen zu Koln in ihrer geschichtlichen 

Entwicklung, Koln 1932. 

A. van DE Pasch, De Codex Pontis Coeli en de Codex Coloniensis, in 

Clairlieu, 6 (1948), p. 66-78. 

, Ret Kruisherenklooster te Glindfeld, in Clairlieu, 10 (1952), p. 

41-53. 

, Het klooster Clairlieu te Hoei en zijn prioren-generaal, 1210-1796, 

in Clairlieu, 17 (1959), p. 65-112 ; 18 (I960), p. 13-70. 

R. A. S. Piccardt, Bijzonderheden uit de geschiedenis der stad Goes, 

Goes 1865. 

E. Poncelet, Les vicaires generaux et les scelleurs de Veveche de Liege, 

in Bulletin de la soc. d'Art et d'hist. du diocese de Liege, 29 (1938), 

p. 2-81 ; 30 (1939), p. 1-62. 

R. R. Post, Kerkgeschiedenis van Nederland in de Middeleeuwen, 2 dl., 

Utrecht-Antwerpen 1947. 

, De Moderne devotie Geert Groote en zijn stichtingen, Amsterdam. 

19502. 

, Een religieuse beweging in de I]sselvallei, in Academiedagen van de 

Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, 3 (1950), 

p. 164-181. 

, De oorsprong der Kruisbroeders in Nederland, in Archief voor de 

geschiedenis van de Katholieke Kerk in Nederland, 5 (1963), p. 

243-253. 

A. Ramaekers, De privileges der Kruisherenorde vanaf haar ontstaan tot 

aan het concilie van Trente, in Clairlieu, 1 (1943), p. 9-82. 

, De Kruisheren als Ordo canonicus, in Rond inhoud en beleving van 

de spiritualiteit der orde van het Heilig Kruis, Diest 1955, p. 47-100. 

J. S. Renier, Histoire d'Andrimont lez Verviers et de I'ancienne commune 

des Croisiers y annexee, Verviers 1886. 

E. Richardson, Geschichte der FamHie Merode, 2 Bde., Prag 1877. 

Th. van Riemsdijk, Tresorie en kanselarij van de Graven van Holland en 

Zeeland uit het Henegouwsche en Beijersche huis, 's-Gravenhage 

1908. 

B. Rottgen, Bruggen und Born im Schwalmtal, Kempen-Rhein 1934. 

L. J. Rogier, Geschiedenis van het Katholicisme in Noord-Nederland in 

de zestiende en zeventiende eeuw, 2 dl., Amsterdam 1947. 

H. van Rooijen, De oorsprong van de Orde der Kruisheren of Kruis 

broeders. De Geschiedbronnen, Diest 1961. 

, Les origines des Croisiers, in Bulletin de la soc. d}art et d'hist. du 

diocese de Liege, 42 (1961), p. 87-113. 

, Kruisheren, in Liturgisch Woordenboek, dl. 2, Roermond-Maaseik 

1958-1967, kol. 1397-1405. 

A. G. Roos, Het enig overgebleven boek in het klooster Ter Apel, in 

Het Boek, 2 (1915), p. 33-34. 

J. de Rooy, Gerard Zerbolt van Zutphen, dl. I, Leven en Werken, Nijme- 

gen 1936 (niet verder verschenen).


H. Russelius, Chronicon Cruciferorum sive synopsis memorabilium Sacri 

et Canonki Ordinis Sanctae Cruets, Coloniae 1635 (fotomechanische 

herdruk, Diest 1964). 

M. Schoengen, De oorkonden uit het archief van het Fraterhuis te Zwolle^ 

in Nederlandsch Archievenblad, 15 (1906-1907), p. 12-42. 

, Monasticon Batavum, 3 dl., Amsterdam 1941-1942 met Supplement 

door D. de Kok. 

E. Schoolmeesters, Notice concernant un manuscrit de Vancienne abbaye 

de Saint Jacques a Liege, relatif au schisme de Thierry de Perwez, 

1406-1408, in Compte rendu des seances de la comm. roy. d'hist. ou 

recueil de ses bulletins, 4e serie, 5 (188), p. 6-63. 

A. F. Schuitema, Het klooster Ter Apel, Groningen 1966. 

J. Schwarz, Bedeutung und Wesenart, Entstehung und Schicksale des 

Kreuzbruderklosters Schwarzenbroich, in Beilage zum amtlichen 

Schullblat fur den Regierungsbezirk Aachen, Aachen (1955), p. 25-32.. 

E. L. Strubbe-L. Voet, De chronologie van de middeleeuwen en de moderne 

tijden in de Nederlanden, Antwerpen-Amsterdam I960. 

J. Theele, Aus der Bibliothek des Kolner Kreuzbruderklosters, in Mittelalterliche 

Handschriften, Festschr. fur M. Degering, Koln 1926,, 

p. 253-263. 

C. UyTTENBROECK, Le droit penitentiel des Religieux de Boniface VIII a 

Sixte IV, Gembloux 1925. 

F. Vandenbroucke, Nouveaux milieux, nouveaux problemes du XHe au 

XVIe siecle, in J. Leclercq, F. Vandenbroucke-L. Bouyer, La 

spirituality du Moyen Age, Paris 1961 (Histoire de la spiritualite- 

chretienne, t. 2), 2me partie, p. 275-646. 

, Culte liturgique et priere intime dans la monachisme au moyen age, 

in La Maison Dieu, 69 (1962), p. 56-66. 

A. J. van de Ven, Het Kruisbroedersconvent te Schiedam, in Bijdragen 

voor de gesch. van het bisdom Haarlem, 43 (1925), p. 368-422. 

, Een Arnhemse studiebeurs, in Gelre, Bijdragen en Mededelingen, 30 

(1927), p. 51-55. 

T. J. van DE Ven, Dr. C. R. Hermans, Leven en iverk van de pionier van 

de Noordbrabantse geschiedschrijving in de 19e eeuw, in Brabantia,. 

1 (1958), p. 183-206, 211-234. 

L. Verschueren-G. Ibelings, Jerusalem, Venray 1938. 

L. Verschubren, Handschriften, afkomstig uit het klooster Jerusalem te- 

Venray, in Publ. de la Soc. hist, et arch, dans le Limbourg, 85 (1949),. 

p. 693-730. 

M. Vinken, De spiritualiteit der Kruisheren, Antwerpen 1954. 

, Croisiers, in Dictionnaire d}histoire et de geographie ecclesiastiquesr 

torn. 13, kol. 1042-1062. 

C. van DE Wansum, Het ontstaan en de geschiedenis van de Broederschap* 

van het Gemene Leven tot 1400, Leuven 1958.


H. U. Weiss, Die Kreuzherren in Westjalen, (Inaugural-Dissertation zur 

Erlangen des Doktorgrades der Philosophischen Fakultat der West- 

falischen Wilhelms Universitat zu Miinster, Westfalen 1958), uit- 

gegeven in Clairlieu, 20-21 (1962-1963). 

L. Wilmotte, Notice historique sur le couvent des Croisiers de Huy, 

Huy z.j. 

J. M. van Winter, Ministerialiteit en Ridderschap in Gelre en Zutphen, 

Groningen 1962. 

M. van Woerkum, Florentius Radewijns; Leven, geschriften, persoonlijkheid 

en ideeen, in Ons Geestelijk Erf 23 (1949), p. 337-364. 

E. Ypma, Het generaal kapittel van Sion, zijn oorsprong, ontwikkeling en 

tnrichting, Nijmegen-Utrecht 1949.

INLEIDING 

De oorsprong van de Nederlands-Belgische orde van het Heilig 

Kruis of de orde van de Kruisbroeders of Kruisheren is in de loop 

van de eeuwen een voorwerp van bestudering geweest voor leden 

en ook niet-leden van deze orde. De resultaten hiervan wijken van 

elkaar af en zijn niet ten voile bevredigend. In de vijftiende en 

zestiende eeuw beschouwden enkele onbekend gebleven historici uit 

de orde de heilige Helena, de moeder van Constantijn de Grote, 

als stichteres, anderen stelden het begin pas in de dertiende eeuw 

en schreven de stichting toe aan vijf clerici uit het land van Luik. 

In 1635 noemde de Kruisbroeder Henricus Russelius in zijn 

Chronkon cruciferorum she synopsis memorabilium sacri et canonici 

ordinis sanctae cruets als stichter Theodorus (Theodoricus, 

Diederik) van Celles. Deze zou in 1209 afstand gedaan hebben van 

een canonikaat, dat hij in 1191 te Luik verkregen had, en zich met 

enige gezellen gevestigd hebben in Hoei nabij een kapel, toegewijd 

aan de heilige Theobaldus, om daar te leven volgens de regel van 

de heilige Augustinus. Zij vormden de kern, waaruit de orde gegroeid 

zou zijn. Een hedendaags historicus, H. van Rooijen, zoekt 

het ontstaan van de orde niet in Hoei, maar in Seilles (Seyl) aan 

de Maas, twaalf kilometer ten zuiden van Hoei, en vraagt zich af 

of de naam van de stichter niet Theodorus van Seilles was in plaats 

van Theodorus van Celles \ 

Tot op heden ontbreekt een document, dat het eerste ontstaan 

van de orde ontsluiert en het zal ook aan de historici uit het verleden, 

gezien hun uiteenlopende verhalen, niet ter beschikking 

gestaan hebben. 

H. VAN Rooijen, De oorsprong van de orde der Kruisbroeders of Kruisheren. 

De Geschiedbronnen, Diest 1961 ; eveneens gepubliceerd in het tijdschrift Clairlieu, 

19 (1961). Van Rooijen vermeldt hier de tot nu toe bekende oorsprongsverhalen 

en geeft tevens een uitvoerige literatuurlijst. Zie ook H. van Rooijen, Les origines 

des Croisiers, in Bulletin de la Societe d'art et d'histoire du diocese de Liege. 42 

(1961), p. 87-113.


Stellig is de oorsprong van de orde te zoeken in de eerste helft 

van de dertiende eeuw. Immers, de documenten, die de fundering 

voor de geschiedenis van de orde van het Heilig Kruis vormen, 

dateren uit de jaren 1247 tot 1254. Zij zijn niet in origineel bewaard, 

maar in afschrift in cartularia. Het zijn enige pauselijke 

oorkonden, die gericht zijn aan de bisschoppen van Luik en Lincoln 

betreffende de Kruisbroeders in hun diocesen, namelijk in Clams 

Locus - volgens Van Rooijen Seilles, volgens anderen Hoei -, in 

Namen en Whaplode2. Deze oorkonden duiden aan, dat de Kruis 

broeders reeds circa 1247-1254 nederzettingen hadden in de Zuidelijke 

Nederlanden en Engeland, en dat derhalve hun orde, de tijd 

die voor verspreiding nodig was in aanmerking genomen, zeker een 

aantal jaren voor 1247 was gesticht. 

De voornaamste oorkonde is die van paus Innocentius IV, gedateerd 

1 oktober 1248 en gericht aan de Prior Sancte Crucis de Claro 

Loco 3. Het is de oorkonde, die de pauselijke kanselarij gebruikte 

voor het verlenen van privileges aan de Benedictijnen, Augustijnen 

en Praemonstratensers. De orde werd hierin een Ordo canonicus 

genoemd, qui secundum Deum et beati Augustini regulam in eadem 

ecclesia institutus esse dignoscitur. In latere pauselijke en bisschop- 

pelijke oorkonden werd de orde als zodanig betiteld : ordo sancti 

Augustini canonicorum regularium cum cruce of ordo sanctae crucis 

canonicorum regularium sub regula Sancti Augustini. 

De levenswijze, waartoe de eerste Kruisbroeders zich zeer aange- 

trokken voelden, was derhalve die van de Reguliere Kanunniken. 

Deze levenswijze kenmerkte zich vooral door de zorg voor de litur- 

gische eredienst, de stabilitas loci d.w.z. binding aan een bepaalde 

kerk, en de vita apostolica d.w.z. gemeenschappelijke eigendom en 

zielzorg \ 

Eind oktober van hetzelfde jaar 1248 volgde een opdracht van 

paus Innocentius IV aan de bisschop van Lincoln en de elect van 

Luik de statuten, die de Kruisbroeders in hun diocesen voor zich 

hadden opgesteld om hun gekozen levenswijze meer in bijzonder- 

2 Van Rooijen, De oorsprong van de orde, p. 197-210 : hier wordt naar vroegere 

uitgaven verwezen. Whaplode ligt in Lincolnshire. 

3 A. Potthast, Regesta Pontificum Romanorum, vol. I, Berlin 1875, nr. 13036. 

4 A. Ramaekers, De Kruisherenorde als ,,Ordo Canonicus", in Rond inhoud en 

beleving van de spiritualiteit der orde van het Heilig Kruis, Diest 1955, p. 47-100. 

Ramaekers verwijst hier naar de oorkonden, waarin de orde werd betiteld als ordo 

canonicus en omschrijft de inhoud van het kanonieke ideaal.

INLEIDING 19 

heden in te richten, te onderzoeken en, indien het nuttig bleek, 

goed te keuren. Alleen van de elect van Luik is bekend, dat hij op 

31 december 1248 aan de pauselijke opdracht gehoor gaf. Deze 

statuten waren, zoals de paus mededeelde, ontleend aan die van de 

Dominicanen, die aanvankelijk eveneens de levenswijze van de 

Reguliere Kanunniken gekozen hadden5. A. van de Pasch kon 

met behulp van kopieen uit de vijftiende en zestiende eeuw een 

uitgave van deze statuten bewerken 6. 

Na de eredienst, het gemeenschappelijk leven, de kleding en de 

opname van nieuwe leden in de orde, werd in deze statuten het 

bestuur van de orde geregeld. Aan het hoofd van elk klooster stond 

een prior, en aan het hoofd van de orde een prior-generaal. De 

prior van Hoei heeft tot aan de Franse Revolutie deze laatste functie 

vervuld. Deze prior-generaal werd in het bestuur van de orde bijgestaan 

door vier raadsheren, definitoren genaamd. Zij werden 

gekozen door een generaal-kapittel, een jaarlijkse vergadering van 

de prioren van alle kloosters. Dezen mochten vergezeld zijn van een 

of twee medebroeders overeenkomstig de grootte van hun kloosters. 

Het generale kapittel had tot taak de belangen van de orde te 

bespreken en naar gelang het nodig was besluiten uit te vaardigen. 

Het had zelfs de macht de statuten te veranderen. Hiervoor was 

noodzakelijk, dat drie achtereenvolgende generale kapittels zich 

voor verandering hadden uitgesproken 7. De prior-generaal en zijn 

definitoren formuleerden de besluiten en de statutenveranderingen. 

Een prior werd voor het leven gekozen door de leden van het 

klooster en door de prior-generaal of zijn vertegenwoordiger bevestigd. 

Sedert de vijftiende eeuw legde de prior-generaal bij de 

stichting van een klooster het bestuur hiervan veelal eerst in handen 

van een rector, totdat het klooster een zelfstandige status kon voeren. 

De prior stelde de consilio sentorum een supprior aan, die hem 

in het bestuur diende bij te staan. Al de kloosters behoorden jaarlijks 

gevisiteerd te worden, hetzij door de prior-generaal, die hiertoe 

om de drie jaar verplicht was, hetzij door visitatoren. Aanvankelijk 

dienden de prioren de van hun klooster uit gestichte kloosters te 

6 Van Rooijen, De oorsprong van de orde, p. 204-407. 

• A. van de Pasch, De tekst van de constitutes der Kruisheren van 1248, in 

Hand. Kon. Comm. Gesch. te Brussel, 117 (1952), p. 1-96. 

Twee achtereenvolgende kapittels moesten zich voor een verandering uitspreken 

(ordinatio, confirmatio). Op het derde kapittel konden dan de definitoren de 

verandering tot een definitio (bepaling) maken.


visiteren, sedert de vijftiende eeuw werden de visitatoren ieder jaar 

opnieuw door het generate kapittel benoemd8. 

Deze organisatie van het bestuur van de orde wijst er eens te 

meer op, dat de orde in 1248 reeds verspreid was en zich niet 

beperkte tot twee of drie kloosters. 

De orde van het Heilig Kruis ontving na 1248 nog talrijke privi 

leges. A. Ramaekers heeft er een onderzoek naar ingesteld en ze 

toegelicht9. Het meest opvallende privilege is dat uit het jaar 1318. 

Paus Johannes XXII bevestigde niet alleen de vroeger verkregen 

privileges, maar breidde deze uit. Hij gaf de leden van de orde 

êrlof te preken en biecht te horen en stond ook toe om eenmaal 

per jaar in elke parochie en kerk aalmoezen te vragen10. Menig 

historicus heeft hieruit de conclusie getrokken, dat de prior-generaal 

deze rechten had aangevraagd, omdat de Kruisbroeders zich meer 

op de zielzorg wensten toe te leggen, zoals de bedelmonniken, die 

deze rechten sinds hun stichting bezaten. Deze privileges van 1318 

kunnen inderdaad voor de orde geheel nieuw zijn, ze kunnen echter 

ook bevestiging zijn van een praktijk, die sinds lang in de orde 

gevestigd was. Juist omdat de eerste Kruisbroeders bij het ontwer- 

pen van hun statuten zich baseerden op die van de Dominicanen en 

de levenswijze van de Reguliere Kanunniken kozen, ligt het voor 

de hand, dat zij verlangden te preken en biecht te horen. Bepaalde 

instanties zouden circa 1318 deze praktijk betwist kunnen hebben. 

Dit is heel goed mogelijk. Immers de pausen Bonifatius VIII, 1294- 

1303, en Clemens V, 1305-1314, hebben de rechten van de klooster- 

lingen betreffende het preken, biechthoren en begraven beperkt. 

Het gevolg was, dat kloosterorden zich op oude privileges gingen 

beroepen xl. Ook de orde van het Heilig Kruis kon om die reden 

gemeend hebben zich bij monde van de prior-generaal tot de paus 

te moeten wenden. 

s Van de Pasch, De tekst van de constitutes, p. 78-91. 

9 A. Ramaekers, De privileges der Kruisherenorde vanaf haar ontstaan tot aan 

het concilie van Trente, in Clairlieu, 1 (1943), p. 9-82. 

10 Ramaekers, a.w., p. 45-55. 

11 A. Potthast, Regesta Pontificum Romanorum, nr. 24913. G. Brom, Bullarium 

Trajectense, vol. 1, 's-Gravenhage 1891, nr. 940. Zie ook A. Ramaekers, De privi 

leges der Kruisherenorde, p. 47 en C. Uyttenbroeck, Le droit penitentiel des 

Religieux de Boniface VIII a Sixte IV, Gembloux 1925, p. 4-8.

INLEIDING 21 

Intussen had de orde zich meer verspreid over West-Europa r\ In 

het gebied van het huidige Belgie waren behalve te Hoei en Namen, 

ook kloosters gesticht te La Chantoire (Verviers), Luik, Doornik, 

Suxy ; in Frankrijk te Toulouse, Parijs, Condren, Caen en Saint 

Ursin ; in Engeland behalve te Whaplode, ook zeker te Londen ; 

in het tegenwoordige Nederland te Asperen 13. 

Het is niet duidelijk op wat voor werkzaamheden de Kruisbroeders 

in deze kloosters zich naast hun koorgebed toelegden. Het is 

wel opmerkelijk, dat zij zich meestal vestigden midden in de steden, 

een praktijk, die gebruikelijk was bij monniken, die zich op de 

zielzorg wensten toe te leggen. Saint Ursin lag in een nu nog uitgestrekt 

bos in het departement Mayenne, maar hier namen de 

Kruisbroeders de verpleging van zieken nabij een geneeskrachtige 

bron op zich. 

Kruisbroeders uit de zestiende en zeventiende eeuw maakten in 

hun lijsten van kloosters melding van verscheidene steden en dorpen, 

waar de Kruisbroeders zich gevestigd hadden 14, o.a. in Enge 

land. Zij wisten echter niets over hun ontstaan en hun ondergang. 

In de loop van de veertiende eeuw blijken meer Kruisbroederkloosters 

verdwenen te zijn dan gegrondvest. 

Voor het begin van de vijftiende eeuw is het aantal kloosters 

nauwkeuriger te bepalen, namelijk in Belgie Hoei, Luik, Namen, 

Suxy, Virton en Doornik, in Nederland Asperen, Sint Agatha en 

Venlo, in Duitsland Beyenburg, Keulen, Hohenbusch, Schwarzenbroich 

en Aken. Het aantal kloosters in Frankrijk is slechts bij 

benadering te bepalen : Parijs, Toulouse, Caen, Saint Ursin, Saint 

Georges, Buzangais, Salignac, Varennes-sur-AUier, Condren, Carignan 

(eertijds Ivoix) en waarschijnlijk ook Laines-aux-Bois en 

Watten. Hoeveel kloosters er in Engeland waren is nauwelijks vast 

te stellen 15. 

12 Voor de ligging van plaatsen, waar de Kruisbroeders zich gevestigd hebben kan 

men de in dit boek zich bevindende kaarten raadplegen. 

13 Voor een kort en verantwoord overzicht zie A. van de Pasch, Het klooster 

Clairlieu te Hoei en zijn prioren-generaal, 1210-1796, in Clairlieu, 17 (1959) D 

65-112 ; 18 (1960), p. 13-70. 

14 Russelius laat een lijst aan zijn Chronicon voorafgaan ; P. Halloix, De omni 

bus rebus concernentibus ordinem fratrum Sanctae Cruets, een handschrift uit 1596 

bewaard in de kloosterbibliotheek te Sint Agatha bij Cuyk. 

15 J. M. Hayden, The Crosiers in England and France, in Clairlieu, 22 (1964) 

p. 91-110.


De vijftiende eeuw is een nieuwe bloeiperiode voor de orde 

geworden. Er werden op zijn minst zeven en dertig nieuwe kloosters 

gesticht, echter bijna alleen in Belgie, Nederland en Duitsland. 

Daarna kwam een omkeer. Tengevolge van de hervorming in En- 

geland en de Noordelijke Nederlanden werden de kloosters aldaar 

opgeheven, en tevens enkele kloosters in Westfalen en het Rijnland. 

In de zeventiende eeuw, onder het bestuur van prior-generaal 

Renerus Augustinus Neerius, 1619-1648, ontstonden wederom be- 

nauwende verwikkelingen. Deze prior-generaal moest het hoofd 

bieden aan pogingen van sommige kloosters in het Rijnland en in 

het Nederlandse taalgebied om meer onafhankelijk van de prior- 

generaal en het generate kapittel te worden. Hij zag zich genood- 

zaakt toe te staan, dat er provinciate kapittels werden gehouden, 

hoewel hij er zelf gereserveerd tegenover stond 16. Een tweede ver- 

wikkeling kwam van de kant van kardinaal de la Rochefoucauld, 

die in 1622 in Frankrijk een nieuwe kloostergemeenschap had ge 

sticht, namelijk La congregation de Sainte Genevieve, en in 1641 

poogde de kloosters van de orde van het Heilig Kruis in Frankrijk 

bij genoemde congregation in te lijven. De Franse Kruisbroeders 

boden weerstand en hebben hun onafhankelijkheid kunnen bewaren 

door een beroep op de ouderdom van hun orde. Ze voerden het 

ontstaan van de orde terug tot de tijd van paus Cletus, 76-91 (?) 17. 

In deze tijd van aanvallen op de eenheid van de orde, zowel van 

binnenuit als van buitenaf, schreef de reeds genoemde Kruisbroeder 

Henricus Russelius zijn Chronicon crucijerorum. In zijn Epistola 

dedicatoria deelde hij mede, dat hij twintig jaar aan zijn Chronicon 

gewerkt had, meer dan driehonderd auteurs had gelezen, de Hoeise 

archieven en alle handschriften, die binnen zijn bereik waren, door- 

zocht had. Zijn boek is echter geen chronologisch overzicht van de 

voornaamste gebeurtenissen uit het verleden van de orde, zoals 

Russelius in de titel aangaf, maar veeleer een geschiedenis van de 

prioren-generaal, van wie hij achtereenvolgens de werkzaamheden 

verhaalde. Het schijnt vooral zijn bedoeling geweest te zijn de 

prioren-generaal in het verleden van de orde de hoofdrol te laten 

14 Van de Pasch, Het klooster Clairlieu, in Clairlieu, 18 (I960), p. 39-41. 

17 Caen, Arch, du Calvados D 582.

INLEIDING 23 

spelen. Vanwege de pogingen van de Duitse en Nederlandse kloos 

ters meer onafhankelijk van Hoei te worden, kon dit wel eens met 

voorbedachten rade gebeurd zijn. Door bovendien de pauselijke en 

bisschoppelijke oorkonden en brieven in extenso op te nemen heeft 

Russelius waarschijnlijk aan de tegenstanders van de orde de bewijzen 

van haar ouderdom en authenticiteit willen leveren18. 

Tijdens het bestuur van prior-generaal Renerus Augustinus 

Neerius vestigden de Kruisbroeders zich in Uden, een dorp in het 

land van Ravenstein, en in Wegberg, een dorp in het Rijnland, 

resp. in 1636 en 1639. 

De zwaarste slagen kreeg de orde te verduren tengevolge van de 

Franse Revolutie en het bestuur van Napoleon. Alle kloosters in 

Frankrijk, de Zuidelijke Nederlanden en het Rijnland werden opgeheven. 

Slechts twee kloosters, namelijk te Uden en Sint Agatha 

in het land van Cuijk bleven voortbestaan. Zij konden hun bestaan 

rekken tot 1840. In dat jaar gaf koning Willem II hun verlof 

novicen aan te nemen. Sindsdien is de orde weer opgebloeid en 

heeft zij zich in en buiten Europa verspreid, namelijk in Nederland, 

Belgie, Duitsland, waar de Kruisbroeders in twee oude kloosters 

terugkeerden, Oostenrijk, de Verenigde Staten van Amerika, Brazilie, 

Indonesia en Congo (Kinsjasa). 

Reeds in de eerste jaren van deze opleving voelden de Kruis 

broeders behoefte aan een historisch overzicht van het wel en wee 

van de orde in het verleden. De prior-generaal, Henricus van den 

Wijmelenberg, die tevens prior van Sint Agatha was, gaf aan C. R. 

Hermans, rector van het gymnasium te 's-Hertogenbosch, opdracht 

de geschiedenis van de orde te schrijven. Na jaren van studie en 

onderzoek publiceerde deze zijn Annales Canonkorum Regularium 

S. Augustint, Ordinis S. Cruets. Hij gaf in drie delen de tekst van 

vele nog bewaarde historische bescheiden uit: oorkonden van kerkelijke 

en wereldlijke hoogwaardigheidsbekleders, besluiten van de 

generale kapittels, talrijke notities uit geschiedwerken, enz. Al deze 

u Chronicon Cruciferorum she synopsis memorabilium Sacri et Canonici Ordinis 

Sanctae Cruets, auctore R.P.F. Henrico Russelio, Priore Succiacensi Ord. Sanctae 

Crucis. Coloniae apud Henricus Kraft 1635. In 1964 werd te Diest een fotomechanische 

reproductie uitgegeven. Zie ook Van Rooijen, De oorspronz van de orde, 

p. 172-193.


bescheiden had hij gegroepeerd rondom een heruitgave van de 

kroniek van Henricus Russelius19. 

Het duurde tot 1932 voordat er weer een uitgebreide studie over 

de geschiedenis van de Kruisbroederorde verscheen, namelijk een 

dissertatie van R. Haass, getiteld : Die Kreuzherren in den Rheinlanden20. 

Sinds die tijd verschenen verscheidene boeken en artike- 

len 21. Van 2eer grote betekenis was de uitgave van het tijdschrift 

Clairlieu sinds 1943 22. Dit tijdschrift is geheel gewijd aan de 

geschiedenis van de orde. 

Ondanks deze grote activiteit waren er belangrijke perioden in 

de geschiedenis van de orde, die nog steeds niet een voorwerp van 

nadere bestudering waren. De voornaamste daarvan is de vijftiende 

eeuw. Het jaar 1410 is door Henricus Russelius reeds als een mijl- 

paal aangemerkt. In dit jaar vond in de orde een hervorming 

(reformatio) plaats, zoals Russelius schreef. Onomwonden vertelde 

deze zeventiende eeuwse Kruisbroeder, hoe in de jaren voor 1410 

de leden van de orde schromelijk te kort schoten : ,,Ze liepen maar 

rond door de steden, dorpen en door alle lokalen van het klooster 

om overal met niet-kloosterlingen gesprekken te voeren en ook 

in hun woningen flink te drinken ; zelden kwamen zij naar de kerk 

of trokken zij zich terug in hun kloostervertrekken." Hij verhaalde 

dan verder, hoe deze hervorming verwerkelijkt werd. Een Kruis 

broeder uit Venlo, Johannes van Merode en zijn broer Arnoldus, 

die kanunnik en sigillifer te Luik was, wisten de toenmalige prior- 

generaal Johannes d'Avins, 1396-1410, te bewegen het generale 

kapittel bijeen te roepen. De dag voordat het een aanvang nam, 

19 C. R. Hermans, Annales canonicorum regularium S. Augustini Ordinis S. 

Cruets, vol. Mil, Silvaeducis 1858. In 1953 werd te Diest een Index op deze drie 

delen uitgegeven. Hermans heeft vele pauselijke documenten overgenomen uit de 

Codex Poniis Coeli, afkomstig van het klooster te Briiggen in het Rijnland en nu 

aanwezig in het archief van het klooster Sint Agatha. Na de Tweede Wereldoorlog 

is te Diisseldorf een Codex van het klooster te Keulen ontdekt. Zie hiervoor 

A. van DE Pasch, De Codex Pontis Coeli en de Codex Coloniensis, in Clairlieu, 

6 (1948), p. 66-78. Voor de betekenis van C. R. Hermans zie T. J. VAN DE Ven, 

Dr. C. R. Hermans, Leven en werk van de pionier van de Noordbrabantse geschiedschrijving 

in de 19e eeuw, in Brabantia, 7 (1958), p. 183-206, 211-234. 

20 R. Haass, Die Kreuzherren in den Rheinlanden, Bonn 1932 (Rheinisches 

Archiv. Veroffentlichungen des Instituts fiir geschichtliche Landeskunde der Rheinlande 

an der Universitat Bonn, 23). 

21 Zie hiervoor de literatuurlijst. 

22 Uitgegeven te Diest.

INLEIDING 25 

werd Johannes d'Avins overgehaald ontheffing van zijn ambt te 

vragen. Daarna werd in aanwezigheid van de elect-bisschop van 

Luik, Jan van Beieren, en enkele andere wereldlijke heren een 

nieuwe prior-generaal gekozen : Libertus Janssen van Bommel. 

Onder diens leiding nam het generale kapittel de hervorming van 

de orde ter hand. Spoedig daarna visiteerde de prior-generaal de 

kloosters langs de Maas. Op zijn terugreis naar Hoei stierf hij. Zijn 

opvolgers zetten zijn werk voort. Johannes van Merten, prior- 

generaal 1411-1415, riep de hulp in van de paus van Pisa, Johan 

nes XXIII, en Helmicus Amoris van Zutphen, prior-generaal 

1415-1433, hervormde de kloosters in het Rijnland en stak de zee 

over naar Engeland voor hetzelfde doel23. 

Henricus Russelius is zich bewust geweest van de grote betekenis 

van het jaar 1410 voor de geschiedenis van de orde en na hem 

hebben alle historici, die haar nader bestudeerden, deze zienswijze 

gedeeld. Zij hebben echter ook een diepere analyse van deze her 

vorming beproefd 24. Zij plaatsten haar tegen de achtergrond van 

de observantie-bewegingen, welke gedurende de vijftiende eeuw 

in bijna alle kloosterorden ontstaan zijn en die in Noord-West- 

Europa gevoed en bei'nvloed werden door de Moderne Devotie. 

Toch blijven er nog een aantal belangrijke vragen over. Volgens 

Russelius was het generale kapittel van 1410, m.a.w. de jaarlijkse: 

vergadering van al de prioren en hun socii, bereid de initiatiefnemer 

Johannes van Merode te volgen en bij te staan. Enkele jaren later 

echter riep de prior-generaal Johannes van Merten de hulp van de 

paus in. Blijkbaar liep de hervorming niet zo vlot. Waren al de 

prioren wel aanwezig op het generale kapittel van 1410 ? De 

prioren-generaal hebben de taak op zich genomen de kloosters te 

visiteren en te hervormen. Maar welke kloosters dienden hervormd 

te worden en op welke wijze hebben de prioren-generaal getracht 

dit te bereiken ? De eerste leden van de orde hadden de levenswijze: 

23 Russelius, Chronicon, p. 88 e.v. 

24 R. R. Post, Kerkgeschiedenis van Nederland in de Middeleeuwen, deel II, 

Utrecht-Antwerpen 1947, p. 174. E. de Moreau, Histoire de l'£glise en Belgique, 

tome IV, Bruxelles 1949, p. 310. R. Haass, Die Kreuzherren in den Rheinlanden, 

p. 11-18. J. Francino, Geschiedenis van de Orde der Kruisheren, Utrecht 1948, 

p. 50-56 (Batavia Sacra 3). A. Ramaekers, De privileges der Kruisherenorde, p. 

20-23. C. van Dal, De Kruisheren in de geschiedenis, Diest 1956, p. 18-28. J. M.. 

Hayden, The croisiers in England and France, in Clairlieu, 22 (1964), p. 91-110.


van de Reguliere Kanunniken aanvaard. Een van de kenmerken 

hiervan was het gemeenschappelijk leven. Hoe dachten hun volge- 

lingen van de vijftiende eeuw over het liturgisch leven, de stabilitas 

loci, de zielzorg ? Zij legden zich in het bijzonder toe op de kopieer- 

kunst. Een groot aantal handschriften is bewaard gebleven. Hieruit 

zou men kunnen besluiten, dat zij b.v. het streven naar zielzorg 

hebben prijsgegeven en zich hebben teruggetrokken in hun kloos 

ters. Russelius noemde het overal-rond-lopen de grootste fout van 

de Kruisbroeders voor 1410. In hoeverre faalden deze Kruisbroe- 

ders ? Ten slotte, gezien het vroege begin van de hervorming, kan 

de vraag gesteld worden of die hervorming werkelijk onder de 

invloed van de Moderne Devoten stond. 

Op al deze vragen is nog geen antwoord gegeven en het is dus 

zeker de moeite waard deze vijftiende eeuwse hervorming van de 

orde te bestuderen en te beschrijven. 

Voor zo'n samenvattende studie is het nodig, dat reeds van ieder 

klooster de geschiedenis is geschreven. Haass deed dit voor de 

kloosters in het Rijnland, Weiss voor die in Westfalen 25. Er is een 

geschiedenis van de kloosters te Venlo, te Maaseik en Roermond 

van de hand van L. Heere26. Durand legde zich toe op de geschie 

denis van enkele kloosters in Frankrijk o.a. Saint Ursin 27, Caen en 

Saint Georges 28. Betreffende de overige kloosters in Nederland, 

Belgie, Frankrijk en Engeland zijn hier en daar artikelen te vinden, 

meestal alleen over het ontstaan of over de ondergang van een 

klooster29. Het is dus in ieder geval mogelijk voor veel kloosters 

een geschiedkundig overzicht te maken. Buiten de historische be- 

25 H. U. Weiss, Die Kreuzherren in Westjalen (Inaugural-Dissertation der Westfalischen 

Wilhelms Universitat zu Munster, Westfalen 1958). Deze dissertatie is 

uitgegeven in Clairlieu, 20-21 (1962-1963). 

28 L. Heere, Het Kruisherenklooster te Venlo, in Publ. de la Soc. hist, et arch. 

Jans le Limbourg, 92-93 (1956-1957), p. 235-368 ; 94-95 (1958-1959), p. 209-300 ; 

L. Heere, Het Roermondse Kruisherenklooster, in Publ. de la Soc. hist, et arch, 

dans le Limbourg, 11 (1941), p. 6-28 ; L. Heere, Het Kruisherenklooster te 

Maaseik voor de Pranse Revolutie, in De Kruisheren te Maaseik, 1476-1797, 1855- 

1955, Maaseik 1955, p. 9-77. 

" A. Durand, Le prieure de Saint Ursin a Lignieres-la-Doucelle, in Clairlieu, 

22 (1964), p. 3-90. 

28 A. Durand, Les Croisiers en Normandie. Le Prieure Sainte-Croix de Caen, 

in Clairlieu, 25 (1967). A. Durand, Les Croisiers en Bretagne. Le Prieure de 

.Saint Georges (manuscript). 

29 Zie hiervoor de literatuurlijst.

INLEIDING 27 

scheiden, die Hermans verzamelde en uitgaf, bestaat er nog veel 

archief-materiaal van oude Kruisbroederkloosters 30. 

De genoemde kloostermonografieen leveren wat de observance 

en de spiritualiteit betreft niet voldoende materiaal. Om inzicht te 

krijgen in de observance van deze kloosters hebben de auteurs 

ervan niet voldoende kunnen teruggrijpen op documenten van de 

kloosters zelf, maar hebben geput uit bronnen, die op de orde in 

haar geheel betrekking hadden, zoals de kroniek van Russelius en 

de definities van de generale kapittels, echter op een zo incidentele 

en summiere wijze, dat dit materiaal een uitvoeriger en systemati- 

scher bewerking vereist. Ook deze studien zullen derhalve wat de 

observantie betreft voornamelijk steunen op deze algemene bronnen, 

met een sterke voorkeur voor de definities van de generale kapittels 

en met veel voorbehoud voor de kroniek 81. 

Hermans heeft deze definities reeds uitgegeven, echter niet vol- 

ledig. Dank zij het speurwerk van A. v. d. Pasch zijn zij thans in 

hun geheel te bestuderen 32. Hij diepte ze op uit de archieven van 

Keulen, Diisseldorf, Berlijn, Detmold en Sint Agatha. Deze defini 

ties bestonden bijna ieder jaar uit drie delen : bepalingen betref- 

fende de levenswijze van de Kruisbroeders in het algemeen, voor- 

schriften omtrent de eredienst in het bijzonder, en tenslotte de 

namen van de definitoren, visitatoren en van de Kruisbroeders, die 

verplaatst werden met of zonder bijvoeging van de reden voor de 

Terplaatsing. 

Dat juist de liturgie ieder jaar opnieuw de bijzondere aandacht 

van de kapittelvaders had, wijst er op, dat dit onderdeel van de 

levenswijze van Reguliere Kanunniken hun ter harte ging. Dit is 

aan de historici van de orde niet ontgaan. In 1944 publiceerde 

A. v. Asseldonk Het Brevier van de Kruisheren 33 en in 1954 M. 

30 Vele documenten zijn reeds opgenomen in APHOSC (Archivum photographicum 

historicum ordinis sanctae cruets). In dit archief wordt een verzameling van 

verspreide documenten, die betrekking hebben op de geschiedenis van de orde op 

Leicaformaat bewaard. Het bevindt zich in het Kruisherenklooster te Amersfoort. 

31 Op pag. 22 wezen wij al op de tendens van de kroniek, vandaar ons voorbe 

houd ; toch zal in deze studien het verhaal van Russelius, vooral aan de hand van 

de definities van de generale kapittels voor de tijd waarover ons onderzoek zich 

uitstrekt verschillende malen (zie o.a. pag. 101) de toets der kritiek blijken te 

kunnen doorstaan. 

32 A. van de Pasch, Definities der generale kapittels van de orde van het Heilig 

Kruis, 1410-1786. Zie pag. 7. 

83 A. Van Asseldonk, Het brevier van de Kruisheren, in Clairlieu, 2 (1944), 

p. 7-144.


Vinken De spiritualiteit der Kruzsheren34. Het leek daarom niet 

nodig er in deze studien uitvoerig op terug te komen. 

Wei is een onderzoek ingesteld naar de handschriften, die afkomstig 

zijn van de Kruisbroederkloosters en die bewaard worden 

in diverse bibliotheken. De kopieerarbeid van de vijftiende-eeuwse 

Kruisbroeders staat zeker in verband met hun streven naar hervor- 

ming. Bovendien kent men de mensen uit hun bibliotheken. 

Het ligt niet in de bedoeling nu al een synthese te bereiken. 

Veeleer wordt op het reeds verrichte werk voortgebouwd en door 

gebruikmaking van andere methodes wordt getracht bij te dragen 

tot de kennis van de geschiedenis van de orde uit de vijftiende 

eeuw. 

Daar deze eeuw de bloeiperiode van de orde was, zal een aanmerkelijk 

uitgebreider kennis hiervan het inzicht in de geschiedenis 

van de Kruisbroederorde in haar geheel verruimen, en zeker ook in 

de periode, die aan de vijftiende eeuw voorafging. Niet alleen verkeren 

de historici in onzekerheid omtrent de tijd en plaats van het 

ontstaan van de orde en omtrent de stichter of de stichters, maar 

ook verschillen zij met elkaar van mening, wanneer zij de orde 

trachten te karakteriseren. Haass ziet b.v. in de orde een ontwikkeling 

van een orde van bedelmonniken naar een orde van Reguliere 

Kanunniken, maar Ramaekers verzet zich hiertegen, verwijst 

naar de oorkonden, waarin de orde werd betiteld als ordo canonicus 

en ontvouwt aan de hand van de kenmerken uit de levenswijze van 

de Reguliere Kanunniken, hoe de Kruisbroeders in de loop der 

tijden inderdaad als zodanig leefden35. Wil men echter tot een 

karakterisering van de Orde van het Heilig Kruis komen, dan zal 

men vooral moeten uitgaan van idealen, die de Kruisbroeders zich 

zelf gesteld hebben, en de werkzaamheden, die zij hebben verricht. 

Daarvoor zijn echter bronnen nodig. In tegenstelling tot de tijd van 

voor 1410 worden de bronnen uit de tijd na 1410 talrijker. Weten 

we voor de tijd van 1410 alleen, dat de Kruisbroeders de levens- 

34 M. Vinken, Croisiers, in Dictionnaire d'Histoire et de Geographie Ecclesiastiques, 

torn. 13, kol. 1042-1062. Zie ook H. van Rooijen, Kruisheren, in Liturgisch 

Woordenboek, dl. 2, Roermond-Maaseik 1958-1967, kol. 1397-1405. J. van den 

Bosch, De ,,cultus cruets" in de Kruisherenorde, in Rond inhoud en beleving van 

de spiritualiteit der orde van het Heilig Kruis, Diest 1955, p. 101-124. 

35 Ramaekers, De Kruisherenorde als ,,Ordo Canonicus, p. 47-100 ; R. Haass, 

Spdtmittelalterliche Reformbestrebungen im niederlandisch-niederrheinischen Raum 

und der Kreuzherrenorde, in Annalen der Hist. Vereins f. d. Niederrhein, 144-145 

(1946-1947), p. 44-62.

INLEIDING 29 

wijze van de Reguliere Kanunniken gekozen hadden, omtrent de 

tijd daarna is het duidelijk, hoe zij dit leven ingericht hebben, welke 

idealen omtrent het kloosterleven zij zich zelf stelden, wat voor 

vormen van ascese zij beoefenden, welke vormen van zielzorg zij 

zich kozen of opgedragen kregen, hoe de betrekkingen waren tussen 

het hoofdklooster te Hoei en de overige kloosters. Met deze kennis 

zal men tot een karakterisering van de orde gedurende de vijftiende 

eeuw kunnen komen. Daar echter in deze eeuw de Kruisbroeders 

naar een hervorming van hun orde streefden, is het wellicht mogelijk 

met de verworven kennis ook de tijd voor 1410 te belichten en 

de idealen van de eerste Kruisbroeders te peilen. Die kennis zal 

eveneens een basis kunnen vormen voor het onderzoek van het wel 

en wee van de Kruisbroederorde na de vijftiende eeuw. Wanneer 

dit boek alzo tot een verruiming van inzicht in de geschiedenis van 

de Kruisbroederorde bijdraagt, zal een van zijn bedoelingen vervuld 

zijn. 

De leden van de orde werden in het verleden Fratres Sanctae 

Cruets, Crucesignati, Cruciferi, Crucigeri genoemd en in de Noor- 

delijke Nederlanden ,,Cruysbroers" en pas sinds de achttiende 

eeuw Kruisheren. In deze studien, die voornamelijk handelen over 

de vijftiende eeuw, houden wij ons aan de benaming Kruisbroeders, 

die in die tijd de gebruikelijke was.

Hoofdstuk I 

HET BEGIN VAN DE HERVORMING IN 1410 

De enige geschiedschrijver, die betreffende het begin van de 

hervorming in bijzonderheden afdaalde, was, zoals reeds in de 

Inleiding is geschreven, de Kruisbroeder Russelius in zijn Chrontcon 

Cruciferorum. Hij gaf het volgende verhaal. Johannes van Merode, 

de procurator van het Kruisbroederklooster te Venlo, was naar Luik 

gereisd om daar de belangen van zijn klooster te behartigen. Tijdens 

zijn verblijf in Luik bezocht hij zijn broer Arnoldus van Merode, 

die in deze stad kanunnik was en sigillifer (zegelbewaarder) van 

de elect-bisschop. Gedurende dit bezoek bemerkte Arnoldus, dat 

zijn broer erg bedroefd was en vroeg naar de oorzaak hiervan. 

Johannes antwoordde, dat wel enige ledematen van zijn orde ge- 

zond waren, maar dat het hoofd ziek was. Indien echter het hoofd 

genas, dan zouden ook de overige ledematen zich gemakkelijk her- 

stellen. Arnoldus begreep zijn broer en zette zich in voor de her 

vorming van de orde. Hij kon de prior van Hoei Johannes d'Avins, 

tevens prior-generaal van de orde, er toe overhalen weer een gene- 

raal-kapittel bijeen te roepen. De bijeenkomst werd vastgesteld op 

1 juli 1410. Op de laatste dag van de maand juni kwamen dan ook 

de kapittelvaders uit Duitsland, Frankrijk, Engeland en de Neder- 

landen te Hoei bijeen. Nog op deze dag deed Johannes d'Avins, 

na raadpleging van zijn vrienden en bewogen door Arnoldus van 

Merode, nu officiaal van het bisdom Luik genoemd, en nog vele 

andere wijze en verstandige mannen, maar vooral op aandringen 

van de kapittelvaders, geheel vrijwillig afstand van zijn prioraat. 

De dag daarna, dus op 1 juli 1410, werd Libertus Janssen van 

Bommel eenstemmig tot prior van Hoei en tot prior-generaal van 

de orde van het Heilig Kruis gekozen. Bij de keuze en ook bij de 

Heilige Mis, die aan de keuze voorafging, waren tegenwoordig 

Jan van Beieren, de elect-bisschop van Luik, de hertog van Bour-

DE HERVORMING IN 1410 31 

gondie, de graaf van Marre, de prins van Oranje, de graven van 

Holland en Namen, en vele andere geestelijke en wereldlijke heren. 

Tot zover het verhaal van Russelius \ 

Russelius vermeldde niet de bronnen voor zijn gegevens. Het is 

daarom nodig hiernaar een onderzoek in te stellen en te trachten 

zijn verhaal te verifieren en te verduidelijken. Er is echter maar 

een bron, die gegevens verschaft over het gebeuren van 1410, 

namelijk de besluiten van het generale kapittel, dat op 1 juli 1410 

bijeengekomen was onder de leiding van de nieuw-gekozen priorgeneraal. 

De definitoren hadden deze opgesteld. Zij richtten zich 

tot alle prioren en Kruisbroeders van de gehele orde en meldden, 

dat Johannes d'Avins als prior van Hoei en als prior-generaal was 

afgetreden. Hij was hiertoe overgegaan, omdat hij inzag, dat hij 

geestelijk en lichamelijk niet meer opgewassen was tegen zijn verantwoordelijke 

taak. Voordat hij deze gewichtige beslissing nam,. 

had hij nog zijn vrienden en andere ervaren mannen geraadpleegd. 

De definitoren maakten verder bekend, dat de conventualen van het 

klooster te Hoei Libertus Janssen van Bommel tot hun prior hadden 

gekozen en dat het generale kapittel de nieuwe prior van Hoei tot 

zijn voorzitter en tot prior-generaal van de gehele orde had aanvaard. 

Libertus Janssen van Bommel had aanvankelijk wel geweigerd 

dit ambt op zich te nemen, maar had zich er toe laten overhalen 

door de vele aanwezige hoge geestelijke en wereldlijke heren. 

De definitoren spoorden nu alle Kruisbroeders aan, de nieuwe 

prior-generaal te gehoorzamen en eerbied te bewijzen. 

Behalve het bericht van de bestuurswisseling te Hoei bevatten 

deze besluiten nog een maatregel, waaruit duidelijk blijkt, waarom 

de kapittelvaders ten voile instemden met het aftreden van Johannes 

d'Avins. Zij hoopten een hervorming in de orde door te voeren. 

De definitoren schreven, dat zij, en met hen de nieuwe priorgeneraal 

en alle aanwezige Kruisbroeders, het betreurden, dat er in 

de orde zoveel misstanden heersten. Om hieraan een einde te maken 

herriepen zij nu alle tot dan toe genomen besluiten, daar het aantal 

te groot was en vele bovendien in strijd met het kerkelijk recht en 

het monastieke leven waren. 

1 Russelius, Chronicon Cruciferorum, p. 88-91 ; Hermans, Annales, I, p. 93-94..


Aldus de besluiten van het generale kapittel van 1410 2. 

Het verhaal van Russelius en de besluiten van het generale kapit 

tel van 1410 stemmen hierin met elkaar overeen, dat op 1 juli 1410, 

de dag, waarop de keuze van Libertus Janssen van Bommel tot 

prior van Hoei en tot prior-generaal plaats vond en waarop het 

generale kapittel weer werd gehouden, de eerste stap naar een 

hervorming van het kloosterleven bij de Kruisbroeders is gezet. 

Gedurende de gehele vijftiende eeuw werd door hen 1410 als het 

beginjaar van de hervorming erkend. Aan de namen van nieuw- 

gekozen prioren-generaal werd in de eeuw daarna altijd toege- 

voegd : N., secundus (tertius, quartus) ab ordinis reformatione3. 

In 1498 b.v. beloofde het generale kapittel aan de kloosters een 

exemplaar van de statuten toe te zenden, waarin de nieuwe maat- 

regelen en statuten, die waren afgekondigd sinds de hervorming, 

namelijk vanaf 1410, opgenomen waren4. 

Twee onderdelen van het verhaal van Russelius en van de be 

sluiten van het generale kapittel vragen echter om opheldering. 

Vooreerst de keuze van de nieuwe prior-generaal. Russelius schreef, 

dat Libertus Janssen van Bommel werd gekozen tot prior van Hoei 

en tot prior-generaal. Deze keuze formuleerden de definitoren ge- 

heel anders : het convent van Hoei koos op canonieke wijze Libertus 

2 Primo igitur omnium attendentes, quod statuta nostra, ut multitudo eorum 

vitetur, precipiunt, quatenus pad et tranquillitati totius ordinis provideatur, de 

consilio requisite et obtento, atque consensu omnium patrum seu priorum in eodem 

nostro generali capitulo consistentium, omnes diffinitiones quascumque et quandocumque 

compositas, quarum non videtur numerus, revocamus, cassamus, annihilamus, 

revocatas, cassatas, annihilatas denuntiamus : cupientes et volentes, quantum in 

nobis est, obsistere, ut sub pallio bonorum mala non fulciantur, nimirum cum in 

nonnullis huiusmodi diffinitionibus reperimus, quo spiritu vel instinctu non omnino 

ignorantes, multa contra jura et sacros canones, nostram professam regulam, nostri 

sacri ordinis sepe dicti confirmata sancte sedis apostolice auctoritate statuta, nee 

non regularem atque monasticam vitam composita et diffinita revocantes et remittentes 

nos sane ad dicta nostra tarn sublimiter, ut dictum est, confirmata statuta, et 

precipue regulam omni discretione et moderamine luculentam, secundum quam 

vovimus promisimus et juravimus vivere et vitam nostram omni posse dirigere; 

que quoque pauciora et potiora, leviora et utiliora atque lucidiora, omnibus sane 

et sancte consideratis noscuntur esse. Van de Pasch, Definities, anno 1410 ; 

Hermans, Annales, II, p. 204-205. 

3 Van de Pasch, Het klooster Clairlieu, in Clairlieu, 17 (1959), p. 86. 

4 Van de Pasch, Definities, anno 1498 ; Hermans, Annales, II, p. 442. In 1464 

beval het generale kapittel aan de kloosters de bepalingen, sinds 1410 uitgevaardigd, 

aan de statuten toe te voegen en op bepaalde tijden te laten voorlezen. Van de 

Pasch, Definities, anno 1464 ; Hermans, Annales, II, p, 297.


Janssen van Bommel tot zijn prior en daarna heeft het generate 

kapittel hem als prior-generaal van de gehele orde aanvaard5. 

Volgens de statuten van 1248 hadden de conventualen van Hoei 

het recht hun eigen prior te kiezen en deze prior was tevens priorgeneraal 

van de gehele orde. Dat zij ook in 1410 van dit recht 

gebruik maakten, gaven de definitoren duidelijk aan. Het merkwaardige 

is echter, dat zij hieraan toevoegden, dat het generate 

kapittel de nieuwe prior van Hoei aanvaardde als prior-generaal 

van de orde. De statuten van 1248 bepaalden omtrent een dergelijke 

macht van het generale kapittel niets. Mogelijk is, dat de 

generale kapittels na 1248 de bevestiging van de prior-generaal aan 

zich hebben getrokken, doch alle bepalingen, die na 1248 zijn genomen, 

werden op het generale kapittel van 1410 geannuleerd. 

Maar juist de vernietiging van die besluiten geeft te verstaan, dat 

het generale kapittel het bestuur van de orde meer aan zich wenste 

te trekken. Daarom is de aanvaarding van de nieuwe prior van 

Hoei tot prior-generaal zeer waarschijnlijk zo te interpreteren, dat 

de kapittelvaders verlangden, juist met het oog op een hervorming 

van de orde, het laatste woord te hebben inzake de leiding van de 

orde, echter niet voor altijd, maar alleen voor deze keer, gezien 

ook het ongewone aftreden van de regerende prior-generaal. 

Het tweede onderdeel, dat verduidelijking vraagt, is de medewerking 

van mensen buiten de orde. De definitoren schreven, dat 

Libertus Janssen van Bommel zich door de vele aanwezige hoge 

geestelijke en wereldlijke heren liet overhalen het ambt van priorgeneraal 

op zich te nemen. Russelius doet het meer voorkomen, 

alsof Arnoldus van Merode de grote stuwer en medewerker was, 

terwijl de hoge heren - hij noemde de voornaamsten - slechts door 

hun aanwezigheid de keuze opluisterden 6. 

Waarin bestond nu die medewerking van Arnoldus van Merode 

en de genoemde en niet-genoemde hoge geestelijke en wereldlijke 

heren ? Haass beweerde, dat de orde van de Kruisbroeders zich 

5 Et convocation conventuali canonica et collatione facta, communi consensu et 

concordia, omnium vigorem et vocem in electione prioris generalis habentium, 

nullo penitus contradicente, sed omnibus similiter consentientibus et eligentibus 

venerabilem et dilectum patrem et confratrem nostrum F. Lubertum Joannis, ipsum 

suscepit capitulum in nostrum et totius sacri ordinis priorem generalem et gubernatorem. 

Van de Pasch, Definities, anno 1410 ; Hermans, Annales, II, p. 204-205. 

Van de Pasch, Definities, anno 1410 ; Hermans, Annales, II, p. 204-205.


zelf hervormde, m.a.w. dat er geen inmenging van kerkelijke en 

wereldlijke overheid is geweest7. Kloosters werden echter gedurende 

de vijftiende eeuw veelal tot observantie gebracht met behulp 

van die overheid. Het is daarom goed op de mededelingen van 

Russelius en de definitoren wat nader in te gaan. 

De definitoren deelden niets mee over de bijstand, die volgens 

Russelius Arnoldus van Merode had verleend. Toch is zeker, dat 

hij de goedwillende Kruisbroeders, zoals zijn broer Johannes, zijn 

steun heeft geschonken. Een jaar na zijn dood in 1445 eiste het 

generale kapittel, dat zijn naam in het Liber defunctorum werd 

ingeschreven, omdat hij de primordialis cooperator reformationis 

nostri ordinis was geweest8. De reden, waarom Arnoldus van Me 

rode zo spontaan zijn hulp aanbood, is ook verklaarbaar. Niet 

alleen omdat zijn broer Johannes er om vroeg, maar ook omdat hij 

lid van het geslacht Merode was. Dit geslacht was zeer bevriend met 

de orde van de Kruisbroeders. Een van de voorouders van Arnoldus, 

namelijk Werner IV, heer van Merode en van Andrimont, stichtte 

in 1340 het Kruisbroederklooster Schwarzenbroich9. Ook zijn 

ouders, Richard I van Merode, een kleinzoon van bovengenoemde 

Werner IV, en Margaretha van Wesemael, begunstigden dit klooster 

rijkelijk. Arnoldus volgde zijn ouders hierin na10. In de beslui- 

ten van na 1410 werd nog tweemaal een Petrus van Merode 

genoemd. De eerste maal in 1428, waar vermeld werd, dat deze 

Petrus van Merode kanunnik van S. Severinus te Keulen was en 

aan de orde driehonderd Rijnse guldens had gegeven om de onkosten 

van het generale kapittel te dekken ". De tweede maal in 

1456. Het generale kapittel droeg toen aan de visitatoren op in 

ieder convent te onderzoeken of de naam van Petrus van Merode 

wel in het Liber defunctorum was ingeschreven12. Petrus van 

7 Haass, Die Kreuzberren, p. 11. 

8 Van de Pasch, Definities, anno 1446 ; Hermans, Annales, II, p. 255. 

9 Haass, Die Kreuzberren, p. 92. Misschien heeft Werner IV van Merode de 

Kruisbroeders leren kennen in Andrimont. Volgens Van Rooijen, De oorsprong 

van de orde, p. 70-71, was er in de dertiende eeuw in Andrimont een Kruis 

broederklooster. Thans ligt er nog een gehucht met de naam Croisiers. Andrimont 

ligt ten oosten van Luik. Zie J. S. Renier, Histoire d'Andrimont lez Verviers et de 

Vancienne commune des Croisiers y annexee, Verviers 1886. 

10 Haass, Die Kreuzberren, p. 93-96. 


12 Quatenus faciant diligentem inquisitionem in libris memoriam singulorum 

conventuum super inscriptione memorie pro animabus domini Petri de Merodi ... 

et parentum suorum, singulis annis circa festum sancti Philippi et Jacobi faciende^


Merode was een neef van Arnoldus, namelijk een zoon van diens 

broer Petrus 13. 

Arnoldus van Merode nu had circa 1410 een positie, die hem 

in staat stelde zijn plannen uit te voeren. Hij was in 1410 inderdaad 

zegelbewaarder van de elect-bisschop Jan van Beieren 14. De zegelbewaarder 

was tevens de geheime raadsheer van de bisschop en 

had daardoor in het bisdom een zeer grote invloed 15. Hij zal prior- 

generaal Johannes d'Avins spoedig tot het inzicht gebracht hebben, 

dat het bijeenroepen van een generaal kapittel dringend was en zijn 

aftreden gewenst. 

Was het nu ook door zijn toedoen, dat er op de dag van het 

generale kapittel zoveel hoge geestelijke en wereldlijke heren 

in het Kruisbroederklooster te Hoei aanwezig waren ? Het is 

mogelijk, dat op het einde van de maand juni 1410 Jan van Beieren, 

elect-bisschop16, Jan zonder Vrees, hertog van Bourgondie17, de 

ratione pii subsidii pro expensis generalis capituli collati. Van de Pasch, Dejinities, 

anno 1456 ; Hermans, Annales, II, p. 282. 

13 Voor het geslacht van Merode, zie E. Richardson, Geschichte der Familie 

Merode, 2 Bde., Prag 1877. Van Merode was een oud en aanzienlijk Keuls ministerialengeslacht, 

dus niet edelvrij ; de familie van Merode is in 1472 door de keizer 

in de adelstand verheven, aldus J. M. van Winter, Ministerialiteit en Ridderschap 

in Gelre en Zutphen, Groningen 1962, p. 178, noot 25 ; zie ook J. Habets, De 

archieven van het kapittel der hoogadellijke (vorstelijke) rijksabdij Thorn, 2 dl., 

Den Haag 1889-1899. In het depot van het algemeen rijksarchief te Brussel bevinden 

zich documenten betreffende Arnoldus en Johannes van Merode. Bij onderzoek 

hiervan bleek er geen te zijn met betrekking tot de Kruisbroeders. De archiefstukken 

waren alle afkomstig van het kasteel Westerlo in Belgie. Petrus van Merode 

is zeer waarschijnlijk de vertaler van Le pelegrinage de vie humaine, geschreven 

door Guillaume de Deguiville. De Duitse tekst luidt Die Pilgerfahrt des traumenden 

Monches. De vertaling werd gekopieerd door de Kruisbroeder Johannes Dursten 

uit het klooster te Keulen. Zie : Dentsche und Niederldndische Handschriften, bearbeitet 

von Karl Menne, in Mitteilungen aus dem Stadtarchiv von Kbln, Koln 

1931, p. 41-42. Verder : H. A. A. Damave, Die Sprache der Pilgerfahrt des traumenden 

Monches, Haarlem 1964. 

14 Arnoldus van Merode was kanunnik van het kapittel van Sint Lambertus te 

Luik, zie J. de Theux de Montjardin, Le chapitre de Saint Lambert a Liege, 

t 2, Bruxelles 1871, p. 151 ; J. Daris, Histoire du diocese et de la principaute de 

Liege pendant le XVe siecle, Liege 1887, p. 112. 

15 E. Poncelet, Les vicaires generaux et les scelleurs de I'eveche de Liege, in 

Bulletin de la societe d'art et d'histoire du diocese de Liege, 29 (1938), p. 2-81 ; 

30 (1939), p. 1-62 ; voor Arnoldus van Merode, ibidem, 29 (1938), p. 46. 

16 Voor het bestuur van de elect-bisschop Jan van Beieren zie: J. Bartier, 

Bourgondie's indringen in het prinsbisdom Luik, in Algemene Geschiedenis der 

Nederlanden, deel 3, Utrecht 1951, p. 299-302 ; G. Kurth, La cite de Liege, t. Ill, 

Liege 1910, p. 3-86 ; Biographie Nationale, t. 10, kol. 327-336. 

17 Overzicht van bronnen en literatuur, in Alg. Geschiedenis der Nederlanden, 

deel 3, p. 447-448. E. Strubbe-L. Voet, De chronologie van de middeleeuwen en 

de moderne tijden in de Nederlanden, Antwerpen-Amsterdam I960, p. 396.


graaf van Marre18, Jean van Chalon, prins van Oranje19, Wil- 

lem II, graaf van Namen20, en Willem VI, graaf van Henegouwen, 

Holland en Zeeland21 om bepaalde redenen, die we niet kennen, 

op het kasteel van Hoei, een van de residenties van Jan van 

Beieren, verbleven22. Arnoldus van Merode kon hun gevraagd 

hebben naar het Kruisbroederklooster, vlakbij het kasteel, te gaan. 

Maar waarom was hun aanwezigheid zo gewenst ? Zagen zij zo 

graag een hervorming in een kloosterorde 23 ? 

Om welke reden het grote aantal hoge geestelijke en wereldlijke 

heren zich dan ook naar het Kruisbroederklooster begeven had, dat 

bezoek zal alleen maar verklaard kunnen worden, wanneer een 

andere vraag is beantwoord: of de prior van Hoei omstreeks 1410 

in het Luikse gebied een invloedrijke positie innam ? 

Russelius noch de andere Kruisbroeders, die het leven van de 

prioren-generaal beschreven 24, hebben ooit melding gemaakt van 

een vooraanstaande positie, die de prioren van Hoei in het land 

18 Een blijkbaar onbekende familie ; zij is niet te vinden in de Biographie Ratio 

nale. In E. de Dynter, Chronicon des dues de Brabant, ed. P. F. X. de Ram, 

t. Ill, Bruxelles 1854 (Comm. Roy. Hist.), p. 383 is er sprake van een ,,comitissa 

de Marre, tune domina de Duffel et de Ghele" ; op p. 816 ,,la contesse de Merre 

adont dame de Duffel et de Ghele". Duffel en Gheel liggen ten noorden van 

Leuven. 

18 Jean de Chalon was prins van Oranje circa 1408. Zie : S. Balau-E. Fairon, 

Chroniques liegeoises, Bruxelles 1913-1931 (Comm. Roy. Hist.), t. I, p. 189 ; t. II, 

Index. 

20 Biogr. Nat., t. 8, kol. 487 ; Strubbe-Voet, Chronologie, p. 387. 

21 Biogr. Nat., t. 8, kol. 484-487 ; Strubbe-Voet, Chronologie, p. 367 en 371 ; 

Overzicht van bronnen en literatuur, in Alg. Geschiedenis der Nederlanden, deei 3, 

p. 442-444. 

22 Het verblijf van de vorsten is niet op te maken uit: E. Bacha, Catalogue des 

actes de Jean de Baviere, 1390-1417, Liege 1898 ; Itineraires de Philippe le Hard/ 

et de Jean sans Peur, dues de Bourgogne, 1363-1419, d'apres les comptes de depenses 

de leur H6tel recueillis et mis en ordre par Ernest Petit, Paris 1887 ; Georges 

Chastellain, Chroniques des dues de Bourgogne, 5 vols., ed. H. Kervijn de 

Lettenhove, Bruxelles 1863 ; Th. van Riemsdijk, Tresorie en kanselarij van de 

Graven van Holland en Zeeland uit het Henegouwsche en Beijersche Huis, 's-Grahage 

1908 ; L. Devillers, Cartulaire des eomtes de Hainaut, t. Ill, Bruxelles 1886. 

Hoewel het verblijf van de vorsten niet vermeld wordt, het wordt ook niet uit- 

gesloten. 

23 In 1405 keurde Jan van Beieren de disciplinaire maatregelen, die door de 

visitatoren van het prioraat van Oignies waren genomen, goed. In 1415 belastte Jan 

van Beieren de abt van S. Jacques te Luik en Lambert de Stache, prior van Bertree, 

de abdij van Florennes te hervormen, zie E. Bacha, Catalogue des actes de Jean 

de Baviere, resp. 1405 en 1415. De graaf van Namen, Willem II, werkte in zijn 

graafschap voor de hervorming van de Cisterciensers, zie : De Moreau, Hist, de 

l'£glise en Belg., t. IV, p. 306-307. 

