CLAIRLIEU

CLAIRLIEU 

I ijl >S( ! IRIP ! GEWJj.1 i AAN DE 

ES( .! [I El )ENIS ! >H< KRU1SHERJ-N 

INHOUI) 

: ' IB ! 'uli.wring van d< IIUI 

van i • ■ H:. Krujs (] p 

A. lHX:i UN 

1 cs C idisicrs en ricaixlk/ : Ic.s Pfi Iren et de C'li.mnv . p. 

DR. G.Q. REIJN1 

ige opmcrkn n ; urgirKj de Kruisbroedfis )'- 

■■. JAN SSL N & DR. A. RAMAEKERS (h 

Ki'uishecr dr. I leiiiicus van Liesiiom 11889-1948) 

II. Vv. JECODTKA 

Grabstatten in der Ki ,s kind. . 

KRONIHK 

56ste 

ft G A 

! 9 ') N 

CLAIRLIEU - MAAS. 

p. I 1 t 

p. 135

CLAIRLIEU 

TIJDSCHRIFT GEWIJD AAN DE 

GESCHIEDENIS DER KRUISHEREN 

56ste 

JAARGAN G 

19 9 8 

CLAIRLIEU — MAASEIK

DE ROMEINSE BEVOOGDING EN DE 

ACTUALISERING VAN DE CONSTITUTIES VAN 

DE ORDE VAN HET H.KRUIS, 1902 - 1925 

De herstructurering van de oude orden in de negentiende eeuw 

kon slechts gebeuren dankzij de tussenkomst van de Romeinse 

instanties, die er de gewoonte aan overhielden om naar eigen 

goeddunken tussenbeide te komen. Vaak schreven zij voor wat het 

generaal kapittel van een orde mocht verwezenlijken en wat het 

niet mocht doen. Dat werd zozeer de gewoonte, dat in de twintigste 

eeuw de hervorming van het kerkelijk recht, ook wat het 

recht van de religieuzen betreft, gewoon van bovenaf werd opgelegd. 

Eerst nadat de nieuwe codex juris reeds was afgekondigd, 

werd aan de orden en congregaties gevraagd, om hun regels en 

constituties te herzien. Dit betekende alleen maar, dat zij ze moes- 

ten aanpassen aan de nieuwe normen, die alle vroegere of afwijkende 

privileges hadden opgeruimd. Aldus geschiedde tussen 

1920 en 1930. De meeste kapittels aanvaardden voor de vorm 

alles wat hun van hogerhand werd beduid. 

R. Hostie constateerde dat, gezien dergelijk klimaat, de generale 

kapittels zo goed als geen gebruik maakten van hun opperste 

wetgevende macht om te zorgen dat hun regel werd aangepast aan 

de interne veranderingen sedert de negentiende eeuw. Zij schikten 

zich naar de richtlijnen uit Rome en kweten zich van andere taken. 

Zij kozen oversten, richtten provincies op, begonnen nieuwe mis 

sies en bevorderden allerlei werkzaamheden. Zij vaardigden zelfs 

maatregelen uit om de trouw aan de regel te waarborgen en herhaalden 

telkens weer dat men de regel moest onderhouden, volhardend 

en trouw.

4 DE ROMEINSE BEVOOGDING 

De generale oversten volgden dezelfde gedragslijn. Voor een 

groot deel van hun tijd werden zij in beslag genomen door de verspreide 

en steeds groeiende menigte onderdanen, activiteiten en 

werkterreinen. In hun brieven en tijdens hun bezoeken brachten 

zij telkens in herinnering, dat de regel onverkort moest worden 

onderhouden volgens de gesanctionneerde modaliteiten en 

gebruiken. Kortweg, de organisatorische structuren die in de 

negentiende eeuw waren opgezet om vernieuwing en aanpassing te 

bevorderen, gingen hoe langer hoe meer dienen om deze tegen te 

houden1. 

Tegelijk met de aanpassing van de regel en de constituties aan 

de nieuwe codex juris, vroeg Rome ook een sterkere beklemtoning 

van de specificiteit van iedere orde en congregatie. Haast iedereen 

was immers bezig met dezelfde of soortgelijke projecten en toch 

moesten er verschilpunten worden aangetroffen. Dat kon alleen 

gebeuren door de eigen spiritualiteit sterk in de verf te zetten. De 

opnieuw verankerde spiritualiteit greep terug naar de regel, de 

constituties en de geschiedenis van het eigen instituut, maar... 

bleef steeds ondergeschikt aan het juridische aspect van het kloos- 

terleven. 

Het samengaan van kerkelijk recht, regel en constituties werd 

door E. Bergh s.j. als volgt verwoord: "Daar de kloosterlingen zijn 

samengesteld uit ziel en lichaam en zij bij definitie in gemeenschap 

leven voor een bijzondere dienst aan het mystiek lichaam van 

Christus, is het onvermijdelijk dat zij voorwerp zijn van een eigen 

wetgeving Het is zelfi nodig te zeggen de zij, meer dan de andere gelovigen, 

nood hebben aan waarborgen van een particuliere juridische 

orde, om gericht en voortgestuwd te worden op een moeilijke weg De 

gehoorzaamheid aan de kerkelijke wet is ook voor hen een manier om 

hun effectieve liefde voor Christus te betonen. Hem immers zoeken en 

vinden zij in degehele wetgeving van de Kerk, die door Hem als meesteres 

tot heiligheid werd ingesteld" Het bestaan van een recht voor 

religieuzen als een speciale afdeling van het kerkelijk recht vond, 

1 R. HOSTIE Leven en dood van de religieuzx instituten. 1972, p.265

DE ROMEINSE BEVOOGDING 

steeds volgens Bergh, zijn rechtvaardiging in de natuur van het 

object, met name het voorbeeld van de heiligen en de betreurenswaardige, 

periodieke toestanden van decadentie in de regeltucht2. 

Volgens het nieuwe kerkelijk recht was de paus de hoogste overste 

van alle religieuzen. Hij zou een beroep mogen doen op de 

gelofte van gehoorzaamheid om een persoonlijk bevel te geven aan 

om het even welke kloosterling. Via de Congregatie van de religi 

euzen bereikte de paus de individuen en de instituten. De kruisheren 

waren een exempte orde. Daarom waren zij slechts aan de 

plaatselijk ordinarius onderworpen in de gevallen die door het 

recht uitdrukkelijk werden bepaald. Zo bijvoorbeeld kon er zonder 

toestemming van de bisschop geen nieuw exempt huis in zijn 

diocees worden opgericht. Zo ook waren de exempte kloosterlingen 

voor hun apostolische bediening bij de gelovigen onderwor 

pen aan de plaatselijke ordinarius, die hen jurisdictie tot biecht 

horen en de macht tot preken verleende. Alle wettig verkozen 

oversten bezaten de dominatieve macht. Zij bestuurden de indivi 

duen en de kloostergemeenschappen. 

De Kerk onderscheidde voortaan verschillende stadia in de vorming 

van de kloosterlingen. Een postulaat van ten minste zes 

maanden werd opgelegd aan de lekenbroeders. Het noviciaat was 

pas geldig, wanneer het na het vijftiende levensjaar werd begonnen 

en minstens een vol en ononderbroken jaar duurde in een huis, 

dat daarvoor werd ingericht. Omdat het noviciaat een tijd was van 

geestelijke vorming sloot het de uiterlijke bezigheden en de profa 

ne studies uit. De novicen moesten leven onder de doorlopende 

leiding van een bevoegd magister. De professie, de aflegging van 

de publieke geloften, was belangrijk omdat zij de religieuzen tot 

een eigen klasse van personen in de Kerk deed behoren. De ondervinding 

had geleerd dat definitieve verbintenissen niet vroegtijdig 

moesten worden aangegaan. Daarom legde het recht de tijdelijke 

geloften op gedurende een periode van ten minste drie jaar vooraleer 

de eeuwige geloften geldig konden worden afgelegd. Een reli- 

2 E. BERGH, Kerkelijk Recht en Kloosterleven. in: Dc Religieuzen in Gods Kerk. 1964, 

pp.258 - 259


gieus met plechtige geloften, die zich onttrok aan het gezag van 

zijn oversten, werd juridisch als een afvallige beschouwd, waardoor 

hij zich de excommunicatie op de hals dreigde te halen. 

In principe mochten de constituties van de kruisheren niet 

indruisen tegen de algemene bepalingen van het kerkelijk recht. 

Toch kon de H.Stoel bij wijze van voorrecht een beschikking 

goedkeuren die inging tegen het nieuwe kerkelijk recht. Het algemeen 

kerkelijk recht liet ook de vrijheid in een aantal belangrijke 

kwesties, waarop de constituties een speciale betekenis kregen. We 

denken bijvoorbeeld aan de duur van het ambt van de hogere 

oversten en aan de financiele bevoegdheden van de verschillende 

religieuze personen. 

Uit allerlei gesprekken in de jaren zestig in de Nederlandse 

Provincie van de Orde van het H.Kruis bleek, dat voor vele kruis 

heren de constituties met hun monastieke inslag onaangepast 

waren aan het werkelijke leven van actief apostolaat. Nochtans had 

Hollmann in 1925 een ernstige inspanning geleverd met het oog 

op de haalbaarheid van de vita mixta. Een andere kwestie, waarover 

geen eensgezindheid bestond, hield nauw verband met de 

keuze van het intreden: waarom trad men in bij de kruisheren, 

koos men voor een bepaalde groep van mensen, die bereid waren 

samen een christelijk leven te leiden in de modus vivendi van de 

maagdelijkheid, of koos men voor een instituut dat een objectieve 

meerwaarde in zich droeg welke men zich alleen eigen kon maken 

volgens de vaste wetten van inpassen en aanpassen? Een derde 

vraag richtte zich naar de betrokkenheid van de religieuzen op de 

wereld: was de orde in haar activiteiten (gebed, apostolaat) voldoende 

dienstbaar aan kerk en wereld en stelde zij haar gemeenschappelijk 

bezit juist en voldoende ter beschikking van de eigen 

leden en van de overige medemensen? Een vierde vraag richtte 

zich naar de persoonlijke motieven bij het kiezen voor het kloosterleven: 

was er een uitgesproken verlangen naar persoonlijke heiligheid, 

werden geloften afgelegd om zich radicaal aan God te 

geven en zich geheel in zijn dienst in te zetten? Of speelden er 

andere motieven, bijvoorbeeld het verlangen ergens thuis te zijn,


deel uit te maken van een gemeenschap? Op al deze vragen zocht 

men vanaf de jaren zestig een ander antwoord dan de vorige generatie, 

die van magister-generaal Hollmann had gegeven. Want ook 

zijn generatie had geprobeerd de constituties een meer eigentijds 

gelaat te geven om op die manier voor meer zuurstof te zorgen en 

de toekomst van de orde veilig te stellen3. 

De vernieuwde belangstelling voor de constituties onder 

Hollmann was niet alleen noodzakelijk in het licht van het nieuwe 

kerkelijk recht, maar ook omdat de orde vanaf 1910 weer participeerde 

in de overzeese missionering. Volgens J.W. Rausch had 

de eerste generatie missionarissen in Minnesota moeite met de 

invulling van het begrip reguliere kanunnik. Heel wat missiona 

rissen waren zeer goede parochiepriesters, maar schoten tekort in 

de opbouw van het kloosterleven. Anders gezegd: aanvankelijk 

lukte de vita mixta niet goed in Minnesota4. 

Niet alleen in Amerika, maar ook in Europa waren er kruisheren, 

die de precieze draagwijdte van de constituties uit het oog 

hadden verloren. L. van Hout verwoordde in 1905, wat bij vele 

confraters clerici leefde, namelijk dat zij eerst priester waren en 

daarna pas religieus5. De prior van Hannut, M. Konings, schreef 

op 27 januari 1905 aan de magister-generaal: "(...) reeds zoolangin 

het klooster en nog niet vooruitgegaan. (...)" 6. Anderen, Gerbrandus 

Schuurmans bijvoorbeeld, verdiepten zich daarentegen in de Regel 

van Sint-Augustinus7. 

Later, toen hij Kongo-missionaris was, suggereerde M. Konings 

zelfs dat het onderscheid tussen orde en congregatie voor de kruis- 

3 L.G.A. VAN NOORT, Opkomst en neergang van de Nederlandse provincie van de 

Kruisheren. Twintigjaar op zoek naar religieuze identiteit (1957 - 1977). Provincialaat 

Kruisheren Nijmegen, 1992, pp.56 - 59 en 67 

4 J.W. RAUSCH, The Crosier Story. A History ofthe Crosier Fathers in the United States. 

Onamia, Minnesota, 1960, pp.125 - 127 

5 Arch.Generalaat, 0014.1.44 - 45 

6 Arch.Generalaat, 0016.1.97 

7 In het kloosterarchief van Diest worden een bundel conferenties op de regel 

bewaard. Het handschrift, waarin ze werden opeetekend, is dat van G. Schuurmans 

Arch.Diest, 06.7.5


heren eigenlijk niet belangrijk was 8. Voor Rome en voor het 

definitorium was dat nochtans wel het geval. Het maakte immers 

een wezenlijk verschil uit of de kruisheren tot een orde behoorden, 

die wel of niet exempt was, of tot een congregatie van pauselijk of 

bisschoppelijk recht. Daarom handhaafde Hollmann in de nieuwe 

constituties van 1925 in de titel de aanduiding "Broeders van de 

Orde van het H.Kruis", waarmee gesteld werd dat het religieuze 

element in de vita mixta het eerste doel was van de orde (eredienst, 

koorofficie, persoonlijk gebed), waaraan echter het apostolaat buiten 

het klooster onmiddellijk werd gekoppeld (parochiele zorg, 

onderwijs). 

Magister-generaal Manders had een tweesporenbeleid ontwikkeld 

met betrekking tot de plaatselijke religieuze gemeenschappen. Onder 

zijn opvolger, Henricus Hollmann zorgde dit voor extra kopbrekens. 

Het contemplatieve aspect in de vita mixta in de conventen van Sint- 

Agatha en Diestsprak een aantal kruisheren dermate aan, datzij van 

geen overplaatsing naar Uden, Maaseik, Hannut ofde overzeese missie 

wilden weten. Anderzijds hadden de kruisheren van Maaseik en 

van Uden, die hun leven inrichtten infunctie van de actieve dimensie 

van het religieus apostolaat, en ook de conjraters van de nieuwe 

stichtingen onder Hollmann, het niet gemakkelijk bij de opbouw van 

de vita communis. Velen wisten van geen hout pijlen te maken wanneer 

zij de constituties van de orde wilden laten samenvallen met hun 

werk binnen en buiten het klooster. Hollmann besefte dan ook, dat de 

orde behoefte had aan meer eigentijdse constituties. Omdat de orde 

een groot deel van haar autonomie verloren had, moest in deze materie 

rekening worden gehouden met de wensen van de Romeinse instanties, 

met de traditie van de orde en met het engagement van de kruis- 

heren in dienst van de Kerk. 

8 Arch. Generalaat, 0026.1.36


1. De Romeinse bevoogding van de Orde van het H.Kruis onder 

het generalaat van Henricus Hollmann, 1899 - 1927 

Tijdens het generalaat van Henricus Hollmann verdubbelde de 

orde in aantal leden. Tevens werden nieuwe kloosters gesticht. De 

kruisheren hadden nu ook een convent in Hannut (1904), Rome 

(1920), Rotterdam (1922) en Zoeterwoude (1925). Vanaf 1910 

startten zij opnieuw met de missionering in de Verenigde Staten 

en in 1920 openden zij missieposten in Belgisch-Kongo. Tenslotte 

slaagde Hollmann er kort voor zijn dood in toelating te bekomen 

om te missioneren op Java. 

Gelijkopgaand met deze uitbreiding groeide het besef dat de 

oude structuur van de orde moest aangepast worden. De tijdsgeest 

speelde de kruisheren in de kaart. De grote orden gingen allemaal 

immers op het einde van de vorige eeuw over tot centralisatie en 

tot het openen van een huis in Rome. Een kardinaal speelde voortaan 

beschermheer bij de H.Stoel, zodat de banden met de paus 

nauwer werden aangehaald. 

Op het definitoriaal kapittel van 14 en 15 april 1912 werd 

besloten een verzoekschrift tot de kardinaal-staatssecretaris Merry 

del Val te richten, om van paus Pius X een beschermheer van de 

orde te verkrijgen. Dit verzoek werd niet beantwoord. Het defini 

toriaal kapittel van 30 en 31 maart 1913 besloot het verzoek te 

hernieuwen 9. Magister-generaal Hollmann had echter de bijeenkomst 

van dit kapittel niet afgewacht. Op het einde van 1912 

schreef hij een vertrouwelijke brief naarj. Drehmans, de secretaris 

van de in 1911 tot kardinaal verheven redemptorist Wilhelmus 

Marinus van Rossum. Op 2 januari 1913 dankte Drehmans voor 

deze brief en verstrekte enkele inlichtingen. Hollmann hoefde er 

zich niet ongerust over te maken, dat de orde veel plichten zou 

hebben tegenover haar toekomstige protector. Dat zij een 

beschermheer had, zou de orde vooral voordelen opleveren. "(...) 

9 Arch. Generalaat, 006.1., z.p.


Daarom zal het goed zijn U in alle moeielijkheden hetzij inwendige 

hetzij uitwendige met den H.Stoel, de Bisschoppen ofanderen tot zijn 

Eminentie te wenden om zijn raad en steun te verkrijgen. Verder is het 

de protector, die de petities aan den H.Stoel stuurt en indient. De 

Protector moet vooral den band tusschen de Orde en Rome nauwer 

aanhalen en daarom moet er een innig verkeer bestaan tusschen het 

bestuur der Orde en den Protector. In ein woord het is de taak van 

den Protector de Orde te help en en totgrooteren bloei te brengen en de 

zaak der Orde hem daarin te helpen en te steunen (...)" 10. 

In datzelfde jaar bracht van Rossum zijn eerste bezoek als kardinaal 

aan Nederland. In de huiskroniek van Uden tekende 

Linnebank op: "21 Juli (1913) Prior van Mil is met Hoogw. Heer 

naar den Bosch gegaan op audientie bij Z.Em. Kardinaal v.Rossum. 

In particuliere audientie. De Em. was zeer vermoeid; hij had anderhalfuur 

de H.Kommunie moeten uitreiken. Zeer minzaam onderhield 

hij zich met Hoogw. Heer, die verscheiden zaken vroeg voor de 

Orde. Z.Em, zeide dat Hoogw. Heer hem maar schrijven moest in 

Rome. 23 Juli - woensdag. Kardinaal v. Rossum komt door Uden. Op 

zijn reis van Velp (Redemptoristinnen) naar 's Bosch. In twee auto's. 

Prior en Heren en studenten stonden bij de doortocht aan de Kapel. 

Zodra de Kardinaal bij v. Geffen was, begonnen de studenten op de 

harmonie (Aan U, Koning der eeuwen te blazen. Tot aller verwondering 

Het de Kardinaal stoppen. De Prior ging naar 'tportier, maakte 

het open, vroeg de zegen voor Heren en studenten. Kardinaal zei min 

zaam: 'Ja, als de muziek is uitgespeeld. 'Die kreeg een wenk, hieldstil; 

de Kardinaal keerde zich halfuit de auto, om zich goed te laten zien 

en zegende driemaal de studenten en de Kruisheren. Daarna gafhij 

de Prior de hand; deze kuste de ring en de Kardinaal toette weer verder.(..Jx\ 

Tijdens de audientie in Den Bosch vroeg Hollmann of de kar 

dinaal protector van de orde wilde worden12. Omdat dit echter 

10 Arch. Generalaau 0011.3.1 

11 Arch. Uden, Huiskroniek III (1913 - 1915), pp.2 - 3 

12 zie: Kruistriomf, jg.12, 1932 - 1933, p.66 

Over van Rossum zie ook Biografisch Woordenboek van Nederland, dl.II, 1985, 

pp.474 . 475

DE ROMEINSE BEVOOGDING 11 

eerst in Rome moest worden gevraagd, schreef Hollmann op 27 

oktober 1913 naar kardinaal Merry del Val. Op 15 november 

1913 werd Wilhelmus van Rossum inderdaad benoemd tot pro 

tector van de orde13. Dat deze benoeming in zo'n korte tijd 

geschiedde, dankten de kruisheren aan de generale procurator van 

de norbertijnen, dr. Nouwens, die in Rome verbleef. Deze was 

persoonlijk naar het Vaticaan gegaan om het protectorschap te 

regelen met de kardinaal en de Congregatie van de Regulieren14. 

Op 1 december 1913 stuurde de nieuwe protector een brief 

naar de magister-generaal, waarin hij de orde een mooie toekomst 

toewenste na de donkere periode die ze beleefd had. Tegelijk wees 

hij op de waarde van de spiritualiteit van het Kruis15. Van Rossum 

vatte dit protectorschap niet als een loutere formaliteit op, ook al 

was hij in Rome een belangrijke prelaat geworden met veel 

invloedrijke taken en functies. Toen hij op 27 november 1911 tot 

kardinaal benoemd werd, maakte dat grote indruk op de 

Nederlandse katholieken, die lange tijd geen kardinaal meer onder 

hun geestelijken hadden gehad en in deze benoeming de erken- 

ning zagen en een beloning voor hun kerkelijke trouw. Van 

Rossum bereidde de encycliek Spiritus Paraclitus voor, die in 1920 

verscheen en een sterke stimulans betekende voor de katholieke 

exegese. Op 12 maart 1918 werd hij tot prefect van de 

Congregatie de Propaganda Fide benoemd en op Pinksteren 1918 

tot bisschop gewijd. Als prefect van de Propaganda Fide werd hij 

wereldberoemd. Hij was de strateeg achter de missiepausen 

Benedictus XV en Pius XI. Door hem geinspireerd verschenen de 

beroemde missie-encyclieken Maximum Mud (1919) en Rerum 

Ecclesiae (1926). Ook de kruisheren danken aan zijn initiatief, dat 

de orde vanaf 1920 de missionering als een van haar voornaamste 

vormen van apostolaat ging beschouwen. 

13 Arch.Genemlaau 009.56; Arch.K.MSK., V.B.10 

14 Arch.Generalaat, 009.56, brief van dr. Nouwens aan H. Hollmann. Rome, 15 

november 1913 

15 Arch.Generalaat, 009.56, brief van kardinaal van Rossum aan H. Hollmann.Rome, 

1 december 1913


Volgens een voorschrift van het nieuw kerkelijk recht (canon 

517, par.l) moest iedere pauselijk goedgekeurde mannenorde een 

procurator generaal in Rome bezitten, om de belangen van zijn 

orde bij de H.Stoel te behartigen. Tevoren had de procurator gene 

raal van de norbertijnen, dr. Nouwens, deze taak met de zijne 

gecombineerd. De nieuwe bepaling liet echter een dergelijke 

oplossing niet meer toe. In november 1920 werd A. van Asseldonk 

door het definitorium tot procurator generaal benoemd. Een jaar 

later werd een huis op de Via di Monte Tarpeo in gebruik genomen, 

dat tevoren als procuur van de norbertijnen dienst had 

gedaan16. De woning van de procurator generaal was tevens 

bedoeld als verblijfplaats voor de studenten van de orde aan de 

kerkelijke universiteiten. Bovendien kon de magister-generaal er 

tijdens zijn ambtelijke bezoeken hoge gasten behoorlijk ontvangen. 

Van Asseldonk kreeg er al spoedig het gezelschap van P. 

Rutten, die sinds 1920 zijn studie in het kerkelijk recht in Rome 

voltooide. Voor de huishouding kwam broeder Lucas Maas, hierin 

in 1923 opgevolgd door broeder Piet van Doren. In 1924 

kwam als tweede helper broeder Paulus van den Boogaard. Vanaf 

1923 verbleven er ook verschillende fraters uit Sint-Agatha en 

Diest, die aan de universiteit gingen studeren. 

Tijdens het twaalfdaagse bezoek, dat Hollmann in januari 1924 

aan Rome bracht, behoorden kardinaal van Rossum, Mgr. Heylen 

(bisschop van Namen), Mgr. H. Noots (procurator van de witheren) 

en Mgr. B. Eras (procurator van de Nederlandse bisdommen) 

tot de gasten, die hij aan tafel mocht nodigen op de procuur. Zijn 

oude vriend L. Theissling, de generaal van de dominicanen, kwam 

hem reeds de eerste morgen verwelkomen. Tevens werden 

16 Dit huis was eigendom van de Franse norbertijnenabdij van Frigolet. Op 1 novem 

ber 1921 was Hollmann aanwezig bij de overdracht ervan. J. SCHEERDER, Henricus 

Martinus Franciscus Hollmann tweeenvijftigste magister generaal der orde van het H.Kruis 

1853 - 1927. in: Clairlieu, jg.23 - 24, 1965 - 1966, p. 191; zie ook: Zegepraal des 

Kruises, jg.2, 1922 - 1923, p. 125 

Over de aankoop op afbetaling en de zoektocht naar geld schreef Hollmann op 9 

februari 1921 aan Van Asseldonk. Arch.Proc.Generalis, 07.21 

A. Van Asseldonk kreeg op 21 november 1921 van de Congregatie van de Reeulieren 

verlof om een lening van 40.000 gulden aan te gaan om in Rome een huis te kunnen 

kopen. Arch.Proc.Generalis, 016.4


Hollmann en Van Asseldonk op audientie ontvangen door de 

paus, die vijfentwintig minuten tijd had om te luisteren naar 

informatie over de orde. Hollmann schreef over zijn bezoek aan 

Rome: "Het doel van mijn rets naar Rome was voornamelijk het 

bespreken van de zaken onzer H.Orde met ZH. de Paus, met onzen 

Beschermheer Kard. van Rossum, en met den Prefect der Religieusen 

Kard. Laurenti en verder vooral ook het aanknoopen ofnauwer verbinden 

van ons met anderen grootheden in Rome en het sluiten van 

relaties met hen. Dit konde nu officieel het beste geschieden met het 

officieelopenen van de Procure.(..J\ Ook in het voorjaar van 1925 

verbleef Hollmann ongeveer veertien dagen in de procuur te 

Rome17. 

2. Ontstaansgeschiedenis van de nieuwe constituties van de 

Orde van het H.Kruis 

De redacteur van de Zegepraaldes Kruises vergeleek in 1923 het 

beleid van Henricus Hollmann met dat van Henricus Van den 

Wijmelenberg. "(...) Toen Mgr. Hollmann verheven werd tot (t 

generalaat, kwam hij aan het hoofd te staan eener Orde, waarin nog 

altijd op een tastbare wijze nawerkten de zware slagen, haar toegebracht 

door de Fransche revolutie en een onrechtvaardige Hollandsche 

wetgeving (...)" Hollmann had volgens hem de fundamenten van 

de orde, die door Van den Wijmelenberg werden gelegd, uitgebouwd. 

Tussen Van den Wijmelenberg en Hollmann waren er heel 

wat punten van overeenkomst: 

1. Van den Wijmelenberg begon de opmars van de orde met de stichting 

van een nieuw klooster in Belgie (Diest). Hollmann deed hetzelfde 

(klooster en college in Hannut). 

2. Onder Van den Wijmelenberg wijdde de orde zich gedeeltelijk aan de 

missie (Curacao, Wisconsin). Onder Hollmann geschiedde hetzelfde 

(Minnesota, Belgisch-Kongo). 

17 Arch.Generalaat, 004.26-27


3. Van den Wijmelenberg verplaatste in 1855 zijn residentie naar Sint- 

Agatha, waar men bezig was met de verbouwing van een van de kloostervleugels. 

Tijdens het generalaat van Hollmann werd Sint-Agatha weer de 

residentie van de generaal. Onder zijn bestuur werd een vleugel van het 

klooster geheel verbouwd18. 

Op het eerste gezicht is men geneigd het expose uit De 

Zegepraal des Kruises bij te treden. Hollmann opende immers vijf 

nieuwe huizen, renoveerde de bestaande kloosters, stuurde confraters 

naar twee overzeese missies en zag hoe het aantal leden van de 

orde tijdens zijn generalaat verdubbelde 19. Dat was ook het argu 

ment in het feestnummer van de Echo van het Land van Cuijk20y 

dat in 1925 de periode van Hollmann vergeleek met de beginjaren 

van Van den Wijmelenberg: "Men kan in het algemeen zeggen, 

dat de Orde gedurende de jaren van zijn bestuur een bloei vertoont, 

die zij slechts in de eerste tijden van haar bestaan gekend heeft. Gelijk 

toen met korte tusschenpoozen het eene huis na het andere verreesy zoo 

waren de jaren van Mgr. Hollmanris bestuur getuigen van verschillende 

stichtingen in binnen- en buitenland, die de een na de andere 

opkwamen.(...), waarbij men bedenken moety dat de orde, al is haar 

getalsterkte ook tijdens zijn bestuur bijna verdubbeld, toch nog altijd 

klein is te noemen. (...)" 