24 Van de Pasch, Het klooster Clairlieu, in Clairlieu, 17 (1959), p. 65 vlg.


van Luik of elders bekleedden. Alleen van Johannes de Mannaville, 

prior-generaal van 1355 tot 1358, is bekend, dat hij het vertrouwen 

had van Jan de Goede, koning van Frankrijk 25. 

Dit heeft tot gevolg gehad, dat men nooit veel aandacht besteedde 

aan de aanwezigheid van de hoge heren. 

Wanneer men echter op de hoogte is van de geschiedenis van 

Frankrijk en van het land van Luik circa 1410, zal het opgevallen 

zijn, dat de door Russelius genoemde elect-bisschop van Luik, de 

hertog van Bourgondie, de graaf van Namen, de graaf van Henegouwen, 

Holland en Zeeland, de prins van Oranje in die tijd een 

hechte alliantie vormden. Zij waren in 1408 de overwinnaars in 

de slag bij Othee. Door deze overwinning kwam er voorlopig een 

einde aan de twisten tussen de elect-bisschop Jan van Beieren en 

de stad Luik in verbond met andere steden o.a. Hoei. In 1399 waren 

de moeilijkheden begonnen. In dat jaar riep de stad Luik de andere 

steden van het bisschoppelijke gebied bijeen om te beraadslagen 

over een voorstel van een gezantschap, dat gestuurd was door de 

koning van Frankrijk, de hertog van Bourgondie, de hertogin van 

Brabant en de graaf van Namen. Het voorstel hield in om, evenals 

de koning van Frankrijk, de gehoorzaamheid aan de paus van 

Rome, Bonifatius IX, geheel op te zeggen en zich ten opzichte van 

de beide pausen neutraal te houden, totdat de eenheid in de kerk 

zou zijn hersteld. Zowel de bisschop en het kapittel van Luik als 

de stad Luik hadden zich in 1379 aan de kant van de paus van 

Rome geschaard. Op 11 juni 1399 aanvaardden de steden van het 

land van Luik het voorstel van de Franse koning. Ook de elect en 

de geestelijkheid volgden. Velen zullen in deze subtractio obedientiae 

wel een middel gezien hebben de pausen te dwingen voor de 

hereniging van de kerk te werken. De stad Luik had echter voor de 

subtractio een politieke reden. De stad streefde ernaar vrij te zijn, 

autonoom ten opzichte van de bisschop en het kapittel en verlangde 

de hegemonie te verkrijgen over het land van Luik. Bij de komst 

van het Franse gezantschap was de elect-bisschop in Friesland op 

expeditie en het was erg aanlokkelijk buiten de bisschop om een 

verbond van vriendschap te sluiten met Frankrijk. Na zijn thuiskomst 

heeft Jan van Beieren zich wel verzet tegen de subtractio, 

25 Van de Pasch, a.w., 17 (1959), p. 107.


maar tenslotte moest hij zich er bij neerleggen, wilde hij niet in 

onmin komen met de stad Luik. 

Doch Jan van Beieren wenste onafhankelijk van de Luikse 

stadsmagistraat te regeren. In 1405 keerde hij terug tot de obedientie 

van de paus van Rome, Innocentius VII. Verontwaardigd 

over deze politiek kwam de stad en het land van Luik het volgend 

jaar in opstand. De elect-bisschop vluchtte naar Maastricht. De 

steden kwamen 26 September 1406 bijeen en riepen Hendrik van 

Perwez tot momber en diens zoon Diederik tot bisschop uit. Bijna 

alle kanunniken zochten elders een onderkomen, maar werden ver- 

vangen door aanhangers van Perwez. Aanvankelijk hielden de op- 

standelingen nog vast aan de subtractio, maar spoedig wendden zij 

zich tot de paus van Avignon. Jan van Beieren kreeg echter hulp 

van zijn familie : de hertog van Bourgondie, Jan zonder Vrees, en 

de graaf van Henegouwen, Holland en Zeeland, Willem VI. 

Op 23 September 1408 stonden de partijen tegenover elkaar bij 

Othee. De Luikse steden leden een verpletterende nederlaag. Vele 

doden bleven op het slagveld achter. Ook Hendrik en Diederik 

van Perwez. Verschrikkelijk waren de vergeldingsmaatregelen 

van Jan zonder Vrees en Jan van Beieren, sindsdien dikwijls ,Jan 

zonder Genade" genoemd. Zowel geestelijken als leken vielen hier- 

aan ten offer26. 

Hoewel het conflict tot het gebied van de politiek behoorde, 

werd de kerkelijke kwestie erin betrokken. De Avignon-paus 

Benedictus XIII benoemde de elect Diederik van Perwez tot bis 

schop van Luik ; zijn tegenstander te Rome paus Gregorius XII 

verleende zijn zegen en aflaten aan de helpers van Jan van Beieren. 

Toch werd na de slag bij Othee de obedientie van de paus van 

Rome in het land van Luik niet hersteld. Onder invloed van Frank- 

rijk en de hertog van Bourgondie werd de subtractio obedientiae 

opnieuw uitgeroepen 2T. Dit veranderde weer na het concilie van 

Pisa, 1409. Toen koos het Beierse huis onder invloed van Jan 

26 A. Lallemant, La lutte des Etats de Liege contre la maison de Bourgogne, 

1390-1492, Bruxelles z.j., p. 34-56 ; A. Minder, La rivalite Orleans-Bourgogne 

dans la Principaute de Liege, Verviers 1954 ; J. Bartier, in Alg. Geschiedenis der 

Nederlanden, dl. 3, p. 299-302 ; G. Kurth, La cite de Liege, t. 3, p. 3-71 ; 

J. Daris, Histoire du diocese, p. 57-108. 

27 G. van Asseldonk, De Nederlanden en het Westers Schisma tot 1398, Utrecht 

1955, p. 39-63.


zonder Vrees voor paus Alexander V, ook wel de paus van Pisa 

genoemd 28. 

Deze vorsten, die 20 onbarmhartig de Luikse steden straften 

- de steden dienden hun aloude privileges in te leveren -, waren 

aanwezig bij de priorswisseling te Hoei in 1410. Daarom is het wel 

gerechtvaardigd zich af te vragen, of er tussen de slag bij Othee 

en de priorswisseling te Hoei in 1410 enig verband bestond. 

De meerderheid van de reguliere clems had zich aan de kant 

van Perwez geschaard, hoewel min of meer ertoe gedwongen 29. 

Jan van Beieren had van paus Gregorius XII, ondanks de subtractio, 

volmacht gekregen de geestelijken, die aan de opstand hadden meegedaan, 

uit hun beneficies te ontzetten 30. In de bronnen voor de 

geschiedenis van het bisdom Luik, zoals oorkonden en kronieken, 

vindt men geen enkel gegeven, waaruit besloten kan worden, dat 

Johannes d'Avins uit zijn ambt van prior-generaal is ontzet of tot 

de genoemde geestelijken behoorde of aan de kant van Perwez 

stond. In de bronnen voor de geschiedenis van de Kruisbroeders 

kan men echter wel een gegeven vinden, dat in ieder geval wijst 

op een verband tussen het begin van de hervorming bij de Kruis 

broeders en de slag bij Othee. 

In het Landesarchiv van Detmold bevindt zich namelijk een afschrift 

van de besluiten van de generale kapittels, dat afkomstig is 

van het Kruisbroederklooster te Falkenhagen. Aan het begin van 

de besluiten van het jaar 1452 leest men het volgende: Hier volgt 

het eerste besluit van de prior-generaal Georgius van Brueggen. 

Hij is op 16 januari 1452 door de broeders van het convent te Hoei 

eensgezind tot prior en generaal gekozen, en hij is vanaf de her 

vorming van de orde en vanaf de slag bij Othee de vijfde hervormer 

van onze orde31. 

2S A. G. Jongkees, Staat en Kerk in Holland en Zeeland onder de Bourgondische 

hertogen, 1423-1477, Groningen 1942, p. 26. 

29 Van Asseldonk, De Nederlanden, p. 63. 

E. Bacha, Catalogue des actes de Jean de Baviere, nr. 108. 

31 Hie sequitur prima diffinitio Reverendi patris nostri generalis fratris Georgii 

de Brugen, qui fuit in anno videlicet 1452 16 die mensis Januarii, hoc est in die 

Anthonii confessoris a fratribus conventus videlicet Hoyensis unanimiter et concorditer 

in priorem et generalem electus, et fuit predictus pater ab ordinis reformatione 

et a strage Leodiensi facta aput villagium Othei quintus nostri ordinis reformator. 

Van de Pasch, Definities, anno 1451 b.


Hieruit moet men wel een verband tussen het begin van de 

hervorming, namelijk de priorswisseling te Hoei in 1410 en de 

slag bij Othee opmaken. 

Stond de prior-generaal Johannes d'Avins dan toch in relatie met 

de heer van Perwez of met de magistraat van de stad Hoei of met 

die van de stad Luik ? Wie waren de vrienden, die Johannes 

d'Avins wenste te raadplegen over zijn wel of niet aftreden ? 

Zoals reeds is opgemerkt zijn voor de tijd van het schisma van 

Perwez geen gegevens te vinden, die op een dergelijke betrekking 

wijzen. Echter voor de jaren, dat Petrus Pincharius prior van Hoei 

was, 1363-1382 32, vindt men goede contacten tussen de prior van 

Hoei, de heer van Perwez en het stadsbestuur van Luik. 

In 1367 gaf Petrus Pincharius aan Johannes van Roermond, een 

Kruisbroeder uit het klooster te Asperen, opdracht om met Diederik 

van Horn, heer van Perwez, en zijn echtenote Catharina Berthout 

te onderhandelen over de stichting van een Kruisbroederklooster 

nabij Cuijk. Hier wilden Diederik van Horn, toen voogd over het 

land van Cuijk, en zijn echtgenote een kapel, toegewijd aan Sint 

Agatha, aan de zorgen van de Kruisbroeders toevertrouwen. Petrus 

Pincharius schreef in zijn opdrachtbrief, dat hij verheugd was deze 

kapel te mogen aanvaarden uit hun handen. Hun voorouders im- 

mers hadden al zoveel gedaan voor de orde van de Kruisbroeders. 

Hij hoopte, dat er altijd een goede verstandhouding zou blijven 

tussen hun families en de Kruisbroeders 33. 

Diederik van Horn, heer van Perwez, was de zoon van Wil- 

lem VI, heer van Altena en Horn, 1333-1343, en diens tweede 

vrouw Else van Kleef34. Hij was in 1356 een van de aanzienlijkste 

heren van het hertogdom Brabant35. Catharina Berthout was de 

dochter van Hendrik van Berthout en Margaretha van Wesemael36. 

Wie van Diederiks voorouders Petrus Pincharius op het oog had, 

32 Van de Pasch, Het klooster Clairlieu, in Clairlieu, 17 (1959), p. 109-111 ; 

C. van Dal, Rond ,,Vestis nuptialis", in Clairlieu, 11 (1953), p. 3-29. 

33 Hermans, Annales, II, p. 118-120 ; het origineel bevindt zich in het archief 

van het klooster Sint Agatha bij Cuyk. 

34 S. Balau-E. Fairon, Chroniques liegeoises, t. II, table IV. 

88 R. van Bragt, De Blijde inkomst van de hertogen van Brabant Johanna en 

Wenceslas, Leuven 1956 (Standen en Landen, deel 13), p. 39-41. 

38 Van Bragt, a.w., p. 41. Zij was zeer zeker een verwante van de moeder van 

Arnoldus en Johannes van Merode, die eveneens Margaretha van Wesemael heette.


behoeft hier niet ter sprake te komen. Wei kan er op gewezen worden, 

dat een van zijn zoons, namelijk Hendrik van Perwez, in de 

jaren 1406-1408 momber van Luik was. Het is nu mogelijk, dat de 

verstandhouding tussen de toenmalige prior-generaal van Hoei, 

Johannes d'Avins en Hendrik van Perwez nog altijd goed was. 

Meer dan een veronderstelling kan het echter niet zijn. 

Zo is het ook gesteld met de betrekkingen tussen de prior van 

Hoei en de stad Luik. Voor de jaren 1378 en 1379 kan men die 

aanwijzen. In 1378 zocht de magistraat van Luik zich te ontdoen 

van de elect-bisschop Eustache Persand, omdat hij een verdrag met 

de hertog van Brabant had gesloten zonder de stad hierin te kennen. 

De stad kon hiertoe gemakkelijk overgaan, omdat Persand zijn bevestiging 

had verkregen van de paus van Avignon, Clemens VII. 

De paus van Rome, Urbanus VI, had de bisschop van Utrecht, 

Arnoud van Horn, tot bisschop van Luik benoemd. Naar deze 

Arnoud van Horn zond nu de stad een gezantschap, waarvan ook 

Hendrik van Perwez deel uitmaakte, om hem over te halen de 

benoeming te aanvaarden en naar Luik te komen 37. Op dezelfde 

dag, dat het gezantschap van de stad Luik te Utrecht vertoefde, 

was ook de prior van Hoei op bezoek bij de bisschop van Utrecht. 

,,Des Vridaghes na Sinte Katherinendach had mijn heer ten eten 

de heer van Apcoude ende de prijoer van Hoye", zo schreef de 

rentmeester van de bisschop38. 

Arnoud van Horn was een broer van Diederik van Perwez en 

een oom van Hendrik van Perwez39. Gezien de goede verstand 

houding tussen de prior van Hoei en de familie van Perwez, kan 

de stad Petrus Pincharius gevraagd hebben, voor de magistraat een 

goed woord te doen bij de bisschop van Utrecht. 

De reis van de prior naar Utrecht kan nog anders geinterpreteerd 

worden, namelijk zo dat hij als een van de vertrouwensmannen 

van de stad Luik daartoe aangezocht is. Immers het jaar daarop 

vertrok hij naar Frankfort, ook namens het stadsbestuur van Luik. 

Keizer Wenceslaus had de bisschop, het kapittel van Luik en ook 

31 Van Asseldonk, De Nederlanden, p. 21. 

38 Rekeningen van het bisdom Utrecht, uitgegeven door K. Heeringa, Utrecht 

1926 (Werken van het Hist. Genootschap, 3e serie, nr. 50), dl. 1, eerste stuk, p. 64, 

39 S. Balau-E. Fairon, Chroniques liegeoises, t. II, table IV.


het stadsbestuur verzocht gezanten te sturen naar Frankfort om 

een overeenkomst te bereiken in de moeilijke kwestie van het Wes 

ters schisma. Het stadsbestuur zond de prior van Hoei. Deze kreeg 

een brief mee, waarin de heren van het stadsbestuur zich veront- 

schuldigden, dat zij niet een van hun burgers stuurden. Als reden 

gaven zij op, dat de weg vanwege rovers niet veilig was 40. 

Deze opdrachten zijn raadselachtig. De prior van Hoei, Petrus 

Pincharius, was niet afkomstig uit Luik noch uit het land van Luik, 

maar was geboren in Caen 41. Zocht de magistraat van Luik een 

geestelijke, waarom richtte zij zich dan niet tot een geestelijke uit 

de stad zelf of tot een abt van een van de grote abdijen in het land 

van Luik ? Petrus Pincharius staat bij zijn biografen bekend als 

een vroom man, die zijn beste krachten gaf aan het bestuur van de 

orde om het verval van het kloosterleven tegen te gaan. Van een 

politieke werkzaamheid werd nooit gerept. Russelius verhaalt, dat 

Johannes d'Avins in 1393 door middel van geld en vrienden het 

prioraat van Hoei verkreeg42. Van hem zou men kunnen verwach- 

ten, dat hij zich op politiek terrein zou bewogen hebben en dat hij 

zich tijdens het schisma van Perwez aan de kant van de Luikse of 

Hoeise stadsmagistraat had geschaard. Het blijft echter weer een 

veronderstelling. 

Misschien heeft Johannes d'Avins zich pas verzet tegen de elect- 

bisschop en zijn bondgenoten, toen zij voor de paus van Pisa kozen. 

De elect zal dit verzet niet geduld hebben. Johannes van Merten, 

die Libertus Janssen van Bommel reeds in 1411 als prior van Hoei 

en als prior-generaal opvolgde, stond aan de kant van de paus van 

Pisa en van de elect-bisschop. Hij deed namelijk in 1413 een beroep 

op deze paus om hem te helpen bij zijn hervormingspogingen43. 

Zijn opvolger Helmicus Amoris van Zutphen is eind december 

1416 weer in Luik geweest. Toen verkreeg hij van keizer Sigismund 

een beschermingsbrief voor het Kruisbroederklooster te Hoei en 

40 E. Bacha, La chronique liegeoise de 1402, Bruxelles 1900 (Com. Roy. Hist.), 

p. 382. 

41 C. van Dal, Rond ,,Vestis Nuplialis", in Clairlieu, 11 (1953), p. 3-29 ; A. 

Durand, Le prieure Sainte-Croix de Caen, in Clairlieu, 25 (1967), p. 22-27. 

42 Russelius, Chronkon, p. 87 : Hermans, Annales, I, p. 88. 

43 Hermans, Annales, II, p. 209-211. Hermans geeft hierbij de volgende aantekening 

: apographum authenticum in bibliotheca universitatis Leodiensis.


voor alle andere kloosters van de orde44. Keizer Sigismund was op 

zijn terugtocht uit Engeland, waar hij getracht had te bemiddelen 

tussen de koningen van Engeland en Frankrijk, over Luik gereisd 

om de stad voor zich te winnen. In 1415 had hij de Luikse privi 

leges bekrachtigd en na zijn vertrek uit Luik vernietigde hij het 

vonnis van Rijsel, waarbij de overwinnaars van Othee de stad hadden 

gedwongen haar charters aan hen uit te leveren 43. Had de 

magistraat van Luik bij gelegenheid van het bezoek van de keizer 

aan de stad de prior van Hoei uitgenodigd aanwezig te zijn en 

had deze prior, denkende aan het jaar 1410, bescherming van keizer 

Sigismund gevraagd tegen een al te grote druk van het Bourgon- 

dische en Beierse huis ? Geen enkel klooster in het land van Luik 

verkreeg zo'n beschermingsbrief. 

Misschien zal wel nooit worden achterhaald, waarom de hoge 

geestelijke en wereldlijke heren op 1 juli 1410 in het Kruisbroederklooster 

te Hoei aanwezig waren. Doch wanneer in de volgende 

hoofdstukken getracht wordt aan te geven, waarin nu eigenlijk de 

hervorming van de Kruisbroeders in de vijftiende eeuw bestond en 

hoe die hervorming zich uitbreidde over de kloosters van de orde, 

zal blijken, dat het aantal Kruisbroeders, dat in 1410 een hervor 

ming van de orde beoogde, niet zo groot kan geweest zijn. Russelius 

schreef wel, dat op 30 juni 1410 de prioren en hun socii uit al de 

kloosters van Frankrijk, Engeland, Duitsland en de Nederlanden 

in Hoei aankwamen om tegenwoordig te zijn op het generale kapit- 

tel46, maar men mag dit terecht betwijfelen. 

Voor de afzetting van Johannes d'Avins hadden zij hulp nodig. 

Zij hebben geweten, dat in Luik de wet was verzet. Kunnen zij 

niet Johannes van Merode aangespoord hebben naar zijn broer, die 

nu een van de invloedrijke personen in het bisdom Luik was en de 

44 W. Altman, Die Urkunden Kaiser Sigmunds, I, Inssbruck 1896, nr. 2019. 

Altman dateerde de oorkonde in 1416. Hermans, Annales, II, p. 215-218, geeft 

ook de tekst weer ; de datering is hier duidelijk 1417 ; zo ook Miraeus-Foppens, 

Opera DipL, IV, nr. 284. Van Rooijen, Oorsprong, p. 105 en 159, ziet in deze 

beschermingsbrief een keizerlijke bevestiging van het klooster te Hoei als centrum 

van de orde. Dit is zo. De keizer geeft echter geen beslissing in de vraag of Hoei 

vanouds het centrum was, maar hij schenkt de prior van Hoei steun in de moeilijkheden, 

die sinds 1410 ontstonden omtrent hetzelfde vraagstuk. Van Rooijen vraagt 

zich niet af, waarom de prior van Hoei zich juist tot keizer Sigismund wendde. 

45 G. Kurth, La cite de Liege, t. Ill, p. 85 ; J. Bartier in Alg. Geschiedenis 

der Nederlanden, deel 3, p. 301-302. 

4' Russelius, Chronicon, p. 90 ; Hermans, Annales, I, p. 94.


Kruisbroeders zeer genegen, te gaan en zijn hulp voor de observante 

kloosterlingen te vragen ? Temeer, daar zij misschien wisten, 

dat Johannes d'Avins geen persona grata meer was bij Jan van 

Beieren en zijn bondgenoten. 

Het is een hypothese, die echter een verklaring biedt voor het 

duidelijk verband dat er in het Detmoldse handschrift wordt gelegd 

tussen de priorswisseling te Hoei, het begin van de hervorming, 

en de slag bij Othee.

Hoofdstuk II 

DE OBSERVANTIE-BEWEGING 

Bij de bestuurswisseling van 1410 en bij de annulering van alle 

besluiten, die voor dit jaar uitgevaardigd waren, hebben de hervormingsgezinde 

Kruisbroeders zich zeker een bepaald doel voor 

ogen gesteld en dat deden de Kruisbroeders, die in hun voetstappen 

traden en hun werk voortzetten, eveneens. Wensten zij een herstel 

van oude tradities en oude instellingen en verlangden zij een terugkeer 

naar de levenswijze van de eerste Kruisbroeders uit de dertiende 

eeuw of waren zij er op uit het karakter van de orde te veranderen 

en een gehele omkeer in de levenswijze van de Kruisbroeders 

te bewerken ? 

Om deze vragen te beantwoorden moet men de bronnen bestuderen, 

die inlichten over het verval bij de Kruisbroeders van voor 

1410, en over de idealen, welke na die datum de orde beheersten. 

Deze bronnen zijn : de wetgeving in de orde, de pauselijke bullen, 

de kronieken van de kloosters, de visitatie-besluiten, alsook preken 

en geschriften, die eveneens waardevolle gegevens kunnen verschaffen 

over het toenmalige orde-leven. 

De voorkeur zal in dit hoofdstuk worden gegeven aan de wet 

geving als eerste en voornaamste bron. Omdat zij van het bestuur 

van de orde uitging, is zij een officiele bron. Deze wetgeving omvat 

de statuten van 1248, goedgekeurd door paus Innocentius IV, de 

statutenwijzigingen en eveneens de besluiten van de generale 

kapittels. Niet de gehele wetgeving is behouden. Het generale 

kapittel van 1410 vernietigde, zoals eerder is vermeld, alle besluiten 

van voorafgaande kapittels. De statuten van 1248 behield het echter. 

Het generale kapittel van 1410 beval de Kruisbroeders te leven 

volgens de oude statuten \ Bovendien is de tekst van deze statuten 

Atque in ceteris observanciis regule et statutorum nostrorum antiquorum uniformes 

vos habeatis, quia sic precipimur vivere. Van de Pasch, Definities, anno 1410. 

Zie ook Hoofdstuk I, noot 2.


in enkele vijftiende eeuwse handschriften bewaard gebleven \ Na 

1410 hebben de generale kapittels er zorg voor gedragen, dat hun 

bepalingen in alle kloosters werden opgetekend, zodat deze goed 

bewaard zijn gebleven. Zo legden de generale kapittels in 1466 en 

1498 de kloosters op de statuten aan de hand van de nieuwe bepa 

lingen sinds 1410 te herzien. Hierdoor ontstonden twee statuten 

collecties 3. 

Voor een betere kennis van de observantie-beweging gedurende 

de vijftiende eeuw kunnen vooral de besluiten van de generale 

kapittels na 1410 als basis en uitgangspunt worden gebruikt, eveneens 

de twee genoemde statutencollecties. Een vergelijking met de 

statuten van 1248 zal verhelderend werken, daar de kapittelvaders 

van 1410 deze statuten zeer zeker met voorbedachten rade niet 

hebben vernietigd. Worden de besluiten van na 1410 nog bevestigd 

of aangevuld door andere bronnen b.v. pauselijke bullen, die ook 

tot de wetgeving behoorden, dan zullen ze zeker benut worden. 

Behalve dat de wetgeving een officiele bron is, werd hierin dik- 

wijls uitgedrukt, welke idealen omtrent het kloosterleven in de 

loop van de eeuwen leefden bij de leiding van de orde. Zo zullen 

de besluiten van de generale kapittels na 1410 duidelijk maken, in 

hoeverre het kloosterleven bij de Kruisbroeders in verval was geraakt 

en vervolgens wat de bestuurders van de orde gedurende de 

vijftiende eeuw verstonden onder een observant kloosterleven. 

Het zuiver ideale kloosterleven zal men echter niet omschreven 

vinden, noch een doel, dat karakteristiek voor de orde is. Zoals het 

meermalen in de middeleeuwen gebeurde, vaardigde men slechts 

wetten uit of nam men besluiten, wanneer men het nodig achtte of 

wanneer een geval van twist of twijfel om voorziening vroeg. Ver- 

diept men zich in de wetten en besluiten van de generale kapittels 

uit de vijftiende eeuw, dan zal men slechts enkele facetten van het 

kloosterleven belicht zien, namelijk die, waarin de Kruisbroeders 

te kort schoten en verbetering behoefden. Men moet er voor oppas- 

sen, als een statuut van 1248 niet herhaald wordt, te concluderen, 

dat een dergelijk voorschrift niet meer van kracht was of uit de 

tijd werd geacht, of als een statuut van 1248 vele malen naar voren 

2 Van de Pasch, De tekst van de constitutes der Kruisheren van 1248, in 

Hand. Kon. Comm. Gesch. Brussel, 111 (1952), p. 1-96. 

3 Hermans, Annales, II, p. 305-319 en p. 452-455.

DE OBSERVANTIE-BEWEGING 47 

wordt gebracht, dat men in dit statuut zijn grootste heil dacht te 

vinden. Werd een bevel of besluit herhaald, dan kan dit gebeurd 

zijn, omdat het ideaal niet bereikt was en men er steeds aan herin- 

nerd moest worden. Ook de Kruisbroeders uit de vijftiende eeuw 

waren mensen. 

De bestudering van alle besluiten, die sinds 1410 genomen wer- 

den, biedt nog dit voordeel, dat een mogelijke ontwikkeling of 

verandering in de zienswijze van de leiding van de orde gesigna- 

leerd kan worden. Hierbij zullen de statutencollecties van 1466 en 

1498 van veel nut kunnen zijn. Een teruggaan naar de oude tradities 

was wel idealistisch, maar was het mogelijk in de vijftiende eeuw 

te leven volgens leefregels, die in de dertiende eeuw waren opge- 

steld ? De generale kapittels zullen na het negatieve besluit van 

1410 in de jaren daarna toch aanvullende bepalingen of besluiten 

gemaakt moeten hebben, die aan nieuwe verlangens beantwoord- 

den. Immers, niet alleen normeert de wetgeving het leven, maar 

het leven normeert ook de wetgeving. Zo de generale kapittels 

geen ontwikkeling of aanpassing wensten, dan dienden zij de statu- 

ten van 1248 nader te verklaren. 

De eerste en tevens geslaagde actie van de hervormingsgezinde 

Kruisbroeders was de bestuurswisseling van het jaar 1410. In het 

verhaal van Russelius hierover voorspelde Johannes van Merode, 

dat, wanneer het hoofd genas, de overige ledematen zich gemak- 

kelijk zouden herstellen, m.a.w. stond een bekwame en observante 

prior-generaal aan het hoofd van de orde, dan zouden de leden 

gemakkelijker tot de observance komen. 

De hervormingsgezinde Kruisbroeders verlangden daarom dat de 

hervorming van hun orde van boven af zou beginnen. Toch was 

het niet hun enige zorg, dat de orde een observante prior-generaal 

aan het hoofd zou verkrijgen. Het verhaal van Russelius over de 

bestuurswisseling in 1410 wekt de indruk, dat Arnoldus van Merode 

de prior-generaal Johannes d'Avins moest overhalen het generale 

kapittel weer bijeen te roepen. Voor een keuze of een afzetting van 

een prior-generaal was de bijeenroeping van het generale kapittel 

niet noodzakelijk. De leden van het convent van Hoei hadden het 

recht hun eigen prior te kiezen en hun prior was prior-generaal.


De statuten van 1248 schreven voor, dat het generate kapittel 

ieder jaar moest plaats vinden \ Of de generate kapittels voor 1410 

ieder jaar bijeenkwamen, is niet vast te stellen. Volgens de stich- 

tingsbrieven van het klooster te Venlo is er in 1399 een generaalkapittel 

gehouden5. Wei is zeker, dat in het midden van de 

veertiende eeuw door de prior-generaal het kapittel bijeen werd 

geroepen, maar de opkomst van de prioren liet te wensen over. De 

prior-generaal riep de hulp van paus Innocentius VI in en deze paus 

schreef in 1356 aan alle prioren voor, dat zij naar het generate 

kapittel dienden te gaan 6. 

De prior van Hoei had in 1356 de tijd niet mee en zijn opvolgers, 

indien zij van hetzelfde gevoelen waren, evenmin. De Honderd- 

jarige oorlog, 1337-1453, en het Westers Schisma, 1378-1417, 

maakten het contact met het centrum van de orde zeer moeilijk. 

Franse Kruisbroeders hielden prior-generaal Petrus Pincharius, 

1364-1382, voor schismatiek, omdat hij voor de paus van Rome 

koos 7. 

De twijfel of voor 1410 het generate kapittel wel altijd bijeenkwam, 

wordt in het bijzonder nog versterkt door het feit, dat na 

1410 in ieder geval niet overal in de orde een bereidheid aanwezig 

was om naar het generate kapittel te komen. Dit blijkt maar al te 

duidelijk uit een schrijven van paus Johannes XXIII van Pisa. 

Prior-generaal Johannes van Merten had een beroep op hem gedaan. 

Johannes XXIII richtte zich op 19 mei 1413 tot de dekens van 

Kamerijk en Luik en tot de officiaal van de Keulse kerkelijke 

rechtbank. Hij gaf hun de opdracht de prior-generaal bij te staan 

in zijn streven naar hervorming. Zij mochten, wanneer de klooster- 

lingen zich bleven verzetten, hen niet alleen straffen met de kerke 

lijke censuur, maar ook konden zij de hulp van de wereldlijke macht 

inroepen. De deken van Luik, Egidius de Venalmont, maakte op 

27 juli 1413 de inhoud van de pauselijke brief bekend. De officiaal 

van Keulen, Christianus van Erpel, trad, hoewel later, krachtiger 

op. In een brief van 17 november 1413 aan de prioraten, gaf hij 

onder bedreiging van kerkelijke straffen de prioren en hun onder- 

danen het bevel zich binnen zes dagen te onderwerpen aan de prior- 

4 Van de Pasch, Tekst van de constitutes, p. 86-91. 

5 Hermans, Annales, II, p. 180 en p. 467-468. 

9 Hermans, Annales, II, p. 117-118. 

T Van de Pasch, Het klooster Clairl'teu, in Clairlieu, 17 (1959), p. 110.

comtttfco 

linttmurfuiBnouatf 

pfujficur rfha mmisimii 

uifrtia 11 o(hu: im o I an 19 eft 

rrûe epidmuu>iioaui 

(inmto rpdtocit it nomine - 

t>fDm aunue fmnrnratis ft 

iimQttiec5a iiviSUtltQ apdf 

flouribii$au$:5)ta8pawtoto 

ImmeOio^letrw Dyir^tn „ 

De versieringskunst van Johannes Hoenreman, 

Kruisbroeder te Luik, 1425-1449, afkomstig uit Amersfoort. 

Lectionarium, Universiteitsbibliotheek van Luik, 

Handschrift 35 C, fol. 85 ro.


generaal en wanneer het generale kapittel werd gehouden, daaraan 

deel te nemen. Ook richtte hij zich tot de aartsbisschoppen, bisschoppen 

en vele andere prelaten en wees hen erop, dat zij in het 

vervolg dienden af te zien van elke steun of raad aan opstandige 

Kruisbroeders 8. 

Niet echter op alle kerkelijke waardigheidsbekleders werd een 

beroep gedaan, maar slechts op die van de bisdommen Keulen, 

Trier, Luik, Utrecht en Kamerijk. Dat de officiaal van Keulen zich 

in zijn aansporingen niet beperkte tot zijn bisdom, zal wel gebeurd 

zijn op eigen initiatief. Paus Johannes XXIII bepaalde zich tot 

slechts drie bisdommen : Luik, Keulen en Kamerijk. Dat is opvallend. 

De Kruisbroederkloosters waren toch ook nog over Frankrijk 

en Engeland verspreid. Een verklaring hiervoor is misschien, dat 

de paus niet zo zeker was, dat in Frankrijk en Engeland zijn bevel 

zou worden opgevolgd, omdat men hier aarzelde hem te erkennen CJ. 

Het is b.v. niet bekend of de deken van Kamerijk enige poging in 

het werk gesteld heeft om de prior-generaal te helpen. In de periode 

tussen het concilie van Pisa, 1409-1410, en het concilie van Con- 

stanz, 1414-1418, was de verwarring groot. Er waren immers drie 

pausen. Onwillige prioren en kloosterlingen zullen het bevelschrift, 

in laatste instantie afkomstig van de paus van Pisa, naast zich 

neergelegd hebben. Het is ook mogelijk, dat de prior-generaal, in- 

ziende dat door de kerkelijke en politieke omstandigheden een 

voortdurend contact met de kloosters in het gebied van de Franse 

en Engelse koningen voorlopig niet te onderhouden was, allereerst 

de kloosters, die in bovengenoemde bisdommen lagen, onder zijn 

gehoorzaamheid trachtte te brengen. 

In 1432 drong paus Eugenius IV er nogmaals op aan, dat de 

prioren regelmatig d.i. ieder jaar naar het generale kapittel zouden 

gaan 10. Dertig jaar later, in 1464, vaardigde het generale kapittel 

het bevel uit, dat de prioren van de kloosters Saint Ursin en Saint 

3 Voor het schrijven van paus Johannes XXIII zie Ramaekers, Privileges, p. 66- 

67. De teksten van de brieven van de deken van Luik en de officiaal van Keulen 

bij Hermans, Annales, II, p. 536 en 545. 

9 E. Delaruelle-E. R. Labande-P. Ourliac, L'Eglise au temps du Grand 

Schisme et de la crise conciliate, 1378-1449, Paris 1962 (Histoire de l'JSglise depuis 

les origines jusqu'a nos jours, fondee par A. Fliche-V. Martin, dirigee par J. B. 

DUROSELLE-E. JARRY, t. 14), p. 147-154. 

10 Hermans, Annales, II, p. 228-232.


Georges ieder jaar naar het generale kapittel dienden te komen of 

anders de prior van Caen als hun vertegenwoordiger moesten af- 

vaardigen. Deze prior zou op de hoogte moeten gesteld worden 

van de geestelijke en materiele toestand van beide kloosters. Op het 

kapittel zou hij dan namens de beide prioren spreken. In datzelfde 

jaar kregen de kloosters van Varennes-sur-Allier en Buzangais een 

zelfde vermaning. Ook deze kloosters kon de prior van Caen ver- 

tegenwoordigenai. 

Dergelijke besluiten en vooral de pauselijke inmengingen laten 

duidelijk zien, dat de hervormingsgezinde Kruisbroeders ernaar 

streefden, dat niet alleen ieder jaar te Hoei het generale kapittel 

bijeen kwam, maar dat ook zoveel mogelijk kloosters hun afgevaar- 

digden stuurden. Dat blijkt o.a. eveneens uit de dankbaarheid, 

waarmede zij een grote som geld van enkele leden van de familie 

van Merode aanvaardden. Dit geld werd speciaal gegeven om de 

kosten van het generale kapittel te bestrijden 12. 

Dit streven was niet nieuw. Reeds is de bul van paus Innocen- 

tius VI vermeld. Zij kan geinterpreteerd worden als een uiteinde- 

lijke erkenning van de prior van Hoei als prior-generaal13, maar 

kan ook gezien worden als een vroege poging, van Rome uit, de 

verloren eenheid weer te herstellen. Kloosters van Reguliere Kanun 

niken stonden voor 1400 veelal op zich zelf en na 1400 werd door 

de kerkelijke overheid getracht deze kloosters te verenigen tot een 

congregatie of te doen aansluiten bij een reeds bestaande. Zo sloten 

vele kloosters van Reguliere Kanunniken zich aan bij de congregatie 

van Windesheim14. Ook de Kruisbroeders, die immers Reguliere 

Kanunniken waren, kunnen zich zelfstandig gevoeld hebben en de 

leiding van de orde kan dit soms getolereerd hebben. 

De Honderdjarige oorlog en het Westers Schisma hebben de 

uitvoering van de bul van paus Innocentius VI zeer zeker belem- 

merd. Kunnen de Kruisbroeders in 1410, het jaar waarin vele chris- 

tenen meenden, dat door de keuze van de paus van Pisa de eenheid 

van de kerk hersteld zou worden, niet eveneens van oordeel geweest 

zijn, dat nu de tijd rijp was een nieuwe poging te wagen de orde 

11 Van de Pasch, Dejinities, anno 1464. 

12 Hermans, Anndes, II, p. 215 en 254. 

13 Van Rooijen, De oorsprong, p. 113. 

14 Post, Kerkgeschiedenis van Nederland in de Middeleeutven, deel II, p. 97.


weer tot eenheid te brengen ? Een jaarlijkse bijeenkomst van het 

generale kapittel was daarvoor een onmisbare voorwaarde. 

De Kruisbroeders beoogden deze eenheid. Immers reeds in 1410 

bevalen zij een uniformiteit van regel en statuten aan 15. Twee jaar 

daarna werd betreffende de besluiten van het generale kapittel 

voorgeschreven, dat deze in ieder klooster dienden te worden opgetekend, 

opdat iedere kloosterling zou weten, waaraan hij zich te 

houden had 16. In 1414 volgde weer een dringende oproep aan alle 

prioren er naar te streven, dat zij en hun medebroeders zich hervormden 

in voedsel en kleding, in leven en gesprek ,,volgens de 

regel van de Heilige Augustinus en onze statuten" 1?. In een andere 

vorm verscheen hetzelfde besluit in 1419 : alwie uit minachting en 

koppigheid weigerde de regel en statuten na te komen en zich er 

tegen verzette, verloor elk stemrecht in de orde18. 

In de eerste tien jaren na de bestuurswisseling van 1410 heeft 

het generale kapittel naar uniformiteit van regel en statuten gestreefd. 

Ook daarna ziet men nog herhaaldelijk, hoe het bij het 

uitvaardigen van besluiten terugviel op de statuten 19. 

Die uniformiteit bleek er in 1410 niet meer te zijn, ofwel doordat 

de kloosters teveel op zelfstandigheid uit waren met het gevolg een 

niet meer naleven of een afwijkend beleven van de regel en de 

statuten, ofwel doordat de kloosters het niet meer konden opbrengen 

volgens de regel en de statuten te leven met het gevolg een 

verliezen van contact met het moederhuis of het centrum van de 

orde. 

Het generale kapittel herleefde, het was voor dit bestuursorgaan 

zelf een levensvoorwaarde de uniformiteit van regel en statuten te 

13 Zie noot 1 van dit hoofdstuk. 


" Item obsecramus et in Domino requirimus omnes priores, districte eis mandantes, 

ut propter Deum et sacri ordinis nostri reformationem necessariam et animarum 

suarum salutem, se cum sibi commissis fratribus, quibus merito preesse, et vita et 

authoritate, deinde et observantia regularis discipline monasticeque vite, quam 

vovimus et juravimus, continenter observare, secundum regulam S. Augustini et 

constitutiones nostras, reformare et confirmare in victu et vestitu, in vita et conversatione 

studeant; atque omni posse indilate a sibi minime competentibus negotiis, 

presertim a damnabili proprietate expedire procurent. Van de Pasch, Dejinities, 

anno 1414 ; Hermans, Annales, II, p. 208. 


19 Van de Pasch, Dejinities, annis 1420, 1425, 1441 ; Hermans, Annales, II, 

p. 213, 214, 253.


herstellen. Geen enkel besluit of maatregel zou enige indruk maken 

of geeerbiedigd worden, wanneer het generale kapittel zich niet 

kon beroepen op een algemeen erkende en door de paus goed- 

gekeurde regel en statuten. 

Aan dit zelfde streven naar uniformiteit werd ook vastgehouden 

in de tweede helft van de vijftiende eeuw. Zo bevalen de kapittelvaders 

in 1464, dat de bepalingen van de generale kapittels, die 

vanaf de tijd van de hervorming tot dan toe uitgevaardigd en in de 

statuten opgenomen waren, door alien op dezelfde wijze moesten 

nagekomen en in het dagelijkse kapittel voorgelezen worden20. 

De prioren van Luik, Keulen en Parijs kregen de opdracht te 

zorgen voor een standaardtekst van de statuten, waaraan dus de 

bepalingen, sinds 1410 uitgevaardigd, zouden zijn toegevoegd21. 

In 1465 werd medegedeeld, dat de visitatoren aan ieder klooster 

zo'n exemplaar zouden overhandigen en ieder convent werd verplicht 

dit exemplaar in zijn geheel over te schrijven of een eigen 

exemplaar te verbeteren 22. 

Nog enkele malen na het jaar 1465 werd het bevel tot unifor 

miteit herhaald23. 

Met uitzondering van het jaar 1415 zijn er uit elk jaar van de 

vijftiende eeuw besluiten van de generale kapittels overgeleverd. 

Het generale kapittel van de orde van de Kruisbroeders kwam na 

1410 weer ieder jaar bijeen. Maar beperkte het doel, dat de hervor- 

mingsgezinde Kruisbroeders beoogden, zich tot het herstel van 

de eenheid in de orde en de uniformiteit van de regel en statuten ? 

20 Ordinamus, quod diffinitiones capitulorum generalium a tempore reformationis 

usque in presens confirmatas, in unum ad instar statutorum aliorum, secundum 

distinctiones capitulorum positas, jam pronunciatas uniformiter ab omnibus observari, 

et in capitulo quotidiano post finem statutorum legi, diffinimus et ordinamus. 

Van de Pasch, Definities, anno 1464 ; Hermans, Annales, II, p. 297. 

21 Van de Pasch, Definities, anno 1464 ; Hermans, Annales, II, p. 297 ; zie 

noot 18. 

" Van de Pasch, Definities, anno 1465 ; Hermans, Annales, II, p. 298. 

28 Item statuta nova a tempore reformationis, que fuit facta anno 1410, usque 

ad annum 1464 simul collecta et ab illo anno usque in presentem annum diligenti 

studio simul in capitulis consonantibus conscripta et coadunata, transmittimus singulis 

conventibus in ordine et modo, et de verbo ad verbum premissis novis statutis 

ascribenda et in capitulo, prout complementum statutorum dictorum requirit, 

inserenda, exhortantur omnes et singulos, ut per omnia et in omnibus ceterorum 

statutorum vim et efficaciam sortiantur et in capitulis quotidianis. Van de Pasch, 

Definities, anno 1498 ; zie ook annis 1469, 1491. Hermans, Annales, II, p. 299, 

388, 441.


Een aandachtige bestudering van de besluiten na 1410 laat duide- 

lijk 2ien, wat er nog aan idealen bij hen leefde, en onthult, in 

hoeverre de Kruisbroeders daarin te kort schoten. Er zijn heel wat 

facetten van het kloosterleven, waarnaar de aandacht van de kapit- 

telvaders uitging, maar vooral vier ervan waren het voortdurend 

voorwerp van hun beraadslagingen en hun besluiten. 

Het lijkt nuttig deze vier facetten hier al op te sommen : 

1. een herstel van het gemeenschappelijk lev en ofwel een betere 

beleving van de gelofte van armoede. 

2. een stipt onderhouden van de vasten- en onthoudingswet. 

3. het in acht nemen van het stilzwijgen in het klooster. 

4. het dragen van de voorgeschreven kloosterkleding. 

Vooreerst: het herstel van het gemeenschappelijk leven ofwel 

een betere beleving van de gelofte van armoede. 

Om in hun levensonderhoud te kunnen voorzien waren de Kruis 

broeders er onder meer op uit landerijen te verwerven, een gebrui- 

kelijke bezitsvorming in de middeleeuwen. Deze landerijen werden 

door de Kruisbroeders zelf bewerkt of verpacht. Het was zelfs zo, 

dat in een stad of dorp geen klooster werd gesticht, indien niet 

reeds van te voren landerijen waren toegezegd door hen, die om 

een Kruisbroederklooster hadden verzocht. De landerijen en de 

inkomsten hiervan waren gemeenschappelijk eigendom van het 

klooster. Het beheer kwam toe aan de prior, die echter voor dit 

materiele werk een procurator, eveneens een Kruisbroeder uit zijn 

klooster, kon aanstellen. 

Reeds in de eerste jaren van het ontstaan van de orde had paus 

Innocentius IV het bezit van de Kruisbroeders bekrachtigd en hun 

toegestaan goederen in bezit te nemen en te behouden (1248). 

Tegelijkertijd schonk de paus hun verscheidene privileges, o.a. een 

tiendenprivilege. Krachtens dit privilege behoefden de Kruisbroe 

ders geen tienden aan pastoor of bisschop te betalen van braakland, 

wanneer zij dit land met eigen krachten gingen bebouwen of op 

eigen kosten lieten bebouwen. Van de andere privileges, die door 

de pausen in de dertiende en veertiende eeuw aan de Kruisbroeders 

werden verleend, moet hier in het bijzonder vermeld worden het 

bedelprivilege, dat paus Johannes XXII schonk in het jaar 1318. 

Dit privilege hield in, dat de Kruisbroeders eens per jaar in de


parochies en kerken mochten rondgaan om aalmoezen te verzame- 

len. De bisschoppen en de pastoors mochten zich hiertegen niet 

verzetten. Er was de Kruisbroeders wat betreft de steden of dorpen 

of kerken geen beperking opgelegd ; hun bedelgebieden of ook wel 

termijnen genoemd strekten zich zeer ver uit. Het recht om die 

uitgestrektheid te bepalen kwam geheel toe aan de prior van het 

klooster24. 

Zowel nu het beheer van het gemeenschappelijk eigendom door 

de prior of zijn procurator als het op termijn gaan van de Kruis 

broeders bleken een gevaar te bevatten voor het niet naleven van 

de gelofte van armoede. 

Na 1410 werd door het generale kapittel geeist, dat de prioren 

en procuratoren tenminste eenmaal per jaar verslag uitbrachten over 

de inkomsten en uitgaven van het klooster aan alle conventualen25. 

Op zijn minst wijst dit bevel erop, dat de prioren of procuratoren 

verzuimden de conventualen in te lichten over de materiele toe- 

stand van het klooster. Gezien het feit, dat ook in kloosters van 

andere orden de prioren of procuratoren wel eens wat te vrij omgin- 

gen met het gemeenschappelijk eigendom van het klooster ten eigen 

bate26, mag uit het besluit van het generale kapittel, dat reeds in 

1411 werd uitgevaardigd, toch wel geconcludeerd worden, dat dit 

ook bij de prioren en procuratoren van de Kruisbroederkloosters 

het geval was. 

Het generale kapittel herhaalde voortdurend, dat de prioren ver- 

plicht waren aan de medeleden van het generale kapittel en aan 

de visitatoren van hun kloosters de materiele toestand open te leggen 

27. Dit besluit behoeft nog niet gezien te worden als een con- 

trole over eventueel wanbeheer, maar het generale kapittel wenste 

op de hoogte te zijn o.a. om een jaarlijkse bijdrage van de kloosters 

aan het generale kapittel en ook eveneens een jaarlijkse vergoeding 

van de kloosters aan hun visitatoren te kunnen bepalen28. 

Over het gedrag van de Kruisbroeders, die op termijn gingen, 

verstrekten de kapittelvaders geen concrete gegevens. Maar in 1414 

21 Ramaekers, De privileges, p. 72-81. 


M Post, Kerkgeschiedenis van Nederland in de Middeleeuwen, deel 1, p. 325-360. 

* Van de Pasch, Definities, annis 1412, 1461, 1492 ; Hermans, Annales, II, 

p. 207, 290, 389. 

38 Van de Pasch, Definities, annis 1416, 1496 ; Hermans, Annales, II, p. 211, 

439.


bevalen zij de prioren en de supprioren, op straffe van ontheffing 

uit hun ambt, Kruisbroeders, die zich onreligieus gedroegen, binnen 

de kloostermuren te houden. Dit besluit wijst erop, dat de kapittelvaders 

zich ergerden over het gedrag van de terminarii en over de 

nonchalance van de prioren en supprioren dergelijke Kruisbroeders 

uit te laten gaan. Zij gaven door hun gedrag niet alleen aanstoot 

naar buiten en oefenden na hun terugkomst een nadelige invloed 

in het klooster uit, maar zij behielden van het verkregene iets voor 

sichzelf alleen 29. 

De prioren en supprioren blijken inderdaad voor verbetering 

gezorgd te hebben. Pas in 1458 kwam het generale kapittel terug 

op het gedrag van de terminarii. In dit jaar werd besloten, dat 

niemand mocht worden aangewezen om te gaan bedelen, tenzij met 

een speciale toestemming van het generale kapittel30. Reeds eerder, 

namelijk in 1436, had het generale kapittel voor het klooster Beyenburg 

terminarii aangewezen 31. In 1492 werd het besluit van 1458 

nog eens herhaald 32. 

Heeft de orde van het H. Kruis echte proprietarii gekend, name 

lijk kloosterlingen, die prebenden of enige landerijen bezaten en 

beheerden ten eigen bate, kloosterlingen, die voor hun eigen levens- 

onderhoud zorgden en zich geheel terugtrokken uit het gemeen- 

schappelijk leven ? 

29 Item quia dolentes percepimus quod nonnulli fratres nostri ordinis vanitati 

■dediti et in scandalum ordinis, plurimorum intuentium destructionem et suarum 

animarum damnationem, indebite, irreligiose et inhoneste in conversatione sua se 

gerunt, vestes sibi minime competentes induentes, in calceis, caligis, tunicis, subtunicis, 

bursis, togis et caputiis, ad modum vanorum et secularium adolescentulorum 

et juvenum, quod turpe valde et indecens est, intra et extra suas domus et septa 

earum exeuntes, fabulantes, comedentes, bibentes, et alias cum hominibus secularibus 

conversantes ; ideo omnes priores et suppriores exhortamur in Domino, et 

requirimus, eis districte in virtute sancte obedientie precipientes, et sub poena destitutionis 

suorum officiorum et honorum, ut de cetero suorum fratmm sibi commissoxum 

facta, gesta et mores diligentius considerent et examinent, atque debite 

corrigant et emendent, ne talia amplius fieri percipiantur ; precipientes nihilominus 

.sub poena et districtione, quod si qui, quod absit, obedire recusaverint et rebelles 

reperti fuerint, se a dictis et in dictis deordinationibus et inordinatis conversationibus 

et gestibus irreligiosis non emendando, tales ex tune exire ad terminos nullatenus 

permittantur, quod etiam nos eis omnino interdicimus, donee debite se correxerint 

et emendaverint. Van de Pasch, Definities, anno 1414, zie ook : anno 1436 ; 

Hermans, Annales, II, p. 208. 


31 Van de Pasch, Definities, anno 1436. 

n Van de Pasch, Definities, anno 1492 ; Hermans, Annales, II, p. 389.


Er zijn na 1410 geen besluiten, die een dergelijk misbruik in de 

Kruisbroederkloosters doen veronderstellen. Novicen zullen bij hun 

intrede in het klooster goederen of geld hebben meegebracht en er 

zullen ook kloosterlingen zijn geweest, die van hun ouders of 

familieleden dergelijke geschenken ontvingen, maar dat zij die 

goederen aan het gemeenschappelijk beheer van de prior of procu 

rator onttrokken en voor zich zelf behielden of er zelf over beschik- 

ten, is toch niet veel voorgekomen. Alleen de Kruisbroeders te 

Aken werd in 1423 bevolen goederen, roerende en onroerende, aan 

hun prior over te geven 33. Wei werd de Kruisbroeders verlof ge- 

geven om bezittingen van andere mensen met toestemming van de 

prior te bewaren, waarschijnlijk kostbaarheden, want 2e dienden op 

een veilige plaats opgeborgen te worden 34. 

In de tweede plaats : het stipt onderhouden van de vasten- en 

onthoudingswet. 

Wanneer kloosterlingen de gelofte van armoede niet meer 

beleven en over geld en goederen beschikken, kan dit tot gevolg 

hebben, dat zij ook andere statuten van hun orde overtreden. Het 

is heel menselijk, dat dan allereerst de voorschriften omtrent spijs 

en drank niet meer onderhouden worden. De statuten van 1248 

schreven voor, dat aan de Kruisbroeders vanaf Pasen tot aan het 

feest van Kruisverheffing, 14 September, met uitzondering van de 

kruisdagen, de vrijdagen en enkele vigilie-dagen, twee (warme) 

maaltijden verstrekt dienden te worden en vanaf 14 September tot 

Pasen maar een maaltijd, uitgezonderd op de zondagen. Op de 

dagen, dat de statuten een maaltijd voorschreven, was er in de 

avond een collatie, waarbij zij iets te drinken kregen. In de advent, 

de veertigdaagse vasten, de quatertemperdagen en enkele vigilie- 

dagen mochten de Kruisbroeders enkel een ,,quadragesimalis cibus" 

gebruiken 35. Waarschijnlijk onthielden zij zich dan ook van zui- 

velproducten. Zij zullen zich in 1248 aangepast hebben aan de 

regels van de monastieke orden omtrent de onthouding en het 

vasten. 

Zonder hier de motieven voor deze strenge vasten en onthouding 

nader te bezien, is het wel begrijpelijk, dat het de kloosterlingen, 


34 Van de Pasch, a.tv., annis 1446, 1487 ; Hermans, Amiales, II, p. 419. 

33 Van de Pasch, De tekst van de constituties, p. 51-56.


die op termijn waren geweest en in het klooster terugkeerden, veel 

moeite kostte zich te onderwerpen aan die straffe leefregels omtrent 

vasten en onthouding. Daar zij buiten het klooster, om de mensen 

geen overlast te bezorgen, de maaltijden mochten gebruiken, die 

hun voorgezet werden 36, zal het hun wel gelukt zijn de minder 

geschikte prioren over te halen het niet zo nauw te nemen met de 

statuten van 1248 omtrent vasten en onthouding. 

Dat circa 1410 in de Kruisbroederkloosters de strenge voorschriften 

betreffende de maaltijden niet meer werden onderhouden, blijkt 

uit het reeds genoemde besluit van 1414 37. Er waren Kruisbroeders, 

die buiten het klooster gingen eten en drinken. Ook omtrent dit 

punt eisten de observante Kruisbroeders een hervorming. 

In 1418 verklaarden zij echter, dat op het hoogfeest van Pasen 

en op de dinsdagen en donderdagen de Kruisbroeders vlees moch 

ten eten, echter niet gedurende Septuagesima, d.w.z. de voorvasten, 

en gedurende de advent38. 

Dit besluit hield een verzachting van de statuten in en een tegemoetkoming 

aan hen, die meenden vanwege hun gezondheid er niet 

buiten te kunnen. Deze verzachting kan ook een gevolg zijn van 

de Nederlandse en Duitse leiding in de orde sinds 1410. In Noord- 

Europa gebruikt men meestal krachtiger voedsel dan in het Zuiden. 

Over het algemeen is de praktijk omtrent het vasten en de ont 

houding na 1410 milder geworden. De prioren konden hun onderdanen 

dispenseren. Het generale kapittel beperkte zich er op toe 

te zien, dat de prioren geen misbruik van hun recht maakten. Ze 

mochten b.v. niet te gemakkelijk in de vasten op vrijdagen dispen 

seren 39. In 1441 meenden de kapittelvaders, dat de gewoonte van 

dispenseren te veel was toegenomen en schreven voor, dat dispensatie 

slechts zelden gegeven kon worden. Indien er echter kloosterlingen 

waren, voor wie de vasten naar hun gevoelen te zwaar was, 

dan behoorden zij voor zich zelf alleen dispensatie aan de prior te 

vragen 40. 

In de derde plaats : het in acht nemen van het stilzwijgen in het 

klooster. 

3fl Van de Pasch, a.w., p. 54. 

37 Zie noot 29 van dit hoofdstuk. 

38 Van de Pasch, Dejinities, anno 1418 ; Hermans, Annales, II, p. 212. 


40 Van de Pasch, a.w., anno 1441 ; Hermans, Annales, II, p. 253.


Tegelijk met het overtreden van de vasten- en onthoudingswet 

was nog een ander misbruik ingeslopen, namelijk het verbreken van 

het stilzwijgen. De statuten van 1248 schreven het stilzwijgen voor 

in de meeste afdelingen van het klooster, speciaal in de refter41, 

waar de Kruisbroeders te zamen kwamen om te eten. Dat de refter 

werd genoemd, is wel omdat daar juist de verleiding tot spreken 

en converseren groot was. De Kruisbroeders hebben in de veertien- 

de eeuw die verleiding niet kunnen weerstaan. Juist tegen het ver 

breken van het stilzwijgen tijdens de maaltijd ageerden de kapittel- 

vaders. 

Doch ook betreffende dit punt kwam na 1410 een mildere 

opvatting. Het werd de prioren toegestaan verlof tot spreken te 

geven42. Maar hoe verder de vijftiende eeuw vorderde, des te 

minder mild of des te strenger werden de bepalingen van het generale 

kapittel. In 1417 mochten b.v. de kloosterlingen, die een ader- 

lating hadden moeten ondergaan, enkele dagen in de gastenkamer 

of het ziekenverblijf eten en aldaar spreken 43. Maar later werd dit 

verboden44. 

Bovengenoemde ontwikkeling blijkt uit besluiten van de generale 

kapittels, die onder voorzitterschap stonden van prior-generaal 

Nicolaas van Haarlem, die erg ijverde voor het in acht nemen van 

het stilzwijgen, omdat hij van mening was, dat juist het niet-onderhouden 

van dit voorschrift verslapping in het kloosterleven 

bracht45. Er werd besloten alle tot dan toe genomen maatregelen 

betreffende het stilzwijgen aan tafel te annuleren, daar zij met 

elkaar in strijd waren en de kloosterlijke discipline verslapten. Te 

41 Van de Pasch, De tekst van de constitutes, p. 61-62. 

42 Constituimus, quod fratres in mensa loquentes intus et extra, de licentia petita 

et obtenta priorum seu senioris, priore absente, legere debent septem psalmos 

poenitentiales. Si autem absque licentia predicta locuti fuerint, poenitentiam teneant, 

que habetur in statutis de potatione aque. Dicto modo habeant se priores simul 

comedentes, de licentia senioris prioris inter eos. Van de Pasch, Definities, anno 

1416 ; Hermans, Annales, II, p. 211. 

43 Item de silencio exceptis infirmis discumbentibus, declaramus ut minuti tribus 

diebus primis utantur gratia infirmorum de silencio. Van de Pasch, Definities, 

anno 1417. 

44 Item sollerter attendentes, quod post tria essentialia, nihil adeo necessarium 

est viris religiosis quam silentium, sine quo, teste scriptura, omnis vana est religio, 

quod non servari quasi in consuetudine dicitur apud quosdam plures, idcirco 

volumus et ordinamus, quod fratres nostri de cetero silentium secundum statuta 

teneant, non obstante licentia generali, hue usque in ordine permissa, quam et 

nunc cassamus, nam merito perdit gratiam concessam, qui ea abutitur, ut dicit 

xegula juris. Van de Pasch, Definities, anno 1441 ; Hermans, Annales, II, p. 253. 

45 Van de Pasch, Het klooster Clairlieu, in Clairlieu, 18 (1959), p. 23.


alien tijde was men gehouden aan de voorschriften over het lezen 

en het stilzwijgen aan tafel, ook in de tijd van aderlatingen. De 

generale kapittels hadden eerder aan hen, die een aderlating hadden 

moeten ondergaan, dezelfde vrijstelling als aan de zieken gegeven, 

namelijk buiten de refter te eten, maar deze gunst werd ingetrok- 

ken. Wei werd geduld, dat gasten en anderen, die met verlof van 

de superior in het gastenverblijf aten, tijdens de maaltijd spraken46. 

Ten slotte het streven naar het dragen van het voorgeschreven 

kloosterhabijt. 

Reeds in 1410 werd bepaald, dat de kleur van het scapulier grijs 

zou zijn47. Maar de kwestie was veeleer, dat er Kruisbroeders wa- 

ren, die zich, aldus een besluit van 1414 48, in hun kleding onreli- 

gieus gedroegen. Zij kleedden zich als wereldlijke personen of als 

seculiere priesters of hadden zich een habijt laten aansnijden, dat 

van achteren lang afhing en mooi plooiend viel. Nog op het einde 

van de vijftiende eeuw werd uitvoerig in de besluiten van de gene- 

rale kapittels de vorm van het habijt voorgeschreven, een aandui- 

ding, dat er in deze tijd nog Kruisbroeders war en, die zich lieten 

* Item ordinamus et volumus, quod silentium secundum primitiva statuta in 

conventibus in mensa observetur, a quo silentio neminem volumus eximi, nisi 

infirmos et minutos et hospites, qui si loqui voluerint de licentia obtenta, cum 

poena assignata loquantur. Van de Pasch, Dejinities, anno 1476. Item quia sepius 

ante nos ordinationes de silentio in mensa facte sunt, que inter se quandoque disso 

nant, et quibus rigor discipline monastice laxatur, idcirco omnibus ordinationibus preteritis 

de silentio huiusmodi generalium capitulorum cassatis et annullatis, diffinimus 

et statuimus et interpretando declaramus, quod omni tempore disciplinam refectorii 

in legendo et silendo conventus in mensa teneat, etiam in minutionum temporibus ; 

nam quod minuti nostri extra refectorium commedant, absque gravi discipline 

detrimento fieri non potest, unde illam diffinitionem generalium capitulorum : 

minuti tribus diebus primis utantur gratia infirmorum, cassamus, revocamus et 

annihilamus, cum in nostris statutis a sede apostolica confirmatis, de hoc nulla 

fiat mentio, et intolerabilis discipline dissolutio ex huiusmodi gratie abusu oriatur ; 

quod autem fratres hospites seu alii quandoque de licentia superioris in domo 

hospitum commedere licentiati, in mensa de licentia majoris inter eos, sub poena 

septem psalmorum loquantur, prout hactenus consueverunt, toleramus. Van de 

Pasch, Dejinities, anno 1478 ; Hermans, Annales, II, p. 372. Minuere : aderlaten, 

zie J. F. Niermeyer, Mediae Latinhatis Lexicon minus, Leiden 1954 e.v., s.v. 

minuere. 

4T Item illud curiosum seu curiositatis occasione leve et tenue dubium de diffinitione 

grisei colons, declarat generale capitulum, quod sicut etiam ydiotissimi laici 

ne dicamus doctissimi clerici sciunt et dicunt, color est non artificialis vel intinctus 

sed naturalis de nigra et alba lana ovium mixtus. Exhortamur igitur vos in domino 

et obsecramus, charissimi, ut scapularia talis coloris de cetero deferatis. Van DE 

Pasch, Dejinities, anno 1410. 

48 Zie pag. 51 noot 17 en pag. 55 noot 29.


beinvloeden door de drang van hun tijdgenoten naar luxe en 

overdaad49. 

Dit waren de vier facetten van het kloosterleven, die in de besluiten 

na 1410 een bijzondere nadruk kregen. Natuurlijk werd ook 

op andere punten tekort geschoten. 

Wat betreft de gelofte van castitas, in de hele vijftiende eeuw, 

namelijk van 1410 tot en met 1499 werden slechts enkele besluiten 

genomen die betrekking hadden op deze gelofte, besluiten, die 

slechts voorzorgsmaatregelen genoemd kunnen worden50. Dus 

evenmin als bij andere orden is bij de Kruisbroeders het verval van 

het kloosterleven in het overtreden van de gelofte van de castitas 

te zoeken. 

De besluiten van de generate kapittels laten niet alleen de tekorten 

zien, ze tonen ook de aanwezige idealen en de middelen door 

de kapittelvaders aangewend om ze door te voeren. In 1411 werd 

o.a. bepaald, dat de prioren verplicht waren ieder jaar hun ambt 

neer te leggen in handen van het generate kapittel51. Dit besluit 

werd nog eens herhaald in 1440 52. In de statuten van 1248 is van 

een dergelijke verplichting geen sprake53. Het generate kapittel 

vergrootte derhalve hierdoor zijn eigen macht. Was het de bedoe- 

Item diffinimus et districte prohibemus, ne qui fratrum nostri ordinis de cetero 

deferant togas aut caputia intus vel extra, ad modum secularium personarum sive 

secularium presbyterorum, sed sint contenti habitu ordinis nostri, scilicet cappis, 

scapularibus, tunicis et aliis vestibus licitis et honestis, quibus in statutis nostris 

nobis uti permittitur et conceditur. Van de Pasch, Definities, anno 1420. 

Item cum secundum regulam non debet esse notabilis habitus noster, nee vestibus 

affectemus placere sed moribus, prohibemus districte in virtute sancte obedientie 

omnibus prioribus et fratribus, ne quis fieri sibi faciat caudatas tunicas cum manicis 

plicatis et latis in anteriori parte ad instar irreformatorum religiosorum, cum 

secundum statuta sufficiat, ut circa cavillam pedum descendant, et si que sit 

adhibenda plica, volumus tamen ut latitudinem duorum digitorum non excedat et 

quod manice fiant cum scissura in anteriori parte. Et precipimus omnibus prioribus 

sub poena privationis suorum officiorum ut infra mensem, postquam ad conventus 

proprios redierint vel ipsis innotuerint, studeant suas et suorum fratrum tunicas 

secundum modum prescriptum reformare. Van de Pasch, Definities, anno 1498 ; 

Hermans, Annales, II, p. 213 en 441. 

80 Van de Pasch, Definities, annis 1434, 1476 ; Hermans, Annales, II, p. 252, 

372. 

51 Diffinimus et constituimus, quod quilibet Prior in visitatione suae domus per 

generalem vel suum vicarium, et in generali capitulo semper debet petere misericordiam 

et absolvi ab onere sibi impenso. Van de Pasch, Definities, anno 1411 ; 



53 Van de Pasch, De tekst van de constitutes, in Hand. Kon. Comm. Gesch., 

Ill (1952), p. 86-91.


ling onwillige en ongeschikte prioren te kunnen vervangen ? Indien 

immers de prior niet meewerkte aan het tot standbrengen van de 

observantie in zijn klooster, zou iedere maatregel van het generate 

kapittel tevergeefs genomen zijn. Uit de besluiten van de generale 

kapittels valt niet op te maken of er inderdaad prioren zijn afgezet. 

Wanneer zij hun ambt ieder jaar neerlegden, was dit niet nodig. 

Wei zijn er prioren benoemd. Zeker is het bijvoorbeeld, dat in 1458 

Petrus Pickart uit het klooster te Parijs tot prior van het klooster 

te Toulouse 54 en in 1460 Johannes van Grave, afkomstig uit het 

klooster te Namen, te Caen zijn aangesteld S5, waarschijnlijk ook 

Edmundus van Dinther uit het klooster te Sint Agatha, en Henricus 

van Nijmegen uit het klooster te Luik, respectievelijk in 1421 te 

Schwarzenbroich en in 1427 te Parijs 56. In Maastricht werden de 

gehele vijftiende eeuw prioren aangesteld57 en in Bentlage tot 

146058. De leden van een convent hadden volgens de statuten van 

1248 het recht hun eigen prior te kiezen. Pas wanneer het convent 

na een maand geen overeenstemming kon bereiken, mocht de prior- 

generaal of zijn vertegenwoordiger ingrijpen en iemand als prior 

installeren59. 

31 Van de Pasch, Dejinnies, anno 1458. 

55 Van de Pasch, a.w., anno 1460. 

56 Van de Pasch, a.w., annis 1421, 1428. Henricus van Nijmegen werd in 1427 

door het generale kapittel verplaatst naar Parijs ; in 1428 wordt hij door het 

generale kapittel tot definitor gekozen en dan prior van Parijs genoemd (zie Van DE 

Pasch, Definities, annis 1427 en 1428). De aanstelling van Edmundus van Dinther 

is niet zo duidelijk. Hij was in de jaren 1413 en 1416 definitor en was toen prior 

van Sint Agatha. In 1421 was een Edmundus, prior van Schwarzenbroich, definitor. 

Daar het generale kapittel nog al eens dezelfde personen tot definitoren koos, 

mogen we er toe besluiten, dat de Edmundus, die in 1413, 1416 en 1421 tot 

definitor werd gekozen, dezelfde persoon was. Een lijst van prioren van Sint Agatha 

uit het jaar 1648 vermeldt, dat Edmundus in 1416 was gestorven, maar noemt hem 

ook als stichter van het klooster te Kolen nabij Kerniel (Hermans, Annales I (2), 

p. 68). De stichting vond echter plaats in de dertiger jaren. Wilhelmus Wijnants, 

die eveneens een lijst samenstelde en gestorven is in 1810, schreef, dat Edmundus 

onverwacht gestorven is in 1421 (Hermans, Annales, II, p. 126). Uit andere bronnen 

weten wij, dat Edmundus van Dinther inderdaad de stichter van het klooster 

te Kolen en in de dertiger jaren conventuaal van Sint Agatha was (Van Asseldonk, 

Franciscus Vaes van Tongeren, in Clairlieu, 15-16 (1957-1958), p. 18, noot 3, 

p. 20, noot 10). De kroniekschrijvers van Sint Agatha hebben zich niet op de hoogte 

gesteld van de gewoonte van de generale kapittels in de vijftiende eeuw om dezelfde 

Kruisbroeders als definitor te kiezen en eveneens niet van het stichtingsjaar van 

het klooster Kolen, maar zij hebben wel kunnen constateren, dat Edmundus van 

Dinther na 1421 niet meer in Sint Agatha verbleef en hebben gemeend, dat hij 

gestorven was. 

5T Zie hoofdstuk IV, p. 108. 

53 Zie hoofdstuk IV, p. 119. 

r3 Van de Pasch, De tekst van de constituties, p. 79-80.


Herhaaldelijk werd door het generale kapittel ook het ambt van 

supprior vergeven 60. Een supprior had de zorg voor het geestelijk 

leven in een klooster ; hij had o.a. de opleiding van de novicen en 

jonge kruisbroeders in handen61. Het is daarom te begrijpen, dat 

het generale kapittel er op toezag, dat een observante kloosterling 

supprior van een klooster zou zijn. Volgens de statuten van 1248 

mocht een prior zijn eigen supprior aanwijzen na advies van de 

seniores ingewonnen te hebben 62. Maar na 1410 heeft het generale 

kapittel zich dit recht vaak toegeeigend. Wanneer deze machtsuit- 

breiding is begonnen, is niet op te maken uit de besluiten, wel staat 

zij vermeld in de statutencollectie van het jaar 146663. 

Dat prioren en supprioren werden aangesteld kwam niet ieder 

jaar voor. Gewone kloosterlingen werden zeer veel verplaatst, al 

was het soms slechts een tijdelijke verplaatsing64. De kloosterlingen 

bleven behoren tot het klooster, waar ze waren ingetreden. Wan 

neer in een klooster de observance van de regel en statuten niet 

naar de zin van het generale kapittel of van hun vertegenwoor- 

digers, de visitatoren, onderhouden werd, was het gewoon, dat drie 

of vier niet-observante kloosterlingen naar een observant klooster 

werden verplaatst en drie of vier observante kloosterlingen uit een 

ander klooster naar het tot observantie te brengen klooster werden 

gezonden, waar zij alle rechten van een conventuaal kregen, zoals 

het recht om mee te stemmen bij een prior-keuze. Er zijn klooster 

lingen geweest, die gezorgd hebben voor de verbetering van de 

observantie in diverse kloosters, maar er waren er ook die uit straf 

ieder jaar in een ander klooster terechtkwamen 65. Kloosterlingen, 

die zich niet thuis voelden in een niet-observant klooster, mochten 

verlof vragen naar een observant klooster te vertrekken66. 

Behalve door middel van verplaatsing kon het generale kapittel 

de Kruisbroeders, die zich verzetten, straffen door hun ieder stem- 

recht te ontnemen en door opsluiting in de kloostergevangenis. In 

1421 bepaalde het generale kapittel, dat ieder klooster over een 

80 Zie hoofdstuk III, b.v. Doornik en Caen resp. p. 80 en 95. 

81 Van de Pasch, De tekst van de constitutes, p. 80. 

82 Van de Pasch, a.w., p. 80. 


84 Bij de bespreking van de kloosters in de hoofdstukken III en IV worden 

hiervan voorbeelden gegeven. 

65 Ook hiervan worden voorbeelden gegeven. 

68 Van de Pasch, Dejinities, anno 1418 ; Hermans, Annales, II, p. 212.


gevangenis diende te beschikken. In 1446 werd dit bevel nog eens 

herhaald 67. Paus Martinus V had de prior-generaal in 1424 tot deze 

vorm van straf verlof gegeven 68. Toch werd deze straf maar zelden 

toegepast, althans door het generate kapittel. Of de plaatselijke 

prioren eerder tot deze straf overgingen, is niet meer na te gaan. 

Een ander middel om misbruiken tegen te gaan was te voorkomen 

dat voor het klooster ongeschikte personen intraden. Reeds 

de statuten van 1248 schreven voor, dat geen enkele prior van een 

klooster iemand mocht opnemen zonder speciaal verlof van de 

prior-generaal69. 

Nu was de tweede helft van de veertiende eeuw een tijd van 

weinig roepingen tot het kloosterleven in het algemeen 70. De Kruis 

broeders zullen daarvan de gevolgen ondervonden hebben. Zelfs in 

de vijftiende eeuw, een bloeiperiode van de orde, was het aantal 

kloosterlingen in de Kruisbroederkloosters niet groot. Waarschijnlijk 

telde ieder klooster maar tien a twaalf geprofeste leden 7\ 

De besluiten van het generate kapittel onthullen, dat Kruisbroeders 

wel eens tijdelijk verplaatst werden om prioren van andere kloos 

ters te helpen 72. 

Bij een vermindering van het aantal kloosterlingen bij gebrek 

aan roepingen, bestond het gevaar, dat de prioren, om hun klooster 

in stand te houden, personen opnamen, die minder geschikt waren 

voor het kloosterleven. Het generate kapittel heeft de prioren in 

1419 aan het statuut van 1248 moeten herinneren 73. Juist misschien 

omdat het aantal kloosterlingen in de meeste Kruisbroederkloosters 

niet groot was, bleven tot in de tweede helft van de vijftiende eeuw 

vele prioren zich schuldig maken aan het aannemen van ongeschikte 

personen. Onomwonden getuigde het generate kapittel van 1467 : 

vele prioren en kloosters laten minder geschikte en onontwikkelde 

67 Van de Pasch, Definities, annis 1421, 1446 ; Hermans, Annales, II, p. 213 

en 254. 

68 Van de Pasch, Het klooster Clairlieu, in Clairlieu, 18 (1959), p. 16; Her 

mans, Annales, II, p. 219-220. 

•9 Van de Pasch, De tekst van de constitutes, p. 64. 

70 Post, Kerkgeschiedenis van Nederland in de Middeleeuwen, deel I, p. 325-360. 

71 Zie de hoofdstukken III en IV. 

72 Zie hoofdstuk IV, Goes, p. 107. 

73 Van de Pasch, Definities, anno 1419 ; Hermans, Annales, II, p. 212.


personen tot het aannemen van het kloosterkleed en tot het afleggen 

van de geloften toe74. 

Om zijn doel te bereiken trad het generale kapittel in de loop 

van de vijftiende eeuw krachtig op en ging zelfs zijn oorspronke- 

lijke bevoegdheden te buiten. De zorg voor de observance in de 

kloosters was allereerst een taak van de prioren en zo het generale 

kapittel ingreep, zal dit veelal niet gebeurd zijn zonder een verzoek 

van de prioren zelf. Door al die besluiten en maatregelen verwierf 

het generale kapittel zich in het leven van de Kruisbroeders meer 

en meer een centrale plaats. 

Bij die besluiten, verplaatsingen en benoemingen speelden de 

visitatoren een zeer belangrijke rol. Meestal waren zij prioren, die 

in opdracht van het generale kapittel of van de prior-generaal jaar- 

lijks de kloosters bezochten. Ieder jaar werden vijf of zes kapittel 

vaders hiervoor aangewezen. Niet alleen omdat zij de kloosters 

visiteerden en zo op de hoogte waren van de geestelijke en materiele 

toestand van een klooster, hadden zij een grote invloed, maar ook 

door de rechten, die hun werden gegeven, als zij als visitator op reis 

gingen ; zij mochten medebroeders naar een ander klooster sturen 

of besluiten nemen ; zij traden als visitatoren in de rechten van het 

generale kapittel of in die van de prior-generaal75. 

Nog meer dan de visitatoren hadden de prioren-generaal een 

aandeel in het hervormingswerk van de generale kapittels. Zij wa 

ren de voorzitters en formuleerden uiteindelijk samen met hun 

definitoren de besluiten, terwijl de kapittelvaders alleen adviserende 

stem bezaten. Ieder jaar opnieuw visiteerden zij persoonlijk een 

aantal kloosters. Zij waren het ook die een beroep deden op de 

pausen. Meer dan wie ook waren zij de grote promotoren van de 

hervorming. Bijna alle in de vijftiende eeuw gekozen prioren-gene 

raal waren voor hun uitverkiezing vele jaren definitor of visitator 

geweest en hadden reeds in die functies zich voor de uitbreiding 

van de hervorming zeer verdienstelijk gemaakt. 

74 Item ex quo multi priores et conventus recipiunt aliquos minus idoneos et 

litteratos ad habitum et professionem ordinis nostri, ordinamus, quod habita licentia 

a patre nostro generali iuxta tenorem statutorum, nullus de cetero investiatur, nisi 

patri nostro generali, vel visitatoribus presentetur. Van de Pasch, Definities, anno 

1467 ; Hermans, Annales, II, p. 298. 

75 Van de Pasch, Dejinities, anno 1421.

* 

ap'qJtoltrriD fio , 

op«i micOiaiH ct tiiOuanuir amta 

liinsrfioir ui Dit l)oiteftcaiii(julf 

mil*. Noil iu notnrfianomlm&rr 

tunim mbilibtis rri 

rn$mcontninoiir.frc 

nuiMaottr .nd) mDiiinii Dnm il)r 



Lectionarium, Universiteitsbibliotheek van Luik, 

Handschrift 35C, fol.4r.


De methode van hervorming, die bij de Kruisbroeders werd gevolgd, 

verschilde van die bij andere oudere orden en geleek veel 

op de methode, die nieuwere orden toepasten. Bij enkele oudere 

orden nam niet de leiding het initiatief voor het streven naar meer 

observantie van de regel en statuten. Veeleer waren het hier bepaalde 

kloosters, die zich hervormden. Het gevolg was bijna altijd een 

splitsing of een afscheiding in de orde. De splitsing was voor enkele 

orden tijdelijk, voor andere was de scheiding blijvend. Bij de Kruis 

broeders nam juist het bestuur van de orde dit initiatief. Het gevolg 

was, dat de hervorming zich van uit enkele kloosters met als cen 

trum het hoofdklooster te Hoei over Europa verspreidde en steeds 

meer kloosters, soms min of meer door de leiding van de orde 

gedwongen, zich bij dit centrum aansloten. Misschien zou het ook 

bij de Kruisbroeders tot een afscheiding gekomen zijn, indien de 

hervorming van boven af niet zo vroeg was doorgezet. Er zal nog 

getracht worden deze geografische uitbreiding van de hervorming 

te beschrijven. 

Het was echter geen machtswellust van het generale kapittel, 

maar een middel, een voorwaarde voor de bevordering van de ob 

servantie in de orde, voor een betere beleving van het kloosterideaal. 

Nieuwe kloosterverenigingen, zoals b.v. de congregatie van Windesheim 

en het Kapittel van Sion, die respectievelijk zijn ontstaan 

in 1387 76 en 1418 77, werden van het begin af geleid door een 

krachtig centraal bestuur in de hoop hierdoor de observantie te 

bewaren. 

De twee genoemde methoden vindt men in deze tijd in de gehele 

kerk. Er was een groep christenen, die het Westers Schisma wenste 

op te lossen door eerst een hervorming van de christenen te bewerken 

en zo te komen tot een hervorming van de kerk zelf, terwijl 

een andere groep er op uit was eerst de eenheid van de kerk te 

herstellen en vast overtuigd was, dat de hervorming van de leden 

dan niet op zich zou laten wachten. 

Het bestuur van de orde van het Heilig Kruis koos voor de tweede 

methode. 

Post, Kerkgeschiedenis van Nederland in de Middeleeuwen, deel I, p. 345-354. 

" E. Ypma, Het generaal kapittel van Sion, zijn oorsprong, ontwikkeling en 

inrickting, Nijmegen-Utrecht 1949.

Hoofdstuk III 

DE OBSERVANTIE IN DE VOOR 1410 

GESTICHTE KLOOSTERS 

De hervormingsgezinde Kruisbroeders van 1410 streefden naar 

een jaarlijks generaal kapittel, naar uniformiteit van regel en statu- 

ten en naar een betere beleving van het gemeenschappelijk leven. 

Maar van welke Kruisbroeders of van welke kloosters is deze observantie-beweging 

uitgegaan en welke kloosterlingen of welke 

kloosters waren in 1410 in gebreke en dienden voor de observantie 

gewonnen te worden ? 

Het antwoord op deze vragen is niet zo eenvoudig te geven, 

vooral omdat er ons geen kronieken of visitatie-verslagen, die in- 

lichten over het leven in de Kruisbroederkloosters, ter beschikking 

staan. De enige bron, die men kan raadplegen, wordt wedeiom 

gevormd door het geheel van besluiten, dat na 1410 door de gene- 

rale kapittels is uitgevaardigd. 

De prioren-generaal en hun definitoren vingen jaarlijks hun be 

sluiten aan met kennisgeving van hun namen en hun functies in 

de orde en zij besloten met de benoeming van de visitatoren en de 

verplaatsing van hun medebroeders. Voor de visitatoren voegden 

zij er nogal eens een speciale opdracht aan toe, b.v. de hervorming 

van een klooster, dat met name vermeld werd, en voor de Kruis 

broeders, die verplaatst werden, de reden hiervan, b.v. om te helpen 

een klooster te hervormen of zelf in een ander klooster de obser 

vantie te leren. 

Hieruit is het volgende te concluderen : 

1. Wanneer een prior van een klooster gekozen is tot definitor 

of benoemd is tot visitator, dan was deze prior jaarlijks op het 

generale kapittel aanwezig en mag men wel aannemen, dat hij een 

goede overste was en zijn onderdanen de juiste beleving van de 

kloosterstatuten voorhield.

VOOR 1410 GESTICHTE KLOOSTERS 67 

2. Stelde het generale kapittel een prior in een klooster aan, dan 

was de Kruisbroeder, die eerst aan het hoofd stond, niet genegen 

naar het generale kapittel te komen, of hij schoot tekort in zijn 

taak zijn onderdanen de observantie voor te houden. Het generale 

kapittel verwachtte dit wel van de aangestelde prior. 

3. Verplaatste het generale kapittel Kruisbroeders met de opdracht 

de observantie of de discipline elders te leren of in tegenstelling 

hiermee elders te bevorderen, dan is het duidelijk, wie 

faalden in de ogen van het generale kapittel of van hun prioren 

en wie zich onderscheidden in de observantie \ 

4. Wanneer zelden of nooit een kloosterling uit een bepaald con 

vent gestraft werd door het generale kapittel en de leden van dit 

convent steeds opnieuw opdrachten kregen de observantie in andere 

kloosters te herstellen of nieuwe kloosters te stichten, dan mag men 

van een observant leven in dit klooster spreken. Werden er dikwijls 

kloosterlingen gestraft, dan mag men vermoeden, dat er aan de 

observantie wat mankeerde. Wanneer echter Kruisbroeders uit bepaalde 

kloosters geen opdrachten verkregen, mag men niet besluiten, 

dat het kloosterleven aldaar niet goed beleefd werd. De oorzaak 

kan gezocht worden in een te klein aantal kloosterlingen, waarvan 

niemand gemist kon worden. 

Hier volgen enkele voorbeelden van de opdrachten, zoals de generale kapittels 

die formuleerden : 

1422 : frater Petrus Dide donatus in S. Agatha per presentem annum stabit in 

Nigra Palude (Schwarzenbroich) pro reformatione ibidem. 

1423 : fratres Michael domus Namurcensis, Symon domus Hoyensis, Wilhelmus 

Wych domus Venlenensis et Arnoldus Kiilenborch domus Coloniensis stabunt 

in domo Aquensi per annum sequentem pro reformatione eiusdem domus. 

Item Fr. Johannes de Zutphania, videlicet Amoris, domus Namurcensis 

stabit in domo Leodiensi pro reformacione eiusdem domus per annum 

sequentem. 

1427 : Item pro reformatione domus Parisiensis stabunt isto anno fr Henricus de 

Novimagio, conventualis Leodiensis, et fr Lambertus Namurcensis, sive iste, 

sive alii, ad ordinacionem prioris generalis absque contradictione alicuius. 

1464 : Item fr Johannes Marijn conventus Cadomensis stabit in conventu Asperensi 

pro instructione disciplinae. 

De verplaatste Kruisbroeders moesten binnen acht dagen in hun nieuw klooster 

zijn ; ze mochten echter niet vertrekken, voordat de prior van hun eigen klooster 

was terug gekeerd van het generale kapittel, aldus besluiten van 1423 en 1434. 

Item precepimus in virtute sancte obedientie et sub poena suspensionis a divinis, 

ut omnes fratres diffiniti et missi se expediant et intra 8 dies, insinuationem eis 

de hujusmodi missione sibi factam immediate sequentes, se transferant in conventus, 

ad quos destinati sunt. Van de Pasch, Definities, anno 1423. 

Item prohibemus districte sub poena gravis culpe, quod fratres diffiniti non 

recedant a domibus ad quas fuerint diffiniti, donee priores redierint a capitulo. 

Van de Pasch, Dejinities, anno 1434.


5. Wordt de naam van een klooster genoemd, dan is er zeker 

enig contact tussen het generale kapittel en dat klooster geweest; 

komt een naam van een klooster nimmer voor, dan is er reden tot 

twijfel of dit klooster enig contact met het generale kapittel heeft 

gezocht. In beide gevallen is het niet zeker of de kloosterlingen wel 

of niet afkerig van de pogingen van de generale kapittels waren. Uit 

de besluiten van de generale kapittels valt niet op te maken, of het 

contact met een klooster tot stand kwam door inmenging van de 

geestelijke en wereldlijke overheid ofwel door de invloed hetzij 

van de hervormingsgezinde Kruisbroeders hetzij van de prior- 

generaal en de visitatoren. In andere bronnen zijn zeer weinig ge- 

gevens over dergelijke inmengingen of invloeden voorhanden. 

Gebruikmakend van bovengenoemde conclusies zal in de volgen- 

de paginal gepoogd worden antwoord te geven op de in het begin 

van dit hoofdstuk gestelde vragen, namelijk van welke Kruisbroe 

ders of van welke kloosters de observantie-beweging uitging en 

welke kloosterlingen of welke kloosters in 1410 in gebreke waren 

en voor de observance gewonnen dienden te worden. 

BELGIE 

Hoei2 

De Hoeise Kruisbroeders kozen in 1410 een observant klooster- 

ling, Libertus Janssen van Bommel, tot prior-generaal en gaven alzo 

de eerste stoot tot de hervorming in de gehele orde. De klooster 

lingen, die naar een hervorming van de orde verlangden, waren 

blijkbaar in de meerderheid. Uit de keuze van Johannes van Merten, 

definitor en prior van Asperen, twee jaar later, en uit die van 

Helmicus Amoris van Zutphen, vijf jaar later, blijkt, dat die gezind- 

heid niet veranderd was. Beide prioren-generaal waren voorstanders 

van de hervorming van de orde. Tijdens hun bestuur vooral werden 

2 A. van DE Pasch, Het klooster Clairlieu te Hoei en zijn prioren-generaal, 

1210-1796, in Clairlieu, 17 (1959), p. 65-112 ; 18 (I960), p. 13-70. A. van DE 

Pasch, Monastere des Croisiers a Huy, in Monasticon Beige, t. II Province de 

Liege, p. 405-413. L. H. Cottineau, Repertoire Topo-Bibliographique des abbayes 

et prieures, Macon 1935-1937, I, kol. 1439 (zie de bespreking van Cottineau door 

L. Heere in Clairlieu, 8 (1950), p. 82) ; L. Wilmotte, Notice historique sur le 

couvent des Croisiers de Huy, Huy z.j. Het archief van het kiooster te Hoei is 

tijdens de Franse Revolutie verloren gegaan.


de in het vorige hoofdstuk genoemde hervormingsmaatregelen uitgevaardigd. 

Voor de kapittelvaders van 1410 was het zeer gunstig, 

dat geestverwanten van hen in het klooster te Hoei in de meerderheid 

waren op het ogenblik, dat Johannes d'Avins zijn waardigheid 

van prior-generaal neerlegde. 

Het generale kapittel verplaatste in 1412 zonder enige reden op 

te geven enkele Kruisbroeders uit de noordelijke kloosters te 

Asperen, Sint Agatha en Venlo tijdelijk naar Hoei. Men heeft deze 

maatregel geinterpreteerd alsof de bedoeling hiervan was, dat deze 

Kruisbroeders de observantie te Hoei zouden brengen 3. De meerderheid 

van de conventualen van Hoei was echter de observantie 

toegedaan. Moesten zij dan te Hoei de observantie bestuderen en 

overbrengen naar hun eigen kloosters ? Deze kloosters behoefden 

echter, zoals blijken zal, geen hervorming, en de Kruisbroeders, die 

overgeplaatst werden, zoals Gerardus van Goch uit Sint Agatha, 

verkregen van het generale kapittel verantwoordelijke opdrachten. 

Daarom kan de maatregel van 1412 slechts geinterpreteerd worden 

als een uiting van de ijver van het generale kapittel om in Hoei die 

goede gezindheid te bewaren en te bevorderen. Die zorg voor het 

klooster is tevens op te maken uit een verbod van het generale 

kapittel van 1418 aan de overige kloosters om niet meer de supprior 

of de procurator van Hoei tot prior van hun convent te 

kiezen 4. In de eerste maanden van dat jaar was de supprior van 

'Hoei, Gerardus van Goch, naar Luik geroepen om de functie van 

prior aldaar op zich te nemen 6. Het verbod is tevens een aanwijzing, 

dat de kloosters hun candidaten voor het prioraat graag 

in Hoei zochten. Wellicht heeft het generale kapittel zich gericht 

naar voorbeelden van andere kloosterorden en van het klooster te 

Hoei een model-klooster willen maken. Het bestuur van de Dominicanerorde 

eiste in 1390 voor iedere provincie van de orde een 

modelklooster en de Moderne Devoten stichtten het klooster te 

Windesheim als model voor alle kloosters6. Het klooster in Hoei 

3 Van de Pasch, Definhies, anno 1412 ; Van de Pasch, Het klooster Clairlieu, 

in Clatrlteu, 18 (I960), p. 14. 

* Van de Pasch, Definities, anno 1418 ; Hermans, Annales, II, p. 212. 

Van de Pasch, a.w., anno 1418. Op het generale kapittel, gehouden op de 

vierde zondag na Pasen, was hij reeds prior te Luik. 

6 G. Meyer, Een Hollandse kloosterhervorming in de vijjtiende eeuw, in De 

Katholiek, 146 (1914), p. 114. Post, Kerkgeschiedenis van Nederland in de Middeleeuwen, 

dl. I, p. 345.

70 - STUDIfiN OVER DE OBSERVANTIE 

verkreeg de moeilijke taak de overige Boosters voor te gaan en ten 

voorbeeld te zijn. 

De zorg voor dit klooster is zeker beloond. Gedurende de gehele 

vijftiende eeuw kozen de conventualen van Hoei goede priorengeneraal. 

Zij wensten een voortzetting van het streven naar obser 

vantie niet alleen in hun eigen klooster, maar ook in heel de orde. 

Deze goodwill was vanzelfsprekend weer te danken aan het beleid 

van de prioren-generaal. Er was wederkerige invloed. 

Behalve de prioren-generaal zelf hebben ook de supprioren van 

Hoei een grote rol vervuld in het bewaren van de observantie te 

Hoei en hebben zij mede de koers aldaar bepaald. De priorengeneraal 

waren dikwijls op visitatie-reis. Op de schouders van de 

supprioren rustte dan niet alleen de leiding over de jonge klooster- 

lingen, maar ook het bestuur van heel het klooster. Dat zij zich 

goed van hun taak gekweten hebben, blijkt uit de belangrijke 

functies, welke voortdurend door de generale kapittels aan hen 

werden toevertrouwd. Een lijst van de namen van enkele supprioren 

en hun opdrachten is reeds voldoende om hun bijdrage aan de 

hervorming in de orde ook buiten Hoei aan te duiden. 

Gerardus van Goch was zeker van 1415-1418 supprior van Hoei. 

Misschien bekleedde hij deze functie al eerder, maar het eerste 

gegeven hieromtrent is uit 1416. In dit jaar werd hij gekozen tot 

definitor. Bij zijn naam stond vermeld, dat hij supprior van Hoei 

was7. Toen hij in 1418 voor de derde maal tot definitor werd 

gekozen, was hij reeds prior van Luik. Deze waardigheid behield 

hij tot 1434 8. Twee jaar later werd hij in de definitorenlijst procu 

rator van Hohenbusch genoemd9. In dit klooster stierf hij in 1454. 

Althans, het generale kapittel plaatste zijn naam op de dodenlijst 

van dat jaar met de vermelding, dat hij niet alleen prior van Luik 

was geweest, maar ook nog prior van Watten10. Wanneer hij de 

leiding van dit klooster had, kan niet worden vastgesteldxl. Gerar 

dus van Goch was oorspronkelijk conventuaal van Sint Agatha ; 

T Van de Pasch, Dejinities, anno 1416. 

8 Van de Pasch, a.w., annis 1418, 1434. 



11 Er is tot nu toe zeer weinig bekend van het klooster te Watten.


hij was een van de Kruisbroeders, die in 1412 naar Hoei werden 

verplaatst12. Meermalen werd hij tot definitor gekozen13. 

Johannes, supprior en definitor in 1418 14. 

Reinerus, supprior van 1419 tot 1424. In al deze jaren was hij 

definitor 15 ; in 1427 was hij weer definitor en blijkt hij procurator 

te Hoei te zijn 16. Van 1440 tot 1447 verbleef hij te Doornik ter 

bevordering van de observance aldaar17. 

Gisbertus, supprior van 1425 tot 1432. In 1430-1431 was hij 

vicaris-generaal tijdens het verblijf van de prior-generaal in Engeland 

; in 1433 was hij prior van Hohenbusch en bleef deze functie 

bekleden tot aan zijn dood in 1438 18. 

Simon de Palude was supprior in 1430-1431, toen Gisbertus 

vicaris-generaal was ; tevens werd hij in dat jaar tot definitor ge 

kozen 19. In 1423 verbleef hij in Aken om het klooster aldaar te 

hervormen 20. 

Thomas van Helmond was circa 1443 supprior 21; in 1446 werd 

hij benoemd tot supprior te Doornik, waar hij verbleef tot 1450 22. 

Ook andere Kruisbroeders uit Hoei werkten mee aan de hervorming 

elders, o.a. Henricus van Oirschot die in 1423 naar Schwarzenbroich 

werd gezonden. In 1430 nam prior-generaal Helmicus 

Amoris hem met nog vier andere Hoeise Kruisbroeders mee op zijn 

visitatie-reis naar Engeland 23. Henricus van Keulen trok in 1437 

naar Doornik, in 1447 en 1452 naar Maastricht en in 1450 naar 

Suxy 24. Henricus van Benthem verbleef in 1437 ook te Doornik ; 

later werd hij prior te Carignan. In de dodenlijst van 1469 werd hij 

als zodanig gememoreerd 25. Georgius van Brueggen was procurator 


13 Van de Pasch, a.w., annis 1416, 1417, 1418, 1420, 1424, 1427, 1430, 1432, 

1434, 1436. 


Van de Pasch, a.w., annis 1419-1424. 

19 Van de Pasch, a.w. anno 1427. 

1T Van de Pasch, a.w., annis 1440, 1441 en 1447. 

18 Van de Pasch, a.w. annis 1425, 1431, 1433, 1438. 



21 Van de Pasch, a.w, anno 1443. 

22 Van 'mi de *-»n Pasch, x .no^n, a.w. 

c*.u/.} annis ctlllUS 1446-1450. 

LHÔ-It JU. 

23 Van de Pasch, Dejinities, annis 1423, 1430; Hermans, Annales, I (1), p. 

99 ; Russelius, Chronkon, p. 102-103. 

24 Van de Pasch, a.w.} annis 1437, 1446-1450, 1452. 

25 Van de Pasch, a.w. annis 1437, 1469.


van Hoei circa 1440-1443, prior van Hohenbusch van 1445 tot 

1452. In het laatste jaar werd hij gekozen tot prior-generaal en 

keerde hij naar Hoei terug26. 

In de tweede helft van de vijftiende eeuw zullen nog Hoeise 

Kruisbroeders worden uitgezonden naar de steden Toulouse en 

Varennes in Frankrijk en naar Engeland27. 

Het tegenovergestelde, namelijk, de komst van minder-observante 

kloosterlingen naar Hoei kwam ook voor. Kloosterlingen uit Aken, 

Suxy, Maastricht en Parijs kregen bevel een of twee jaar in Hoei 

de kloosterdiscipline te leren28. 

In de vijftiende eeuw, een periode, waarin het herstel van de 

observance in de kloosters maar zeer langzaam vorderde - ook bij 

de Kruisbroeders, gezien de zich maar steeds herhalende maatre- 

gelen -, zullen onder de Kruisbroeders van Hoei zo nu en dan 

minder observante kloosterlingen geweest zijn. Russelius verhaalt, 

dat onder het bestuur van prior-generaal Henricus van Nijmegen, 

1433-1451, enkele Hoeise Kruisbroeders het klooster verlieten. De 

reden was, dat zij binnen 35 dagen onder de gastenkamers een 

kelder moesten aanleggen en daarna nog de refter voor het generale 

kapittel vergroten29. 

Het verzet van kloosterlingen tegen het observantie-streven en 

tegen de hervormingsmaatregelen is vooral op te maken uit de soms 

harde straffen van het generale kapittel. Gedurende de vijftiende 

eeuw werd echter maar zelden aan een kloosterling van Hoei een 

straf opgelegd. Dit wil toch wel wat zeggen. 

Van de Kruisbroeders, die het klooster te Hoei gedurende de 

vijftiende eeuw bewoonden, waren er velen uit de Noordelijke 

Nederlanden afkomstig, doch voor het merendeel zijn zij geboren 

in de steden van de westelijke territoria. 

Namen30 

De eerste vraag, die voor het klooster te Namen gesteld moet 

28 Van de Pasch, a.w., annis 1445, 1446, 1449-1452 ; Hermans, Annales, II, 

p. 90. 

27 Van de Pasch, a.w., annis 1456, 1470, 1482, 1485-1488. 

28 Van de Pasch, a.w., annis 1423, 1430, 1431, 1447. 

20 Russelius, Chronicon, p. 109-110. 

30 U. Berliere, Les Croisiers de Namur, in Monasticon Beige, t. I, province de 

Namur, p. 150-152, 189-190, 462, 490 ; F. Danhaive, Les Croisiers de Namur, in. 

Le Guetteur Wallon, 8 (1931), p. 25-28.

7L / v 

• Condren ^. • g I ^ 

Yvoy (CarigânlifV°i". /


worden is deze : stond er circa 1410 een prior aan het hoofd, die de 

observantie toegedaan was en bereid is geweest om naar het gene- 

rale kapittel te Hoei te gaan ? 

Op deze vraag is niet met zekerheid te antwoorden. Er is geen 

enkel gegeven omtrent een observantie-streven te Namen voor 

1413. In de besluiten van het generale kapittel van dat jaar werd 

als prior van Namen en tevens als definitor genoemd Helmicus 

Amoris van Zutphen 31. Twee jaar later, in 1415, zou hij Johannes 

van Merten als prior-generaal opvolgen. Gedurende zijn lang 

bestuur, 1415-1433, heeft hij al zijn krachten ingespannen zoveel 

mogelijk kloosters terug te brengen tot de observantie. Als prior 

van Namen zal Helmicus Amoris getracht hebben de goede geest 

te bev/aren en te bevorderen. Daarom zal hij door de kapittelvaders 

tot definitor en daarna door het convent van Hoei tot prior-generaal 

zijn gekozen. 

Een goede geest moet er wel in Namen geheerst hebben. Immers, 

dat Helmicus Amoris na 1410 door het generale kapittel zou zijn 

aangesteld, is onaannemelijk, daar het generale kapittel voor 1413 

nog niet zo machtig was en nog niet de steun van kerkelijke hoog- 

waadigheidsbekleders genoot. De conventualen van Namen zullen 

hem dus wel gekozen hebben, zodat we tot een observante geest 

mogen concluderen. Maar in welk jaar werd Helmicus Amoris 

gekozen, voor of na 1410 ? Vervulde hij reeds in 1410 de functie 

van prior, dan behoorde hij tot de prioren, die zo krachtig de obser 

vantie in de orde trachtten te herstellen. Voor Namen trekt dat 

bijzonder de aandacht, omdat Johannes d'Avins, de aftredende 

prior-generaal van 1410, daar tot 1396 prior geweest is, en tot op 

dat moment de observantie zeker niet bevorderd heeft32. Werd Hel 

micus Amoris pas na 1410 gekozen, dan is het toch zeker, dat het 

klooster te Namen tot de eerste kloosters behoorde, die zich voor 

de observantie-beweging hebben ingezet. 

De keuze van Helmicus Amoris tot prior is des te opvallender 

vanwege het milieu, waaruit hij voortkwam. Hij was namelijk een 

oudere broer van een van de beroemde auteurs en grote promotoren 

van de Moderne Devotie, Gerard Zerbolt van Zutphen. In de 

bibliotheek van het Kruisbroederklooster te Keulen bevond zich het 


32 Van de Pasch, Het klooster Clairlieu, in Clairlieu, 17 (1959), p. 112.


bekende werk van Thomas a Kempis, waarin hij de levens van de 

eerste Moderne Devoten beschreef. Het handschrift berust thans te 

Keulen. Aan de biografie van Gerard Zerbolt van Zutphen heeft 

een Kruisbroeder uit Keulen het volgende bijschrift toegevoegd : 

Deze Gerardus was een jongere broer van onze eerbiedwaardige 

vader Helmicus Amoris, prior te Hoei33. 

Een andere broer, Johannes, was ook Kruisbroeder en conventuaal 

van Namen. 

Russelius noch de overige Kruisbroeders, die ooit een lijst van 

prioren-generaal vervaardigden 34, hebben Helmicus Amoris aangeduid 

met de naam Zerbolt. Wei is er een charter uit 1424 bekend, 

waarin Helmicus Amoris, toen prior-generaal, en acht conventualen 

van Hoei verklaarden een som geld te hebben ontvangen van 

Stouwe Minne alias Zerboldes, waarvoor een jaarlijkse rente aan 

haar betaald moest worden, zolang zij leefde, en na haar dood aan 

de conventen, waar Helmicus en Johannes zouden verblijven35. 

In de biografieen van Gerard Zerbolt van Zutphen, die niet lang 

na zijn dood in 1398 zijn geschreven 36 en in de moderne werken 

over hem37, wordt geen melding gemaakt van de bloedverwant- 

schap tussen Gerardus, Helmicus en Johannes. Voor de geschiedenis 

van de Kruisbroeders uit de vijftiende eeuw is het echter wel 

degelijk van belang te weten, uit welk milieu een van hun beste 

prioren-generaal is voortgekomen. Helmicus was van goeden huize. 

Zijn vader was waarschijnlijk schepen van de stad Zutphen. Evenals 

zijn broer Gerardus zal hij reeds eerder zijn zoon Helmicus naar 

Zwolle en Deventer hebben gezonden om daar aan de beroemde 

scholen onderwijs te genieten. Misschien trok Helmicus naar het 

buitenland om zijn kennis aan een of andere universiteit te verrijken 

38. Van zijn broer Gerardus werd geschreven, dat hij onge- 

33 Frater fuit iste M. Gerardus junior Venerabilis Patris nostri Helmici Amoris, 

prior Hoyensis. Hist. Stadtarchiv von Koln, GB4, 134 fol 165 v. ; zie ook Thomae 

a Kempis, Opera omnia, ed. M. J. Pohl, Freiburg i. Breisgau 1910-1922, Bd. VII, 

p. 275, 588 en 532. 

34 Zie voor literatuur : Van de Pasch, Het klooster Clairlieu, in Clairlieu, 17 

(1959), p. 83-85. 

35 Van de Pasch, a.w., 18 (I960), p. 16. 

36 J. de Rooij, Gerard Zerbolt van Zutphen, dl. I, Leven en werken, Nijmegen 

1936, p. 6-16. 

31 De Rooij, a.w., literatuurlijst. 

38 H. Keussen, Die Matrikel der Universitat Koln, 1389-1339, 3 Bde., Bonn 

1928-1931. Helmicus wordt hierin niet genoemd ; het is mogelijk dat hij voor 1389 

in Keulen heeft gestudeerd.


twijfeld de meest geleerde onder de eerste Broeders van het Gemene 

Leven was. Hij bleek goed thuis te zijn in de pauselijke decreten, 

rechtsverzamelingen en de juridische commentaren van de canonisten. 

Onder de Broeders was hij als bibliothecaris een van de grote 

voorstanders van het verzamelen en kopieren van boeken39. Gerardus 

heeft zeker aan een van de Europese universiteiten gestudeerd 

en Helmicus zal hiertoe ook wel de gelegenheid gehad hebben. Ook 

Helmicus was goed thuis in de genoemde wetenschappen gezien een 

getuigenis van hem voor de Broeders van het Gemene Leven in 

142440. 

Helmicus moet reeds voor 1410 bij de Kruisbroeders zijn inge- 

treden. Zou hij zich immers na 1410 bij de orde hebben aangesloten, 

dan kon hij in 1413 geen prior van Namen zijn. Dit houdt echter 

in, dat het Kruisbroederklooster, waarheen hij zich begaf, bij hem 

als observant bekend stond. Het is niet overgeleverd, in welk 

klooster Helmicus intrad. Hem werd misschien door de Broeders 

van het Gemene Leven of door de rector van Zwolle, Jan Cele, 

aangeraden naar de Kruisbroeders te gaan 4\ 

Na zijn keuze tot prior-generaal in 1415 zal Helmicus Amoris 

uit Namen vertrokken zijn met de hoop in Namen medewerking te 

ontvangen voor de plannen, waarmee hij zijn ambt aanvaardde. 

Tussen 1420 en 1430 zijn dan ook Kruisbroeders van en naar Na 

men verplaatst, hetzij om in Namen de discipline te leren, hetzij 

om die in een ander klooster in te voeren 42. Bij het herstel van de 

observantie elders onderscheidden zich Johannes Amoris, de broer 

van Helmicus en Gerardus, en Johannes van Grave. De eerste kreeg 

in 1423 opdracht naar het klooster te Luik te gaan. Hij verbleef 

daar drie jaar. Enkele jaren later vertrok hij naar Goes. Op ver- 

gevorderde leeftijd werd hij nog benoemd tot supprior van Door- 

nik43. De tweede, Johannes van Grave, werd in 1425 gezonden 

naar Aken. Hij bleef daar tot 1426. Het jaar daarop hielp hij de 

prior-generaal te Hoei, waar waarschijnlijk te weinig conventualen 

waren. Van 1438 tot 1452 was hij prior van Namen, meerdere 

:i9 De Rooij, Gerard Zerbolt, dl. I, p. 24-39 ; C. van de Wansum, Het ontstaan 

en de geschiedenis van de Broederschap van het Gemene Leven tot 1400, Leuven 

1958, p. 116 e.v. 

40 Zie hoofdstuk VII. 

41 Zie hoofdstuk VII. 

42 Van de Pasch, Definities, annis 1422, 1430. 

43 Van de Pasch, a.w., annis 1423, 1425, 1429, 1443.

76 STUDIMN OVER DE OBSERVANTIE 

malen definitor en visitator. In hoge ouderdom werd hij nog in 

1460 door het generale kapittel aangesteld tot prior te Caen, waar 

hij na een jaar overleed44. 

Ook naar andere Franse kloosters o.a. naar Parijs en Condren 

werden Kruisbroeders uit Namen gezonden 45. 

Toch zijn er in Namen circa 1428 moeilijkheden ontstaan. In dit 

jaar kreeg de prior-generaal van het generale kapittel de opdracht 

in het bijzonder het klooster te Namen te visiteren en hij ontving 

de volmacht de Kruisbroeders van dit huis te benoemen naar eigen 

goeddunken46. Daar slechts eenmaal een Kruisbroeder uit Namen 

wegens wangedrag is weggehaald en in de jaren 1427 en 1428 de 

Kruisbroeder Lambertus uit Namen naar Parijs werd gezonden om 

daar de observantie te brengen en de Kruisbroeder Johannes Kok 

uit Sint Agatha naar Namen om daar de observantie te leren, is de 

oorzaak van de moeilijkheden niet te zoeken in het wel of niet 

opvolgen van de hervormingsmaatregelen in Namen, maar waarschijnlijk 

hierin, dat de Kruisbroeders van Namen ontevreden 

waren over de benoemingen van de generale kapittels. Sinds 1423 

werden bijna ieder jaar zelfs twee of drie Kruisbroeders uit Namen 

naar elders gezonden en twee of drie naar Namen toe47. 

Tussen 1420 en 1438 werden prioren uit Namen maar zelden tot 

definitor gekozen. Die van na 1438 waren zeer dikwijls definitor 

en vooral ook visitator. Onder hen bevonden zich drie Noord- 

Nederlanders : Johannes van Grave, Simon van Zeeland en Johan 

nes van Sittard 48. 

De Kruisbroeders van Namen hebben een groot aandeel gehad 

in de stichting van het klooster te Maastricht in 1438. Michael van 

Testelt werd daar eerst rector en later prior. Deze Kruisbroeder was 

een alom bekend prediker 49. Een Kruisbroeder uit Namen, Johan 

nes Wert werd benoemd tot rector in Osterberg (1432) 50. Een 

ander, Wilhelmus Trappart, die eens visitator van Parijs en Tou 

louse was, werd in 1467 de eerste prior van Franeker51. 

44 Van de Pasch, a.w., annis 1425-1427, 1438, 1441, 1443, 1445, 1448, 1449, 

1450, 1452, 1460 en 1461. 

45 Van de Pasch, a.w., annis 1427-1428, 1435. 


47 Van de Pasch, a.w., annis 1423-1428. 


49 Zie hoofdstuk V. 

50 Van de Pasch, Definities, anno 1432 ; zie hoofdstuk IV. 

" Van de Pasch, a.w., anno 1467.

Luik52 


De besluiten van de generale kapittels wekken de indruk, dat 

de Kruisbroeders van Luik voor 1425 geen aanhangers van de 

observantie waren. In 1421 moest de prior-generaal op verzoek van 

het generale kapittel van dat jaar het klooster te Luik voorzien van 

Hoeise Kruisbroeders53 en tot 1425 werden herhaaldelijk Kruis 

broeders uit Luik door het generale kapittel gestraft of voor een a 

twee jaar verplaatst om elders de observantie te leren 54. Johannes 

Amoris alias Zerbolt uit Namen nam voor een paar jaar zijn intrek 

in het klooster te Luik, op bevel van het generale kapittel55. 

Na 1425 blijken de Luikse Kruisbroeders zich echter omgevormd 

te hebben tot voorvechters van de observantie, waarschijnlijk dank 

zij hun prior Gerardus van Goch, de vroegere supprior van Hoei, 

die zich zeer verdienstelijk heeft gemaakt voor de observantiebeweging 

in de orde van de Kruisbroeders 56. De besluiten van de 

generale kapittels laten niet doorschemeren of Gerardus van Goch 

aangesteld is tot prior ofwel door het convent te Luik is gekozen. 

Gezien het misnoegen, dat het leven van enkele Kruisbroeders uit 

de bisschopsstad bij het generale kapittel opwekte, zou men kunnen 

denken aan een aanstelling. In het jaar echter, dat Gerardus van 

Goch prior in Luik werd, schreef het generale kapittel voor, dat 

de Kruisbroeders in het vervolg niet meer de supprior of de procu 

rator van Hoei tot prior mochten kiezen. Dit verbod kan alleen 

maar uitgevaardigd zijn naar aanleiding van een keuze, namelijk 

die van Gerardus van Goch. Een keuze houdt echter in, dat de 

meerderheid te Luik in 1418 voor de observantie was en om deze 

te bevorderen een beroep deed op een van de leidende personen in 

de orde. De voorganger van Gerardus van Goch was in 1417 

definitor 57, wat in ieder geval er op wijst, dat het klooster met de 

prior niet afwijzend stond tegenover het streven van de generale 

kapittels. Waarom deelden deze kapittels dan tussen 1420 en 1425 

zulke strenge straffen uit aan verscheidene Luikse Kruisbroeders en 

32 Van de Pasch, Monastere des Croisiers a Liege, in Monasticon Beige, t. II, 

Province de Liege, p. 415-422. 

53 Van de Pasch, Dejinnies, anno 1421. 


sr> Van de Pasch, a.w., annis 1423, 1425. 

56 Zie dit hoofdstuk p. 70. 

v Van de Pasch, Definities, anno 1417.


waarom moest Johannes Amoris naar Luik ? De verklaring hiervoor 

moet wel zijn, dat Gerardus van Goch erop heeft aangedrongen. 

Gerardus van Goch heeft resultaten bereikt en zijn klooster ge- 

noot in de stad Luik de faam observant te zijn. Het intreden van 

Henricus van Nijmegen brengt dit duidelijk aan het licht. Henricus 

van Nijmegen was pastoor van de Sint Martinuskerk te Luik en 

was om zijn liefdadigheid voor de armen en door zijn welsprekend- 

heid bij de Luikenaren zeer bemind 58. Deze pastoor zou er niet 

aan gedacht hebben zijn verdere leven in de orde van de Kruis- 

broeders door te brengen, wanneer hij er niet van verzekerd was 

in te treden in een orde, die naar observantie streefde. Dat Henricus 

van Nijmegen een voorstander van hervorming van het klooster- 

leven was, blijkt uit de zware opdracht, die het generate kapittel 

van 1427 - hij had zich dus al enkele jaren daarvoor bij de Kruis- 

broeders van Luik aangesloten - aan hem gaf, namelijk naar 

Frankrijk te gaan om het klooster te Parijs voor de observantie te 

winnen 59. Het is wel zeker, dat hij tevens tot prior van het convent 

te Parijs werd aangesteld. De besluiten van het generate kapittel 

van 1427 onthullen dit wel niet, maar een jaar later, in 1428, was 

Henricus definitor en werd toen betiteld als prior van Parijs60. 

Bovendien zullen de Parijse Kruisbroeders deze Noord-Nederlan- 

der, nog pas enkele jaren lid van de orde, niet gekend hebben. 

Door zijn persoonlijkheid en zijn hervormingsactiviteit maakte 

hij zich ook in de orde bemind en zo koos het klooster te Hoei hem 

in 1433 tot prior-generaal61. 

Henricus van Nijmegen was wel de eerste Luikse Kruisbroeder, 

die medewerkte aan de verbreiding van de observantie in de orde. 

Na hem volgden andere Luikse prior en en conventualen. Wilhelmus 

van Zutphen, de opvolger van Gerardus van Goch als prior van 

Luik, werd in 1442 aangesteld tot prior van Kolen, welke functie 

hij behield tot 1452. Vier jaar later werd hij benoemd tot visitator 

van de Engelse kloosters. In 1462 was hij nog op deze belangrijke 

post62. Een volgende prior van Luik, Jacobus Stoeff, werd herhaal- 

58 Van de Pasch, Het klooster Clairlieu, in Clairlieu, 18 (I960), p. 18 e.v. ; 

Hermans, Annales, I (1), p. 104. 


*° Van de Pasch, a.w., anno 1428. 

91 Van de Pasch, Het klooster Clairlieu, in Clairlieu, 18 (I960), p. 18. 

•2 Van de Pasch, Definities, annis 1456, 1462 ; Hermans, Annales, II, p. 291 ; 

ibidem, III, p. 700.


delijk tot definitor en visitator gekozen. In 1454 legde hij zijn 

functie neer, maar werd aangesteld als supprior63. Al spoedig 

ondernam hij een verre reis naar het zuiden van Frankrijk, omdat 

hij tot prior van Toulouse was aangesteld met de bedoeling aldaar 

en in het klooster te Salignac de observantie te brengen. Hij stierf 

te Toulouse in 1465 64. De prior, die Jacobus Stoeff in 1454 was 

opgevolgd, Peregrinus van Kampen, was vele jaren definitor en 

tijdens zijn prioraat ieder jaar visitator, totdat hij in 1463 tot prior- 

generaal gekozen werd65. 

Behalve de prioren hebben ook gewone Luikse conventual en de 

helpende hand geboden bij de hervorming van de kloosters te Parijs, 

Doornik en Toulouse en tevens bij de oprichting van nieuwe kloos 

ters te Schiedam, Franeker, Maastricht en Kolen66. 

Onder de prioren en leden van het convent te Luik waren veel 

Noord-Nederlanders, veelal afkomstig uit Oostnederlandse steden. 

Doornik 67 

Russelius verhaalt, dat Henricus van Nijmegen na zijn keuze tot 

prior-generaal in 1433 de door zijn voorganger Helmicus Amoris 

van Zutphen begonnen hervorming van het convent te Doornik 

heeft voltooid. Helmicus zou de hulp hebben ingeroepen van de 

bisschop van de stad68. Russelius heeft zich inzake de bisschop 

vergist. Het Kruisbroederklooster was gebouwd ten oosten van de 

Schelde. Dit gebied behoorde tot het bisdom Kamerijk 69. Zo het 

bericht van Russelius aangaande de hulp op waarheid berust, dan. 

heeft Johannes van Gavere, bisschop van Kamerijk, de prior-gene 

raal gesteund 70. 

Bij vergelijking van dit bericht met de besluiten van de generale 

kapittels blijkt er inderdaad voor 1435 geen contact bestaan te 

hebben tussen het generale kapittel en het klooster te Doornik. 

03 A. J. van de Ven, Een Arnhemse studiebeurs, in Gelre, Bijdragen en mededelingen, 

30 (1927), p. 51-53. 



06 Van de Pasch, Dejinities, annis 1428, 1432, 1441, 1445, 1458, 1467. 

07 Cottjneau, Repertoire Topo-Bibliographique, kol. 3187. U. Berliere, Monasticon 

Beige, t. I, Province de Namur et Hainaut, p. 460-463, 488. 

88 Russelius, Chronicon, p. 105. 

69 Aldus de fundatie-brief, vermeld in Hermans, Annales, I (1), p. 57. 

70 Strubbe-Voet, Chronologie, p. 266.


Nooit werd de prior tot definitor gekozen, noch werden Kruis 

broeders van of naar Doornik verplaatst. Pas in het jaar 1435 werd 

Doornik voor het eerst genoemd ; op de dodenlijst van dit jaar 

stonden de namen van enkele Kruisbroeders uit Doornik71. In de 

jaren daarna, vooral van 1437 tot 1441, werden vier a vijf Kruis 

broeders uit andere kloosters o.a. uit Hoei, Schwarzenbroich, Con- 

dren en Namen naar Doornik gezonden met de opdracht het kloos- 

ter aldaar te hervormen 72. Later werd het zelfs door het generale 

kapittel noodzakelijk geacht om in Doornik supprioren te benoemen 

en zij kozen hiervoor bij voorkeur de supprioren van Hoei uit73. 

Dit zal wel gebeurd zijn op verzoek van de prior van Doornik, 

Johannes Hoenreman, die tussen 1440 en 1463 herhaaldelijk defi 

nitor was 74. Het is moeilijk antwoord te geven op de vraag, die 

van zelf opkomt, namelijk, of deze prior is aangesteld dan wel 

gekozen. De besluiten van de generale kapittels vermelden de aan 

stelling niet, noch werd zijn naam ooit genoemd buiten de defini- 

torenlijst. Als Johannes Hoenreman eerst in een ander klooster was 

geweest, zou men zijn aanstelling wel mogen veronderstellen, omdat 

de generale kapittels uit die tijd dit bij uitstek als een middel tot 

hervorming gebruikten. Een naamgenoot van Johannes Hoenreman 

hoorde in Luik thuis, maar deze was in de jaren 1444-1446 procu 

rator te Hoei75. 

Dat de observance te Doornik toch werd hersteld blijkt niet 

alleen hieruit, dat de prioren van Doornik, o.a. de genoemde Johan 

nes Hoenreman, meermalen tot definitoren werden gekozen en tot 

visitatoren van de kloosters in Frankrijk werden aangesteld 76, maar 

vervolgens ook uit het feit, dat de Kruisbroeders uit Doornik het 

herstel van de observance in diverse kloosters van Frankrijk ver- 

zorgden zoals te Caen, Toulouse, Varennes-sur-Allier en Buzan- 

u Van de Pasch, Definities, anno 1435. 

n Van de Pasch, a.w., annis 1437-1441. 

78 Zie dit hoofdstuk p. 71. 

74 Van de Pasch, Definities, annis 1440, 1448, 1452, 1455, 1457, 1459, 1461, 

1463. 

75 U. Berliere, Monasticon Beige, t. II, Province de Liege, p. 417. 

78 Van de Pasch, Definities, annis 1448, 1450, 1451, 1453, 1457, 1461, 1463. 

77 Van de Pasch, a.w., annis 1453, 1462-1466, 1476, 1477, 1479.

Suxy en Virton 

VOOR 1410 GESTICHTE KLOOSTERS si 

Nog twee kloosters bevonden zich in Belgie, namelijk Suxy en 

Virton. Cottineau deelt mede, dat deze kloosters afhankelijk waren 

van Hoei78. Dit komt overeen met het kleine aantal kloosterlingen, 

dat in deze kloosters was. Te Suxy was in 1494 maar een kloosterling79 

en te Virton in 1530 eveneens een kloosterling80. Dit is niet 

zo verwonderlijk. Het klooster te Virton werd in 1341 gesticht 

onder voorwaarde, dat er maar twee Kruisbroeders behoefden te 

zijn8l. 

Het contact met Hoei zullen deze kloosters niet verbroken hebben, 

hoewel het toch kon voorkomen, dat de kloosterlingen aldaar 

niet observant leefden zoals blijkt uit een besluit van 1430 ; een 

Kruisbroeder uit Suxy werd gestraft met een verblijf in de kloostergevangenis 

te Hoei82. 

DUITSLAND 

Beyenburg83 

Het klooster te Beyenburg heeft zich het langst van de Kruisbroederkloosters 

in het Rijnland onttrokken aan de leiding van het 

generate kapittel. Van de prior, die circa 1400 dit klooster bestuurde, 

Peter von Kettwich, gestorven in 1405, is overgeleverd, dat hij 

door prior-generaal Nicolaus Diex le Cresse, 1393-1396, benoemd 

was tot provinciaal van de Rijnlandse kloosters en dat hij in deze 

functie de prior-generaal aanraadde de Kruisbroeders toe te staan 

over hun persoonlijke inkomsten te beschikken 84. Begrijpelijk dat 

onder zo'n prior de observance te Beyenburg verloren ging en de 

gelofte van armoede niet werd nageleefd. 

Johannes van Merode, een van de Kruisbroeders, die in 1410 de 

bestuurswisseling te Hoei bewerkte en die zich daarna ook voor de 

73 Voor Suxy en Virton : Cottineau, Repertoire Topo-Bibliographique, resp. kol. 

3106 en 3407. Beide plaatsen liggen in de provincie Luxemburg. 

79 Hermans, Annales, II, p. 192. 

30 Hermans, a.w., II, p. 197. 

81 Hermans, a.w., I (1), p. 70. 

S2 Van de Pasch, Definities, anno 1430. 

83 Haass, Die Kreuzherren, p. 42 e.v. ; Beyenburg ligt aan de rivier de Wupper. 

u Haass, Die Kreuzherren, p. 45.


verspreiding van de hervorming verdienstelijk maakte, heeft in 

1418 of 1419 pogingen in het werk gesteld ook het klooster Beyenburg 

voor de observantie te winnen. Van het generale kapittel had 

hij daarvoor uitgebreide volmachten verkregen85. De prior van 

Beyenburg zal daarna zeker naar het generale kapittel zijn gegaan. 

In 1431 werd Johannes, prior van Beyenburg, tot definitor gekozen 

86. Toch blijkt uit de besluiten van de generale kapittels uit de 

dertiger jaren van de vijftiende eeuw maar al te zeer, dat de obser 

vantie te Beyenburg in die tijd nog ver te zoeken was. 

In 1431 kregen twee Kruisbroeders uit Keulen bevel naar Bey enburg 

te gaan om de kloosterlingen daar op de rechte weg te helpen 

87. Zij hadden geen of weinig succes. Daarom traden de priorgeneraal 

en de definitoren in 1436 wat harder op en bepaalden 

voor het klooster te Beyenburg, dat slechts drie Kruisbroeders van 

dat klooster - zij werden met name genoemd - op termijn mochten 

gaan. Bij hun thuiskomst dienden zij volledig verslag van hun inkomsten 

te geven en zij mochten niets voor zich zelf behouden. De 

overige Kruisbroeders moesten thuis blijven, en zich toeleggen op 

het onderhouden van de statuten en besluiten van de generale 

kapittels en hun nieuwe prior in alles gehoorzamen. Verzetten 

zij zich, dan kon de prior van Beyenburg tezamen met de prior 

van Keulen de weerspannigen naar observante huizen verplaatsen 

en observante kloosterlingen naar Beyenburg88. 

Deze drastische maatregelen hebben blijkbaar wel geholpen. 

Hierna werden slechts enkele Kruisbroeders uit Beyenburg gestraft89. 

Toch heeft het klooster te Beyenburg in de orde gedurende 

de vijftiende eeuw geen opvallende plaats ingenomen. Zelden werd 

de prior tot definitor gekozen en geen enkele Kruisbroeder uit 

Beyenburg heeft aandeel gehad in de verspreiding van de obser 

vantie. Alleen in 1438 hebben zij onderhandelingen aangeknoopt 

voor de oprichting van een nieuw klooster te Diisseldorf90. 

Het klooster te Beyenburg telde in de tweede helft van de vijf 

tiende eeuw bovendien maar weinig kloosterlingen binnen zijn 

85 Van de Pasch, Definities, annis 1418-1419. 


87 Van de Pasch, a.w.t anno 1431. 

s8 Van de Pasch, a.w., anno 1436. 

89 Van de Pasch, a.w. annis 1443, 1447, 1449, 1453, 1457. 

90 Van de Pasch, a.w.. anno 1438.


muren. Sinds het jaar 1457, waarin acht van hen stierven 91, had 

men er zelfs een tekort aan kloosterlingen, want na dit jaar werden 

voortdurend kloosterlingen naar Beyenburg gezonden en nooit 

iemand van Beyenburg naar elders. 

Hohenbusch92 

Het klooster Hohenbusch was het rijkste Kruisbroederklooster 

in het Rijnland93. Daarom zou men kunnen veronderstellen, dat in 

dit klooster, zoals in vele kloosters op het platteland, de armoede 

niet meer onderhouden werd en als gevolg hiervan, dat ook de 

observantie was verloren gegaan. Het is echter moeilijk uit te maken 

of dit inderdaad ook het geval is geweest. In de twintiger jaren 

van de vijftiende eeuw stond Hohenbusch zeker in contact met het 

generate kapittel. In 1425 werd prior Gerardus van Hohenbusch 

definitor 94. Het zal wel niet de eerste keer voor hem geweest zijn, 

dat hij naar het generate kapittel was gekomen. In de jaren twintig 

werden ook Kruisbroeders uit Hohenbusch verplaatst95; het is niet 

duidelijk om welke reden. Er is omtrent Hohenbusch geen enkel 

besluit uitgevaardigd, waarbij ondubbelzinnig tot uiting kwam, hoe 

het gesteld was met het kloosterleven aldaar. Wel trekt het de 

aandacht, dat na 1430 conventualen van Hoei belangrijke functies 

in Hohenbusch bekleedden, namelijk, Gijsbertus, eerst supprior van 

Hoei, was prior te Hohenbusch van circa 1433 tot 1438, Gerardus 

van Goch, eerst supprior te Hoei, was procurator te Hohenbusch, 

Georgius van Brueggen, eerst procurator te Hoei, was prior te 

Hohenbusch van 1445 tot 1452. Pleit dit voor het klooster Hohen 

busch of werden zij aangesteld ? Zou vooral het procuratorschap 

van Gerardus van Goch er niet op kunnen wijzen, dat het niet in 

orde was met het beheer van de goederen in Hohenbusch ? 

Zowel de genoemde Hoeise Kruisbroeders als Leonardus van 

Koemertten, prior van Hohenbusch tussen 1479 en 1494, waren 

dikwijls definitor en zij hadden een leidende rol in de orde86. 


, r U^f\P!e Kreuzherre"> P. 59 ; Cottineau, Repertoire Topo-Bibliographique, 

kol. 1424. Hohenbusch ligt ten noorden van Aken. 

Haass, Die Kreuzherren, p. 59. 



94 Van de Pasch, a.w., annis 1470-1494.


Conventualen van dit klooster begaven zich in 1460 naar Caen 

volgens de wil van het generale kapittel97. Enkele jaren daarvoor, 

in 1456, vergezelde een Kruisbroeder uit Hohenbusch de vicarisgeneraal 

Wilhelmus van Zutphen op diens visitatiereis naar 

Engeland98. 

Keulen" 

Haass legde in zijn dissertatie de nadruk op de talrijke goederen, 

.die aan het klooster te Keulen na 1420 werden geschonken, niet 

alleen in de nabijheid van Keulen, maar zelfs in het hertogdom 

Gelre en het hertogdom Kleef. Voor Haass was dit een bewijs voor 

de observante geest in het klooster te Keulen. Hij wees verder op 

de keuze van twee Keulse Kruisbroeders tot prior-generaal, Theodoricus 

van Hall en Nicolaas van Haarlem, beide Noord-Nederlanders, 

en op de medewerking van de Keulse Kruisbroeders bij de 

stichtingen van nieuwe kloosters o.a. Osterberg, Emmerik, Helenenberg 

en Pedernach 10°. Voor aanvulling van deze gegevens kunnen 

weer de besluiten van de generale kapittels dienen : ook voor de 

oprichting van de nieuwe kloosters te Bentlage en Falkenhagen 

werd een beroep gedaan op de Keulse Kruisbroeders 10\ Bijna alle 

prioren van Keulen werden meerdere malen tot definitor gekozen 

102. Een enkele keer werden Keulse Kruisbroeders ook gevraagd 

om de observantie te bevorderen in een ander klooster. 

Al deze gegevens zouden haast tot de veronderstelling kunnen 

leiden, dat in Keulen circa 1410 de observantie niet zo slecht was. 

Toch schreef Russelius, dat prior-generaal Helmicus Amoris het 

klooster in 1420 moest hervormen 103. Het bevel van de officiaal 

van Keulen, Christianus van Erpel, in 1413 heeft voor het Kruisbroederklooster 

van Keulen geen onmiddellijke gevolgen gehad. 

Het bericht van Russelius berust op waarheid : Johannes van Merode 

kreeg in 1418 van het generale kapittel volmachten voor het 



99 Haass, Die Kreuzherren, p. 71 e.v. ; R. Haass, Devotio moderna in der Stadt 

Koln im 13. und 16. Jahrbundert, in Verdjjentlichungen des Kolniscben Geschichtsvereins, 

25 (I960), p. 133-154. 

100 Haass, a.w., p. 146. 

101 Van de Pasch, Dejinities, annis 1437-1441, 1443-1445. 


103 Russelius, Chronicon, p. 102.


klooster te Keulen 104 en nog in de twintiger jaren werden vijf a zes 

Kruisbroeders uit Keulen gestraft wegens verzet tegen hun prior 10r>. 

Men laat de verschillende gegevens het beste tot hun recht ko- 

men, wanneer men aanneemt, dat de observantie in het Kruisbroederklooster 

te Keulen van 1410 tot 1421 te wensen overliet, maar 

dat de observantie daarna door afgevaardigden van het generale 

kapittel is ingevoerd 106. In 1419 werd de prior van Keulen, Everardus, 

tot definitor gekozen en onder zijn leiding zal dan het herstel 

van de observantie begonnen zijn. 