De magister-generaal vond alvast van zichzelf, dat hij een ander 

beleid voerde dan Van den Wijmelenberg. Op 3 maart 1919 

schreef hij aan procurator-generaal Van Asseldonk "(...) temeer 

daar met de nieuwe uitbreiding in Amerika en Rotterdam het noodige 

personeel zoude ontbreken. U zegt er zijn in onze kloosters velen, 

die te gemakkelijk leven, te weinig werk hebben. Ik kan dit voor een 

gedeelte onderschrijven, maar die het meeste klagen, zijn dikwijls 

degenen die het minste willen doeh en als men hun werk aanbiedt 

allerlei uitvluchten vinden om aan het werk te ontkomen. En die 

gaarne zouden willen, zij zijn meestal degenen die men in ander werk 

moet bezigen. (...) Er is een tweede zaak, waar een overste op moet let- 

18 Een zilveren jubelfeest. in: Zegepraal des Kruises, jg.3, 1923 - 1924, pp.121 - 125 

19 Arch.Generalaat, 004.23 (p. 11) 

20 Arch. Generalaat, 004.23


ten. Toen in 1848 de orde weer begon te bekomen, hebben ze helaas! 

wat hard van stapel geloopen: zij wilden maar uitbreiding (Diest- 

Maeseijck-Amerika en Diest en Maeseijck college) en die uitbreiding 

is geschied voor er krachten genoeg waren. En wat was het gevolg De 

kloosters werden vermeerderd, de opleiding en de studie derjongeren 

moest er onder lijden en in 1870 zat men zonder novicen en zonder 

opleiding en zonder geregelde studien. Zoodra ik konde spreken, heb 

ik als novicenmeester en Prior te Sint Agatha getracht de studien op te 

bouwen en hetgeregeld noviciaat en studietijd doen onderhouden. En 

nog streefik daarna en het is daaromy dat ik U en cfr. van Lieshout 

en cfr.Rutten heb uitgezonden om de noodige kennissen te vergaderen, 

ten einde des te beter de studien te kunnen bevorderen. 

Langzamerhand wilde ik uitbreiden en stichtte Hannut, begon met 

Amerika omdat ik dacht: dit kunnen onze krachten dragen. Nu heefi 

de oorlog St.Agatha opgevuld met jonge priesters die wel is waar te 

weinig werk haddeny maar toch als... (onleesbaar) goed stonden om 

ah de oorlog gedaan was Belgie toe te gaan en Amerika te gaan helpen 

en Rotterdam zoo mogelijk als een nieuwe tak te gaan verlevendigen. 

Dit alles kan nu beginnen en zal met Gods hulp begonnen worden. 

Doch mijn visitatie in Belgie heeft mij bewezen, dat er vele zijn 

onder onze confratersy die voor missiewerk geen lust hebben, en niets 

liever zouden doen dan een klein beetje werk en voor de rest veel te 

weinig geest van opoffering hebben. Dezulken durfik niet naar de 

missien te zenden en kan ik zelfi niet in andere flinke werkzaamhedenplaatsen. 

(...)"2l. 

Dezelfde visie op Van den Wijmelenberg treffen we aan in het 

boek van J.W. Rausch.Deze Amerikaanse kruisheer wees er daarenboven 

op, dat Hollmann bij zijn tijdgenoten niet op dezelfde 

bewondering kon rekenen als Van den Wijmelenberg en ook niet 

dezelfde charismatische uitstraling bezat. Wel was hij succesrijk in 

alles wat hij aanpakte22. 

21 Arch.Proc.Genemlis, 07.2 

22 J.W. RAUSCH, The Crosier Story. A History ofthe Crosier Fathers in the United States, 

pp.107-113


Wat betreft de hervorming van de statuten van de orde ging 

Hollmann in ieder geval subtieler te werk dan zijn voorganger, en 

boekte een beter resultaat. Van den Wijmelenberg trof tussen 

1852 en 1855 een aantal maatregelen ter hervorming van de orde 

die groot tumult veroorzaakten en voor jarenlang intern gekibbel 

garant stonden. Hollmann van zijn kant nam rustig de tijd om te 

studeren en te overleggen. Men zou haast denken, dat de nieuwe 

statuten er kwamen wegens de nieuwe codex van het kerkelijk 

recht. Die indruk wordt bevestigd, wanneer men leest wat 

Hollmann op 19 januari 1919 aan Van Asseldonk schreef: "(...) Ik 

heb nog veelarbeidte doen en reeds ga ik mijn 67ste tegemoet. Nu zit 

ik te blokken op de hervorming van statuten in verband met de nieuwen 

Codex en met hetformuleeren van geheel nieuwe statuten (d.i. de 

oude grondslag maar weglaten wat in onbruik is, bijvoegen wat nuttig 

is en allesgeschoeid op den nieuwen Codex. (...)"23. 

Er was echter meer aan de hand. Nadat Hollmann in 1901 

opnieuw prior van Sint-Agatha werd gekozen, drongen een aantal 

kruisheren aan op meer eigentijdse constituties. Hun leider was 

Badoux24. Het generaal kapittel van 1902 schoof de ganse problematiek 

nog even voor zich uit. Op de generate kapittels van 1905 

en 1908 werd het echter wenselijk geacht om wijzigingen in de 

statuten aan te brengen. In 1908 werd besloten om de magistergeneraal 

een nieuwe redactie te laten opstellen, in samenspraak 

met een herzieningscommissie, waartoe o.a. Badoux behoorde. 

Aan deze commissie werden twee vragen gesteld: wat moet er 

gebeuren met de uitgave van 1865 van de Regel van Sint- 

Agustinus, die uitgeput is en moeten er herziene of geheel nieuwe 

statuten komen?25 Nog in 1908 vroeg Hollmann aan de 

Congregatie van de Religieuzen toestemming om de constituties 

23 Arch.Proc. Generalis, 07.1 

24 Hollmann zag de bui hangen en schreef op 29 maart 1902 aan Honhon: " Alhier 

zijn gekozen: Van Dinter en Konings; te Uden Badoux en Van Hout, te Maeseijck Dietvors 

en Bouman. Ik denk» dat Konings en Badoux in het Capittel nog wel eens hun staart zullen 

roerenl" Arch.Diest, 06.25.214 

25 Dit concept droeg als titel: " Constitutiones noviter conceptae." Cuijck, s.d. 

In het exemplaar van de vroegere statuten, dat eigendom was van Badoux werd tamelijk 

veel geschrapt. Arch.Clairlieu, Dossier Ramaekers, 04.2, brief van M. Colson aan A. 

Ramaekers, 11 mei 1956


van de orde te wijzigen. Op 30 juli 1909 kreeg hij daartoe de vereiste 

toelating26. Tijdens het volgende generaal kapittel, in 1911, 

legde Hollmann een concept voor. 

Op 10 april 1907 kantte Honhon, de prior van het convent van 

Diest, zich tegen een te ingrijpende verandering van de constituties. 

De tekst van de statuten van 1248 wilde hij absoluut bewaren: 

"(...)De Dominikanen hebben den tekst der oude statuten wel 

degelijk behouden. (...)". Over het verwijderen van de latere toevoegingen, 

die in strijd waren met canonieke voorschriften, was 

hij akkoord. "(...)Ik ben bereid eene verandering in de oude statuten 

te maken op het punt van priorkeuze, verplaatsing binnen de provincie 

en vasten (behoudens goedkeuring van datprinciep te Rome).(...) 

Laten wij goed in het oog houden. De oorspronkelijke werken der orde 

zijn ascese, koordienst, studie enpreeken. Onderwijs later bijgekomen 

is niet met het eerste strijdig en kan het vasten remplaceeren" 

Honhon wees erop, dat de observantie verslapt was in de orde en 

dat de wereldse gerichtheid groot was: "Schaffen wij het oude af, 

dan zalhet nieuwe nietgewoon worden door de lasten omdatzij niets 

doen, noch door de observantie omdat zij er niet in geoefend en opveleidzijn. 

(...)-■- >27 

* J n 

De concept-statuten van 1911 hadden duidelijk inspiratie 

gezocht bij de kapucijnen. Dezen waren erin geslaagd de strenge 

kloosterlijke observantie te verenigen met een grote apostolische 

activiteit, de kruisheren tot nu toe niet. Misschien speelde de beleving 

van het armoede-ideaal ook een rol in het zoeken naar inspi 

ratie bij de kapucijnen. In de eerste decade van de twintigste eeuw 

namen de bedelactiviteiten bij de kruisheren weer toe. Terzelfdertijd 

werd op de generale kapittels grote zorg besteed aan de bepalingen 

over het onderhouden van de gelofte van armoede, die overigens 

lange tijd als de belangrijkste van de drie geloften werd 

bestempeld. De toename van de bedelactiviteiten hield verband 

met de verfraaiing van de kerk in Maaseik, het op termijn gaan in 

26 Arch.KMSK, V.A.2 (6-7), p.135; Arch.KMSK, V.C.1(52).3; Arch.Uden, Kast 1, 

Doos 1, bundel 2A, Brief van de magister-generaal, 21 april 1910 

27 Arch.Genemlaat, 0014.1.75


Uden voor de bouw van het nieuwe klooster en de speurtocht naar 

geld voor de stichting in Hannut. Sint-Agatha genoot van alle 

kloosters nog de meeste inkomsten uit jaargetijden28. Toch belandde 

ook dit klooster in een financieel minder comfortabele 

positie. Bij de wet van 16 juli 1907, de zogenaamde tiendwet, werden 

alle tienden in Nederland immers opgeheven met ingang van 

1 januari 190929. 

De statuten van de kruisheren waren echter geinspireerd op de 

constituties van de dominicanen, die in tegenstelling tot de kruis 

heren een uitgesproken studieorde geworden waren. De reactie 

van het generaal kapittel van 1911 op de door Hollmann voorgestelde 

statutenwijziging was niet onverdeeld gunstig. Men besloot 

dat de magister-generaal zijn huiswerk moest overdoen30. 

Toen de nieuwe codex van het kerkelijk recht werd ingevoerd, 

vroeg Hollmann inlichtingen aan kardinaal van Rossum over de 

repercussies voor de kruisheren. Deze kon Hollmann informatie 

uit de eerste hand verstrekken. Sinds 15 april 1904 was hij immers 

een theologisch medewerker en lid van de commissie voor de codificatie 

van het kerkelijk recht, hetgeen hij bleef tot aan de afkon- 

diging van het nieuwe kerkelijk wetboek in 1917. Samengevat 

kwam de informatie van de kardinaal hierop neer: 

1. Het was niet nodig een generaal kapittel samen te roepen om het nieu 

we kerkelijk recht in werking te laten treden. "(...) Om echter willekeurige 

28 Een overzicht van de fundatiemissen onder het prioraat van Hollmann wordt 

bewaard in het archiefvan Sint-Agatha, nieuw archief, niet geinventariseerd, doos fundaties 

etc., bundel fundaties 1870 - 1910 

29 De wetgeving op de afschaffing van de tienden en de repercussies ervan op Sint- 

Agatha kan men eedeeltelijk afleiden uit enkele bundels over afkoop van het tiendrecht, 

die bewaard worden in het archiefvan Sint-Agatha, nieuw archief, niet geinventariseerd, 

doos fundaties etc. In het kader van ons onderzoek hebben wij het niet nodig geacht 

deze bundels uit te spitten. Ze hebben o.m. betrekking op de afkoop in 1908 van het 

tiendrecht door Johannes van den Heuij, Johannes Broekmans en Martinus Caspers in 

Sint-Agatha en van Jacobus Kuijpers in Oeffelt. Een ander dossier, uit 1905, behandelt 

de afkoop van de pacht in natura door de familie Thijssen. 

30 Volgens Scheerder was prior Honhon e'e'n van de tegenstanders van deze conceptstatuten. 

J. SCHEERDER, Henricus Martinus Franciscus Hollmann tweeenvijftigste magister 

generaal der orde van het H.Kruis 1853 - 1927, Clairlieu 1965-66, p.167


en verkeerde uitleggingen te voorkomen, ware het goed dat U aan alle kloosters 

mededeelde welke veranderingen en nieuwe bepalingen de Codex in ver~ 

band met den Regel uwer H. Orde brengt. (...)" 

2. De magister-generaal werd verkozen ad vitam en zo zou het blijven. 

Het statuut van de kruisheren m.b.t. de wijze van verkiezen van prioren 

verviel, omdat het strijdig was met de bepaling van het nieuwe kerkelijk 

recht. "(...) Uheeft volkomen gelijk ten opzichte van de wenschelijkheiddat 

er een prior zij te S.Agatha. Dit is ook in den geest der Kerk, zooals blijkt uit 

de normae. (...)" . In Sint-Agatha zou er dus best een nieuwe prior gekozen 

werden. In de overige huizen, waar de prioren voor de duur van tien 

jaar gekozen waren, mochten zij eerst hun ambtstermijn uitdienen. 

Daarna waren zij herkiesbaar in een ander huis. Wie twee keer drie jaar 

prior was geweest, mocht enkel met goedkeuring van Rome aan een derde 

termijn beginnen. 

3. De conciliarii hoefden niet te wonen in hetzelfde huis als de magistergeneraal. 

Bovendien mochten zij andere ambten vervullen. Ook de generale 

econoom mocht andere ambten bekleden. "(...) Zijn officie is niet aan 

tijdgebonden en met reden. Wantzulke menschen welke dat ambtgoedkunnen 

vervullen, zijn zeldzaam. Ofichoon het natuurlijk noodzakelijk is dat de 

Procurator Gen. tot de Orde zelfbehoore is dat niet noodig Was dr. Nouwens 

niet uw Procurator?" Na de dood van J. De Vlam in 1906 had Hollmann 

het ambt van procurator-generaal zelf waargenomen. Op het generaal 

kapittel van 1919 werd J. Goumans, novicenmeester in Sint-Agatha, tot 

procurator-generaal benoemd31. 

4. Het noviciaat werd geregeld in can. 539 en 574. Clerici moesten een 

jaar noviciaat maken, dan volgden de tijdelijke geloften voor drie jaar en 

vervolgens de solemnele geloften. De conversen maakten eerst een postulaat 

van een half tot een volledig jaar, dan een jaar noviciaat, vervolgens 

tijdelijke geloften voor drie jaar en tenslotte na drie of vier jaar solemne 

le geloften. Novicen en geprofesten moesten gescheiden van elkaar leven. 

5. In het vervolg moest de aanvaarding van novicen, in overeenstemming 

met canon 543, gebeuren door de magister-generaal en zijn raad, de vier 

definitoren32. 

In 1919, na de bestudering van het nieuwe kerkelijk recht 

schreef Hollmann aan de prior en de confraters van Uden om hen 

31 Arch.Genemlaat, 002.46 

32 Arch. Generalaat, 0011.3.2


te wijzen op een aantal nieuwe bepalingen. Zijn aantekeningen 

hebben wij in bijlage weergegeven33. 

Op 3 maart 1919 schreef Hollmann aan Van Asseldonk, dat hij 

met betrekking tot de nieuwe statuten dubbel werk had verricht. 

In de vroegere statuten had hij in de oude tekst de verschillende 

canons ingelast, die voor de religieuzen veranderd waren sedert 

1868. Vervolgens had hij, "omdat er zoveelepunten in onze statuten 

waren, die in onbruik zijn geraakt en zoovele anderen wijziging 

noodig maakten pro opportunitate temporum, een geheel nieuw con 

cept van onze statuten gemaakty waarin ik zooveel mogelijk het oude 

heb behouden en het nieuw voorgeschreven jus hebt ingelascht en vele 

zaken, die mijns inziens noodig waren bijgevoegd. (...)"34. Toen hij 

echter de nieuwe versie van de statuten ter lezing aan het generaal 

kapittel van 1919 wilde voorleggen, werd dit door Honhon weggewuifd 

met het verzoek ze ter goedkeuring naar Rome op te sturen. 

Later, op 14 juni 1922, schreef Hollmann hierover aan Van 

Asseldonk: " Toen de laatste keer in het kapittel de Statuten behandeld 

werden, had men geen geduld om de voorlezing daarvan afte 

wachten en nadat ik op een avond de Statuten - eenige kapitteb - had 

voorgelezen, kwam men den volgenden avond mij zeggen, daarmee 

niet door te gaan. Men was van meening dat de hoofdzaak goed was 

en zeide toen algemeen, laat Rome maar zeggen hoe ze het hebben 

willen; als er iets niet goed is, zal Rome wel schrappen."35 

Hollmann stuurde het ontwerp van de nieuwe statuten op 1 

September 1919 naar kardinaal Van Rossum in Rome: "(...) Ukan 

aan zijne Eminentie zeggen, dat ik alleen heb laten vervallen, wat in 

onbruik sedert lange is geraakt en wat met de tegenwoordige tijden 

niet meer overeen te brengen of opnieuw in te voeren is. Ik heb 

getracht de geestelijke oefeningen meer vast te leggen en door alle confraters 

te samen te doen uitvoeren of verrichten. Ik heb overal de ori- 

33 Arch.Uden, Kast 1, Bundel 2-A, niet genummerd 

34 Arch.Proc.Generalis, 07.2 

35 Arch.Generalaat, 0011 /A; Arch.Generalaat, 002.46 

Tijdens dit generaal kapittel werd ook de toekomstige rol van het definitorium 

besproken.


ginele statuten trachten te behouden, waar dit konde en de nieuwe 

voorschriften van hetjus alleen ingevoegd terplaatse waar het behoorde. 

Ik zalzoodra ik kan aan zijn Eminentie een schrijven richten met 

een toelichting over de statuten zooals zij nu gevormd zijn. Eindelijk 

kan U zijn Eminentie zeggen, dat op het Generaal Kapittel deze sta 

tuten met algemeene stemmen zijn goedgekeurd, zonder een enkele 

uitzondering (..,)"36. 

In het voorjaar van 1920 reisde Hollmann naar Rome en bracht 

een bezoek aan de kardinaal protector van de orde. Daarbij werd 

hij vergezeld door A. Van Asseldonk en P. Rutten. Onderweg 

deelde Hollman mee, dat hij van plan was om de procurator gene 

raal van de norbertijnen voor te stellen als agent om de belangen 

van de kruisheren in Rome te behartigen. Van Asseldonk reageerde 

afwijzend. Hij suggereerde Honhon, die een representatieve 

figuur was en vloeiend Frans sprak, te delegeren. Hollmann interpelleerde 

daarop Van Rossum, die Van Asseldonk aanbeval. Deze 

laatste werd in oktober 1920 als zodanig benoemd, met als eerste 

opdracht het verdedigen van de statuten bij de Congregatie37. Op 

14 december 1920 schreef Van Asseldonk aan Hollmann, dat van 

een getypte versie van de ontwerp-statuten twaalf exemplaren aan 

de Congregatie bezorgd moesten worden38. 

Inmiddels wenste Hollmann het generaal kapittel in de voorbereiding 

van de statuten te betrekken om een reactie zoals in 1853 

te voorkomen. De nieuwe statuten, die Van den Wijmelenberg 

toen had geconcipieerd, werden door zijn omgeving immers afgewezen, 

met als gevolg organisatorische moeilijkheden in de volgende 

decennia39. Daarom keek Hollmann uit naar de standpunten 

van de capitulares over een aantal onderwerpen, die hij eerst 

schriftelijk met Van Asseldonk, die in Rome was, besprak, zodat 

deze laatste ze ook kon voorleggen aan de consultor van de 

36 Arch.Procuria Genemlis, 07.3 

37 J. Scheerder, Henricus Martinus Franciscus Hollmann tweeenvijfiigste magister 

generaal der orde van het H.Kruis 1853 - 1927. in: Clairlieu. jg.23 - 24, 1965 - 1966, 

p. 168 

38 Arch.Clairlieu, Dossier A Ramaekers, 04.2 

39 Brief van Hollmann aan Van Asseldonk, 30 april 1922, Arch.Generalaat, 0011.1/A


Congregatie van de Regulieren. Op 21 januari 1921 schreef 

Hollmann naar de Congregatie over de tekst van de nieuwe constituties40. 

Op 21 mei 1922 werden de concept-statuten door de 

Congregatie van de Religieuzen teruggezonden, met de vraag om 

de tekst op een aantal plaatsen te verbeteren en alles weg te laten 

wat tot het algemeen kerkelijk recht behoorde en geen betrekking 

had op het eigen karakter van de orde. Belangrijke veranderingen 

moesten in ieder geval aangebracht worden op twee punten: 

1. de keuze en herkeuze van de prioren 

2. de centralisatie van het bestuur en de aanwezigheid van alle definitoren 

in het huis van de magister-generaal: " Wat betreft het aanwezigzijn van de 

vier Definitoren in het huis waar de Generaal is, daar is veel in onze kleine 

Orde op tegen. Men is dan gedwongen, omdat de Definitoren niet herkiesbaar 

zijn, soms om het kleine aantal van personen in dit huis, minder geschikte 

personen als Definitoren te kiezen - ofmen moetze kiezen uit andere huizen, 

die dan naar Sint-Agatha zouden moeten verhuizen, waar zij dikwijls niets 

kunnen uitrichten (...). Er is dus maar een oplossing mogelijk, en dat is dunkt 

mi] deze, dat de definitores uit alle huizen kunnen gekozen worden, doch 

daar infunctie blijven en hetzij schriftelijk hun votum deliberativum ofconsultivum 

kunnen uitbrengen bij veelvoudig voorkomende gevallen ofvoordie 

gevallen de communi consilio voor elk der Definitoren tin of meer personen 

kiezen, die in spoedeischende gevallen voor hen hun votum kunnen uitbren 

gen en moeten gehoord worden. Onze Orde is te klein en te ver uitgestrekt. Te 

klein, niemand kan bijna uit zijn post worden weggenomen zonder groote 

schade, niemand kan zonder groote schade meestal naar het huis van den 

Generaal verplaatst worden, niemand kan telkens voor dergelijke zaken als 

aanneming en professie telkens een verre reis maken, zoals bij voorbeeld van 

Diest, Maeseijck en Hannut naar Sint-Agatha. Overleg en overdenk die zaak 

eens met den Consultor der Congregatie. (...)"41. 

Hollmann overlegde over de kwestie van het definitorium ook 

met Gerardus Van Mil. Op 31 mei 1922 schreef deze naar Rome, 

dat Van Assendonk zich de gedroomde centralisatie maar uit het 

hoofd moest zetten: "Maar die definitoren bijeen is voor ons onuitvoerbaar. 

Vinddaar iets op, want wij hebben voor StAgatha geen lui, 

die daar werken kunnen. Geloofmij: we zijn zoo doodarm aan actie- 

40 Arch.Proc.generalis, 016.1 

41 Brief van Hollmann aan Van Asseldonk, s.d., Arch.Generalaat, 0011.1/A


ve Confraters, dat deze verplaatsing van een of twee goede, geschikte 

heeren naar StAgatha een huis of college zowat kan stop zetten. Ik 

kan dat bewijzen."A1 

Op basis van de nieuwe Codex zouden de definitoren voortaan 

ook herverkiesbaar zijn. Bij de kruisheren was dit tot dan toe niet 

gebruikelijk: "(...) Waarop het gebruik steunt, dat bij ons de Def 

Cap. Generalis niet herkiesbaar zijn, terwijl er niets van in de 

Statuten gevonden wordty begrijp ik niet. Ik meende dat het in de 

Statuten stond, doch ik vind niets. (...)"43 

Omdat er enkele moeilijkheden gerezen waren bij de goedkeuring 

van de statuten in Rome, aangezien Rome in sommige punten 

een terugkeer verlangde naar de statuten van 1248 en 1660, 

zag Hollmann zich genoodzaakt het volgende generaal kapittel te 

verdagen tot beloken Pasen 1923: "(...) Den 4 October vertrek ik 

naar Rome om daar nader te onderzoeken wat de wil en het verlangen 

der Congregatie van de Religieusen is, daarna zal ik de noodig 

gebleken wijzigingen aanbrengen en hoop dan bij het Capitulum 

Generale in 1923 de definitieve statuten met de capitulares te bespreken 

en daarna de definitieve goedkeuring van Rome te verkrijgen. 

De duur van het prioraat, de herverkiezing van prioren en van 

definitoren en het eventueel samenwonen van magister-generaal 

en definitoren werden besproken op het generaal kapittel van 

1923. Tevens werd beslist dat Sint-Agatha als oudste huis van de 

orde, het voornaamste huis en de residentie van de magister-gene 

raal bleef. Het was echter niet wenselijk, dat de magister-generaal 

42 Arch. Genemlaat, 0011.1 /A 

In deze brief geeft Van Mil ook aan, waarom Hollmann prior Honhon niet al te veel 

betrekt in deze voorbereiding: "(...) Denk eraan, geliefde Confrater, ik zit te redeneeren en 

ik zeg U, als Ugeen plus minus voorloopig concept als goedgekeurd in spe meebrenp voor de 

definitorenkeuze, dan begint het kapittel te haperen, en Honhon te redeneeren en komen we 

in drie dagen met waarschijnlijkheden en groote verveling niet verder. U kent mij, voorzie 

hetgeval. (...) " 

43 Brief van Hollmann aan Van Asseldonk, 12 juni 1922, Arch.Generalaat, 0011.1 /A 

"Arch.Uden, Kast 1, doos 1, Bundel 2A, brief van magister-generaal Hollmann aan 

de confraters van Uden, 29 September 1922


ook de prior van Sint-Agatha zou aanwijzen en benoemen. Ook 

werd uitdrukkelijk gesteld dat de huizen niet zelfstandig waren en 

dat de prior localis zich in het bestuur kon laten bijstaan door vier 

conciliarii in plaats van door het hele conventskapittel. Aan een 

afzonderlijke commissie van vijf leden uit het kapittel werd de 

nieuwe redactie opgedragen. Nadat deze nieuwe versie van de statuten 

aan de Congregatie werd voorgelegd en haar goedkeuring 

werd bekomen, gaf de Congregatie bevel om een buitengewoon 

generaal kapittel samen te roepen om de wijzigingen sinds het 

kapittel van 1923 te affirmeren45. Bovendien adviseerde de 

Congregatie om het oorspronkelijke karakter van de constituties 

zoveel mogelijk te bewaren. Hetzelfde advies gaf Kardinaal Van 

Rossum. 

Het buitengewoon generaal kapittel kwam samen in augustus 

1924, bracht opnieuw wijzigingen aan, omdat de commissie niet 

tijdig klaar gekomen was en daardoor niet alles behandeld had, 

waarna de statuten voor de definitieve goedkeuring naar Rome 

werden opgestuurd. Deze statuten werden op 4 augustus 1925 

door Pius XI goedgekeurd. 

Op 30 oktober 1925 drukte Hollmann in een brief aan Van 

Asseldonk zijn vreugde uit, dat de nieuwe statuten werden goed 

gekeurd. Elf dagen later schreef hij: "(...) doch meer dan duizend 

exemplaren liet ik niet drukken en binden. Dus U weet nu mijn idee. 

Laat die verwijzingen naar de oude Statuten weg, en neem alleen het 

officieel exemplaar als voorbeeld. Ik zalzoo spoedig ik wat op rust ben 

met mijn epistola dedicatoria beginnen, maar heb slechts een lichaam 

en een ziel.(...)". Nauwelijks een dag later schreef hij: "Ziehier een 

epistola dedicatoria, welke grootendeels een overschrijven is van de 

Epistola dedicatoria van Hoogwst. Heer Van den Wijmelenberg 

Mocht U de meening zijn toegedaan, dat een ander geheel en al origineel 

gemaakt moest worden: ik voor mij kan er geen betere produceren 

dan die van Hoogwst. Heer Van den Wijmelenberg. (...)" Twee 

45 Brief van Van Asseldonk aan Hollmann, 27 februari 1924. Arch.Clairlieu, Dossier 

A. Ramaekers, 04.2; Arch.Generalaat, 0038.4


dagen later stuurde Hollmann toch een ander specimen op. "(...) 

Meent UHE dat de idees hierin vervat beter zijn, dan kan U ze in 

dragelijk Latijn omzetten, en dan verder het andere wat in de eerste 

epistola staat aangegeveny bijvoegen. (...)"4G. Aan de Regel en de con- 

stituties liet hij nu een inleiding voorafgaan over de ontstaansge- 

schiedenis en het waarom van de nieuwe constituties. 