Schwarzenbroich107 

Terwijl het generale kapittel vooral pas na 1420, onder het be- 

stuur van prior-generaal Helmicus Amoris, er toe overging door 

middel van tijdelijke verplaatsingen de observantie te verbeteren in 

de kloosters, kregen reeds in 1412 de twee jongste Kruisbroeders 

uit het klooster Schwarzenbroich het bevel zich naar de Nederlanden 

te begeven en tijdelijk hun intrek te nemen in de kloosters 

Asperen, Sint Agatha en Venlo 108. Misschien is dit vroege optreden 

wel te danken aan de bemoeiingen met de hervorming door de 

Merodes. Deze familie had belangstelling voor de gehele orde, maar 

toch in het bijzonder voor het klooster Schwarzenbroich, dat zij zelf 

gesticht had 109. Het zal haar aan het hart gegaan zijn, dat Kruis 

broeders van dit klooster niet meer observant waren. De vroege 

pogingen brachten geen succes. In 1421 werd de prior van Sint 

Agatha, Edmundus van Dinther, door het generale kapittel aangesteld 

tot prior van het klooster Schwarzenbroich. Deze prior was 

als definitor een van de naaste medewerkers van prior-generaal 

Helmicus Amoris 110. In zijn functie van prior en met behulp van 

andere Kruisbroeders o.a. uit Sint Agatha, Hoei en Venlo U1 is het 

Edmundus van Dinther gelukt de observantie te herstellen. Er zijn 



10* Van de Pasch, a.w., anno 1419. 

107 Haass, Die Kreuzherren, p. 92 ; J. Schwarz, Bedeutung und Wesenan, Entstehung 

und Schicksale des Kreuzbriiderklosters Schwarzenbroich, Beilage zum Amtlichen 

Schullblat fur den Regierungsbezirk Aachen, 1955, p. 25-32. Schwarzenbroich 

Jag ten oosten van Aken. 

Van de Pasch, Dejinities, anno 1412. 

100 Het klooster lag vlakbij het stamslot van de familie de Merode. 

110 Van de Pasch, Dejinities, annis 1413, 1416, 1421, 1423. 



hiervoor althans enkele aanwijzingen. De kloosterlingen kozen in 

1434 Helmicus Amoris, na zijn aftreden als prior-generaal en een 

kort verblijf te Asperen, tot hun prior112. Dat ook de armoede in 

dit toch rijke klooster beleefd werd, blijkt uit het verhaal over het 

in- en uittreden van Jonker Johannes van Moirschusen, broeder of 

donaat. Hij had al zijn goederen aan het klooster geschonken. Na 

enige tijd wenste hij deze goederen zelf te beheren en ervan te 

profiteren. De overheid vond dit niet goed. Johannes trad uit en 

kon zijn goederen weer in bezit nemen11S. 

In de jaren 1439-1440 hielpen de Kruisbroeders van Schwarzen- 

broich de observantie te Doornik herstellen114. Zij werden niet 

gevraagd voor bijstand bij de oprichting van de nieuwe kloosters in 

het Rijnland en Westfalen. Er werden meer kloosterlingen naar 

Schwarzenbroich gezonden dan van Schwarzenbroich naar elders115. 

Het klooster zal derhalve een tekort aan kloosterlingen gehad 

hebben. 

Aken116 

Het klooster te Aken was een van de kloosters, waar de obser 

vantie verloren was gegaan. In 1421 kregen Edmundus van Dinther, 

toen reeds prior van Schwarzenbroich, en Johannes van Merode, 

procurator van Venlo, van de gezamenlijke kapittelvaders de opdracht 

naar Aken te gaan om dit klooster te visiteren. Zij hebben 

waarschijnlijk een nieuwe prior aangesteld, namelijk Wilhelmus van 

Schiedam en verder over het kloosterleven te Aken verslag uit- 

gebracht117. Het is duidelijk, dat de Kruisbroeders van Aken vooral 

de gelofte van armoede overtraden. Immers, in 1423, werd hun 

bevolen alle roerende en onroerende goederen aan hun prior 

Wilhelmus over te geven118. Hierdoor weet men, dat in Aken 

Kruisbroeders eigen goederen bezaten. In 1423 werden nog vier 

Kruisbroeders uit andere kloosters o.a. weer uit Hoei, en uit 

Namen, Sint Agatha en Venlo, naar Aken gestuurd om de obser- 

112 Haass, Die Kreuzherren, p. 96. 

ltt Haass, a.w., p. 97. 




m Hermans, Annales, II, p. 213 ; Haass, Die Kreuzherren, p. 107. 

118 Van de Pasch, Definities, anno 1423.


Tantie in dit klooster te brengen en enkele Kruisbroeders o.a. de 

oudste uit dit klooster, werden tijdelijk uit Aken weggehaald om 

de observantie elders te leren o.a. te Hoei en Sint Agatha119. 

Na 1430 werd slechts een enkele maal een Kruisbroeder uit Aken 

door het generale kapittel gestraft. De prioren van Aken zullen hun 

onderdanen op het goede pad hebben kunnen houden. 

De Kruisbroeders stonden gedurende de vijftiende eeuw bij de 

bevolking van Aken en omgeving in hoog aanzien, gezien de vele 

schenkingen aan het klooster 120. 

Merkwaardig is wel, dat ook op de lijst van prioren te Aken veel 

namen van Noord-Nederlanders voorkomen, speciaal uit de Hollandse 

steden, zoals Schiedam en Delft121. De Kruisbroeders, afkomstig 

uit Schiedam, mochten in 1443 in die stad hun medewerking 

verlenen bij de stichting van een Kruisbroederklooster122. 

Het klooster van Aken telde in de tweede helft van de vijftiende 

eeuw kloosterlingen te over. Naar alle kanten werden zij uitgezonden, 

hetzij om in een tekort te voorzien zowel in oude als in 

nieuwe kloosters, hetzij om bij herstel van observantie de plaatselijke 

prior te steunen, o.a. te Parijs 123. 

NEDERLAND 

Asperen124 

Wanneer men de lijst van de definitoren uit de vijftiende eeuw 

nagaat, zal men kunnen constateren, dat bijna om het jaar de prior 

van Asperen tot definitor werd gekozen125. De prior van Asperen 

was derhalve gedurende deze eeuw een invloedrijk man in de orde. 

Reeds in 1411 werd prior Johannes van Merten definitor, wat er 

wel op wijst, dat hij de hervorming was toegedaan. In 1412, na de 

dood van Libertus Janssen van Bommel, werd Johannes van Merten 

zelfc prior-generaal126. Hij deed als prior-generaal een beroep op 

w Van de Pasch, a.w., annis 1423-1428. 

~ Haass, Die Kreuzherren, p. 107. 


Van de Pasch, Dejinhies, anno 1443. 

Van de Pasch, a.w., annis 1450-1455. 

M. Schoengen, Monasticon Batavum, deel II, Amsterdam, 1941, p. 26. 

— Van de Pasch, Definities, annis 1410-1499. 

128 Van de Pasch, Het klooster Clairlieu, in Clahlieu 18 (I960), p. 14-15.


de paus van Pisa, Johannes XXIII, om aldus de kerkelijke macht in 

te schakelen bij zijn streven de onwillige prioren aan zich en aan het 

generate kapittel te onderwerpen. Hieruit blijkt duidelijk, dat hij tot 

de hervormingsgezinde prioren van 1410 behoorde. Daarom moet 

men aannemen, dat in 1410 in Asperen geen verslapping heerste. 

De opvolgers van Johannes, alien op hun beurt definitor, gingen 

voort in dezelfde geest. 

Omstreeks 1370 moet de sfeer in het Asperense klooster goed 

geweest zijn. Enkele jaren daarvoor had Diederik van Horn, heer 

van Perwez, de Kruisbroeders van Asperen gevraagd of het voor 

hen mogelijk was de zorg van een kapel, toegewijd aan Sint Agatha, 

enkele kilometers ten zuiden van Cuijk aan de Maas, op zich te 

nemen en aldaar een klooster te stichten127. Het pleitte voor As 

peren, dat Diederik van Horn zich tot hen wendde. Immers in de 

tweede helft van de veertiende eeuw werden in de Nederlanden en 

in West-Europa weinig kloosters gesticht. Een van de redenen hier- 

van was de verslapping in de kloosters. Alleen de hoge adel richtte 

hier en daar een klooster op en had daarbij de voorkeur voor de 

strenge kloosterorden b.v. de Karthuizers. Ook Diederik behoorde 

tot de hoge adel128. 

In 1433, toen Helmicus Amoris, de prior-generaal, die de bevor- 

dering van de observantie zo snel wilde doorzetten, zijn ambt neer- 

legde, koos hij Asperen als het klooster, waar hij zijn verdere leven 

zou doorbrengen 129. 

Toch hebben de kloosterlingen van Asperen zelden van het gene- 

rale kapittel opdracht gekregen de observantie in andere kloosters 

te bewerken of te bestendigen. In 1412 werd Nicolaus van Roer- 

mond naar Hoei geroepen om de goede mentaliteit aldaar te ver- 

sterken130. Daarna kwam verplaatsing uit Asperen slechts een 

enkele keer voor. Wei werden veel niet-observante kloosterlingen 

naar Asperen toegestuurd om er de observantie te leren. Het aantal 

Kruisbroeders zal er niet groot geweest zijn. 

127 Zie hoofdstuk II, p. 48. 

128 Zie hoofdstuk I, p. 40. 

129 Van de Pasch, Het klooster Clairlieu, in Clairlieu 18 (I960), p. 

130 Van de Pasch, Definities, anno 1412 ; zie ook p. 69.

Sint Agatha 131 


Zoals reeds is vermeld, werd het klooster te Sint Agatha gesticht 

vanuit Asperen op verzoek van Diederik van Horn, heer van Per- 

wez. De Kruisbroeders van Asperen zullen de goede mentaliteit, die 

in hun klooster heerste, overgedragen hebben op hun dochterkloos- 

ter. Een onverdacht vroege getuige voor de goede geest te Sint 

Agatha is een zekere Willem van Doernen, die in 1375 aan het 

nieuwe klooster goederen schonk en in zijn schenkingsacte liet 

optekenen, dat hij zich verheugde over het heilzame werk, dat de 

Kruisbroeders van Sint Agatha verrichtten, en over het voorbeeldig 

leven, dat zij leidden 132. Voor 1410 werd het klooster nog begun- 

stigd met een schenking van Reinoud IV, hertog van Gelre en 

Gulik, graaf van Zutphen en sinds 1399 heer van het land van 

Cuijk133. Nog meer dan deze schenkingen openbaart de stichting 

van een nieuw klooster te Venlo de aard van het kloosterleven van 

Sint Agatha. De brief immers van 26 juni 1399, waardoor de 

magistraat van Venlo instemde met de oprichting van een nieuw 

Kruisbroederklooster in haar stad, was gericht aan Libertus Janssen. 

van Bommel, prior van Sint Agatha134, de Kruisbroeder, die de 

kapittelvaders van 1410 tot prior-generaal kozen en van wie zij de 

hervorming in de orde verwachtten. De kloosterlingen in Sint 

Agatha werden dus tot 1399 - prior Libertus vertrok zelf in dat 

jaar naar Venlo - door een Kruisbroeder geleid, die een vurig voor- 

stander van een observant kloosterleven was en deze prior zal zeker 

zijn stempel op het convent van Sint Agatha gedrukt hebben. Een 

bevestiging hiervan is in feite weer de genoemde goedkeuringsbrief 

van de magistraat van Venlo. Dat zij in deze tijd van achteruitgang 

van het kloosterleven in het algemeen geen bezwaren opperde 

tegen de stichting van een nieuw klooster, en tenvolle medewerkte, 

pleitte voor de Kruisbroeders, maar toch in het bijzonder voor die 

van Sint Agatha, daar zij de eer kregen de grondslag te leggen voor 

het nieuwe convent. 

Volgens Russelius was Libertus Janssen van Bommel, toen hij in 

1410 tot prior-generaal werd uitverkoren, weer prior in Sint Aga- 

131 Schoengen, Monasticon Batavum, deel II, p. 8. 

132 Hermans, Annales, II, p. 164 en 185. 

133 Hermans, a.w., II, p. 180. 

334 Hermans, a.w., II, p. 177.


tha 135. De Kruisbroeders aldaar hadden hem opnieuw gekozen. 

Lang van te voren lean dit niet geschied zijn. In juni 1409 was 

Jan Kuyl prior van Sint Agatha136. Een ander bericht van Russelius, 

dat Libertus na zijn keuze enkele Kruisbroeders uit Sint Agatha 

naar Hoei ontbood 137, komt niet overeen met de besluiten van de 

generale kapittels. Pas in 1412 werd de Kruisbroeder Gerardus van 

Goch naar Hoei verplaatst138. Toen was Libertus Janssen reeds 

overleden en als prior-generaal opgevolgd door de prior van 

Asperen. 

Hoe deze Gerardus van Goch na zijn vertrek uit Sint Agatha in 

de orde op de voorgrond trad, is reeds medegedeeld. Ook de werk- 

zaamheid van Edmundus van Dinther, die ongeveer van 1413-1421 

prior van Sint Agatha was, is al belicht. De laatste bracht in 1438 

de stichting van een nieuw klooster te Kerniel in Belgie tot stand 

in samenwerking met een andere conventuaal van Sint Agatha, 

Petrus Did 139. Deze laatste maakte zich voor de hervorming ver- 

dienstelijk te Aken en Schwarzenbroich 140. Aan de voorafgaande 

namen moet die van Johannes Runen toegevoegd worden voor zijn 

bijstand aan Edmundus van Dinther in Schwarzenbroich en aan 

Michael van Testelt, de eerste rector van Maastricht 14\ 

Hiermee is het aandeel van Sint Agatha aan de uitbreiding van de 

hervorming in de orde aangegeven. De prioren van dit klooster 

waren lang niet zo invloedrijk als die van Asperen, die geregeld 

definitor waren. Zo nu en dan werd een Kruisbroeder uit Sint 

Agatha voor een jaar naar een nieuw klooster in de Nederlanden 

overgeplaatst. Nooit zijn zij naar Frankrijk of Engeland uitgezon- 

den, op een uitzondering na: in 1496 namelijk moest de prior van 

Sint Agatha een broederkok aan het klooster te Londen verschaf- 

fen 142. Een enkele keer kwam een Kruisbroeder van elders de ob- 

133 Russelius, Chronkon, p. 91. 

1:18 L. BRUGGEMAN, Het archief van bet klooster van Sint Agatha bij Kuik, in 

Verslag van 's-Rijks oude archieven 37 (1914), nrs. 35-36. Alle archiefstukken zijn 

-eigendomsbewijzen. Zij berusten thans in het Rijksarchief te 's-Hertogenbosch. 


138 Van de Pasch, Definties, anno 1412. 

139 A. van Asseldonk, Franciscus van Tongeren, in Clairlieu, 15-16 (1957- 

1958), p. 17 e.v. 


141 Van de Pasch, a.w., annis 1422, 1437. 

li2 Item committimus priori sante Agathe quatenus provideat conventui Londoniojrum 

in Anglia de uno bono coco. Van de Pasch, Definhies, anno 1496.


servantie in Sint Agatha leren. Deze was er immers uitstekend. 

Slechts eenmaal is een kloosterling door het generate kapittel ge- 

straft143. 

Het aantal kloosterlingen was normaal. In 1462 telde het klooster 

twaalf Kruisbroeders144. 

In de loop van de vijftiende eeuw hebben hoog-adellijke heren 

en vrouwen het klooster begunstigd : Elisabeth van Kleef145, Ca- 

tharina van Bourbon 146, Maria van Bourgondie147, keizer Maximi- 

, 148 

liaan en zijn zoon Philips de Schone 

Venlo149 

Aan het hoofd van het klooster te Venlo stonden tussen de jaren 

1399-1417 twee Kruisbroeders, die beide sterke voorvechters van 

het herstel van de observantie in de orde van de Kruisbroeders 

waren, namelijk Libertus Janssen van Bommel en Johannes van 

Merode. Beide zijn reeds meermalen ter sprake gebracht. De eerste 

als prior van Sint Agatha, als stichter van het klooster te Venlo en 

als de prior-generaal van 1410. De tweede als de Kruisbroeder, die 

in 1410 zijn broer Arnoldus van Merode ervan overtuigde, dat deze 

zich moest inzetten voor de orde van de Kruisbroeders door te 

bewerken, dat de onbekwame prior-generaal Johannes d'Avins zou 

aftreden en door een andere meer observante kloosterling als prior- 

generaal zou vervangen worden. 

Hun verlangen naar observantie alleen al garandeert, dat zij 

tijdens hun prioraat zich hiervoor beijverd hebben. Libertus Janssen 

van Bommel kreeg niet lang de gelegenheid zijn krachten in te 

spannen voor het herstel van de observantie in heel de orde, want 

hij stierf al in 1411. Aan Johannes van Merode was dit wel gegeven. 

Op de volmachten, die hij verwierf in 1418-1419 ten aanzien van 


144 Hermans, Annales, II, p. 105 en 291. 

145 Hermans, a.w,, II, p. 206. 

144 Zie hiervoor Clairlieu, 10 (1952), p. 80-81 ; 11 (1953), p. 45. 

14T De tekst van deze schenking is niet bewaard gebleven ; Maria van Bourgondie 

werd te Sint Agatha op 27 maart herdacht als weldoenster. 


149 Schoengen, Monasticon Batavum, deel II, p. 195. L. Heere, Het Kruisherenklooster 

te Venlo, in Publ. de la soc. hist, et arch, dans le Limbourg, 92-93 (1956- 

1957), p. 235-368; 94-95 (1958-1959), p. 209-300.


de kloosters te Keulen en Beyenburg is reeds gewezen 15°. Tezamen 

met Edmundus van Dinther trok hij naar Aken 151. Vier jaar lang, 

1425-1428, verbleef hij in Roermond, waar de Kruisbroeders een 

nieuw werkterrein vonden, om daar het kloosterleven stevig te 

grondvesten 152. Als prior en later als procurator van Venlo was hij 

tussen 1410 en 1433 om het jaar definitor en herhaaldelijk visita 

tor 153. 

Zijn opvolgers als prior behielden de invloedrijke plaats, die 

Johannes van Merode zich verworven had. Nog meer dan de 

prioren van Asperen werden zij tot definitor gekozen en als visitator 

aangesteld154. 

Ofschoon het klooster te Venlo in de vijftiende eeuw gemiddeld 

tien of elf kloosterlingen telde155, klopte het generale kapittel de 

gehele eeuw door er bij hen aan voor hulp aan een ander klooster. 

Van de vier Kruisbroeders, die in 1412 naar Hoei werden ont- 

boden, waren er twee uit Venlo 156. In de twintiger jaren trokken 

Kruisbroeders uit Venlo vooral naar Aken, Schwarzenbroich en 

Roermond157. Toen de overheid van de stad Goes als voorwaarde 

voor de stichting van een Kruisbroederklooster aldaar stelde, dat 

de prior-generaal alleen observante kloosterlingen zou benoemen, 

werden weer twee Kruisbroeders uit Venlo gekozen 158. Ook aan de 

nieuwe kloosters te Diilken en Wickrath in het Rijnland en te 

Franeker werden twee mensen afgestaan159. Slechts eenmaal werd 

een Kruisbroeder uit Venlo gevraagd voor het herstel van de ob- 

servantie in de Engelse kloosters, namelijk Hermannus Piddel. 

Prior-generaal Helmicus Amoris nam hem mee in 1429160. Naar 

Frankrijk begaf zich in 1460 Johannes Cornutti om enkele jaren 

130 Zie pag. 81 en 84. 





1M Heere, Het Kruisherenklooster te Venlo, in Publ. de la soc. hist, et arch. 

dans le Limbourg, 92-93 (1956-1957), p. 270. 

13a Van de Pasch, Dejinities, anno 1412. 


158 Zie hoofdstuk IV, Goes, p. 107. 

150 Van de Pasch, Definities, voor Diilken annis 1482-1484, voor Wickrath anno 

1495, voor Franeker anno 1467. 

160 Van de Pasch, a.w., anno 1428.


in het klooster te Parijs te verblijven, daar enkele Parijse Kruis 

broeders zich te Toulouse bevonden lfll. 

FRANKRIJK 

In de voorafgaande bladzijden is er sprake geweest van de vol- 

gende kloosters in Frankrijk : Parijs, Toulouse, Condren, Varennes- 

sur-Allier, Buzangais, Carignan (Ivoix), Caen, Saint Ursin, Saint 

Georges en Watten, steeds in verband met Belgische, Duitse of 

Nederlandse kloosters en de uitbreiding van de observantie in de 

vijftiende eeuw. Enige kijk op de houding van de Franse Kruis 

broeders met betrekking tot de hervorming van 1410 werd daarmee 

niet verkregen. Mogelijk kan een herordening van de besluiten, 

die voor ieder klooster in Frankrijk op de generate kapittels geno- 

men werden, hier nieuw licht brengen. 

Reeds in 1414 en 1417 werd de prior van het klooster te Ca 

rignan 162, Wilhelmus, tot definitor gekozen en bijna ieder jaar 

daarna werden Kruisbroeders van en naar Carignan verplaatst. Dit 

klooster stond derhalve gedurende de vijftiende eeuw in voort- 

durend contact met Hoei en het generale kapittel. Evenals de 

kloosters te Virton en te Suxy werd het in afhankelijkheid van 

Hoei gesticht. Er was een klein hospitium, bedoeld voor rondtrek- 

kende armen en pelgrims, waar slechts enkele Kruisbroeders een 

werkterrein vonden 163. 

In de eerste helft van de vijftiende eeuw werden bijna alleen 

Kruisbroeders naar en niet vanuit Carignan verplaatst164. Zij waren 

niet afkomstig van Hoei, maar van de Nederlandse of Rijnlandse 

kloosters. Dit wekt de indruk, dat het klooster te Carignan nog 

steeds zijn oude status had behouden. In de tweede helft kwam 

hierin verandering. Kloosterlingen uit Carignan kregen de opdracht 

zich naar Parijs en andere Franse kloosters en zelfs naar Londen 


162 Carignan ligt in het departement Ardennes. 

163 Hermans, Annales I (1), p. 70; E. Fontaine, Mgr. Jacques Dubois et la 

fin du prieure de Carignan, in Clairlieu, 8 (1950), p. 49. 

m Van de Pasch, Definities, annis 1430, 1443, 1447, 1448, 1450-1460.


te begeven. Het klooster blijkt in deze tijd meer dan twee klooster- 

lingen te tellen165. 

Het volgende klooster, dat na Carignan in de besluiten van de 

generate kapittels vermeld wordt, is dat van Parijs. In 1426 werd 

namelijk de prior van Parijs, Wilhelmus, tot definitor gekozen166. 

De keuze bewijst, dat het in 1426 niet de eerste maal was, dat hij 

bij de vergadering van de kapittelvaders aanwezig was, en dat hij 

het gezag van het generale kapittel en tevens de hervorming aan- 

vaardde. Het jaar daarop echter, in 1427, zond het generale kapittel 

de Kruisbroeder Henricus van Nijmegen uit het klooster te Luik 

en nog enkele andere Kruisbroeders o.a. uit de kloosters te Keulen, 

Luik en Namen naar Parijs om het klooster aldaar te hervormen. 

Henricus van Nijmegen werd aangesteld tot prior en in 1428 was 

hij krachtens deze functie op het generale kapittel aanwezig167. 

Had prior Wilhelmus hierom gevraagd of was ook hij aangesteld, 

maar niet bij machte geweest zijn opdracht uit te voeren ? Wat er 

ook in 1427 voorgevallen is, zeker is dat in deze tijd het herstel 

van de observance te Parijs begonnen is. Dit komt overeen met de 

mededeling van Russelius, dat prior-generaal Helmicus Amoris het 

klooster van Parijs hervormde168. Wat gebeurd was bij de weer- 

spannige kloosters in het Rijnland, vond ook hier plaats : Parijse 

Kruisbroeders werd tijdelijk een verblijf toegewezen in een van de 

kloosters in het noorden o.a. te Luik, Namen en Hoei169. De prio- 

ren van Parijs zullen hierna op de voorgrond treden vooral als 

visitatoren van de Franse kloosters, veelal samen met de prioren 

van Doornik, en in deze functie zullen zij met medewerking van 

hun eigen onderdanen de hervorming van deze kloosters ter hand 

nemen. 

Na Parijs volgde het klooster te Condren. In 1428 besliste het 

generale kapittel, dat het bestuur van dit klooster geheel en al aan 

de zorgen van de prior van Parijs werd toevertrouwd 17°. Dit kloos- 

165 Van de Pasch, a.w.f annis 1462-1465, 1467. 

1W Van de Pasch, a.w., anno 1426. 




370 Van de Pasch, a.w., anno 1428. Condren ligt in het departement Aisne.


ter moet maar een kleine nederzetting van Kruisbroeders geweest 

zijn. Op het einde van de eeuw ging het op in een nieuw Kruis- 

broederklooster te Chauny171. Gezien het besluit van 1428 zal het 

klooster te Condren een stichting geweest zijn van de Parijse Kruis 

broeders. 

Een van de kloosters, die vanuit Parijs tot de observantie terug- 

gebracht diende te worden, was het klooster te Caen. Tussen 1430 

en 1460 werden Parijse Kruisbroeders naar Caen gezonden en 

Kruisbroeders uit Caen verplaatst naar in het noorden gelegen 

kloosters o.a. naar Aken, Luik en Doornik172. De pogingen van de 

prioren van Parijs en Doornik blijken zonder voldoende resultaat 

gebleven te zijn. In 1460 namelijk heeft het generale kapittel zelf 

zeer sterk ingegrepen. Het benoemde toen in Caen een prior en 

een supprior, resp. Johannes van Grave, afkomstig uit het klooster 

te Namen, en Henricus van Wezel, afkomstig uit het klooster te 

Marienfrede. Aan hen voegde het enkele Kruisbroeders uit Hohenbusch 

en een uit Roermond toe. Allen kregen de opdracht te zorgen 

voor de hervorming van het klooster te Caen 173. Opvallend is het 

dat het generale kapittel voor de hervorming van het klooster te 

Caen nu een beroep deed op Kruisbroeders van het noorden. Mis- 

schien heeft het niet eerder de kans gehad dit middel bij uitstek, 

namelijk het zenden van observante kloosterlingen naar een niet- 

observant klooster te gebruiken, b.v. wegens verzet van de Franse 

Kruisbroeders of wegens de Honderjarige oorlog. Tot 1466 werden 

de benoemingen van de kloosterlingen uit het noorden verlengd 174. 

Enkele jaren na de ingreep te Caen kwamen de twee kloosters, 

gelegen in de buurt van Caen, aan de beurt, namelijk Saint Ursin 

en Saint Georges175, en eveneens twee kloosters, meer in centraal 

171 Hermans, Annales, I (1), p. 151. 

172 Van de Pasch, Dejinities, annis 1430, 1445-1447, 1451-1457. 


174 Van de Pasch, a.tv., annis 1461-1466. 

175 A. Durand, he prieure de Saint Ursin, in Clairlieu, 22 (1964), p. 3-90; 

Cottineau, Repertoire Topo-Bibliograpbique, kol. 2911. Saint Ursin ligt in het 

departement Mayenne, nabij Lignieres-la-Doucelle. Voor Saint Georges : Cottineau, 

Repertoire Topo-Bibliographique, kol. 2701 en A. Durand, Les Croisiers en Bretagne: 

he prieure de Saint Georges (manuscript). Saint Georges ligt in het departe 

ment C6tes du Nord.

96 STUDISN OVER DE OBSERVANTIE 

Frankrijk, Varennes-sur-Allter en Buzangais176. Het bevel van het 

generate kapittel uit het jaar 1464, dat de prioren van deze kloosters 

ieder jaar naar Hoei dienden te kdmen of tenminste de prior van 

Caen als hun vertegenwoordiger moesten afvaardigen, is reeds ver- 

meld. Deze prior zou op de hoogte gesteld moeten worden van de 

geestelijke en materiele toestand van de kloosters177. Op het kapittel 

zou hij namens de prioren spreken. De prior van Caen was in de 

zestiger jaren nog al eens visitator. Uit dit bevel blijkt tevens, dat 

het generate kapittel het voile vertrouwen had in de prior van Caen. 

Tegelijk met het bevel aan de prioren werden naar deze kloosters 

Kruisbroeders zowel uit Caen als uit het noorden verplaatst. In 

1482 en 1483 trokken nog Kruisbroeders uit Hoei en Namen naar 

Buzangais, in 1485 werd Johannes van Tongerloo uit Hoei sup- 

prior in Varennes-sur-Allier en in 1496 werden daar zelfs Kruis 

broeders uit Sneek en Asperen benoemd178. 

Zuidelijker lagen de kloosters Toulouse en Salignac179. Het 

tweede klooster behoorde bij Toulouse. Herhaaldelijk blijkt, dat de 

prior van Toulouse zeggenschap over dit klooster heeft180. De 

mines van de gebouwen van dit klooster doen echter veronderstel- 

len, dat dit klooster toch niet zo'n kleine nederzetting was als b.v. 

Virton en Suxy. De prior van Parijs had op zijn visitatiereis door 

Frankrijk in het jaar 1457 getracht het klooster te Toulouse voor 

de observantie te winnen. Hij benoemde Kruisbroeders uit zijn eigen 

klooster te Toulouse. Een van hen werd prior, een ander supprior. 

In 1458 confirmeerde het generate kapittel deze handelwijze 18\ 

Maar ook in Toulouse zagen de Franse Kruisbroeders geen kans de 

wens van het generate kapittel te vervullen. Enkele jaren later, in 

1461, werden Kruisbroeders uit de noorderlijke kloosters o.a. uit 

Keulen, Asperen en Diisseldorf gevraagd en Jacobus Stoeff uit het 

klooster te Luik werd als prior gei'nstalleerd182. Toen Jacobus Stoeff 

116 Cottineau, Repertoire Topo-Bibliographique, kol. 3298. Varennes-sur-Allier 

ligt in het departement Allier. Voor Buzangais: Cottineau, Repertoire Topo- 

Bibliographique, kol. 542. Buzangais ligt in het departement Indre. 

1TT Van de Pasch, Definities, anno 1464. 

178 Van de Pasch, a.w., annis 1464, 1483-1486, 1496. 

179 Cottineau, Repertoire Topo-Bibliographique, kol. 3182 en 2935. Salignac ligt 

in het departement Dordogne. 

lso Van de Pasch, Definities, annis 1463, 1482. 




gestorven was, werd opnieuw een Kruisbroeder uit Parijs prior te 

Toulouse183. De Kruisbroeders uit het noorden konden het in 

Toulouse niet lang uithouden. In de eerste vijftien jaren na 1461 

werden telkens andere Kruisbroeders voor Toulouse benoemd184. 

Tenslotte twee kloosters, die in het huidige Frankrijk lagen, 

namelijk Laines-aux-Bois en Watten 185. Zelden komen de namen 

van deze kloosters voor in de besluiten van de generale kapittels. 

Volgens Cottineau was Laines-aux-Bois afhankelijk van het klooster 

te Parijs. Watten was misschien een nederzetting van de Kruis 

broeders van Doornik. Gerardus van Goch is dtfar prior geweest186. 

Laines-aux-Bois zal tegelijk met Parijs, en Watten tegelijk met 

Doornik zich bij het generale kapittel hebben aangesloten. 

De prioren van de kloosters te Carignan, Parijs en Condren 

blijken reeds in de eerste helft van de vijftiende eeuw naar het 

generale kapittel te Hoei gekomen te zijn. De prioren van de overige 

kloosters waren hiertoe blijkbaar niet bereid. De strijd tussen 

de Franse en Engelse koningen kan hen belet hebben de verre reis 

naar Hoei te ondernemen. Daar de Engelsen en de Bourgondiers 

tot 1436 Parijs en het noorden van Frankrijk bezet hidden, was 

het contact voor de noordelijke kloosters eenvoudiger. 

Toch blijft de vraag staan, waarom na 1460, toen de oorlog in 

Frankrijk voorbij was en het land meer rust kende, de generale 

kapittels juist Kruisbroeders uit het Noorden naar de Franse 

kloosters verplaatsten. Voor die datum werd de hulp ingeroepen 

van de Kruisbroeders uit de kloosters van Noord-Frankrijk, waarom 

niet na 1460 ? 

De Franse Kruisbroeders kunnen zich verzet hebben tegen het 

generale kapittel om twee redenen : het kan zijn, dat zij niets voelden 

voor de eenheid en de uniformiteit, waarnaar de generale 

kapittels sinds 1410 streefden, het kan ook zijn, dat zij geen afstand 

wilden doen van het beheer van eigen goederen. Door het onderzoek 

van A. Durand is aan het licht gekomen, dat de Kruisbroeders 

*8:l Van de Pasch, a.w., anno 1464. 

ik VA DE Pasch> a-w-> annis 1461-1466 ; 1470, 1475, 1483-1485. 

Laines-aux-Bois ligt in het departement Aube ; zie hiervoor Cottineau Rtpertotre 

Topo-Biblwgraphique, kol. 1540. Watten wordt niet in Cottineau genoemd. 

38 Van de Pasch, Definities, anno 1454


van Caen in het begin van de vijftiende eeuw arm waren en niet 

in staat behoorlijk voor hun levensonderhoud te zorgen, zodat de 

stad Caen van koning Karel VI tot tweemaal toe opdracht kreeg 

een geldsom te geven. Het stadsbestuur bleef in gebreke, omdat 

het zelf niet over voldoende geldmiddelen beschikte. Toch groeide 

in de eerste helft van de vijftiende eeuw het aantal kloosterlingen 

in Caen en stond het klooster in aanzien bij de bevolking van de 

stad, zoals blijkt uit het aantal schenkingen van die zijde187. 

Men mag wel veronderstellen, dat in Caen de Kruisbroeders 

trouw gebleven zijn aan hun gemeenschappelijk leven. Alleen in 

rijke kloosters treft men gedurende de veertiende en vijftiende eeuw 

kloosterlingen aan, die eigen goederen beheerden en zich aan het 

gemeenschappelijk leven onttrokken en zelden in arme kloosters. 

Bijna alle Kruisbroederkloosters in Frankrijk waren in arme streken 

gevestigd en zullen niet rijk geweest zijn. Daarom zal het verzet 

van de Franse Kruisbroeders niet ontstaan zijn uit afkeer van de 

eisen van de generale kapittels betreffende het gemeenschappelijke 

leven. 

Daarentegen doet een ander gegeven vermoeden, dat zij niet 

voelden voor de eenheid, waarnaar de generale kapittels streefden. 

Na 1480 werd het bestuur over alle Franse kloosters toevertrouwd 

aan een prior-provinciaal. Deze functie werd nu eens vervuld door 

de prior van Parijs, dan weer door de prior van Caen of die van 

het in 1474 opgerichte klooster te Lannoy188. Juist in die tijd poog- 

de de Franse koning alle kloosters in Frankrijk onder gezag van 

Franse geestelijken zelf te stellen 189. De generale kapittels zijn wel- 

licht tot het benoemen van een prior-provinciaal overgegaan op 

verzoek van de Franse kapittelvaders om verwikkelingen te ont- 

wijken, maar in 1492 eiste het generale kapittel van dat jaar nog- 

maals, dat alle prioren uit Frankrijk naar Hoei zouden komen 190. 

De moeilijkheden bleven niet uit. In 1520 scheidde Michael Mulotr 

prior van Parijs, met steun van de bisschop van zijn stad, zijn 

1ST A. Durand, Les Croisiers en Normandie : he prieure Sainte-Croix de Caen, 

in Clairlieu, 25 (1967). 

lt8 Van de Pasch, Dejinhies, annis 1481-1484. 

189 Meyer, Een Hollandse kloosterhervorming, in De Katholiek, 146 (1914), p. 

141. 

195 Van de Pasch, Dejinhies, anno 1492.


klooster af van de orde191. De overige kloosters volgden deze 

prior niet. 

De Franse Kruisbroeders zullen vooral afkerig geweest zijn van 

het streven naar eenheid, temeer omdat een jaarlijkse gang naar 

Hoei in hun ogen inhield, dat zij zich schikten naar de wensen van 

Nederlandse en Duitse Kruisbroeders. Zij zullen bevreesd geweest 

zijn voor een Nederlands-Duits overwicht. Immers, sinds 1410 

werden door de loop der omstandigheden en door het wegblijven 

van de Franse Kruisbroeders, iets, dat uit de besluiten van de 

generale kapittels blijkt, voornamelijk Nederlandse en Duitse Kruis 

broeders in de leiding van de orde gekozen. 

Voor het bestuur van de orde bleef de eenheid, belichaamd in 

het jaarlijkse generale kapittel, een eerste doel. Men mag hierin de 

reden zien, waarom de generale kapittels na 1460 Nederlandse en 

Duitse Kruisbroeders, sinds 1410 in die richting opgevoed, in de 

Franse kloosters plaatsten. 

ENGELAND192 

Zolang er nog geen monografieen over alle Franse kloosters 

verschenen zijn, zal het moeilijk zijn iets te weten te komen omtrent 

de observantie in de Franse kloosters. Te veel moet men nu nog 

uitgaan van de besluiten, die de generale kapittels hebben uitgevaardigd, 

zonder dat men weet, hoe de reacties op deze besluiten 

in de desbetreffende kloosters waren. 

Eenzelfde bezwaar zou men kunnen inbrengen tegen een poging 

de hervorming van de Kruisbroederkloosters in Engeland gedurende 

de vijftiende eeuw te bestuderen. Met de gegevens voor de Engelse 

kloosters is het nog slechter gesteld. Men weet b.v. nog niet of de 

kloosters, die ooit als Kruisbroederkloosters werden opgegeven, wel 

behoord hebben tot de orde van het Heilig Kruis, die haar centrum 

!n DE Pasch' Het klooster Clairlieu, in Clairlieu, 18 (i960), p. 28 

E. Beck, The order of the Holy Cross (Crutched Friars) in England, in 

Transactions of the royal historical society, 3 series, 7, London 1913, p. 191-208 ; 

J. Bulloch, The Crutched Friars, in Records of the Scottish church history society, 

10 (1949), p. 89-106; D. Knowles, The religious Orders in England, vol. 1, 

Cambridge 1959, p. 203. Knowles vermeldt nog enkele artikelen. J. M. Hayden, 

The Croisiers in England and France, in Clairlieu, 22 (1964), p. 91-110. Voorai 

deze laatste auteur heeft een uitgebreide literatuur over de Kruisheren in Engeland 

verzameld.


in Hoei had. De titels ,,Crossed Friars", ,,Crutched Friars" of 

,,Order of the Holy Cross" werden in Engeland aan kloosterlingen 

van meer dan een orde gegeven193. 

Leveren nu de besluiten van de generate kapittels uit de vijftiende 

eeuw enige nieuwe gegevens op omtrent de Engelse kloosters en 

speciaal omtrent de observantie-beweging gedurende deze eeuw ? 

Het antwoord is ook nu weer negatief. De besluiten vertellen wel, 

dat de prior-generaal en zijn kapittel tot driemaal toe pogingen in 

het werk hebben gesteld de Engelse kloosters voor de observantie 

te winnen. Van 1428 tot 1431 verbleef prior-generaal Helmicus 

Amoris zelf in Engeland. Enige Kruisbroeders vergezelden hem194. 

De tweede poging werd ondernomen in de jaren 1454 tot 1466, 

eerst onder leiding van Wilhelmus van Zutphen uit Luik en later 

van Henricus van Wezel uit Marienfrede, beiden in de functie van 

vicaris-generalis. Ook nu werden hun een aantal Kruisbroeders als 

helpers toegewezen195. De derde poging kwam op het einde van de 

eeuw in de jaren 1489 tot 1497. In 1489 kregen Goswinus van 

Nijmegen, prior van Watten, en Johannes van Essen uit Marien 

frede opdracht als visitatoren de Kruisbroeders in Engeland o.a. 

te Londen, de kloosterdiscipline te leren. In 1494-95 werden vier 

Kruisbroeders voor Londen benoemd. Zij moesten zich naar Goes 

begeven en vandaaruit naar Londen afreizen196. 

Ook kan men nog enige namen van Engelse Kruisbroeders aantreffen 

in de besluiten, omdat zij gestraft werden met een tijdelijk 

verblijf in de kloosters te Luik, Sint Agatha of elders197. Dit biedt 

echter geen nieuws. Immers Russelius deelde deze pogingen reeds 

mede en was soms zelfs uitvoeriger. Zo noemde hij de namen van 

vijf Kruisbroeders, die prior-generaal Helmicus Amoris vergezel 

den 198, de besluiten geven er maar twee op. Betreffende de tweede 

poging was zijn mededeling erg summier. Prior-generaal Georgius 

van Brueggen, 1452-1458, had veel moeite met de hervorming in 

Engeland199. Russelius wist ook van de derde poging en hij kon 

m Beck, The order of the Holy Cross in England, p. 191 e.v. 

1M Zie pag. 71. 


198 Van de Pasch, a.w., annis 1494, 1495, 1497 ; Hermans, Annales, II, p. 387. 

197 Van de Pasch, a.w., annis 1431, 1435-1436, 1441, 1456. 

198 Russelius, Chronicon, p. 102-103. 

199 Russelius, a.w., p. 113.


mededelen, dat prior-generaal Everardus van Orsoy, de prior van 

Hoorn, Gisbertus van Sneek, tot vicaris-generaal van Engeland aanstelde 

en de prior van Nijenwerve, Cornelis Gerbrandus, de Keulse 

Kruisbroeder Christianus, de Hoeise Kruisbroeder Lucas van Mechelen 

als metgezellen. Christianus werd tot prior van Londen 

aangesteld 20°. 

Al wijken de gegevens uit de besluiten van de generate kapittels 

enigszins af van de berichten van Russelius, het blijkt toch, dat de 

zeventiende-eeuwse kroniekschrijver goed was ingelicht. Daarom 

moet ook wel degelijk waarde gehecht worden aan zijn overige 

berichten. Russelius doet namelijk betreffende de hervorming van 

de Kruisbroeders in Engeland nog zeer opvallende mededelingen : 

prior-generaal Petrus Pincharius, 1364-1382, en prior-generaal 

Ferricus van der Putte, 1382-1393, hebben reeds geprobeerd met 

behulp van de bisschop van Londen de discipline in de Engelse 

kloosters te herstellen 20\ Dit verhaal van Russelius wijst enerzijds 

op het verval van het kloosterleven in de Engelse Kruisbroederkloosters 

voor 1410, maar anderzijds op zeer vroege acties het 

kloosterleven aldaar te verbeteren 202. 

Er zijn helaas geen bronnen aanwezig, waarmede de mededelin 

gen van Russelius over de tijd voor 1410 geverifieerd kunnen wor 

den. Uit de verscheidene pogingen om de kloosters in Engeland tot 

een observant leven te brengen mag wel opgemaakt worden, dat 

deze tot 1500 zonder resultaat zijn gebleven. Nooit was een prior 

uit Engeland definitor en tot nu toe is geen enkel teken van observantie 

in de geest van de kapittelvaders van 1410 te bespeuren. 

Ten slotte, slechts de volgende Engelse kloosters werden in de 

besluiten van de generate kapittels genoemd : Londen, Donnington, 

Bergham (Barham, St. Margaret) en Welnetham (St. Thomas) 208. 

200 Russelius, a.w.f p. 132. 

201 Russelius, a.w., p. 81 en 85. 

202 Russelius, a.w., p. 82. Prior-generaal Petrus Pincharius zou overigens niet 

alleen getracht hebben het verval in de Engelse kloosters tegen te gaan, maar ook 

in de Franse. Van koning Karel V van Frankrijk zou hij gedaan gekregen hebben, 

dat de Kruisbroeders, die uit angst voor zijn hervormingsmaatregelen uit de 

kloosters vluchtten, door de wereldlijke arm werden gevangen gezet. 

208 Van de Pasch, Definities, annis 1431, 1456, 1465, 1495, 1497. Van Rooijen, 

De oorsprong, p. 92, n. 14, schrijft, dat slechts vijf kloosters een langer bestaan 

hadden. Behalve de genoemde kloosters geeft hij nog een vijfde, namelijk te 

Colchester. De naam van dit klooster komt niet voor in de besluiten van de generate 

kapittels tussen 1410-1499.


Conclusies 

De observantie-beweging in de orde van het Heilig Kruis gedu- 

rende de vijftiende eeuw was, naar het zich laat aanzien, een bewe- 

ging, die uitging van enkele Zuid- en Noordnederlandse kloosters, 

namelijk Hoei, Suxy, Virton, Asperen, Sint Agatha en Venlo, 

wellicht ook Luik, Namen en Carignan. De afgevaardigden van 

deze kloosters namen in 1410 de eerste besluiten, die tot een her? 

vorming zouden moeten leiden. De Rijnlandse kloosters werden 

eerst gewonnen dank zij de actie door de officiaal van Keulen, 

Christianus van Erpel, in 1413 gevoerd, en dank zij de inmenging 

van de visitatoren, die door het generale kapittel waren afgevaar- 

digd. De kloosters te Aken en Doornik sloten zich resp. in 1421 

en 1435 aan. 

Deze conclusies worden bevestigd door een besluit van het gene- 

rale kapittel uit het jaar 1422. Er werd bepaald hoeveel geld de 

kloosters dienden te geven aan de visitatoren bij hun jaarlijks be- 

zoek. De volgende kloosters werden genoemd: Namen, Luik, 

Schwarzenbroich, Roermond, Venlo, Sint Agatha, Asperen, Keulen, 

Beyenburg en Hohenbusch 204. De kloosters zullen het vastgestelde 

bedrag niet aanvaard hebben, indien hun prioren niet in het overleg 

betrokken waren geweest. De namen van de Franse en Engelse 

steden of dorpen, waar zich Kruisbroederkloosters bevonden, en 

bovendien Aken en Doornik ontbreken. Dat waren juist de kloos 

ters, die voor 1422 nog niet voor de hervorming gewonnen waren, 

zoals de besluiten uit de volgende jaren aangaven. Dat de plaatsen 

Suxy, Virton en Carignan niet genoemd werden, vindt zijn verkla- 

ring in de afhankelijkheid van de kloosters aldaar van Hoei. De 

nieuwe stichting te Roermond werd reeds in de lijst opgenomen. 

In 1422 hadden zich 13 kloosters aangesloten bij het generale 

kapittel van Hoei. 

Een dergelijke lijst is te vinden in de besluiten van het generale 

kapittel van 1441. In dit jaar verdeelde het generale kapittel de 

kloosters in drie groepen : 

204 Van de Pasch, Dejinities, anno 1422 ; Hermans, Annales, II, p. 214.


1. Hoei, Namen, Luik, Doornik, Goes en Kerniel (Kolen). 

2. Maastricht, Roermond, Venlo, Hohenbusch, Sint Agatha, 

Asperen. 

3. Aken, Schwarzenbroich, Keulen, Beyenburg, Osterberg, 

Bentlage. 

De bedoeling van deze verdeling was, dat de prior-generaal elk 

jaar een groep visiteerde en de twee andere groepen overliet aan 

de visitatoren van het generate kapittel205. Hier werden in vergelijking 

met de lijst van 1422 behalve de nieuwe kloosters : Goes, 

Maastricht, Kolen, Osterberg en Bentlage, nog twee oudere - voor 

1410 gestichte - kloosters genoemd, namelijk Doornik en Aken. 

Deze conventen waren intussen voor de observantie gewonnen. In 

deze lijst ontbreken de namen Parijs en Condren. Toch waren de 

kloosters aldaar voor de hervorming gewonnen. De verklaring 

hiervoor is waarschijnlijk deze : de eerste groep omvatte de kloos 

ters in het huidige Belgie, plus Goes, de tweede groep de kloosters 

langs de Maas ten noorden van Luik, de derde de kloosters in het 

Rijnland en Westfalen. De kloosters te Parijs en Condren pasten 

niet in een van deze drie groepen, daar zij te ver weg lagen. Eerst 

sinds 1439 werden voor Frankrijk twee visitatoren aangesteld 206. 

Het bestuur van Condren was in 1428 geheel aan de zorgen van de 

prior van Parijs toevertrouwd. Vandaar dat Condren nooit voor een 

vergoeding aan de visitatoren werd aangeslagen. De prior van Parijs 

zal de reis en de verdere onkosten hebben moeten betalen. 

Een derde lijst volgde in 1466 en vermeldde de namen Parijs en 

Caen 20T. Enkele jaren daarvoor had het generale kapittel een prior 

en een supprior in Caen benoemd. De namen van Zuid-Franse 

kloosters ontbreken nog. Daar het generale kapittel in 1492 het 

verzoek herhaalde, dat alle prioren naar Hoei zouden komen, bleven 

de prioren van deze kloosters vermoedelijk thuis 208. Op geen enkele 

lijst staan de namen van de kloosters in Engeland, een reden temeer 

om te veronderstellen, dat de pogingen van de prioren-generaal en 

van de generale kapittels geen succes hadden. 

Van de Pasch, a.u>., anno 1441. 

20« 

Van de Pasch, a.w., annis 1448, 1453, 1457-1460. 


** In 1482 was 

Annales, I (1), p. 

de prior 

138. 

van Toulouse op het generale kapittel, zie Hermans


Naast de prioren-generaal hebben vooral de prioren van Venlo,. 

Asperen, Keulen, Namen, Luik, Aken en Hohenbusch een invloed- 

rijke rol gespeeld. Kruisbroeders uit de kloosters te Hoei, Namen, 

Venlo en Luik en naderhand ook uit Aken hebben gewerkt voor 

het herstel van de observantie in het Rijnland, Frankrijk en Bnge- 

land. De kloosterlingen van Sint Agatha vooral in het begin, tussen 

1410 en 1440, en dan alleen in het Rijnland en de Zuidelijke Neder- 

landen ; de kloosterlingen van Venlo en Keulen werkten vooral 

mee bij de oprichting van nieuwe kloosters ; die van Doornik wer- 

den na 1450 uitgestuurd naar de Franse kloosters ; het klooster 

Hohenbusch stond kloosterlingen af voor Frankrijk en Engeland. 

De Kruisbroeders van Parijs trachtten de overige Franse kloosters 

te bewerken, echter zonder succes. Vooral vier kloosters ontvingen 

voortdurend niet-observante Kruisbroeders van elders om hen de 

vereiste kloosterdiscipline te leren, namelijk Hoei, Luik, Namen en 

Asperen. Opgemerkt moet worden, dat in de kloosters, die het 

meest hebben bijgedragen tot de verspreiding van de observantie- 

geest, veel Noord-Nederlanders woonden.

Hoofdstuk IV 

DE STICHTINGEN NA 1410 

De observantie-beweging bracht - 20 schreef Post - een nieuw 

leven in de orde van de Kruisheren, hetgeen zich openbaarde in 

talrijke stichtingen in het Rijnland en in de Nederlanden\ In een 

studie over de observantie-beweging gedurende de vijftiende eeuw 

behoren de stichtingen uit die tijd besproken te worden. Alle nieuwe 

kloosters in de landen, waar de Kruisbroeders voor 1410 gevestigd 

waren, de Nederlanden, Frankrijk, Engeland en het Rijnland, moeten 

behandeld worden, en als zij naar een voor hen nieuw gebied 

gingen, moet dat vermeld worden. De dichtheid van de kloosterstichtingen 

kan een bewijs zijn voor het aanwezig zijn van een 

observantie-beweging. Het initiatief tot de oprichting van een 

klooster werd genomen op het platteland door een adellijke heer 

of dame, in de stad door de geestelijkheid of door de burgers. Deze 

stichters verwachtten van zo'n klooster heil voor hun ziel en zaligheid 

en eisten er derhalve een observante geest. In veel steden sloeg 

ook het stadsbestuur er acht op. Na 1400 zag het meestal om 

economische redenen, vaak liever niet dan wel de komst van nieuwe 

kloosterlingen. Deze zouden voor zich teveel bezittingen kunnen 

verwerven of zich kunnen toeleggen op een of ander ambacht, het 

geen nadelig zou kunnen zijn voor de burgers van de stad. Bij 

observante kloosterlingen leek het gevaar hiervoor niet zo groot, 

omdat zij niet op overvloed van werelds goed uit waren. Daarom 

liet zo'n stadsbestuur slechts observante kloosterlingen toe. 

Voor deze studie is het verder van belang te weten of de nieuwe 

kloosters tot bloeiende gemeenschappen zijn uitgegroeid, of de 

priors leidende personen in de orde waren, of de kloosterlingen 

van het centraal bestuur opdrachten verkregen hun kloosterleven 

Post, Kerkgeschiedenis van Nederland in de Middeleeuwen, deel II, p. 174.


uit te dragen naar elders hetzij voor het herstel van de observantie, 

hetzij om een nieuwe stichting te beginnen en op welke activiteiten 

de Kruisbroeders zich toelegden. Deze vragen zullen beantwoord 

worden, vooral voor de kloosters, die in de eerste helft van de 

vijftiende eeuw ontstaan zijn. 

NEDERLAND 

Het eerste klooster, dat na 1410 in Nederland werd gesticht was 

dat van Roermond in het jaar 1422 2. De meesters van de broeder- 

schap van Sint Cornelis aldaar hadden de Kruisbroeders gevraagd 

de bediening van hun kapel op zich te nemen. De reeds meermalen 

genoemde Johannes van Merode werd opgedragen tezamen met 

nog enige Kruisbroeders uit het klooster te Venlo de oprichting te 

verwezenlijken 3. Dat Johannes van Merode van het begin af aan 

in Roermond de observantie invoerde, is aan geen twijfel onder- 

hevig, aangezien hij in 1410 het initiatief tot de hervorming van de 

orde nam. Zijn werk werd voortgezet door Nicolaus Lentzen, die 

zeker reeds voor 1431 prior was. In dat jaar werd hij voor de eerste 

maal tot definitor gekozen. Tot 1464 werd hem deze functie bijna 

om het jaar toevertrouwd en tot aan zijn dood in 1471 bleef hij 

prior \ Juist in de tijd, dat het generale kapittel zich zo krachtig 

wijdde aan de hervorming in de orde, was hij een centrale figuur. 

Onder zijn leiding beleefde het klooster te Roermond een bloei- 

periode. De kloosterlingen waren gezien bij de mensen in en buiten 

de stad Roermond, die talrijke goederen aan het klooster vermaak- 

ten 5. Tot in de zestiende eeuw stond het klooster nog als observant 

bekend6. Het aantal kloosterlingen was gemiddeld zeventien7. 

Gebrek aan plaats belette mogelijk de komst van niet-observante 

kloosterlingen ; er zijn er in het klooster te Roermond geen ge- 

plaatst. Slechts een kloosterling kreeg een belangrijke opdracht te 

vervullen, namelijk Johannes van Susteren. Hij was een van de 

2 Schoengen, Monasticon Batavum, deel II, p. 157. L. Heere, Het Roermondse 

Kruisherenklooster, in Publ. de la soc. hist, et arch, dans le Limbourg, 57 (1941), 

j>. 6-28. 



5 Heere, Het Roermondse Kruisherenklooster, p. 9. 

• Post, Kerkgeschiedenis van Nederland in de Middeleeuwen, deel II, p. 174. 

T Heere, Het Roermondse Kruisherenklooster, p. 9.

STICHTINGEN NA 1410 107 

Kruisbroeders, die de observantie in het klooster te Caen moesten 

invoeren. Hij verbleef aldaar van 1463 tot 14668. De prior van 

Roermond kreeg in 1448 tot taak toezicht te houden op het nieuwe 

klooster Marienfrede 9. 

De tweede stad, waar de Kruisbroeders zich vestigden, was Goes 

in 142910. De stichtingsbrieven getuigen van het streven naar 

observance in de orde onder leiding van prior-generaal Helmicus 

Amoris van Zutphen en tevens van de zorg van het stadsbestuur 

van Goes, dat alleen observante kloosterlingen zich in zijn stads- 

gebied zouden vestigen. De prior-generaal beloofde plechtig, dat 

alleen maar kloosterlingen, die uitblonken in observantie, voor Goes 

in aanmerking zouden komen. Wanneer er bovendien in de toe- 

komst Kruisbroeders zouden verblijven, die niet meer leefden vol- 

gens de regel van Augustinus en de statuten van hun orde, dan zou 

een visitator van de orde hen zo snel mogelijk terecht wijzen. Bleven 

zij zich verzetten, dan was de prior van Goes verplicht de hulp 

van de wereldlijke arm in te roepen. Gebeurde dit niet, dan kon 

de magistraat alle privileges, die zij in 1429 aan de Kruisbroeders 

wenste te verlenen, intrekken, totdat de observantie was hersteld. 

Toen de magistraat deze schriftelijke belofte in handen had, gaf zij 

toestemming voor de stichting en verleende de beloofde privi 

leges 11. 

Als eerste kloosterlingen zond prior-generaal Helmicus Amoris 

zijn broer Johannes, die reeds zijn sporen in de orde had verdiend, 

en nog twee Kruisbroeders uit het klooster te Venlo 12. 

Het klooster te Goes is gedurende de vijftiende eeuw in de orde 

niet zo belangrijk geweest. Het aantal roepingen zal niet toereikend 

zijn geweest en blijkbaar had men te kampen met gebrek aan pries- 

ters. Circa 1450 stond de prior van Roermond een priester af13. De 

Kruisbroeders uit Goes hebben dan ook niet meegewerkt aan de her- 

vormingspogingen in Frankrijk en Engeland. Wei hielpen zij bij de 

oprichting van het klooster te Schiedam. Enkele Kruisbroeders 

8 Van de Pasch, Dejinities, annis 1463-1466. 



11 Hermans, Annales, II, p. 222-226. Hermans verwijst naar het Groot Privilegieboek 

der stad Goes, Ms. fol. 31 en 51 ; zie bijlage 6. 




waren afkomstig uit Schiedam en hadden, zodra zij hoorden van de 

plannen van de orde in hun geboorteplaats een klooster te beginnen, 

gevraagd hiervoor in aanmerking te komen. Dit werd hun toegestaan14. 

Op het einde van de eeuw hebben de kloosterlingen van 

Goes toch nog een waardige bijdrage aan de orde kunnen leveren 

in de persoon van hun prior, Cornelis van Clotingen. Hij werd na 

i486 dikwijls tot definitor gekozen en in 1496 werd hij overgeplaatst 

naar Hoei om daar de jonge Kruisbroeders te onderrichten. 

Zijn theologische lessen werden door vele seculiere en reguliere 

geestelijken gevolgd. In het najaar van 1500 verkozen de Kruis 

broeders van Hoei hem tot prior-generaal15. 

Tien jaar na Goes, in 1438, volgde een klooster te Maastricht16. 

Het was weer in een stad aan de Maas. Het is mogelijk, dat de 

Kruisbroeders gaarne binnen Maastricht trokken om het contact 

tussen de kloosters in de steden langs de Maas onderling en met 

het klooster te Hoei te versterken. 

Het klooster te Maastricht is in de vijftiende eeuw nog niet tot 

een volwaardig klooster uitgegroeid. Immers, het generale kapittel 

vertrouwde aan de conventualen van Maastricht niet het recht toe 

hun eigen prior te kiezen. Gedurende de gehele eeuw zijn prioren, 

meestal Kruisbroeders uit andere kloosters, door het bestuur van 

de orde aangesteld17. 

Vanuit dit klooster zijn geen Kruisbroeders uitgestuurd naar 

Engeland, Frankrijk of naar elders. Pas in 1495 vertrok er een, 

genaamd Johannes, naar Londen. Wei namen de kloosterlingen 

van Maastricht niet-observante Kruisbroeders op18. 

De vierde nederzetting in de Noordelijke Nederlanden na 1410 

was te Schiedam in 1443 19. De stichters van dit klooster waren 

Daniel Jansz van Matenesse en Goeswijn Miechielszoon, beiden ver- 

scheidene jaren baljuw van Schiedam. De pastoor had zich verzet 



M Schoengen, Monasticon Batavum, deel II, p. 119. 

17 H. P. A. van Hasselt, Geschiedenis van het klooster der Kruisheren te 

Maastricht, in Publ. de la soc. hist, et arch, dans le Limbourg, 39 (1903), p. 42-43. 

18 Van de Pasch, Dejinities, annis 1439, 1464, 1465. 

19 Schoengen, Monasticon Batavum, deel II, p. 169. G. F. Sandberg, Archivalia 

van het klooster der Kruisbroeders te Schiedam, 1442-1554. Inventaris berustend 

in het Algemeen Rijksarchief te Den Haag.


tegen de komst van de Kruisbroeders. Paus Eugenius IV besliste in 

hun voordeel20. 

In het klooster te Aken zijn Schiedammers prior geweest en ook 

te Goes waren enigen uit die stad ingetreden 21. Daar hieruit blijkt, 

dat de orde zich te Schiedam reeds naam had verworven, zal het 

generale kapittel er misschien op gerekend hebben, dat spoedig 

candidaten voor het kloosterleven uit de stad zelf en omgeving zich 

zouden melden. Die verwachting van het generale kapittel werd 

waarschijnlijk niet vervuld. De Kruisbroeders, benoemd voor de 

oprichting, verbleven er zeer lang, wat geen gebruik in de orde 

was22. Met de pastoor bleven er moeilijkheden, vooral aangaande 

de werkzaamheid van de Kruisbroeders, zoals preken, biechthoren 

en begraven. In 1481 kwamen de pastoor en de Kruisbroeders tot 

een minnelijke schikking, waarbij o.a. bepaald werd, dat de Kruis 

broeders in hun kerk mochten biechthoren en vrij preken, uitgezonderd 

op tijden, dat er in de parochiekerk gepreekt werd. Iedere 

parochiaan mocht in de kerk van de Kruisbroeders begraven worden. 

De aan de pastoor toekomende portio canonica werd in een 

bepaalde geldsom vastgelegd 23. 

Opmerkelijk is, dat na 1470 nog verscheidene conventualen van 

Schiedam door het generale kapittel werden gestraft24. De prioren 

noch hun onderdanen stonden het bestuur van de orde terzijde bij 

de oprichting van een nieuw klooster of herstel van de observantie. 

Pas in 1496 werd prior Balduinus tot definitor gekozen 2B. Maar de 

huidige gegevens volstaan niet om over de werkelijke toestand van 

het klooster een oordeel te vellen. 

Wei was er een bloeiend kloosterleven in Hoorn 26. Hier had 

een meerderheid van Tertianen van Sint Franciscus op advies van 

de geestelijkheid van Hoorn in 1461 de prior van het Kruisbroeder- 

20 A. J. Van de Ven, Het Kruisbroedersconvent te Schiedam, in Bijdragen voor 

de geschiedenis van het bisdom Haarlem, 43 (1925). p. 368-422. 

21 Van de Pasch, Dejinnies, annis 1444-1452. 


23 Van de Ven, Het Kruisbroedersconvent te Schiedam, p. 371. 

u Van de Pasch, Definities, annis 1473-1476. 

* Van de Pasch, a.w., anno 1496. 

28 Schoengen, Monasticon Batavum, dl. II, p. 100 ; C. J. Gonnet-R. D. Baart 

de la Faille, Inventaris van het archief der stad Hoorn, Haarlem 1918, p. 99, 

nr. 792 ; Cartularium van het Kruisbroedersklooster St. Pietersdal, aangelegd omstreeks 

1476, bijgehouden tot 1560.


klooster te Osterberg in Westfalen, Theodoricus van Warburg, ver- 

zocht om opgenomen te mogen worden in zijn orde27. Het generale 

kapittel nam het klooster op in de orde in 1462. Als prior werd 

aangesteld Nicolaas van Haarlem, een Kruisbroeder uit het klooster 

te Keulen 28. 

Deze eerste prior en ook de derde, Gisbertus van Sneek, werden 

resp. in 1473 en 1494 tot prior-generaal gekozen29. Voor hun ver- 

kiezing hadden beiden reeds een belangrijke plaats in de orde. 

Gisbertus van Sneek was naar Engeland gezonden 30, terwijl Nico 

laas van Haarlem verscheidene malen visitator en definitor was 

geweest31. De kapittels zouden deze twee prioren niet tot zulke 

belangrijke functies geroepen hebben, indien zij beiden niet in hun 

klooster te Hoorn een goede geest hadden aangekweekt. Dat b.v. 

geen enkele Kruisbroeder uit Hoorn werd gestraft, is kennelijk 

hiervan een gevolg geweest. 

De Kruisbroeders van Hoorn hebben aan de oprichting van de 

kloosters te Maaseik, Nijenwerve en Wickrath hun krachten 

gegeven 32. 

Binnen vijf jaar werden nog vier kloosters in Nederland opge- 

richt, namelijk te Sneek in 1464-65 33, te Ter Apel in 1465 34, te 

Franeker in 1467 35 en te 's-Uertogenbosch in 1468 36. 

Het ontstaan van een Kruisbroederklooster te Sneek was wederom 

te danken aan het verzoek van Tertianen om in de orde te worden 

opgenomen37. In 's-Hertogenbosch vroegen Bogarden om hetzelf- 

de38. Het oude klooster Ter Apel werd door Jacobus Wyltinge, 

27 Gonnet-Baart de la Faille, a.w., Regestenlijst nrs. 661, 668, 671-673. 

28 Schoengen, Monasticon Batavum, dl. II, p. 100. 

29 Van de Pasch, Het klooster Clairlieu, in Clairlieu, 18 (I960), p. 22-24 en 

25-26. 

30 Zie pag. 101. 

31 Van de Pasch, a.w., p. 22. 

32 Van de Pasch, Definities, annis 1482, 1483, 1497. 


34 Schoengen, a.w., p. 21. Het Cartularium van dit klooster bevindt zich in het 

Rijksarchief in Groningen, Ter Apel, inventaris nr. 1. 


3* Schoengen, a.w., II, p. 92. 

37 Gonnet-Baart de la Faille, Inventaris van het archief der stad Hoorn, 

Regestenlijst nr. 787 ; Paus Paulus II bevestigt, op verzoek van de prioren der 

Kruisbroedersconventen in Hoirne en Sneke, hun overgang van de Derde Orde tot 

die der Kruisbroeders (Cartularium van het Kruisbroederklooster p. 4 v°-5 v° ; niet 

vermeld bij Brom, Archivalia in 1talie). 

38 Schoengen, Monasticon Batavum, deel II, p. 92.


pastoor te Garrelsweer, aan de Kruisbroeders geschonken 39. De 

priester Syardus Wetkens was de stichter van Franeker. Hij had 

gehoord van de observantie onder de Kruisbroeders en eiste in de 

stichtingsbrief, dat de prior-generaal dan ook observante kloosterlingen 

naar Franeker zou sturen. Bleven ze niet observant, dan 

verloren zij het recht op geldelijke uitkering van de goederen, die 

Syardus had geschonken, totdat zij zich weer toelegden op de strikte 

nakoming van hun statuten 40. 

Geen van deze vier kloosters heeft zich nog voor 1499 20 kunnen 

ontwikkelen, dat het een betekenisvolle plaats in de orde verkreeg. 

Het generale kapittel zag er op toe, dat de observantie werd 

bewaard. In 1471 zond het vier oud-Bogarden uit 's-Hertogenbosch 

naar andere kloosters om er de observantie van de Kruisbroeders 

te leren 41. Voor Franeker bestemde het vijf a zes observante Kruis 

broeders o.a. Wilhelmus Trappart uit Namen als prior en Lambertus 

van Grave uit Sint Agatha als supprior 42. De prior van het 

klooster te Bentlage in Westfalen kreeg de opdracht het nieuwe 

huis te Ter Apel te bevolken. Als eerste prior werd daar Hendrik 

van de Berge aangesteld 43. In 1493 veroorzaakte een terminarius 

in Sneek moeilijkheden. Het generale kapittel greep in en benoemde 

een Kruisbroeder uit Ter Apel tot terminarius van Sneek 44. 

Na 1470 volgden nog vier nieuwe stichtingen : Woudrichem in 

1474 45, Ntjenwerve op Walcheren in 148146, Scharmer in Fivelgo 

in 1489 4T en Sint Annaland op Tholen in 1499 48. 

In Scharmer boden Johannes Rengers van den Poste en zijn echtgenote 

Agnes Rengers van den Laere de Kruisbroeders het patronaatsrecht 

over de kerk van Scharmer aan en schonken zij nog een 

30 Schoengen, a.w., deel II, p. 21. 

40 Hermans, Annales, II, p. 360-364. Hermans verwijst naar G. F. Thoe 

Schwartzenberg, Groot Placaat en Charterboek van Vriesland, deel I, Leeuwarden 

1768, p. 620. De fundatiebrief van het klooster te Franeker is hier overgenomen 

uit het Privilegeboek der stad Franeker, fol. 5 v°. 



43 Van de Pasch, a.w., anno 1465. P. J. ter Horst, Ter Apel en Zandberg, in 

Archief van bei Aartsbisdom Utrecht, 2 (1875), p. 321-335. A. T. Schuitema. 

Meijer, Het klooster Ter Apel, Groningen 1966. 

44 Van de Pasch, Dejmities, anno 1493. 


48 Schoengen, a.w., II, p. 137. 

47 Schoengen, a.w., II, p. 168. 

48 Schoengen, a.w., II, p. 15.


pastorie en tevens de zorg voor de kapel in Lutteke Harkstede. De 

prior-generaal beloofde goede kloosterlingen te sturen en gaf aan 

de prior van Bentlage bevel enkele van zijn onderdanen af te 

staan49. Voor de andere drie kloosters zijn de motieven en de 

omstandigheden van de stichting zeer duister. 

Na 1420 werden in het huidige Nederland dertien kloosters ge- 

sticht, waarvan negen na 1460. Ook in andere plaatsen, zoals 

Avezaath bij Tiel, werd de Kruisbroeders gevraagd zich te komen 

vestigen. Het generale kapittel vaardigde prioren naar deze plaatsen 

af om zich op de hoogte te stellen, maar dezen zullen daar onvol- 

doende mogelijkheid voor een klooster gezien hebben 50. 

Uit de vermeerdering van het aantal kloosters, namelijk van drie 

tot zestien, blijkt wel, dat de orde in de vijftiende eeuw over grote 

expansiekracht beschikte. Dit wijst op observantie. Deze wordt 

trouwens ook door de fundatiebrieven gestaafd. Al zijn de gegevens 

over de kloosters in Nederland schaars, de besluiten van de gene- 

rale kapittels geven te verstaan, dat gedurende de vijftiende eeuw 

al deze nieuwe kloosters nog zorgenkinderen waren. Slechts de 

kloosters van Roermond en Hoorn kwamen tot volwassenheid. 

HET RIJNLAND 

In 1410 telden de Kruisbroeders in het Rijnland vijf kloosters, 

op het einde van de vijftiende eeuw zestien. Er waren dus elf nieuwe 

bijgekomen. Hiervan zijn er twee voor 1470 gesticht en negen 

tussen 1470 en 1499. 

Diisseldorf51 was de eerste plaats, waar zij zich na 1410 vestig- 

den. Hertog Gerard van Gulik-Berg schonk hun in 1443 de kapel 

van Onze Lieve Vrouw en het hospitaal, dat aan deze kapel ver- 

bonden was. Het lag in zijn bedoeling, dat de Kruisbroeders zich 

zouden toeleggen op de zielzorg in zijn nieuwe hoofdstad, namelijk 

op ziekenverpleging, preken en biechthoren. De hertog kende hen 

van Beyenburg. Daar was hun reeds eerder de zielzorg toever- 

trouwd. Waarschijnlijk heeft hij zich tot de prior van dit klooster 


50 Van de Pasch, Definities, annis 1468, 1475, 1485. 

51 Haass, Die Kreuzherren, p. 116.


gewend. Deze prior immers kreeg in 1438 van het generale kapittel 

het verzoek met de hertog te onderhandelen over de komst van de 

Kruisbroeders te Diisseldorf 52. 

Kloosterlingen uit Dusseldorf zijn uitgezonden naar Toulouse, 

Londen en Caen 33. 

Een tweede nieuwe nederzetting in het Rijnland werd het klooster 

Marienfrede nabij Ringenberg54. Het werd gesticht in 1444, dus 

een jaar na het klooster te Dusseldorf. De beginjaren van dit kloos 

ter laten zien, dat het de Kruisbroeders in de veertiger jaren nog 

moeilijk viel in te gaan op aanbiedingen voor een kloosterstichting. 

De Augustijner-Koorheren uit Schoonhoven hadden de grondslag 

gelegd voor dit klooster in 1439. Zij waren echter niet in staat hier 

te blijven en verzochten de prior van het nog te noemen nieuwe 

klooster te Osterberg hun gebouwen over te nemen. Deze prior 

gaf het verzoek door aan het generale kapittel en zal tevens hebben 

medegedeeld, dat hij en zijn kloosterlingen niet bij machte waren 

de overname op zich te nemen. Een Kruisbroeder uit Sint Agatha, 

Johannes Hovetman, werd ermee belast. Hij werd de eerste prior 

of rector en hij sloot met de pastoor van Dingden, in welke parochie 

het klooster Marienfrede lag, een overeenkomst, waarin erkend 

werd, dat de Kruisbroeders het recht hadden om te preken, biecht 

te horen en te begraven. Toch verliep de stichting niet naar wens. 

In 1448 deed het generale kapittel een beroep op de prior van 

Roermond om toe te zien op Marienfrede 55. 

Evenmin als Dusseldorf trad Marienfrede op de voorgrond in de 

orde. Slechts enkele malen werden zijn prioren definitor 5G. Conventualen 

van Marienfrede kregen, evenals die van Dusseldorf, opdrachten 

hun kloosterleven naar elders uit te dragen o.a. werd 

Henricus van Wezel supprior in Caen, 1460, en in 1466 werd hij 

benoemd tot vicaris-generaal van Frankrijk, Normandie en Engeland 

57. Een tweede Kruisbroeder uit Marienfrede, Arnoldus, ver- 

52 Van de Pasch, Dejintties, anno 1438. 

" Van de Pasch, a.w., annis 1461, 1463, 1464-1466. 

" Haass, Die Kreuzherren, p. 142. Marienfrede ligt in de gemeente Ringenberg. 

* Van de Pasch, Definities, anno 1448. 

* Van de Pasch, a.w.t annis 1453, 1456, 1458. 

51 Van de Pasch, a.w., annis 1460, 1466.


bleef jarenlang in Caen58. Andere conventualen hielpen bij het 

stichten van nieuwe kloosters 59. 

In 1477 boden Aegidius van Brandenburg en zijn vrouw Margaretha 

van Sombref de Kruisbroeders hun bezit aan. Dit Brandenburg 

was een leen van het Marien-stift te Aken. Het duurde even, voor- 

dat een overeenkomst met de pastoor van Walhorn tot stand 

kwam 60. Zo werd pas in 1484 dit nieuwe klooster in de orde opge- 

nomen. Een Kruisbroeder uit Sneek, Bernardus Dulman, werd tot 

supprior benoemd 61. 

In dezelfde tijd was ook de vestiging in Emmerik geregeld 62. De 

Kruisbroeders waren geen vreemden in deze stad. Het klooster van 

Asperen bezat daar reeds lang een termijnhuis. In 1478 had het 

kapittel van de Sint Martinuskerk zich accoord verklaard met het 

verzoek van hertog Jan van Kleef en de stad Emmerik met betrek- 

king tot de oprichting van een Kruisbroederklooster. De goedkeu- 

ring van de bisschop van Utrecht, David van Bourgondie, volgde 

in 1482. De verdere uitbouw van het termijnhuis tot klooster werd 

toevertrouwd aan de Kruisbroeders van Keulen63. 

De inwoners van Diilken64 vroegen in 1479 om Kruisbroeders. 

Het generale kapittel gaf de prior van Venlo - Diilken ligt niet 

ver van deze stad - opdracht de mogelijkheid voor een stichting te 

onderzoeken. Het resultaat was gunstig en in 1480 werd het nieuwe 

klooster in de orde opgenomen. De eerste prior Andreas Leidecker 

werd meermalen definitor 65. 

In Briiggen66, dichtbij Diilken, werd in 1479 een klooster 

gesticht door bemiddeling van graaf Vinzenz van Mors en Saar- 



60 Haass, Die Kreuzherren, p. 166 ; A. Buchet, Le prieure de Brandenbourg a 

Raeren, 1477-1784, Verviers 1948. 





65 Van de Pasch, Definities, annis 1484, i486, 1488. 

66 Haass, Die Kreuzherren, p. 170 ; B. Rottgen, Bruggen und Born im Schwalmtal, 

Kempen-Rhein 1934, p. 219-279.


werden. Het is niet bekend, wie als eerste rector werd aangesteld. 

Kruisbroeders uit Hoorn en Asperen, die geboortig waren uit Goch 

en Kalkar, trokken er heen 67. De parochiekerk te Born samen met 

de Sint Catharina-vicarie werd in 1484 aan de zorg van het klooster 

toevertrouwd. 

Ook voor het bisdom Trier werden de Kruisbroeders uitgenodigd. 

De kanselier van de aartsbisschop, Johannes van Baden, verzocht 

hun in 1485 de zorg voor een vervallen hospitaal in de nabijheid 

van Trier op zich te nemen. Het generale kapittel ging op dit 

aanbod in. De Kruisbroeders van Keulen gingen er heen68, en 

noemden dit nieuwe klooster Helenenberg naar de heilige Helena, 

die de Kruisbroeders in het bijzonder vereerden 69. In 1491 werd de 

parochie te Meckel, ten noorden van Helenenberg, en de kapel te 

Enslingen aan de Kruisbroeders van Helenenberg overgedragen. 

Eveneens beschikten de Kruisbroeders gunstig op het verzoek van 

Bertram van Nesselrode, die in i486 hun hulp inriep voor de zielzorg 

van de bewoners van het kasteel Ehrenstein10. Johannes 

Herynck, een Kruisbroeder uit Schwarzenbroich, werd de eerste 

prior. Niet alleen de parochie Ehrenstein, maar ook de kerk en een 

hospitaal te Oetgenbach werden onder de hoede van de Kruisbroe 

ders geplaatst. 

De Kruisbroeders van Hohenbusch namen in 1490 de oprichting 

van een klooster te Wickrath 71 op zich. Ook hier werd de parochie 

kerk aan het klooster toevertrouwd. 

Op het einde van de eeuw volgden nog twee kloosters, namelijk 

te Pedemach in 1498 72 en Duisburg in 1499 73. Te Pedernach weer 



M Haass, Die Kreuzherren, p. 193 ; Cottineau, Repertoire Topo-Bibliographique, 

kol. 1398. Helenenberg ligt ten noorden van Trier. 

7° Haass, Die Kreuzherren, p. 183 ; Ehrenstein ligt nabij Neustadt a. Wied 

Haass, Die Kreuzherren, p. 202 ; H. P. A. van Hasselt, Geschiedenis van 

het klooster der Kruisheren te Wickrath, in Geschiedkundige Bladen, 2 (1906), 

p. 17-37. Inventar des Archivs der Pfarrkirche St. Antonius in Wickrath, bearbeitet 

von R. Brandts, Diisseldorf 1957 (Landschaftsverband Rheinland, Inventare Nichtstaatlicher 

Archive 4). 


73 Haass, a.w., p. 218.


op verzoek van Johannes van Baden, intussen aartsbisschop van 

Trier geworden. De Kruisbroeders zullen te Helenenberg naar wens 

het hospitaal verzorgd hebben. Want ook in Pedernach zouden zij 

zich op een soortgelijk werk moeten toeleggen. Heinrich van Hiils, 

een Kruisbroeder uit Keulen, werd de eerste prior. In Duisburg 

vroegen Tertianen om opname in de orde. Dit verzoek werd inge- 

willigd. 

Binnen dertig jaar brachten de Kruisbroeders negen nieuwe stich- 

tingen tot stand in het Rijnland. Wei een bewijs van de vitaliteit 

van de orde en de goede naam, die de orde in dit gebied verworven 

had. 

WESTFALEN 

De orde van het Heilig Kruis heeft zich in Westfalen pas na 1410 

kunnen vestigen. Op het einde van de vijftiende eeuw was echter 

het aantal nederzettingen in dit gebied nog niet groot. Slechts naar 

vijf plaatsen trokken de Kruisbroeders, namelijk naar Osterberg 

nabij Osnabriick, Bentlage nabij Rheine, Falkenhagen tussen Hoxter 

en Pyrmont, Hohnscheid nabij Freienhagen, en tenslotte naar Glind- 

feld nabij Medebach. Het waren geen belangrijke plaatsen, waar 

zij hun kloosters bouwden en veel moeilijkheden moesten zij doorstaan, 

maar zij vormden kloostergemeenschappen, die voor de orde 

en voor de Christenen uit de omtrek en wijde omgeving van beslis- 

sende betekenis zijn geweest. 

Dat de orde haar eerste klooster in Westfalen kon vestigen, was 

te danken aan de Broeders van het Gemene Leven. De laatsten 

bewoonden nabij Osnabriick een klein landgoed, Osterberg ge- 

naamd 74. In 1427 voelden zij zich niet meer in staat daar te blijven. 

In dat jaar immers gaven zij aan de Kruisbroeders, vermoedeiijk 

door bemiddeling van de prior van Keulen, te kennen het landgoed 

aan hen te willen overdoen, opdat de Kruisbroeders daar een kloos 

ter zouden stichten. Het generate kapittel van de Kruisbroeders 

aanvaardde dit aanbod en graaf Otto van Tecklenburg, tot wiens 

gebied het landgoed behoorde, keurde de overdracht goed. De prior 

van Keulen moest enkele Kruisbroeders zenden om de nodige voor- 

74 Weiss, Die Kreuzherren, p. 69 en 210.


bereidingen te treffen 75. In 1432 stelde het generale kapittel Johan 

nes Wert, een Kruisbroeder uit Namen, tot rector van het nieuwe 

klooster aan. Enige jaren later werd hij prior 76. 

Ofschoon hij met moeilijkheden te kampen had, droeg hij er 

2org voor, dat van het begin af de kloosterlingen de statuten van 

de orde naleefden 77. Een onverdacht getuige hiervoor is Hendrik 

Loder, die als de voortreffelijkste prior van Frenswegen staat aangeschreven 

en de titel van Apostel van Westfalen kreeg78. Hij werd 

geboren op het slot Loder nabij Osnabruck, trad in te Windesheim, 

maar de kloosterlingen van Frenswegen verkozen hem in 1421 tot 

hun prior. Hij vervulde deze functie tot aan zijn dood in 1439. 

Van deze prior en niet van Hendrik van Ahaus 79, de rector van de 

fraterheren te Munster, ging het initiatief uit het landgoed Osterberg 

aan de Kruisbroeders over te doen. Volgens de kroniek van 

Windesheim wist Hendrik Loder zijn vader van de ijdelheden van 

de wereld te bekeren en bracht hem naar Osterberg, naar het kloos 

ter van de hervormde Kruisbroeders 80. Het handschrift van Frens 

wegen geeft hetzelfde verhaal: 

,,Dese prior Henricus als hy sine vleischeliken vader enen olden 

borchman van sinen huse ende veste Loeder ghenoemt, by der stat 

Osenburg gheleghen, van den ydelheiden der werlt bekiert hadde, 

bracht hyene in een crucebrueders cloester wal reformiert daer by 

gheleghen, waer hy langhe tijt in oetmoedicheit Gode diende om 

sijnre sielen salicheit, daer hy oec nae den eynde sijns levens salichlike 

rustede" 81. 

Het klooster Osterberg moet wel te goeder naam en faam bekend 

gestaan hebben, niet alleen in Westfalen, maar ook in de Neder- 


*' Van de Pasch, Definities, anno 1432 ; Weiss, Die Kreuzherren, p. 212 


landen. £r verbleven immers daar kloosterlingen, die afkomstig 

waren uit Oldenzaal, Deventer, Zutphen en Utrecht82. De Tertianen 

te Hoorn en Sneek richtten zich voor opname in de orde tot de 

prior van Osterberg, Theodoricus van Warburg83. De Augustijner- 

Koorheren uit Marienfrede verzochten hun klooster over te ne- 

men84. 

Binnen de orde traden de prioren van Osterberg op de voorgrond. 

De zo juist genoemde Theodoricus van Warburg was verschillende 

malen definitor. Ook zijn opvolgers, Albertus van der Hamme en 

Johannes van Bechem, werden voor deze functie uitgekozen85. Het 

was zeker aan hun leiding te danken, dat niemand van hun onderdanen 

door het generate kapittel berispt werd. Zij zullen bij de 

kapittelvaders hun onderdanen aangeprezen hebben als kloosterlin 

gen, die geschikt waren een nieuw klooster door de eerste moeilijke 

jaren heen te helpen of lang bestaande kloosters weer tot observantie 

te brengen. Zo vertrokken Kruisbroeders uit Osterberg naar 

Bentlage, Maaseik, Sneek, Brandenburg en Nijenwerve86. Een van 

hen, Christianus genaamd, vergezelde de vicaris-generaal Wilhelmus 

van Zutphen in 1456 naar Engeland87. De prioren van Oster 

berg werden eveneens gevraagd kloosterlingen buiten hun eigen 

orde te hervormen, zoals de zusters te Herzebrock en Osnabriick88. 

Het tweede klooster in Westfalen was Bentlage89. In 1437 droeg 

de bisschop van Munster, Heinrich van Mors, de Sint Gertrudiskapel 

aldaar over aan de Kruisbroeders. De prior van Keulen, 

Johannes Terborch, moest zijn ambt neerleggen en werd in dezelfde 

functie benoemd te Bentlage90. Ondanks zijn waardevol werk voor 

de orde in Keulen en elders, heeft hij toch geen goede basis voor 

het kloosterleven in Bentlage kunnen leggen. Hij stak het klooster 

in grote schulden en was niet bij machte ze te betalen. Het generate 

kapittel zette hem af. Zo verging het ook zijn opvolgers. Tot 1457 

82 Weiss, Die Kreuzherren, p. 77. 

8S Zie pag. 109-110. 

84 Weiss, a.w., p. 78. 

85 Van de Pasch, Dejinities, annis 1460-1465 ; Weiss, a.tv., p. 210. 

M Van de Pasch, a.w., annis 1480, 1481, 1485, 1487. 

8T Van de Pasch, a.w., anno 1456. 


89 Weiss, a.w., p. 117 en 230. 

90 Van de Pasch, Dejinities, anno 1438.


duurde de malaise. In dat jaar werd Everardus Kirskorff van Orsoy 

prior. Hij bleef dit ambt waarnemen tot aan zijn verkiezing tot 

prior-generaal in 148291. Tijdens dit vijfentwintigjarig prioraat 

heeft hij vele malen als definitor en visitator de orde gediend92. 

Zijn grootste verdienste was, dat hij het klooster Bentlage tot het 

meest vitale Kruisbroederklooster van Westfalen heeft gevormd en 

tot een van de belangrijkste in de orde. Hij werd hierin bijgestaan 

door zijn supprior Johannes Bussche, die hem in 1482 als prior 

opvolgde en ook dezelfde functies in de orde - met uitzondering 

van het prioraat-generaal - waarnam 93. 

Johannes Bussche is op aanraden van de Fraterheren van Minister 

ingetreden. Everardus van Orsoy was een leerling van de Broeders 

van Deventer. Tegelijk met enkele anderen was hij in 1450 te Bent 

lage Kruisbroeder geworden. Zij blijken alien hun opleiding te 

Deventer te hebben genoten. Vermoedelijk is de prior van Bentlage 

of een van zijn onderdanen naar deze stad gereisd om zijn nood 

te klagen en kreeg hij een aantal leerlingen mee. Een van hen, 

waarschijnlijk een wat oudere man, Nicolaas van Alkmaar, zou 

aanstonds tot prior zijn aangesteld. Deze daad bleek een vergissing 

van het generale kapittel. In 1453 werd hij afgezet94. Te zamen 

met prior Everardus van Orsoy hebben al deze oud-leerlingen van 

Deventer gewerkt voor de bloei van Bentlage en hebben zij hun 

beste krachten gegeven aan de orde. Henricus van de Berge werd 

onder prior-generaal Theodoricus van Hall, 1458-1463, vicarisgeneraal 

in Frankrijk, in 1464 vertrok hij naar Ter Apel en werd 

de eerste prior van dit klooster 95. Henricus van Tiel stak in 1493 

de zee over om in Londen het ambt van prior op zich te nemen 96. 

Gerardus van Horn (Hoorn ?) vergezelde Henricus van de Berge 

naar Ter Apel97. 

Het aantal kloosterlingen was te Bentlage zeer groot. Weiss geeft 

voor 1484 het getal veertig en voor 1490 vijftig °8. Zo'n aantal was 

91 Van de Pasch, Het klooster Clairlteu, in Clairlien, 18 (I960), p. 24-25. 


n Van de Pasch, a.w.t annis 1490-1498. 


95 Weiss, a.w., p. 129 en 135. 

* Weiss, a.w., p. 129 en 139. 

9T Weiss, a.w., p. 135. 

"8 Weiss, a.w., p. 140.


zeer uitzonderlijk. Bijna alle Kruisbroederkloosters telden niet meer 

dan twaalf leden. Misschien heeft hij de donaten, die eigenlijk geen 

Kruisbroeders waren, meegeteld. 

In ieder geval stond Bentlage voor alle nieuwe stichtingen kloosterlingen 

af ". 

Ook buiten de orde waren Kruisbroeders van Bentlage werkzaam 

voor de hervorming van het kloosterleven 10°. 

De drie andere kloosters waren in de vijftiende eeuw nog niet 

van zo'n grote betekenis. Reeds voordat de Kruisbroeders naar 

Bentlage trokken, waren hun in 1432 door graaf Bernd der Alte 

zu Lippe en zijn broer Simon, de latere bisschop van Paderborn, 

de gebouwen van een uitgestorven Cistercienserinnenklooster tussen 

Hoxter en Pyrmont geschonken. Waarschijnlijk zagen zij geen 

mogelijkheid hiervan gebruik te maken. Pas in 1443 keurde het 

generale kapittel goed, dat de Kruisbroeders van Keulen de gebou 

wen van het oude klooster betrokken. Dit klooster droeg de naam 

Falkenhagen 10\ 

Het groeide voor 1499 niet zo uit als Osterberg en Bentlage. 

Wei bevolkte men vanuit Falkenhagen een klooster te Hohnscheid102, 

waarin eerst Augustinessen geleefd hadden en dat daarna 

door graaf Walram van Waldeck, zijn zonen en zijn neef Otto aan 

de Kruisbroeders werd aangeboden. Henricus van Bocholt, prior 

van Falkenhagen van 1459 tot 1495, nam deel aan de leiding van 

de orde. Na 1470 was hij zeker tienmaal definitor 103. In Falken 

hagen werden Kruisbroeders gestraft, iets dat in Bentlage en Oster 

berg niet voorviel104. 

Evenals de prioren van de twee andere kloosters hervormde de 

prior van Falkenhagen enkele Augustinessenkloosters 105. 

In 1499 werd een vijfde klooster in Westfalen gesticht, namelijk 

00 Van de Pasch, Definities, annis 1450-1455 ; Weiss, a.w., p. 134-139. 


101 Weiss, a.w., p. 91 en 219 ; E. Kittel, Das Kreuzherrenkloster Falkenhagen, 

Dona Westfalica Georg Schriiber zum 80 Geburstage, Munster 1963, p. 137-166. 

102 Weiss, Die Kreuzherren, p. 166 en 287. 

1(3 Van de Pasch, Definities, annis 1470-1475. 

Van de Pasch, a.w., anno 1496. 

Weiss, Die Kreuzherren, p. 44.


te Glindjeld106. Ook hier namen de Kruisbroeders een oud-Augus- 

tinessenklooster over, aangeboden door aartsbisschop Hermann van 

Keulen. Vanaf de aanvang was de parochie te Medebach aan het 

klooster verbonden. 

Zowel Hohnscheid als Glindfeld waren voor 1499 nog niet tot 

volwaardige kloosters uitgegroeid. 

BELGIE 

De orde van de Kruisbroeders breidde zich in de Zuidelijke 

Nederlanden ofwel in het huidige Belgie niet 20 uit als in Nederland 

en het Rijnland. Slechts drie kloosters, namelijk te Kolen 

(Kerniel), te Maaseik en te Dinant - de twee laatste steden liggen 

weer aan de Maas -, en een studiehuis te Leuven werden gesticht 

Met uitzondering van Leuven lagen de drie kloosters alle in het 

bisdom Luik. 

Het was in 1430, dat Maria van Colen, de weduwe van Johannes 

van Mettecoven, de Kruisbroeders landgoederen in haar gebied 

schonk. Ook de bouw van klooster en kerk zou zij voor haar reke- 

ning nemen. Het generate kapittel ging op haar aanbod in en vroeg 

de Kruisbroeders van Sint Agatha de grondslag voor dit nieuwe 

klooster te leggen. Doch verzet van de pastoor van Borgloon had 

tot gevolg, dat zij weer vertrokken. In 1438 konden zij terugkomen 

en met goedvinden van de pastoor begonnen zij opnieuw, hoewel 

niet op hetzelfde landgoed, maar in het gehucht Kolen (Ker 

niel) 107. 

In tegenstelling tot de meeste nieuwe kloosters bleven de prioren 

van Kolen nooit lang in functie 108. Wat de oorzaak hiervan was, 

is niet duidelijk. Enkele Kruisbroeders werden wat te dikwijls ver- 

plaatst en de vraag of in dit klooster de observance heerste, komt 

vanzelf op. De gegevens zijn echter te vaag om een oordeel te 

vellen. In 1456 werd de parochie van Kolen aan het klooster toe- 

gewezen 109. 

106 Weiss, a.w., p. 177 en 291. A. van de Pasch, Het Kruisherenklooster te 

Glindjeld, in Clairlieu, 10 (1952), p. 41-53 ; A. Grosche, Geschichte des Klosters 

Glindfeld, Bigge-Ruhr 1957. 

107 Van Asskldonk, Vranciscus Vaes, in Clairlieu, 15-16 (1957-1958), p. 18-20 ;, 

Cottineau, Repertoire Topo-Bibliographique, kol. 843. 

108 Hermans, Annales, III, p. 692-714. 

19 Van Asseldonk, Franciscus Vaes, p. 21.


De kloosters in Maaseik no en Dinant1U werden veel later ge- 

sticht, resp. in 1476 en 1490, beide op verzoek van de inwoners van 

deze plaatsen. 

Voor het studiehuis te Leuven werd de grondslag gelegd in 

1491 112. Philip Nicolai de Hondt of Volgoia stelde in zijn testa 

ment enkele van zijn huizen te Leuven ter beschikking van de Kruis- 

broeders, die aan de universiteit studeerden. In 1498 aanvaardde 

het generale kapittel dit legaat. 

FRANKRIJK en ENGELAND 

Uit de besluiten van de generale kapittels tussen 1410 en 1499 

is niet te concluderen, dat er ook maar een nieuwe stichting in 

Engeland tot stand is gekomen. In Frankrijk zijn er drie nieuwe 

kloosters bijgekomen, namelijk te Lannoy in 1474 113, Chauny in 

1487 114 en Verger in 1490 115. In Lannoy, gelegen in het bisdom 

Kamerijk en niet ver van Doornik, bood Jean, heer van Lannoy, 

een kerk en huis aan. In 1498 werd de prior van dit klooster pro- 

vinciaal van Frankrijk116. Het klooster te Chauny, in het diocees 

van Noyon en vlakbij Condren, dankte zijn oorsprong aan Maria 

van Kleef, de gemalin van Lodewijk, hertog van Orleans, die in 

1498 koning van Frankrijk werd. Zijn gemalin Maria was reeds in 

1488 gestorven 117. Door wiens bemiddeling de Kruisbroeders in 

Verger terecht zijn gekomen, is nog vaag. De prior van Asperen 

stond in 1495 enkele van zijn onderdanen aan dit nieuwe klooster 

af 118. 

110 L. Heere, Het Kruisherenklooster te Maaseik voor de Franse Revolutie, in 

De Kruisheren te Maaseik, 1476-1797, 1833-1953, Maaseik 1955, p. 9-77 ; Inventaris 

van het archief van het Kruisherenklooster te Maaseik, bewerkt door L. Heere, 

1961 (manuscript, berustend in het archief van de orde der Kruisheren te Leuven). 

111 U. Berliere, Monasticon Beige, t. I, Province de Namur, p. 148-150, 188- 

189 ; D. D. Brouwers, Privileges aux Croisiers par le magistrat de Dinant en 

1491, in Namurcum 12 (1935), p. 17-21. 

112 Hermans, Annales, I (1), p. 156. Het Collegium van de orde van het Heilig 

Kruis wordt vermeld in Analectes pour servir a I'histoire ecclesiastique de la Belgique, 

23 (1892), p. 212-219. 

113 Cottineau, Repertoire Topo-Bibliographique, kol. 1557 ; J. VAN den Bosch, 

Le couvent des Croisiers de Lannoy, 1474-1792, in Clairlieu, 13 (1955), p. 23 e.v. 


115 Cottineau, Repertoire Topo-Bibliographique, kol. 3336. 





Aan het begin van dit hoofdstuk is opgemerkt, dat de dichtheid 

van de kloosterstichtingen een bewijs is voor het aanwezig-zijn van 

een observantie-beweging, in het bijzonder gedurende de vijftiende 

eeuw, waarin men meer dan anders om observante kloosterlingen 

vroeg. De nieuwe stichtingen van de Kruisbroeders na 1410 in de 

Nederlanden, in het Rijnland en in Westfalen, geven derhalve 

duidelijk aan, dat de orde aldaar als observant bekend stond. Men 

mag echter daar niet tegenover stellen, dat, wanneer geen nieuwe 

kloosters in een bepaald gebied werden gesticht, de orde daar niet 

tot observantie is gekomen. Niet overal had men behoefte aan 

kloosters. Opmerkelijk is wel, dat b.v. in Engeland, waar de hervormingsgezinde 

Kruisbroeders weinig succes hadden, geen enkel 

nieuw klooster is gesticht. Hetzelfde kan gezegd worden van Frankrijk. 

Pas toen het generate kapittel invloed in Frankrijk kreeg, 

ontstonden nieuwe kloosters.

Hoofdstuk V 

DE KRUISBROEDERS EN DE ZIELZORG 

De levenswijze van de eerste Kruisbroeders werd die van de 

Reguliere Kanunniken. Hierin speelde de cura animarum, de 

zielzorg, ongetwijfeld een rol. Hebben ook de Kruisbroeders van 

de vijftiende eeuw zich daarmee bezig gehouden ? De beschikbare 

bronnen geven hier niet voldoende uitsluitsel, maar naast de studies 

van Haass, Weiss en Durand zijn er toch nog tal van documenten, 

die daarover inlichten. 

De zielzorg nam niet zelden de vorm aan van zorg voor zieken, 

armen en pelgrims. 

Vanaf de stichting tot de ondergang van hun klooster hebben 

de Kruisbroeders van Saint Ursin twee ziekenhuizen onder hun 

hoede gehad, een te Saint Ursin zelf, waar zij hun kapel boven 

een bron met geneeskrachtig water bouwden, en een in het enkele 

kilometers vandaar gelegen dorp Couptrain, waar nog altijd een 

stenen kruis de herinnering oproept aan de weldaden van de Kruis 

broeders van Saint Ursin \ Eveneens bij een soortgelijke bron be- 

vond zich het klooster Saint Georges nabij Tredias in Bretagne. De 

Kruisbroeders werden aldaar de ,,freres de l'hopital de Tredias" 

genoemd 2. Te Suxy en te Virton waren hospitia ingericht, eveneens 

voor zieken, armen en trekkende pelgrims 3. De Kruisbroeders van 

Schwarzenbroich bedienden van uit hun klooster een hospitaal te 

Geich en ontvingen in hun kloostergebouwen de talrijke pelgrims, 

die op weg naar Aken waren 4. In 1443 riep hertog Gerard van 

Gulik-Berg de Kruisbroeders naar Diisseldorf en verzocht hun de 

1 A. Durand, Le prieure de Saint Ursin, in Clairlieu, 22 (1964), p. 16-19. 

2 Saint Brieuc, Archives des Cotes-du-Nord, serie H : Dossiers Saint Georges de 

Tredias, 1345, Octobre. 

3 Hermans, Annales, I (1), p. 70. 

4 Haass, Die Kreuzherren, p. 96-97.

DE ZIELZORG 125 

ziekenverpleging in een hospitaal op zich te nemen 5. Te Helenen- 

berg was het hospitaal slecht verzorgd. De aartsbisschop van Trier 

deed een beroep op de Kruisbroeders, die het hospitaal in 1485 

overnamen en aanzienlijk uitbreidden 6. Een jaar daarna volgde het 

hospitaal te Oetgenbach, nabij Ehrenstein en in 1493 wederom op 

verzoek van de aartsbisschop van Trier, trokken de Kruisbroeders 

naar een hospitaal te Pedernach 7. In het Groningse plaatsje Ter 

Apel verzorgden de Kruisbroeders een doorgangshuis voor rond- 

trekkende armen8. 

Het verzoek van geestelijke en wereldlijke heren aan Kruisbroe 

ders hospitalen onder hun hoede te nemen, duidt erop, dat deze 

kloosterlingen goed aangeschreven stonden vanwege hun trouw 

vervullen van dergelijke werkzaamheden. Wellicht zullen bij nadere 

bestudering van de geschiedenis van de kloosters in Engeland, 

Frankrijk en Nederland meer voorbeelden te geven zijn. 

Een tweede vorm van zielzorg was het parochiewerk. Het bestond 

voornamelijk uit het celebreren van de H. Mis, de toediening van 

de sacramenten, preken en begraven. 

Er zijn kloosters geweest, waarvan de kerk of kapel tot parochie- 

kerk werd verheven, er waren er ook, waaraan bepaalde bestaande 

parochies en derhalve parochiekerken werden toegewezen. Zo was 

de kloosterkerk van Beyenburg tevens parochiekerk9. Vanuit het 

klooster Schwarzenbroich werd de parochie te Mariaweiler be- 

diend 10. Te Scharmer was de kloosterkerk parochiekerk, maar de 

kloosterlingen hadden daarbij de zorg voor een kapel te Lutteke 

Harkstede u. Enkele jaren na hun vestiging in Briiggen namen de 

Kruisbroeders van dit klooster de parochie te Born over12. Hetzelf- 

de geval deed zich voor in Helenenberg ; de parochie te Meckel 

werd in 1491 aan het klooster overgedragen13. De Kruisbroeders 

van Ehrenstein bedienden verschillende parochies o.a. Ehrenstein 

3 Haass, a.w., p. 116. 

6 Haass, a.w., p. 193. 

7 Haass, a.w., p. 183, 215. 

8 Schuitema Meyer, Het Klooster Ter Apel, p. 24 e.v. 


10 Haass, a.w., p. 96-97. 

11 Hermans, Annales, II, p. 425-428. '. 

12 Haass, Die Kreuzherren, p. 170 e.v. 

13 Haass, a.w., p. 193 e.v.


zelf en Oetgenbach 14. Aan deze opgave kunnen nog toegevoegd 

worden de kloosters te Wickrath, Glindfeld en Kolen, alle drie 

belast met parochiewerk15. 

Ook in hun kloosterkapellen, die niet tot parochiekerk werden 

verheven, oefenden de Kruisbroeders zielzorg uit, en tevens in 

kapellen, die niet op hun grondgebied lagen, maar die zij op ver- 

zoek van broederschappen of geestelijken vanuit de kloosters be- 

dienden b.v. te Roermond, Diisseldorf, Lannoy, Helenenberg en 

Keulen16. De zielzorg hier was beperkt tot het celebreren van de 

H. Mis, het preken, biechthoren en begraven. Pauselijke privileges 

hadden de Kruisbroeders dit toegestaan. 

Bijzonder opvallend is, dat gedurende de vijftiende eeuw de 

kapellen van bijna alle kloosters werden vergroot, zeer zeker omdat 

de toeloop van de bevolking dit eiste. 

Moeilijkheden bleven niet uit. Ze ontstonden b.v. in 1462 tussen 

de Kruisbroeders van Sint Agatha en de pastoor van Cuijk over het 

preken en begraven. Landwegen uit het zuiden, het westen en oosten 

kruisten de Maas in de buurt van dit klooster, hetgeen een toeloop 

van mensen uit de onmiddellijke en meer verwijderde omgeving 

veroorzaakte. De moeilijkheden werden in der minne geschikt17. 

Te Schiedam rekten de strubbelingen tussen de Kruisbroeders en de 

pastoor zich veertig jaar lang. Uit de minnelijke schikking in 1481 

blijkt, dat de oorzaken van de moeilijkheden wederom lagen in 

het preken, biechthoren en begraven door de Kruisbroeders in hun 

kapel18. 

Bij de pastoors ging het in geval van zo'n minnelijke schikking 

steeds om geldelijke schadeloosstelling voor het verlies, dat zij 

14 Haass, a.w., p. 183 e.v. 

16 Voor Wickrath : Haass, Die Kreuzherren, p. 202 ; voor Glindfeld : Weiss, 

Die Kreuzherren, p. 179 e.v. ; voor Kolen : Asseldonk, Franciscus Vaes, in Clairlieu, 

15-16 (1957-1958), p. 21. 

18 Voor Roermond : L. Heere, Het Roermondse Kruisherenklooster, in Publ. de 

la soc. hist, et arch, dans le Limbourg, 11 (1941), p. 6 e.v.; voor Diisseldorf: 

Haass, Die Kreuzherren, p. 116 ; voor Lannoy : Van den Bosch, Le couvent des 

croisiers, in Clairlieu, 13 (1955), p. 23 e.v.; voor Helenenberg: HAASS, Die 

Kreuzherren, p. 193 e.v. ; voor Keulen : Haass, a.w., p. 71 e.v. 

17 Hermans, Annales, II, p. 105 en 291. Zie ook Christiaan Sgroten's Kaarten 

van de Nederlanden, in reproductie uitgegeven onder auspicien van het Koninklijk 

Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap, met een inleiding van S. J. Fockema 

Ankreae en B. van 't Hoff, Leiden 1961, kaart 14 b. 

18 Van de Ven, Het Kruisbroedersconvent te Schiedam, in Bijdragen voor de 

gesch. van het bisd. Haarlem, 43 (1925), p. 371. Zie hiervoor p. 109.


leden : men mag er wel uit concluderen, dat de Kruisbroeders, daar 

zij zelfs bereid waren de pastoors financieel tegemoet te komen, 

het preken en biechthoren als een geeigende taak beschouwden. 

Zodra de Kruisbroeders zich in een plaats gevestigd hadden, onder- 

nam hun rector of prior stappen om tot een overeenkomst met de 

pastoor te komen, wat soms even duurde, b.v. te Brandenburg en 

Kolen 19. 

Vanuit hun kerken of kapellen leidden de Kruisbroeders hier en 

daar broederschappen zoals b.v. te Goes een broederschap van het 

Heilig Kruis en te Roermond een broederschap van Sint Cornelis 20. 

Een volgende werkzaamheid van de Kruisbroeders was de zielzorg 

voor vrouwelijke religieuzen. De Kruisbroeders van Luik 

namen de geestelijke leiding van zusters in Luik en Peer op zich 21, 

de Kruisbroeders van Sint Agatha van de Kanunnikessen van de 

priorij te Venray 22, de Kruisbroeders van Hoorn van zusters in 

Westerblokker, die zelfs onder het gezag van het generale kapittel 

stonden 23. Voor de hervorming van zusterkloosters werd hun hulp 

ingeroepen, o.a. die van de prioren van Bentlage en Falkenhagen 

voor enkele Augustinessenkloosters 24. 

Tot de zielzorg van de Kruisbroeders behoorde tenslotte ook de 

geestelijke leiding, die zij gaven aan de donaten, namelijk priesters 

en niet-kloosterlingen, die zich in dienst stelden van het klooster en 

in levenswijze zich zoveel mogelijk aanpasten aan het kloosterleven 

van de Kruisbroeders en daardoor alle geestelijke voordelen van 

het klooster, waar zij verbleven, en van de orde verwierven 25. 

De generale kapittels hebben zich nooit tegen enige vorm van 

zielzorg verzet. Alleen eisten zij, dat de kerken, de kapellen of 

19 Voor Brandenburg : Haass, Die Kreuzherren, p. 116 ; voor Kolen : Asseldonk, 

Franciscus Vaes, in Clairlieu, 15-16 (1957-1958), p. 18-21. 

20 R. A. S. Piccardt, Bijzonderheden uit de geschiedenis der stad Goes, Goes 

1865, p. 146 ; voor Roermond : Heere, Het Roermondse Kruisherenklooster, in 

Publ. de la soc. hist, et arch, dans le Limb., 11 (1941), p. 6 e.v. 

21 Zie hiervoor Clairlieu, 9 (1951), p. 46. 

22 L. VERSCHEUREN-G. Ibelings, Jerusalem, Venray 1938, p. 40 e.v. 

23 S. Drost, Geschiedkundig overzicht van het Kruisherenklooster te Hoorn, in 

Geschiedkundige Bladen, 2 (1906), p. 177-190. 


25 Hermans, Annales, II, p. 237-240 en 241-251.


altaren, die de Kruisbroeders bedienden, geincorporeerd moesten 

zijn bij de orde, d.w.z. dat deze kerken, kapellen en altaren over- 

gedragen werden aan de orde, zodat deze de bedienaren kon aan- 

stellen en over de inkomsten kon beschikken. Ook de hervormings- 

gezinde Kruisbroeders van 1410 wensten geen einde te maken aan 

de zielzorg, wel waren zij er op tegen, dat de Kruisbroeders buiten 

hun kloosters resideerden. De verleiding om zich te onttrekken aan 

het gemeenschappelijk leven achtten zij dan te groot Vandaar hun 

voorschrift in 1412, dat geen enkele Kruisbroeder onder welk voor- 

wendsel dan ook voortaan een kerk, kapel of altaar bediende om 

voor zich buiten het klooster een woonplaats te zoeken, tenzij deze 

geincorporeerd waren aan de orde2e. 

Reypens heeft uit de inhoud van een handschrift uit Hoei afge- 

leid, dat de schrijver - een Kruisbroeder uit Hoei - een goed ziel- 

zorger en predikant was27. Deze Kruisbroeder is waarschijnlijk 

niemand anders dan de reeds genoemde Gerardus van Goch, sup- 

prior van Hoei circa 1416-1418. Hij was een van de prominente 

reformatoren van de orde na 1410. 

De generate kapittels zonden Kruisbroeders uit om te gaan pre- 

diken. Verscheidenen van hen waren befaamde predikanten 28, b.v. 

Michael van Testelt en Henricus van Keulen, beiden prioren te 

Maastricht, resp. 1434-1458 en 1476-1483. De generale kapittels 

beslisten eveneens of er zou worden ingegaan op aanbiedingen voor 

het stichten van nieuwe kloosters. De prioren van de kloosters zal 

door geestelijke en wereldlijke heren of door stadsmagistraten ver- 

zocht zijn een klooster van hun orde nabij een kapel, kasteel of in 

een stad op te richten en zij zullen dit verzoek doorgegeven hebben 

aan en het ondersteund hebben in het generale kapittel. Vrijwel 

steeds kregen eerst twee prioren of visitatoren de opdracht ter 

plaatse te gaan kijken en de mogelijkheden van een stichting te 

onderzoeken29. Het waren tenslotte de generale kapittels, die de 

nieuwe kloosters incorporeerden en die om de nieuwe nederzettin- 

28 Item prohibemus, quod nullus ex nostris suppositis quocumque pretextu de 

cetero ecclesiae, capellae vel altari deserviat, aliquam residentiam in eisdem vel pro 

eisdem extra conventum faciendo, nisi fuerint nobis incorporata. Van de Pasch, 

Dejinities, anno 1412 ; Hermans, Annales, II, p. 207. 

27 L. Reypens, Kleine Dietsche Teksten in een handschrift uit Ciairlieu, in 


28 Van Hasselt, Geschiedenis van het klooster der Kruisheren te Maastricht, in 

Publ. de la soc. hist, et arch, dans le Limbourg, 39 (1903), p. 42-43. 

29 Van de Pasch, Definities, annis 1468, 1475, 1485.


gen op gang te brengen juist Kruisbroeders benoemden, die afkomstig 

waren uit kloosters, die zich minder aan zielzorg wijdden, zoals 

de kloosters te Keulen, te Sneek, Hoorn en Asperen. 

In het bijzonder incorporeerden de generate kapittels parochies 

en hospitalen in het Rijnland. In de Noordelijke Nederlanden, waar 

in diezelfde tijd een nog groter aantal kloosters werd opgericht, 

werd alleen in Scharmer een parochie aanvaard. Voelden de Duitse 

Kruisbroeders meer voor de zielzorg ? De kwestie van oprichting 

van een nieuw klooster of aanvaarding van een parochie of hospitaal 

was echter niet een aangelegenheid van de Duitse Kruisbroe 

ders alleen, maar speciaal van de generale kapittels, die de uiteindelijke 

goedkeuring gaven. De verklaring voor de incorporatie van 

een groter aantal parochies en hospitalen in het Rijnland is, dat de 

geestelijke en wereldlijke overheid aldaar nu eenmaal meer paro 

chies en hospitalen aanboden dan de overheid in de Noordelijke 

Nederlanden, en zij wist, dat de Kruisbroeders, zoveel als in hun 

vermogen lag, hierop ingingen. De incorporatie van parochies en 

hospitalen bracht, hoewel dit in de laatste dertig jaren van de 

vijftiende eeuw herhaaldelijk gebeurde, geen omkeer in de levenswijze 

van de Kruisbroeders. Immers, reeds voor 1410 waren aan 

de Zuidnederlandse en Franse kloosters hospitalen verbonden en 

aan de Duitse kloosters parochies. De Kruisbroeders aanvaardden 

de zielzorg dus niet in afwijking van hun vroegere levenswijze, 

integendeel zij stemde er volledig mee overeen.

Hoofdstuk VI 

DE BIBLIOTHEKEN VAN DE KRUISBROEDERS 

De talrijke handschriften, die de Kruisbroeders van de vijftiende 

eeuw hebben nagelaten, geven de historicus dieper inzicht in hun 

geestelijk leven, hun spiritualiteit, in tegenstelling met de bepalingen 

van de generale kapittels, die overwegend inlichten over leiding 

en tucht in de orde. Het kopieren van handschriften betekende im- 

mers kennelijk een verrijking van hun geestelijk leven. Het is echter 

voor een historicus geen eenvoudige taak deze overvloedige oogst 

binnen te halen. Toch zal hij de hand aan het werk moeten slaan, 

wil hij de Kruisbroeders van de vijftiende eeuw niet te kort doen. 

De handschriften zijn thans verspreid over enkele bibliotheken 

en archieven, vooral in Belgie en Duitsland. De grootste verzame- 

lingen worden in de volgende instellingen bewaard. Te Luik in de 

Universiteitsbibliotheek 136 handschriften van het klooster te Hoei 

en 119 handschriften van het klooster te Luik1 ; in de bibliotheek 

van het Groot-Seminarie te Luik 89 handschriften van het klooster 

te Hoei en 45 handschriften van het klooster te Luik 2. Te Keulen 

in het Historisches Archiv der Stadt Koln 189 handschriften van 

het klooster te Keulen 3 ; in de bibliotheek van het Groot-Seminarie 

werden voor de Tweede Wereldoorlog 40 handschriften van het 

klooster Hohenbusch bewaard4. Thans is er een aantal hiervan 

verdwenen. Te Dusseldorf in de Landes-und-Stadt-Bibliothek 105 

handschriften van het klooster te Dusseldorf en 80 handschriften 

van het klooster te Marienfrede 5. 

Kleinere aantallen vindt men te Darmstadt, Hessische Landesund 

Hochschulbibliothek, namelijk 13 handschriften, afkomstig van 

1 Afgekort: LUB. 

2 Afgekort: LSB. 

3 Afgekort : KHA. 

4 Afgekort: KSB. 

5 Afgekort : DLSB.

DE BIBLIOTHEKEN 131 

het klooster te Schwarzenbroich 6, en te Brussel in de Koninklijke 

Bibliotheek handschriften, afkomstig van de kloosters te Hoei, 

Namen, Keulen en Doornik 7. Behalve reeds bekende handschriften, 

hier en daar reeds opgespoord, zullen wellicht in de toekomst nog 

andere vijftiende eeuwse handschriften, afkomstig van Kruisbroederkloosters 

ontdekt worden. 

Het kopieren was een werkzaamheid, waarvoor ernst, opoffering 

en toewijding vereist waren. Deze arbeid zagen de middeleeuwse 

monniken als een vorm van ascese, een middel tegen het niets-doen, 

want dat was des duivels oorkussen, en een middel bij uitstek tot 

inspiratie voor hun eigen levenswijze. 

In de reeds verschenen publikaties over de handschriften van de 

Kruisbroeders werd terecht vastgesteld, dat de ijverige beoefening 

van de kopieerkunst door de Kruisbroeders van de vijftiende eeuw 

de goede geest in hun kloosters onthult en dat de handschriften 

unieke getuigen zijn van hun streven naar observantie 8. 

Dat de kopieerkunst voor de Kruisbroeders een authentiek monastieke 

vorm van ascese was, die zij bewust wensten te continueren, 

blijkt uit een handschrift, door Keulse Kruisbroeders in het midden 

van de vijftiende eeuw vervaardigd. In een colophon vertolkten zij 

niet alleen hun eigen gedachten omtrent deze aloude vorm van 

ascese, maar ook die van de Kruisbroeders van een generatie voor 

hen. Zij vertelden het volgende : Omdat de heilige geleerde Paus 

Leo en de bisschoppen Maximus en Fulgentius in hun preken en 

6 Afgekort: Darm. 

7 Afgekort: BKB. 

8 J. H. Aerts, Boekencatalogus uit de 15e eeuw van het Kruisberenklooster te 

Hoei, in Ons Geestelijk Erf, 23 (1949), p. 335-338 ; A. van Asseldonk, Vranciscus 

Vaes van Tongeren, in Clairlieu, 15-16 (1957-1958) ; A. van Asseldonk, Hand 

schriften van Kruisheren, in Clairlieu, 14 (1956), p. 65-87; C. van Dal, Cistercienzer-literatuur 

op de Kruisheren-boekerijen, in Citeaux in de Nederlanden, 1 

(1956), p. 291-294; L. Heere, Het Kruisherenklooster te Venlo, in Publ. de la 

soc. hist, et arch, dans le Limbourg, 92-93 (1956-1957), p. 235-368 ; 94-95 (1958- 

1959), p. 209-300 ; L. Heere, Uit de Librije van Sint Pietersdal te Hoorn, in 

Clairlieu, 9 (1951), p. 75-79 ; L. Indestege, Bij het 700-jarig bestaan van de 

Orde van het Heilig Kruis, in Het Oude Land van Loon, 16 (1961), p. 201-219 ; 

A. van DE Pasch, Het klooster Clairlieu, in Clairlieu, 17 (1959), p. 68-78; Les 

manuscrits des Croisiers de Huy, Liege et Cuyk au XVe siecle, Exposition-Catalogue, 

Liege, 1951, par A. van de Pasch-J. Stiennon-M. Lavoye ; A. G. Roos, Het 

enig overgebleven boek in het klooster Ter Apel, in Het Boek, 2 (1915), p. 33 e.v. ; 

J. Theele, Aus der Bibliothek des Kolner Kreuzbruderklosters, in Mittelalterliche 

Handschriften, Festschrift fur H. Degerin, Koln 1926, p. 253-263 ; Bibliotheca 

Manuscripta Ord. S. Crucis, I en II, Sint-Agatha 1951.


de eerbiedwaardige priester Beda in zijn homilieen voorhielden, dat 

het rijk der hemelen niet beloofd is aan hen, die luieren of hun 

tijd in ledigheid doorbrengen, maar wel aan hen, die bidden en 

werken, hebben onze broeders, waarvan de meesten zijn gestorven, 

maar van wie enkelen nog in leven zijn, zich getrouw toegelegd op 

de handenarbeid, niet alleen bij de bouw van ons nieuwe klooster, 

enkele jaren geleden, maar ook door het overschrijven van boeken 

voor het koor en de libraria, vooreerst om bovengenoemde reden 

en tevens om een goed voorbeeld te geven aan de Kruisbroeders 

van de toekomst, opdat dezen hen zouden navolgen. De toenmalige 

prioren hadden hun opgelegd hun eigen namen aan het einde van 

de boeken, die zij afgeschreven hadden, neer te zetten, niet uit 

ijdele glorie maar ter aanmoediging van de broeders in de toekomst. 

Velen hadden aan dit verzoek voldaan. Echter niet alle Kruisbroe 

ders waren scriptores of waren met het kopieerwerk doorgegaan, 

want sommigen waren prioren, anderen supprioren, weer anderen 

procuratoren, sacristae (kosters), cellarii (opzichters van de voorraadkelders), 

notatores (schrijvers van kerkelijke muziek), pymicatores 

(zij, die met puimsteen huiden of perkament glad wrijven) 

of vervulden een functie, die hen verhinderde te kopieren. 

De Keulse Kruisbroeders vervolgden hun aantekening met enige 

mededelingen over zichzelf. In het jaar 1448 hadden zij een aanvang 

gemaakt met het handschrift en het in drie jaar voltooid. Verschillende 

Kruisbroeders hadden eraan meegewerkt en hun namen luidden 

: Nycolaus, Wilhelmus, Henricus, Daniel, alle vier leden van 

het klooster te Keulen, Henricus en Godfridus, novicen in hetzelfde 

klooster. Ook zij hebben zich aan het schrijven gezet voor de toekomstige 

Kruisbroeders, opdat dezen zich zouden schamen, indien 

zij hun werk niet voortzetten. Vele Kruisbroeders waren hen in het 

schrijven voorgegaan. Er waren er die negen of acht grote volumina 

voltooid hadden, sommigen minder, namelijk zes, vijf of drie grote 

volumina, zowel voor het koor als voor de libraria, anderen hadden 

gerubriceerd of de handschriften versierd. De librarius was nooit 

van deze arbeid vrijgesteld, hoewel hij in feite minder schrijven 

zou. Tot zover de mededeling van de Keulse Kruisbroeders 9. 

Uit deze opmerkelijke notitie van de Keulse Kruisbroeders komt 

enerzijds bijzonder sterk hun waardering voor het kopieren als vorm 

9 KHA GBf 181, fol. 216.


van ascese tot uiting. Anderzijds echter laat deze tekst ook nog eens 

duidelijk zien, dat het kopieren niet de enige werkzaamheid was, 

waar de Kruisbroeders zich op toelegden. Een aantal Kruisbroeders 

hield zich vanwege andere taken daar niet mee bezig. Wat die taken 

konden inhouden is reeds in het vorige hoofdstuk weergegeven : 

ziekenverpleging, parochiewerk en prediking. 

In de bepalingen van de generale kapittels gedurende de vijftiende 

eeuw werd niets voorgeschreven omtrent het kopieren of 

verzamelen van handschriften, terwijl de Karthuizers of de Victorijnen 

of de Broeders van het Gemene Leven nauwkeurige adviezen 

ontvingen10. Als de Kruisbroeders aan de arbeid van het kopieren 

de voorkeur gegeven hadden, dan zou de leiding van de orde er 

meer op aangedrongen hebben. Maar dit stilzwijgen kan betekenen, 

dat het kopieren naar het oordeel van de leiding der orde genoegzaam 

beoefend werd en geen bijzondere aansporing behoefde. Men 

mag er ook wel uit besluiten, dat de Kruisbroeders het van belang 

geacht hebben, dat de prioren, supprioren, procuratoren enz. de 

hun toegedachte taak met zorg vervulden. Maar wanneer een Kruisbroeder 

geen bepaalde opdracht of functie te vervullen had, dan 

werd van hem verlangd, dat hij de librarius in het kopieerwerk 

terzijde stond. 

In kloosters, waar de kloosterlingen zich niet toelegden op zieken 

verpleging of parochiewerk, hebben de bibliotheken meer hand 

schriften omvat dan in kloosters, waar de Kruisbroeders wel zulke 

werkzaamheden verrichtten. 

Hoewel het kopieren werd aangeprezen als een middel om het 

rijk der hemelen te verwerven, is het over duidelijk, dat de Kruis 

broeders reeds hier op aarde de vruchten ervan trachtten te plukken. 

Zij verlangden prachtig versierde boeken voor de eredienst en het 

koorgebed, zij streefden eveneens naar de vorming van een bibliotheek, 

die steeds uitgebreid diende te worden en tevens efficient 

en bruikbaar moest zijn. Immers zij besteedden uiterste zorg aan 

de catalogisering van hun boeken, de indices hiervan en de nummering 

van de folio's, en ten slotte aan een verantwoord citeren 

van auteurs. Soms wist een Kruisbroeder niet, van welke auteur een 

10 K. O. Meinsma, Middeleeuwsche bibliotheken, Zutphen 1903 ; L. Verschue- 

REN, Handschriften afkomstig uit het klooster Jerusalem te Venray, in Publ. de la 

soc. hist, et arch, dans le Limbourg, 85 (1949), p. 693-730.


citaat stamde, dan verzocht hij de lezer het in margine er bij te 

schrijven, indien hij het wel wistu. 

Men mag aannemen, dat de Kruisbroeders hun bibliotheek ingericht 

hebben in een apart vertrek. Gegevens hierover zijn er echter 

weinig. Evenmin is het bekend, of het scriptorium een geheel met 

de bibliotheek uitmaakte of zich in een afzonderlijk vertrek bevond. 

Ieder klooster zal naar de mogelijkheden en de behoeften te werk 

gegaan zijn. In Keulen was een ligatura, een bindkamer. Hier vlakbij 

in een kleine tuin had Rodolphus van Grave voor zich zelf een 

kluis gebouwd om ongestoord te kunnen schrijven12. 

In de kerk of kapel en sacristie werden eveneens handschriften 

bewaard, namelijk die welke bestemd waren voor de eredienst 

Hoogstwaarschijnlijk beschikten de prioren en rectoren in hun 

cellen over enkele handschriften. In handschriften van Hoei, Luik 

en Keulen treft men regelmatig de kanttekening aan ex parte con- 

fratris nostri, met toevoeging van de naam, doorgaans van een over- 

leden prior of rector. 

Uit het Keulse colophon blijkt de liefde van de Kruisbroeders 

voor de kopieer-arbeid : hun voorkeur bij het kopieren wordt duidelijk 

als men de grotere collecties handschriften, die nog aanwezig 

zijn, o.a. die van Hoei, Luik, Keulen, Marienfrede en Diisseldorf, 

nader naar de inhoud onderzoekt. Men raakt zelfs vertrouwd met 

hun voorliefde voor bepaalde auteurs en bepaalde lectuur13. 

11 J. Theele, Aus der Bibliothek des Kolner Kreuzbriiderklosters, in Mittelalterliche 

Handschriften, Festschrift fur H. Degerin, Koln 1926, p. 253-263. 

12 KHA GB4 218. 

1S De handschriften worden beschreven in de catalogi van de genoemde bibliotheken 

en archieven. Voor de inhoud van de boeken en tractaten, die in de catalogi 

opgesomd worden, zijn vooral de volgende auteurs geraadpleegd : F. Cayre, Patrologie 

et histoire de la Theologie, 3 tomes, Paris 1944-1945 ; St. Axters, Geschiedenis 

van de vroomheid in de Nederlanden, 4 delen, Antwerpen 1950-1960. Ook 

het tijdschrift Ons Geestelijk Erf, gewijd aan de studie der Nederlandse vroomheid 

vanaf de bekering tot circa 1750, orgaan van de Ruusbroec-Vereniging, is yoortdurend 

nagezien. Een overzicht van de door de kloosterlingen gedurende de Middeleeuwen 

geschreven en gebruikte boeken gaven vooral de volgende auteurs :^ F. 

Vandenbroucke, Nouveaux milieux, nouveaux problemes du XIIe au XVIe siecle, 

in J. Leclercq-F. Vandenbroucke-L. Boyer, La spirituality du Moyen Age, 

Paris 1961 {Histoire de la spiritualite chretienne, t. 2), 2me partie,, p. 275-646; 

J. Leclercq, Initiation aux auteurs monastiques du Moyen Age, Paris 1957 ; 

J. Leclercq, Temoins de la spiritualite occidentale, Paris 1965 ; J. Leclercq, 

Aux sources de la spiritualite occidentale, Paris 1964. Om een inzicht te 

verkrijgen van de boeken en traktaten, die de Kruisbroeders van de vijftiende 

eeuw overschreven en gebruikten, is vooral de werkwijze van de laatst genoemde 

auteurs overgenomen. Daar echter alleen van de kloosters te Hoei, Luik en Keulen


Reeds bij een eerste verkenning wordt het duidelijk, dat de 

Kruisbroeders er prijs op stelden over de tekst van de Bijbel te 

beschikken. Zij schreven hem in zijn geheel over en menig keer 

een of meer boeken afzonderlijk 14. Ook voor Lectionaria - verzamelingen 

van perikopen uit epistels en evangelien zowel voor de 

zon- als de feestdagen -, blijkt hun voorkeur, stellig ten behoeve 

van de eredienst en de prediking15. 

Welke boeken uit de Bijbel de Kruisbroeders in het bijzonder 

aantrokken, is op te maken uit de commentaren en expositiones. 

Voor de vijftiende eeuw is er een groot aantal op de boeken van 

het Oude Testament geschreven, maar de Kruisbroeders kozen bijna 

uitsluitend die op het Boek van de Psalmen, het Hooglied en de 

Boeken van de Profeten. Op het Boek van de Psalmen o.a. van de 

kerkvaders Hieronymus en Augustinus, en van de latere schrijvers 

Richard van Sint Victor, Ludolfus van Saksen, Petrus van Floreffe 

en Johannes Gerson16. Op het Hooglied o.a. van Hieronymus, 

Robertus van Tombelaine (pseudo-Gregorius Magnus), Beda Venerabilis, 

Bernard van Clairvaux en Richard van Sint Victor17. Op de 

Boeken van de Profeten o.a. van Hieronymus en Richard van Sint 

Victor 18. 

veel handschriften zijn bewaard en in minder aantal van de kloosters te Dusseldorf 

en Marienfrede, is voornamelijk aan deze collecties aandacht besteed en zal in de 

noten veelal alleen naar de bewaarplaatsen van deze handschriften verwezen worden. 

14 Hoei : LUB 119, 196, 295 - - Luik : BKB 10514, LSB 6m9 Keulen : 

KHA GBf 116, GBf 67, GB4 113, GB4 147, BKB 47 - - Marienfrede: Berlin, 

Offentliche Wissenschaftliche Bibliothek, Kat. V, 246 - - Dusseldorf : DLSB a 7 

Hohenbusch : KSB 53 Schwarzenbroich : Darm. 356. 

15 Hoei : LSB 6g24, LUB 295, 262 - - Luik : LUB 221, LSB 6m4, LUB 35 - - 

Keulen : KHA GB4 211 - - Marienfrede : DLSB c 2 - - Hohenbusch : KSB 84, 49. 

18 Hieronymus: Luik : LUB 113 Dusseldorf : DLSB B 91. 

Augustinus: Hoei : LUB 47, 131, 139 - - Namen : BKB 1086. 

Richard van Sint Victor: Hoei: LUB 358, 191, LSB 6N4 Marienfrede: 

DLSB B 30a - - Dusseldorf : DLSB B 21, 171. 

Ludolfus van Saksen : Hoei : LSB 6H20, 6H28, 6F6 - - Keulen : KHA GBf 7 

- - Hohenbusch : KSB 54. 

Onbekende auteurs: Hoei : BKB 2241, LSB 6Gl, 6G24 Luik : LUB 102, 

LSB 6N13 - - Marienfrede : DLSB D 31 - - Hohenbusch : KSB 147. 

11 Hieronymus : Hoei : LUB 88. 

Robertus van To?nbelaine: Luik : LSB 6H5 - - Schwarzenbroich : Darm. 533. 

Beda: Luik: LUB 155. 

Bernardus: Luik: LUB 219 Keulen: KHA GB8 144 Dusseldorf: 

DLSB B 41 - - Marienfrede : DLSB b 30, Berlin, Off. Wiss. Bibl., Kat. V. 768. 

Richard van Sint Victor: Hoei : LUB 358 - - Luik : LUB 339 Marienfrede : 

DLSB B 30 a - - Dusseldorf : DLSB B 10. 

18 Hieronymus: Luik : LUB 128, 340 - - Dusseldorf : DLSB 88, 89. 

Richard van Sint Victor: Hoei : LUB 135 Luik : LSB 6F20 Dusseldorf • 

DLSB B 21 - - Keulen : KHA GBf 11.


Het aantal commentaren op het Nieuwe Testament had een 

grotere omvang en was voor ieder deel gelijk. Ten aanzien van de 

commentatoren evenwel maakten de Kruisbroeders een keuze : 

naast Augustinus en Hieronymus waren het vooral Johannes 

Chrysostomos en de eerbiedwaardige Beda, die zij hoogschatten. 

Zo'n commentator was eveneens de Franciscaan Nicolaas van Lyra. 

Van zijn commentaren ontbreken er slechts weinig in de Kruis- 

broederlibraria19. 

Naast de Bijbel waren de geschriften van de kerkvaders voor de 

Kruisbroeders een belangrijke bron voor hun geestelijk leven, zoals 

al blijkt uit de genoemde commentaren. Er bestond echter kennelijk 

een voorkeur voor bepaalde kerkvaders en voor bepaalde geschrif 

ten. 