Het had uiteindelijk zes jaar geduurd eer de constituties van de 

kruisheren aan de nieuwe Codex waren aangepast. Vanaf 

Pinksteren 1926 kregen ze kracht van wet. Hollmann had getracht 

beleefbare statuten te concipieren. Wat de indeling betreft verliet 

men de oude weg en maakte een eerste distinctie over de algemene 

verplichtingen, een tweede over de ambten en een derde over 

het bestuur. Nieuwe hoofdstukken werden toegevoegd, zoals de 

cultu privato, de recreationibus en de votis. Nieuw waren ook de 

hoofdstukken over de aanneming tot de professie, over de wij- 

dingen, de studies en de wegzending. Andere hoofdstukken wer 

den weggelaten, omdat ze verouderd waren. Bijvoorbeeld de minu- 

tione en de rasura. Tenslotte werden verschillende hoofdstukken 

gesplitst, omdat de indeling van de statuten nu geheel anders 

3. Betekenis en inhoud van de nieuwe statuten 

3.1. De eigen aard van de orde 

Door het weglaten van verouderde voorschriften over mandatum 

en almutium vielen enkele kenmerkende bepalingen van de 

eigen aard van de orde uit. Door verplaatsing van het nummer 

46 Arch. Generalaat, 0011.1 /A 

47 A. RAMAEKERS, Geest en inhoud van de constituties der Kruisheren. in: Inhoud en 

waarde van regel en constituties der Kruisheren. Lichtland, Diest, 1957, p.84 

In de volgende generale kapittels werden de nieuwe statuten op verschillende punten 

gewijzigd. Hier en daar behoefden ze immers aanvullingen, interpretaties en veranderingen 

omdat tegenstrijdigheden aan het licht kwamen.


over de toewijding van de kerken, behield dit alleen zijn waarde 

voor de Kruiscultus. Liturgische voorschriften over buigen of 

knielen bij woorden als sanguis Christi vonden in het Caeremoniale 

geen plaats meer. De commemoratio exspirationis verdween evenals 

de Annuntiatio bij de priorale feesten, hoewel Goede Vrijdag werd 

bijgevoegd. In de plaats kwam naast de vermelding van het vasten 

op vrijdag ter ere van Christus' kruis en lijden (nr.4l) en het 

opleggen van de kruisweg bij de suffragia mortuorum (nr.31), het 

finis specialis van de orde (nr.25), nl. de roeping van de kruisheren 

om niet alleen door individuele meditatie en beschouwing, maar 

ook door woord en voorbeeld in anderen de devotie tot het Lijden 

en Kruis van Christus te doen toenemen. 

We hebben er reeds op gewezen, maar toch willen we het nog 

eens herhalen: volgens J.W. Rausch wisten de kruisheren van Sint- 

Agatha in het begin van de twintigste eeuw niet meer wat het betekende 

reguliere kanunnik te zijn. Zodoende ontstonden er problemen 

toen zij missioneerden in Amerika. Pas in 1955 heeft men, 

onmiddellijk na de proloog, duidelijk de eigen aard van de orde 

willen vastleggen48. 

3.2. De leidende gedachten in het gemeenschapsleven 

3.2.1. Het gebedsleven 

Het koorofficie was verplicht in alle huizen, waar tenminste vier 

geprofeste kruisheren leefden (nr.14). Al was er door de brevier- 

48 Voor de reguliere kanunniken van het H.Kruis moesten de kloostergeloften betekenen: 

het aanvaarden van het canonikale leven, doordrongen van het Kruis. Deze twee 

elementen behelsden het oorspronkelijke ideaal van de eerste kruisbroeders. Verder uitgewerkt 

bevatten ze een samenleving in broederlijke liefde volgens de Regel van 

Augustinus, vervolgens een liturgisch gebedsleven gekoppeld aan het apostolaat in dienst 

van de Kerk (actie en contemplatie) en tenslotte het aankweken van een bijzondere lief 

de tot de Gekruisigde, met de nadruk op het genade brengende Kruis als teken van 

vreugde. De kruisheren moesten het gemeenschapsleven beleven als kanunniken en als 

kruisheren. Ze moesten leven als kanunniken, zodat per se de nadruk lag op het litur 

gisch gebedsleven. Leven als kruisheren betekende dat het accent niet alleen lag op de 

verering van het kruis, maar ook op het mysterium vivificae crucis (niet alleen het kruishout, 

maar vooral het kruisoffer, de persoon van de gekruisigde, overwinnende Christus, 

de lessen die het kruis preekt en de vruchten die daaruit voortkomen).


hervorming van 191149 reeds een aanmerkelijke verlichting gekomen, 

toch was het niet te verwonderen dat men in 1925 tot een 

ernstige omwerking van de gebedsbepalingen kwam. Het hoofdstuk 

de officiis divinis werd in twee gedeelten gesplitst. Nauw aansluitend 

bij de vroegere tekst werd in het eerste gesproken over het 

koorofficie volgens het Romeins brevier, waarbij het circa horam 

quartam voor de metten gesupprimeerd werd en de mogelijkheid 

van anticiperen werd voorzien. De litanie van O.-L.-Vrouw en 

haec est praeclarum vas bleven met het officie verbonden (nr.17), 

terwijl de geestelijke lezing en meditatie (nr.19) bij de cultus privatus 

kwamen. Verder was er een verminderen van het aantal priorale 

feesten en het zeer uitdrukkelijk voorzien van dispensatie in 

het koorgebed voor degenen die belet waren of de leeftijd van vijfenzestig 

jaar bereikt hadden (nr.16). Voor de broeders werd aan de 

praktijk van de Onze Vaders vastgehouden (nr.15). Zij waren niet 

gebonden aan het koor, noch aan het breviergebed. Toch moesten 

zij aanwezig zijn tijdens de metten en de lauden, de eucharistieviering 

en overige plechtigheden, voor zover zij vrij waren van 

huiswerk. 

Een tweede gedeelte handelde onder de titel de cultu privato 

(nrs.18 t/m 25) over dagelijkse mis en communie (nr.24), medita 

tie en geestelijke lezing (nr.19), gewetensonderzoek, bezoek aan 

het H.Sacrament en rozenhoedje. Dit laatste en een gewetenson 

derzoek moesten in communi plaats hebben (nr.19). Verdere voorschriften 

gingen over de wekelijkse biecht (nr.21), de maandelijke 

recollectie (nr.22) en de jaarlijkse retraite van minstens zes dagen 

(nr.23). De geregelde dodenofficies en psalmipoenitentiales en gra 

duates waren reeds vroeger in onbruik geraakt, evenals het mandatum 

en werden nu geschrapt. De lezing onder de maaltijden werd 

uitdrukkelijk geformuleerd50. 

49 Door de brevierhervorming van 1913 viel het Mariaofficie weg, hoewel het als privaatgebed 

van de novicen nog lang in gebruik bleef. 

50 A. RAMAEKERS, Geest en inhoud van de constitutes der Kruisheren. in: Inhoud en 

waarde van regel en constituties der Kruisheren. Lichtland, Diest, 1957, pp.99 - 100


Een aantal gebeden voor overledenen waren verplicht. Vanaf het 

feest van de H.Dyonisius tot aan de advent werden de getijden van 

de overledenen gebeden, hetzij in het koor, hetzij privatim. De 

lekenbroeders moesten drie rozenkransen bidden. Verder was 

iedereen verplicht tot drie missen voor de overledenen. Deze bepa 

lingen golden eveneens wanneer een confrater uit hetzelfde huis 

overleed. Bovendien werd dan een rozenkrans in gemeenschap 

gebeden op de dagen tussen het overlijden en de begrafenis 

(nr.31). Bij het overlijden van de magister-generaal werd hetzelfde 

scenario van gebeden gevolgd (nr.32). Voor ieder overleden con 

frater moest elkeen een mis opdragen of bijwonen, de getijden van 

de overledenen bidden, afzonderlijk of in het koor, gezamenlijk 

een rozenkrans en de kruisweg bidden. In geval van overlijden van 

een bloedverwant(e) van een confrater moest het klooster een mis 

opdragen (nr.33). Het jaargetijde van vaders en moeders moest 

geschieden op de derde dag na O.-L.-Vrouw Lichtmis, het jaarge 

tijde voor de weldoeners en vrienden op de derde dag voor O.-L.- 

Vrouw geboorte en het jaargetijde van de confraters daags na het 

feest van de H.Dyonisius (nr.34). Na de dood van een confrater 

moest de kloostergemeenschap een maand lang bidden "Miserere" 

en "De Profundis" met "Pater Noster, A porta inferi\ aangevuld 

met eigen gebeden (nr.35). De namen van overleden confraters 

werden onmiddellijk na hun afsterven in het martyrologium opgetekend 

(nr.36). 

3.2.2. Leven van onthechting en boete 

De statuten van 1868 keerden voor de armoede en boetepraktijken 

terug naar de strengheid van 1248, hoewel niemand eraan 

kon denken zich aan dit alles te houden. De voorschriften over 

vasten, collatie, aderlating en kruin, over de slaapzaal en het 

gekleed slapen, over de maten voor klooster- en kerkenbouw wer 

den onveranderd uit de eerste statuten overgenomen. Wei werd bij 

de kleding naast de oorspronkelijke bepalingen ook melding 

gemaakt van cingel en bonnet, mozetta en collaar, terwijl het verbod 

van linnen onderkleding weggelaten werd. 

De statuten van 1925 waren reeler. Uit het oorspronkelijke 

korte hoofdstuk de professione was een afzonderlijk hoofdstuk


gegroeid over de geloften, waarvan de bepalingen nauw bij de 

Codex aansloten. Na enkele principes van algemeen recht (nrs.94 

- 97), voorwaarden voor aanneming en geldigheid van de professie 

en over de efFecten van de solemnele geloften, werden elk van 

de drie vota behandeld. 

De nummers over gehoorzaamheid (nrs.105 - 107) toonden 

aan wanneer men vi voti of vi virtutis obedientiae gebonden werd. 

Ze gaven voor de oversten een aanmaning tot voorzichtigheid in 

het geven van praecepta formalia of ordinationes en voor de onderdanen 

een oproep tot eerbied voor de oversten. 

Enkele nummers (103 en 104) behandelden de gelofte van zuiverheid, 

gaven de draagwijdte van de gelofte aan en gaven een 

algemene aanmaning tot voorzichtigheid mee. Bij de culpae stonden 

over gehoorzaamheid en zuiverheid de vroegste bepalingen 

van de constituties, hoewel de straffen veel minder geworden 

waren. 

Voor de armoede (nrs.37 t/m 56) schreef men, aanleunend bij 

de oude formulering, eenvoudige huizen voor, stevig gebouwd 

maar zonder luxe. De kleding werd beschreven naar de werkelijk 

bestaande gewoonten, waarbij gewezen werd op het handhaven 

van de tradities aangaande stof en vorm. Bepalingen over het 

gekleed slapen werden weggelaten. Andere bepalingen, zoals 

administratie van goederen, maken van schulden enz. werden in 

het hoofdstuk de votis (nrs.98 - 102) bij elkaar geplaatst, terwijl 

ook de in strenge termen opgestelde plichten van de visitator inzake 

armoede letterlijk bewaard bleven. De vroegere bepalingen die 

zeer nadrukkelijk op bestaande misbruiken wezen, alsook de zware 

straffen tegen het peculium werden weggelaten. Dit laatste bleef 

verboden, "ak een dodelijke ziekte van de gelofte van armoede" 

(nr.102). 

De voorschriften over vasten en onthouding droegen, vergeleken 

bij de moderne congregaties, nog sterk het kenmerk van de 

vroegere strengheid. Vanaf Pasen tot KruisverhefFing (14 septem-


ber) moest op alle vrijdagen worden gevast (nr.37). Vanaf 

Kruisverheffing tot aan de vasten moest er gevast worden op 

woensdag, vrijdag en zaterdag en tijdens de eigenlijke vasten 

moest er permanent gevast worden, behalve op zondag (nr.39). 

Feesten zorgden voor enige compensatie (nr.40). De prioren 

mochten dispensatie geven, doch liefst niet op vrijdag, omdat dan 

het lijden van Christus herdacht werd (nr.4l). Het hele jaar door 

zou er een kleine coUatie gehouden worden op vrijdag en zaterdag 

(nr.42). Op reis was men niet gebonden aan de vastenregels van 

het klooster, wel aan die van de Kerk (nr.43). Buiten de vastenda- 

gen kreeg men dagelijks twee warme maaltijden (nr.44). 

Aan het groot silentium werd streng de hand gehouden (nr.84). 

Voor het klein silentium werden gemakkelijk uitzonderingen toe- 

gestaan, terwijl drie maal per dag een ruime recreatie voorzien 

werd. Het silentium gold binnen het slot, op de kamers, in de 

kerk en in de sacristie. Ook aan tafel moest men het stilzwijgen 

bewaren (nr.48). Een van de scholastici of priesters las dan een 

gedeelte uit de H.Schrift voor, behalve op vrijdag en zaterdag, 

wanneer voorgelezen werd uit de Regel en de Constituties (nr.49). 

Tijdens het avondeten moest uit ascetische geschriften worden 

voorgelezen. Vreemdelingen mochten in geen geval in de refter 

worden toegelaten (nr.50). Zij zouden ontvangen worden in het 

gastenkwartier. Niemand mocht zonder verlof praten met vreem 

delingen, die op bezoek kwamen. Daarom moest de portier het 

bezoek van vreemdelingen eerst melden aan de prior, die daarna 

kon oordelen of deze of gene confrater naar de spreekkamer mocht 

komen (nr.85). 

De hoofdstukken over rasura en minutio bleven achterwege, ter 

wijl een enkel nummer de tonsuur, sicut religiosus decet, voor- 

schreef en een speciale zorg voor de haartooi alsook de pruik ver- 

bood (nr.72). Eenvoud en nederigheid waren ook in de kleding 

geboden. Niemand mocht meer dan vier habijten hebben (nr.64). 

Overigens moest ieder op dezelfde manier gekleed gaan (nrs.65 

t/m 68). Een vertrekin het klooster moest dienen voor het bewa 

ren en herstellen van kledij. Een van de conventualen moest er als 

verantwoordelijke over worden aangesteld (nr.70).


Iedere conventuaal-clericus had recht op een eigen kamer 

(nr.73), die hij zelf moest onderhouden (nr.74). Een slot op de 

deur van de kamer of van een kast, waarvan de prior geen reservesleutel 

had, was verboden (nr.75). De prior moest regelmatig de 

kamers bezoeken, "en de confraters zijn dan krachtens de Statuten 

gehouden, hem alles, wat ten hunnen gebruike is, te laten zien, opdat 

hijy naar eigen goeddunken, wat te veel is, weg kan nemen, en wat er 

nog nodig is, aan kan vullen" (nr.76). Zomaar door het klooster 

dwalen op uren, waarop men verwacht werd op zijn kamer te zijn, 

was verboden (nr.78). Zonder verlof van de prior mocht men de 

kamers van confraters niet betreden (nr.79). Behalve om te slapen, 

diende de persoonlijke kamer om te studeren, te mediteren en te 

bidden (nr.79). Slapen mocht men op strozakken en kapokmatrassen 

en ook mocht men vederen hoofdkussens gebruiken 

(nr.71). 

Het hoofdstuk over de recreatie willen we nog even toelichten, 

omdat het bepalingen bevatte, die ontleend waren aan de con 

cepts tatuten van 1853: 

nr.60: Elke maand kregen de confraters een hele dag ontspanning, 

te bepalen door de prior. 

nr.6l: Op de weekdagen kregen de confraters na het middagen 

het avondmaal een vol uur recreatie en gedurende een half 

uur bij de ckoffie\ Op zon- en feestdagen mocht de recreatie 

langer duren, maar nooit ten koste van de kerkelijke diensten. 

nr.62: Tijdens de recreatie moesten de confraters zich bezighouden 

met gepaste ontspanning in het klooster, zonder de 

studie te laten varen en met zorg voor het gebed. Iedereen 

moest altijd in de recreatie aanwezig zijn en de broederlijke 

liefde ijverig beoefenen. 

Extra aandacht moest er geschonken worden aan de zieken en 

de ouden van dagen (nrs.57 t/m 59). Daarom moest elk klooster 

een ziekenkamer hebben. De verpleging van de zieken en bejaarde 

confraters moest gebeuren door een confrater, die daartoe door 

de prior werd aangesteld (nr.59 en 337).


3.2.3. Leven van werkzaamheid in dienst van de Kerk 

Toen de orde na 1840 praktisch een vita mixta leidde, probeerde 

Van den Wijmelenberg een aangepaste wetgeving op te stellen. 

Het concept, dat hij in 1853 vervaardigde, werd echter verworpen. 

In 1868 keerde men terug naar de bepalingen van 1248 en 1660. 

Daardoor beperkten de statuten zich tot enkele bepalingen van 

vroeger over de apostolische werkzaamheden, behalve het exceptis 

missionibus transmarinis waar het over de professie voor heel de 

orde ging en een voorschrift over de jurisdictie van de biechtva- 

ders. 

De statuten van 1925 wezen op de prediking van het Kruis 

(nr.25) en op de assistentie in de parochies (nrs.93 en 305). Het 

opnemen van enkele canons bracht vanzelf parochiewerk en colle 

ges ter sprake (nrs.171 en 309), terwijl ook aan de benoeming van 

de leraars op het college een nummer gewijd werd. Hoewel toen 

reeds het missiewerk in de orde hoog in aanzien stond, werd er 

alleen in het voorbijgaan gesproken over dtfratribus mittendis ad 

missiones (nr.429) en werden bij de vertegenwoordigers op het 

generaal kapittel de missionarissen niet vermeld. Naast de hoofdstukken 

over de ambten bevatten deze statuten een afeonderlijk 

hoofdstuk over de verschillende bedieningen binnen het klooster 

(D.II.c.5), dus over vormen van onrechtstreekse dienst aan de 

Kerk. Onder onrechtstreekse dienst aan de Kerk verstond men alle 

werkzaamheden die door confraters, zowel clerici als laici werden 

verricht. De activiteiten van de oversten in het bestuur van de 

orde, provincie of communiteit, die van de procurator in het zorgen 

voor het tijdelijke, de verschillende werkzaamheden binnen 

het klooster verricht, zoals die van een sacrista, een gastenmeester, 

een ziekenhelper of een bibliothecaris, die van de broeders als portier, 

in de tuin, de keuken, of waar dan ook, al deze activiteiten 

stonden in dienst van het rechtstreekse apostolaat, waarvoor ze een 

onmisbare voorwaarde vormden.

3.3. De voorbereiding op het kruisherenleven 


In de statutenuitgave van 1925 werd voor het eerst een apart 

hoofdstuk gewijd aan de studie, terwijl ook de recipiendis van aanschijn 

veranderde. De statuten van 1660 en 1868 bevatten maatregelen 

tegen het aannemen van onnuttige personen, tegen het 

weigeren van geschikte kandidaten en tegen het aannemen zonder 

toestemming van de generaal. Nu veranderde dit hoofdstuk de 

recipiendis van aanschijn, gezien de erin opgenomen canons en de 

verplaatsing van de ceremonie van de kleding naar het 

Caeremoniale. De statuten van 1925 bevatten een hoofdstuk over 

het aannemen van novicen (nrs.108 t/m 120), een ander over het 

toelaten tot de professie (nrs.121 t/m 124). Drie andere hoofdstukken 

over de opleidingsjaren werden hieraan toegevoegd, evenals 

dat over de studies, ongeveer uit de Codex overgenomen. 

3.4. De bescherming van het kruisherenleven 

De statuten van 1868 bevatten de straffen met inbegrip van de 

middeleeuwse straffen van de vroegere statutenuitgaven, hoewel ze 

niet meer van toepassing waren. In 1925 was een hervorming van 

al deze hoofdstukken allernoodzakelijkst. Het kerkelijk wetboek, 

waarin het strafrecht een der meest ingewikkelde gedeelten is, was 

nauwelijks verschenen en de terminologie nog onvoldoende gei'nterpreteerd. 

De leves (nrs.180 t/m 206) en graves culpae (nrs.208 

t/m 225) konden nagenoeg onveranderd blijven. Alleen liet men 

de geseling en het vasten op water en brood weg51. Bij de graviores 

culpae (nrs.226 t/m 239) moesten niet alleen de straffen aanzienlijk 

worden gemilderd en van hun middeleeuwse omkadering 

ontdaan, maar ook moest men rekening houden met de straffen 

die het algemeen recht reeds voor zulke misdrijven oplegde. 

Dezelfde bemerking gold de zeerzware overtredingen (nrs. 240 t/m 

51 Aanvankelijk had Hollmann vele veranderingen aangebracht in het statuut de levi 

culpa. Van Asseldonk had daar echter grote kritiek op, omdat volgens hem alle negligenties 

nu allemaal leves culpae werden. Brief van H. Hollmann aan A. Van Asseldonk, 

12 juni 1922. Arch.Generalaat, 0011.1/A


242). De redenen van wegzendingen na de tijdelijke professie 

(nrs.150 t/m 152) en na de plechtige geloften (nrs.153 t/m 166) 

werden opgesomd. Exclaustratie (na de tijdelijke geloften) en 

secularisatie (na de eeuwige geloften) werden geregeld in een drietal 

artikelen (nrs.147 t/m 150), conform de bepalingen van het 

algemene religieuzenrecht. Men combineerde straffen van alge- 

meen recht en ordesrecht, maakte van de apostatis nu de apostatis 

et fugitivis (nrs.243 t/m 251) en voegde er een afzonderlijke 

gedeelte de poenis in ordine aan toe (nrs.252 t/m 259). In de pro- 

loog plaatste Hollmann enkele algemene regels. 

Door onjuiste interpratie van verschillende termen, zoals poena 

latae sententiae, poena inflicta, poena ab homine en a jure, kwam 

men tot bepalingen die het begrijpen van het geheel onmogelijk 

maakten. Het plaatsen van sommige delicten bij de gravior culpa, 

andere bij de poenae en weer andere elders doorheen de statuten 

verspreid, maakten het geheel onoverzichtelijk52. 

4. Verwantschap met de concept-statuten van 1853 

De nieuwe statuten kregen als titel: " Constitutiones Codici Iuris 

conformatae cum caeremoniali FE Ordinis SS. Crucis" Roma, 

1925. Tot aan de uitgave van 1925 hielden de constituties van de 

kruisheren zich strict aan het bestuurspatroon dat eigen was aan 

52 Voorbeelden hiervan waren de nrs.7 en 254. We citeren ze in vertaling: 

nr.7: " Straffen van Excommunicatie, Suspensie ofInterdict, die vanzelf worden opgelopen, 

moeten stechts dan als vanzelf opgelopen worden beschouwd, ab zij in het Kerkelijk 

Recht als zodanig staan vermeld. 

nr.254: " Bepaalde straffen, aaneegeven door het eigen recht van onze orde, loopt 

men niet op, dan na uitspraak of altnans verklaring van de overste, ook al heten zij vanzelf-opgelopen. 

Ditzelfde moet men verstaan voor de straffen, waarbij vanzelf een vermindering 

wordt opgelopen, als zij een openbare tenuitvoerlegging inhouden en zwaar 

zijn, ook als zij een zelfbeschuldiging inhouden en zwaar zijn, ook als zii een zelfbeschuldiging 

of schande meebrengen. Deze laatste worden in onze orde eeacnt niet opge 

lopen te zijn, tenminste als zij zwaar zijn en niet door het recht, doch "ab homine' te 

zijn, tenzij door mandaat, met aanwending van twee getuigen, of ook in het Kapittel, of 

buiten het Kapittel bij exploit op schrift. '


een orde van reguliere kanunniken: de basis is het huis met zijn 

kerk en het convent met zijn prior en de bovenbouw zijn de priorgeneraal 

en het definitorium. In de constituties van 1925 is dit 

bestuurspatroon volledig omgekeerd en vertoont het een treffende 

overeenkomst met de ontwerp-statuten van 1853, die door Van 

den Wijmelenberg werden opgesteld en in 1859 door het generaal 

kapittel werden afgewezen. 

1925 Distinctio II De officiis 1853 1660 (1868) 

cap.1,1 De officio Magistri Generalis cap.l cap.3 

cap.1,2 De Definitorio Generali cap.2 cap.4 

cap.1,3 De Procuratore Generali — — 

cap.2 De officio Prioris localis cap.6 cap.2 

cap.3 De Subpriore cap.6 cap.2 

cap.4 De Procuratore cap.6 cap.2 

cap.5 De ceteris officiis — 

cap.6 De Magistro novitiorum — 

cap.7 De instructione novitiorum 

cap.8 De Conversis cap. 12 cap. 5 

1925 Distinctio III De gubernio ordinis 1853 1660 (1868) 

cap.l De domibus concedendi et construendis cap.5 cap.l 

cap.2 De electione canonica 

cap.3 De electione Magistri Generalis 

et Definitorium cap. 1+4 cap.3-4 

cap.4 De electione Prioris localis cap.6 cap.2 

cap.5 De Capitulo Generali cap.2 cap.6 

cap.6 De Capitulo Visitationis cap.3 cap.7 

cap.7 De Capitulo culparum et de 

Capitulo conventuali cap.7 cap.5 

De constituties van 1925 gingen wat betreft de hierarchische ordening 

een stap verder dan het concept van 1853. Dat was bijvoorbeeld 

te merken in de omschrijving van de bevoegdheden van de visitatoren53: 

de magister-generaal was krachtens zijn functie de eerst 

aangewezen visitator. 

53 In het overzicht werd onder dist.IIa bij cap.1,1, De officio Magistri Generalis een 

artikel ingeyoegd over de visitatoren (nr.266). Daarin stond dat de maeister-generaal 

iedere drie jaar zelf visitatie moest houden of een ander daartoe moest afvaardieen. De 

overige jaren moest de visitatie gebeuren door visitatoren, die op het generaal kapittel 

werden gekozen. In het overzicht van 1660/1868 sloot dit artikel aan op het hoofdstuk 

6, De capitulo Generali. De visitatores werden immers aangesteld door het generaal kapit-


In het concept van 1921 werd een volledig hoofdstuk over een 

provinciaal bestuur ingelast, dat echter niet opgenomen werd in 

de definitief goedgekeurde tekst. In een ongedateerde brief van 

magister-generaal Hollmann aan Van Asseldonk, vermoedelijk uit 

1922, lezen wij : "(...) Als de Orde grooter wordt en er drie provincies 

kunnen gevormd worden> zoude eene verdeeling wenschelijk zijn. 

Dan komen er drie provinciaals voor de drie provincies ofmeer naar 

gelang de Orde zich uitbreidt, en zouden de Statuten daaromtrent nu 

reeds wellicht voorwaardelijk kunnen goedgekeurd worden en behou- 

den blijven. Zoolang de Orde bestaat uit huizen, blijfi de Generaal in 

dat geval ah hoofd over alles staan. Wordt de Orde verdeeld in provincieSy 

dan komt er een curia te Rome namelijk de Generaal, de vier 

DefinitoreSy de Procurator Generalis en de Oeconomicus Generalis 

alien te Rome, en in elke provincie een provinciaal met zijn vier 

Definitoren. Laat ze in dien zin de Statuten die geconcipieerd zijn, 

tuijzigen. (...)"54. 

Mocht er nog enige twijfel bestaan over de autonomie van de 

plaatselijke huizen, dan werd ze in de constituties van 1925 helemaal 

weggenomen. De 'prior conventualis heette voortaan defini 

tief 'prior localis een benaming, die in de ontwerpen en zeker in 

het beleid van Van den Wijmelenberg manifest aanwezig was 

geweest om het overwicht van de £prior generalis', voortaan magister 

generalis genoemd, uit te drukken. 

tel, waaraan zij verslae moesten uitbrengen. In de concept-statuten van 1853 werd dit 

verband bewaard. In dist.IIIa, cap.5 van 1925, De capitulo Generally werden de visitatoren 

slechts terloops vernoemd in nr.422. Er werd niets gezegd over hun verkiezing noch 

over het verslag van hun visitaties. G. SCHEERDER, De prior conventualis in de orde van 

het Heilig Kruis. Roma, 1992, Cruciferana nr.33, p.52 

54 Arch. Generalaat, 001.1 /A


BIJLAGE: Bepalingen over de religieuzen volgens de nieuwe 

codex van het kerkelijk recht, opgetekend door magister-gene- 

raal Hollmann in 1919 

De nu volgende aantekeningen van H. Hollmann presenteren wij in translatie... 

canon 489: Regels en constituties, die niet in strijd zijn met de verordeningen 

van het nieuwe recht, blijven van kracht. De andere vervallen. 

canon 499: De religieuzen zijn gehoorzaamheid verschuldigd aan de paus, ook 

krachtens de gelofte van gehoorzaamheid. 

canon 501: Oversten en kapittels hebben de macht om hun onderdanen te 

besturen en in de orde, waarin priesters zijn, hebben de oversten 

rechtsmacht, zowel voor het gerechtshof van de kerk als voor het 

geweten. 

canon 502: De generale overste van de orde heeft macht over alle provincies, 

huizen en leden van de orde. Deze macht moet hij uitoefenen vol 

gens de voorschriften van Regels en Statuten. De plaatselijke over 

sten hebben dezelfde macht over de personen, die binnen hun 

rechtsgebied vallen. 

canon 505: De hogere oversten (generaal en provinciaals) worden voor een 

bepaalde tijd aangesteld, tenminste wanneer zij volgens de consti 

tuties niet ad vitam worden aangesteld. De plaatselijke oversten 

mogen niet worden aangesteld voor een tijd langer dan drie jaren. 