Van de Oosterse kerkvaders is reeds Johannes Chrysostomos met 

zijn commentaren op het Nieuwe Testament genoemd; zijn De 

sacerdotio seu Liber dialogorum werd vaak gekopieerd20. Dit was 

ook het geval met enkele geschriften van de volgende kerkvaders : 

Athanasius, Vita beati Antonii21; Ephraem, Admonitiones22; Basi- 

lius, Admonitio ad monachos; uit de regel van Basilius excerpten 

onder de titel De vita solitaria en De laude cellae 23; Eusebius van 

Emese, Homiliae ad monachos24; Johannes Climacus, Scala para- 

disi25. Van Origenes, in aanzien bij de Benedictijnen en de Cister- 

ciensers, werd slechts in Keulen, Marienfrede en Dusseldorf een 

enkele homilie gekopieerd. Van Dionysius de Areopagiet, regel- 

10 Augustinus: Hoei : LUB 46, 125 Luik : LUB 38, 48, 117 Keulen : 

KHA GB4 225 - - Diisseldorf : DLSB B 9. 

Hieronymus: Luik: LUB 155 Marienfrede: DLSB A 11 Diisseldorf: 

DLSB B 90. 

Johannes Chrysostomos: Hoei: LUB 124, 193, 197 Luik: LUB 151, 149, 

247 Dusseldorf : DLSB B 59, B 60 Marienfrede : DLSB B 58. 

Beda: Luik : LUB 73, 247 - - Keulen : KHA GB4 147, GBf 68 - - Marien 

frede : DLSB B 22, B 21. 

Nicolaas van Lyra: Hoei : LSB 6N7 Luik: LUB 204 Dusseldorf: 

DLSB B 100 Keulen : KHA GBf 67, GB4 41. Nicolaas van Lyra was als 

commentator van het Oude Testament zeer geliefd o.a. in Luik : LUB 148, 75, 216, 

355, 332, 217, 330, in Hohenbusch : KSB 39. 

20 Hoei : LSB 6F9 - - Luik : LUB 193 - - Keulen : KHA GB4 102 - - Diissel 

dorf : DLSB B 164. 

21 Hoei : LUB 84 - - Luik : LUB 115. 

22 Hoei : LSB 6M12 - - Keulen KHA GB4 21. 

23 Hoei : LUB 50 - - Keulen : KHA GB4 153, GB4 21, 166 - - Luik : LSB 6L18. 

24 Hoei : LUB 239 - - Luik : LSB 6H4 - - Keulen : KHA GB4 20. 

25 Hoei : LUB 50, 99 Luik : LUB 1 Schwarzenbroich : Darm. 347.


matig geraadpleegd door de scholastici, hebben we geen exemplaar 

gevonden in de bibliotheken van de Kruisbroeders. 

De Latijnse kerkvaders waren sterker vertegenwoordigd. Boven- 

aan stond Augustinus. Doch ook hier keuze. Slechts de Kruisbroe 

ders van Luik schonken aandacht aan zijn polemische geschriften,, 

maar niet voor het laatste kwart van de vijftiende eeuw. Te Hoei 

heeft men wel eens een exegetisch werk afgeschreven. Het waren 

echter de volgende boeken, die de Kruisbroeders van belang achtten 

: Confessiones2Q, Retractiones 27, De vera religione 28, De fide 

et symbolo 29, De Trinitate 30, Enchiridion 81, De doctrina christia- 

na82, De beata vita33, Soliloquia s\ Zijn preken werden nog hoger 

aangeslagen ; in Hoei b.v. bevatten zeker 16 handschriften een 

uitgebreide collectie hiervan85. 

De tweede Latijnse en voor de middeleeuwers nu en dan oosterse 

kerkvader, Hieronymus, was in de ogen van de Kruisbroeders een 

belangrijk geestelijk leidsman, maar ze werden niet zozeer door 

zijn werken als wel door zijn persoon en zijn leven geboeid. Het 

was voor hen niet genoeg, dat men in een van hun handschriften 

kon lezen over de Magnificentiae, de Miracula of over de dood 

van Hieronymus. Heel de eeuw door waren er Kruisbroeders, die 

steeds opnieuw het verhaal over zijn leven en dood aan hun mede- 

broeders wensten voor te houden. Nu eens was voor hen Cyrillus 

van Alexandria de auteur van dit verhaal, dan weer Eusebius, of 

een andere kerkvader. Dikwijls lieten zij de naam van de auteur 

weg36. 

De geschriften van Hieronymus zelf waren blijkbaar minder 

belangrijk. In Hoei schreef Walterus van Nijmegen veel van zijn 

2a Luik : LUB 115 - - Keulen : KHA GB8 149 - - Dusseldorf : DLSB B 10 - - 

Schwarzenbroich : Darm. 348. 

27 Luik : LUB 114 - - Dusseldorf : DLSB B 12 - - Schwarzenbroich : Darm. 348 

- - Namen : BKB 1127. 

28 Hoei : LUB 135, LSB 6H2 - - Luik : LUB 115. 

29 Luik : LUB 132, 48 - *- Keulen : KHA GB4 134 - - Luik : LUB 114. 

80 Dusseldorf : DLSB B 15 - - Luik : LUB 132 - - Keulen : KHA GB4 134. 

31 Hoei : LUB 84 - - Luik : LUB 115 - - Marienfrede : DLSB B 13 - - Dussel 


32 Hoei : LSB 6G8 - - Luik : LUB 157 - - Dusseldorf : DLSB B 12. 

38 Hoei : LUB 46-- Luik : LUB 48 - - Keulen : KHA GB4 41. 

34 Hoei : LUB 40bis - - Keulen : KHA GB4 164. 

30 Hoei : LUB 133, 235, 360, 380, 40bis, 46, 50, 112, 110, 115, 117, LSB 6F9, 

6F24, 6G19, 6H6, 6Gl. 

M Hoei: LSB 6H3, 6F19 - - Luik : LSB 6H8, 6L19 - - Keulen : KHA GB4 85, 

174, 84, 178, GB8 54 - - Dusseldorf : DLSB B 68 - - Marienfrede : DLSB C 12.


brieven over o.a. de correspondentie tussen Augustinus en Hiero- 

nymus, waarschijnlijk vanwege de inlichtingen over het leven van 

de laatste37. Uitgezonderd de reeds genoemde commentaren op 

bepaalde boeken van het Oude Testament, ontbreken veelal de 

exegetische werken. Te Luik en Diisseldorf werden er enkele 

gekopieerd na 1495. Een brief van Hieronymus was vooral geliefde 

lectuur, namelijk de Epistola ad Nepotianum de vita clericorum ef 

monachorum 38. 

Het onderzoek naar de geschriften van de overige kerkvaders 

geeft een soortgelijk resultaat. Van Gregorius de Grote waren 

vooral zijn Moralia super Job en zijn Regula pastoralis bekend. Zij 

werden gekopieerd te Hoei, Luik, Hohenbusch en Marienfrede. De 

laatste twee kloosters beschikten over zijn Dialogen 39. Pas tegen 

het einde van de vijftiende eeuw kregen de Kruisbroeders van Hoei 

en Namen belangstelling voor zijn brieven. Opvallend is, dat de 

Kruisbroeders van Keulen en Diisseldorf weinig waardering koes- 

terden voor deze kerkvader, die gedurende de Middeleeuwen een 

van de geliefde auteurs was. 

De in deze periode eveneens invloedrijke kerkvader Ambrosius, 

was in de ogen van de Kruisbroeders geen man van gezag. Van zijn 

exegetische werken werd een enkel overgeschreven. Alleen te Diis 

seldorf, maar pas tegen het einde van de vijftiende eeuw, werd aan 

zijn geschriften betreffende de moraal en de dogmatiek en aan zijn 

brieven meer waarde gehecht40. 

In tegenstelling tot de genoemde kerkvaders waren Cassianus en 

Caesarius van Aries mannen van autoriteit. Van de eerste, de 

adviseur voor de kloosterlingen in West-Europa, bevond zich het 

tractaat De institutes coenobiorum et de octo principalium vitiorum 

remediis in de Kruisbroederbibliotheken en van de tweede de 

Exhortatio ad monachos41. 

a7 Hoei: LUB 3, 156. 

38 Hoei : LSB 6M14, 6H19, LUB 3 - - Luik : LUB 258 - - Keulen : KHA GB4 

161. 

39 Hoei : LUB 120, 121, 147, LSB 6N8 - - Luik : LUB 2, 122, 123, 152, LSB 

6M9 - - Hohenbusch : KSB 51, 19 Schwarzenbroich : Darm. 533 Marien 

frede : DLSB C 12, B 207. 

40 Dusseldorf : DLSB B2 en 6. 

41 Hoei : LUB 50 - - Luik : LUB 151 - - Marienfrede : DLSB B 53 - - Diissel 

DLSB B 55 - - Keulen : KHA GB4 182.


De voorkeur van de vijftiende-eeuwse Kruisbroeders voor Augus- 

tinus valt sterk in het oog. Zijn theologische werken golden bij 

hen, zoals trouwens overal elders, als de handboeken bij uitstek. 

Het feit, dat zij de heilige bisschop als hun geestelijke vader be- 

schouwden, had hier ongetwijfeld grote invloed. Wanneer zij een 

van zijn geschriften voltooiden, voegden zij er altijd aan toe sancti 

Augusttni patris nostri. 

De keuze, die zij maakten uit de geschriften van de overige kerkvaders, 

was gebaseerd op het verlangen geestelijk voedsel voor hun 

monastiek leven te verwerven. Zij zochten naar hetgeen de kerk- 

vaders leerden over ontstaan en inrichting van het kloosterleven. 

Tot de polemische geschriften van de kerkvaders, noch tot hun 

wetenschappelijke verhandelingen op het gebied van de schriftverklaring 

of dogmatiek voelden de Kruisbroeders zich aangetrokken. 

Zij hadden iets gemeen met de Benedictijnen en de Cisterciensers 

van voor 1200. Deze kloosterlingen waren eveneens afkerig van 

polemische geschriften en zuiver wetenschappelijke verhandelingen. 

Ook zij neigden meer naar de commentaren op het Boek van de 

Psalmen, het Hooglied en de Boeken van de Profeten. In zoverre 

zetten de Kruisbroeders een monastieke traditie voort. Toch volg- 

den zij deze monniken niet in alle opzichten na. Zij hebben in 

mindere mate gesteund op de kerkvaders. Voor de oudere mon 

niken was Origenes een geliefd auteur. Bij de Kruisbroeders was 

dit niet het geval. Zij leefden enkele eeuwen later, en het zou 

vreemd zijn wanneer zij zich nog steeds voor dezelfde geschriften 

zouden geinteresseerd hebben. In die tussentijd zagen immers tal- 

rijke boeken het licht. De auteurs van deze boeken bouwden ofwel 

voort op de Bijbel en de kerkvaders, de zogenaamde monastieke 

methode, ofwel zij sloegen nieuwe wegen in, door de Bijbel en de 

kerkvaders naar het tweede plan te schuiven en de voorkeur te 

geven aan de scholastieke methode, waar het accent viel op het 

verstand en de dialectiek. In de veertiende eeuw echter brachten de 

scholastieken door hun excessen zichzelf en hun werk in diskrediet, 

anderen zochten toen als reactie hierop hun heil in de speculatieve 

mystiek ofwel in de zuivere ascese. De Kruisbroeders van de vijf- 

tiende eeuw stonden derhalve voor een uitgebreide en moeilijke 

keuze.

140 STUDIBN OVER DE OBSERVANTIE 

Naast de kerkvaders namen de auteurs uit de diverse klooster- 

orden een voorname plaats in, zoals Benedictijnen, Cisterciensers, 

Karthuizers, Victorijnen, Dominicanen en Franciscanen. 

De meest voorkomende auteurs zijn de volgende: 

1. Benedictijnen 

Benedictus, de Regula of excerpten hieruit42; Beda Venerabilis, 

Explicatio Apocalypsis, Expositio super septem epistolas canonicas, 

Expositio super Acta Apostolorum, Homiliae43; Petrus Damianus, 

Epistola ad Blancam comitissam de morte et circumstantiis eius, 

hetzij in zijn geheel, hetzij excerpten hieruit44; Honorius van 

Autun, Elucidarius, De cognitione verae vitae45; Smaragdus, Dyadema 

monachorum 46; Anselmus, Monologium, Prosologion, Cur 

Deus homo, Meditationes, De similitudinibus, De pace et concor- 

diaA\ 

2. Cisterciensers48 

Conradus van Ebernach, Exordium magnum ordinis Cisterciensis49; 

Willem van St. Thierry, Epistola ad fratres de monte Dei50 ; 

Bernard van Clairvaux, De gradibus humilitatis51, De gratia et 

libero arbitrio 52, De praecepto et dispensatione5S, De conscientia 5\ 

42 Luik : LSB 6G28, 6L18 - - Keulen : KHA GBf 90 - - Dusseldorf : DLSB 

B 68. 

43 Luik : LUB 73 - - Keulen : KHA GB4 147, GBf 20, 68 - - Marienfrede : 

DLSB B 73 - - Dusseldorf : DLSB B 22. 

44 Hoei: LSB 6F19, 6N19 Marienfrede : DLSB B 84 Dusseldorf : 

DLSB B 164. 

45 Keulen : KHA GB4 171, 194, 145, GBf 112 - - Hohenbusch : KSB 80 

Dusseldorf : DLSB B 22, 138. 

48 Hoei : LSB 6H13 - - Luik : LUB 157 - - Keulen : KHA GB8 132 - - Dus 

seldorf : DLSB B 64. 

47 Hoei : LSB 6G22, 6H19, 6M28 - - Luik : LSB 6H17 - - Keulen : KHA GBf 

155 Dusseldorf : DLSB B 90 - - Marienfrede : DLSB B 70 Hohenbusch : 

KSB 80. 

48 Zie in het bijzonder C. van Dal, Cistercienzer-Literatuur op Kruisheren- 

Boekerijen, in Citeaux in de Nederlanden, 1 (1956), p. 291-294. 

49 Hoei: LUB 227 - - Luik : LUB 200 - - Keulen : KHA GBf 77 - - Dussel 

dorf : DLSB C 41 - - Marienfrede : DLSB C 93. 

00 Luik : LSB 6G8 Hoei : LSB 6M15, 6G8 Hohenbusch : KSB 42. 

51 Hoei : LSB 6N7 - - Luik : LSB 6L18 - - Hohenbusch : KSB 75 - - Dussel 


52 Luik : LSB 6N1 - - Dusseldorf : DLSB B 155 Marienfrede : DLSB B 183. 

58 Hoei: LSB 6N8, LUB 84 - - Dusseldorf : DLSB B 10. 

54 Hoei : LSB 6F19 - - Keulen : KHA GB4, 21, GB8 96 - - Hohenbusch : KSB 

80 - - Marienfrede : DLSB B 129.


Stimulus amoris55, Arboris contemplationis56, De bonestate vitae57, 

Meditationes58, De professione monachorum 59, De verecundia adolescentium 

60, Speculum monachorum ei. Het aantal geschriften van 

Bernard van Clairvaux, dat de Kruisbroeders overschreven, evenaart 

het aantal van Augustinus. Zijn preken waren zeer geliefd. De ge- 

noemde traktaten blijken echter niet alle van de hand van Bernard 

van Clairvaux te zijn. Hoogstwaarschijnlijk was dit de Kruisbroe 

ders van de vijftiende eeuw niet bekend. 

Te Marienfrede en te Diisseldorf werden weinig traktaten van 

Cistercienser auteurs overgeschreven. Daarentegen te Hoei, Luik en 

Keulen des te meer, o.a. Caesarius van Heisterbach, Guerricus van 

Igny, Gerardus de Rivo, Gerardus van Luik, Johannes Soccus enz. 

3. Karthuizers 

Ludolf van Saksen, Vita Christi62; Jacob van Gruitrode, Specu 

lum praelatorum, subditorum, sacerdotum, secularium et huius 

mundi amatorum 63; Hendrik Egher van Kalkar, Speculum peccatorum 

ofwel Excitatorium monachale64, De exordio et de cursu 

ordinis Carthusiensis 65; Dionysius van Leeuwen (de Karthuizer), 

Exhortatorium novitiorum. Tegenover het groot aantal traktaten, 

dat Dionysius schreef, doet het aantal, voorkomend in de Kruisbroederlibraria, 

zeer pover aan 66. Meer dan elders werden te Luik 

en Keulen Karthuizer auteurs gekopieerd ; te Luik o.a. Hendrik 

van Hessen (alias van Altendorf), Bartholomew van Maastricht, 

Henricus Brunonis de Pyro, Adrianus Monet, Henricus van Coesfeld, 

Gerrit van Schiedam ; te Keulen : Oswald de Cordis, Bartho- 

55 (apocrief ?) Keulen : KHA GB4 174, GB8 96, 99. 

34 Keulen : KHA GB8 61, 87, 99. 

5T (apocrief ?) Hoei : BKB 2241 - - Beyenburg : KHA GB8 62 - - Marienfrede : 

DLSB B 153. 

58 Hoei : LSB 6L17 - - Luik : LSB 6Ml7b - - Keulen : KHA GB4 194, GB8 

195 Hohenbusch : KSB 88, 75. 

59 Keulen : KHA GB4 106, GB8 99. 

60 Hoei : LSB 6M15 - - Keulen : KHA GB4 94, GB8 100. 

61 Hoei : LSB 6N8, 6F19, 6G13, 6H10, BKB 2241 - - Keulen : KHA GB4 54, 

GB8 41, 55, 61, 195. 

82 Hoei : LUB 94, 108, 229, LSB 6M6 - - Keulen : KHA GB4 242, 54, 156, 166. 

w Hoei : BKB 2241, LSB 6H2 - - Luik : LSB 6F16 - - Keulen : KHA GB4 

155, 196 Diisseldorf : DLSB B 159. 

84 Hoei : LSB 6L17 Keulen : KHA GB8 77, GB4 100, 54 Beyenburg: 

KHA GB8 62 - - Hohenbusch : KSB 75 - - Doornik : BKB 1635. 

65 Luik : LSB 6G28 - - Keulen : KHA GB8 61, 76. 

99 Hoei : LUB 358, LSB 6N4, 6N16.


lomeus van Maastricht, Johannes van Brunswijk, Henricus van 

Kemenade, Theodorus Bollinck. Dit kan samenhahgen met het feit, 

dat in Luik en Keulen beroemde Karthuizerkloosters gevestigd 

war en. 

4. Victorijnen 

Richard van Sint Victor, De exterminatione mali et promotione 

boni67, De statu interioris hominis post lapsus68, De eruditione 

interioris hominis69, Benjamin minor et maior70; Hugo van Sint 

Victor, Emditio didascalica 7\ De operibus trium dierum 72, De in- 

stitutione novitiorum 73, Expositio in regulam B. Augustini74, De 

modo orandi75, Soliloquium de arrha animae 76, De laude carita- 

tis77. Daarnaast nog talrijke andere, die niet 20 bekend zijn of die 

op zijn naam gezet zijn. 

5. Dominicanen 

Albertus de Grote : behalve enkele philosophische werken wer- 

den vooral de volgende traktaten gekopieerd : De sacramento Eu- 

charistiae - De sacrificio missae 78, Paradisus animae 79, De adhae- 

rendo Deo 80, De laudibus B. Mariae Virginis81. De laatste drie 

traktaten zijn waarschijnlijk apocrief. Thomas van Aquino, Summa 

Theologica, geheel of gedeeltelijk 82, Super sententias Petri Lorn- 

87 Hoei : LUB 135 - - Luik : LSB 6F20. 

M Hoei : LUB 135, 358 - - Luik : LSB 6F20 - - Keulen : KHA GBf 11. 

69 Hoei : LUB 135 - - Luik : LSB 6F20 - - Keulen : KHA GBf 11 - - Dusseldorf 

: DLSB B 21. 

70 Hoei : LUB 135, 358 - - Keulen : KHA GBf 11. 

71 Luik : LUB 106 - - Keulen : KHA GBf 90 - - Dusseldorf : DLSB B 71. 

72 Keulen : KHA GB4 164 - - Marienfrede : DLSB B 73 - - Dusseldorf : DLSB 

B 71. 

73 Hoei : LSB 6F19, 6F24 - - Keulen : KHA GB4 156, GB8 150 . 

74 Keulen : KHA GB4 134, GB8 195 - - Marienfrede : DLSB B 70. 

75 Luik : LUB 106, LSB 6F8, 6N18. 

76 Hoei: LSB 6N2, 6H9 - - Luik : LSB 6Ml7b - - Keulen : KHA GB8 61 - - 

Marienfrede : DLSB B 75 - - Hohenbusch : KSB 16. 

77 Luik : LUB 106 - - Hohenbusch : KSB 75. 

78 Hoei : LUB 154 - - Keulen : KHA GB4 248 - - Dusseldorf : DLSB B 177. 

79 Hoei : LSB 6F22 - - Keulen : KHA GB4 85 - - Doornik : BKB 1635. 

80 Hoei : LSB 6M14 - - Keulen : KHA GB4 218 - - Dusseldorf : DLSB B2a 

- - Doornik : BKB 1635. 

81 Hoei : LUB 154 - - Dusseldorf : DLSB B 2a. 

82 Hoei : LUB 124, LSB 6G3 - - Luik : LUB 195 - - Keulen : KHA GBf 105, 

203 - - Dusseldorf : DLSB B 136 - - Namen : BKB 1590.


bardi, De corpore Christ/84, De divinis moribus85, De articulis 

fidei et de Sacramento ecclesiae86, De beatitudine aeternitatis87, De 

symbolo 88, De modo confitendi89, De veritate90. Vooral te Keulen 

en te Diisseldorf stond Thomas van Aquino in hoge ere. Dit hangt 

misschien samen met de richting van de Keulse universiteit, die 

steeds de via antiqua van Thomas van Aquino volgde. In de handschriften 

van het klooster Marienfrede werd slechts een enkel werk 

van Thomas van Aquino bewaard. Raymundus van Pennafort, Liber 

de officiis fratrum ordinis Praedicatorum 91; Humbertus van Ro 

mans, Super constitutiones et regulam divi Augustini commenta- 

ria92, De tribus essentialibus votis religionis93; Guilelmus Paraldus 

(Guillaume Peyraut), Summa de virtutibus et de vitiis 94, Liber eruditionis 

religiosorum 95 ; Jacobus de Voragine, Sermones 96; Hugo 

van Saint Cher, Speculum Ecclesiae97 ; Thomas van Cantimpre, 

Liber de apibus of Bonum universale (speciaal hieruit Miraculum 

de Udone 98) ; Johannes Nider, De reformatione status cenobitici, 

De conscientia, Manuale confessorum " ; Vincentius Ferrerius, De 

vita spiritual! 10°; Bartholomeus Pisani, Summa de casibus101 ; Jaco- 

83 Hoei : LUB 146, 143 - - Luik : LUB 144, 145 - - Hohenbusch : KSB 226. 

" Luik : LUB 263 - - Keulen : KHA GBf 178 - - Hohenbusch : KSB 74. 

85 Keulen KHA GBf 196 Dusseldorf : DLSB B 180 Keulen : KHA 

GB8 94. 

89 Keulen KHA GB4 142 - - Marienfrede : DLSB B 75 - - Dusseldorf : DLSB 

B 168, 180. 

87 Keulen KHA GB4 182, GBf 180 - - Dusseldorf : DLSB B 180. 

;8 Keulen KHA GBf 130 - - Dusseldorf : DLSB B 180. 

80 Keulen KHA GB4 194, 154, GB8 116 - - Dusseldorf: DLSB B 60. 

90 Keulen KHA GBf 150 - - Dusseldorf : DLSB B 137. 

91 Hoei : LSB 6G6 - - Luik : LUB 273 - - Keulen : KHA GB4 106. 

92 Hoei : LUB 129, LSB 6M7 - ~ Luik : LUB 130 - - Keulen : KHA GB4 225 

- - Dusseldorf : DLSB C 29. 

93 Luik : LUB 130 - - Keulen : KHA GBf 155, GB4 153, GB8 144 - - Marien 

frede : DLSB B 70. 

04 Hohenbusch : KSB 12, 15, 58 - - Keulen : KHA GBf 124. 

95 Keulen : KHA W4 - ~ Hohenbusch : KSB 42 - - Luik : LUB 338. 

06 Hoei : LUB 159 - - Luik : LUB 87, 96 - - Hohenbusch : KSB 83 - - Keulen : 

GBf 86 - - Marienfrede : DLSB B 139, Berlin, Off. Wiss. Bibl., Kat. V 768. 

97 Luik : LSB 6K4 - - Dusseldorf : DLSB B 194 - - Keulen : KHA GB4 248. 

98 Hoei : LSB 6F23 - - Luik : LSB 6G28 - - Keulen : KHA GB8 126, 62, 76, 

GBf 86 - - Marienfrede : DLSB B 139, Berlin, Off. Wiss. Bibl., Kat. V. 768. 

00 Hoei : LSB 6F2, 6G22 Luik : LSB 6G25 - - Keulen : KHA GBf 67, 

GB4 156 Marienfrede : DLSB B 104, B 163 Hohenbusch : KSB 67 - - 

Doornik : BKB 2171. 

100 Hoei : LUB 358, 6G22, 6N4 - - Keulen : KHA GB8 94. 

101 Marienfrede : DLSB B 107 - - Dusseldorf : DLSB B 107b - - Hohenbusch :: 

KSB 56.


bus van Lausanne, Sermones de sanctis W2; Nicolaus Trivet, Exposi- 

tio super regulam Beati Augustini108; Johannes Utenhove, De statu 

feligioso 1

DE BIBLIOTHEKEN !45 

gekopieerd 113. Wat betreft de overige Franciscaanse auteurs weken 

de Kruisbroeders in hun belangstelling van elkaar af. De Sermones 

van Bernardinus van Siena vindt men in Luik en Keulen 114. De 

veel verspreide werken van David van Augsburg, namelijk De exterioris 

et interioris hominis compositione en De septem processibus 

religiosi status werden alleen te Hoei en Keulen afgeschreven 115, 

en van Conradus van Saksen Speculum Beatae Mariae Virginis te 

Hoei, Luik en Marienfrede116. Henricus van Erp was eveneens 

bekend. Te Hoei stond zijn Scala amoris} te Keulen een gedeelte 

hieruit In dit klooster en in dat van Namen schreef men enkele 

van zijn preken over 117. Opmerkelijk is, dat de Kruisbroeders van 

Luik meermalen het omstreden traktaat Arbor vitae crucifixae van 

Hubertinus van Casale, hetzij in zijn geheel, hetzij gedeeltelijk 

overschreven118. Tenslotte bevonden zich te Keulen enkele geschriften 

van Johannes Guallensis, namelijk Ordinarium vitae religiosae 

en Manipulus florum 119. 

7. Augustijnen 

Jordanus van Saksen, De vitis fratrum eius ordinis libri IV120, 

Sermones et Postillae in evangelia dominicales, Sermones de 

sanctis 122, Postillationes in librum psalmorum 123; Jacobus van Vitry, 

Vita B. Mariae Oignies124, De arte praedicandi125; Hermanus van 

Schildesche, Speculum sacerdotum 126; Hugo van Fouilly, De claustro 

animae 127. De geschriften van Hermanus van Schildesche wer 

den voornamelijk in de Rijnlandse kloosters overgeschreven. 

- F°-? ■' xLcSn 5i1? ~ " Keulen : KHA GB4 154 - " Hohenbusch : KSB 74. 

1H Luik : LSB 6H8 - - Keulen : KHA GB4 34. 

GB8 ?9? : LSB 6Fl9' 6G13> 6N2' 6N8> BKB 2Ul ~ ~ Keulen ' KHA GB4 245' 

2 S°d ! Tc^ L^ 6i^2 i' 6Nl° " " Lik Luik : LSB 6M 6M9 " ~ Marienfrede : DLSB B 39. 

n8 V? If? 6K? " " Keukn : KHA GB4 118' GB8 89 " " Namen • BKB 1086. 

18 Luik : LUB 236, 356, LSB 6G20, 6L18, 6Nl. 

^1 ?°? : LUB 190 " - Keulen : KHA GB4 152, 164, 152, GBf 168. 

m J-^ : ^FB l91 ~ ~ Keulen : KHA GBf 112 " " Beyenburg : DLSB C 30. 

Luik: LUB 211 - - Keulen : KHA GB4 168 - - Marienfrede : DLSB B 94a. 

~ Keulen : KHA GB4 159 ; GB4 94b - - Marienfrede : DLSB B 94b 

1- Keulen : KHA GB4 72a, 72b, 78. 

124 Hoei: LUB 135. 

125 Keulen : KHA GBf 181, GB4 70. 

06 

127 Hoei: LSB 6M12 - - Hohenbusch : KSB 70 - - Marienfrede : DLSB B 70 

- - Dusseldorf : DLSB B 71.

!46 STUDIfiN OVER DE OBSERVANTIE 

8. Groenendaal 

Voor de alombekende schrijver en mysticus van Groenendaal,. 

Johannes Ruusbroec, hadden de Kruisbroeders geen speciale voorliefde, 

waarschijnlijk het tegendeel. Slechts in Luik en in Keulen 

werden enkele kleine werkjes en een gedeelte uit Van den XII 

dogheden overgeschreven. Het laatste werk blijkt niet van Ruus 

broec te zijn 128. Meer gewaardeerd waren de geschriften van een 

van zijn leerlingen, Johannes van Schoonhoven. Diens Epistolae de 

passione D. N. Jesu Christi werden meermalen te Hoei, Luik en 

Keulen gekopieerd129. 

9. De Moderne Devoten 

Geert Grote, Contra focaristas130 en een groot aantal brieven131;: 

Gerard Zerbolt van Zutphen, De spiritualibus ascensionibus132, De 

reformatione virium animae, Scriptum pro quodam inordinate 

gradus ecclesiasticos et praedicationis officium affectante134. Het 

eerst genoemde werk van deze auteur kwam voor te Hoei, Luik, 

Marienfrede en Keulen (zelfs zeven maal), het tweede in Hoei 

(drie maal) en in Keulen. Thomas van Kempen, De imitatione 

Christi135, Dialogus novitiorum136, Libellus de disciplina claustralium 

137, Soliloquium animae138, Alphabeticum monachi139. Deze 

128 Luik : LSB 6M20, 6N17 - - Keulen : KHA GB4 153, GB8 53, 55. Voor het 

traktaat Van den XII dogheden, zie St. Axters, Geschiedenis van de vroomheid in 

de Nederlanden, dl. 2, p. 331-339. 

129 Hoei : LSB 6G8, 6L17 - - Luik : LSB 6G28 - - Keulen : KHA GB8 110, 

149, GB4 242. 

130 Hoei : LSB 6B17 - - Luik : LUB 263, 299, LSB 6G21, 6G28 - - Hohenbusch : 

KSB 80 - - Diisseldorf : DLSB B 180 - - Marienfrede : DLSB B 83. 

131 Hoei : LSB 6B17, 6L17, 6M17, 6F9 - - Luik : LUB 263, 299, 191, LSB 

6L18, 6M13 - - Keulen : KHA GBf 75, GB8 96, 126, 55, 60 - - Marienfrede : 

DLSB B83. 

132 Hoei : LSB 6M22 - - Luik : LSB 6M10 - - Keulen : KHA GB8 61, 83, 113, 

145, 155, 195 - - Marienfrede : DLSB B 129. 

133 Hoei : LSB 6G13, 6L17, 6N8 - - Luik : LSB 6M13 - - Keulen : HKA GB8 

155 - - Marienfrede : DLSB B 163. 

134 Hoei : LSB 6B17, 6H3, 6G13 - - Keulen : KHA GBf 196. 

135 Hoei : LSB 6F9, 6M21, 6M12 - - Luik : LSB 6G4, 6N18 Keulen : KHA 

GB8 40, 41, 116, 126, 122 - - Beyenburg : KHA GB8 62 - - Dusseldorf : DLSB 

B 171. 

138 Hoei : LSB 6H12 - - Luik : LSB 6L23 - - Keulen : KHA GB4 134. 

137 Hoei : LSB 6K21,27 - - Luik : LSB 6M17. 

138 Hoei : LSB 6M21 Keulen : KHA GB8 40. 

139 Hoei : BKB 2241 - - Keulen : KHA GB8 58, 249.

DE BIBLIOTHEKEN l47 

traktaten werden voornamelijk te Hoei, Luik en Keulen gekopieerd 

en vrijwel niet in Marienfrede en Dusseldorf. 

10. Seculiere geestelijkheid en leken 

Boethius, De consolatione philosophiae ; Isidorus van Sevilla 

Synonymorum libri ; Johannes Gerson, Opus tripartitum, de 

decent preceptis, de confessione, de scientia mortis. Voor de 

Kruisbroeders was Johannes Gerson een man van gezag. Niet alleen 

werd bovengenoemd werk in enkele kloosters twee tot driemaal 

overgeschreven, maar men treft nog andere werken van hem aan 

o.a.Jractatus pro devotis simplicibus "3, De pusillanimitate "* De 

laude scnptomm "5. In Keulen alleen al bevonden zich ongeveer 

25 traktaten van Johannes Gerson in de bibliotheek. Petrus d'Ailly, 

Prefatio super septem psalmos poenitentiales146; Petrus van Blois' 

Compendium super Job , Epistolae "8; Henricus van Langenstein^ 

De dtscretione spirhuum u\ De horis canonicis150, Epistola pads1W 

Speculum animae 152. De laatste auteur was alleen in de Rijnlandse 

kloosters bekend. Johannes Buridan (van Bethune), Quaestiones 

super Ubros Aristotelis163. Johannes Buridan werd alleen te Hoei 

bestudeerd. Zijn Quaestiones waren kennelijk de handboeken. 

Naar aanleiding van de keuze, die de Kruisbroeders maakten uit 

de commentaren op de H. Schrift en uit de geschriften van de 

GBf 12 " ~ 

53 : KHA GB4 54 - - Marien- 

Luik : LUB 263, LSB 6F8, 6N17 - - Keulen : KHA GBf 90, GB8 84 - - 

ti * ^LSB/^0" Ho/lsB^. ^ ^ * ^ 

2 Hoei: LUB 338 - - Keulen : KHA GBf 90. 

u. lmk} l LI£j2a63 " Keulen : KHA GB4 1Q0 - - Dusseldorf : DLSB B 64 

Keulen : KHA GB4 215 - - Hohenbusch : KSB 73 

- Hoei- LSR fflir ~ MfeefreTdc^ DLSB B *> Be^n R°Se 768' 

148 2 ' a* f^19 ~ " Lulk : LSB 6G21 " - Keulen : KHA GBf 72. 

S/BTsf 

146 Keulen : KHA GB4 124, 154, GBf 72 

150 Keulen : KHA GB4 154, 155, 174 

^Keulen: KHA GBf 72 - - Hohenbusch: KSB 80 - - Dusseldorf: DLSB 

152 Keulen : KHA GB4 124, GBf 72. 

158 Hoei: LUB 114, 116, 44, LSB 6N12.

l48 STUDISN OVER DE OBSERVANTIE 

kerkvaders is betoogd, dat zij de traditie van de oude monniken 

orden voortzetten, hoewel niet in alle opzichten. Het onderzoek 

naar de voorkeur van de Kruisbroeders ten aanzien van de Libri, 

die het iicht zagen sinds de vaders, bevestigt en versterkt deze 

mening. Immers, het blijkt, dat juist de auteurs, die de monniken 

van de oudere orden de weg gewezen hebben, bij de Kruisbroeders 

eveneens hoog stonden aangeschreven. Onder al de genoemde au 

teurs namen zij een belangrijke plaats in, Bernard van Clairvaux 

in het bijzonder, die tegenover het intellectualisme van zijn dagen 

trouw aan de bijbel en de vaders bleef en een voorvechter van het 

traditionele monastieke leven was. 

Het was niet alleen die trouw aan de bijbel en de kerkvaders, 

die de Kruisbroeders in de oudere monnikenorden bewonderden, het 

was voorzeker ook hun eerbied voor het monastieke leven, hun 

ontzag en hoogachting voor de sacramenten en meer speciaal voor 

de biecht, de eucharistie en het priesterschap. Het was vervolgens 

ook hun gehechtheid aan bepaalde literaire genres : de brieven, de 

hagiographie, de sermones en de florilegia. 

De eerbied van de Kruisbroeders voor het kloosterleven is te 

bespeuren in de talrijke traktaten hierover. Het valt op, dat zij er 

op uit waren niet alleen van hun eigen orde, maar ook van ieder 

andere orde de oorsprong te leren kennen, het leven, de regel en 

de brieven van de stichters, de stichting en uitgroei van de orde, 

de inrichting van het kloosterleven, de levensbeschrijvingen van de 

eerste navolgers van de stichters. De commentaren op de regel van 

hun vader Augustinus kopieerden de Kruisbroeders steeds opnieuw. 

Naast deze oorsprongsverhalen zijn in de handschriften van Hoei 

ca. 60 traktaten over het kloosterleven te vinden, in die van Luik 

ca. 30 en in die van Keulen ca. 60. De auteurs van deze traktaten 

werden niet geregeld met naam vermeld. 

Van hun geloof in de sacramenten, de biecht, de eucharistie en 

het priesterschap getuigt eveneens het aantal traktaten, dat de 

Kruisbroeders in hun handschriften opnamen : over de biecht te 

Hoei ca. 19, te Luik ca. 17, te Keulen ca. 20 ; over de eucharistie 

en het priesterschap te Hoei ca. 20, te Luik ca. 12 en te Keulen 

ca. 33. 

De literaire genres, waarnaar de voorkeur van de Benedictijnen 

en de Cisterciensers uitging, waren bij de Kruisbroeders zeer geliefd.

DE BIBLJOTHEKEN 149 

In hun handschriften treft men voortdurend een aantal brieven 

aan, o.a. van Petrus Damianus, Anselmus, Hildegardis, Eusebius, 

Cyrillus, Cyprianus, Ambrosius, Hieronymus, Augustinus, Johannes 

van Limoges, Willem van Sint Thierry, Bernard van Clairvaux, 

Johannes van Schoonhoven, Petrus van Blois, Petrus Alfonsi, Henricus 

van Langenstein, Geert Grote, Johannes Brugman.' Vele 

andere auteurs zijn aan deze lijst van namen nog toe te voegen. 

Maar het is toch vooral de preekvorm, die de Kruisbroeders aansprak. 

Talrijk zijn de collecties preken, die zij kopieerden, o.a. van 

de kerkvaders Johannes Chrysostomos, Johannes Climacus, Beda, 

Augustinus; van de Cisterciensers: Caesarius van Heisterbach, 

Guerricus van Igny, Nicolaus van Clairvaux, Johannes Soccus ; van 

de Karthuizers : Hendrik van Coesfeld, Johannes Herolt, Henricus 

van Hessen, Theodorus Bollick ; van de Dominicanen : Albertus 

Magnus, Antonius van Parma, Jacobus van Lausanne, Jacobus de 

Voragine; van de Augustijnen : Jacobus van Vitry, Jordanus van 

Saksen ; verder nog van Hugo van Sint Victor, Johannes Gerson, 

Bernardinus van Siena, Conradus van Saksen en Henricus van Erp. 

Daarnaast zijn er een aantal collecties, waarvan de Kruisbroeders 

de auteurs niet vermeldden. Al deze preken zullen zij ten dienste 

van hun eigen prediking gebruikt hebben. 

Hagiographieen verzamelden zij in mindere mate; een ruim 

aantal betrof de stichters van de kloosterorden en kloosterlingen. 

Maar het samenstellen of overnemen van Florilegia en Auctoritates, 

verzamelingen van citaten uit de geschriften van kerkvaders, heiligen 

en geleerden, was voor de Kruisbroeders een geliefkoosde 

bezigheid. Onder diverse titels komen zij voor : Florilegia Sancti 

Augustini, Auctoritates patrum, Auctoritates sanctorum hominuni, 

Auctoritates diversorum doctorum, Manipulus curatorum, Excerpta 

patribus enz. enz. Eens te meer duidt dit aan in welke auteurs de 

Kruisbroeders mannen van autoriteit zagen. De Florilegia of Flores 

Sancti Augustini treft men herhaaldelijk aan. 

Uit het feit, dat de Kruisbroeders van de vijftiende eeuw de 

Benedictijnen en de Cisterciensers van voor 1200 in hun keuze van 

bronnen, onderwerpen en literaire genres navolgden, is ten dele 

verklaarbaar, waarom zij zich zo aangetrokken voelden tot de ge 

schriften van Richard en Hugo van Sint Victor. Deze twee auteurs 

continueerden de monastieke traditie en bleven voortbouwen op


Augustinus, Bernard van Clairvaux, Isidorus van Sevilla en Rabanus 

Maurus, auteurs, die in het leven van de Kruisbroeders een belang- 

rijke plaats innamen. 

De tweede reden, waarom de Kruisbroeders gaarne de traktaten 

van de Victorijnen lazen, was wel dat deze auteurs zich evenals 

Bernard van Clairvaux bleven verzetten tegen de intellectualistische 

methode o.a. van Abelardus en Petrus Lombardus. Deze laatste 

twee auteurs waren zo goed als niet vertegenwoordigd in de Kruis- 

broederlibraria. De Kruisbroeders van de vijftiende eeuw waren 

afkerig van ieder intellectualisme. Reeds is er op gewezen, dat zij 

geen polemische brieven van de kerkvaders kopieerden ; tegenover 

de Quaestiones, de Disputationes en de Quodlibeta van de laat- 

scholastieken stonden zij even afwijzend. Pas op het einde van de 

vijftiende eeuw, toen de prior-generaal Nicolaas van Haarlem 

er voor ging ijveren, dat de Kruisbroeders meer aan de universiteiten 

studeerden, legden dezen zich er op toe dergelijke werken te 

kopieren en te bestuderen. 

Zij stonden in hun afkeer van het intellectualisme niet alleen. 

De Moderne Devoten en seculiere priesters zoals Petrus d'Ailly en 

Johannes Gerson waren op het einde van de veertiende eeuw de- 

zelfde opvatting toegedaan. Het was een reactie tegen de laatscholastieken, 

die gedurende de veertiende eeuw door allerlei 

excessen hun theologie in diskrediet brachten. De reactie was echter 

niet identiek. Zowel de Moderne Devoten als de genoemde secu 

liere priesters keerden terug tot de bijbel en de kerkvaders als de 

eerste bronnen voor hun geestelijk leven, maar de laatsten inspireer- 

den zich ook op Richard en Hugo van Sint Victor en de grote 

scholastieken, Albertus de Grote en Thomas van Aquino. 

De inspiratie-bronnen van de Kruisbroeders kwamen overeen met 

die van Petrus d'Ailly en Johannes Gerson. Evenals deze auteurs 

hadden de Kruisbroeders niet alleen een voorkeur voor de vaders, 

maar ook voor de Victorijnen en de grote scholastieken, en vanzelf- 

sprekend eveneens voor de twee genoemde seculiere auteurs en in 

het bijzonder voor Johannes Gerson. Hun inspiratie-bronnen waren 

van uitgebreider omvang dan die van de Moderne Devoten. De 

Victorijnen b.v. vonden geen weerklank bij de Moderne Devoten. 

Met de seculiere auteurs Petrus d'Ailly en Johannes Gerson en 

eveneens met de Moderne Devoten stemden de Kruisbroeders over-


€en in hun afkeer van de mystiek. Uitgezonderd enkele hoofdstukken 

uit het Horologium van Suso, werden de traktaten van de 

Duitse mystieken niet door de Kruisbroeders gekopieerd, ook niet 

in de Rijnlandse kloosters, waar zij toch zeker op de hoogte waren 

van het bestaan van de geschriften van deze auteurs. Evenzo was 

het gesteld met de werken van Johannes Ruusbroec ; slechts enkele 

hoofdstukken namen de Kruisbroeders over, ofschoon deze mysticus 

toch zeker geen onbekende in de Zuidnederlandse kloosters was. 

De afkeer van de mystiek is waarschijnlijk ook een verklaring, 

waarom in de verzamelingen van handschriften, afkomstig van de 

Kruisbroederkloosters, het traktaat Vestis Nuptialis, van de hand 

van de Kruisbroeder Petrus Pincharius, 1364-1382, ontbreekt. Er 

bestaat slechts een gedrukte editie uit het jaar 1639. Men kan moeilijk 

veronderstellen, dat de Kruisbroeders na 1639 de geschreven 

teksten hebben vernietigd. Andere boeken zijn eveneens in druk 

verschenen en toch niet vernietigd. Indien de Kruisbroeders zich in 

de vijftiende eeuw aangetrokken voelden door zijn speculatieve 

beschouwingen, hadden zij niet nagelaten dit traktaat meermalen 

te kopieren. De boeken of traktaten, die niet aanwezig zijn in bibliotheken, 

spreken dikwijls een even duidelijke taal als die wel 

aanwezig zijn. 

Zo brengen de handschriften van de Kruisbroeders voldoende 

aan het licht, dat deze kloosterlingen een afkeer hadden van 

het intellectualisme en de mystiek van de veertiende eeuw en zich 

meer wensten te bezinnen op een sacramenteel-ascetisch leven. Er 

waren niet alleen traktaten over de biecht en de eucharistie in de 

handschriften opgenomen, maar ook traktaten over alle sacramenten 

te zamen. Een groot deel van de geschriften, die in de voorafgaande 

bladzijden zijn opgenoemd, is ascetisch van aard. Hieraan 

kunnen een aantal anonieme traktaten van hetzelfde gehalte toegevoegd 

worden. De onderwerpen hiervan waren : de deugden, 

zoals het geduld, de nederigheid ; het geweten ; de ondeugden ; de 

tien geboden ; de kunst om te sterven ; de uitersten van de mens, 

de vlucht uit de wereld, het Onze Vader, het koorgebed, het lijden 

van Jezus Christus en Maria. Het zijn de onderwerpen, waarvan de 

geestelijke schrijvers gedurende de vijftiende eeuw, dikwijls uit 

wantrouwen tegen het intellectualisme en de mystiek, zonder ophouden 

alle aspecten belichtten. De Kruisbroeders stonden, wie de


auteurs ook waren, onder invloed van deze vijftiende-eeuwse waar- 

dering van de ascese. Zij waren mensen van hun tijd. 

Er waren echter geestelijke auteurs, zoals Johannes Gerson, die 

voor de beoefening van de ascese het kloosterleven niet meer de 

meest geschikte staat van leven achtten. Hoewel onder hun invloed 

staande, kozen de Kruisbroeders toch voor de kloosterlijke staat. 

Zij hebben vanaf het begin van de vijftiende eeuw in deze levens- 

staat willen volharden. De bepalingen of definities van hun generale 

kapittels stellen dit duidelijk in het licht, doch ook hun libraria 

getuigen van hun liefde voor het kloosterleven en de monastieke 

traditie.

Hoofdstuk VII 

DE KRUISBROEDERS EN DE MODERNE DEVOTEN 

Bijna iedere historicus, die de observantie-beweging binnen de 

orde van de Kruisbroeders gedurende de vijftiende eeuw heeft vermeld, 

schreef deze toe aan de invloed, die uitging van de Moderne 

Devoten, de Broeders van het Gemene Leven en de Reguliere 

Kanunniken van Windesheim. In 1906 schreef Schoengen, dat de 

invloed van de fraterschool te Deventer in ieder archief van Nederland 

en het Rijnland viel aan te tonen. De verklaring hiervoor vonJ 

hij in de toeleg van de Broeders de jongelui, die in hun huizen werden 

opgevoed, in observante kloosters onder te brengen. Volgens 

Johannes Busch, aldus Schoengen, waren het vooral de kloosters 

van de Reguliere Kanunniken, Benedictijnen (de congregatie van 

Bursfeld), Karthuizers, Kruisbroeders en Cisterciensers, die door 

kwekelingen van de Broeders werden bevolkt. ,,Betrekkelijk de 

Kmisheren met hun hoofdklooster te Huy bij Luik wil ik nog even 

aanstippen, dat hunne kostbare bibliotheek op de meest frappante 

wijze de waarheid van het bericht van Johannus Busch bevestigt. 

De colophons van talrijke boeken wijzen Noord-Nederlanders als 

schrijvers en tevens als leerlingen der school van Deventer aan." * 

Niet alleen Johannes Busch, maar ook Thomas van Kempen 

heeft het toetreden van leerlingen uit Zwolle bij de Kruisbroeders 

vermeld in zijn biografie van de beroemde rector van Zwolle, Jan 

Cele, gestorven in 1417. ,,Welke orde, beroemd door leven en naam, 

heeft niet uit zijn leerlingen kloosterlingen gehad. Vooral echter 

de Regiilieren met de Kruisbroeders en Cisterciensers verkregen uit. 

zijn leerlingen niet weinig leraren voor hun orde ; enkelen van hen 

J M Schoengen, De oorkonden uit het archief van het Fraterhuis te Zwolle, in. 

Nederlandsch Archievenblad, 15 (1906-1907), p. 33.


werden vanwege hun deugdzaamheid tot oversten van de kloosters 

en tot rectoren van de kerken benoemd" 2. 

Nu stelden de Broeders van het Gemene Leven met hun opvoeding 

en onderwijs zich tot doel jongens op te leiden voor het priesterschap. 

Niet alleen naar de kloosters van de Kruisbroeders, maar 

ook naar die van andere orden zonden zij hun leerlingen. 

Van de kant van de Kruisbroeders is er echter een bijzondere 

bevestiging hiervan. Op 24 September 1424 schreef hun prior-generaal 

Helmicus Amoris een getuigenis over de levenswijze in de 

huizen van de Broeders. Hieraan voegde hij het volgende toe : 

,,En daar niet alleen ik maar ook zeer veel van mijn medebroeders 

reeds sedert lang bekend zijn met het deugdzame en prijzenswaardige 

leven in sommige huizen van die staat en inrichting, bijzonder 

in het klerkenhuis te Widenbach binnen Keulen, in het Heer- 

Florishuis te Deventer en het klerkenhuis te Zwolle in het bisdom 

Utrecht, leg ik deze getuigenis van de waarheid af, ... Aan zeer 

vele kloosters van onze orde, waar men met Gods genade in de 

onderhouding van de observantie aan de dienst van de Heer zich 

toewijdt, werden uit genoemde huizen voortdurend personen van 

goede wil geleverd, die van genoemde priesters en geestelijken de 

eerste stoot tot een beter leven hebben ontvangen ; daarom wil ik 

bij alle Christenen hen aanbevelen en wens van harte, dat zij lang 

mogen stand houden en God de Heer in vrede dienen." 3 

Een bijzonder contact was er tussen de Kruisbroeders te Keulen 

en de Broeders van het Gemene Leven. Fraterheren uit Osnabriick 

schonken tussen 1430 en 1445 diverse zelf gekopieerde handschrif- 

ten aan de Kruisbroeders van Keulen4. Enkele scriptores onder de 

Keulse Kruisbroeders vermeldden van zichzelf, dat zij leerlingen 

war en van de Deventerse of Zwolse school5. Het war en ook de 

Keulse Kruisbroeders, die in Osterberg het huis van de Broeders 

van het Gemene Leven overnamen om daar een klooster te stichten 

G. Het is best mogelijk, dat dit contact ontstaan is in Keulen 

2 Thomae Hemerken a Kempis, Opera omnia, 8 Bde., herausg. van M. J. Pohl, 

Freiburg i.Breisgau 1910-1922. Bd. 7, p. 510. 

3 Oorkonden van de Broeders van het Gemene Leven, uitg. en vertaald door J. H. 

Hofman, in Archief voor de geschiedenis van het Aartsb'tsdom Utrecht, 2 (1875), 

p. 272-275. 

4 R. Haass, Devotio moderna in der Stadt Koln im 15. und 16. Jahrhundert, in 

Veroffentlichungen des Kolnischen Geschichtsvereins, 25 (I960), p. 146. 

5 Zie Clairlieu, 11 (1953), p. 38, n. 12. 

4 Haass, Die Kreuzherren, p. 78 ; Van de Pasch, Definities, anno 1428.

DE MODERNE DEVOTEN 155 

zelf, waar de Broeders van het Gemene Leven ook een huis hadden 

en in Keulen vroegere medeleerlingen van Zwolle en Deventer 

ontmoet hebben. Dit Keulse huis werd als eerste genoemd in de 

getuigenis, die Helmicus Amoris in 1424 aflegde ten gunste van de 

Broeders. Juist de Keulse Broeders kunnen vanwege de goede relatie 

de prior-generaal om een getuigenis verzocht hebben. 

Haass veronderstelde, dat Helmicus Amoris de Broeders van het 

Gemene Leven te Keulen heeft leren kennen tijdens een visitatie 

aan het Kruisbroederklooster aldaar. Het is hem ontgaan, dat de 

betrekkingen tussen Helmicus Amoris en de eerste Broeders van het 

Gemene Leven zeer nauw waren, namelijk dat Helmicus Amoris 

een oudere broer van Gerard Zerbolt van Zutphen was. En het is 

best mogelijk, dat Helmicus Amoris in het Kruisbroederklooster te 

Keulen is ingetreden. Immers, het oudst gedateerde handschrift van 

Gerard Zerbolt, De spiritualibus ascensionibus, stamt van het 

Kruisbroederklooster te Keulen, uit het jaar 1400, twee jaar na 

de dood van de schrijver7. Bovendien geven twee Keulse handschriften 

de naam Helmicus, eenmaal als scriptor, de andere maal 

als auteur 8. Er was geen tweede Kruisbroeder met de voornaam 

Helmicus. 

In Bentlage traden circa 1445 vijf of zes of misschien meer leerlingen 

van de Broeders van Deventer in 9. De later zo beroemde 

humanist Gerardus Geldenhouwer Noviomagus werd als jongeman 

door de Broeders van Deventer aangeraden in te treden bij de 

Kruisbroeders van Asperen. Vandaar werd hij naar Leuven gezonden 

om zijn studies verder te voltooien 10. 

Te Hoei waren zeker twee leerlingen uit Deventer, namelijk 

Heynricus Jansz. van Haemstede en Hermannus van Arnhem11. 

Daar te Hoei meestal meer Kruisbroeders woonden, die afkomstig 

waren uit de steden van Westelijk Noord-Nederland, zal de opmer- 

T Van Rooy, Gerard Zerbolt, p. 277 en 291. 

8 In een handschrift te Keulen (Hist. Arch. GB4 168) geven twee scriptores hun 

naam, namelijk: Johannes Zelandrinus, senex, eens kapelaan in Lyskirchen, en 

Helmicus, zijn opvolger, die het handschrift voltooide. Geen van beide namen komt 

voor in : Th. Paas, Die Pfarre St. Maria-Lyskirchen zu Koln in ihrer geschichtlichen 

Entwtcklung, Koln 1932, noch in de archiefstukken van het Hist. Archiv des 

Erzbistums Koln. In een handschrift te Keulen (Hist. Arch. GBf 69) wordt een 

Helmicus als samensteller van een Expositio in proverbia Salomonis genoemd 

Weiss, Die Kreuzherren, p. 129. 

10 O. Hendriks, Gerardus Geldenhouwer Noviomagus, in Studia Catholica 31 


king van Schoengen veeleer van toepassing zijn op de Kruisbroeders 

van Luik, daar dezen over het algemeen geboren zijn in Oostneder- 

landse steden. 

In de bibliotheken van de Kruisbroederkloosters stonden nog al 

wat traktaten, samengesteld door de Moderne Devoten, o.a. die van 

Gerard Zerbolt van Zutphen, de handboeken bij uitstek van de 

Moderne Devoten. De hervormingsgezinde Kruisbroeders kwamen 

veelal uit het invloedsgebied van deze Moderne Devoten : Noord- 

en Zuid-Nederland, het Rijnland en Westfalen en zelfs uit steden, 

waar de Broeders van het Gemene Leven zich gevestigd hadden. 

De mogelijkheid voor de Broeders van het Gemene Leven om 

invloed uit te oefenen en voor de Kruisbroeders om die te onder- 

gaan was dus zeer ruim. Mag nu hieruit geconcludeerd worden, dat 

die invloed er ook geweest is ? Men mag alleen van zo'n invloed 

spreken, wanneer de personen uit de huizen van de Broeders van 

het Gemene Leven en hun leerlingen ook hun idealen en hun 

levenswijze overbrachten op de Kruisbroeders. 

Er zijn echter vooreerst wezenlijke verschillen aan te tonen in 

de levenswijze van de Broeders van het Gemene Leven en die van 

de Kruisbroeders. Voor de laatsten lag het hoogtepunt van hun 

geestelijk leven in het gezamenlijk bidden van het officium divi- 

num. De verzorging van de liturgie was hun eerste taak. De beslui- 

ten van bijna elk kapittel uit de vijftiende eeuw leggen hiervan 

getuigenis af. Bij Geerte Grote en zijn volgelingen kwam de liturgie 

op de tweede plaats, hoewel zij deze toch niet geheel verwaar- 

loosden 12. 

De Moderne Devoten gaven de voorkeur aan een leven van af- 

zondering ; voortdurend werd hun voorgehouden zich uit de wereld 

terug te trekken. De Kruisbroeders werkten buiten hun kloosters in 

parochies en ziekenhuizen, die gei'ncorporeerd waren, ook in het 

begin van de vijftiende eeuw. Nooit namen de generate kapittels 

hiertegen een afwijzende houding aan, ofschoon juist in de vijf 

tiende eeuw de kapittelvaders niet terugdeinsden voor harde maat- 

regelen, als zij meenden, dat de Kruisbroeders zich voor iets in- 

spanden, dat in strijd was met hun opvattingen van het klooster- 

leven. 

12 F. Vandenbroucke, Cube liturgique et priere intime dans le monach'tsme au 

moyen age, in La Maison Dieu, 69 (1962), p. 56-66.


De Kruisbroeders kenden niet de methode van de Broeders van 

het Gemene Leven om het ascetisch leven onder elkaar te bevorderen 

en te bewaren door stichtelijke gesprekken en door het 

schrijven en lezen van biografieen van hun geestelijke vaders. 

Tussen de vele handschriften uit de vroegere Kruisbroederkloosters 

is geen enkele biografie van een Kruisbroeder, zelfs niet van hun 

stichter of stichters. 

Het kopieren van boeken door de Kruisbroeders kan wel geactiveerd 

zijn door de komst van personen en leerlingen uit de huizen 

van de Broeders van het Gemene Leven. Het werd echter niet overgenomen, 

daar de Kruisbroeders zich reeds vroeger met deze arbeid 

bezig hielden. Stiennon heeft opgemerkt, dat de Kruisbroeders van 

Hoei in de allereerste jaren van de vijftiende eeuw keurig kopieerden 

13. Van een lange traditie spraken ook de Keulse Kruisbroeders 

uit het jaar 1448. 

Wat de boeken en traktaten betreft, die de Moderne Devoten 

en de Kruisbroeders kopieerden, er is reeds op gewezen, dat beiden 

afkerig waren van het intellectualisme van de laat-scholastiek en 

tevens van de mystiek, en dat beiden zich meer wensten te bezinnen 

op een sacramenteel-ascetisch leven. Maar de inspiratie-bronnen 

weken van elkaar af. Zij waren voor de Kruisbroeders van uitgebreider 

omvang en zij kwamen veel meer overeen met die van de 

seculiere priesters als Petrus d'Ailly en Johannes Gerson. 

Evenals de kloosterlingen van andere orden, ondergingen de 

Kruisbroeders invloed van de Moderne Devoten. Maar het veroorzaakte 

bij de Kruisbroeders geen mentaliteitsverandering. De Kruis 

broeders stonden voor de spiritualiteit van de Moderne Devoten 

open, omdat zij overeenkwam met die van henzelf, doch traktaten 

van Dominicanen of Franciscanen met dezelfde inhoud schreven zij 

eveneens over. 

Bovendien zijn de personen uit de huizen van de Broeders van 

het Gemene Leven niet bij de Kruisbroeders ingetreden om hun 

eigen levenswijze aan deze kloosterlingen over te brengen, maar 

omdat zij door het observante kloosterleven van de Kruisbroeders 

werden aangetrokken en bij hen de verwezenlijking van hun ideaal 

zagen. 

1:1 Les manuscrits des Croisiers de Huy, Liege et Cuyk au XVe siecle, Exposition- 

Catalogue, par A. van de Pasch-J. Stiennon-M. Lavoye, Liege 1951.


Prior-generaal Helmicus Amoris schreef in 1424, dat velen voor 

dat jaar waren ingetreden, dus in de tijd, dat de Broeders van het 

Gemene Leven nog voor hun bestaan moesten vechten. Dit is op- 

merkelijk, want pas later zullen de Broeders het vooral als een van 

hun taken beschouwen, jongens voor te bereiden tot de intrede in 

het klooster. Prior-generaal Helmicus vermeldde ook, dat niet 

alleen hij maar velen van zijn medebroeders reeds sedert lang be- 

kend waren met het deugdzame en prijzenswaardige leven in som- 

mige huizen van de Broeders. Uit de bloedverwantschap met 

Gerard Zerbolt van Zutphen is misschien te verklaren, waarom 

Helmicus Amoris een getuigenis aflegde over de levenswijze in de 

huizen van de Broeders. Deze Broeders kunnen een beroep op hem 

gedaan hebben, omdat Helmicus een oudere broer van Gerard 

Zerbolt was en zo'n hoog ambt bekleedde. Barnikol schreef, dat 

de prior-generaal deze getuigenis aflegde, omdat de Kruisbroeders 

het als hun hoofdtaak beschouwden ketters op te sporen en te 

bekeren 14. Indien zij zich ooit hierop toegelegd hebben, voor de 

tijd na 1400 is hier geen enkel gegeven voor. De reden voor het 

verzoek van de Broeders van het Gemene Leven kan echter - aan- 

gezien de raad om bij de Kruisbroeders in te treden gericht was tot 

huisgenoten, Helmicus schreef niet over leerlingen


Jan van Hattem aan Hoei, waar hij van de Kruisbroeders relieken 

voor Deventer meekreeg16, onderstrepen dit nogmaals. 

Wat betreft de tweede tak van de Moderne Devoten, namelijk 

het kapittel van Windesheim, geen enkel Kruisbroederklooster is 

hervormd door een Kanunnik van Windesheim. De actie van dit 

klooster om alle kloosters van Reguliere Kanunniken te hervormen 

begon pas na 1410 17. 

Terstond in het jaar 1410 streefde het generale kapittel van de 

Kruisbroeders naar uniformiteit van regel en statuten, het generale 

kapittel van Windesheim kwam pas hiertoe in de dertiger jaren 

van de vijftiende eeuw18. In 1439 was ditzelfde kapittel van plan 

in Rome te verzoeken of het voor hun donaten, namelijk priesters 

en leken, die geen kloosterling wensten te zijn, maar toch hun leven 

wilden doorbrengen in de kloosters van de Reguliere Kanunniken 

van Windesheim, dezelfde statuten zou mogen gebruiken als de 

Kruisbroeders voor hun donaten hadden verkregen 19. De Reguliere 

Kanunniken van Windesheim zijn voor hun levenswijze eerder te 

rade gegaan bij de Kruisbroeders dan andersom. 

De Moderne Devoten hebben niet de observantie-beweging in het 

leven geroepen. Acquoy heeft alle geestelijke opleving in de vijftiende 

eeuw aan Geert Grote en diens volgelingen toegeschreven 20. 

Hij hechtte echter teveel waarde aan het getuigenis van Johannes 

Busch, die zichzelf en zijn medebroeders als de belangrijkste her- 

vormers zag21. Buiten de Noordelijke Nederlanden bestond sinds 

geruime tijd een streven naar hervorming van het kloosterleven en 

19 G. Dumbar, Reipublicae Daventriensis ab actis, Analecta seu Vetera aliquot 

scripta inedita, Deventer 1719, p. 182. 

17 Post, Kerkgeschiedenis van Nederland in de Middeleeuwen, deel I, p. 339. 

18 W. Lourdeaux-E. Persoons, De statuten van de Windesheimse Mannenkloosters 

in handschrift en druk, in Archief voor de geschiedenis van de Katholieke Kerk 

in Nederland, 6 (1964), p. 180-224. 

19 Acta capituli Windeshemensis, Acta van de kapittelvergaderingen der congregatie 

van Windesheim, uitgegeven door S. van der Woude, 's-Gravenhage 1953 

(Kerkhistorische Studien behorende bij het Nederl. Archief voor Kerkgeschiedenis, 

dl. 6), p. 35. 

20 J. Acquoy, Het klooster te Windesheim en zijn invloed, 3 dl., Utrecht 1875- 

1880. 

21 F. van de Borne, Geert Groote en de moderne devotie in de geschiedenis vanhet 

middeleeuwse kloosterwezen, in Studia Catholica, 16 (1940), p. 397-402.


bereikte eerder successen in het buitenland dan in de Nederlan- 

den 22. De Noord-Nederlanders stonden, toen eenmaal dit streven 

ook in Nederland algemeen werd, er voor open en hebben zich er 

bijzonder voor ingespannen. In de Zuidelijke Nederlanden waren 

anderen Geert Grote reeds voorgegaan in de bestrijding van mis- 

standen onder de geestelijkheid 23. 

In de orde van het Heilig Kruis is de gedachte aan meer observantie 

in het kloosterleven reeds in de tweede helft van de veer- 

tiende eeuw opgekomen. Russelius verhaalde, dat de prioren- 

generaal Petrus Pincharius en Ferricus van der Putte, resp. gestor- 

ven in 1382 en 1393, hun beste krachten gaven voor de hervorming 

van de Franse en Engelse kloosters. De Franse Kruisbroeders 

beschouwden Petrus Pincharius als schismatiek, daar hij voor de 

paus van Rome was 24. De eenheid in de orde was blijkbaar verloren 

gegaan en Petrus Pincharius zal getracht hebben die te herstellen. 

Het is zeer wel mogelijk, dat de zojuist genoemde prioren- 

generaal de hervormingsgezinde prioren-generaal, die na 1410 

werkzaam waren, gevormd hebben. Van Libertus Janssen van Bom- 

mel en Johannes van Merten mag dit met reden verondersteld 

worden, want zij zullen in 1410 niet zo jong meer geweest zijn ; ze 

stierven respectievelijk in 1411 en 1415. Hoe oud Helmicus Amoris 

omstreeks 1410 was, valt ongeveer te berekenen. Van zijn jongere 

broer Gerard weten we immers, dat hij 31 jaar oud was, toen hij in 

1398 stierf. Helmicus is dus geboren voor 1367, het geboortejaar 

van Gerard25, en was in 1410 dus zeker 45 jaar. Wanneer we 

veronderstellen, dat hij als jongeman is ingetreden, zal dit gebeurd 

zijn omstreeks 1385. Helmicus Amoris heeft dan de prior-generaal 

Ferricus van der Putte in elk geval gekend. 