Is deze tijd verstreken, dan kunnen zij opnieuw voor drie jaar her- 

kozen worden, als de statuten dat toelaten, doch na deze volgende 

drie jaren kunnen zij niet onmiddellijk opnieuw voor hetzelfde 

huis gekozen worden. 

canon 507: Bij de keuze moeten de voorschriften van het kerkelijk recht vanaf 

canon 160 tot 182 onderhouden worden, tegelijk met alle statuten, 

die daarmee niet in strijd zijn. Stemmen ronselen voor zichzelf of 

voor anderen mag niet. In het geval de prior niet herkiesbaar is en 

het toch wenselijk is dat hij aanblijft, kan in Rome gevraagd wor 

den om een verlenging van de ambtsduur met drie jaar. 

canon 509: Minstens eens per maand moeten de broeders catechetisch onder- 

richt krijgen.


canon 510: Iedere vijf jaar moet de generale overste verslag uitbrengen in 

Rome over de toestand van de orde. 

canon 511: De visitatie moet volgens de statuten door de algemene overste 

gehouden worden of door een afgevaardigde van deze overste. 

canon 513: De visitator kan aan iedereen uitleg over de toestand van het huis 

vragen. Als men niet akkoord gaat met de voorschriften van de visi 

tator, mag men in beroep gaan bij een hogere instantie. In afwachting 

van de uitspraak moet men echter wel de voorschriften van de 

visitator nakomen. 

canon 514: Elke overste mag aan alle onderhorigen en zelfs aan leken die in 

zijn klooster wonen en onder zijn bestuur vallen, de laatste sacra- 

menten toedienen. 

canon 515: Eretitels, die met de religieuze staat niet overeenstemmen, mag 

canon 516 - 517: 

canon 518 - 519: 

men niet dragen. Wel mag men de titel dragen van waardigheden, 

die men in de orde bekleed heeft, bijvoorbeeld oud-prior. Ook de 

titel van doctor is geoorloofd, mits men deze titel rechtmatig heeft 

verworven. 

Volgens de statuten hebben de generale en provinciale oversten 

hun raad. Ook de prior localis heeft zijn raad. De generale overste 

moet ook een econoom of procurator hebben, die onder zijn toe- 

zicht de geldelijke zaken van de orde behartigt. De prior localis 

moet eveneens een procurator hebben voor de tijdelijke zaken. Om 

dringende redenen kan de prior localis zelf dit ambt bekleden. De 

procurator generalis moet in Rome de zaken van de orde behartigen. 

In elk huis moet de prior verschillende biechtvaders benoemen. De 

plaatselijke overste kan de biecht van zijn onderdanen wel horen, 

maar zonder ernstige reden mag hij hier geen gewoonte van 

maken. De prior mag niemand dwingen bij hem te biechten. 

Ofschoon het volgens de statuten op sommige tijden verplicht 

wordt om bij de vastgestelde confessarii te biechten, mag een religi- 

eus voor andere momenten zelf een biechtvader kiezen, die door de 

bisschop werd goedgekeurd. 

canon 530: Geen enkele overste mag zijn onderdanen aansporen om hem hun 

gewetenstoestand te openbaren.

canon 532 t/m 537: 


De kloostergoederen moeten bestuurd worden volgens de statuten 

en volgens de voorschriften van het kerkelijk recht. 

canon 538: De broeders moeten bij hun intrede een postulaat van zes maanden 

maken voor zij aan het noviciaat kunnen beginnen. De generaal 

kan, indien nodig, deze periode verlengen. 

canon 540 - 541: 

Een retraite van acht voile dagen moet aan het noviciaat voorafgaan 

en als de generale overste dit nodig acht moet de kandidaat ook 

biechten. 

canon 543: De aanvaarding tot het noviciaat, tot de kleine en de solemnele 

professie komt toe aan de generale overste en zijn raad. 

canon 553 - 566: 

Het noviciaat duurt een vol jaar. Ten vroegste een dag na het beeindigen 

van dat jaar mag de novice zijn professie doen. 

canon 567: voorrechten van een novitius 

canon 568 - 571: 

canon 572 - 573: 

Aan wie en hoe moet de novitius tijdens het novitiaat het bestuur 

zijner goederen opdragen? 

Vereisten v66r de professie 

canon 574: Aan de solemnele eeuwigdurende gelofte moet een tijdelijke pro 

fessie voor drie jaar voorafgaan. 

canon 578: Welke voorrechten hebben zij, die de tijdelijke geloften hebben 

afgelegd? 

canon 579 - 580: 

canon 581 - 586: 

Welke gevolgen en uitwerking heeft de tijdelijke gelofte? 

Hoe moet de tijdelijk geprofeste afstand doen van het eigendom 

der goederen, die hij bezit, en wanneer? 

canon 587: Welke studies moeten gevolgd worden?


canon 588: Tijdens de studiejaren staan de religieuzen onder de leiding van de 

prefect, die dezelfde bevoegdheden moet hebben van een novicen- 

meester. 

canon 590: Na het beeindigden van de studies moeten de jonge priesters vijf 

jaar lang elk jaar een examen afleggen over de opgelegde leerstof. 

canon 591: Elke maand moet in ieder huis een conferentie gehouden worden, 

die door alle theologanten en alien die hun studies voltooid heb 

ben, bijgewoond moet worden.De religieuzen zijn verplicht alles te 

ohderhouden wat voor de geestelijken in het algemeen is voorge- 

schreven van canon 124 - 142, tenzij het tegenovergestelde duide- 

lijk uit de woorden blijkt. 

canon 593: De religieuzen moeten alle geloften trouw onderhouden, leven vol- 

gens regel en constituties en streven naar volmaaktheid. 

canon 594: § 1. Het gemeenschappelijk leven moet, vooral wat voedsel, kle- 

ding en huisraad betreft, door alien onderhouden worden. § 2. Alle 

geld of geldwaarden, die door de overste of de onderdanen worden 

verkregen, moeten bij het geld van het huis, van de provincie of 

van de orde in de algemene brandkast worden opgeborgen. § 3. De 

religieuze armoede moet overal doorwerken. 

canon 595: De oversten moeten ervoor zorgen, dat alle relgieuzen 

1. een jaarlijkse retraite houden. 

2. dagelijks de H.Mis bijwonen en zich op het innerlijk gebed 

toeleggen en op alle andere godsdienstige oefeningen. 

3. minstens een keer per week biechten. Zij moeten ook de dage- 

lijkse communie bevorderen. 

canon 596: De religieuzen moeten het habijt dragen. Er kunnen gewichtige 

redenen zijn om dit niet te doen. Daarover zal geoordeeld worden 

door de generale, provinciale of plaatselijke overste. 

canon 597: In het klooster is het pauselijk slot van kracht. Onder het slot vallen 

het gehele bewoonde huis, de tuin, wijngaard, boomgaard of 

moestuin, voor zover ze binnen de kloostermuren liggen. Behoren 

niet tot het slot: de kerk en de aangrenzende sacristie, de gastenka- 

mer of spreekkamer. Waar het slot verplicht is, moet duidelijk wor 

den aangegeven en voor iedereen zichtbaar zijn. De generale en 

provinciale oversten kunnen om gegronde redenen de clausura wij- 

zigen of andere grenzen vastleggen.


canon 2342: Wie de clausura schendt of toelaat dat ze geschonden wordt, bij- 

voorbeeld door vrouwen in het klooster toe te laten, loopt de pau- 

selijke excommunicatie op. Uitzondering wordt gemaakt voor een 

regerende vorstin, de vrouw van een regerende vorst en hun gevolg 

(canon 598 §2). 

canon 606: De oversten moeten ervoor zorgen dat de voorschrifren van de con- 

stituties omtrent het uitgaan van confraters of het ontvangen van 

bezoek nauwkeurig worden onderhouden. Zij kunnen geen ver- 

gunning geven aan hun onderdanen om buiten het klooster te 

leven, tenzij voor een korte periode. Een verblijf buiten het kloos 

ter voor een half jaar of langer kunnen zij niet geven, tenzij voor 

hogere studies en dan nog alleen met goedkeuring van de H.Stoel. 

canon 610: In elk huis, waar ten minste vier religieuzen zijn, die geschikt zijn 

en niet op dat ogenblik wettig verhinderd zijn, moet dagelijks het 

officie gehouden worden op de wijze, zoals de constituties voorschrijven. 

Dagelijks moet ook een H.Mis gecelebreerd worden, die 

met het goddelijk officie overeenstemt. De solemneel geprofeste, 

die niet aanwezig was in het koor, moet het officie privaat bidden. 

canon 611: Alle briefwisseling met de H.Stoel, de Pauselijke Legaat, de 

Kardinaal Protector, de Generaal, de Provinciaal, de prior (als hij 

afwezig is) en de bisschop mag gebeuren zonder toestemming te 

vragen van de eigen overste. 

canon 612: Als de bisschop klokkengelui, gebeden of solemniteiten voor het 

bisdom voorschrijft, zijn ook de religieuzen verplicht daarin te 

gehoorzamen. 

SAMENVATTING 

dr. Roger JANSSEN o.s.c. 

Magister-generaal Henricus Hollmann kwam tijdens zijn ambtsperiode stilaan tot de 

ontdekking dat de orde behoefte had aan nieuwe constituties. Vele kruisheren wisten 

immers van geen hout pijlen te maken wanneer zij de constituties van de orde wilden 

laten samenvallen met hun werk binnen en buiten het klooster. Omdat de orde een 

groot deel van haar autonomie verloren had, moest in deze materie rekening worden 

gehouden met de wensen van de Romeinse instanties, met de traditie van de orde en met 

het engagement van de kruisheren in dienst van de Kerk.


De nieuwe statuten, die vanaf Pinksteren 1926 kracht van wet kregen, wezen op de 

prediking van het Kruis in dienst van de Kerk, op de assistentie in de parochies en op 

net apostolaat in de colleges. Hoewel toen reeds het missiewerk hoog in aanzien stond, 

werd er alleen in het voorbijgaan over gesproken. Wat betreft de hierarchische structuur 

van de orde gingen zij een stap verder dan het concept van Van den Wijmelenberg uit 

1853, dat eertijds verworpen werd door het generaal kapittel. Het gebedsleven werd 

beklemtoond, met betrekking tot de armoede werden de voorschriften realistischer en 

een hele reeks bepalingen reeelden het interne leven in het klooster op een wijze, die aangepast 

was aan de geplogenheden van het eerste kwart van de twintigste eeuw. 

ZUSAMMENFASSUNG 

Generalmagister Henricus Hollmann (1899-1927) kam wahrend seiner Amtszeit 

allmahlich zur Erkenntnis, dafi der Orden neue Konstitutionen brauchte. Viele 

Kreuzherren waren namlich nicht mehr in der Lage, ihre tagliche Arbeit innerhalb und 

aufterhalb des Klosters mit den Konstitutionen in Einklang zu bringen. 

Da der Orden einen Teil seiner Autonomie verloren hatte, mufite bei einer Anderung 

seiner Konstitutionen den Wiinschen der romischen Instanzen, aber auch den 

Traditionen des Ordens sowie dem Engagement der Mitbruder im Dienst der Kirche 

Rechnung getragen werden. 

Die neuen, an das neue Kirchenrecht (1917) angepaEten Konstitutionen wurden ab 

Pfingsten 1926 verpflichtend gestellt. Sie hoben starker die Kreuzesspiritualitat, den 

Schulapostolat und die Aushilfe in der Pfarrseelsorge hervor. 

Obwohl 1926 schon auf die Missionsarbeit grofien Wert gelegt wurde, findet man sie 

in den Konstitutionen nur beilaufig erwahnt. 

Was die hierarchische Struktur des Ordens betrifrt, gingen die neuen Konstitutionen 

einen Schritt weiter als das Konzept von Van den Wijmelenberg aus dem Jahr 1853, das 

damals vom Generalkapitel abgelehnt wurde. 

Das Gebetsleben wurde starker betont, die Bestimmungen im Hinblick auf das 

Armutsgeliibde wurden realistischer, eine Reihe von Vorschriften regelte das interne 

Leben im Kloster auf eine Weise, wie es dem religiosen Klima des ersten Viertels des 20. 

Jahrhunderts entsprach. 

RESUMfi 

Durant son generalat, le Maitre-Ge'neral Henri Hollmann decouvrit progressivement 

que l'ordre avait besoin de nouvelles constitutions. En effet, beaucoup de croisiers ne 

savaient sur quoi s'appuyer lorsqu'il s'agissait de faire coincider les constitutions de l'ord 

re avec leurs activites a l'interieur et a l'exterieur du couvent. Parce que l'ordre avait 

perdu une grande partie de son autonomie on devait pour cette question tenir compte 

des vceux des instances romaines, de la tradition de l'ordre et de l'engagement des croi 

siers au service de l'Eglise. 

Les nouveaux statuts qui depuis Pentecotes 1926 avaient force de loi attiraient l'attention 

sur la predication de la croix, l'assistance dans les paroisses et l'apostolat dans les 

colleges. Quoiqu'a l'e'poque on appre'ciait hautement l'oeuvre missionnaire, on n'en parlait 

qu'occasionnellement. Quant a la structure hie'rarchique de l'ordre, on fit un pas en 

avant dans la conception de Van de Wijmelenberg de 1853 qui jadis fut rejet.ee par le


chapitre general. On souligna la vie de priere, on rendit plus realistes les preceptes concernant 

la pauvrete et une se'rie de determinations reglerent la vie intirieure des couvents 

aux ne'cessites de la vie du premier quart du 20° siecle. 

SUMMARY 

During his term on office, Henricus Hollmann, master general, gradually became 

aware of the order's need for new constitutions. Many Crosiers experienced great diffi 

culties combining the order's constitutions with their work inside and outside the 

monastery. Since the order had lost a great deal of its autonomy, the wishes of the 

Roman authorities had to be taken into consideration together with the order's tradition 

as well as the commitment and concern of the Crosiers in the service of the Church. 

The new statutes, which had been made obligatory since Pentecost 1926, included 

the preaching of the Cross in the service of the Church, assistance in the various 

parishes and pastoral work in the colleges. Although the mission work was already held 

in high esteem at that moment, it was only casually mentioned. As to the order's 

hierarchic structure, those statutes expanded the concept of Van den Wijmelenberg in 

1853, which was formerly rejected by the General Chapter. Prayerlife was emphasized 

and the precepts concerning poverty became more realistic ; furthermore the rules that 

were laid down for life inside the monastery, were adapted to the habits and customs of 

the first quarter of the 20th century.

LES CROISIERS EN PICARDIE 

LES PRIEURES DE CONDREN ET DE CHAUNY 

Avant-Propos 

Si l'existence de l'Ordre des Croisiers ainsi que son histoire sont 

actuellement ignorees de la plupart des Franâis, malgre le louable 

souci de certaines villes ou localites, fieres de leur passe et cherchant 

a le faire connaitre, nous constatons qu'a travers les publica 

tions de l'Ordre, vivant et actif aux quatre coins du monde (sauf 

en France), l'histoire des prieures fran

46 LES CROISIERS EN PICARDIE 

L'Abbe Albert DURAND (1923-1985) a publie deux ouvrages 

tres documentes: 

- "Les Croisiers au Maine: le Prieure de Saint-Ursin & Lignieres-la- 

Doucelle (Mayenne)", dans "CLAIRLIEU" de 1964, n° 22, en 91 

pages (p. 3 a 90, avec illustrations), 

- "Les Croisiers en Normandie: le Prieure Sainte-Croix de Caen", 

dans "CLAIRLIEU" de 1967, n° 25, en 156 pages (3 a 147, avec 

illustrations). 

Andre BOCHIN et les croisiers Theo van den ELSEN (1916- 

1994) et Clement BRASSEUR ont collabore pour une premiere 

etude sur "LES CROISIERS A BUZANCAIS", publiee dans 

"CLAIRLIEU" de 1989, n° 47, en 49 pages (p. 101 a 146, avec 

illustrations). 

Le Dr. J. Michael HAYDEN est Tauteur d'un article intitule 

"Le Prieure de l'Hopital de Saint-Georges de Tredias" (c'est-k-dire 

deTremeur), paru dans "CLAIRLIEU" de 1990-1991, n° 48-49, 

en 16 pages (p. 93 a 106, avec illustrations), ecrit en anglais. 

Le Dr. J. Michael HAYDEN a aussi ecrit deux autres etudes: 

- Tune sur les croisiers de Paris, intitule "From inspiration to 

mediocrity: the early modern crosiers of Paris", mais elle ne constitue 

pas une veritable monographic du couvent de la Bretonnerie, 

- l'autre sur les croisiers franâis aux XVIIe et XVIIIe siecles, avec 

une irremplaâble liste de 289 religieux de differents couvents, a 

laquelle nous nous referons souvent pour la recherche de Phistoi- 

re de chaque communaute1. 

A cette cadence, il faudrait encore un siecle pour realiser la col 

lection complete des monographies des prieures de France dont 

1 DuDr. J.-M. Hayden: 

- dans "CLAIRLIEU", annee 1987, n° 45 (p. 31 a 52, avec illustrations), "From 

inspiration to mediocrity...", 

- dans "CLAIRLIEU", annê 1969, n° 27 (p. 3 a 45), "The French Crosiers in the 

seventeenth and eighteenth centuries".

LES CROISIERS EN PICARDIE 47 

nous reproduisons ci-apres la liste dans l'ordre chronologique de 

leur fondation avec indication de l'extinction: 

1. 1248-1789 TOULOUSE, Saint-Orens (deux sites successifs) 

2. 1258-1790 PARIS, Sainte-Croix de la Bretonnerie 

3. Avant 1275-1789 CAEN (Calvados) 

4. 1280-1486 CONDREN, Saint-Eloi (Aisne) 

5.1286-1789 CARIGNAN (anciennement YVOY), Sainte-Gertrude 

(Ardennes) 

6. 1292 - avant 1596 BANET (Pas-de-Calais?), localisation inconnue 

7. 1302-1770 LIGNIERES-ORGERES (precedemment Lignieresla-Doucelle), 

Saint-Ursin (Mayenne) 

8. 1343-1770? LAINES-AUX-BOIS (Aube) 

9. 1342-1789? SALIGNAC (devenu Salignac-Eyvigues), Dordogne 

10.1346-1789 TREMEUR (souvent confondu, a tort, avec TRE- 

DIAS), Saint-Georges (Cotes-d'Armor) 

11. 1391-1789 VARENNES-SUR-ALLIER (Allier) 

12. 1418-1783 BUZANCAIS (Indre) 

13. 1474-1792 LANNOY (Nord) 

14. 1486-1789 CHAUNY (Aisne), par transfert de CONDREN 

15. 1490-1534 WATENY (Nord?), localisation inconnue 

16. 1493-1790 SEICHES-SUR-LE-LOIR (Maine-et-Loire), 

Le Verger-Sainte-Croix 

17. 1672-1789 ? VERTEILLAC (Dordogne) \ 

Le regrette Abbe Albert DURAND, a qui nous devons d'avoir 

ete initie a l'histoire des Croisiers des 1970, avait l'intention de 

poursuivre la redaction de monographies si bien inauguree avec les 

prieures de SAINT-URSIN et de CAEN. On ne sait a quel stade 

il etait parvenu, car ses notes et travaux preparatoires ont disparu. 

A son exemple, depuis une dizaine d'annees, nous avons entrepris 

de rechercher sur place ce qui peut subsister de quinze prieu 

res fran?ais, ceux de BANET et de WATENY n'ayant pas encore 

pu etre localises. Nous nous sommes rendu dans dix-huit depots 

d'archives publiques a travers la France, pour y effectuer des 

recherches personnelles avec un succes inegal. Faute de temps, 

2 Nous faisons des reserves sur 1'exactitude des annees indique'es. II existe peu de 

documents sur les fondations. On pourrait admettre que les fermetures correspondent 

avec le depart effectif du dernier religieux, mais l'incertitude est de regie la egalement.


nous nous sommes presentement bornd au reperage des vestiges 

eventuels, a la localisation geographique ainsi qu'k l'histoire 

gen^rale de chaque prieure, et & l'elaboration des listes des religieux 

qui y ont reside. Nous avons a peine effleure l'^tude du temporel 

(dons et fondations, biens et revenus) qui n^cessite un depouillement 

systematique des archives notariales car les livres de 

comptes, les cartulaires ou les terriers sont rares ou inexistants. 

Nos plus recentes recherches nous ont conduit aux Archives 

D^partementales de l'Aisne, a LAON, pour travailler sur les docu 

ments relatifs aux prieures de CONDREN et de CHAUNY. C'est 

ce qui nous permet d'aborder maintenant a l'histoire de ces deux 

communautes voisines qui n en font qu'une seule puisqu'il s'est agi 

d'un transfert du premier site au second. Conscient de rinsuffisante 

moisson de documents, nous ne pretendons realiser ici 

qu'une ebauche facilitant les recherches ulterieures. 

* * 

*

Situation de Chauny et de Condren par rapport a Saint-Quentin 

(extrait de la Carte Michelin n° 236 de 1991, ^chelle 1/200.000).

ifJep-BeJne 24 

Nô/iMarei 

Neuville-*0/s*ev 

Beine Qenlis 

Situation de Faillouel et de Condren par rapport a Chauny (extrait agrandi de la carte Michelin 236 de 1991).


LE PRIEURE SAINT-ELOI de CONDREN 

Sources et Bibliographic 

Quelques tres breves indications nous sont fournies par 

Cornelius Rudolphus HERMANS, auteur des "ANNALES" de 

rORDRE de SAINTE-CROIX3: le couvent Saint-Eloi de 

CONDREN fut fonde en 1280 au diocese de Noyon et il fut 

transfere a CHAUNY, dependance du duche d'Orleans, en 1487. 

L'abbe J. TURPIN, dans "CHAUNY et ses environs"4, dit que 

"CONDREN avait un prieure des religieux de Sainte-Croix; CHAUNY 

le lui enleva comme le reste en 1486. Le couvent fut attire a CHAUNY 

par Marie de Cleves qui merita par ses bienfaits de laisser son nom a une 

rue de CHAUNY". 

Maximilien MELLEVILLE, auteur d'une "Histoire de la ville 

de CHAUNY"5, precise quune communaute 

"fondle a FAILLOUEL6 en 1182, par Jean, seigneur du lieu, pour quel 

ques freres Croise's, en memoire sans doute d'un voyage accompli par lui 

dans la Terre-Sainte "avait dte transfe're'e" environ cent ans apres, a 

Condren, par Agnes de Faillouel, arriere-petite-fille du fondateur. Ce flit 

Louis d'Orleans qui songea a retirer les religieux Croises de Condren pour 

les mettre a Chauny, ou sa mere, Marie de Cleves, desireuse de finir ses 

jours dans cette ville, avait fait construire pour eux une


Nous observerons que l'annee 1182 donnee par MELLEVILLE 

pour la fondation de Faillouel est anterieure d'une trentaine d'annees 

a la fondation de l'Ordre des Croisiers (vers 1210-1211, sans 

certitude) et que, dans l'absence de sources historiques comme il 

etait d'usage a 1'epoque de MELLEVILLE, les circonstances de 

l'installation des Croisiers - et non pas des Croises - a Faillouel meriteraient 

d'etre ^claircies, sinon verifiees. 

Le bulletin municipal "HISTORIQUE de CONDREN", que 

M. Gerald NABERES, maire de cette commune, nous a aimablement 

offert lors d'un recent entretien, donne quelques renseignements 

supplementaires sans toutefois fournir les sources: 

"Le couvent prieural de freres croises de Sainte-Croix, e'tabli au XIIe siecle 

a FAILLOUEL, flit transe're a CONDREN en mai 1277 et y demeura 

jusqu'en i486, epoque a laquelle il rut de'finitivement transfere a CHAU- 

NY. 

En 1825, les chanoines de Sainte-Croix obtinrent de Guy des Prez, eveque 

de Noyon, l'autorisation de constuire une e'glise a CONDREN. 

Ces religieux, connus ensuite sous le nom de chanoines reguliers7 de 

Sainte-Croix de Tordre de Saint-Augustin, de'pendaient de Sainte-Croix 

de la Bretonnerie de Paris ou re'sidait le Provincial. 

... Les armoiries du couvent de Sainte-Croix etaient d'azur, a la croix d'or, 

rexu seme de fleurs de lys d'argent". 

"L'ancienne dglise de Condren devait etre le bas cote droit de l'dglise du 

couvent de Sainte-Croix qui semble ainsi avoir dur^ 600 ans, jusqu'a la 

destruction par les Allemands en 1917; situee au bord de 1'Oise, elle dtait 

completement entouree par le cimetiere communal. Orient^ d'ouest en 

est, l'edifice de style roman comprenait un clocher porche et un chevet 

carrd caracte'ristique de beaucoup d'anciennes e'glises du Laonnois". 

Cette compilation de documents, pour interessante qu'elle soit, 

gagnerait k s'enrichir de recoupements avec des documents originaux 

qui existent peut-etre encore dans les archives et que nous 

nous emploierons a decouvrir. 

7 Au lieu de "chanoines rigulieri\ le texte dit "chanoines religieux". Nous avons rectifie.

la Jonctikre 

SQUARE CLO5 

SAINTE-CROIX , 

lesAulnes 

Pyl. et Bne 

In 

a Grande \ 

pomp 

*»» . - 

Mont 

Extrait agrandi de la carte de l'lnstitut Ge'ographique National au 1/25.000. 

N° 2610 Quest - Paris 1992 - Edition 3.

Extrait du plan cadastral de Condren (Aisne) - Anne'e 1828.

Extrait reduit du plan cadastral de Condren (XXe siecle). Le "square Clos Sainte-Croix" 

(et non pas "square Claude Sainte-Croix") se trouve dans la pointe, au dela de la rocade.

M. Gerard Naberes, maire de Condren (Aisne), au milieu du square Clos S" Croix. 

Photographies Andre Bochin (24 juin 1998).

Situation Geographique 


CONDREN, commune situee a cinq kilometres a Test de 

CHAUNY et a vingt-et-un kilometres & vol d'oiseau et a Test de 

NOYON, siege d'un ancien eveche, s'etire de part et d'autre de la 

route departementale D.53 qui utilise le trac£ de la Chaussee 

Brunehaut, laquelle se superpose a Pantique voie romaine rectiligne 

reliant Saint-Quentin (au nord) a Soissons (au sud). 

C'est precisement le long de cet itineraire que subsiste "Le 

CLOS SAINTE-CROIX" clairement delimite sur le plan cadastral 

de 18288. II etait constitue par l'ensemble des parcelles n° 237 a 

266 qui se repartissaient sur 420 metres de longueur du nord au 

sud et couvraient environ 4 hectares. Les confins sont designes 

sous les noms de: 

- La Grande Hautois a Test et au nord, 

- Au-dessus de la Ruelle Galand v „ 

-L'Aiguillon alouest' 

- Champ Mai.. ote a l'ouest et au sud, 

- Derriere La Montois au sud-est. 

Le cadastre du XXe siecle, recemment revise, comporte toujours 

la meme denomination "CLOS SAINTE-CROIX" (section A.1). 

Malgre les regroupements de parcelles et la modification de la plupart 

d'entre elles, il est aise de comparer leur configuration generale 

sur les deux generations cadastrales. 

Toutefois, Textremite septentrionale a et£ isolê par le talus en 

remblai de la rocade qui relie desormais la route departementale 

D.I a la route nationale 44 (Saint-Quentin-Laon) en evitant par 

le sud les zones urbaines de Tergnier a La F&re. 

Cette partie isolee, c'est-a-dire la parcelle 99 bordee au nord par 

le chemin des Sarts, forme un triangle isocele de 1000 metres car- 

8 Section A, 2eme feuille.


res environ. La municipalite de CONDREN a eu l'heureuse idee 

de 1'amenager en "espace vert" pour maintenir le souvenir de cette 

zone jadis humide et propice au pacage. Elle y a installe une charrue 

du type "Brabant double", chere aux agriculteurs du premier 

tiers du XXe siecle, pour accentuer le caractere rural du site. 

Mais surtout, tres attachee au maintien du souvenir, la munici 

palite a donne au terrain le nom de "SQUARE CLOS Ste 

CROIX" que le dessinateur du cadastre a libelle curieusement 

"Square Claude Sainte-Croix", en inventant un personnage vraiment 

inattendu! 

Nous avons vu que Tancienne eglise de CONDREN "devait 

etre le bas cote droit de Teglise du couvent de Sainte-Croix, situee 

au bord de l'Oise", c'est-a-dire a environ un kilometre au sud du 

"Clos Sainte-Croix". Si cette localisation etait attestee, les batiments 

conventuels auraient ete situes aupres de Teglise et le "Clos 

Sainte-Croix" n'aurait eu qu'une vocation rurale. 

Cinq siecles se sont ecoules depuis le depart des croisiers pour 

Chauny et de nombreuses guerres ont ravage les lieux. Les vestiges 

eventuels ont tous disparu. Seules, les archives peuvent encore 

enrichir nos maigres connaissances. 

Liste des religieux 

A defaut de documents anterieurs a 1410, la principale source 

reside dans Pindispensable ouvrage qui rassemble "Les Definitions 

des Chapitres Generaux de 1'Ordre de Sainte-Croix"9. Les comptes 

rendus indiquent notamment les affectations des religieux dans 

les divers prieures ou leur nomination dans des nouvelles fonctions. 

Us comportent aussi la liste des defunts dont le deces est survenu 

depuis le precedent chapitre general10. 

9 A. Van de Pasch, "Definities der Generate Kapittels van de Orde van het H. Kruis 

1410-1786", Bruxelles, Palais des Academies, rue Ducale 1, 1969, XIII + 630 pages. 

10 Le tableau indique l'annee de reunion du Chapitre General. La date des dexes se 

situe done anterieurement, sachant que la periodicite des reunions a ete variable et que 

certains comptes rendus peuvent faire defaut.


Cette tres riche documentation est completee par les renseigne- 

ments figurant dans les articles de "CLAIRLIEU". 

Nume'ro Nume'ro Annee du 

d'ordre de page des Chapitre 

Definitions General 

1 - XIIIes. Jean de HARGNY, prieur de CONDREN 

'"Clairlieu" 1972, p. 86). II aurait fonde le 

couvent de Tournai en 1294. 

2 60 1430 Henricus OLDENKERKEN (Hinricus de 

ALDEKIRCHEN), du couvent de Nigrapalus, 

Schwarzenbroich (Allemagne), resi 

dera cette annee a CONDREN. 

3 63 1432 Arnoldus de VENLO (Pays-Bas), du couvent 

de CONDREN, residera au couvent de 

Paris. 

4 63 1432 Alardus, du couvent de Paris, residera a celui de 

CONDREN 

4bis 

5 

6 

67 

67 

67 

1435 

1435 

1435 

Alardus, de CONDREN... 

Petrus,de CONDREN... 

Arnoldus TURNOUT, 

du couvent de Namur. 

Lors du Chapitre General 

de 1437 (p. 70), il sera 

envoye au couvent de 

Tournai (Belgique). 

resideront au 

couvent de 

CONDREN 

jusqu'au rappel 

par le prieur 

du couvent 

de Namur. 

7 69 1436 Johannes RUNEN, du couvent de Sainte- 

Agathe, Cuick (Pays-Bas), envoye a 

Zwertzenbroch par le Chapitre General de 

1423 (page 47), puis a Namur par celui de 

1428 (p. 56), est assigne a CONDREN. 

II ira a Maastricht par ordre du Chapitre de 

1437. Son deces est connu lors du Chapitre 

de 1443 (p. 81). 

8 70 1437 Thomas, frere convers de CONDREN, reside 

ra "in Altonemore" (couvent de Hohenbusch, 

Allemagne). 

8.1 72 1438 II residera a Tournai jusqu'au rappel du Prieur 

General. 

8.2 75 1440 II est maintenu a Tournai. 

8.3 77 1441 II est de nouveau maintenu a Tournai.


8.4 89 1448 II r&idera & Sceydam (couvent de Schiedam, 

Pays-Bas, fonde depuis cinq ans). 

9 108 1458 Bertrandus GYNET, pretre du prieur* de 

Buzanâis (Indre), residera au couvent de 

CONDREN. Son deces est cite lors des 

Chapitres Ge'niraux de 1469 (p. 134) et de 

1474 (p. 144). 

10 109 1459 Cornelius, pretre du couvent de Bentlage 

(Allemagne), residera a CONDREN a la 

disposition du prieur de Tournai11. 

10.1 117 1462 II residera au couvent de Paris. 

11 109 1459 Vincentius, pretre du couvent de Namur, resi 

dera a CONDREN a la disposition du pri 

eur de Tournai. 

12 117 1462 Richardus (Richard MARESQ), pretre du cou 

vent de Caen, est envoye* par son prieur, 

avec un ou des compagnons, comme recteur 

du couvent de CONDREN. A Caen, il 

avait 6te sous-prieur en 1431 et simple reli 

gieux en 143812. Le Chapitre Ge'ne'ral de 

1453 (p. 98) 1'envoya a Tournai pour se preparer 

a sa tache de reTormateur, Vy maintint 

en 1454 (p. 101), en 1455 (p. 102) et en 

1456 (p. 104), le renvoya a Caen en 1461 

(p. 114) pour en reformer le couvent, avec 

les fonctions de sous-prieur. 

II est envoye au prieure' de Buzancais en 

1470 (p. 136), avec deux compagnons, 

pour le reformer. II sera encore simple reli 

gieux a Caen en 147712. Son deces est 

connu lors du Chapitre General de 1478 (p. 

154). 

13 166 1484 Johannes, prieur de CONDREN, est decide. 

14 169 1485 Nicolaus DOCH, du couvent de Paris, r&idera 

a CONDREN. 

A partir de i486, les Definitions des Chapitres Generaux ne 

citeront plus de religieux du couvent de Condren, ce qui confirme 

le transfert de la communaute a Chauny. 

11 Cornelius est aussi cite* dans "CLAIRLIEU", ann&s 1962-1963, page 139, note 

n° 122. 

12 Voir "CLAIRLIEU", annexe 1967, page 43, et annee 1989, pages 131-132.

LE PRIEURE DE CHAUNY 

Sources et Bibliographic 


Nous retrouvons pour Chauny les memes ouvrages que pour 

Condren, avec quelques adjonctions. 

L'abbe Jules CARON, dans une "Histoire populaire de CHAU 

NY et de ses environs", au chapitre des rues et places publiques, 

cite l'impasse Sainte-Croix qui s'ouvre sur la rue des Cailloux en 

disant que 

"La maison-mere des Dames de la Croix de Chauny s'est mise dans cette 

impasse depuis la Revolution; elle e'tait situe'e primitivement sur la place de 

rhotel-de-ville, a l'entre'e de la rue Neuve-Saint-Martin; puis dans 

l'Abbayette; l'emplacement actuel du couvent et du pensionnat des 

Dames de la Croix fut occupe', jusqu'en 1790, par les fibres Croisds, ou 

religieux de Sainte-Croix, appeles a Chauny, en 1485, par la pieuse princesse 

Marie de Cleves13". 

Maximilien MELLEVTLLE, dans le "Dictionnaire Historique 

du Departement de l'Aisne"14, se borne a citer qua Chauny 

"une petite communaute' defreres croisis s'etablit ... en i486", 

et il publie une gravure anonyme representant une vue generate de 

Chauny en 1610. Alliant l'exactitude k une grande fantaisie, 

comme cela se faisait a l'epoque, cette vue comporte, pres des 

remparts, l'eglise des croisiers avec son abside demi-circulaire et sa 

fleche centrale. 

L. CAPAUMONT, dans la "Notice historique sur la ville de 

Chauny"15, donne une petite indication sur Marie de Cloves: 

13 "Histoire populaire de CHAUNY et de ses environs" par TAbbe* Jules CARON, 

curd d'Autreville. A Visbecq, libraire-editeur, Chauny, place de l'H6tel-de-Ville 1878 

pages 30-31. 

14 "Dictionnaire Historiaue du De'partement de l'Aisne" par Maximilien MELLE- 

VILLE, Office d'Edition du Livre d'Histoire, Paris, 1996, Edition complete et 

annotde de l'ddition de 1865, d'apres l'ddition originale de 1857, dont les deux tomes 

ont ixi rdunis en un volume. 

15 "Notice Historique sur la Ville de Chauny, suivie d'un traiti sur les mesures loca 

les, nouvelles et anciennes" par L. CAPAUMONT, secretaire de la mairie. Imprimerie 

Soulas-Amoudry, libraire, Noyon, 1840, 116 pages (Tome I, page 225).


"Charles, due d'Orlâns ... a sa sortie de captivite en 1440 ... dpousa 

Marie de Cleves, fille d'Adolphe Ier et niece du due de Bourgogne, qui 

fut dame de Chauny par douaire; le sdjour de cette ville plaisait beaucoup 

a cette dame; elle prit la resolution de s'y e'tablir et y mourut en 1487; on 

ne dit pas qu'elle y fut inhumee". 

Maximilien MELLEVILLE, dans son "Histoire de la ville de 

Chauny55, poursuit la citation que nous avons donnee au chapi- 

tre de Condren: 

"Bien que places sous la protection du due et de la duchesse d'Orleans, 

l'etablissement (des croisiers) a Chauny ne se fit pas sans difficult^. Le 

cure du lieu craignant de se voir enlever, par ces nouveaux venus, une partie 

des offrandes et des oblations des fideles, leur suscita mille obstacles. 

Cela les mit dans la necessity de composer avec lui. Us s'engagerent a lui 

payer chaque anne*e une rente de 20 sous, a presenter tous les ans, le jour 

de la Chandeleur avant la messe, au prieur de Notre-Dame, un cierge de 

cire blanche pesant une livre, et a assister aux processions ge'nerales. 

Moyennant ces concessions, ils furent autorise's a se fixer a Chauny, a avoir 

des troncs dans leur e'glise et a recevoir les offrandes des fideles. En 1772, 

ces religieux etaient encore au nombre de cinq, et possedaient 2.500 livres 

de revenus". 

MELLEVILLE publie de nouveau "La vue de la ville de 

Chauny" mais il la date de 1604. 

Le Bulletin de la Societe Academique de Chauny de l'annee 

1890 fournit quelques precisions sur les proprietes des croisiers 

adjugees au titre des biens nationaux. Nous y reviendrons plus 

loin. 

Enfin, les Archives Departementales de TAisne permettent de 

trouver de nombreux renseignements dans les series B, H et Q. 

Nous n avons pas encore pu les exploiter completement, de meme 

que nous n avons pas entrepris de depouiller les registres de controle 

des actes notaries et sous-seings prives dont le bureau de 

Chauny, a lui seul, ne comporte pas moins de 123 registres en serie 

C(n° 1852 a 1974).

Identification 


II convient d'eliminer l'erreur - plusieurs fois rencontre - de la 

confusion de CHAUNY avec CHAULNES, toutes deux cites de 

Picardie. Le pr&ieux "INDEX" publie en 195316 rattache douze 

fois a Chaulnes les citations d'HERMANS. Dans ses "ANNA 

LES..."17, nous trouvons notamment 

"CALNIACUM ... est oppidulum Picardiae, dioecesis Noviomensis, tres 

distans leucas Perona ...", 

c'est-a-dire Chaulnes (ou Chauny?) est une petite place-forte distante 

de trois lieues de Peronne, soit environ douze kilometres. Or, 

a vol d'oiseau, Chaulnes est a 16 km de Peronne tandis que 

Chauny en est eloign^ de 40 km. 

Etymologiquement, "La Grande Encyclopedic"18 attribue CAL 

NIACUM a Chauny, alors que Chaulnes d^coulerait de Calnoe, 

Ceuloe, Cenlula ou Chaula. Au demeurant, les toponymes les plus 

frequemment employes par HERMANS sont Calniacensis, 

Calneacensis, Channyacensis et Channyensis, termes qui sont sans 

ambiguite. 

16 L'INDEX renvoie aux "ANNALES ..." d'HERMANS: 

- pour CHAULNES aux pages suivantes ou nous trouvons 

- Tome I (1) 18 Charny, 150 Calniacensi et Calniacum, 151 Channyensis, 

Scannii, Chaunii, Calniacum, Calniacensem. 

- Tome I (2) 88 Calniaci, 

- Tome II 191 et 196 Calniacensis, 199 Samnii, Scannii, 

- Tome III 88 et 91 Calneacensi, 93 et 139 Calneacensis, 226 Calniacensis. 

- pour CHAUNYaux pages suivantes ou nous trouvons 

- Tome II 192 Channyacensem, 195 Channyensis. 

17 "ANNALES ..." d'HERMANS, Tome I (1) page 150 

18 "LA GRANDE ENCYCLOPEDIE", Paris, Lamirault et Cie, e"diteurs, Paris, 61 

rue de Rennes, Imprimerie Arrault, Tours, pages 957 et 966 (tome 10).

Vue (jcocrale de Chauny en 1610. 

Extrait du "Dictionnaire Historique du Departement de l'Aisne" par Maximilien Melleville. 

L'eglise du Prieure Sainte-Croix est au centre. 

n 

B

CHAUNY 

Au centre de Chauny, l'enclos rectangulaire de l'ancien prieurd Sainte-Croix est indique' 

par une fleche. 

Extrait agrandi de la Carte de l'lnstitut Ge'ographique National au 1/25.000 N° 2510 Est.

La ville de Chauny au XVIIIe siede. 

Le couvent des religieux de Sainte-Croix est install* dans un angle de la ville fortifiee, a proximit* 

d'un Element dtfensif qui porte le nom de "Bastion Ste-Croix", pointe* vers le Nord-fcst.

CHAUNY 

PLAN

PLAN 

CHAUNY


Situation geographique 

Lorsque, d^muni de toute information sur la localite, nous 

avons eu pour la premiere fois Toccasion de faire une hake a 

CHAUNY en 1989, nous n'avons trouve personne qui fut en mesure 

de nous renseigner sur Templacement du Prieure Sainte- 

Croix. Nous avons craint que la Premiere Guerre Mondiale en ait 

definitivement efface toute trace lors de la destruction systematique 

opdree par les Allemands en 1917. 

Huit annees plus tard, revenant a Chauny, muni du plan de la 

ville au XVIIIe siede consulte dans l'ouvrage de TURPIN4 et 

apres en avoir reporte le contour des remparts sur un plan recent, 

nous avons constate sur place que, malgr^ les destructions dues a 

la Revolution et aux guerres, l'emplacement du prieure Sainte- 

Croix avait subsiste dans sa delimination parcellaire peripherique, 

avec exactitude, depuis plus de 250 ans. 

Grace aux deux extraits des plans cadastraux aimablement fournis 

par M. Pascal HIRSON, geometre-expert a Chauny, nous 

avons pu comparer revolution de la repartition du terrain en 

diverses parcelles au XVIIIe, XIXe et XXe siecles. 

L'enclos du prieure affecte un rectangle assez regulier mesurant 

environ 130 metres de longueur et 40 metres de largeur. II couvrait 

done approximativement un demi-hectare. 

II etait situe dans Tangle septentrional de la ceinture des rem 

parts qui entouraient Chauny. II donnait son nom au "Bastion 

Sainte-Croix" pointe vers le nord-est. A Test se trouvait le bastion 

du Pissot, isole par un foss^ en eau franchi par le pont du Pissot 

lui-meme verrouille par la porte du meme nom. 

Au nord et a Test, le mur de cloture du prieure etait longe par 

le large chemin de ronde, appele ult^rieurement "Les Promena 

des". Tres elargi et les remparts ayant ete arases, il domine le grand


jardin public qui occupe les fosses asseches. Le long du mur orien 

tal de l'enclos du prieure, l'allde plantee d'arbres porte actuellement 

le nom d'Allee des Veuves, probablement a cause de la proximite 

du monument commemorant les morts de la Deuxieme 

Guerre Mondiale, construit rue de la Paix. 

Au sud, le couvent avait un acces sur la rue d'Orleans qui evo- 

quait l'epoque ou le due d'Orleans etait, entre autres fiefs, seigneur 

de Chauny. C'est l'actuelle rue de la Paix. 

A l'ouest, la rue Sainte-Croix bordait le couvent sur une lon 

gueur de 80 metres environ et debouchait au sud a l'endroit oil la 

rue des Cailloux se poursuit par la rue d'Orleans. Ce n'^tait, 

comme de nos jours, qu'une voie sans issue qui fut appelee "Cul 

de sac de la Vigilance" sous la Revolution, est nommee "Cul de sac 

Sainte-Croix" sur le plan cadastral du XIXe siecle, et "Rue Sainte- 

Croix" sur celui du XXe siecle. 

Presque dans l'axe de cette impasse, en traversant la rue de la 

Paix, on trouve la tr&s courte rue de Cleves. Nous savons, par 

MELLEVILLE19, que Marie de Cleves, duchesse d'Orleans, fit 

construire le prieure de Chauny. Rappelons que Marie de Cleves, 

princesse de la maison de La Marck, nee le 9 septembere 1426, 

decedee a Chauny en 1487, etait la fille d'Adolphe IV, due de 

Cl&ves, et de Marie de Bourgogne. Elle etait la petite-fille de 

Charles le Temeraire, 4eme due de Bourgogne. Elle se maria en 

1440 avec Charles ler, due d'Orleans, le poete, dont elle etait la 

troisieme femme. Cette union scella definitivement la fin de la 

lutte des Armagnacs et des Bourguignons, marquee notamment 

par le traite de Buzanâis signe le 14 novembre 1412. Mere du roi 

de France Louis XII, Marie de Cleves se remaria en 1480 avec un 

jeune gentilhomme artesien, Jean de Rabodanges, seigneur de 

Boncourt. Consideree comme l'une des femmes les plus distinguees 

de son temps, Marie de Cleves avait de grandes qualites 

' Cf. supra dans le chapitre "Sources et bibliographic" pour le prieure de Condren.


intellectuelles et morales, une profonde pi^te, un cuke pour les 

arts, qu'elle prot^gea, et meme un trbs reel talent po&ique20. 

Le plan du XVIIIe siecle ne fournit pas Vindication sur Ternplacement 

de 1'eglise, ni sur celui des batiments monastiques. 

Nous ne trouvons qu'une maigre Enumeration de ces lieux dans le 

proc&s-verbal de visite et d'estimation de Sainte-Croix de Chauny, 

datE des 14, 15 et 17 Janvier 1791, et etabli par Jacques NICO 

LAS dit "Cravatte", maitre mafon et entrepreneur de batiments, 

expert nomme par le Directoire du District de Chauny: 

^glise 

cloitre 

maison (monast£re) 

batiment 

grange 

dcurie et remise 

mur de cloture (et terrains batis et non batis, 

mesurant 100,5 verges) 

maison occupe'e par la dame MANGIN, 

petit fournil et appenti, jardin (6 verges) 

maison occupee par le nomme PREVOST, 

compagnon vitrier, batie en bois 

(10 pieds largeur sur 17 longueur) 

1 

1 

664 livres 

128 livres 

059 livres 

339 livres 

224 livres 

54 livres 

2 200 livres 

1 600 livres 

100 livres 

Total: 7 368 livres21. 

Le prieure Sainte-Croix, declare bien national, fut vendu par 

adjudication le 5 avril 1791. Le proc&s-verbal nous indique qu'il y 

avait un "belvedair" au bout du jardin (?), et que l'dglise ainsi que 

la chapelle de la Vierge devaient etre demolies22. 

Nous n'avons pas encore pu consulter les matrices cadastrales 

pour relever l'identit^ des propri&aires qui ont succede aux adju- 

20 "LA GRANDE ENCYCLOPEDIE", op.cit., Tome 11, page 667, et le "GRAND 

DICTIONNAIRE ENCYCLOPEDIQUE LAROUSSE", 1982, Tome III, page 2308. 

21 Archives Ddpartementales de 1'Aisne, LAON, Q.423/116. 

22 A.D. Aisne, registre Q.433, prods-verbal n° 171. II fait l'objet d'un chapitre spe 

cial (cf. infra). Le bulletin municipal "HISTORIQUE de CONDREN" indique "... la 

construction d'un couvent et d'une dglise ditruits h la Revolution".


dicataires de 1791. Nous pourrions y trouver l'annee lors de 

laquelle les Dames de la Croix, dont nous a parle l'abbe Caron23, 

ont fait Pacquisition des lieux. 

L'oeuvre du graveur A. Benoit, reproduite dans la belle publica 

tion sur les "Rues et Places d'hier k aujourd'hui" (M&noire du 

Chaunois) dont M. Rene GERARD est l'auteur24, montre une vue 

cavaliere du "Pensionnat des Religieuses de la Croix" qui peut etre 

attribute a la fin du XIXe siecle. Cette institution etait exactement 

installee a l'emplacement du prieure Sainte-Croix. La preuve en 

est apportee par trois documents: 

- une photographie aerienne de Chauny, anterieure k 1917, dont 

nous ne possedons qu'une photocopie tr&s sombre que nous avons 

du renoncer a reproduire, 

- une carte postale representant "Les Promenades" au debut du 

XXe siecle, oil Ton apergoit le chevet de la chapelle du pensionnat, 

- une reproduction d'une photographie de cette chapelle partiellement 

d^molie (contemporaine de la Premiere Guerre Mondiale, 

supposee responsable de la demolition); la magonnerie, faite de 

briques, semble apporter la preuve qu'il s'agissait d'une construc 

tion du XIXe siecle25; l'eglise initiate des croisiers (XVe siecle) 

aurait done effectivement disparu lors de la Revolution. 

Exception faite des fondations du mur d'enceinte, il apparait 

que rien ne subsiste desormais du prieure Sainte-Croix de Chauny. 

De nos jours, son emplacement est occupe par: 

- deux immeubles d'habitation aux numeros 4 et 6 rue de la Paix, 

- le magasin "Art et Lumiere" au numero 8 de cette rue, 

- deux demeures racemes, avec jardin bois£, aux numeros 6 et 8 de 

l'impasse (et non pas de la rue) Sainte-Croix. 

23 Abte CARON, cf. supra, note 13. 

24 Rend GERARD, president de la Socie'te' Acade'mique d'Histoire, d'Arche'ologie, 

des Arts et des Lettres de Chauny, demeurant 15 rue du Village, 02300 COMMEN- 

CHON. Bulletin imprime' par Dupuis S.A., 02700 Tergnier, 1995, page 27. 

25 Les trois documents nous ont 6t6 aimablement offerts par M. Rend GERARD que 

nous tenons a remercier de son aide prdcieuse.

PENSIONNAT DES RELIGIEUSES DE LA CROIX 

Memoire du chaunois rues et places 27. 

1

Vue des "Promenades", ancien chemin de ronde des remparts, en direction du "Bastion Sainte-Croix". 

Le couvent des Croisisers etait a gauche. Entre les arbres, on aperôit le chevet de l'eglise des Religieuses de la Croix. 

La carte postale peut etre datee du debut du XX' siecle. 

— 

pa 

n 

o 

73 

z 

-a 

n 

g 

pn

L'eglise des Religieuses de la Croix, a Chauny. 

Cette vue semble avoir ete prise apres 1917, annee de la destruction systematique de la ville par 1'armee allemande.

Le temporel du prieure 


Nous ne le connaissons actuellement que d'une fafon fragmentaire. 

Dans Tattente de nos futures recherches, nous nous bornons 

provisoirement a quelques indications relevees aux Archives 

Departementales de PAisne. 

1. Le 16 novembre 1696, un parchemin de Gabriel SOUAILLE, 

conseiller du roy, president lieutenant ge'ne'ral au baillage de Chauny et 

prevost roial dudit lieu 

...concerne un bail consenti par Louis Nicolas de VERVIN, 

chevalier seigneur de Saint-Ay, a Me Simon de CHAGNES, 

conseiller du roy, lieutenant en la maitrise particuliere des Eaux et Forets 

de Chauny, d'une maison a Chauny 

en lisiere de la ruelle qui conduit aux religieux de Ste-Croix 

(Sous-serie 41.J.27, 2eme piece). 

2. Le 6 mai 1776: ... "M. de CREIL, ancien capitaine lieutenant 

des grenadiers a cheval du roy" avait compte acquerir le convent 

de Ste-Croix "pour en faire des ecuries et autres logements pour 

la compagnie qu'il commandait", projets qui n'ont pas pu 

s'executer (Sous-serie 41 J.27, 6eme pi£ce). 

3. Vente des biens nationaux. "ABBAYE" (sic) de Sainte-Croix: 

Le couvent de Sainte-Croix de Chauny, batiments, cours, jardins 

en dependant, ensemble deux petites maisons faisant 

face a la rue d'Orleans, ont ete vendus pour le prix total de 

13.200 livres. 

Acquereurs: 

- HEBERT Jean-Baptiste, pour 4 321 livres 

- DUVANET (lire DUVERNET) Gaspard, 

pour 2 879 livres 

- DEMANGEOT Jean-Baptiste, pour 6 000 livres 

61 seders 1/2 de terre (I4ha 87a 68ca) en 34 

pieces, savoir:


- 21 setiers (5ha 8a) en 11 pieces, sur le terri- 

toire de Chauny, 

- 26 setiers (6ha 29a) en 11 pieces, au terroir 

d'Abbecourt, 

- 18 setiers 3/4 (4ha 53a 42ca) en 10 pieces, 

au terroir d'Ognes, 

- 3 setiers (72a 57ca) en 2 pieces, au terroir 

de Neuflieux, vendus a DEBRY Jean- 

Baptiste, laboureur a Abbecourt, et RADET 

Charles, laboureur a Chauny, moyennant 17 100 livres. 

Une piece de terre de 3 quarterons (18 ares) et un 

setier neuf verges (28 ares 38 centiares) en 2 

pieces, a Commenchon, vendues a DUPONT 

pour 155 livres. 

Trois macaudees de terre (lha 39a 60ca) au 

Bailly, terroir de Chauny, vendues a GRE- 

NIER Jean-Charles, jardinier a Chauny, pour 1 000 livres. 

Un marche de 9 setiers 7 verges 1/2 de terre (2ha 

22a) et 2 setiers 8 verges (52a lOca) de pres, 

vendus a Veuve Felix MARECHAL, pour 910 livres. 

Ces elements ont ete publies dans le Bulletin de la Societe 

Academique de Chauny (Tome IV, 1890, pages 223-224) qui pre 

cise qu'ils proviennent de "diverses notes recueillies par M. l'abbe 

CARON" (Archives Departementales de l'Aisne, 8° R 10/4). 

Nous n avons pas pu expliquer comment les 61 setiers 1/2 de terre 

vendus a DEBRY et RADET deviennent 68 setiers lorsqu'ils sont 

repartis en quatre lots! 

4. Vente des biens nationaux. "COUVENT des Religieux 

SAINTE-CROIXde Chauny': 

- Deux setiers 6 verges (51a 17ca) de terre, situes 

a la montagne de Commenchon, lieudit La 

Bourgogne, plantes de deux rangees de ceri- 

siers au nombre de 64 et d'un noyer, vendus a


MARECHAL Jean-Louis et Antoine, laboureurs 

a Commenchon, pour 1 000 livres. 

- Deux autres setiers 2 verges (49a 3lea) de terre, 

au meme lieudit, plantes de 9 cerisiers et de 

cinq mauvais pommiers, vendus a Jules 

GUERIN, commis au district, pour 

- 18 verges (8a 37ca) de terre, plantees d'un pom- 

1 550 livres. 

mier, situees proche la Ruelle Epinocque, vendues 

moyennant 2 400 livres. 

- 15 verges (6a 98ca) de terre, plantees de deux 

pommiers et d'un cerisier, situees ruelle 

d'Abbecourt, lieudit Le Grand Trou, vendues 

a GODARD, meunier a Commenchon, pour 

2 075 livres. 

La source est identique a celle du paragraphe 3 (pages 235-236). 

5. Vente de biens nationaux. Adjudication du 22 mars 1971 

(registre Q.433, proces-verbal n° 123, Chauny): 

Un marche de terre contenant 46 setiers 40 ver 

ges (environ 11 hectares), six faulx et demie de 

prez, au terroir de CONDREN, et onze faulx un 

quart de prez au terroir d'AMIGNI, afferme par 

les anciens religieux de Sainte-Croix de CHAUNY 

a Sebastien et Quentin LEFEVRE dudit 

CONDREN (par acte passe devant Me FRAN- 

QUET, notaire a CHAUNY, le ler mars 1788), 

a ete adjuge apres un seizieme feu a Andre 

SAUTERRE, procureur demeurant a CHAU 

NY, moyennant 20.900 livres. 

Andre SAUTERRE, juge de paix du canton rural de Chauny, 

agissait au profit et au nom de Charles Francois Florent 

GOUILLART (ou GOUILLIART), ecuyer, conseiller du Roy, 

son Procureur au Bureau des Finances de la Generalite de 

Soissons, ancien maire de la ville de SOISSONS, y demeurant.


Source: minutes du notaire RABEUF, A.D. Aisne, 136.E.7, 

27 mai 1788 (en ce qui concerne les titres et fonctions en 

vigueur avant 1789). 