De besluiten, die de generale kapittels van de Kruisbroeders 

namen, waren niet vreemd of op zichzelf staand in de ogen van 

kloosterlingen, die op het einde van de veertiende en het begin van 

de vijftiende eeuw naar hervorming van hun leven streefden. De 

leden van enkele Cistercienserabdijen in Friesland besloten circa 

1410 te gaan leven volgens de oude tradities en oude instellingen 

22 Van de Borne, a.w., 18 (1942), p. 213. 

23 Post, Kerkgeschiedenis van Nederland in de Middeleeuwen, deel I, p. 339. 

24 Russelius vergiste zich. Hij staafde zijn bewering met een verwijzing naar een 

brief van koning Karel uit 1372. Het schisma begon pas in 1378. 

25 Van Rooy, Gerard Zerbolt, p. 24 en 41.

De stiehtingen 

tussen 

1410-1499

to

DE MODERNE DEVOTEN l6l 

van hun orde26. De Benedictijner congregatie van Bursfeld verlangde 

naar uniformiteit van regel en statuten27. 

Het streven van de generale kapittels om een college te vormen 

dat meer dan voor 1410 het beleid van de orde bepaalde, kan voortgekomen 

zijn uit eigentijdse opvattingen over het bestuur van orde 

en kerk. Onder de prioren van de Kruisbroederkloosters, die bereid 

waren om naar het generale kapittel te gaan, zullen er verscheidenen 

geweest zijn, die voorstanders waren van de zg. ,,Conciliaire theorie", 

die circa 1410 veel gepropageerd werd o.a. door de reeds 

dikwijls genoemde seculiere priesters Petrus d'Ailly en Johannes 

Gerson. In de besluiten van 1410 staat heel duidelijk, dat de kapittelvaders 

de prior van Hoei aanvaardden als prior-generaal De 

prioren zullen geeist hebben, dat de prior-generaal aan de vergadering 

van prioren en afgevaardigden van de kloosters van 

zijn beleid verantwoording aflegde en steeds samenwerkte met het 

generale kapittel. 

In het streven en leven van de Kruisbroeders van de vijftiende 

eeuw zijn allerlei invloeden te bespeuren, niet uitsluitend die van 

de Moderne Devoten. De mogelijkheid hiertoe lag in de levenswijze 

van de Kruisbroeders zelf, namelijk die van Reguliere Kanunniken, 

die zich voor de moeilijke opgave plaatsten, zowel het kloosterlijke 

als het pastorale leven met elkaar te verenigen. 

P. 360.

SAMENVATTING 

De observantie-beweging in de orde van het Heilig Kruis gedu- 

rende de vijftiende eeuw nam een aanvang in de zomer van het 

jaar 1410. Op 30 juni legde de niet voor zijn taak berekende priorgeneraal 

Johannes d'Avins zijn ambt neer. In zijn plaats koos het 

Hoeise convent op 1 juli Libertus Janssen van Bommel. Op dezelfde 

dag kwam in dit klooster het generale kapittel van de orde bij een. 

Dit kapittel aanvaardde de nieuwe prior-generaal en herriep alle 

besluiten van vroegere generale kapittels, omdat zij op veel punten 

afweken van het kerkelijk recht en de statuten van de orde. Vooral 

uit deze herroeping blijkt, dat de kapittelvaders instemden met de 

bestuurswisseling in het klooster te Hoei en wel hierop zullen 

hebben aangedrongen. 

Een inmenging van de wereldlijke overheid o.a. van de elect- 

bisschop van Luik, Jan van Beieren, van hertog Jan zonder Vrees 

en de met hen in die tijd verbonden wereldlijke heren kon nog 

niet duidelijk geverifieerd worden. Hebben zij ingegrepen, dan was 

dit een zeer vroege interventie van de Bourgondische hertogen. 

Hertog Philips de Goede, de opvolger van Jan zonder Vrees, was 

bijzonder geinteresseerd bij de observantie-bewegingen in de kloos- 

ters, hoewel om politieke redenen. 

Een bemoeienis van de kerkelijke overheid is er zeker geweest. 

Prior-generaal Johannes van Merten, de opvolger van Libertus 

Janssen van Bommel, heeft niet lang na 1410 de hulp ingeroepen 

van de paus van Pisa, Johannes XXIII. Deze gaf de officiaal van 

Keulen en de dekens van Kamerijk en Luik opdracht de prior- 

generaal bij te staan in zijn streven de orde tot observantie terug te 

brengen. Zeker is het, dat de officiaal van Keulen en de deken van 

Luik hieraan gehoor gaven. Of ook de deken van Kamerijk zijn 

macht heeft gebruikt is niet bekend. Of de prioren van de Kruis-

SAMENVATTING 163 

broederkloosters zich juist ten gevolge van hun interventie aan de 

kant van de hervormingsgezinde Kruisbroeders hebben geschaard, 

is ook niet bekend. De bisschop van Kamerijk heeft naderhand 

zijn hulp verleend voor de hervorming van het klooster te Doornik. 

Hoewel in het begin de kerkelijke en misschien ook de wereldlijke 

overheid de helpende hand heeft geboden, was het toch vooral 

het bestuur van de orde, waarvan de observantie-beweging in de 

orde uitging. Een groot aandeel in dit bestuur had het generate 

kapittel, dat meer dan voor 1410 het beleid van de orde bepaalde. 

Het kwam ieder jaar te Hoei bijeen, trad krachtig op en ging zelfs 

oorspronkelijke bevoegdheden te buiten. 

Behalve naar uniformiteit van regel en statuten, een levensvoorwaarde 

voor het generate kapittel zelf, ging het streven van dit 

bestuurscollege uit naar : 

1. een herstel van het gemeenschappelijk leven ofwel een betere 

beleving van de gelofte van armoede. 

2. een stipt onderhouden van de vasten- en onthoudingswet. 

3. het in acht nemen van het stilzwijgen in het klooster. 

4. het dragen van de voorgeschreven kloosterkleding. 

Dit trachtte het generate kapittel te bereiken door zoveel mogelijk 

de hulp van de prioren en supprioren van de verschillende kloosters 

in te schakelen en de intrede van voor het kloosterleven ongeschikte 

personen te voorkomen. 

In andere kloosterorden was omtrent 1410 eveneens een obser 

vantie-beweging begonnen, namelijk in Italie, Frankrijk en het 

Duitse Rijk en deze drong in de Nederlanden pas goed door tegen 

het midden van de vijftiende eeuw. In vergelijking met de overige 

Nederlandse kloosters hebben de Kruisbroederkloosters zich derhalve 

al vroeg voor de observance uitgesproken. Er waren zelfs 

kloosters, die geen verval gekend hebben. In vergelijking met de 

andere orden, met uitzondering van de Karthuizers, die geen her 

vorming nodig hadden, was de orde van het Heilig Kruis een van 

de eerste, waar de observantie-beweging van boven af werd geleid. 

Het bestuur van de orde nam bijna onmiddellijk zelf het initiatief, 

wat bij andere orden meestal niet het geval was. 

Op het generate kapittel van 1410 zijn zeer waarschijnlijk alleen 

de prioren van Hoei, Asperen, Sint Agatha, Venlo, Suxy, Carignan, 

Virton, Namen en Luik aanwezig geweest. Het merendeel van deze


prioren en van hun socii zal zich voor een hervorming van de orde 

hebben verklaard. 

Na 1410 had de geografische uitbreiding van de hervorming 

als volgt plaats : tussen 1410 en 1430 waren alle Zuid- en Noordnederlandse 

kloosters, met uitzondering van dat van Doornik, en 

alle Rijnlandse, met uitzondering van Beyenburg, geheel tot het 

observante leven teruggebracht. Dit spoedig verloop is deels toe te 

schrijven aan de bijval van de Kruisbroeders in de kloosters zelf, 

deels aan het krachtig optreden van het generale kapittel en zijn 

visitatoren. Het had tot gevolg, dat men weldra de Kruisbroeders 

vroeg nieuwe kloosters te stichten. Voor 1445 waren ook de kloos 

ters te Doornik, Beyenburg en enkele Franse kloosters zoals Parijs 

voor de observance gewonnen. Na 1450 troffen de generale kapittels 

krachtige maatregelen om de overige Franse kloosters onder 

hun gezag te brengen. In Engeland werden diverse pogingen ondernomen, 

waarschijnlijk zonder succes. De hervorming duurde zo de 

gehele vijftiende eeuw door. 

Kruisbroederkloosters, die veel voor de verbreiding van de her 

vorming hebben bijgedragen - de haarden van de observantiebeweging 

- waren aanvankelijk Hoei, Namen, Asperen, Sint Agatha 

en Venlo, naderhand ook Luik, Keulen, Aken en van de nieuwe 

stichtingen Osterberg en Bentlage. Onder de kloosterlingen van 

deze conventen bevonden zich veel Noord-Nederlanders. In de 

hervorming van andere kloosterorden hebben eveneens Noord- 

Nederlanders invloed gehad o.a. in de orde van de Dominicanen. 

Na 1460 kwam de orde van de Kruisbroeders tot grote bloei en 

evenaarde de grote orden in aantal nieuwe stichtingen, echter alleen 

in de Nederlanden en het Rijnland. 

Na 1410 waren de prioren-generaal en de definitoren afkomstig 

uit de Nederlandse kloosters, vooral uit Venlo en Asperen, en uit 

de Rijnlandse en Westfaalse kloosters. Voor 1410 kwamen de 

prioren-generaal vrijwel alle voort uit het Franstalig gebied. De 

namen van de definitoren van v66r 1410 zijn niet overgeleverd. 

De levenswijze van de Kruisbroeders uit de vijftiende eeuw was 

die van de Reguliere Kanunniken. Wat betreft het eerste kenmerk 

van deze levenswijze : de zorg voor de liturgische eredienst, gaven 

de generale kapittels de gehele vijftiende eeuw door bijna ieder 

jaar voorschriften voor het eerbiedig vervullen van de liturgische

SAMENVATTING 165 

ceremonies en voor het vieren van oude en nieuwe feesten. Deze 

zorg voor de eredienst blijkt ook uit de prachtige liturgische boeken, 

die bewaard zijn gebleven. Hier moet alleen aan toegevoegd 

worden, dat de Kruisbroeders in hun liturgie een diepe verering 

voor het Heilig Kruis manifesteerden. 

Wat betreft het tweede kenmerk, de stabilitas loci, de binding 

aan een bepaalde kerk of klooster, ook deze bleef bewaard. Verplaatsingen 

kwamen wel bijna ieder jaar voor, maar toch bleef voor 

de Kruisbroeders de band met het ,,domus nativa", het klooster, 

waar ze ingetreden waren, bestaan. Na vele omzwervingen door 

Europa keerden de verplaatste Kruisbroeders weer terug in hun 

eigen klooster. Op de jaarlijkse lijst van overleden Kruisbroeders 

vergat het generale kapittel nooit het ,,domus nativa" van de gestorvenen 

er bij te vermelden. Juist omdat het generale kapittel de 

mogelijkheid bezat de Kruisbroeders tijdelijk te verplaatsen, kon 

het de kloosters, die gebrek aan leden hadden, helpen en kon het 

nieuwe stichtingen op gang brengen. Die mogelijkheid bracht de 

orde tot nieuwe bloei. 

Wat betreft de vita apostolica, d.w.z. het gemeenschappelijk 

eigendom en de zielzorg : de Kruisbroeders hebben het gemeen 

schappelijk eigendom, waar dit in hun kloosters niet meer was, 

hersteld en zij bleven zich toeleggen op de zielzorg in diverse 

vormen. 

Hoofdzaak was toch voor hen het kloosterleven. De gehele vijftiende 

eeuw door hebben zij zich hierop bezonnen en bleven zij 

daaraan vasthouden. Hun bibliotheken getuigen hiervan. 

Deze tonen voldoende aan, dat de Kruisbroeders van de vijftiende 

eeuw inspiratie voor hun kloosterleven niet zochten in het leven 

en werken van de Moderne Devoten, maar veeleer in het leven 

en werken van de oude monniksorden. Hun levenswijze was anders 

dan die van de Moderne Devoten. 

Ten slotte nog een opmerking. Russelius was de eerste Kruisbroeder, 

die in 1635 de naam van de stichter van de orde meedeelde, 

Theodoricus van Celles (of misschien Seilles). Wanneer men 

zou willen onderzoeken, of deze naam reeds vroeger bekend was - 

Russelius heeft zich wellicht kunnen baseren op oudere gegevens -, 

dan zou de periode van na 1410 de eerst aangewezen tijd zijn om 

daarvoor de nodige gegevens te verschaffen. Maar men zoekt in de


besluiten van de generale kapittels na 1410 tevergeefs naar de 

naam van de stichter van de orde. 

Zonder nu hierover te willen uitweiden, lijkt het ons weinig 

aannemelijk, dat de namen en gegevens van de stichter of stichters 

na 1410 reeds volkomen uit de herinnering van de Kruisbroeders 

verdwenen waren. 

Toch valt wel een reden te noemen, waarom de naam van de 

stichter of stichters na 1410 niet genoemd wordt. Vanaf het 

ontstaan van hun orde hebben de Kruisbroeders zich genoemd : 

Fratres Sanctae Cruets, Ordinis Sancti Augustini, Broeders van het 

Heilig Kruis, van de orde van de Heilige Augustinus. Met name 

in de vijftiende eeuw was de aandacht meer dan op enig andere 

kerkvader op Augustinus gericht. Vooral zijn kloosterregel had 

grote aantrekkingskracht, zoals in alle tijden van kloosterhervormingen. 

Ook bij de Kruisbroeders was de belangstelling voor deze 

kerkvader zeer sterk, hetgeen vooral blijkt uit het zeer groot aantal 

werken van zijn hand, die de Kruisbroeders gedurende de vijftiende 

eeuw hebben gekopieerd. Achter zijn naam voegden zij altijd toe : 

patris nostri, van onze vader. Men kan niet aan de indruk ontkomen, 

dat de Kruisbroeders van de vijftiende eeuw allereerst wilden leven 

uit de geest van Augustinus en daarom hem met deze titel als hun 

geestelijke vader eerden. Wel kon het zo gebeuren, dat de naam 

van de stichter op de achtergrond geraakte. De Kruisbroeders immers 

beschouwden zich op de eerste plaats als kloosterlingen, die 

leefden volgens de regel van Augustinus. Zij voelden zich voor 

alles volgelingen van deze heilige, als broeders van het Heilig 

Kruis, van de orde van Augustinus.

RESUME 

Le mouvement d'observance dans l'ordre de la Sainte-Croix, au 

cours du quinzieme siecle, se manifesta pour la premiere fois dans 

l'ete de l'annee 1410. Le 30 juin de cette annee le prieur-general 

Jean d'Avins, inferieur a sa tache, se demit de ses fonctions. Le 

premier juillet Libert Janssen de Bommel fut elu comme prieurgeneral 

par le couvent de Huy. Ce jour meme s'assembla a Huy le 

chapitre general de l'ordre. II accepta l'election du nouveau prieurgeneral 

et revoqua toutes les decisions des chapitres generaux anterieurs, 

parce qu'elles deviaient frequemment du droit canonique et 

des statuts de l'ordre. Comme il resulte surtout de cette revocation, 

les peres du chapitre adheraient au changement du gouvernement 

dans le couvent de Huy et ils l'auront certainement reclame. 

Une intervention de la part de Tautorite seculiere, entre autres, 

de l'elu de Liege, Jean de Baviere, du due Jean sans Peur 

et des seigneurs seculiers lies avec eux a cette epoque-la, ne se laisse 

pas nettement verifier. Suppose qu'ils soient intervenus, e'etait alors 

une intervention tres precoce des dues de Bourgogne. Le due Phi 

lippe le Bon, successeur de Jean sans Peur, avait des interets speciaux 

aux mouvements d'observance dans les monasteres, bien que 

pour des raisons politiques. 

II y a eu sans aucun doute des demarches de la part de Tautorite 

ecclesiastique. Le prieur-general Jean de Merten, successeur de 

Libert Janssen de Bommel, n'a pas manque d'invoquer, peu apres 

1410, le secours du pape de Pise, Jean XXIII. Celui-ci chargea 

l'official de Cologne et les doyens de Cambrai et de Liege d'assister 

le prieur-general dans ses efforts pour ramener Tordre a l'observance. 

II est sur que l'official de Cologne et le doyen de Liege ont defere 

a ce desir. On ne sait pas si le doyen de Cambrai a egalement use 

de son pouvoir. On ne sait pas non plus si les prieurs des couvents


de l'ordre se sont ranges du cote des croisiers reformateurs, precise- 

ment a la suite de 1'intervention nommee ci-dessus. L'eveque de 

Cambrai a prete plus tard son secours a la reforme du couvent de 

Tournai. 

Quoique, au debut, l'autorite ecclesiastique et peut-etre aussi 

l'autorite seculiere aient prete leur secours, c'etait avant tout du 

gouvernement de l'ordre que le mouvement d'observance est sorti. 

Le chapitre general jouait un role important dans ce gouvernement, 

en fixant plus qu'avant 1410 la ligne de conduite de l'ordre. II se 

reunissait chaque annee a Huy, prenait des mesures energiques et 

depassait meme ses pouvoirs originaux. 

A cote de l'uniformite de la regie et des statuts, condition vitale 

du chapitre general lui-meme, il cherchait: 

1. la restauration de la vie commune ou bien une meilleure pratique 

du voeu de pauvrete; 

2. l'observation rigoureuse de la loi d'abstinence et de jeune ; 

3. l'observation du silence dans le monastere ; 

4. le port de 1'habit religieux prescrit. 

Cest ce que le chapitre general cherchait a atteindre en integrant 

autant que possible le secours des prieurs et des sousprieurs des 

couvents et en empechant l'entree de personnes inaptes a la vie 

religieuse. 

Dans d'autres ordres religieux s'etait manifeste vers 1410 un 

mouvement d'observance tel, par ex. en Italie, en France et en 

Allemagne ; mais dans les Pays-Bas ce mouvement ne fit son entree 

definitive que vers le milieu du quinzieme siecle. En comparaison 

avec les autres monasteres neerlandais les couvents des Croisiers 

se sont done distingues de bonne heure dans le mouvement 

d'observance. II y avait meme des couvents qui n'ont pas ete atteints 

par la decadence. En comparaison aussi avec les autres ordres, a 

l'exception des Chartreux qui n'avaient pas besoin de reforme, 

l'ordre de la Sainte-Croix se trouvait parmi les premiers ou le 

mouvement d'observance etait mene par le gouvernement meme de 

l'ordre. Ce gouvernement prenait presque immediatement l'initia- 

tive, ce qui le plus souvent n'etait pas le cas pour les autres ordres. 

Tres probablement seuls les prieurs de Huy, d'Asperen, de Sainte- 

Agathe, de Venlo, de Suxy, de Carignan, de Virton, de Namur et 

de Liege ont assiste au chapitre general de 1410. La plupart de ces

RfiSUMfi 169 

prieurs et de leurs socii se seront declares pour une reforme de 

l'ordre. 

Apres 1410 l'expansion geographique de la reforme s'etait ac- 

complie comme suit: entre 1410 et 1430 tous les monasteres des 

Pays-Bas meridionaux et septentrionaux (a Texception de celui de 

Tournai) et de ceux de la Rhenanie (excepte celui de Beyen- 

bourg) furent ramenes a l'observance. II faut attribuer ce succes a 

Taccueil favorable des Croisiers eux-memes dans ces couvents, en 

partie aussi a Intervention energique du chapitre general et des 

visiteurs. Cela eut comme resultat qu'on priait bientot les Croi 

siers de fonder de nouveaux monasteres. Avant 1445 les couvents 

de Tournai, de Beyenbourg et quelques couvents franfais, parmi 

lesquels celui de Paris, furent aussi acquis a l'observance. Apres 

1450 les chapitres generaux prirent des mesures rigoureuses afin 

de mener les autres couvents frangais sous leur autorite. En Angleterre 

plusieurs efforts furent entrepris, probablement sans succes. 

La reforme se poursuivit ainsi pendant tout le quinzieme siecle. 

Parmi les monasteres des Croisiers qui ont beaucoup contribue 

a la propagation de la reforme - les foyers du mouvement d'observance 

- figuraient au commencement ceux de Huy, de Namur, d'As- 

peren, de Sainte-Agathe et de Venlo ; plus tard aussi ceux de Liege, 

de Cologne, d'Aix-la-Chapelle et les fondations nouvelles d^ster- 

berg et de Bentlage. Parmi les religieux de ces couvents figuraient 

beaucoup de Neerlandais du Nord. Dans d'autres ordres religieux 

ce sont aussi des Neerlandais du Nord qui ont influence la reforme, 

p.ex., dans l'ordre des Dominicains. 

Apres 1460 l'ordre des Croisiers etait en plein epanouissement et 

pouvait se mesurer, dans le nombre des fondations nouvelles, avec 

les grands ordres ; seulement il faut restreindre cet epanouissement 

aux Pays-Bas et a la Rhenanie. 

Apres 1410 les prieurs-generaux et les definiteurs etaient originaires 

des couvents neerlandais, surtout de ceux de Venlo et d'As- 

peren, des couvents rhenans et westphaliens. Avant 1410 presque 

tous les prieurs-generaux etaient originaires du territoire de langue 

francaise. Les noms des definiteurs de cette epoque ne nous sont pas 

connus. 

Le genre de vie des Croisiers du quinzieme siecle etait celui des 

Chanoines Reguliers. Quant au premier caractere de cette vie, le


soin du culte liturgique, les chapitres generaux donnaient presque 

chaque annee des preceptes pour l'accomplissement pieux des cere 

monies liturgiques et pour la celebration des fetes anciennes et 

nouvelles. 

Ce soin du culte liturgique s'observe aussi dans les magnifi- 

ques manuels liturgiques, conserves jusqu'a nos jours. Seulement il 

convient d'ajouter que les Croisiers manifestaient dans leur liturgie 

une veneration profonde pour la sainte Croix. 

Quant au deuxieme caractere de leur fagon de vivre, la stabilitas 

loci, l'attachement a une eglise ou un couvent fixe, ils la gar- 

daient aussi. Bien sur, il y avait presque chaque annee des deplace- 

ments de Croisiers d'un couvent a un autre, mais pour eux le lien 

avec la ,,domus nativa", le couvent ou ils avaient fait leur premiere 

entree en religion, n'etait pas rompu. Apres maints deplacements a 

travers l'Europe les Croisiers retournaient dans leur couvent d'origi- 

ne. Sur les listes annuelles des Croisiers defunts le chapitre general 

n'oubliait jamais d'indiquer leur domus nativa. Comme le chapitre 

general avait precisement la possibility de transferer pour un certain 

temps les membres de l'ordre, il pouvait secourir les couvents qui 

manquaient de religieux et il pouvait etablir des fondations 

nouvelles. Cette possibility faisait prosperer l'ordre. 

Quant a la vita apostolica, c'est a dire, la propriete commune 

et la charge d'ames, les Croisiers ont restaure la propriete commune 

dans leurs couvents et ils se sont appliques a la charge d'ames dans 

des formes diverses. 

Pour eux la vie religieuse etait essentielle. Durant tout le quin- 

zieme siecle ils y ont reflechi et ils ne l'ont pas lachee. Leurs biblio- 

theques en portent temoignage. Celles-ci montrent suffisamment 

que les Croisiers du quinzieme siecle n'ont pas cherche l'inspiration 

pour leur vie religieuse dans la vie et les oeuvres de la Devotion 

Moderne, mais plutot dans la vie et les oeuvres des vieux ordres 

monacaux. Leur maniere de vivre differait considerablement de 

celle des adeptes de la Devotion Moderne. 

Pour en finir une observation s'impose. C'est Russelius qui en 

1635, comme premier Croisier, fait mention du nom du fondateur de 

l'ordre, Theodoricus (Thierry) de Celles (ou bien Seilles). Si Ton 

veut examiner si ce nom etait deja connu auparavant, - Russelius 

aura pu se fonder sur des donnees anterieures -, alors les annees

RfiSUMfi 171 

d'apres 1410 seraient la periode indiquee pour fournir les donnees 

necessaires. Mais c'est en vain que Ton cherche dans les decisions des 

chapitres generaux d'apres 1410, le nom du fondateur de l'ordre. 

Sans vouloir nous arreter longtemps sur ce sujet, il nous semble peu 

probable que le nom du fondateur (ou des fondateurs) et les don 

nees sur sa (leur) vie aient completement disparu de la memoire 

des Croisiers, immediatement apres 1410. II ne serait tout de meme 

pas impossible de supposer pourquoi le nom du fondateur ou des 

fondateurs n'est pas cite apres 1410. Des l'origine les Croisiers se 

sont nommes : Fratres Sanctae Crucis, Ordinis Sancti August'tni: Fre- 

res de la Sainte-Croix, de Vordre de saint Augustin, Principalement 

au quinzieme siecle l'attention etait portee sur Augustin, beaucoup 

plus que sur les autres peres de TEglise. C'est surtout la regie mona- 

cale de saint Augustin qui avait une grande force attractive sur Tes- 

prit de ceux qui poursuivaient la reforme de la vie religieuse, a quel- 

qu'epoque que ce fut. Dans les couvents des Croisiers Tinteret pour 

ce pere de TEglise etait considerable, ce qui se manifeste par le 

grand nombre des oeuvres de saint Augustin copiees par les Croisiers 

du quinzieme siecle. Us ajoutaient toujours au nom de saint Augus 

tin : patris nostri, de notre pere. II est indeniable que les Croisiers 

du quinzieme siecle aient voulu vivre tout d'abord de l'esprit d'Au 

gustin ; et, en Thonorant comme leur pere spirituel, ils lui ont donne 

le titre de : notre pere. Ainsi il est bien possible que le nom du 

fondateur soit reste dans l'ombre. Puisque les Croisiers se conside- 

raient en premier lieu comme des religieux vivant d'apres la Regie 

d'Augustin. Ils se sentaient avant tout les disciples de ce saint, les 

freres de Sainte-Croix, de Tordre d'Augustin.

ZUSAMMENFASSUNG 

Die Observanzbewegung in dem Orden vom Heiligen Kreuz 

wahrend des fiinfzehnten Jahrhunderts begann in dem Sommer des 

Jahres 1410. Am 30. Juni legte der seiner Aufgabe nicht gewachsene 

Generalprior Johannes d'Avins sein Amt nieder. An seiner Stelle 

wahlte das Konvent von Huy am 1. Juli Libertus Janssen van Bom- 

mel. An demselben Tag trat in diesem Kloster das Generalkapitel 

des Ordens zusammen. Dieses Kapitel erkannte den neuen General- 

prior an und widerrief samtliche friiheren Generalkapitelbeschliisse, 

da diese sich in vielen Punkten von dem kanonischen Recht und 

den Ordensstatuten unterschieden. Besonders aus diesem Widerruf 

geht hervor, dass die Kapitelvater mit dem Wechsel in der Huyer 

Klosterleitung einstimmten und dessen Notwendigkeit betont haben 

diirften. 

Ob die weltlichen Behorden u.a. der Fiirstbischof von Luttich, 

Johann von Bayern, der Herzog Johann der Unerschrockene, und 

die mit ihnen damals verbundenen weltlichen Herren sich in diese 

Angelegenheit gemischt haben, konnte noch nicht deutlich nach- 

gewiesen werden. Wenn sie eingegriffen haben, so war dies eine 

sehr friihe Intervention der burgundischen Herzoge. Der Herzog 

Philipp der Giitige, der Nachfolger Johanns des Unerschrockenen, 

hatte an den Observanzbewegungen in den Klostern, wenn auch 

aus politischen Griinden, ein sehr grosses Interesse. 

Eine Einmischung der kirchlichen Obrigkeit hat es sicher gege- 

ben. Der Generalprior Johann von Merten, der Nachfolger von 

Libertus Janssen van Bommel, hat kurz nach 1410 den Papst von 

Pisa, Johann XXIII., um Hilfe gebeten. Dieser erteilte dem Offizial 

von Koln und den Dechanten von Cambrai und Liittich den Auf- 

trag, den Generalprior bei seinem Bestreben den Orden zur Obser- 

vanz zuriickzubringen zu unterstiitzen. Soviel steht fest, dass der 

Kolner Offizial und der Lutticher Dechant dieser Bitte gefolgt ha-

ZUSAMMENFASSUNG 173 

ben. Ob auch der Dechant von Cambrai seine Macht angewandt hat, 

ist nicht bekannt. Ob die Prioren der Kreuzbriiderkloster sich gerade 

infolge ihrer Intervention auf die Seite der reformgesinnten Kreuzbriider 

gestellt haben, entzieht sich ebenfalls unserer Kenntnis. Der 

Bischof von Cambrai hat nachher zu der Klosterreform wesentlich 

beigetragen. 

Wenn auch anfangs die kirchlichen und vielleicht auch die weltlichen 

Behorden die Observanzbewegung gefordert haben, so ging 

sie doch vor allem von der Ordensleitung aus. Einen grossen Antell 

an dieser Leitung hatte das Generalkapitel, das mehr als vor 1410 

die Organisation des Ordens bestimmte. Es trat jedes Jahr in Huy 

zusammen, ging energisch vor und iiberschritt sogar urspriingliche 

Befugnisse. Dieses Verwaltungskorper strebte nicht nur nach einheitlichen 

Regeln und Statuten, eine Lebensbedingung- fur das 

Generalkapitel selber, sondern auch nach : 

1. einer Wiederherstellung des gemeinschaftlichen Lebens oder 

aber einem gewissenhaften Befolgen des Armutsgeliibdes. 

2. einem piinktlichen Befolgen der Fasten- und Abstinenzvor- 

schriften. 

3. dem Beobachten des Stillschweigens im Kloster. 

4. dem Tragen der vorgeschriebenen Klosterkleidung. 

Das Generalkapitel versuchte dies zu erreichen, indem es die 

Prioren und Subprioren der verschiedenen Kloster soviel wie 

moglich um Hilfe anrief und zu verhindern suchte, dass Personen 

in das Kloster eintreten sollten, die sich dafiir nicht eigneten. 

In anderen Klosterorden hatte um 1410 gleichfalls eine Obser 

vanzbewegung eingesetzt, namlich in Italien, Frankreich und dem 

Deutschen Reich, und diese drang gegen die Mitte des fiiinfzehnten 

Jahrhunderts erst endgiiltig bis in die Niederlande vor. Im Vergleich 

zu den iibrigen niederlandischen Klostern haben die Kreuz 

briiderkloster sich daher schon fniihzeitig fur die Observanz ausgesprochen. 

Es gab sogar Kloster, die keinen Niedergang gekannt 

haben. Mit Ausnahme von den Kartausern, die keiner Reform bedurften, 

war der Orden vom Heiligen Kreuz im Vergleich zu den 

anderen Orden einer der ersten, bei denen die Observanzbewegung 

hohern Orts geleitet wurde. Die Ordensleitung selbst ergriff fast 

unmittelbar die Initiative, ein bei den anderen Orden meistens 

ungewohnlicher Vorgang.


Bei dem Generalkapitel des Jahres 1410 waren aller Wahrschein- 

lichkeit nach nur die Prioren von Huy, Asperen, St. Agatha, Venlo, 

Suxy, Carignan, Namur und Luttich anwesend. Der grossere Teil 

der Prioren und ihrer socii mag sich fur eine Ordensreform erklart 

haben. 

Nach 1410 erfolgte die geographische Verbreitung der Reform 

folgendermassen : zwischen 1410 und 1430 waren alle siid- und 

nordniederlandischen Kloster, das Kloster von Tournai ausgenom- 

men, und alle rheinlandischen ausser Beyenburg vollig zu der ob- 

servanten Lebensfiihrung zuriickgebracht. Dieser schnelle Verlauf 

ist teilweise dem Beifall der Kreuzbniider in den Klostern selbst, 

teilweise dem energischen Vorgehen des Generalkapitels und seiner 

Visitatoren zuzuschreiben. Die Folge war, dass man alsbald die 

Kreuzbriider bat, neue Kloster zu stiften. Vor 1445 waren auch die 

Kloster zu Tournai, Beyenburg und einige franzosische Kloster wie 

Paris fur die Observanz gewonnen. Nach 1450 trafen die General 

kapitel kraftige Massnahmen, die iibrigen franzosischen Kloster in 

ihre Gewalt zu bekommen. In England wurden mehrere Versuche 

unternommen, die wahrscheinlich erfolglos blieben. Die Reform 

dauerte so das ganze funfzehnte Jahrhundert hindurch. 

Die Kreuzbriiderkloster, die zur Verbreitung der Reform wesent- 

lich beigetragen haben - die Brennpunkte der Observanzbewegung 

- waren anfangs Huy, Namur, Asperen, St. Agatha und Venlo, 

spater auch Luttich, Koln, Aachen und von den neuen Stiftungen 

Osterberg und Bentlage. Unter den Klosterinsassen dieser Konvente 

befanden sich viele Nordniederlander. Bei der Reform anderer 

Klosterorden u.a. des Dominikanerordens haben ebenfalls Nord 

niederlander Einfluss gehabt. Nach 1460 gelangte der Orden der 

Kreuzbriider zu hoher BKite und kam in der Anzahl neuer Stiftun 

gen, allerdings nur in den Niederlanden und im Rheinland, den 

grossen Orden gleich. 

Nach 1410 stammten die Generalprioren und die Definitoren aus 

den niederlandischen Klostern, besonders aus Venlo und Asperen, 

und aus den rheinlandischen und westfalischen Klostern. Vor 1410 

waren die Generalprioren fast alle aus dem franzosischen Sprach- 

gebiet gebiirtig. Die Namen der Definitoren vor dem Jahre 1410 

sind nicht iiberliefert worden.

2USAMMENFASSUNG 175 

Die Lebensfiiihrung der Kreuzbriider des funfzehnten Jahrhun 

derts war die der Regularkanoniker. Im Hinblick auf das erste Merkmal 

dieser Lebensfuhrung, die Sorge fur den liturgischen Ehrendienst, 

machten die Generalkapitel das ganze fiinfzehnte Jahrhundert 

hindurch fast jahrlich Vorschriften zu der andachtigen Erfullung 

der liturgischen Zeremonien und zu der Feier alter und 

neuer Feste. Dass man auf den liturgischen Ehrendienst viel Sorgfalt 

verwandte, wird deutlich aus den prachtvollen Biichern, die 

gut erhalten sind. Es muss nur noch hinzugefugt werden, dass die 

Kreuzbriider in der Liturgie eine tiefe Verehrung fur das Heilige 

Kreuz bekundeten. 

Auch das zweite Merkmal, die stabilitas loci, die Bindung an 

eine bestimmte Kirche oder ein Kloster, blieb bestehen. Es kamen 

zwar fast jahrlich Versetzungen vor, das Band aber mit dem ,,domus 

nativa", dem Kloster, in das sie eingetreten waren, blieb fur 

die Kreuzbriider bestehen. Nach vielen Wanderungen durch Europa 

kehrten die versetzten Kreuzbriider wieder in ihr eigenes Kloster 

zuriick. Das Generalkapittel vergass niemals in die Jahresliste verstorbener 

Kreuzbriider das ,,domus nativa" einzutragen. Gerade 

weil das Generalkapittel die Macht besass, die Kreuzbriider zeitweilig 

zu versetzen, konnte es den Klostern, denen es an Mitgliedern 

mangelte, helfen und neue Stiftungen in Gang bringen. 

Durch diese Moglichkeit gelangte der Orden zu neuer Bliite. 

In Sachen der vita apostolica, d.h. des gemeinsamen Besitzes 

und der Seelsorge, haben die Kreuzbriider den gemeinsamen Besitz, 

wo dies in ihren Klostern nicht mehr bestand, wiederhergestellt 

und sich weiterhin der Seelsorge in vielerlei Gestalt gewidmet. 

Hauptsache war ihnen jedoch das Klosterleben. Das ganze fiinfzehnte 

Jahrhundert hindurch haben sie sich darauf besonnen und 

immer wieder daran festgehalten. Ihre Bibliotheken zeugen davon. 

Sie sind ein schlagender Beweis dafiir, dass die Kreuzbriider des 

funfzehnten Jahrhunderts die Inspiration fur ihr Klosterleben nicht 

in dem Leben und Arbeiten der Modernen Devoten suchten, sondern 

vielmehr in dem Leben und Arbeiten der alten Monchsorden. 

Ihre Lebensfuhrung war anders als die der Modernen Devoten. 

Noch eine Schlussbemerkung. Russelius war der erste Kreuzbruder, 

der im Jahre 1635 den Namen des Ordensgriinders, Theodoricus 

von Celles (oder vielleicht Seilles) erwahnte. Wenn man


untersuchen mochte, ob dieser Name schon fniiher bekannt war 

- Russelius diirfte sich auf altere Angaben gestiitzt haben - so 

ware die Periode nach 1410 der geeignetste Zeitabschnitt, sich die 

dazu erforderlichen Angaben zu verschaffen. Man wird aber in den 

Beschliissen des Generalkapitels nach 1410 vergebens nach dem 

Namen des Ordensgriinders suchen. Ohne uns iiber dieses Problem 

ausfiuhrlich zu verbreiten, scheint es uns wenig glaubwiirdig, dass 

die Namen und die Personalien des Griinders oder der Griinder 

nach 1410 schon vollig aus der Erinnerung der Kreuzbriider ge- 

schwunden waren. Dennoch ist wohl ein Grund anzugeben, weshalb 

die Namen des Stifters oder der Stifter nach 1410 nicht erwahnt 

werden. Seit der Entstehung ihres Ordens haben sich die Kreuz 

briider genannt: Fratres Sanctae Cruets, Ordinis Sancti Augustini, 

Bruder vom Heiligen Kreuz, vom Orden des Heligen Augustin. 

Namentlich im fiinfzehnten Jahrhundert war auf Augustinus mehr 

als auf irgendeinen anderen Kirchenvater die Aufmerksamkeit ge- 

richtet. Besonders seine Klosterregel iibte, wie in alien Zeiten der 

Klosterreformen, eine starke Anziehungskraft aus. Audi bei den 

Kreuzbriidern war das Interesse fur diesen Kirchenvater sehr stark ; 

das geht vor allem hervor aus der grossen Zahl der von ihm ver- 

fassten Werke, die die Kreuzbriider wahrend des fiinfzehnten Jahr- 

hunderts kopiert haben. Seinem Namen fiigten sie immer bei : 

patris nostri, unseres Vaters. Man kann sich des Eindrucks nicht 

erwehren, dass die Kreuzbriider der fiinfzehnten Jahrhunderts in 

erster Linie im Geiste des Augustin leben wollten und ihn daher 

mit diesem Titel als ihren geistlichen Vater ehrten. So konnte es 

wohl geschehen, dass der Name des Griinders in den Hintergrund 

geriet. Betrachteten die Kreuzbriider sich doch an erster Stelle als 

Klosterbriider, die nach der Augustinerregel lebten. Sie fiihlten sich 

vor allem die Junger dieses Heiligen, als Bruder vom Heiligen 

Kreuz, vom Orden des Augustin.



Commentaar op de psalmen, Universiteitsbibliotheek van Luik, 

Handschrift 102 D, fol.H2ro. 

„ .

SUMMARY 

The movement of the observance in the Order of the Holy Cross 

in the 15th century first began in the summer of the year 1410. 

It was on the 30th of June that Jean d'Avins, Prior General, 

resigned his office as being inadequate to his charge. Libertus 

Janssen of Bommel was chosen as his successor by the Huy monas 

tery on the first of July. That same day and in the same monastery, 

the General Chapter of the Order began its deliberations. The 

Chapter accepted the election of the new Prior General and 

formally revoked all decisions of all former General Chapters, 

considering them as incompatible in many instances with Church 

law and the Constitutions of the Order. It is abundantly clear from 

this action that the Chapter Fathers fully concurred with the change 

of government in the monastery of Huy ; indeed, they acclaimed it. 

The question of the intervention of secular authority - e.g., of 

John of Bavaria, Bishop-elect of Liege, Duke John the Fearless 

and the secular lords associated with them at the time - cannot 

now be decided with clear evidence. If they were involved, it would 

mark a very early intervention by the Dukes of Burgundy. Duke 

Phillip the Good, successor to John the Fearless, was indeed 

interested in the movement of the observance in the monastic world, 

albeit for political motives. 

Intervention on the part of Church authorities is however certain. 

Prior General John of Merten, successor to Libertus Janssen of 

Bommel, requested the help of John XXIII, the Pope at Pisa, who 

gave the officialis of Cologne and the Deans of Cambrai and Liege 

the charge of supporting the Prior General in his efforts to restore 

the observance to the Order. It is certain that the officialis of 

Cologne and the Dean of Liege fulfilled this order. Whether the 

Dean of Cambrai also brought his power to bear upon the issue is 

not known. Nor is it known whether the priors of the monasteries

178 STUDlMN OVER DE OBSERVANTIE 

of the Order rallied to the side of the reformers as a direct result 

of these interventions. The Bishop of Cambrai later assisted the 

reformation of the monastery of Tournai. 

Although ecclesiastical and perhaps also secular authority had a 

hand in the beginning of the reform movement, it was nevertheless 

the government of the Order which provided the principal source 

for the movement of the observance. The General Chapter fulfilled 

a principal role here, determining the direction of the Order to a 

greater extent than it did before 1410. The Chapter met yearly in 

Huy, took vigorous action, and in fact exceeded its original com 

petence. 

In addition to insisting on uniformity with regard to the Rule 

and Constitutions, a vital condition for the Chapter itself, the 

Chapter strove to effect the following reforms: 

1. The restoration of common life or a stricter practice of the 

vow of poverty ; 

2. the rigorous observance of the laws of fast and abstinence ; 

3. the observance of silence in the monasteries ; 

4. the wearing of the prescribed religious habit. 

The Chapter sought to attain these ends through the support of 

the priors and subpriors of the various houses, as much as this was 

possible, and by preventing persons unfit for religious life from 

entering into the Order. 

Other religious Orders also experienced movements towards 

stricter observance beginning around 1410 as, for instance, was the 

case in Italy, France, and in the German Empire. The movement, 

however, did not take hold in the Netherlands until the middle of 

the 15th century. Compared to other Dutch monasteries, the 

Brothers of the Holy Cross initiated the reform quite early. There 

were even some monasteries untouched by the period of decline. 

In comparison with other Orders and excepting the Carthusians, 

who had no need of reform, the Order of the Holy Cross was one 

of the first to see the reform movement directed by the superiors 

of the Order themselves, who took the initiative from the first. 

This was often not the case with other Orders. 

In the General Chapter of 1410, most probably only the priors 

of Huy, Asperen, Saint Agatha, Venlo, Suxy, Carignan, Virton,,

SUMMARY 179 

Namur, and Liege were present. The majority of these priors and 

their socii would then have opted in favor of the reform. 

After 1410 the reform met with the following geographical 

expansion. Between 1410 and 1430 all the monasteries of South and 

North Netherlands (with the sole exception of Tournai) and all 

Rhineland monasteries (except Beyenburg) were brought into the 

observance. This rapid progress is to be credited partly to the 

endorsement of the Brothers of the Cross themselves and partly 

to the vigorous action undertaken by the General Chapter and 

its visitors. One happy result of this was that the Brothers of the 

Cross were soon asked to found new monasteries. The monasteries 

in Tournai, Beyenburg, and some French monasteries, Paris among 

them, were won to the observance before 1445. After 1450 the 

General Chapters took strenuous measures to bring the remaining 

French monasteries under their authority. Various efforts were 

undertaken in England but remained probably without success. In 

this way the reform continued through all of the 15th century. 

The monasteries of the Brothers of the Cross which contributed 

mightily to the expansion of the reform - the nucleus of the move 

ment - were, at first, Huy, Namur, Asperen, Saint Agatha, and 

Venlo ; they were later joined by Liege, Cologne, Aachen, and the 

new foundations of Osterberg and Bentlage. There were many 

members in these monasteries from the North Netherlands. North 

Netherlander similarly enjoyed much influence in the reform 

movements of other Orders, one example being the Dominicans. 

The Order of the Brothers of the Cross reached a summit in the 

years following 1460, rivaling the great Orders in the number of 

new foundations, nowever only in the Netherlands and in the 

Rhineland. 

After 1410 the Prior Generals and the Definitors were chosen 

from conventuals of Dutch monasteries, especially Venlo and As 

peren, and from monasteries in the Rhineland and in Westphalia. 

Before 1410 almost all Prior Generals came from French-speaking 

regions; the names of the definitors who served before 1410 have 

not been handed down to us. 

The Brothers of the Cross in the 15th century followed the form 

of life of Canons Regular. The first characteristic of this form of 

life, a concern for liturgical worship, was well implemented


throughout the whole of the 15th century by the General Chapters, 

which, year after year, prescribed norms for the devout performance 

of liturgical ceremonies and for the celebration of feasts old and 

new. This concern for liturgical worship is evident also in the litur 

gical manuals which have been preserved. One can add that the 

Brothers of the Cross evidenced a deep veneration for the Holy 

Cross in their liturgy. 

The second characteristic, stabilitas loci, permanent affiliation to 

a particular church or monastery, was also maintained. Even though 

transfers were made almost every year, the bond with one's domus 

nativa (the monastery where one had entered the Order) remained 

in vigor. After fulfilling assignments in various parts of Europe, 

the Brothers of the Cross would return to the monastery which was 

their own. In yearly lists of deceased Brothers, the General Chapter 

never omitted mention of their domus nativa. Because the General 

Chapter possessed the right to transfer Brothers for a time, it was 

able to help those monasteries which lacked members and to inau 

gurate new foundations. This possibility was instrumental in the 

expansion of the Order. 

As regards the vita apostolica - possession in common and the 

care of souls - the Brothers of the Cross restored the practice of 

common possession in the monasteries where it had fallen into 

abandon and they gave themselves to the care of souls in various 

ways. 

But the essential for them was religious life itself. This was a 

constant theme of reflection in the 15th century and they remained 

steadfast in its practice. Their libraries bear witness to this. They 

show convincingly that the Brothers of the Cross did not seek 

inspiration for their religious life in the life and work of the devotio 

modema but rather in the life and work of the ancient monastic 

Orders. Their form of life was indeed quite different from that of 

the devotio modema. 

One final note. Russelius, in 1635, was the first Crosier to 

mention the name of the founder of the Order. Theodoricus of 

Celles (or perhaps Seilles). If one would wish to investigate 

whether this name was known earlier - Russelius could have based 

his account on earlier sources - the years following 1410 would be 

the first available period to furnish that data. But one looks in

SUMMARY 181 

vain in the capitular documents after 1410 for the name of the 

founder of the Order. Without entering into a long digression 

here, we can nonetheless say that it seems hardly plausible to us 

that the name of the founder (or founders) and the basic data of 

his (their) life would have already completely vanished from the 

memory of the Brothers of the Cross in the years following 1410. 

One reason however can be adduced for the failure to mention the 

name of the founder(s) after 1410. From the very first, the Brothers 

called themselves Fratres Sanctae Cruets, Ordinis Sancti Augustim, 

i.e., the Brothers of the Holy Cross of the Order of Saint Augustine. 

Now, in the 15th century far greater attention was paid to saint 

Augustine than to any other Church Father. In particular his mo 

nastic Rule exercised a great attraction, as indeed it has in all 

periods of monastic reform. There was a strong interest in Saint 

Augustine among the Brothers of the Cross as well, as is evident 

from the great number of his works copied by the Brothers of 

the Cross in the 15th century. They inevitably added to his name 

the words patris nostri, i.e., our father. One cannot escape the im 

pression that the Brothers of the Cross of the 15th century sought 

above all to live in the spirit of Augustine and accordingly to honor 

him through the title of their spiritual father. It could certainly 

have happened that the name of the founder fell into obscurity, 

for the Brothers of the Cross considered themselves primarily reli 

gious who lived according to the Rule of Augustine. They were 

conscious above all of being disciples of this saint, of being brothers 

of the Holy Cross of the Order of Augustine.

Bijlage 1 * 

BIJLAGEN 

Diffinitiones capituli generalis anno 1410 

Diffinitores capituli generalis fratrum S. Crucis, ordinis S. Augustini, in 

nostra principali domo Hoyensi, Leodiensis dioecesis, anno 1410, primo 

die mensis Julii, universis prioribus et fratribus totius ordinis prelibati, in 

Christo sincere nobis dilectis salutem, et in virtute Crucis ejusdem triumphalis, 

cuius signo insigniti sumus, in verae religionis vita reformari et 

proficere. 

Vestrae universitati et in Christo dilectae fraternitati notum facimus per 

presentes, quod frater Joannes Avins, prior pro tune generalis, salubriter 

considerans et attendens sui corporis et anime infirmitatem, et allegans ex 

hinc insufficientiam ad sui oneris comportandam gravitatem, libere et 

publice (habito sane suorum amicorum et discretorum consilio) renuntiavit 

suo generali prioratui et omni dignitati, dictum prioratum concernenti, 

resignans ipsum coram toto nostro dicto generali capitulo in manus nostras. 

Nos quidem gratias eidem agentes et ad idem vos omnes pie exhortantes 

de suis laboribus et bono exemplo, quod reliquit nobis, in tarn humili et 

benigna renunciatione sua. Et convocatione conventuali canonica et collatione 

facta, communi consensu et concordia, omnium vigorem et vocem 

in electione prioris generalis habentium, nullo penitus contradicente, sed 

omnibus similiter consentientibus et eligentibus, venerabilem et dilectum 

patrem et confratrem nostrum Lubertum Joannis, ipsum suscepit capitulum 

in nostrum et totius sacri ordinis priorem generalem et gubernatorem, 

multum itaque renitentem et totis viribus reluctantem, sed omnium tandem 

nostrum precipueque venerabilium et reverendorum patrum et dominorum 

diversarum et magnarum dignitatum, ordinum et graduum ibidem existentium, 

prece et instinctibus, difficulter consentientem. Exhortantes vos in 

1 Naar de nog niet uitgegeven bronneneditie van A. van de Pasch, Definities 

der generate kapittels van de orde van het Heilig Kruis, 1410-1786, volgen hier 

vijf definities.


Domino, districteque precipimus vobis omnibus et singulis in virtute sancte 

obedientie, quatenus eidem priori nostro generali electo et confirmato per 

reverendum dominum nostrum, dominum Joannem de Bavaria, electum 

Leodiensem et confirmatum, obedientiam, debitam reverentiam et honorem 

exhibeatis, ut de merito sancte et humilis obediente, (qua maior est quam 

victime,) dignos fructus eternorum premii gaudiorum cernere valeatis. 

Ceterum dolentes et attendentes dolendam nostri ordinis difformatio- 

nem, precipue, proh dolor, in capite et consequenter nimirum in membris 

maximeque principalioribus, desiderio et affectu moti et provocati, decrevi- 

mus et dignum atque valde necessarium duximus aliquid saltern reforma- 

tionis apponere juxta nostre possibilitatis vigorem, una cum venerabili 

priore nostro generali, et capituli generalis authoritate, nee non consilio 

omnium patrum et fratrum inibi existentium. 

Primo igitur omnium attendentes, quod statuta nostra, ut multitudo 

eorum vitetur, precipiunt, quatenus paci et tranquillitati totius ordinis 

provideatur, de consilio requisito et obtento, atque consensu omnium 

patrum seu priorum in eodem nostro generali capitulo consistentium, omnes 

diffinitiones quascumque et quandocumque compositas, quarum non vide- 

tur numerus, revocamus, cassamus, annihilamus, revocatas, cassatas, annihi- 

latas denuntiamus : cupientes et volentes, quantum in nobis est, obsistere, 

ut sub pallio bonorum mala non fulciantur, nimirum cum in nonnullis 

hujusmodi diffinitionibus reperimus, quo spiritu vel instinctu non omnino 

ignorantes, multa contra jura et sacros canones, nostram professam regulam, 

nostri sacri ordinis sepe dicti confirmata sancte sedis apostolice auctoritate 

statuta, nee non regularem atque monasticam vitam composita et diffinita 

revocantes et remittentes nos sane ad dicta nostra tarn sublimiter, ut dictum 

est, confirmata statuta, et precipue regulam omni discretione et moderamine 

luculentam, secundum quam vovimus promisimus et juravimus vivere et 

vitam nostram omni posse dirigere ; que quoque pauciora et potiora, leviora 

et utiliora atque lucidiora, omnibus sane et sancte consideratis noscuntur 

esse. 

Item illud curiosum seu curiositatis occasione leve et tenue dubium de 

diffinitione grisei coloris, declarat generale capitulum, quod sicut etiam 

ydiotissimi laici ne dicamus doctissimi clerici sciunt et dicunt, color est non 

artificialis vel intinctus, sed naturalis de nigra et alba lana ovium mixtus. 

Exhortamur igitur vos in domino et obsecramus, charissimi, ut scapularia 

talis colons de cetero deferatis ; atque in ceteris observances regule et 

statutorum nostrorum antiquorum uniformes vos habeatis, quia sic precipi- 

mur vivere. Intendentes absque dubio contrarium contemptibiliter facientes 

ad id arcius, cum oportunitas se obtulerit cum consiliis et auxiliis oportunis 

reducere.

BIJLAGEN 185 

Item quia festum Sacramenti, quod noviter ab ecdesia institutum est, quod 

quia semper in quinta feria post festum Trinitatis celebrari consuevit, in 

qua fieri solet missa seu collecta de Sancto Spiritu secundum ordinarium 

nostrum ; et quia nulla hora vel momento carere valemus nee huius defensionis 

auxilio, nee iilius redemptionis misterio, dignum duximus ut utrumque 

celebrare crebrius et invocare non cessemus. Ordinavit itaque capitu 

lum id fieri de Sacramento in quinta feria quod de Spiritu Sancto fieri 

solebat, nisi quod gloria in excelsis cantetur sicut infra octavam, excepto 

adventu et LXX ; et de Sancto Spiritu fiat in quarta feria, quod fiebat in 

quinta, servato modo in utroque communis ordinarii. Item ordinavit et 

diffinivit capitulum, quod idem modus servetur tam in missa quam in horis 

feria sexta de sancta Cruce, qui in sabato de beata Virgine, cum nota et 

cantu semiduplicis festi in missa et ad horas ; antiphona ad magnificat 

feria quinta de sancta cruce O crux splendidior; ad matutinas invitatorium 

de exaltatione eiusdem ; super psalmos et responsoria sicut in inventione ; 

ad laudes antiphona videlicet O magnum, ad benedictus et ad horas sicut 

in exaltatione. Item in sabbatis et quandocumque de beata Virgine agitur, 

dicetur versus Maria mater gratiae penultimus in hymnis eiusdem metrL 

Item festum beati Antonii abbatis et paths monachorum erit simplex. 

Item capitulum generale de cetero celebrabitur singulis annis in octave 

sancti Johannis Baptiste, que erit prima dies ipsius capituli. 

Datum die ut supra sub signis diffinitorum. 

Bijlage 2 


In nomine Domini Amen. He sunt diffinitiones facte et ordinate per 

nos Johannem de Merten, priorem generalem, et Godefridum Asperensem,, 

Helmicum Namurcensem, Wilhelmum Yvodiensem et Johannem Venlensem, 

domorum priores et diffinitores generalis capituli fratrum sancte 

Crucis ordinis S. Augustini in crastino octave Johannis Baptiste et duobus 

diebus sequentibus. 

Item primo de consilio et beneplacito omnium patrum priorum et fratrum 

procuratorum conventuum ibidem existentium rationibus efficacious 

inducti, capitulum nostrum generale transtulimus et transferimus in 

dominicam quartern post pascha videlicet cantate, ordinantes et decernentes, 

quod de cetero in dicta dominica et duobus continue diebus sequentibus 

celebrabitur singulis annis, prout quondam in crastino exaltationis sancte 

Crucis et post hactenus crastino octave Johannis Baptiste solitum fuerat


celebrari ; et quod omnes in sabbato ante dictam dominicam, qui debent et 

mittuntur, convenire debebunt. 

Item omnia diffinita et ordinata capitulo ultimate celebrato, scilicet 

anni preteriti decimi tertii, permittimus et decernimus manere in suis 

terminis usque ad futurum capitulum generale, nihil exprobantes nee 

delentes in eis. De nota en cantu invitatoriorum et huiusmodi exceptis 

illis que ibidem ad morum et monastice vite correctionem et emendacionem 

ordinata fuerunt, que quidem approbamus et rata ac grata decernimus. 

Item quia dolentes percepimus quod nonnulli fratres nostri ordinis 

vanitati dediti et in scandalum ordinis, plurimorum intuentium destructio- 

nem, et suarum animarum damnationem, indebite, irreligiose et inhoneste, 

in conversatione sua se gerunt, vestes sibi minime competentes induentes, 

in calceis, caligis, tunicis, subtunicis, bursis, togis et caputiis, ad modum 

vanorum et secularium adolescentulorum et juvenum, quod turpe valde et 

indecens est, intra et extra suas domus et septa earum exeuntes, fabulantes, 

comedentes, bibentes, et alias cum hominibus secularibus conversantes ; 

ideo omnes priores et suppriores exhortamur in Domino, et requirimus, 

eis districte in virtute sancte obedientie precipientes, et sub poena destitu- 

tionis suorum officiorum et honorum, ut de cetero suorum fratrum sibi 

commissorum facta, gesta et mores diligentius considerent et examinent, 

atque debite corrigent et emendent, ne talia amplius fieri percipiantur ; 

precipientes nihilominus sub poena et districtione, quod si qui, quod absit, 

oibedire recusaverint et rebelles reperti fuerint se a dictis et in dictis 

deordinationibus et inordinatis conversationibus et gestibus irreligiosis 

non emendando, tales ex tune exire ad terminos nullatenus permittantur, 

quod etiam nos eis omnino interdicimus, donee debite se correxerint et 

emendaverint. 

Item obsecramus et in Domino requirimus omnes priores, districte eis 

mandantes, ut propter Deum et sacri ordinis nostri reformationem neces- 

sariam et animarum suarum salutem, se cum sibi commissis fratribus, 

quibus merito preesse, et vita et authoritate, deinde et observantia regularis 

discipline, monasticeque vite quam vovimus et juravimus, continenter 

observare, secundum regulam S. Augustini et constitutions nostras, refor- 

mare et confirmare in victu et vestitu, in vita et conversatione studeant; 

atque omni posse indilate a sibi minime competentibus negotiis, presertim 

a damnabili proprietate expedire procurent. 

Item prohibemus et declaramus secundum canones, quod nullus frater 

potest alicujus confessionem recipere vel alicui confiteri, nisi de licentia 

speciali sui prioris localis, nisi suppriori, si fuerit, vel quern prior vicarium 

suum constituent, nisi in articulo mortis vel necessitatis.

Bijlage 3 


BIJLAGEN 187 

In nomine Domini Amen. He sunt diffinitiones facte et ordinate per 

nos fratrem Helmicum priorem Hoyensem et fratres Everhardum Colpnien- 

sem, Godfridum Asperensem, Reynerum suppriorem Hoyensem et Johannem 

de Merode Venlensem, diffinitores generalis capituli fratrum sancte 

crucis ordinis beati Augustini anno 1419 die 16 mensis maii, que fuit 

feria tertia post dominicam, qua cantatur in ecclesia cantate, Huy in eodem 

generali capitulo. 

Primo omnia diffinita in preteriti anni capitulo approbamus et laudamus 

prefer dispensationem et deposicionem jejuniorum a festo exaltationis 

sancte crucis usque ad pascha in simplicibus et majoribus festis, quod 

reprobamus et deponimus. 

Item ibidem approbata confirmamus. 

Item ordinamus quod de divisione apostolorum fiet festum duplex ; 

item de sancto Barnabo simplex ; item de translatione sancte Odilie duplex 

et celebretur decimoquinto kalendas Augusti, quamquam accidebat sexto 

nonas Julii. Item festum sancte Margarete celebretur decimotertio kalendas 

Augusti. Item de sancta Martha fiet festum trium lectionum et dicatur 

ad vesperas hymnus Huius obtentu etc, ad matutinum tria ultima responso- 

ria cetera de una virgine. Item diffinimus et ordinamus quod in feriis 

quintis et sextis fiet memoria de sancta Cruce et de beata Virgine in vesperis 

et matutinis in duplicibus festis, si in eis eveniant. Item diffinimus et 

ordinamus quod de sanctis virginibus Lucia, Agnes, Agatha et Cecilia et 

de sancto Clemente fiant festa semiduplicia, et dicantur super psalmos ad 

primas vesperas antiphone, que dici consueverunt in festis trium lectionum 

de una virgine et de uno martyre in matutinis super psalmos ; responsoria 

autem in primis vesperis de sancta Agnete omnipotens adoranda, de sancta 

Agatha beata Agatha, de sancte Cecilia Dum aurora, de sancto vero Cle 

mente Orante sancto Clemente. Item quando missa fit de Spiritu Sancto 

in septuaginta dicatur introitus Dum sanctificatus fuero, offertorium Emit- 

te, communio ultimo jestivitatis, cetera omnia ut in alio tempore. 

Item in missa de sancta Cruce in septuaginta dicatur tractus Laudate 

Dominum omnes etc, et prefacio qui salutem humani generis dicatur sem 

per quando missa fit de sancta Cruce. Item benedicamus quod cantari solet 

in missis simplicium festorum, in adventu Domini et LXX cantatur in 

vesperis et matutinis festorum simplicium et semiduplicium extra tempus 

paschale et de sancta cruce feria quinta et sexta et sabato de beata virgine in 

eisdem horis.


Item precipimus omnibus prioribus sub pena privationis suorum officio- 

rum ipso facto, ne de cetero aliquo modo domos aut conventus sibi 

commissos obligare presumant aliquibus perpetuis missis, seu aliis quibus- 

cumque servitiis, seu obligationibus intus et extra, sine speciali licentia 

generalis capituli. 

Item diffinimus et ordinamus, quod quicumque regulam et constitutiones 

nostras per contemptum et contumaciam servare recusaverint, et contra eas 

rebellaverint, vocem in ordine, nisi in sua accusatione, omnino non habeant. 

Item precipimus districte in virtute sancte obedientie omnibus prioribus 

et fratribus nostri ordinis, ne aliquem in suum conventum recipiant sine 

speciali prioris Hoyensis licentia petita et obtenta, juxta constitutiones nos 

tras, et si quis receptus fuerit, ad professionem non admittatur sine eadem 

licentia ; et si quis secus fecerit, quod absit, si prior est privationem sui 

officii, si alius, amissionem suae vocis, se noverit ipso facto incurrisse. 

Item diffinimus quod in singulis domibus, ubi copia fratrum est, prior 

constituat procuratorem eodem modo sicut subpriorem, cum consilio 

fratrum seniorum. 

Idem omnis sacerdos nostri ordinis legat decem missas pro defunctis, 

unam de sancta Trinitate, unam de Sancto Spiritu, unam de sancta Cruce 

et unam de beata Virgine pro vivis benefactoribus nostris et nobis com- 

missis, clericus quinque psalteria, conversus septuagenta pater noster et 

ave Maria. 

Item prior Hoyensis commissit vices suas fratri Johanni de Merode in 

domo Coloniensi et Nigra paludis et in Ruremunda secundum formam et 

tenorem littere, quam eidem dederat anno precedent! in eadem domo 

Coloniensi usque ad revocationem suam. 

Bijlage 4 


In nomine Domini Amen. Hec sunt acta, diffinita et ordinata per nos 

fratres Henricum generalem, Nicolaum Asperensem, Gerardum Leodien- 

sem, Johannem Coloniensem, priores et Johannem de Merode, procuratorem 

Venlensem, diffinitores capituli generalis ordinis fratrum sancte Crucis 

in domo Hoyensi more solito celebrati sub anno Domini 1434 dominica 

cantate, que erat die Marci evangeliste et duobus diebus sequentibus. 

In primis diffinimus et ordinamus, quod in omnibus domibus nostris 

in dominica cantate debet cantari missa immediate post primam de Spiritu 

Sancto sub modo semiduplicis festi pro capitulo generali cum collecta : 

pretende Domine, jamulis tuts dexteram celestis auxilii etc non addendo

BIJLAGEN 189 

ibi famulabus et concede quesumus omnipotens Deus, ut intercessio etc. 

Item diffinimus et ordinamus, quod rasura fieri poterit de quindena in 

quidenam, barbam autem ad octo dies propter reverentiam Sacramenti. 

Item declaramus, quod preciosa legi debet post primam secundum statuta 

ante tertiam. Item declaramus, quod prior faciat officium in duplicibus et 

supra dumtaxat in missa, matutinis et vesperis. Item declaramus et decernimus, 

quod caveant priores et eorum socii, qui ad capitulum generale 

veniunt, ne circuitionibus, aut sermonibus clamerosis aut inordinatis, 

quietem et disciplinam fratrum Hoyensium inquietent, sed magis salva 

charitate fraterna visitationis et allocutionis, studeant orationi et sacre 

lectioni missarumque celebrationi operas dare, ut cunctis, sicut decet, 

exemplum religionis et discipline prebeant, precipue ante primam et post 

completorium, que a conventu in oratorio persolvantur, quieti et devotioni 

intendere studeant, quantum eis a negotio capituli vacuum fuerit. 

Item prohibemus districte sub poena gravi culpa, quod fratres diffiniti 

non recedant a domibus ad quas fuerint diffiniti, donee priores redierint a 

capitulo. Item caveat unusquisque ne mulieri nudam manum porrigat. 

Item volumus, quod priores non faciliter dispensent super jejuniis in sextis 

feriis maxime post festum exaltationis sancte Crucis ; si vero interventu 

alicuius vel aliquorum venerabilium contigerit largam gratiam ministrare ; 

benedictio mense et gratiarum actio, sicut in coenis consuetum est fieri, 

legantur. Item receptores hospitum in principio mense et in fine gratia 

edificationis legant hospitibus aliquam lectionem. Item declaramus, quod 

in Coena Domini ad missam dicatur ad tertium Agnus Dei miserere nobis. 

Item in diebus minualibus post matutinas ante primam et post comple 

torium silentium observetur sicut alio tempore. 

Item pater noster generalis et fr Johannes Scoll Venlensis visitabunt. 

Item pro benefactoribus tarn vivis quam defunctis leget quilibet sacerdos 

tres missas de sanctissima Trinitate, tres de Sancto Spiritu, tres de sancta 

Cruce, tres de Domina, tres de requiem, clericus psalterium, conversus 

trecenta pater noster, donatus trecenta. 

Hoc anno obierunt fr Arnoldus Bruen presbyter conventus Cadomensis, 

Stephanus Parisiensis, Lutgerus Asperensis. 