6. Vente de biens nationaux. Adjudication du 10 aout 1791 

(registre Q.438, proces-verbal n° 516, Chauny): 

Jean-Louis GOURNAY, jardinier a Chauny, par acte du 14 

decembre 1786, a afferm^ 3 morceaux de terre appeles Le 

Champ des Croises, situes au bailly terroir de Chauny, et en a 

6t6 adjudicataire le 22 mars 1791 (registre Q.433, proc&s-verbal 

n° 119) pour 1.350 livres. Pour defaut d'avoir paye les 

12 % de cette somme, une nouvelle adjudication a ete prononcê 

au profit de Jean-Charles GRENIER, moyennant 

1.000 livres, par Jacques Cabart MAUPERTUIS et Pierre 

TOURNEUR, vice-president et membre du Directoire du 

District de Chauny. 

7. Crânce du prieure. Charles BIGAULT, laboureur a 

Abbecourt, ofifre de rembourser huit livres de rente "qu'il doit 

a la nation" pour 3 minots de terre a Abbecourt, appartenant 

a Vabbaye de Ste-Croix de Chauny (sic). Elle sera liquids a 160 

livres, montant fixe par le receveur de la r^gie nationale a 

Chauny (Q.417/109). 

8. Crânce du prieure. Le citoyen NATIER, jardinier a 

Senicourt, faubourg de Chauny, doit 5 livres 12 sols 6 deniers 

de surcens aux religieux de Sainte-Croix. Cette dette sera 

liquidee a 112 livres 10 sols (Q. 418/26 A). 

9. Dette du prieure. Claude LECONTE, boucher, reclame 187 

livres 13 sols pour la fourniture de viande du 5 avril au 16 

novembre 1790. II devra "se pourvoir" devant les religieux 

(Registre des deliberations du District de Chauny, 5eme 

Comite, seance du 3 mars 1791 Q.411/18).

La vente du prieure 


L'adjudication du prieure Sainte-Croix de Chauny, prononcee 

le 5 avril 1791 par LEVEQUE, vice-president, TOURNEUR, 

DESPREZ et DECROIX, membres du Directoire du District de 

Chauny, commissaires en cette partie, accompagn^s du procureursyndic 

(registre Q.433, proces-verbal n° 171), presente un interet 

particulier a cause des observations qui suivent le proces-verbal. 

En voici done la transcription: 

"Et le neuf avril mil sept cent quatre vingt onze, apres-midi, s'est pre'sente' 

au secretariat du District de Chauny M. Constant Jean-Baptiste Louis 

HEBERT, me particulier de la maitrise des eaux et forests de Chauny, y 

dem(euran)t, lequel a de'dare' que l'adjudication faite a son profit le cinq 

de ce mois, du couvent Stc Croix de cette ville et dependances, moyennant 

la somme de treize mille deux cents livres est tant pour lui que pour Mrs 

Jean-Baptiste DEMANGEOT, prieur de la ci-devant abbaye de Genlis, y 

demeurant, et Gaspard Content DUVERNET, religieux du ci-devant cou 

vent de Ste Croix dudit Chauny, lesquels, presents, ont accepti et s'obligent 

solidairement enver ledit sieur HEBERT de payer ladite somme de 

treize mille deux cents livres dans les termes et proportions fixe's par ladi 

te adjudication, et de satisfaire sous la meme solidite aux autres clauses, 

charges et conditions d'icelle. En consequence, lesdits Srs HEBERT, 

DEMANGEOT et DUVERNET desirant diviser entre eux lesdits biens 

sont convenus de ce qui suit. Savoir: 

- Que ledit S. DEMANGEOT aura pour sa part et portion la maison de 

Ste Croix, a prendre depuis le batiment qui est contre la basse-cour et tout 

le terrein du coti du midi qui se trouvera compris dans l'enceinte que formera 

un mur que lesdits Srs DEMANGEOT et HEBERT conviennent 

de faire sur les fondations et en continuant celui qui est existant actuellement 

et s^pare le jardin d'en-haut d'avec les autres petits jardins attenants 

la cour, et le jardin d'en-bas, et ledit mur se prolongera ensuivant celui 

actuellement existant jusqu'a la petite descente proche le mur du rempart 

ou il sera egalement, et a l'allignement du mur ci-dessus, etabli un mur 

par suite. Pour raison de quoi ledit S. DEMANGEOT payera du prix 

principal de ladite adjudication la somme de six mille livres. 

- Que M. HEBERT aura pour sa part et portion la basse-cour en en tier 

avec les granges et ecurie y etant, toute la portion de jardin, depuis le mur 

ci-dessus de'signe' qui sera bati entre le S. DEMANGEOT et lui, la terrasse 

e*tant au bout dudit jardin proche le rempart, le Belvedair et le ter 

rein et murs de cloture compris dans cette portion, de plus YEglise et

82 ' LES CROISIERS EN PICARDIE 

sacristie, sauf remplacement cede a M. DEMANGEOT, apres leur demo 

lition et la Chapelle de la Vierge dont remplacement est cede a M. 

DUVERNET \ et enfin ledit sieur HEBERT aura la petite maison, sise rue 

d'Orteans, louee au No(tair)e PREVOT et tenante a celle occupee par la 

D(am)e MANGIN. Pour raison de quoi M. HEBERT payera dudit prix 

principal la somme de quatre mille trois cent vingt et une livres. 

- Et enfin que M. DUVERNET aura pour sa part et portion la maison sise 

rue d'Orleans, occupe'e par ladite Dame MANGIN, la cour, jardin en 

dependant, et remplacement de la Chapelle de la Vierge, apres sa demoli 

tion^ et il sera construit un mur mitoyen sur Pallignement de celui qui 

existe actuellement a cote de ladite chapelle, et qui separe le jardin de ladi 

te maison, de celui qui appartiendra a M. DEMANGEOT, laquelle cons 

truction sera fake aux frais et depens de ce dernier, et cependant ledit S. 

DUVERNET s'oblige de payer audit S. DEMANGEOT dans un an 

d'hui une somme de cent cinquante livres pour tenir lieu de sa moitie 

dans les frais dudit mur sans que les parties puissent a cet £gard exercer 

aucune autre repetition Tune contre l'autre. Pour raison de quoi ledit S. 

DUVERNET payera dudit prix principal la somme de deux mille huit 

cent soixante dix-neuf livres. 

- Tout ce que dessus a 6t6 consenti et accepte par lesdits S(ieu)rs 

HEBERT, DEMANGEOT et DUVERNET, sans cependant que lesdites 

clauses puissent deroger a la solidite ci-dessus stipulee. 

- Et ont lesdits S(ieu)rs susnommes signe* avec nous, secretaire de ce dis 

trict, Fan et jour susdits. 

Ont signe: HEBERT f. DEMANGEOT, prieur 

Enregistd a Chauny le 18 avril 1791 

Recu quinze sols 

Contant DUVERNET TOURNEUR 

DESPREZ LEVEQUE DECROIX 

Signed BOURGES (?)" 

(vice-president) 

Ce texte montre que l'eglise du prieure Sainte-Croix de Chauny, 

ainsi que la chapelle de la Vierge dont nous apprenons ainsi Pexis- 

tence, conservees jusqu'alors, etaient vouees a la demolition. 

Comment HEBERT, devenu proprietaire de l'^glise, aurait-il pu la 

conserver, sinon pour un usage profane qui aurait conduit a main- 

tenir Pedifice hors d'eau et Paurait peut-etre sauve comme Pa ete 

Teglise du prieure Sainte-Croix de Buzan


DUVERNET, pour autant qu'il ait conserve un attachement sen 

timental a son couvent, aurait-il pu entretenir la chapelle de la 

Vierge alors que les biens et revenus etaient supprimes par la vente 

des biens nationaux? 

II apparait done comme certain qu'eglise et chapelle n'ont pas 

echappe a la destruction et qu'elles ont du servir de carriere, les 

materiaux ainsi recup^res ayant pu etre utilises pour edifier le mur 

de separation des lots des acquereurs, ou vendus comme cela s'est 

souvent produit. On sait aussi qu'a l'epoque, on etait tres loin de 

celle oil Ton prit enfin de l'interet pour la conservation du patrimoine 

architectural historique. 

Dans la tourmente revolutionnaire, nos religieux 

DEMANGEOT et DUVERNET ont-ils pu resider paisiblement 

dans leur propriete ? Nous ne sommes renseignes que pour le pre 

mier. En effet, par le registre des seances de la Societe Populaire de 

CHAUNY26, nous savons que le tribunal revolutionnaire de 

LAON condamna comme fanatique et envoya dans les prisons 

d'Argenlieu: 

"5°. DEMANGEOT J.-B., de Chauny, 53 ans, celibataire; avant la 

Revolution, prieur de l'abbaye des Pre'montre's reformes de GENLIS27; 

aujourd'hui sans profession ni revenu; caractere couvert; opinions fanati- 

ques. Le Comite observe au Comite de suret^ gendrale que, lors de l'ap- 

position des scelles sur les effets de DEMANGEOT, il s'est trouve une 

quantite considerable d'ornements et de linges d'e'glise, pour 3.000 livres 

environ et un calice avec sa patene que sa soeur et sa niece ont dit aux 

membres du Comiti charges de l'apposition des scelles, etre vendus 

depuis quelque temps. Le citoyen DEMANGEOT est encore denonce au 

Comite par la Societe Populaire pour avoir assiste a des conciliabules 

tenus a l'Hopital chez les Soeurs, avec des pretres inconstitutionnels; le 

Comite informe sur cette denonciation et en rendra compte au Comite 

de surete generale"28. 

26 In "BULLETIN de la SOCIETE ACADEMIQUE de CHAUNY", Tome 4, 1890 

(A.D.Aisne8°R10/4). 

27 Abbaye (ruinee) de GENLIS, ancienne commune de GENLIS devenue 

VILLEQUIER-AUMONT, situe'e a 5 km au nord de Chauny. 

28 Cf. note 26, op.cit., pages 61-62.


Qu'est devenu DEMANGEOT apres son incarceration ? A-t-il 

sauve sa tete? Quant & Gaspard Constant DUVERNET, a-t-il ete 

assermente? Combien de temps a-t-il pu subsister a Chauny? Est- 

il retourne au couvent de Liege ou il avait ete ordonne pretre ? Ce 

sont autant de questions auxquelles il devrait etre possible d'ap- 

porter des reponses grace aux archives. 

Liste des religieux 

Comme pour le prieure de CONDREN dont la liste de reli 

gieux sera suivie de celle des religieux de CHAUNY, nous utilise- 

rons les Definitions des Chapitres Generaux et la revue "CLAIR- 

LIEU" comme principales sources. Nous ferons aussi reference a 

la liste ^tablie par le Dr. J-Michael HAYDEN signale dans notre 

avant-propos et que nous avons completee par une numerotation 

de 1 a 289 pour faciliter les recherches. 

Num^ro Num^ro de Anne'e du 

d'ordre pages des Chapitre 

Definitions Gdn^ral 

15 175 1487 Gherhardus LOSET, du couvent de Tournai, 

re'sidera dans le nouveau couvent de 

Chauny. 

16 185 1490 Cornelius GOES, du couvent "La Vallee des 

Lis" a Falkenhagen en Westphalie (Alle- 

magne), re'sidera au couvent de Chauny 

comme conventuel. 

17 185 1490 Godfridus BOMMEL, pretre du couvent 

d'Asperen (Pays-Bas), re'sidera a Chauny. 

18 186 1490 Johannes BRUGIS (Jean de Bruges), prieur de 

Chauny, et trois conventuels du meme cou 

vent sont de'ce'de's. 

17bis 188 1491 Gotfridus (Godefroid) BUMMEL retournera 

a Asperen, son couvent.


19 188 1491 Arnoldus BUSCODUCENSIS (Arnold de 

Bois-le-Duc, ou Hertogenbosch, Pays-Bas) 

restera au couvent de Chauny. 

20 188 1491 Martinus CADOMENSIS (Martin, du cou 

vent de Caen) re'sidera au couvent de 

Chauny. 

21 188 1491 Nicolaus donatus AQUENSIS (Nicolas, frere 

donne* du couvent d'Aix-la-Chapelle) re'si 

dera au couvent de Chauny. 

22 190 1492 Michael RUSSEL, du couvent de Caen, resi- 

dera au couvent de Chauny comme con- 

ventuel. 

23 193 1493 Glinus (Guilhain?), du couvent de Chauny, 

residera au couvent de Namur jusqu'au rap- 

pel du Reverend Pere General. 

24 193 1493 Natalis (Noel), du couvent de Chauny, y 

reviendra. 

25 201 1495 Lambertus CAMPIS, frere donne* du couvent 

Marie de la Paix (Marienfriede, au duche de 

Cleves, Allemagne), re'sidera au couvent de 

Chauny. 

15bis 202 1495 Gerhardus (LOSET ?), de Chauny, est d6c6d6. 

26 202 1495 Petrus, de Chauny, est decede. S'agirait-il de 

Petrus qui etait a Condren en 1435, soixan- 

te ans plus tot ? 

27 204 1496 Johannes de WARENIS (Jean, du couvent de 

Varennes-sur-Allier), restera au couvent de 

Chauny jusqu'a son rappel par le R^ Pere 

General. 

28 208 1497 Petrus WESENPELCER, pretre et procureur 

du couvent de Chauny, est decede\ 

29 214 1499 Johannes BACE est de'charge' de l'office de 

sous-prieur du couvent de Chauny, et il est 

nomine* aux memes fonctions au couvent de 

Tournai. 

30 214 1499 Jacobus de HERMES est de'charge' des mainte- 

nant de roffice de sous-prieur de Tournai, 

et il est nomme' aux memes fonctions a 

Chauny.


31 215 1499 Johannes ROSA (Jean ROSE ou de ROSE), du 

couvent de Buzanâis, residera a Chauny 

jusqu'au rappel du R^ Pere General. 

31.1 221 1501 Johannes de ROSE est incorpore au couvent 

de Chauny. 

31.2 232 1504 Johannes de ROSA est nomme prieur a 

Buzancîs. 

31.3 251 1511 Johannes de ROSA re'sidera au couvent de 

Tournai. 

31.4 269 1519 Johannes de ROSA, pretre de Buzancais, est 

de-cede. 

32 221 1501 Matheus Parisiensis (Matthieu, clerc du cou 

vent de Paris) residera au couvent de 

Chauny jusqu'au rappel du chapitre gene 

ral. 

33 221 1501 Johannes SCENESCALLI (Jean SENE- 

CHAL), du couvent de Chauny, residera au 

prieure Saint-Georges de Tre'meur comme 

sous-prieur. 

34 223 1501 Petrus CALNIACENSIS (Pierre, pretre de 

Chauny) est decede\ 

35 227 1502 Hubertus CALNIACENSIS (Hubert, du cou 

vent de Chauny) est decede. 

36 232 1504 Johannes GRAND, du couvent de Paris, reste- 

ra au couvent de Chauny jusqu'au rappel du 

Rd Pere Ge'ne'ral. 

37 241 1507 Jacobus SENESCALLI (Jacques SENE- 

CHAL), du couvent de Chauny, est decede\ 

38 244 1508 Augustinus CONDRENSIS (Augustin de 

Condren) re'sidera au prieure du Verger- 

Sainte-Croix, a Seiches-sur-le-Loir. 

39 244 1508 Henricus COSFELDIE, sous-prieur a Aix-la- 

Chapelle, est nomme' sous-prieur a Chauny 

ou le prieur et les freres devront le respecter 

ou lui obe'ir selon la coutume de l'Ordre, 

sous peine de faute grave. 

40 262 1515 Paulus CALNIACENSIS (Paul, pretre de 

Chauny) est dece'de'.


24bis 269 1519 Natalis, prieur du couvent de Chauny, est 

decede. 

41 276 1522 Almerus, pretre du couvent de Chauny, est 

de'ce'de. 

42 277 1523 Johannes GROIT (ou GROTE), du couvent 

de Paris, residera au couvent de Chauny. 

43 278 1523 Amandus CALNIACENSIS (Amand, pretre 

de Chauny) est decede. 

44 281 1524 Bonaventura, pretre du couvent de Chauny, 

est decede. 

45 293 1529 Jacobus HARDEMONT (a identifier a 

Nicolaus HOUDMAN?), du couvent de 

Chauny, residera a Tournai jusqu'au rappel 

du Rd Pere (General). 

46 299 1531 Petrus CHADONIENSIS (Pierre, du couvent 

de Chauny), sous-prieur, est decede. 

47 301 1532 Jacobus DOLLEMART (ou DANDERMIT, 

ou DANTERMENT?), conventuel de 

Chauny, avec le consentement du prieur et 

des freres de ce couvent, est incorpore au 

couvent de Tournai avec la permission du 

prieur et des freres de ce monastere. 

48 302 1532 Helenus, pretre du couvent de Chauny, est 

decide. 

49 310 1535 Lambertus DIONENSIS (Lambert, du cou 

vent de DINANT ?) est nomme sous-prieur 

au couvent de Chauny ("conventus 

Schauny") dont le prieur et les freres 

devront se corriger honnetement et faire 

preuve de charite\ 

50 329 1541 Petrus CALNIACENSIS (du couvent de 

Chauny) est decede. 

51 341 1546 Andreas BIBILLACE, anciennement sous- 

prieur du couvent de Chauny, est decede. 

52 341 1546 Thomas de LARUSH ("hoc est de RUPE"), 

pretre du couvent de Chauny, est dece'de'. 

53 343 1547 Johannes BIBLOCT (ou BYLLOCK), pretre 

et ancien du couvent de Chauny, est 

dece'de.


54 345 1548 Johannes FRAMEI est redonn


67 445 1624 Lucianus du FRAYER, prieur de Chauny et de 

Paris, ancien provincial (HERMANS, III, 

page 139) est de'cede depuis le dernier cha- 

pitre. 

68 - - Vers 1642, Michel GLORIS, du couvent de 

Paris, oppose* aux tentatives de la 

Congregation de Sainte-Genevieve d'englober 

le prieure de ia Bretonnerie, et apres un 

emprisonnement a 1'abbaye de Sainte- 

Genevieve-du-Mont (a Paris), fiit assigne au 

couvent de Chauny ou il vecut 18 mois. II 

y trouva "un" prieur mentalement des^quilibre', 

incapable de reagir contre le de'reglement 

de la vie conventuelle. C'etait a ce 

point qu'un religieux entretenait de coupables 

relations avec une femme de mauvaise 

vie. Ne tolerant pas ce comportement, 

Michel GLORIS prit l'initiatieve de faire 

irruption dans la chambre du religieux, au 

cours d'une nuit, et d'en chasser "la putain 

par les cheveux hors du couvent". Le 

confrere me'content resolut de se venger et 

abreuva des soldats de la garnison de la ville 

pour en obtenir qu'ils assassinassent Michel 

GLORIS. Mais Mme de SOREL, informee 

du complot, en avertit l'interesse', lui preta 

de l'argent, lui fit "bailler les chevaux de 

poste et ouvrir a mynuict les portes de la 

ville pour sauver sa vie et arriver a Paris"30. 

30 Analyse d'un cahier de 20 pages manuscrites, ine'dit, conserve aux ARCHIVES 

NATIONALES, Paris, L. 767 n° 160. Bien que ce document soit anonyme, nous pensons 

qu'il peut etre attribue' a Michel GLORIS dont le re'cit des aventures - quelque peu 

surprenantes - comporte de nombreuses precisions (dates, noms de personnes et de 

lieux) que nous avons pu verifier. Nous estimons, par consequent, qu'il est fiable. 

Sous reserve de verification, Louise de SOREL serait l'e'pouse de Louis de Sorel, sei 

gneur d'UGNY (a 6 km au NNO de Chauny), re'fiigie a Chauny, decide le 7 fevrier 

1652 (selon l'lnventaire Sommaire des Archives Communales de la Ville de Chauny, 

anterieures a 1790, par J. SOUCHON, archiviste de'partemental honoraire, Laon, 

Imprimerie de l'Aisne, 89 rue des Ecoles, 1926, page 136). Mais un autre Louis de 

SOREL (fils du pre'ce'dent ?) a ete' inhume le 5 septembre 1654 dans Viglise de Sainte- 

Croix: il etait mort la veille a Pe'ronne, des suites d'une blessure re


Gloris est present a Paris en mai 1646. 

Envoye au prieure Saint-Georges de 

Tremeur ou il de'couvre l'activite de faux- 

monnayage du prieur, il est de nouveau 

menace, se refugie dans l'abbaye benedicti- 

ne voisine de Languedias ("Beaulieu"), est 

renvoye au couvent de Paris. Pris dans un 

guet-apens en se rendant a l'office matinal, 

il est injustement incarce're au prieure de 

Saint-Martin-des-Champs (actuellement le 

Conservatoire des Arts et Metiers, a Paris) 

du 15 fevrier 1647 au 25 fevrier 1648. II est 

alors force* de se rendre au prieure Sainte- 

Croix de Buzancais ou il arrive le 5 mars 

1648. II en repart pour Paris et decide de 

gagner Caen ou il tente de se faire rendre 

justice des sevices qu'il a subis de la part du 

provincial Antoine OUDIN. Sur le conseil 

du prieur du couvent de Paris, il prend pen 

sion au College des Bons-Enfants, chez les 

Peres de la Mission, a Paris. Le 27 aout 

1649, lui est signifie'e une obedience emanant 

du General de l'Ordre des Croisiers et 

l'envoyant en Allemagne. Mais GLORIS 

fait appel au Pape dont un rescrit designe les 

eveques de Paris, Chartres et Senlis pour 

statuer sur son sort. La suite de cette rocam- 

Mme de SOREL devait disposer d'une certaine autorite' pour fournir des chevaux de 

poste a Michel GLORIS et lui faire ouvrir les portes de la ville de Chauny a minuit. 

L' abbe TURPIN (cf. note 4, op.cit., page 22) nous dit "... une lettre royale de 1625 

ordonna qu'il y aurait pour chaque porte deux clefs dont l'une serait entre les mains du 

maire et l'autre en celles du sergent-major", puis "Ferme'es en temps de guerre de 8 heures 

du soir a 5 ou 6 heures du matin, suivant la saison, les portes ne pouvaient s'ouvrir 

qu'au moyen des deux clefs". De son cote\ L. CAPAUMONT (cf. note 15, op.cit., pages 

43 et 45), nous donne: 

- les noms des maires elus de Chauny 

94eme Andrd DEMORY, 1634, 1635, 1636, 1640, 1641, 1642, 

95eme Hilaire DUBOIS, 1639, 

96eme Claude TAVERNIER, 1643, 1644, 1645, 

- les noms des gouverneurs de la ville de Chauny 

21 erne Hercule de ROHAN, due de Montbazon, pair de France, eut pour lieutenant 

le vicomte de Sessieres en 1635, 

22eme Antoine de Silly, comte de Rochefort, 

23eme Jean Dupassage, seigneur de Sinchenny (Sinceny) en 1676.


bolesque aventure nous echappe, mais nous 

poursuivons nos recherches...31. 

69 - - Avant 1644, Nicolas de HANEFFE, originaire 

de la maison-mere de Huy, fut prieur du 

couvent de Toulouse, puis de Chauny. 

Devenu prieur de Tournai, il devint le 

40eme maitre general de l'Ordre des 

Croisiersdel564a 167732. 

70 477 1652 Gabriel FANGET (ou TANGET), ancien 

prieur de Chauny, sous-prieur du couvent 

de Paris, est decede33. 

71 477 1652 Louis de la HAYE, prieur de Chauny, est 

decede34. 

72 477 1652 Jacques RAGENAU, prieur de Paris, ancien 

prieur du Verger-Sainte-Croix et de 

Chauny, ancien provincial de France, est 

decede'33. 

73 - - Frere ADELINE, croisier, fut pourvu, en 

1669, du Prieure-cure de Notre Dame de 

Chauny35. II fut done en rapport avec ses 

confreres du couvent de Sainte-Croix. 

Numero Annee de Page de 

dordre "CLAIRLIEU" "CLAIRLIEU" 

74 1967 79, 84 a 91 Le 18 novembre 1672, Jean-Claude PATU 

1969 19 est present a Chauny lors du compte 

1989 141 d'echeance de Mme Anne du Chauvin (?), 

veuve de Louis de VERVIN36. Claude 

PAUCQUIER, prieur du couvent de Caen, 

avait reû la profession de Jean-Claude 

PATU le ler septembre 1664. II fut prieur a 

Caen de 1679 a 1683, sera present a 

31 Cf. "Clairlieu", annee 1969 (page 31) et annê 1989 (page 140). 

32 Sur Nicolas de HANEFFE, voir "Clairlieu", anne'e 1960, pages 42 et suivantes. 

33 Cf. HERMANS (op.cit., supra, note 3), III, page 226 (Fanget et Rageneau). 

34 Cf. HERMANS, III, page 226, et "Clairlieu", annee 1955, pages 91-92. 

35 Cf. HERMANS, III, page 746. 

36 A.D. Aisne, 41J.27 (Patu, Bourlour, Boulard, Dubois et Gigot).


Buzancais en 1698, redeviendra prieur a 

Caen de 1698 a 1702 oil il ddcedera le 21 

mars 1702, a 1'age de 54 ans37. 

75 - - Le 18 novembre 1672, Jean BOURLOUR est 

present a Chauny36. 

76 - -f Le 18 novembre 1672, Claude BOULARD (?) 

est present a Chauny36. 

77 1967 85et86 Le 18 novembre 1672, Louis DUBOIS 

1969 10 et 44 (orthographie Louis DU BOUR), pretre et 

prieur, est present a Chauny36. N6 en 1633, 

profts en 1655, ordonne en 1658, il e*tait 

present au couvent de Paris en 1658 et 

1659; il y etait greffier en 1660 et 1661; il 

y est present en 1663, 1665, 1666, 1668 et 

1671. II est prieur du couvent de Chauny 

en 1682; cette anneVla, il accompagne, 

comme assesseur, Pierre DAGNEAUX, 

bachelier en the'ologie, prieur de Sainte- 

Croix de Paris, definiteur, vicaire general et 

provincial de TOrdre en France, lors de la 

visite canonique du couvent de Caen. On le 

retrouve en 1691, 1692 et 1694 a Paris ou 

il decede le 24 aout a Tage de 61 ans. On lui 

fit graver une inscription funeraire publie'e 

par Emile Rauni


79 1969 12, 44 Henri LE SERGENT, ne" en 1658, profes en 

1677, ordonne en 1682, est present en 

1692, 1697-1698, 1702 et 1703 a Paris 

comme maitre des novices. II fut prieur a 

Chauny. En 1710, il be*neficiait du prieure'- 

cure Saint-Simeon. II mourut le 14 mars 

1711, et on lui fit graver une inscription 

funeraire publiee par Emile Raunie40. 

80 1967 96, 102 Francois du SAUSSON est prieur de Chauny 

1969 25, 44 en 1693. II devient sous-prieur a Caen en 

1702-1703 sous le priorat de Jacques-Henri 

CONTET41. 

81 1967 91,92,94, Pierre DURAND, fils d'un bourgeois de 

96 et 100 Caen, y fit sa profession le 26 avril 1685. 

1969 19 Sujet indiscipline, il fut transfer^ a Chauny 

en 1693 avec une pension annuelle de 200 

livres. Le 9 septembre 1694, le Provincial 

Jean-Francois RUFFIN le nomme prieur a 

Verteillac, mais il ne parvient pas a en delo- 

ger Pierre VERDUC, titulaire de la fonc- 

tion. De passage a Caen en mai 1702, il se 

querelle avec le frere GOT de la ROZltRE 

auquel il rend les coups qu'il a recus; Us sont 

tous deux sanctionnes le 5 juin. Assagi sans 

doute, Pierre DURAND est prieur perpe'- 

tuel a Buzancais en 173342. 

82 1967 102 Nicolas-Francois DE PERTHUY, religieux de 

1969 23et40 Chauny, devient prieur a Caen en 1703 

mais donne sa demission au bout de six 

mois43. 

83 1969 13, 44 Charles-Jean LARDIN, ne en L964, fit profes 

sion le 10 mai 1711. Sa dot etait de 8.000 

livres. II e'tait prieur du couvent de Chauny 

en 1720. II reût le benefice des prieures- 

cures Saint-Pierre de Beaumont (1732) et 

40 Emile RAUNlfi, op.cit., Tome III, page 460. Liste HAYDEN n°72. A.N. Paris 

L. 767 n° 169 (dossier disciplinaire de Gabriel LE COEUR). 

41 Liste HAYDEN n° 282. 

42 Liste HAYDEN n° 175, Archives Departementales de la Dordogne (B. 220, piece 

n° 19, rapport du 23 septembre 1694) et de l'lndre (8. J.10, 24 mars 1733). 

43 Liste HAYDEN n° 258.


Saint-Simeon (1733). II est devenu membre 

de l'Ordre de Cluny (1741) 4\ 

84 1969 14, 42, 44 Jean-Baptiste LEFEVRE (ou LEFEBVRE), ne 

en 1715, fit profession le 25 mai 1735. Sa 

dot etait de 11.450 livres. Prieur de Chauny 

de 1741 a 1755, il s'en va apres une longue 

querelle avec les freres BISSON, L'ORAN- 

GERIE et DEVAUX. II reside a Paris en 

1758, 1769 et 1770; il y est procureur en 

1779; il est a Paris en 1783 et il y est de 

nouveau procureur en 1785. Toujours a 

Paris en 1786, il est doyen du couvent et 

procureur le 12 Janvier 1791, date du 

proces-verbal de l'inventaire general du cou 

vent et d'apposition des scelles45. 

85 1969 14 (note 65) BISSON est religieux a Chauny en 1755. 

86 1969 23 Charles DEVAUX est religieux a Chauny en 

1754-1755, puis prieur du couvent de 

Salignacen 175846. 

87 1969 15,44 Jean-Eusebe-Quentin LORANGfcRE, n


fut ordonne pretre le 22 decembre 1770 a 

Liege. II etait a Chauny en 1791 et a acquis 

une partie du couvent lors de l'adjudication 

des biens nationaux, ainsi que nous l'avons 

relate plus haut49. 

Nous soulignons que la liste qui precede est certainement tres 

incomplete. Nous esperons que la poursuite de nos recherches, 

notamment au XVIIIe siecle avec le depouillement des archives 

notariales, nous permettra de combler quelques lacunes. 

Nos lecteurs auront remarque que, comme cela se passe dans 

toute institution humaine, la vie monastique a Chauny a connu 

des manquements a l'observance des regies conventuelles. Nous 

tenons a souligner qu'il faut s'abstenir de generaliser ce qui a ete 

exceptionnel. En effet, lorsque tout se passe bien dans un prieure, 

personne n'eprouve le besoin de l'ecrire et il n'en reste pas de 

traces. Par contre, inversement, les dereglements sont la source de 

constats, de proces-verbaux, de sanctions, de proces, de rappels au 

bon ordre, etc., et ce sont les seuls documents qui franchissent les 

siecles. Verba volant, scripta manent: les paroles s'envolent, les 

ecrits restent... et i\s font le bonheur des historiens. 

Andre BOCHIN 

49 Andre DEBLON, "Les Croisiers ordonnes a Liege aux 17eme et 18eme siecles", in 

"Clairlieu", annee 1975, page 67. A.D. Aisne Q.433/171.


SAMENVATTING 

De Kruisheren vieren dit jaar het 750-jarig jubileum van de Pauselijke goedkeuring 

van de eerste Statuten (1248-1998). 

Vanaf de begintijd kwamen stichtingen tot stand in Frankrijk, Engeland, Duitsland 

en de Nederlanden. 

De auteur woont in Buzancais. Daar staat de laatste kruisherenkerk binnen het huidige 

Frankrijk. De heer Bochin is voorzitter van een stichting tot restauratie en bescherming 

van deze kerk. In 1985 kon de Historische Kring van Buzancais deze kerk aankopen 

en werden de eerste restauratie-werken aangevat. 

Met een ware hartstocht is de heer Bochin al jaren bezig met de geschiedenis van de 

Kruisheren ... speciaal de Franse kloosters boeien hem ... Uit archieven en historische 

documenten neemt de traditie aan dat er misschien een 17-tal Franse stichtingen geweest 

zijn ... Hij is die plaatsen allemaal zelf gaan bezoeken en heeft er contact gezocht met 

de archivarissen en autoriteiten ter plaatse. 

Dit artikel handelt over 2 stichtingen in Noord-Frankrijk, in Picardie: Condren 

vanaf 1280 ... een stichting die verhuisde naar Chauny in i486 en daar stand hield tot 

aan de Franse Revolutie ... 1789. 

Met tekst en illustratie slaagt hij erin "Le Clos Sainte-Croix" in het huidige Condren 

te localiseren en te omschrijven. Praktisch alle sporen ter plaatse zijn verdwenen. 

Voor Chauny kon hij meer documentatie vinden. Ook hier is van de gebouwen niets 

meer over gebleven. Alles werd geconfiskeerd door de Franse Revolutie, in 1791 in drie 

delen verkocht aan nieuwe eigenaars en afgebroken. 

Met veel opzoekwerk is hij erin geslaagd lijsten samen te stellen van de Kruisheren 

die in Condren en Chauny in de loop der eeuwen geleefd hebben. Heel veel studie zal 

nog nodig zijn om meer details te vernemen over de geschiedenis van deze kloosters ... 

Dit artikel wil een eerste aanzet zijn tot verdere opzoekingen. 


C. BRASSEUR 

Kurz nach der papstlichen Bestatigung des Ordens (1248) wurden Niederlassungen 

gegriindet in Frankreich, England, den Niederlanden und Deutschland. 

Herr. A. Bochin, der Verfasser dieses Artikels, hat sich voor allem eingesetzt far die 

Restaurierung der Kirche des ehemaligen Kreuzherrenklosters in Buzanc,ais (1418-1783) 

in Frankreich (De'p. de l'lndre). Dariiber wurde in Clairlieu 1995, p. 86-100 berichtet. 

In diesem Beitrag befafit er sich mit dem Kloster in Condren (1280-1486) in Picardie 

(N.-W. Frankreich), das spater nach Chauny (1486-1791) verlegt wurde. 

In Condren sind praktisch alle Spuren des ehemaligen Klosters verschwunden. Es 

gelang dem Verfasser jedoch "Le Clos Sainte-Croix" zu lokalisieren. 

Auch in Chauny ist vom Klostergebaiide nichts mehr iibrig geblieben. Aber dariiber 

ist in den Archiven mehr Dokumentationsmaterial vorhanden. Wahrend der 

Franzozischen Revolution wurde das Kloster beschlagnahmt, verkauft und spater abgerissen. 

Anhand der Archivalien hat Herr Bochin Namenslisten von Kreuzherren zusammengestellt, 

die in Condren, bzw. Chauny in Laufe der Jahrhunderte gelebt haben. 

Diese Arbeit ist ein erster Ansatz zu weiteren Nachforschungen. 

G. Reijners.

SUMMARY 


This year the Crosiers celebrate the 750th jubilee of the papal approval of the First 

Statutes (1248). 

From the beginning, foundations were started in France, Belgium, Germany, 

England and the Netherlands. 

The author lives in Buzancais, where the last Crosier church in present-day France 

can be found. Mr. Bochin is the president of a foundation to restore and protect this 

church. In 1985 the Historical Circle of Buzancais managed to buy this church so that 

the renovating could get started. 

The enthousiastic Mr. Bochin has taken a keen interest in the history of the 

Crosiers... especially the French monasteries have fascinated him... From archives and 

historical documents he assumes that there might have been some 17 French founda 

tions ... 

He personally went to visit all these sites, where he tried to contact the archivist and 

local authorities. 

This article deals with 2 foundations in Northern France, in Picardy, Condren from 

1280... a foundation which moved to Chauny in i486, where it persisted until the 

French Revolution ... 1789. 

With this text and the accompanying illustrations he has succeeded in locating and 

describing «Le Clos Sainte-Croix» in present-day Condren. Locally, nearly all traces have 

disappeared. 

As to Chauny, he managed to acquire more documentation. Of the buildings not 

hing has remained there, either. Everything was confiscated by the French Revolution; 

in 1793 it was sold - in 3 parts - to new owners and demolished. 

Through his extensive research work he was able to draw up lists of the Crosiers who 

had lived in Condren and Chauny for centuries. A lot more research will be needed to 

gather more details about the history of these monasteries... This article aims at giving 

the initial impetus for such further research work. 

M.Broens.

ENIGE OPMERKINGEN OVER DE LITURGIE 

BIJ DE KRUISBROEDERS 

Bij het schrijven van dit artikel stond mij als doel voor ogen: op 

enige aspecten van de Liturgie bij de Kruisbroeders in de vijftiende 

en zestiende eeuw de aandacht te vestigen, die mijns inziens 

verhelderend kunnen werken bij het bepalen van hun identiteit. 

Bovendien is het zevenhonderdvijftig jaar geleden, dat Paus 

Innocentius IV. de orde van het Heilig Kruis officieel goedkeurde. 

Ook kregen de Kruisbroeders in datzelfde jaar de goedkeuring 

van hun constituties, die zij voor het grootste deel aan die van de 

Dominicanen ontleenden. De constituties der Dominicanen hebben 

vele ordes tot model gediend1. 

Niet alleen voor hun constituties maar ook voor hun Liturgie 

zijn de Kruisbroeders bij de Dominicanen te rade gegaan. 

In het jaar 1247 hadden de Kruisbroeders bij Innocentius IV. 

een verzoek ingediend om de constituties en de Liturgie van de 

Dominicanen te mogen overnemen. Deze aanvrage bezitten we 

niet meer. Maar in de brief van Innocentius IV aan de deken en 

het kapittel van Luik, gedateerd 21 Mei 12472, en in zijn latere 

brief aan de elect-bisschop van Luik Hendrik van Gelder van 23 

Oktober 12483 is de inhoud van de aanvrage van de Kruisbroeders 

weergegeven. Wei is er in de weergave van de inhoud een klein verschil: 

in de brief aan de deken en het kapittel van Luik is sprake 

van de overname van "het goddelijk Officie en de constituties" van 

de Dominicanen, in de brief aan de elect bisschop van Luik is een 

1 Vgl. A.H.Thomas, De oudste constituties van de Dominicanen, Leuven 1965 

(Bibliotheque de la Revue d'Histoire Ecdesiastique, fasc. 42), p. XIII. 

2 Tekst bij H. van Rooijen, De oorsprong van de orde der Kruisbroeders of 

Kruisheren. De geschiedbronnen, Clairlieu 1961, p. 199, overgenomen uit het Vaticaans 

archief Reg. Innoc. IV, an. IV, nr. 710, fol. 392V. 

3 A.w., p. 205. De tekst is overgenomen uit Hs. 25 D 11, lv+2r, berustend in het groot 

seminarie te Luik.

100 OPMERKINGEN OVER DE LITURGIE BIJ DE KRUISBROEDERS 

beperking toegevoegd: "sommige regelingen" (quaedam institu- 

tiones) van de Dominicanen. 

Wei staat in beide documenten uitdrukkelijk vermeld dat de 

Kruisbroeders een andere ordeskledij wensten te dragen als de 

Dominicanen en dat ze in tegenstelling met hen goederen voor de 

gemeenschap wilden aannemen, als gelovigen hun schenkingen 

wilden doen. 

Hendrik van Gelder voerde de opdracht van paus Innocentius 

IV. uit en stelde een nader onderzoek bij de Kruisbroeders in. Hij 

had van de paus de volmacht gekregen om naar bevind van zaken 

te handelen. Op 31 December 1248 gaf hij zijn goedkeuring4. Uit 

het opgemaakte document blijkt dat er nog geen volledig uitgeschreven 

tekst van de constituties van de Kruisbroeders voorhanden 

was5. De goedkeuring gaat uit van de tekst van de 

Dominicanen. Wei worden in het document de titels van de 

hoofdstukken van de eerste en tweede distinctie (der constituties) 

vermeld, zoals de Kruisbroeders die wilden overnemen. 

Bij vergelijking met de titels van de hoofdstukken, die we kennen 

uit de uitgave van de oudste constituties der Kruisbroeders 

door A. van de Pasch 6, blijkt dat in de oorkonde van 31 Decem 

ber 1248 de titels van twee hoofdstukken der tweede distinctie 

ontbreken, namelijk die over de keuze van de Prior Generaal en 

die over de cellen 7. Deze hoofdstukken zijn klaarblijkelijk een 

latere toevoeging. 

Vooral in de eerste distinctie sluit de tekst der constituties nauw 

aan bij die van de Dominicanen in de redactie van Raymundus 

van Pennafort van 12418. In de tweede distinctie zijn een aantal 

hoofdstukken, die betrekking hebben op generale en provinciate 

kapittelbijeenkomsten en over keuzes die daar plaatsvinden, niet 

4 Vgl. H. van Rooijen, Oorsprong... p. 205-207. Van Rooijen heeft de tekst van dit 

document ontleend aan het afschrift in Hs. 25 D 11, fol. 2r-3r. 

5 A.w. p. 206 "... visisque constitutionibus fratrum praedicatorum, per quas specialiter 

affectatis regulari... ad usum vestrum, prout promisistis, in eodem libro compilantur, 

qui liber institutionum seu statutorum nuncupatur..." 

6 De tekst van de constituties van de Kruisheren van 1248, Brussel 1952. 

7 Vgl. H. van Rooijen, Oorsprong..., p. 88-89. 

8 Vgl. R. Creytens, Les constitutions des Freres Precheurs dans la redaction de saint 

Raymond de Pennafort (1241), in Archivum Fratrum Praedicatorum, deel XVIII, 1948, 

p. 5-48.

OPMERKINGEN OVER DE LITURGIE BIJ DE KRUISBROEDERS 101 

opgenomen. Ook het hoofdstuk "De praedicatoribus" is weggelaten 

evenals het hoofdstuk "De studentibus", waarvan we sommige 

bepalingen terugvinden in het later ingevoegde hoofdstuk "De 

cellis". 

Ons interesseren vooral de verschilpunten in de tekst der constituties 

bij Dominicanen en Kruisbroeders. 

Het eerste wat opvalt, is de scherp geformuleerde doelstelling in 

het voorwoord van de constituties (Quoniam ex praecepto 

Regulae...) bij de Dominicanen. Daar luidt de tekst: "De overste 

(praelatus) heeft in zijn convent de volmacht de broeders dispensatie 

te verlenen, als hij in bepaalde gevallen meent dat dit goed is, 

vooral in die zaken, die een belemmering vormen voor de studie, 

de prediking of het zieleheil. Want onze Orde is van het begin af 

aan vooral gesticht voor de prediking en het zieleheil, en onze stu 

die moet vooral tot doel hebben, dat wij van nut kunnen zijn voor 

de zielen van de naasten"9. 

Deze duidelijke doelstelling hebben de Kruisbroeders niet overgenomen. 

Waarom niet, dat wordt nergens gezegd. Wei zijn er ons 

inziens aanduidingen, die in een bepaalde richting wijzen. 

Een van de belangrijkste vinden we in een passus uit het eerste 

hoofdstuk van de eerste distinctie, dat handelt over de dienst 

(Liturgie) in de Kerk (De officio ecclesiae). Deze passus luidt alsvolgt: 

bij de Kruisbroeders: "Alle getijden moeten in de kerk langzaam 

(tractim) en met godsvrucht gebeden worden, zodat in het 

midden van het vers het rhythme en een rust in acht genomen 

worden, door de lettergrepen voor de rust en aan het einde van het 

vers wat langer aan te houden'l0. 

Hoewel ook deze tekst gedeeltelijk aan die van de Dominicanen 

ontleend is, is toch het verschil opmerkelijk. In de constituties van 

de Dominicanen lezen we: "Alle getijden moeten kort en bondig 

9 Latijnse tekst, ontleend aan van de Pasch, a.w. p. 43, voetnoot 7: "Ad hoc tamen 

in conventu suo praelatus dispensandi cum fratribus habeat potestatem, cum sibi aliquando 

videbitur expedire in iis praecipue, quae studium vel praedicationem vel animarum 

fructum videbuntur impeaire, cum ordo noster speciafiter ob praedicationem et 

animarum salutem ab initio noscatur institutus fuisse, et studium nostrum ad hoc 

debeat principaliter intendere, ut proximorum animabus possimus utiles esse." 

10 Latijnse tekst, ontleend aan van de Pasch, a.w., p.46: "Horae omnes in ecclesia 

tractim et cum devotione dicantur, ita quod in medio versus metrum cum pausa servetur, 

protrahendo vocem in pausa et in fine versus."


zo gebeden worden, dat de godsvrucht van de broeders niet verloren 

gaat, van de andere kant de studie er geenszins onder lijdt. We 

bepalen dat dit z6 moet geschieden, dat in het midden van het vers 

het rhythme en een rust in acht genomen worden, zonder echter 

de lettergreep te verlengen v66r de rust of aan het einde van het 

vers, maar zoals gezegd moet het vers een kort en bondig einde 

hebben"11. 

Dit duidelijk verschil in de wijze van "koreren" samen met het 

niet overnemen van de doelstelling van de Dominicanen, maakt in 

elk geval duidelijk dat de Kruisbroeders meer tijd aan hun koorgebed 

wilden besteden. Hun koorgebed moest rust uitstralen. In 

elk geval wijst dit in een meer comtemplatieve richting. In die 

richting wijst ook het feit dat het hoofdstuk "De predicatoribus" 

niet overgenomen is. 

Aan het einde van het eerste hoofdstuk "De officiis ecclesiae" 

hebben de Kruisbroeders een eigen bepaling toegevoegd : 

"Eveneens willen wij dat al onze kerken aan het Heilig Kruis toe- 

gewijd worden"12. 

Na het hervormingskapittel van 1410 werd deze bepaling op 

het generaal kapittel van 1417 onder verwijzing naar de oudste 

constituties nogmaals benadrukt13. Op de betekenis van deze toewijding 

heeft A. Ramaekers in een artikel over "De Kruisheren- 

orde als ordo canonicus"14 gewezen. Deze bepaling is niet alleen 

belangrijk om de inhoud: de toewijding van alle kerken aan het 

H. Kruis, maar ook vanwege de plaats in de constituties waar deze 

11 De Latijnse tekst, ontleend aan van de Pasch, a.w. p. 46, voetnoot 2, luidt: "Horae 

omnes in ecclesia breviter et succincte talker dicantur, ne fratres devotionem amittant, 

et eorum studium minime impediatur. Quod ita dicimus esse faciendum, ut in medio 

versus metrum cum pausa servetur, non protrahendo vocem in pausa vel in fine versus, 

sed sicut dictum est breviter et succincte terminetur." 

12 Latijnse tekst bij A. van de Pasch, a.w. p. 47: "Item omnes ecclesias nostras in 

honore sanctae Crucis volumus consecrari." 

13 A. van de Pasch, Definities der generate kapittels van de Orde van het H. Kruis 

1410-1786, Brussel 1969, p. 35. 

Deze definities zijn de voornaamste bron voor de volgende opmerkingen in dit arti 

kel. We verwijzen ernaar met "Definities", jaar van het generaal kapittel en bladzijde van 

deze uitgave. 

14 In de bundel: "Rond inhoud en beleving van de spiritualiteit der Orde van het H. 

Kruis", Diest 1955, p. 47-94, vooral p. 77.


bepaling vermeld wordt, namelijk in het hoofdstuk "De officiis 

ecclesiae". Door deze toewijding werd namelijk heel de Liturgie, 

die door de Kruisbroeders in hun kerken gevierd werd, een hulde 

aan het Kruis en de Gekruisigde. 

Op nog een ander punt zou ik in dit verband de aandacht willen 

vestigen: op het belang van de kloosterkerk voor de Liturgie 

van de Kruisbroeders. Hun Liturgie was geen min of meer private 

aangelegenheid, die in een huiskapel of gebedsruimte plaatsvond, 

maar ze was een openlijke hulde aan God in hun openbare kloos 

terkerk, toegankelijk voor anderen. Zij zongen God lof, maar het 

was tevens hun dienst (officium) voor de mensen. Dit gold voor 

hun koorgebed, dit gold ook voor hun Conventsmis. Hoe belangrijk 

hun kloosterkerk voor de Kruisbroeders was, wil ik aan de 

hand van een paar concrete voorbeelden verduidelijken. 

Toen de Kruisbroeders hun eerste stichting in Duitsland bij 

Wuppertal (1298) begonnen, zijn ze aanvankelijk bij de bestaande 

kerk op "Steinhaus" gaan wonen. Omdat het daar echter niet 

Kreuzherrenkirche "St. Maria Magdalena" 

Spatgotisch mit Barock-Rokoko-Ausstattung 

Wuppertal-Beyenburg


rustig genoeg was, hebben ze in het begin van de I4e eeuw op de 

"Beyenberg" een nieuw klooster met een ruime kerk voor hun 

Liturgie gebouwd. Deze kerk, die later vergroot werd, is tot aan de 

saecularisatie (1804) kloosterkerk gebleven. Eerst sindsdien werd 

de kloosterkerk met haar prachtig koorgestoelte als parochiekerk 

gebruikt15. 

Ook het klooster van Briiggen (bij Venlo), gesticht in 1484, 

beschikte over een grote kloosterkerk met een fraai koorgestoelte. 

Ook hier werd eerst na de saecularisatie (1802) de kloosterkerk 

parochiekerk16. 

Het klooster en de kerk van de Kruisbroeders in Falkenhagen, 

gesticht in 1443, brandde in 1479 af. Al in 1483 was het koorgedeelte 

van de kerk in zoverre hersteld, dat het na inwijding voor de 

koordienst in gebruik genomen kon worden. Het herstel van de 

gehele kerk was pas voltooid in 149717. 

Interessant is ook de bouwgeschiedenis van het klooster 

Bentlage (bij Rheine). De stichting gaat terug op het jaar 1437. In 

dat jaar hebben de Kruisbroeders zich gevestigd bij een bestaande 

kapel ter ere van de H. Gertrudis van Nivelles. Hun eerste noodbehuizing 

was armoedig. Bovendien was de beginperiode moeilijk, 

o.a. door grote financiele moeilijkheden18. 

Deze moeilijkheden zijn uitvoerig beschreven in het "Chroni- 

con Bentlacense"19, dat ons bewaard gebleven is. Eerst onder prior 

Everhardus van Orsoy (1457-1483), de latere prior-generaal der 

Orde, kon met de bouw van het klooster begonnen worden. De 

Kruisbroeders zelf bouwden eerst de kapittelzaal en de sacristie. 

Daarna begonnen ze aan de bouw van de laat-gotische klooster 

kerk met koor, negen altaren en een doxaal met twaalf apostelbeelden 

von Heinrich Brabender, waarvan er nog enkele bewaard 

15 Vgl. D. Wasserfuhr, Kreuzherrenkloster Steinhaus zu Beyenburg 1298-1998, in 

Clairlieu 1997, p. 79-81. 

16 Vgl. R. Haafi, Die Kreuzherren in den Rheinlanden, Bonn 1932, p. 182. 

17 Vgl. H.-U. Weifi, Die Kreuzherren in Westfalen, Clairlieu 1962-1963, p. 99. 

18 Vgl. H.-U. Weifi, a.w., p. 121-131. 

19 Door H. Biild, stadsarcnivaris van Rheine in het Duits vertaald en uitgegeven in: 

Rheine a.d. Ems. Chroniken und Augenzeugenberichte 1430-1950, Rheine 1977, 

p. 15-56, vooral p. 46-49.

OPMERKJNGEN OVER DE UTURGIE BIJ DE KRUISBROEDERS 105 

zijn. De bouw van de kerk werd in 1484 voltooid20. De bouw van 

een kerk voor de Liturgie was hun eerste zorg. Hun eigen behuizing 

kwam pas op de tweede plaats. Klooster en kerk van 

Bentlage21 stonden model voor de kloosterbouw van ter Apel, 

waar de kloosterkerk nog bewaard is. 

Als verdere getuigen van hun zorg voor een waardige Liturgie 

kunnen we nog verwijzen naar de kloosterkerk van St. Agatha bij 

Cuyk met zijn prachtig neogotisch koorgestoelte, dat bij een 

brand in 1944 verloren gegaan is, alsook naar het fraaie barokke 

interieur van de kloosterkerk van Kolen-Kerniel (Belgie). 

Ze zijn alle stille getuigen van de waarde, die de Kruisbroeders 

aan de viering van hun Liturgie gehecht hebben. 

HET KOORGESTOELTE. 

Koorgestoelte in Kruisherenkerk te St.-Agatha geplaatst onder 

Mgr. van de Wijmelenberg en verbrand in 1944. 

20 Vgl. H.-U. Wcifi, a.w., p. 140. 

21 Vgl. B. Seifen, Die Baugeschichte des spatgotischen KreuzherrenkJosters Bentlage, 

Greven 1994.


Vestigen we nu onze aandacht op de Liturgie zelf en de eigen 

accenten, die de Kruisbroeders gelegd hebben. Beginnen we met 

de Kruiscultus. 

Die eigen accenten worden voor ons eerst grijpbaar sinds de 

Ordeshervorming van 1410, omdat eerst van dat jaar af de beslui- 

ten van de generale kapittels bewaard gebleven zijn. 

Al in het hervormingskapittel van 1410 werd het Kruisofficie 

op de vrijdagen voorgeschreven en tot in bijzonderheden gere- 

geld22. 

In 1411 werd bepaald dat het feest Kruisverheffing met een oc- 

taaf moest gevierd worden 23. 

In 1485 volgde de bepaling dat op beide Kruisfeesten, Kruisvinding 

en Kruisverheffing, een processie, waarschijnlijk in de 

kruisgang van het klooster, gehouden moest worden24. Daardoor 

kreeg de viering van deze beide feestdagen — ze hadden al de 

hoogste rang: totum duplex — een nog grotere luister. Op zondag 

"Cantate" (vierde zondag na Pasen) begon het jaarlijkse kapittel, 

dat gewoonlijk drie dagen duurde. Als Kruisvinding onmiddellijk 

v66r of na het kapittel viel, werd het kapittel zo verschoven, dat 

Kruisvinding in de kapitteldagen viel, zodat de kapittelvaders het 

feest gezamenlijk konden vieren 25. 

Op de weekdagen waarop geen feest viel, konden er in de 

Laudes en de Vespers drie "memoriae" (commemoraties) aan het 

officie toegevoegd worden, en wel: ter ere van het H. Kruis, ter 

ere van de Maagd Maria en ter ere van de H. Augustinus 26. Die 

van het H. Kruis kwam op de eerste plaats. 

Deze memoria ter ere van de Moeder Gods brengt ons op de 

Mariaverering bij de Kruisbroeders 27. In iedere Orde heeft Maria 

een eigen plaats, in het persoonlijke en gemeenschappelijke religieuze 

leven. Bij de Kruisbroeders vond dit gemeenschappelijke een 

bijzondere uitdrukking in de Liturgie. 

22 Definities 1410, p. 27. 

Vgl. G. Reijners, Het Kruisofficie in de loop der eeuwen, Clairlieu 1996, p. 107-148. 

23 Definities 1411, p. 28; vgl. Definities 1456, p. 103. 

24 Definities 1485, p. 168; vgl. Definities 1505, p. 235. 

25 Vgl. Definities 1487, p. 174 en Definities 1553, p. 354. 


27 Vgl. Marienlexikon, St. Ottilien 1988w. s.v. Kreuzherren (G. Reijners).


Van het begin af aan werd Maria uitdrukkelijk in de professieformule 

genoemd evenals bij de Dominicanen 28. 

In 1424 bepaalde het generaal kapittel dat het Maria-officie in 

het koor gebeden moest worden, en wel voor de andere getijden 

en na de Completen 29. In 1606 voegde het kapittel er aan toe, dat 

men het ook privaat moest bidden met de motivering: "Wij willen 

in niets tekort doen aan de dienst ter ere van Maria, onze bijzondere 

patrones 30. 

Al in 1496 blijkt het feest "Conceptio B.M.V." op 8 December 

in de liturgische kalender te zijn opgenomen 31. 

In 1505 werd bepaald dat het feest "Compassio Mariae" op vrijdag 

na Beloken Pasen in de Orde als totum duplex gevierd moest 

worden 32. 

In 1588 vinden we in de Definities de bepaling dat de 

Kruisbroeders op de zaterdagen na de conventsmis geknield v66r 

het hoogaltaar de antiphoon "Haec est praeclarum vas" met vers 

en oratie moesten zingen voor de noden van de Kerk en de Orde33. 

In de uitgave van de constituties van 1660 blijkt dit gebruik te zijn 

uitgebreid tot alle dagen van de week 34. 

Het generaal kapittel van 1627 — het was tijdens de dertigjarige 

en tachtigjarige oorlog — bepaalde dat de litantie van Maria 

dagelijks in aansluiting aan de Completen gebeden moest worden 

voor de noden van de Kerk en de Orde 35. 

Ook Augustinus, de regelvader van alle reguliere kanunniken 

stond bij de Kruisbroeders hoog in ere, zoals o.a. blijkt uit de vele 

werken van Augustinus, die in hun kloosterbibliotheken zijn afgeschreven. 

Daarentegen blijft het bevreemdend dat Theodorus van 

28 Vgl. A. van de Pasch, Tekst constituties 1248, p. 67. 


30 Definities 1606, p. 429: "Nihil enim B. Mariae specialis patronae nostrae servitio 

detractum volumus." 

31 Definities 1496, p. 203. 

32 Definities 1505, pp. 234/5. 

33 Definities 1588, p. 416. 

34 Vgl. de uitgave van de constituties van 1660 in C.R. Hermans, Annales canonicorum 

regularium sancti Augustini, Ordinis sanctae Crucis, s Hertogenbosch 1858, Band 

3, p. 264, sub 7. 

35 Definities 1627, p. 448.


Celles in de Definities nergens genoemd wordt. De eerste vermelding 

van hem vinden wij in het werk van Russelius in 163536. 