Bijlage 5 


In nomine Domini Amen. Hec sunt diffinita et ordinata in capitulo nostro 

generali per nos fratres Gerbrandum generalem, Andream Venlensem, 

Johannem montis Orientis, Jacobum Asperensem, Johannem Parisiensem,


conventuum priores et diffinitores capituli generalis ordinis fratrum sancte 

Crucis anno domini 1495 die 17 maii et duobus sequentibus. 

In primis illas duas diffinitiones approbatas, quod cum aliqui fratrum 

poenitentiam formidantes suorum demeritorum etc. et quod obtento con- 

sensu reverendi patris nostri generalis et majoris partis capituli etc. cum 

ceteris clausulis annis preteritis appositis confirmamus. 

Item diffinicio anno preterito ordinata pro conformitate absolucionis 

sacramentalis quod premisso misereatur vestri etc ; et quod cantatur prefacio 

de sancta Trinitate in festis omnium sanctorum, dedications ecclesie et 

sancti Augustini episcopi. Et quod in quolibet conventu sit circator etc. 

Et ne de cetero aliquis patrum vel fratrum aliquam prolem de fonte 

audeat levare etc. Et quod octava resurrectionis dominice sit festum duplex 

et quod in primis vesperis cantetur responsorium etc. Et quod festum 

sancti Andree sit totum duplex. Et loco sequencie Deus in tua virtute 

cantetur sequencia Psallat voce votis amet approbamus. 

Item diffinimus et ordinamus, quod festum transfigurationis domini 

celebretur totumduplex sexta augusti cum officio predicatorum exhibendo. 

Item diffinimus et ordinamus, quod ob reverentiam priorum, quorum vices 

suppriores gerere dinoscuntur, quod in absencia prioris supprior conventus 

dicet confiteor, fidelium, adjutorium, et dabit benedictionem post comple- 

torium. Item diffinimus et districte precipiendo mandamus cunctis priori- 

bus in virtute sancte obedientie, et cunctis fratribus sub poena privationis 

voce ipso facto, ne quavis occasione soUicitent apud fundatores conventuum 

nostrorum cujuscumque dignitatis, status aut preeminentie fuerint, transmitti 

aut revocari aliquem fratrem ordinis proprie vel alterius conventus, ad 

conventum eorum vel ad alium quemcumque locum, impetrando sibi 

litteras recommendatitias ad reverendum patrem nostrum generalem ; sed 

volumus quatenus primitivus accessum et consilium desuper, simul et 

colloquium cum reverendo patre nostro generali habeatur, antequam ali 

quem fundatorum accedant. 

Item cum secundum statuta nostra suppriores et procuratores de consilio, 

licet non de consensu seniorum instituendi sint, diffinimus et declaramus, 

quod per hoc non excluditur reverendi patris nostri generalis et capituli 

generalis authoritas, vel visitatorum quin evidenti utilitate aut necessitate 

domus aut ordinis exigente desuper, per ipsos provided conventui aut 

conventibus possit. Item diffinimus et ordinamus, quod fratres emissi pro 

erectione aut manutenentia alterius conventus, ut sint sicut conventuales et 

quod tales debent vestiri in illo conventu ad quem sic mittuntur, juxta 

qualitatem vestitus ipsorum quando emittuntur et recipiuntur. Item diffini 

mus et ordinamus, quatenus conventus, quem reverendus pater noster 

generalis visitaverit, soluto salario et stipendio visitationis juxta prius

BIJLAGEN 191 

ordinata, deliberabit reverendum patrem nostrum generalem decenter cum 

suis comitibus ad viciniorem conventum nostri ordinis, providendo sibi 

juxta distantiam locorum et conventuum ad discretionem reverendi patris 

nostri generalis. 

Item diffinimus er declaramus ilium articulum statutorum nostrorum, in 

rubrica, de capitulo generali positum : ne quis revelet secretum aut dissen- 

tionem fratrum extraneis, sub certis poenis ibidem positis, quod ille articu- 

lus non solum intelligi debet de secreto aut disentione fratrum capituli 

generalis, sed etiam conventualis. Item diffinimus et ordinamus, quod in 

festo dedicationis conventuum ordinis debet fieri processio et cantari in 

processione pro primo responsorio In dedicatione temp It; pro secundo 

Benedic domine domum, pro tercio Terribilis est locus iste et ad introitum 

ecclesie cantetur antiphona Zachee cum versiculo Domum tuam Domine et 

cum collecta diei. Item diffinimus et ordinamus, quod nulla grangia extra 

domum situata colatur per fratrem ordinis nisi de consensu capituli gene 

ralis. Item fr Baltazar conventus Hoeyensis, fr Johannes Trajectensis, 

Nicolaus Namurcensis, fr Hinricus Quaet St Agathe stabunt in conventu 

nostro Lundonie usque ad revocacionem reverendi patris nostri generalis 

ut conventuales et fr Sosfredus donatus Hornensis stabit ibidem similiter 

ut cocus et erunt astricti in virtute obedientie et in remissionem omnium 

peccatorum suorum comparere in conventu nostri Gossensi in profesto 

Pentecostes et ibi providebitur eis et respondebitur eis de cunctis eis 

necessariis ad profidscendum Lundonia. Item fratres diffiniti in Erenstein 

stabunt et permanebunt ibidem, usque ad revocacionem reverendi patris 

nostri generalis. Item prior Asperensis providebit conventum nostrum in 

Viridario de personis necessariis ibidem. Item committimus curam conven 

tus in Wycrode priori Venlensi ad providendum ibidem de duobus fratri- 

bus. Item fr Mychael Namurcensis visis presentibus sit supportatus a 

supprioratu conventus nostri in Viridario et stabit in conventu nostro in 

Warennis ut conventualis et de ceteris ibidem locandis providebit prior 

Alnetensis, vicarius reverendi patris nostri generalis per Franciam pro 

tempore. Item fr Johannes de Warennis stabit in conventu nostro Calnia- 

censi per annum. Item presentibus cunctis nobis subjectis precipue per 

Franciam notificamus quatenus venerabilem priorem Alnetensem consti- 

tuimus creamus ordinamus et facimus nostrum vicarium per regnum Francie 

ut conventibus de fratribus ipsis necessariis provideat et cuncta disponat. 

Item fratres conventuales Altinemoris pro nunc fratres in Wyckrode stantes 

redibunt ad proprium conventum. Item fr Wylhelmus Asperensis con 

ventus Snekensis stabit in conventu Hornensi usque ad revocacionem 

reverendi patris generalis. Item fr Wylhelmus Grevesant conventus Sneken 

sis stabit in conventu Worcummensi usque ad revocacionem reverendi


patris generalis. Item fr Cornelius Worcumiensis stabit in conventu Snekensi 

usque ad revocacionem generalis. Item fr Andreas Icorus et Martinus 

montis Sancte Helene Leodiensis conventus redibunt ad proprium conven 

tum et pater generalis providebit Dyonensibus de fratribus ipsis necessariis. 

Item fr Conradus Atfeder conventus vallis sancti Anthonii stabit in con 

ventu Namurcensi per annum. Item fr Hinricus de Wardenburch stabit in 

conventu Watenensi ut supprior et ceteri ibidem diffiniti permanebunt 

ibidem usque ad revocacionem reverendi patris generalis. Item prior Colo- 

niensis providebit conventui montis sancte Helene de suppriore et de 

fratribus ibidem necessariis. Item precipimus in virtute obedientie et sub 

poena carceris fratri Johanni Mechlinie Namurcensi quatenus visis et 

auditis presentibus indilate revertatur ad conventum suum Namurcensem. 

Item Lubertus Clivis Marie pacis stabit in Brandenborch. Item Lambertus 

Campis donatus Marie pacis stabit in conventu Calniacensi per annum. 

Item Martinus Lodowicus de Martianco stabit in conventu Tolezano usque 

ad revocacionem patris generalis et precipimus sibi in virtute obedientie 

quatenus cum sociis et fratribus sibi per priorem Alnetensem vicarium 

Francie assignandis indilate recte tramite procedat et transeat ad Tolozanum 

conventum. 

Obierunt hoc anno venerabiles patres fr Hinricus Bocoldie prior primus 

Vallis liliorum, fr Jacobus in Erensteyn, fr Johannes Yvodiensis, Petrus 

Maich de Goes Hornensis, Johannes Petri Schermer, conventuum priores. 

Theodericus Altinemoris, Jacobus Tornacensis conventuum suppriores, 

Hinricus Hornensis, Petrus de Faberca Tornacensis, Egbertus Renis in 

Schermer, conventuum procuratores, Egidius Tornacensis, Mychael Bun- 

dein, Egidius Mantzal Tornacenses, fr Tylmannus Duren Altinemoris, 

Petrus Germanus ibidem, Theodericus in Schermer, et Jacobus Anden, 

Gerhardus Mechlinie in Brandenborch, fr Gerhardus vallis sancti Anthonii, 

fr Mychael Tholozani, Gysbertus Asperensis, Walterus montis Orientis, 

Wylhelmus Schedamensis, Hinricus Tinctoris Dulckensis, Gerhardus Cal- 

niacensis, Petrus ibidem, Wylhelmus de Colonia Leodiensis, Symon Hor 

nensis, Jacobus Venlensis, Symon Nove lucis, Hermanus ibidem, Damasus 

Hornensis, Arnoldus Dulkensis, Petrus Salviacensis, et Andreas Asperensis. 

Tylmannus Altinemoris, Wylhelmus in Schermer, donati. fr Gerhardus 

Salniacensis clericus, Arnoldus conventus Tholozani, Wylhelmus ibidem, 

Laurencius Tornacensis novicii. Gerhardus Tornacensis, Johannes de Susato 

Coloniensis, Henricus Clivis Marie pacis, Petrus Altinemoris, Petrus 

Buscoducensis, conversi. Gerhardus Asperensis, Johannes Bentlagensis, 

Lambertus montis sancte Helene, Anthonius Altinemoris, Cornelius, Hin 

ricus, Johannes ibidem, Hermannus in Schermer, Ullitus ibidem, Johannes

BIJLAGEN 193 

Coloniensis, Wesselus conventus Ste Agathe, Johannes Ruden Coloniensis, 

Hinricus Bentlagensis, Johannes, Hinricus, Hermanus ibidem. 

Item hoc anno visitabunt priores Nigre paludis et Coloniensis conventus 

Aquensem, Brandenborch, Nigre paludis, Altinemoris, Wyckrode, montis 

sancte Helene, Dulkensem et Erensteyn. De ceteris conventibus visitandis 

providebit reverendus pater noster generalis per se vel per alium. 

Item pro participantibus et benefactoribus ordinis nostri tarn vivis et 

defunctis tres missas etc. 

In quorum omnium et singulorum etc reverendi patris nostri generalis 

et venerabilium patrum diffinitorum duximus premissa communiri etc. 

Bijlage 6 

Privileges door het stadsbestuur van Goes aan de Kruisbroeders 

verleend. 

STADSARCHIEF GOES ~ voorlopige inventaris n. 38 

Groot-privilegieboek van de stad Goes, fol. 31 f° en V°, 17e eeuws 

handschrift. 

Inden name der Heyliger dryevuldicheyt, Wij Burgemeesteren, Schepenen 

ende Raeden der Steden vander Goes in Zuijtbevelandt, doen condt 

ende kennelyck alien Luyden want wij om Zalicheyt onser siele ende alle 

goede menschen overdraghen syn met den eerwaerdighen vader den 

generael der ordenen van den heylighen cruijce ende prior des Convents 

van Hoeyen dat een clooster gesticht ende begonnen is te maecken binnen 

der Stede vander Goes, inder eeren Godts Sinte Marien ende den heylighen 

cruyce, om den dienst Godts ende des heylighen cruijs inder selver Stede 

vander Goes te meerderen ende in troost ende Lavenisse onser sonden 

ende om dat zalighe werck te volbringen, den voors. Clooster geven ende 

consenteren voor ons ende onse nacomelingen ende vander Stede weghen 

tot eeuwighen daghen geduijrende previlegien giften ende vrijheden inder 

manieren als hier nae geschreven staet behoudelyck altoos alsulcke voorwaerden 

ende lofftoghten als die generael ende diffiniteurs vander selver 

ordenen mit haeren generalen capittele tot Hoeyen voors. onser voors. 

Stede vander Goes besegelt hebben eeuwelijck geduijrende, Inden eersten 

consenteren wij ende nemen de cruijcebroeren die nu ter Goes inden 

clooster syn off dier namels in comen sullen eeuwelyck duijrende voor ons 

ende onsen nacomelingen in onsen bescherme ende in al onser Stede 

Rechten hantvesten ende vryheden ende sullen altoos vry wesen van alien 

oncoste schattingen pontgelden accysen tollen oncoste ende laste die de


Stede voors. nu schuldich is ende nu dagelycx hebben off die sy namels 

gecrygen opsetten maken off gecrygen moghen off hebben moesten hoe 

dat geschien mochte in eenigerwys, behoudelyck is dat sy der Stede molen 

versoecken dat sy dan moulter geven sullen van heuren coren te malen 

gelyck anderen der Stede poirteren voors., ende behoudelyck dat sy geenen 

wyn off bier off geenerhande dranck buijten heuren convente in geenrewys 

vercoopen en sullen, Item consenteren wy den voors. convente dat sy 

hantieren zullen moghen alle ambochten binnen heuren convente die hem 

noot derfftich sullen syn tot haere behouff sonder enich wederseggen 

van ons vanden ambochten binnen der Stede voors. off van onsen nacomelinghen, 

voort consenteren wy hen dat sy coopen moghen binnen 

der Stede ambochte vander Goes voors. tot vyftich gemeten landts toe 

ende niet daerboven ten waer by oirlove vanden Bailliu den Burgemeesteren 

ende Schepenen vander Goes dan inder tyt wesende, ende mit deser 

weldaet ende alien puncten voors. ende vryheden ons ende onsen nacomelingen 

ende der selver Steden vander Goes anroerende soo begeeren wy in 

heur eeuwige gedenckenisse te wesen gelyck dat daer toe behoort, ende 

alle dingen sonder argelist daer in te soucken off te vinden, om dat dit 

waer is zoo hebben wy Bailliu Burgemeesteren Schepenen ende Raeden der 

Stede vander Goes voors. by gemeenen consente ende over een dragen 

desen brieff besegelt mitter Stede segele vander Goes voors. hier an 

gehanghen Gegeven int jaer ons heeren duijsent vier hondert ende dertich 

opden derden dach in October.

Abcoude, Nederland, prov. Utrecht. 

Heer van —, 4l. 

Abelardus, auteur, 150. 

Acquoy (J.), auteur, 159. 

Adrianus Monet, auteur, 141. 

Aegidius van Brandenburg, 114. 

Agnes Rengers van den Laere, ill. 

Aken, stad, Duitsland. Kruisbroeders, 

21, 56, 67, 71, 72, 75, 86-87, 90, 92, 

95, 102, 103, 104, 109, 164, 193 ; zie 

00k WlLHELMUS VAN SCHIEDAM ; 

Marienstift, 114. 

Albertus de Grote, auteur, 142, 144, 

149, 150. 

Albertus van der Hamme, OSC, Osterberg, 

118. 

Alexander V, paus, 39. 

Altena, Nederland, prov. Noordbrabant, 

zie Willem VI. 

Ambrosius, auteur, 138, 149. 

Andreas, OSC, Venlo, 189. 

Andreas Icorus, OSC, Helenenberg, 

192. 

Andreas Leidecker, OSC, Diilken, 114. 

Andrimont, Belgie, prov. Luik, 34 ; zie 

ook La Chantoire. 

Anselmus, auteur, 140, 149. 

Anthonius, OSC, Hohenbusch, 192. 

Antonius van Parma, auteur, 149. 

Arnoldus, OSC, Dulken, 192 ; —, 

OSC, Marienfrede, 113 ; —, OSC, 

Toulouse, 192. 

Arnoldus Bruen, OSC, Caen, 189. 

Arnoldus Kulenborch, OSC, Keulen, 

67. 

Arnoud van Horn, bisschop van 

Utrecht, 41. 

Arnoldus van Merode, kanunnik, 

Luik, 24, 30, 33, 34, 36, 47, 91. 

Asbach, Duitsland, Kreis Neuwied, zie 

EHRtfNSTEIN. 

Asperen, Nederland, prov. Zuidholland. 

Kruisbroeders, 21, 40, 67, 68, 69, 85- 

86, 87-88, 89, 90, 92, 96, 102, 103, 

104, 114, 115, 122, 129, 155, 163, 

164, 189, 191, 192, zie ook Gerardus 

Geldenhouwer Noviomagus, Ger- 

REGISTER 

1 Afkorting : OSC = Kruisbroeder, Kruisheer. 

hardus, gljsbertus, godefridus, 

Jacobus, Johannes van Merten, 

Johannes van Roermond, Lutgerus, 

nlcolaas van roermond, 

NlGOLAAS, WlLHELMUS. 

Athanasius, auteur, 136. 

Augustinessen, 127 ; klooster te Glindfeld, 

121. 

Augustijnen, kloosterorde, 18, 145, 

149; koorheren, 113, 118, zie ook 

SCHOONHOVEN. 

Augustinus, auteur, 17, 18, 50, 107, 

135, 136, 137, 138, 139, 141, 148, 

149, 150, 166, 186. 

Avezaath, Nederland, prov. Gelderland, 

112. 

Balduinus, OSC, Schiedam, 109. 

Baltazar, OSC, Hoei, 191. 

Barham, zie Bergham. 

Barnikol (E.), auteur, 158. 

Bartholomew Pisani, auteur, 143. 

Bartholomeus van Maastricht, au 

teur, 141. 

Basilius, auteur, 136. 

Beda Venerabilis, auteur, 132, 135, 

136, 140, 149. 

Belgie, koninkrijk, 22, 23, 26, 81, 103, 

121-122. 

Benedictijnen, kloosterorde, 18, 136, 

139, 140, 148, 149, 153, 161, zie ook 

BURSFELD. 

Benedictus, auteur, 140. 

Benedictus XIII, paus, 38. 

Bentlage, Duitsland, Kreis Steinfurt. 

Kruisbroeders, 61, 84, 103, 111, 112, 

116, 118-120, 127, 164, zie ook 

everardus klrskorff van orsoy, 

Gerardus van Horn, Henricus, 

Henricus van de Bergh, Henricus 

van Tiel, Hermannus, Johannes, 

Johannes Bussche. 

Bergham, Barham, Engeland. Kruis 

broeders, zie Saint-Margaret. 

Berlijn, stad, Duitsland, 27, 130-152. 

Bernard van Clairvaux, auteur, 135, 

140, 141, 148, 149, 150.

196 STUDIfiN OVER DE OBSERVANCE 

Bernardinus van Siena, auteur, 145, 

149. 

Bernardus Dulman, OSC, Sneek, 114. 

Bernd der Alte zu Lippe, 120. 

Bertram van Nesselrode, 115. 

Bertree, Belgie, prov. Luik, 36. 

Beyenburg, Duitsland, Kreis Wuppertal. 

Kruisbroeders, 21, 81-82, 92, 102, 

103, 112, 125, 164, 193 ; zie ook 

Johannes, Peter von Kettwich. 

Boethius, auteur, 147. 

Bogaarden, kloosterorde, 110. 

Bonaventura, auteur, 144. 

Bonifatius VIII, paus, 20. 

Bonifatius IX, paus, 37. 

Borgloon, Belgie, prov. Limburg, 121. 

Born, Duitsland, Kreis Kempen-Krefeld, 

115, 125. 

Bourgondie, hertogdom. Hertogen, 30, 

35, 37, 38, 43, 91, 97, 162 ; zie ook 

Jan zonder Vrees, Maria van 

Bourgondie, Philips de Goede, 

Philips de Schone. 

Brabant, hertogdom. Hertogin, 37, 40, 

41. 

Brandenburg, Duitsland, Stadtkreis Aken 

(vroeger gemeente Raeren), zie 

Aegidius van Brandenburg ; Kruis 

broeders, 118, 127, 192, 193 ; zie ook 

Gerhardus van Mechelen, Jaco 

bus Anden. 

Brazilie, republiek, 23. 

Broeders van het Gemene leven, 75, 

116, 119, 133, 153-161, zie ook Dirk 

van Herxen, Geert Grote, Jan 

van Hattem, Gerard Zerbolt, 

Rudolf Dier van Muiden. 

Bruggen, Duitsland, Kreis Kempen-Kre 

feld. Kruisbroeders, 24, 114, 125. 

Brussel, Belgie, prov. Brabant. Koninklijke 

Bibliotheek, 130-152 ; klooster, 

zie Groenendael. 

Bursfeld, bij Gottingen. Benedictijnen, 

153, 161. 

Buzancais, Frankrijk, dep. Indre. Kruis 

broeders, 21, 50, 80, 93, 96. 

Caen, Frankrijk, dep. Calvados. Kruis 

broeders, 21, 42, 50, 61, 62, 80, 93, 

95, 96, 98, 103, 107, 113, 114, 189, 

zie ook Arnoldus Bruen, Johannes 

Marijn. 

Caesarius van Arles, auteur, 138. 

Caesarius van Heisterbach, auteur, 

141, 149. 

Carignan, Frankrijk, dep. Ardennes. 


192, zie ook Henricus van Benthem, 

Johannes, Wilhelmus. 

Cassianus, auteur, 138. 

Catharina Berthout, 40. 

Catharina van Bourbon, 91. 

Chantoire (La), zie La Chantoire. 

Chauny, Frankrijk, dep. Aisne. Kruis 

broeders, 94, 122, 191, 192, zie ook 

Gerhardus, Petrus. 

Christianus, OSC, Keulen, 101 ; —, 

OSC, Osterberg, 118. 

Christianus van Erpel, officiaal van 

Keulen, 48, 84, 102, 162. 

Cistercienserinnen, kloosterorde, 120. 

Cisterciensers, kloosterorde, 36, 136, 

139, 140, 148, 149, 153, 160. 

Clarus Locus, bij Hoei of Seilles. 

Kruisbroeders, 18. 

Clemens V, paus, 20. 

Clemens VII, paus, 41. 

Cletus, paus, 22. 

Colchester, Engeland. Kruisbroeders, 

101. 

Condren, Frankrijk, dep. Aisne. Kruis 

broeders, 21, 76, 80, 93, 94-95, 103, 

122. 

Congo (Kinsjasa), republiek, 23. 

Conradus Atfeder, OSC, Schwarzenbroich, 

192. 

Conradus van Ebernach, auteur, 140. 

Conradus van Saksen, auteur, 145, 

149. 

Constantijn de Grote, keizer, 17. 

Constanz, stad, Duitsland. Concilie, 

49. 

Cornelis Gerbrandus, OSC, Nijenwer- 

ve, 101. 

Cornelis van Clotingen, OSC, Goes, 

108. 

Cornelius, OSC, Hohenbusch, 192 ; 

—, OSC, Woudrichem, 192. 

Couptrain, Frankrijk, dep. Mayenne, 

124. 

Cuijk, Nederland, prov. Noordbrabant, 

23, 40, 88, 89, 126. Kruisbroeders, zie 

Sint-Agatha. 

Cyprianus, auteur, 149. 

Cyrillus van Alexandrie, auteur, 

137, 149. 

Damasus, OSC, Hoorn, 192. 

Daniel, OSC, Keulen, 132. 

Daniel Jansz van Matenesse, 108. 

Darmstadt, stad, Duitsland. Hess. Landes 

und Hochsch. Bibl., 130. 

David van Augsburg, auteur, 145.

David van Bourgondie, bisschop van 

Utrecht, 114. 

Delft, Nederland, prov. Zuidholland, 

87. 

Detmold, Duitsland, Kreis Detmold, 

27, 34, 44. 

Deventer, Nederland, prov. Overyssel, 

74, 118; kloosters : Fraterschool, 153 

en Heer Florishuis, 154. 

D'Horn, Duitsland, Kreis Duren, zie 

SCHWARZENBROICH. 

Diederik van Horn, heer van Perwez, 

38, 40, 41, 88, 89, zie ook Perwez. 

Diederik van Perwez, zie Diederik 

van Horn. 

Dinant, Belgie, prov. Namen. Kruisbroeders, 

121, 122, 192. 

Dingden, Duitsland, Kreis Borken, 

113, zie ook Marienfrede. 

Dionysius de Areopagiet, auteur, 136. 

Dionysius van Leeuwen, auteur, 141. 

Dirk van Herxen, broeder van het Gemene 

Leven, 158. 

Dominicanen, kloosterorde, 19, 20, 69, 

140, 142, 149, 164. 

Doornik, Belgie, prov. Henegouwen. 

Kruisbroeders, 21, 62, 71, 75, 79, 80, 

86, 94, 95, 97, 102, 103, 122, 131, 

164, 192, zie ook Egidius, Egidius 

Mantzal, Gerhardus, Jacobus, Jo 

hannes HOENREMAN, LAURENTIUS, 

Michael Bundein, Petrus de Fa- 

BERCA. 

Doveren, Duitsland, Kreis Erkelenz, zie 

HOHENBUSCH. 

Donnington, Engeland. Kruisbroeders, 

101. 

DiiLKEN, Duitsland, Kreis Kempen-Krefeld. 

Kruisbroeders, 92, 114, 192, 193, 

zie ook Andreas Leidecker, Arnoldus, 

Henricus Tinctoris. 

Dusseldorf, Duitsland, Kreis Dusseldorf. 

Kruisbroeders, 27, 82, 96, 112, 

124, 126, 130-152 ; Landes- und Stadt- 

Bibliothek, 130. 

Duisburg, Duitsland, Kreis Duisburg. 


Duitsland, republiek, 22, 23, 30, 43, 

163. 

Durand (A.), auteur, 26, 97. 

Edmundus van Dinter, OSC, Sint- 

Agatha, 61, 85, 86, 90, 92. 

Egbertus Renis, OSC, Scharmer, 192. 

Egidius, OSC, Doornik, 192. 

Egidius Mantzal, OSC, Doornik, 192. 

Egidius van Venalmont, deken van 

Luik, 48. 

REGISTER 197 

Ehrenstein, bij Asbach. Kruisbroeders, 

115, 125, 191, 192, 193, zie ook Jaco 

bus ; hospitaal, zie Oetgenbach. 

Elisabeth van Kleef, 91. 

Else van Kleef, 40. 

Emmerik, Duitsland, Kreis Rees. Kapittel 

van St. Martinus, 414 ; Kruisbroe 

ders, 84, 114. 

Engeland, koninkrijk, 18, 21, 25, 26, 

30, 43, 71, 72, 78, 90, 99-101, 104, 

105, 107, 108, 110, 113, 122, 123, 

125. 

Enslingen, Duitsland, Kreis Trier. Kapel, 

115. 

Ephraem, auteur, 136. 

Eugenius IV, paus, 49, 109. 

Eusebius, auteur, 137, 149. 

Eusebius van Emese, auteur, 136. 

Eustache Persand, elect-bisschop van 

Luik, 41. 

EVERARDUS KlRSKORFF VAN ORSOY, 

OSC, prior-generaal, 101, 119. 

Everardus, OSC, Keulen, 85, 187. 

Falkenhagen, Duitsland, Kreis Det 

mold. Kruisbroeders, 39, 84, 116, 120, 

127, zie ook Henricus van Bocholt. 

Ferricus van der Putte, OSC, priorgeneraal, 

101, 160. 

Fivelgo, streek in Friesland, 111. 

Florennes, Belgie, prov. Namen, 36. 

Franciscanen, kloosterorde, 140, 144. 

Franciscus van Assisi, heilige, 144. 

Franeker, Nederland, prov. Friesland. 

Kruisbroeders, 76, 79, 92, 110, 111. 

Frankfort, stad, Duitsland, 41. 

Frankrijk, republiek, 26, 30, 37-38, 

43, 49, 72, 78, 79, 80, 90, 92, 93-99, 

104, 105, 107, 108, 113, 122, 123, 

125, 163, 191, 192 ; koningen, zie 

Jan de Goede, Karel V, Karel VI, 

Lodewijk XII. 

Fraterheren, zie Deventer, Mun- 

ster. 

Freienhagen, Duitsland, Kreis der 

Twiste, 116. 

Frenswegen, bij Nordhorn, klooster van 

Windesheim, 117, zie ook Hendrik 

Loder. 

Friesland, prov. in Nederland, 37, 160, 

zie ook Fivelgo. 

Fulgentius, bisschop, 131. 

Garrelsweer, Nederland, prov. Groningen, 

111 ; pastoor, zie Jacobus Wijl- 

tingen. 

Geert Grote, broeder van het Gemene 

Leven, auteur, 146, 149, 156, 159, 

160.


Geich, Duitsland, Kreis Diiren, 124. 

Gelre, hertogdom, 84; hertog, zie 

Reinoud IV. 

Georgius van Brueggen, OSC, priorgeneraal, 

39, 71, 83, 100. 

Gerard, hertog van Gulik-Berg, 112, 

124. 

Gerard Zerbolt van Zutphen, auteur, 

73, 74, 75, 146, 155, 156, 158, 

160. 

Gerardus, OSC, Hohenbusch, 83. 

Gerardus de Rivo, auteur, 1.41. 

Gerardus Geldenhouwer Noviomagus, 

OSC, Asperen, 155. 

Gerardus van Goch, OSC, Sint-Agatha, 

69, 70, 77, 78, 83, 90, 97, 128, 

188. 

Gerardus van Horn, OSC, Bentlage, 

119. 

Gerardus van Luik, auteur, 141. 

Gerbrandus van Sneek, OSC, priorgeneraal, 

189. 

Gerhardus, OSC, Asperen, 192 ; —, 

OSC, Chauny, 192 ; —, OSC, Doornik, 

192 ; —, OSC, Salignac, 192 ; 

—, OSC, Schwarzenbroich, 192. 

Gerhardus van Mechelen, OSC, 

Brandenburg, 192. 

Gerrit van Schiedam, auteur, 141. 

Gijsbertus, OSC, Asperen, 192 ; —, 

OSC, Hoei, 71, 83. 

Gisbertus van Sneek, OSC, Hoorn, 

101, 110. 

Glindfeld, Duitsland, Kreis Brilon. 

Kloosters : Kruisbroeders, 116, 121, 

126, zie ook Augustinessen. 

Goch, Duitsland, Kreis Kleve, 115. 

Godefridus, OSC, Asperen, 185, 187 ; 

—, OSC, Keulen, 132. 

Goes, Nederland, prov. Zeeland. Kruis 

broeders, 75, 92, 100, 103, 107-108, 

127, 191, 193, zie ook Cornelis van 

Clotingen, Johannes Amoris. 

goeswijn mlchielszoon, 108. 

Goettingen, Duitsland, Kreis Gottingen, 

zie Bursfeld. 

Goswinus van Nijmegen, OSC, Wat- 

ten, 100. 

Gregorius de Grote, paus, auteur, 

135, 138. 

Gregorius XII, paus, 38, 39- 

Groenendael, klooster bij Brussel, 

146. 

Groot-Britannie, zie Engeland. 

Guerricus van Igny, auteur, 141, 149- 

Guilelmus Paraldus, auteur, 143. 

Gulik, hertogdom. Hertog, zie Reinoud 

IV. 

Haass (R.), auteur, 24, 155. 

Heere (L.), auteur, 26. 

Heinrich van Huls, OSC, Keulen, 

116. 

Heinrich van Mors, bisschop van Mun- 

ster, 118. 

Helena, heilige, 17. 

Helenenberg, bij Welschbillig, Kruis 

broeders, 84, 115-116, 125, 126, 192, 

193, zie ook Andreas Icorus, Lam- 

BERTUS, MARTINUS. 

Helmicus Amoris van Zutphen, Helmkus 

Zerbolt, OSC, prior-generaal, 

25, 42, 67, 68, 71, 73-75, 79, 84, 85- 

86, 88, 92, 94, 100, 107, 154, 155, 

158, 160, 185, 187. 

Helmicus Zerbolt, zie Helmicus Amo 

ris. 

Hendrik Loder, prior, Frenswegen, 117. 

Hendrik Egher van Kalkar, auteur, 

141. 

Hendrik van Ahaus, rector, Fraterheren 

in Minister, 117. 

Hendrik van Berthout, 40. 

Hendrik van Perwez, 38, 40, 41, zie 

ook Perwez. 

Henricus, OSC, Bentlage, 193; —, 

OSC, Hohenbusch, 192 ; —, OSC, 

Hoorn, 192 ; —, OSC, Keulen, 71, 

132. 

Henricus Brunonis de Pyro, auteur, 

141. 

Henricus Quaet, OSC, Sint-Agatha, 

191. 

Henricus Suso, auteur, 144, 151. 

Henricus Tinctoris, OSC, Diilken, 

192. 

Henricus van Altendorf, zie Henricus 

van Hessen. 

Henricus van Benthem, OSC, Hoei, 

71. 

Henricus van Bocholt, OSC, Falkenhagen, 

120. 

Henricus van Coesfeld, auteur, 141, 

149. 

Henricus van de Bergh, OSC, Bentla 

ge, 111, 119. 

Henricus van Erp, auteur, 145, 149- 

Henricus van Hessen, van Altendorf, 

auteur, 141, 149. 

Henricus van Kemenade, auteur, 142. 

Henricus van Keulen, OSC, Maas 

tricht, 128. 

Henricus van Kleef, OSC, Marienfrede, 

192.

Henricus van Langestein, auteur, 

147, 149. 

Henricus van Nijmegen, OSC, priorgeneraal, 

61, 67, 72, 78, 79, 94, 188. 

Henricus van Oirschot, OSC, Hoei 

71. 

Henricus van Tiel, OSC, Bentlage, 

119. 

Henricus van Wardenburch, OSC, 

Watten, 192. 

Henricus van Wezel, OSC, Marienfrede, 

95, 100, 113. 

Hermann, aartsbisschop van Keulen 

121. 

Hermannus, OSC, Bentlage, 193 ; —, 

OSC, Scharmer, 192; —, OSC, Ter 

Apel, 192. 

Hermannus Piddel, OSC, Venlo, 92. 

Hermannus van Arnhem, auteur, 155. 

Hermans (C. R.), auteur, 23, 24, 27. 

Hermanus van Schildesche, auteur, 

145. 

Hertogenbosch ('s), zie 's-Hertogen- 

BOSCH. 

Herzebrock, Duitsland, Kreis Wiedenbriick, 

118. 

Heynricus Jansz. van Haemstede, 

OSC, Hoei, 155. 

Hieronymus, auteur, 135, 136, 137, 

138, 149. 

Hildegardis, auteur, 149. 

Hoei, Belgie, prov. Luik. Kruisbroeders, 

17, 18, 19, 21, 22, 23, 25, 29, 30, 

31, 32, 33, 35, 36, 37, 39, 40, 41, 

42-44, 47, 48, 50, 65, 68, 69, 70, 71, 

72, 75, 77, 78, 80, 81, 83, 85, 86-87, 

88, 90, 93, 94, 96, 97, 98, 102, 103- 

104, 108, 128, 130-152, 155, 162, 163, 

164, 183, 187, zie ook Clarus Locus, 

Baltazar, Ferricus van der Putte, 

Georgius van Brueggen, Gerardus 

VAN GOCH, GlSBERTUS, HELMICUS 

Amoris, Henricus van Benthem, 

Henricus van Nijmegen, Henricus 

van Oirschot, Heynricus Jansz. 

van Haemstede, Johannes, Johan 

nes d'Avins, Johannes van Merten, 

Johannes van Tongerloo, 

LlBERTUS JANSSEN VAN BOMMEL, 

Lucas van Mechelen, Neerius, 

NlCOLAAS DlEX LE CRESSE, NlCOlaas 

van Haarlem, Peregrinus 

van Kampen, Petrus Pincharius, 

Reinerus, Simon, Simon de Palude, 

Theodoricus van Hall, Theodorus 

van Celles, Thomas van Helmond. 

Hohenbusch, bij Doveren, Kruisbroe 

REGISTER 

199 

ders, 21, 70, 71, 72, 83-84, 95, 102, 

103-104, 115, 130-152, 191, 192, 

193, zie ook Anthonius, Cornelius, 

Georgius van Brueggen, Gerardus, 

Gerardus van Goch, Henricus, 

Johannes, Leonardus van Koe- 

MERTTEN, PETRUS, THEODORICUS, Pe- 

TRUS GERMANUS. 

Hohnscheid, Duitsland, Kreis der Twiste. 

Kruisbroeders, 116, 120. 

Holland, graafschap. Graaf, zie Willem 

VI. 

Honorius van Autun, auteur, 140. 

Hoorn, Nederland, prov. Noordholland. 

Kruisbroeders, 109-110, 115, 118, 127, 

129, 191, 192, zie ook Damasus, 

glsbertus van sneek, henricus, 

nlcolaas van haarlem, petrus 

Maich van Goes, Sosfredus, Simon. 

Hoexter, Duitsland, Kreis Hoxter, 116, 

120. 

Hubertinus van Casale, auteur, 145. 

Hugo van Fouilly, auteur, 145. 

Hugo van St. Cher, auteur, 143. 

Hugo van St. Victor, auteur, 142, 

149, 150. 

Humbertus van Romans, auteur, 143. 

Indonesia, republiek, 23. 

Innocentius IV, paus, 18, 45, 53. 

Innocentius VI, paus, 48, 50. 

Innocentius VII, paus, 38. 

Isidorus van Sevilla, auteur, 147, 150. 

Ivoix, zie Carignan. 

Jacobus, OSC, Asperen, 189 ; —, OSC, 

Doornik, 192 ; —, OSC, Ehrenstein, 

192 ; —, OSC, Venlo, 192. 

Jacobus Anden, OSC, Brandenburg, 

192. 

Jacobus Stoeff, OSC, Namen, 78, 79, 

96. 

Jacobus Wijltinge, pastoor, Garrelsweer, 

110. 

Jacobus van Gruitrode, auteur, 141. 

Jacobus van Lausanne, auteur, 144, 

149. 

Jacobus van Vitry, auteur, 145, 149. 

Jacobus van Voragine, auteur, 143, 

149. 

Jan Cele, rector, Zwolle, 75, 153. 

Jan de Goede, koning van Frankrijk, 

37. 

Jan Kuyl, OSC, Sint-Agatha, 90. 

Jan van Hattem, broeder van het Gemene 

leven, 159. 

Jan, hertog van Kleef, 114.


Jan van Beieren, elect-bisschop van 

Luik, 25, 30, 35, 37-39, 162, 183. 

Jan zonder Vrees, hertog van Bourgondie, 

35, 37, 38, 162. 

Jan van Chalon, prins van Oranje, 

31, 36, 37. 

Jean, heer van Lannoy, 122. 

Johannes XXII, paus, 20, 53. 

Johannes XXIII, paus van Pisa, 48, 

49, 88, 162. 

Johannes, OSC, Bentlage, 192; —, 

OSC, Beyenburg, 82 ; —, OSC, Carignan, 

192 ; —, OSC, Hoei, 71 ; —, 

OSC, Hohenbusch, 192 ; —, OSC, 

Keulen, 185, 188, 192, 193 ; —, OSC, 

Maastricht, 191 ; —, OSC, Osterberg, 

189 ; —, OSC, Parijs, 189 ; —, OSC, 

Roermond, 108 ; —, OSC, Varennessur-Allier, 

191. 

Johannes Amoris van Zutphen, 

Joannes Zerbolt, OSC, Luik, 67, 74, 

77, 78, 107. 

Johannes Brugman, auteur, 149. 

Johannes Buridan, van Bethune, au 

teur, 147. 

Johannes Busch, auteur, 153, 159. 

Johannes Bussche, OSC, Bentlage, 

119. 

Johannes Chrysostomos, auteur, 135, 

149. 

Johannes Climacus, auteur, 136, 149. 

Johannes Cornutti, OSC, Venlo, 92. 

Johannes de Mannaville, OSC, priorgeneraal, 

37. 

Johannes d'Avins, OSC, prior-generaal, 

24, 25, 30, 31, 35, 39-40, 42-44, 47, 

69, 73, 91, 162, 183. 

Johannes de Susato, OSC, Keulen, 

192. 

Johannes Gerson, auteur, 135, 147, 

149, 150, 151, 157, 161. 

Johannes Guallensis, auteur, 145. 

Johannes Herolt, auteur, 149. 

Johannes Herynck, OSC, Schwarzenbroich, 

115. 

Johannes Hoenreman, OSC, Doornik, 

80 ; —, OSC, Luik, 80. 

Johannes Hovetman, OSC, Sint-Agatha, 

113. 

Johannes Kok, OSC, Sint-Agatha, 76. 

Johannes Maryn, OSC, Caen, 67. 

Johannes Nider, auteur, 143. 

Johannes Petri, OSC, Scharmer, 192. 

Johannes Rengers van den Poste, 

111. 

Johannes Ruden, OSC, Keulen, 193. 

Johannes Ruusbroec, auteur, 146, 151. 

Johannes Scoll., OSC, Venlo, 189. 

Johannes Soccus, auteur, 141, 149. 

Johannes Terborch, OSC, Keulen, 

118. 

Johannes Utenhove, auteur, 144. 

Johannes van Baden, aartsbisschop 

van Trier, 115, 116. 

Johannes van Bechem, OSC, Oster 

berg, 118. 

Johannes van Bethune, zie Johannes 

Buridan. 

Johannes van Brunswijk, auteur, 

142. 

Johannes van Essen, OSC, Marienfrede, 

100. 

Johannes van Gavere, bisschop van 

Kamerijk, 79. 

Johannes Runen, OSC, Sint-Agatha, 

90. 

Johannes van Grave, OSC, Namen, 

61, 75, 76, 95. 

Johannes van Limoges, auteur, 149. 

Johannes van Mechelen, OSC, Na 

men, 192. 

Johannes van Merode, OSC, Venlo, 

24, 25, 30, 34, 43, 47, 81, 84, 86, 

91, 92, 106, 187-188. 

Johannes van Merten, OSC, priorgeneraal, 

25, 42, 48, 68, 73, 87, 160, 

162, 183. 

Johannes van Mettecoven, 121. 

Johannes van Moirschusen, OSC, 

Schwarzenbroich, 86. 

Johannes van Roermond, OSC, Asperen, 

40. 

Johannes van Schoonhoven, auteur, 

146, 149. 

Johannes van Sittard, OSC, Namen, 

76. 

Johannes van Susteren, OSC, Roer 

mond, 106. 

Johannes van Tongerloo, OSC, Hoei, 

96. 

Johannes van Zeeland, OSC, Keulen, 

155. 

Johannes Wert, OSC, Namen, 76, 

117. 

Johannes Zerbolt, zie Johannes Amoris. 

Jordanus van Saksen, auteur, 145, 

149. 

Kalkar, Duitsland, Kreis Kleve, 115. 

Kamerijk, Frankrijk, dep. Nord. Bisdom, 

48, 49, 79, 122, 162, 163 ; bis 

schop, zie Johannes van Gavere. 

Kapittel van Sion, kloosterorde, 65. 

Karel V, koning van Frankrijk, 101.

Karel VI, koning van Frankrijk, 98. 

Karthuizers, kloosterorde, 88, 133, 

140, 141, 142, 149, 153, 163. 

Kerniel, Belgie, prov. Limburg, zie 

KOLEN. 

Keulen, stad, Duitsland. Aartsbisschop, 

zie Hermann ; bisdom, 49 ; grootseminarie, 

130 ; Historisches Archiv, 

130 ; kanunniken, zie Petrus van 

Merode ; Kruisbroeders, 21, 24, 27, 

34, 48, 52, 73, 82, 84-85, 92, 94, 96, 

102, 103-104, 110, 114, 115, 116, 

118, 126, 130-152, 154, 158, 164, 

188, 192, 193, zie ook Arnoldus 

ktjlenborch, christianus, 

Daniel, Everardus, Godefridus, 

Heinrich van Huls, Helmicus 

Amoris, Henricus, Johannes, Jo 

hannes de Susato, Johannes Ruden, 

Johannes Terborch, Johan 

nes van Zeeland, Nicolaus, Nicolaas 

van Haarlem, Rodolphus 

van Greve, Theodoricus van Hall, 

WlLHELMUS. 

Kleef, hertogdom, 84 ; hertog, zie Jan. 

Kolen, bij Kerniel, Kruisbroeders, 78- 

79, 103, 121, 126, 127, zie ook Ed- 

MUNDUS VAN DlNTHER. 

Kruisbroeders, kloosterorde, passim, zie 

ook Martinus Lodowicus ; kloosters, 

zie Aken, Asperen, Beyenburg, 

Bentlage, Brandenburg, Bruggen, 

Buzancais, Caen, Carignan, Chauny, 

Colchester, Condren, Dinant, 

donnington, doornik, dulken, 

dijsseldorf, duisburg, ehrenstein, 

Emmerik, Falkenhagen, Franeker, 

Glindfeld, Goes, Helenenberg, 

h6hnscheid, hohenbusch, hoorn, 

Hoei, Keulen, Kolen, La Chantoire, 

Laines-aux-Bois, Lannoy, 

Leuven, Londen, Luik, Maaseik, 

Maastricht, Marienfrede, Namen, 

osterberg, parijs, pedernach, 

Roermond, Saint-Georges, Saint- 

Margaret, Saint-Thomas, Saint- 

Ursin, Salignac, Scharmer, Schie 

dam, SCHWARZENBROICH, SEILLES, 

Sint-Agatha, Sint-Ann aland, 's- 

Hertogenbosch, Sneek, Suxy, Ter 

Apel, Toulouse, Uden, Varennessur-Allier, 

Venlo, Virton, Watten, 

Wegberg, Welnetham, Whaplode, 

wlckrath, woudrichem. 

La Chantoire, bij Andrimont, Kruis 

broeders, 21. 

REGISTER 201 

Laines-aux-Bois, Frankrijk, dep. Aube. 

Kruisbroeders, 21, 97. 

Lambertus, OSC, Helenenberg, 192 ; 

—, OSC, Namen, 67, 76. 

Lambertus van Grave, OSC, Sint- 

Agatha, 111. 

Lannoy, Frankrijk, dep. Nord, zie 

Jean ; Kruisbroeders, 98, 122, 126, 

191, 192. 

Laurentius, OSC, Doornik, 192. 

Leo, paus, 131. 

Leonardus van Koemertten, OSC, 

Hohenbusch, 83. 

Leuven, Belgie, prov. Brabant. Kruis 

broeders, 121-122. 

LlBERTUS JANSSEN VAN BOMMEL, OSC, 

prior-generaal, 25, 30, 31-33, 42, 68, 

87, 89-90, 91, 160, 162, 183. 

LiGNiERES-LA-DoucELLE, Frankrijk, dep. 

Mayenne, zie Saint-Ursin. 

Lincoln, Engeland. Bisdom, 18. 

Lodewijk XII, koning van Frankrijk, 

122. 

Londen, stad, Engeland. Kruisbroeders, 

21, 90, 93, 100, 101, 108, 113, 119, 

191. 

Lubertus van Kleef, OSC, Marien 

frede, 192. 

Lucas van Mechelen, OSC, Hoei, 101. 

Ludolfus van Saksen, auteur, 135, 

141. 

Luik, Belgie, prov. Luik, 17, 30, 37, 38, 

40, 41, 42, 43 ; bisdom, 17, 18, 19, 

24, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 121, zie 

ook Eustache Persand, Jan van 

Beieren ; Groot-Seminarie, 130 ; ka 

nunniken, zie Arnoldus van Mero 

de, Egidius van Venalmont ; Kruis 

broeders, 21, 34, 48, 52, 61, 67, 69, 

70, 75, 77-79, 94, 95, 96, 100, 102, 

103-104, 127, 130-152, 163, 164, 192, 

zie ook Gerardus van Goch, Hen 

ricus VAN NlJMEGEN, JOHANNES 

Amoris, Johannes Hoenreman, Peregrinus 

van kampen, wllhelmus 

van Keulen, Wilhelmus van 

Zutphen ; Sint-Martinuskerk, 78 ; 

Universiteitsbibliotheek, 130. 

Lutgerus, OSC, Asperen, 189. 

Lutteke Harkstede, Nederland, prov. 

Groningen, 112, 125. 

Maaseik, Belgie, prov. Limburg. Kruis 

broeders, 26, 110, 118, 121-122. 

Maastricht, Nederland, prov. Limburg. 

Kruisbroeders, 61, 71, 72, 76, 79, 103,


108, zie ook Henricus van Keulen, 

Johannes. 

Maria van Bourgondie, 91. 

Maria van Colen, 121. 

Maria van Kleef, 122. 

Mariaweiler, Duitsland, Kreis Duren, 

125. 

Marienfrede, bij Dingden, Kruisbroe 

ders, 107, 113, 130-152, 192, zie ook 

Arnoldus, Henricus van Kleef, 

Henricus van Wezel, Johannes 

van Essen, Lubertus van Kleef. 

Margaretha van Sombref, 114. 

Margaretha van Wesemael, 34, 40. 

Marre (graaf van), 31, 36. 

Martinus V, paus, 63. 

Martinus, OSC, Helenenberg, 192. 

Martinus Lodowicus de Martianco, 

OSC, 192. 

Mayenne, departement, Frankrijk, 21. 

Maximiliaan, keizer, 91. 

Maximus, bisschop, 131. 

Meckel, Duitsland, Kreis Bitburg, 115, 

125. 

Medebach, Duitsland, Kreis Brilon, 

116, 121. 

Merode (de), familie, 34, 50, 85, zie 

ook Arnoldus, Johannes, Petrus, 

Richard I, Werner IV. 

Michael, OSC, Namen, 67, 191; —, 

OSC, Toulouse, 192. 

Michael Bundein, OSC, Doornik, 192. 

Michael Mulot, OSC, Parijs, 98. 

Michael van Testelt, OSC, Namen, 

76, 90, 128. 

Moderne Devoten, 25, 26, 69, 146, 

150, 153-161, 165. 

Munster, stad, Duitsland, 118 ; bis 

schop, zie Heinrich van Mors ; 

klooster: fraterheren, 119, zie ook 

Hendrik van Ahaus. 

Namen, graafschap. Graaf, zie Wil- 

LEM II. 

Namen, Belgie, prov. Namen. Kruisbroeders, 

18, 21, 72-76, 80, 86, 94, 

96, 102, 103-104, 130-152, 163, 164, 

192, zie ook Helmicus Amork, Jaco 

bus Stoeff, Johannes Amoris, 

Johannes d'Avins, Johannes Wert, 

Johannes van Grave, Johannes 

van Mechelen, Johannes van Sit- 

TARD, LAMBERTUS, MICHAEL, Mlchael 

van testelt, nlcolaas, 

Simon van Zeeland, Wilhelmus 

Trappart. 

Napoleon I, keizer, 23. 

Nederland, koninkrijk, 22, 26, 30, 43, 

49, 105, 106, 121, 123, 125, 129, 153 ; 

koning, zie Willem II. 

Neerius (Renerus Augustinus), OSC, 

prior-generaal, 22, 23. 

Nicolaas Diex le Cresse, OSC, priorgeneraal, 

81. 

Nicolaas Lentzen, OSC, Venlo, 106. 

Nicolaas Trivet, auteur, 144. 

Nicolaas van Alkmaar, auteur, 119. 

Nicolaas van Clairvaux, auteur, 149. 

Nicolaas van Haarlem, OSC, priorgeneraal, 

58, 84, 110, 150. 

Nicolaas van Lyra, auteur, 136, 144. 

Nicolaas van Roermond, OSC, Aspe- 

ren, 88. 

Nicolaus, OSC, Asperen, 188; —, 

OSC, Keulen, 132 ; —, OSC, Namen, 

191. 

Nijenwerve, Nederland, prov. Zeeland, 

110, 111, 118, zie ook Cornelis 

Gerbrandus. 

Nordhorn, Duitsland, Kreis Grafschaft 

Bentheim, zie Frenswegen. 

Normandie, hertogdom, 113. 

Noyon, Frankrijk, dep. Oise. Bisdom, 

122. 

Oetgenbach, hospitaal bij Ehrenstein, 

115, 125, 126. 

Oignies, Belgie, prov. Namen, 36. 

Oldenzaal, Nederland, prov. Overyssel, 

118. 

Oostenrijk, republiek, 23. 

Oranje, prinsdom. Prins, zie Jean van 

Chalon. 

Origenes, auteur, 136, 139. 

Osnabruck, Duitsland, Kreis Osnabriick, 

116, 117, 118. 

Osterberg, Duitsland, Kreis Osnabruck. 


116-118, 120, 154, 164, 189, 192, zie 

ook Albertus v. d. Hamme, Christianus, 

Johannes, Johannes van 

Bechem, Theodorus van Warbach, 

Walterus. 

Oswald de Cordis, auteur, 141. 

Othee, Belgie, prov. Luik. Slag bij 

Othee, 37-40, 43-44. 

Otto van Tecklenburg, 116. 

Otto van Waldeck, 120. 

Paderborn, Duitsland, Kreis Paderborn. 

Bisschop, zie Simon. 

Parijs, stad, Frankrijk. Kruisbroeders, 

21, 52, 61, 67, 72, 76, 78, 79, 87, 

93, 96, 97, 103, 164, 189, zie ook 

Johannes, Michael Mulot, Petrus 

PlCKART, STEPHANUS, WlLHELMUS.

Pedernach, Duitsland, Kreis St. Goar. 

Kruisbroeders, 84, 115-116, 125. 

Peer, Belgie, prov. Limburg. Zusters, 

127. 

Peregrinus van Kampen, OSC, priorgeneraal, 

79. 

Perwez, Belgie, prov. Brabant. Heer van 

—, 38-42, 88, zie ook Djederik van 

Horn, Diederik van Perwez. 

Peter von Kettwich, OSC, Beyenburg, 

81. 

Petrus, OSC, Chauny, 192 ; —, OSC, 

Hohenbusch, 192 ; —, OSC, 's-Hertogenbosch, 

192. 

Petrus d'Ailly, auteur, 147, 150, 157, 

161. 

Petrus Alfonsi, auteur, 149. 

Petrus Damianus, auteur, 140, 149. 

Petrus de Faberca, OSC, Doornik, 

192. 

Petrus Did, OSC, Sint-Agatha, 67, 90. 

Petrus Germanus, OSC, Hohenbusch, 

192. 

Petrus Lombardus, auteur, 150. 

Petrus Maich van Goes, OSC, Hoorn, 

192. 

Petrus Pickart, OSC, Parijs, 61. 

Petrus Pincharius, OSC, prior-gen eraal, 

40-42, 48, 101, 151, 160. 

Petrus van Blois, auteur, 147, 149. 

Petrus van Floreffe, auteur, 135. 

Petrus van Merode, kanunnik, Keulen, 

34, 35. 

Philip Nicolai de Hondt, Volgoia, 

122. 

Philips de Goede, hertog van Bourgondie, 

162. 

Philips de Schone, hertog van Bourgondie, 

91. 

Pisa, stad, Italie. Concilie, 38, 42, 48- 

50 ; paus, zie Johannes XXIII. 

Post (R. R.), auteur, 105. 

Praemonstratensers, kloosterorde, 18. 

Pyrmont, Duitsland, Kreis Hameln- 

Pyrmont, 116, 120. 

Rabanus Maurus, auteur, 150. 

Raeren, Belgie, prov. Luik, zie Bran 

denburg. 

Ravenstein, Nederland, prov. Noordbrabant, 

23. 

Raymundus van Pennafort, auteur, 

143. 

Reguliere Kanunniken, 19, 20, 26, 

27, 28, 29, 50, 124, 153, 159, 161, 

164. 

Reinerus, OSC, Hoei, 71, 187. 

REGISTER 203 

Reinoud IV, hertog van Gelre en Gulik, 

89. 

Rengers, familie, zie Agnes en Johan 

nes. 

Reypens (L.), auteur, 128. 

Rheine, Duitsland, Kreis Steinfurt, 116. 

Richard I van Merode, 34. 

Richard van St. Victor, auteur, 135, 

142, 149, 150. 

Rijnland, streek, Duitsland, 22, 23, 24, 

25, 26, 86, 92, 94, 103, 105, 112, 

116, 121, 123, 129, 153, 156, 164. 

Rijsel, Frankrijk, dep. Nord, 43. 

Ringenberg, Duitsland, Kreis Rees, 113. 

ROBERTUS VAN TOMB ELAINE, auteur, 

135. 

Rochefoucauld (de la), kardinaal, 

22. 

Rodolphus van Grave, OSC, Keulen, 

134. 

Roermond, Nederland, prov. Limburg. 

Broederschap van Sint Cornells, 106 ; 


106-107, 113, 126, 127, 188, zie ook 

Johannes, Johannes van Merode, 

Johannes van Susteren. 

Rooyen (H. van), auteur, 17. 

Rudolf Dier van Muiden, broeder 

van het Gemene leven, 158. 

Russelius (Henricus), OSC, Suxy, 17, 

22, 23, 24, 25, 26, 27, 30, 31-34, 36, 

43, 47, 72, 74, 79, 84, 89-90, 94, 100, 

101, 160, 165. 

Saint-Georges, bij Tremeur, Kruisbroe 

ders, 21, 26, 49, 93, 95, 124. 

Saint-Ursin, bij Ligni&res-la-Doucelle, 


124. 

Saint-Margaret, Kruisbroeders te Bergham, 

101. 

Saint-Thomas, Kruisbroeders te Welnetham, 

101. 

Salignac, Frankrijk, dep. Dordogne. 

Kruisbroeders, 21, 79, 96, 192, zie 

ook Gerhardus. 

Scharmer, Nederland, prov. Groningen. 

Kruisbroeders, 111, 125, 129, 192, zie 

ook Egbertus Renis, Hermannus, 

Johannes Petri, Theodoricus, Tyl- 

MANNUS DUREN, WlLHELMUS, UlLI- 

TUS. 

Schiedam, Nederland, prov. Zuidholland. 

Kruisbroeders, 79, 87, 107, 108- 

109, 126, 192, zie ook Balduinus, 

WlLHELMUS. 

Schoengen (M.), auteur, 153, 156.


Schoonhoven, Nederland, prov. Zuidholland. 

Augustijnerkoorheren, 113. 

Schwarzenbroich, bij D'Horn, Kruis 

broeders, 21, 34, 61, 67, 71, 80, 85-86, 

90, 92, 102, 124, 125, 131, 188, 192, 

193, zie ook Conradus Atfeder, 

Edmundus van Dinther, Gerhardus, 

Johannes Herynck, Johannes 

Kok, Johannes van Moirschusen. 

Seilles, Seyl, Belgie, prov. Luik. 

Kruisbroeders, 17, 18, zie ook Clarus 

Locus, Theodorus van Celles. 

Seyl, zie Seilles. 

's-Hertogenbosch, Nederland, prov. 

Noordbrabant. Kruisbroeders, 23, 110- 

111, 192, zie ook Petrus. 

Sigismund, keizer, 42, 43. 

Simon, bisschop van Paderborn, 120. 

Sint-Agatha, bij Cuyk, Kruisbroeders, 

21, 23, 24, 27, 40, 61, 69, 70, 76, 

85, 86-87, 88, 89-91, 100, 102, 103, 

113, 121, 126, 127, 163, 164, 191, 

193, zie ook Edmundus van Din 

ther, Gerardus van Goch, Henricus 

Quaet, Johannes Hovetman, 

Johannes Runen, Lambertus van 

Grave, Libertus Janssen v. Bommel, 

Petrus Did, Wesselius, Wij- 

MELENBERG (H. V. d.). 

Simon, OSC, Hoei, 67 ; —, OSC, Ter 

Apel, 192. 

Simon de Palude, OSC, Hoei, 71. 

Simon van Zeeland, OSC, Namen, 

76. 

Sint Annaland, Nederland, prov. Zeeland. 


Smaragdus, auteur, 140. 

Sneek, Nederland, prov. Friesland. 

Kruisbroeders, 96, 110-111, 118-119, 

129, 191, 192, zie ook Bernardus 

DULMAN, WlLHELMUS GREVESANT. 

Sosfredus, OSC, Hoorn, 191. 

Stephanus, OSC, Parijs, 189. 

Stiennon (J.), auteur, 157. 

Stouwe Minne, Zerbolt, 74. 

Suxy, Belgie, prov. Luxemburg. Kruis 

broeders, 21, 23, 71, 72, 81, 93, 96, 

102, 124, 163, zie ook Russelius. 

Syardus Watkens, priester, 111. 

Ter Apel, Nederland, prov. Groningen. 

Kruisbroeders, 110-111, 119, 125, 

192, zie ook Henricus van de 

Bergh, Hermannus, Simon. 

Tertianen van St. Franciscus, kloosterorde, 

109, 110, 116, 118. 

Theobaldus, heilige, 17. 

Theodoricus, OSC, Hohenbusch, 192 ; 

—, OSC, Scharmer, 192. 

Theodoricus van Hall, OSC, priorgen 

eraal, 84, 119. 

Theodoricus van Warburg, OSC, 

Osterberg, 110, 118. 

Theodorus Bollinck, auteur, 142, 

149. 

Theodorus van Celles, OSC, Seilles 

en Hoei, 17, 165. 

Tholen, eiland, Nederland, prov. Zeeland, 

111. 

Thomas van Aquino, auteur, 142, 143, 

144, 150. 

Thomas van Cantimpre, auteur, 143. 

Thomas van Helmond, OSC, Hoei, 71. 

Thomas van Kempen, auteur, 74, 146, 

153. 

Toulouse, Frankrijk, dep. Haute-Garonne. 


93, 96, 113, 192, zie ook Arnoldus, 

Michael, Wilhelmus. 

Tremeur, Frankrijk, dep. C6tes-du- 

Nord, zie Saint-Georges. 

Trier, stad, Duitsland. Aartsbisschop, 

zie Johannes van Baden ; bisdom, 

49, 115, 125. 

Tylmannus Duren, OSC, Scharmer, 

192. 

Uden, Nederland, prov. Noordbrabant. 


Ullitus, OSC, Scharmer, 192. 

Urbanus VI, paus, 41. 

Utrecht, Nederland, prov. Utrecht. Bis 

dom, 41, 49, 118, zie ook David van 

Bourgondie. 

Varennes-sur-Allier, Frankrkijk, dep. 

Allier. Kruisbroeders, 21, 50, 72, 80, 

93, 96, 191, zie ook Johannes. 

Venlo, Nederland, prov. Limburg. 

Kruisbroeders, 21, 26, 30, 48, 69, 85, 

86, 89, 91-93, 102, 103-104, 106, 

107, 163, 164, 191, 192, zie ook 

Andreas, Hermannus Piddel, Jaco 

bus, Johannes Cornutti, Johannes 

Scoll., Johannes van Merode, 

NlCOLAAS LENTZEN, WlLHELMUS 

Wyck. 

Verenigde Staten van Amerika, republiek, 

23. 

Venray, Nederland, prov. Limburg. Kanunnikessen, 

127. 

Verger, Frankrijk, dep. Maine-et-Loire, 

122, 191. 

Verviers, Belgie, prov. Luik, 21.

Victorijnen, kloosterorde, 133, 140, 

142, 150. 

Vincentius van Beauvais, auteur, 144. 

Vincentius Ferrerius, auteur, 143. 

Vinken (M.), auteur, 27. 

VlNZENZ VAN MoRS EN SAARBRUCKEN, 

114. 

Virton, Belgie, prov. Luxemburg. 


124, 163. 

Volgoia, zie Philip Nicolai. 

Walhorn, Belgie, prov. Luik, 114. 

Walram van Waldeck, 120. 

Walterus, OSC, Osterberg, 192. 

Walterus van Nijmegen, OSC, Hoei 

137. 

Watten, Frankrijk, noord-westen. Kruis 

broeders, 21, 70, 93, 97, 192, zie ook 

Gerardus van Goch, Goswinus 

van Nijmegen, Henricus van War- 

denburch. 

Wegberg, Duitsland, Kreis Erkelenz. 


Weiss (H. U.), auteur, 119. 

Welnetham, Engeland, zie Saint- 

Thomas. 

Welschbillig, Duitsland, Kreis Trier, 

zie Helenenberg. 

Wenceslaus, keizer, 41. 

Werner IV van Merode, 34. 

Wesselius, OSC, Sint-Agatha, 193. 

Westerblokker, Nederland, prov. 

Noordholland. Zusters, 127. 

Westfalen, streek, Duitsland, 22, 26, 

86, 103, 110, 111, 116, 117, 123, 156, 

164. 

Whaplode, Engeland. Kruisbroeders 

18, 21. 

Wickrath, Duitsland, Kreis Erkelenz. 

Kruisbroeders, 92, 110, 115, 126, 191 

193. 

REGISTER 205 

Wijmelenberg (Henricus van den), 

OSC, magister-generaal, 23. 

Wilhelmus, OSC, Asperen, 191 ; —, 

OSC, Carignan, 93, 105 ; —, OSC, 

Keulen, 132 ; —, OSC, Parijs, 94 ; 

—, OSC, Scharmer, 192 ; —, OSC, 

Schiedam, 192 ; —, OSC, Toulouse 

192. 

Wilhelmus Grevesant, OSC, Sneek, 

191. 

Wilhelmus Trappart, OSC, Namen, 

76, 111. 

Wilhelmus van Keulen, OSC, Luik, 

192. 

Wilhelmus van Schiedam, OSC, Aken, 

86. 

Wilhelmus van Zutphen, OSC, Luik, 

78, 84, 100, 118. 

Wilhelmus Wyck, OSC, Venlo, 67. 

Willem II, graaf van Namen, 31, 37. 

Willem II, koning van Nederland, 23. 

Willem VI, graaf van Holland, 31, 36- 

38. 

Willem VI, heer van Altena, 40. 

Willem van Doernen, 89. 

Willem van St. Thierry, auteur, 140 

149. 

Windesheim, Nederland, prov. Overyssel. 

Congregatie van —, 50, 65, 69, 

117, 153, 159, zie ook Frenswegen. 

Woudrichem, Nederland, prov. Noordbrabant. 

Kruisbroeders, 111, 191, 192, 

zie ook Cornelius. 

Zerbolt, familie, zie Gerard Zerbolt, 

Helmicus Amoris, Johannes Amoris, 

Stouwe Minne. 

Zutphen, Nederland, prov. Gelderland, 

74, 118. 

Zwolle, Nederland, prov. Overijssel, 

74, 153, 154; school, zie ook Jan 

Cele.

ADRES > 

Dr. P. VAN OHN BOSCH 


Dr. A'. A. RAM RAMAEKERS, O.S.C. 

15 

II. : 

let run ■. ■ \ ■ ■ 

Pel in 

GESCHIEDKUNDIGE KRING 


[gie : 

postrekening 122$ 

:in! : 

■

CLAIRLIEU - Canons Regular Blog

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

CLAIRLIEU - Canons Regular Blog

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?