Augustinus' feestdag (28 Augustus) werd in de Orde, zover wij 

weten, van het begin af aan als totum duplex gevierd. 

Op het kapittel van 1421 werd bepaald dat ook zijn "translatio" 

op 11 Oktober als duplex gevierd moest worden37 en in 1620 werd 

het feest van zijn bekering (conversio) in de Orde ingevoerd38. 

Naast de Regelvader Augustinus werden ook die heiligen bij- 

zonder vereerd, die door de traditie in verbinding met het Kruis 

van Christus gebracht werden. Als eerste is de heilige Helena, de 

moeder van keizer Constantijn, te noemen, van wie het historisch 

zeker is dat zij omstreeks 325 in Jerusalem geweest is. 

In Jerusalem zou keizerin Helena het kruis van Christus opge- 

graven hebben. Deze zeer oude overlevering, die al uit het einde 

van de vierde eeuw stamt39, was in de late Middeleeuwen alge- 

meen verbreid, onder andere door de "Legenda aurea" van Jacobus 

de Voragine40. Met behulp van Quiriacus, later bisschop van 

Jerusalem, zou Helena het kruis van Christus gevonden hebben. 

Quiriacus kreeg van Helena de opdracht met twaalf gezellen de 

kostbare reliek van het H. Kruis in Jerusalem te bewaken en te ver- 

eren. 

Dat de Middeleeuwse Kruisbroeders in deze groep de oorsprong 

van hun Orde zagen, blijkt duidelijk uit de oudste oorsprongsverhalen 

van de Orde uit de veertiende en vijftiende 

eeuw41. 

Zo is het begrijpelijk dat de Kruisbroeders Helena (Crucis 

inventrix) als de voornaamste patrones van hun Orde vereerden. 

36 Chronicon Cruciferorum, Keulen 1635; fotomechanische herdruk Diest 1964, 

p. 32-48. 


38 Definities 1620, p. 439. In de definitie wordt 9 Mei aangegeven. In J. Hentges, 

The Crosier Calendar. Its content and development, Clairlieu 52, 1994, p. 3-226, staat 

op p. 184 5 Mei, in het brevier van 1727 15 Mei. 

39Vgl. J.W. Drijvers, Helena Augusta, the mother of Constantine the Great and the 

legend of the finding of the True Cross, Leiden 1992. 

40 Duitse vertaling van R. Benz, Heidelberg 198410, p. 349-358. 

41 Het gedicht "Ad colendum mente pura", H. v. Rooijen, Oorsprong, p. 215-218 en 

het tractaat "In honore summi Regis", a.w., p. 218-223.


In de Definities van 1417 werd haar feest op 18 Augustus in rang 

tot totum duplex verhoogd42. 

Ook Quiriacus, de legendarische stichter van de Orde te 

Jerusalem, werd in deze verering betrokken. In de Definities van 

1483 vinden wij zijn feest op 4 Mei, daags na Kruisvinding, met 

de rang van duplex vermeld43. 

In 1489 werd zijn naam in de Allerheiligenlitanie opgenomen44. 

In 1590 verhoogde het kapittel de rang van zijn feest tot totum 

duplex, omdat hij een der patronen van de Orde was : "ob hono- 

rem Ordinis, cuius patronus est"45. Op het generaal kapittel van 

1600 werden vier heiligen als bijzondere patronen van de Orde 

vermeld: Augustinus, Quiriacus, Helena en Odilia46. 

Ook andere heiligen van wie de liefde tot het Kruis en de 

Gekruisigde door de traditie bekend was, werden door de 

Kruisbroeders vereerd. 

Zo Maria Magdalena, die met Maria, de moeder van Jezus, en 

Johannes bij het Kruis stond (Joh 19,25), aan wie Jezus na zijn 

verrijzenis verscheen en opdroeg, het goede nieuws van zijn verrijzenis 

aan de apostelen te melden (Joh 20, 11-18). Het generaal 

kapittel van 1507 verhoogde de rang van haar feest tot totum 

duplex47. 

Ook het feest van de apostel Andreas (30 November), wiens 

Kruisliefde ons uit de Acta Andreae bekend is48 en die zelf ook 

gekruisigd is, werd vanaf 1494 als totum duplex in de Orde 

gevierd49. 

Tot de heiligen, die bij de Kruisbroeders een bijzondere verering 

genoten, behoort ook de heilige Odilia. Haar verering begint eerst 


43 Definities 1483, p. 161. 

44 Definities 1489, p. 181. 

45 Definities 1590, p. 420. 

46 Definities 1600, p. 425. 

47 Definities 1507, p. 240. 

48 Vgl. M. Bonnet, Acta Apostolorum Apocrypha II, 1, Leipzig 1898; Passio Andreae 

c. 10, p. 24-25. Russelius blijkt deze passio Andreae te kennen en citeert daaruit een 

gedeelte in zijn "Chronicon", p. 7-8. 



in 1287 na het overbrengen van haar relieken van Keulen naar 

Huy, waar deze een ereplaats kregen in de kerk van het hoofdklooster. 

In de Definities van 1419 wordt het feest "translatio 

Odiliae" als duplex vermeld50. J. Hentges vermoedt dat de rang 

van het feest in 1419 simplex was in plaats van duplex, omdat het 

feest in de Definities van 1470 nogmaals als duplex vermeld 

wordt51. Hij wordt in zijn mening gesteund door het handschrift 

van de Definities uit Detmold (Dtm), dat de rang van het feest in 

1419 als simplex aangeeft:52. 

Wei wordt in 1423 bevestigd dat het feest van de "Elfduizend 

Maagden" op 21 Oktober als to turn duplex gevierd moet worden, 

zoals allang gebruikelijk is : "sicut dudum servatum est"53. 

In 1532 wordt ook de rang van het Odiliafeest tot totum duplex 

verhoogd. De visitatoren krijgen de opdracht de eigen Odiliasequentie 

mee te nemen naar de verschillende kloosters 54. 

In 1600 wordt Odilia, zoals we gezien hebben, als een van de 

voornaamste patronen van de Orde beschouwd. Geleidelijk aan 

heeft: ze Helena van haar voorrangspositie verdrongen. 

In 1464 is in de Definities voor de eerste maal sprake van zogenaamde 

priorale feesten, waarop de prior in het koor voorging en 

de conventsmis celebreerde55. Dat was het geval op alle totum 

duplex feesten. De subprioren waren celebrant op alle duplex feesten 

die algemeen gevierd werden, de hebdomadarius op alle andere 

dagen. De oudste Kruisbroeders moesten de lezingen in de 

Metten nemen: "propter solemnitatem festorum". Ook de priora 

le en subpriorale "waardering" van deze feesten vindt zijn verklaring 

in de grotere luister, waarmee de Kruisbroeders deze feesten 

wilden vieren. 

In 1648 trad een wijziging in, vermoedelijk vanwege het steeds 

grotere aantal totum duplex en duplex feesten. De "pater reverendus" 

in Huy zal voorgaan op alle feesten van de Orde die een 


51 Vgl. Definities 1470, p. 136. 

52 Vgl. J. Hentees, a.w., p. 169. 

53 Definities 1423, p.45. 

54 Definities 1532, p. 301. 



plechtig octaaf hebben, alsook tijdens het triduum sacrum, de overige 

prioren op de genoemde dagen, bovendien op alle totum 

duplex dagen die ook buiten de Orde als zodanig gevierd worden. 

Op alle andere totum duplex feesten zal de subprior voorgaan in 

de Liturgie, op de duplex feesten de hebdomadarius56. 

Deze bepaling werd in de uitgave van de constituties van 1660 

overgenomen met de aanvulling, dat op de priorale feesten de 

"seniores fratres" de lezingen in de Metten zouden overnemen en 

zouden assisteren in de Conventsmis57. 

In de Definities van 1727 werd een lijst van alle priorale en sub- 

priorale feesten opgenomen58. 

Wat ons bij het aandachtig doorlezen van de Definities der 

Generale Kapittels telkens weer opvalt, is de grote zorg van de 

kapittelvaders voor een waardige viering van de Liturgie. 

Regelingen die de Liturgie in hun kloosterkerk betreffen, vormen 

inderdaad het hoofdbestanddeel van alle bepalingen in de periode 

1410-1786. Daaruit kunnen we concluderen: de verzorging van 

de Liturgie was de eerste en voornaamste taak van de Kruis- 

broeders. 

De Liturgie bepaalde ook het rhythme van de dag; zij bood de 

Kruisbroeders het voedsel voor hun geestelijk leven. 

Ook het zogenaamde officium capituli59, de gebeden voor en na 

tafel en de collatio v66r de Completen kunnen als "para-liturgi- 

sche" plechtigheden beschouwd worden. 

Ook is duidelijk uit de Definities, dat de leiding van de Orde 

alles er aan gelegen was, dat de eenheid in de Liturgie bewaard 

bleef60. De visitatoren hadden de opdracht bij hun bezoeken aan 

de kloosters daarop toe te zien. 

56 Definities 1648, p. 470. 

57 Vgl. Annales III, p. 264, sub 9. 

58 Definities 1727, p. 525. 

59 Vgl. E. Overgaauw, Het officium capituli en de kapittelboeken van de Kruisheren, 

Clairlieu 1987, p. 53-87. Op p. 67-87 wordt een lijst van nog bewaarde kapittelboeken 

met inhoudsopgave gegeven. 

60 Vgl. o.a. Definities 1450, p. 92; 1457, p. 105-106; 1464, p. 122; 1469, p. 133- 

134; 1502, p. 224; 1627, p. 447.


Een laatste opmerking van meer algemene aard: de Kruisbroeders 

zijn zich ook in hun Liturgie altijd van hun verbondenheid 

met de Dominicanen bewust gebleven61. 

In 1469 lezen we in de Definities de bepaling dat ieder convent 

het psalterium, het hymnarium en de litanieen in overeenstemming 

moet brengen wat betreft tekst en muziek met het exemplaar 

dat afgeschreven is van het oorspronkelijke handschrift van de 

Dominicanen in Parijs, en dat dit exemplaar aan ieder klooster 

moet worden doorgegeven. Dit beroemde handschrift in het 

Dominicanenklooster St. Jacques in Parijs werd in de jaren 1254- 

1257 geschreven op last van de Generaal der Dominicanen 

Humbert van Romans om de eenheid in de Liturgie te verzekeren. 

Het gold als "prototypus liturgiae Dominicanae". Sinds de Franse 

Revolutie bevindt het zich in het archief van het Generalaat der 

Domicanen in Rome63. Het bevat de tekst van veertien liturgische 

boeken. 

In 1495 wordt in de Definities vermeld, dat de Kruisbroeders 

de Liturgie van het feest Transfiguratio op 6 Augustus (totum 

duplex) van de Dominicanen moeten overnemen64. 

In 1583 wordt bepaald dat het brevier van de Orde herzien 

moet worden naar de gewijzigde en door de Paus goedgekeurde 

uitgave van het brevier van de Dominicanen, want met deze Orde 

hebben wij altijd en ook nu nog een grote overeenstemming in de 

Liturgie gehad: "cui ordini semper fuimus et sumus conformes in 

divinis"65. 

In 1620 wordt nogmaals op eenheid in de Liturgie aangedrongen 

en daarbij verwezen naar het brevier en het missaal van de 

Dominicanen, die in de zin van het Romeinse brevier en missaal 

verbeterd zijn66. 

61 Vgl. J. Hentges, a.w., vooral hoofdstuk 2.1-2.3, The Liturgy of the Crosiers, p. 31- 

62 Definities 1469, p. 133. 

63 Vgl. E. Overgaauw, a.w., p. 55. 

64 Definities 1495, p. 199. 

65 Definities 1583, p. 399. 



Zo zien we dat de Kruisbroeders zich hun verwantschap met de 

Dominicanen in de Liturgie bewust waren, een verwantschap, die 

teruggaat tot het jaar 1248. 

SAMENVATTING 

Dr. Gerard Q. REIJNERS o.s.c. 

In dit artikel wijst de schrijver allereerst op de verschilpunten in de constituties van 

de Kruisbroeders met die van de Dominicanen, die de Kruisbroeders in 1248 grotendeels 

overgenomen hebben. Ook hun Liturgie gaat terug op die van de Dominicanen, 

maar daar profileerde zich het eigen karakter steeds sterker, hoewel de Kruisbroeders in 

de 15e en I6e eeuw zich hun verbondenheid met de Dominicanen bewust bleven. 

SUMMARY 

In this article the author first and foremost draws attention to the differences between 

the constitutions of the Crosiers and the Dominicans, which the Crosiers largely adop 

ted in 1248. Also their liturgy reached back to the Dominicans, though the distinctive 

features were more and more stressed. However, in the 15th and the 16 centuries, the 

Crosiers were well aware of this feeling of solidarity with the Dominicans. 

RfiSUMfi 

Dans cet article, Pauteur s'attache specialement aux differences des constitutions des 

Freres de la croix d'avec celles des dominicains que les croisiers avaient reprises en grande 

partie en 1248. La liturgie aussi retourne a celle des dominicains quoique se profile 

toujours plus nettement le caractere propre alors que les croisiers des 15e et 16e siecles 

srestaient conscients de leurs attaches aux dominicains. 


In diesem Beitrag betont der Verfasser die eigenen Akzente, die die Kreuzbruder setzten, 

als sie im Jahr 1248 von den Dominikanern deren Konstitutionen iibernahmen. 

Auch die Liturgie der Kreuzbruder geht zuriick auf die der Dominikaner, obwohl der 

eigene Charakter sich im. 15. und 16. Jh. immer starker abzeichnete. Dennoch blieben 

die Kreuzbruder sich ihrer Verbundenheit mit den Dominikanern in ihrer Liturgie 

bewulst.

KRUISHEER DR. HENRICUS VAN LIESHOUT 

(1889- 1948) 

Vijftig jaar geleden, op 14 September 1948, overleed Henricus 

van Lieshout in de abdij van Kolen/Kerniel na een langdurige en 

pijnlijke ziekte. 

Henricus Petrus Paulus van Lieshout werd geboren in Uden op 

29 juni 1889, als zoon van landbouwer Cornelis van Lieshout 

(19.11.1836- 16.03.1902) en Gertruda van Goos (11.10.1855 - 

I

116 KRUISHEER DR. HENRICUS VAN LIESHOUT (1889-1948) 

31.03.1918). Hij had een broer, Antonius Maria (geboren op 31 

mei 1892) en Hep lagere school in Uden van 1895 tot 1901. Van 

1903 tot 1909 studeerde hij aan het priestercollege van de kruisheren 

in Uden. De laatste jaren was hij er lid van de door Herman 

Linnebankin 1905 opgerichte Academie Albrecht Rodenbach. Van 

Linnebank ging toen op het college in Uden een grote vormende 

invloed uit] die ook van Lieshout ondervonden heeft, zoals bleek 

in de levensschets die hij later van Linnebank publiceerde. Daarin 

schreef hij: " Veel zijn we aan Linnebank verschuldigd, en daarom 

kunnen we den hemel slechts danken dat hij juist dezen priester ah 

leraar in dien tijd op onzen levensweg heeft gevoerd. Hij heeft ons leeren 

besejfen, reeds op jeugdigen leeftijd, de waarde en den adel, gelegen 

in een intellectueel leven. Hij deed ons inzien, reeds jong, dat wij 

ah toekomstige geestelijken V werk van den geest op de eerste plaats 

hadden te stellen, dat ct geestelijk dienstwerk en daarmee ook de studie 

onze voornaamste bezigheid moest worden en dat heel de rest, ah 

minder belangrijk en van veel geringer waarde, steeds op den achtergrond 

blijven moest. ** 

Van Lieshout was een neef van kruisheer Martinus van Dijk3, 

die hem uitvoerig feliciteerde bij zijn intrede in Sint - Agatha op 

1 Voor meer informatie over Hermanus Hubertus Linnebank (1875 - 1927) zie 

D. Snijders, Herman Linnebank 1875 - 1927. Zijn werk als Criticus en Vlamingenvriend. 

in: Katholieke Vlaamse Hogeschooluitbreiding, jg.46, nr.6, 1952, 80p.; Idem, Bij een verjaardag: 

Kruisheer Herman Linnebank (1875 - 1927). Over een Limburgspastoorke en een 

Nedenands Vlamingenvriend. in: De TijdspiegeU jg.7, nr.10, december 1952, pp. 253 - 

255; M. Brouns, Linnebank Herman Hubert, in: Nationaal Biografisch Woordenboek, 

dl.III, 1968, kol. 502 - 506; L. HEERE, Meneer Linnebank. in: Udense klanken, nr.98, 

1962, pp. 942 - 946; L. Van Noort, Henricus van Lieshout (1889 - 1948). Een 

Brabanderin de polder, in: Bulletin provincie sint augustinus nr.2, februari 1995, pp.18 - 

27; L. Van Hour, Levensschets van Diesterse Kruishereny manuscript, pp. 104 - 195, 

kloosterarchief Diest, 016.2 

2 H. Van LIESHOUT, Pater Linnebank o.s. cr. in: Kruistriomf, je.7', 1927 -1928, p. 326 

3 Martinus van Dijk werd geboren in Vorstenbosch op 19 december 1863 als zoon 

van Jan van Diik en Johanna van Lieshout. Hij volgde de humaniora in Uden (1877 - 

1882) en aan de Latijnse school in Gemert (1882 - 1883) en trad vervolgens op 7 mei 

1883 in te Sint - Agatha. Hij legde tijdelijke geloften af in Sint - Agatha op 8 mei 1884 

en solemnele geloften in Sint - Agatha op 8 mei 1887. De priesterwijding ontving hij in 

de kathedraal van Sint - Jan in Den Bosch op 26 mei 1888. Van 18 juli 1888 tot en met 

24 September 1895 was hij conventueel van Uden en leraar aan het Kruisherencollege. 

Daarna verhuisde hij naar Diest, waar hij conventueel werd tot aan zijn dood op 16 mei 

1928. Naar verluidt had hij een "beklante biechtstoel".

KRUISHEER DR. HENRICUS VAN LIESHOUT (1889-1948) 117 

11 September 1909. Na zijn noviciaat in Sint - Agatha, studeerde 

Henricus wijsbegeerte in Diest van oktober 1910 tot 1912. Over 

die twee jaren zijn we iets beter ingelicht dankzij enkele schrijfboekjes 

van die jaren, getiteld Van den Oogst des Levens, waarin hij 

een verslag neerschreef over een mooie wandeling, een fraai kunstwerk, 

een jeugdideaal, boeken die hij las en dies meer. 

Buitengewone dingen staan er niet in, maar toch leren die vluchtig 

opgetekende notas ons de jonge kruisheer een beetje beter kennen. 

We vinden daar reeds de kleine trekken terug, die heel zijn 

leven nadrukkelijk aanwezig zouden blijven: grote ijver voor de 

studie, liefde voor de filosofie, bewondering voor Sint - Thomas 

van Aquino en voor de H. Augustinus, idem voor Vondel en tenslotte 

zijn voorkeur voor de psalmen. Vele van zijn confraters zou 

den later verstomd staan hoeveel psalmen hij van buiten kende, 

hoe diep hij er de zin van doorgrondde, hoe hij ervan genieten kon 

en hoe vaak hij ze bad tijdens zijn laatste levensdagen. 

Van oktober 1912 tot 1915 studeerde hij theologie in Sint - 

Agatha. De tonsuur en de kleine wijdingen werden hem toegediend 

in Sint - Agatha door magister - generaal Hollmann. Op 14 

September 1913 legde hij solemnele professie af in Sint - Agatha. 

In december van hetzelfde jaar werd hij in Den Bosch subdiaken 

gewijd door mgr. W. Van de Ven. Een half jaar later, op 6 juni 

1914 ontving hij het diaconaat. Mgr. A.E Diepen wijdde hem 

priester op 29 mei 1915 in Den Bosch. Na deze wijding studeer 

de hij tot 1920 aan de universiteit van Freiburg in Zwitserland, 

waar hij in januari 1921 summa cum laude het doctoraat behaalde 

in de theologie. Zijn proefschrift handelde over de deugdenleer bij 

Plotinus. Het verscheen in 1926 met als titel: "La theorie plotinienne 

de la vertu. Essai sur k genhe d'un article de la Somme 

Theologique de Saint - Thomas', Daarin toonde hij aan hoe de 

deugdenleer van Plotinus door de eeuwen heen te volgen is en eindelijk 

in een artikel van de Summa van Thomas van Aquino een 

plaats vindt4. 

4 Een zeer vleiende bespreking door dr. Silvester Coenen o.f.m. in Studia Catholica, 

III, 1927, pp. 136 - 137, prees de auteur om de wetenschappelijke speurzin en het onuitputtelijk 

geduld waarmee hij stap voor stap de sporen volgde, die Plotinus' deugdenleer


In december 1915 verscheen van zijn hand een artikel over 

Petrus Canisius in de katholieke krant De Maasbode. Gedurende 

de volgende twee jaren ontpopte hij zich tot een ijverige corre 

spondent met bijdragen o.a. over de Zwitserse neutraliteit, het 

werk ten behoeve van vluchtelingen, de katholieke actie en de 

schoolstrijd in Zwitserland. Op 12 augustus 1917 kreeg hij van de 

bisschop van 's- Hertogenbosch voor drie jaar verlof om verboden 

boeken te lezen. Bovendien kreeg hij gedurende vele jaren jurisdictiebrieven 

in de bisdommen Den Bosch, Haarlem, Luik en 

Mechelen. 

Vanaf 1920 doceerde van Lieshout wijsbegeerte in Sint - Agatha 

en vanaf 1926 tot 1931 in Zoeterwoude. Bij zijn aankomst in 

1926 in Zoeterwoude startte hij samen met rector G. 

Klaverweijden5 en A. Emond6 het philosophicum op.Wat hijzelf 

door de eeuwen heen achterliet: niet slechts een uiteenzetting van Plotinus' theorie, 

maar tevens een historische commentaar van een artikel van St. - Thomas en een groot 

gedeelte van de geschiedenis der ethiek volgens genetische methode. 

5 Gerardus Jacobus Klaverwijden werd geboren in Alkmaar op 24 juli 1880 als zoon 

van Petrus Joannes Klaverweijden en Elisabeth Maria van den Bos. Hij studeerde in het 

priestercollege te Uden en trad in te Sint - Agatha in September 1901. Op 18 September 

1902 legde hij tijdelijke professie af en drie jaar later volgden de eeuwige geloften. Hij 

werd priester gewijd in Namen op 22 december 1906. Hij was conventuaal en leraar in 

Maaseik van 22 September 190o tot September 1912.. Van September 1912 tot 1918 

werd hij leraar in Hannut. In 1918 werd hij prior en directeur van het college gekozen 

in Maaseik. Hij bleef overste van Maaseik tot 1925. In juni 1925 werd hij benoemd voor 

Rotterdam. Datzelfde jaar verhuisde hij naar Uden, waar hij subprior werd tot 1926. In 

dat jaar werd hij benoemd voor Zoeterwoude, waar hij conventuaal bleef tot aan zijn 

dood op 22 juni 1971. Hij was rector van Zoeterwoude van 1926 tot 1936 en subprior 

van 1936 tot 1956. In 1924 werd hii definitor. 

6 Aloysius Antonius Emond wera geboren in Schiedam op 2 oktober 1883 als zoon 

van Everard Antonius Emond en Christina Hoebben. Hij volgde de humaniora in het 

priestercollege van de kruisheren in Uden. Hij werd aangenomen in de Orde van het H. 

Kruis in Sint - Agatha op 11 September 1904 en drie dagen later ingekleed. Zijn eezondheidstoestand 

was niet al te best. Op 14 September 1905 werd hij tijdelijk geprofest. Hij 

studeerde filosofie in Diest van oktober 1905 tot 1907 en theoloeie in Sint - Agatha van 

oktober 1907 tot 1910. Op 4 oktober 1908 legde hij solemnele professie ah In Den 

Bosch werd hij priester gewijd op 21 mei 1910. Hij werd professor in de kerkgeschiedenis 

in Sint - Agatha van oktober 1914 tot 1926 en in Zoeterwoude van augustus 1926 

tot aan zijn dood. Hij bezat een grote belangstelling voor het Jansenisme. Hij overleed 

plots op 11 april 1931 en werd vier dagen later in Sint - Agatha begraven. Hij schreef 

Korte bijdragen in Kruistriomf. Van zijn hand zijn ook de volgende publicaties: 

- De voormalige missie der EE. Kruisheeren in Wisconsin, in: De Zegepraal des Kruises, 

1922 - 1923, pp. 123 - 135, 159 - 164, 185 - 189, 205 - 210 

- Een Kruisheer missionaris op het eiland Saba. in: De Zegepaal des Kruises, 1923 - 

1924, pp. 86 - 89, 108- 114


getuigde van Linnebank, deelden vele oud-studenten later over 

hem mee, wanneer ze beweerden van hem de ware liefde voor 

wetenschap en intellectueel leven geleerd te hebben. Naast het 

voorbereiden en doceren van zijn lessen in de wijsbegeerte publiceerde 

hij in deze periode veel als medewerker van verschillende 

dagbladen en tijdschriften, o.a. in De Maasbode, De Tijd, De 

Nieuwe Eeuw, De Leidsche Courant, Studia Catholica en het 

Thomistisch Tijdschrifi. Vanaf Goede Vrijdag 1927 voorzag hij de 

Leidsche Courant bij gelegenheid van grote feestdagen van 

beschouwingen en overwegingen. En in de jaren 1931 en 1932 

werkte hij mee aan de rubriek "Uit de Katholieke Wereld" in Hooger 

Leven. 

In 1921 werd van Lieshout benoemd tot hoofdredacteur van 

het missietijdschrift Kruistriomf. Bijna tien jaar lang probeerde hij 

aan dit tijdschrift een eigen gezicht te geven. Zelf schreef hij een 

groot aantal bijdragen. In September 1930 gaf hij ontslag, enerzijds 

omdat hij door zijn vele andere bezigheden onvoldoende tijd 

voor het blad overhad, anderzijds omdat hij door de missieprocurator, 

die eigenmachtig mee de inhoud van het blad bepaalde, voor 

de voeten werd gelopen. Op 4 oktober 1930 werd zijn ontslag 

aanvaard7. 

Van zijn verdere publicaties vragen er twee onze bijzondere aandacht. 

Ze werden geschreven in 1930 bij het vijftiende eeuwfeest 

- De Mariacultus in de Orde van het H. Kruis. in: Ons Geestelijk Erfi jg.l, 1927, 

pp. 49 - 55 

- Henricus Van den Wijmelenberg, 49ste Generaal der Orde van het H. Kruis, Cuijk, 

1931, 43p. 

- Kruisheeren Missionarissen in de Nederlanden, Cuijk, 1932, 64p. 

7 Bij zijn afscheid werd zijn werk met veel waardering gememoreerd. "Lezend en bijhoudend 

alles wat er iedere maand op het gebied van missieliteratuur verscheen, was hij 

eryan overtuigddat de missieliteratuur een machtig middel is om iets te leeren aangaande de 

uitbreiding van Gods rijk onder andersdenkenden en heidenen. En zelfstreefde hij ernaar om 

aan de lezers van Kruistriomfelke maand een boekje aan te bieden, dat men niet alleen kocht 

om de goede zaak te steunen, maar ook om eenige ware missiekennis op te doen. Met dit doel 

voor oogen heeft hij niet gevreesd vele voor hem zo kostbare uren te besteden aan een goedverzorgden 

tekst, aan welgekozen fotos en aan een groot getal eigen artikelen. Want als wij de 

verschenenjaargangen eens doorbladeren, dan vinden wij, daar weer onderteekend, dan weer 

eens anoniem, een groot aantal artiekelen van zijnen hand, waarvan nog altijd het lezen en 

herlezen een genot is om den ordelijken opzet, degelijken inhoud en keurigen stijU\ 

Bij een apcheid. in: Kruistriomf jg.10, 1930 - 1931, pp.129 - 131


van St. - Augustinus. Het eerste draagt als titel Augustinus en de 

Ouden over de Deugd8. Van Lieshout grijpt hier terug op een 

gedeelte van de stof, die hij reeds in het kort in zijn doctoraatsscriptie 

behandelde, maar nu verder uitwerkt, met name hoe 

Augustinus in zijn opvattingen op de deugd tegenover de Ouden 

stond: Socrates, Plato, de Stoicijnen, Philo, Plotinus en 

Aristoteles. Al kon Augustinus hun theorieen niet overnemen 

omdat ze vanwege hun te intellectualistisch karakter strijdig waren 

met de geest van het Christendom, toch heeft hij er tal van elementen 

uit overgenomen. Van Lieshout gaat na hoe dit in 

Augustinus' werken tot uiting komt. 

. Het tweede artikel Wegen van waarheid bij Augustinus9 behandelt 

de kennisleer van Augustinus en verzamelt, vermits 

Augustinus nergens een volledig tractaat hierover schreef, wat er in 

zijn werken over het menselijk kennen te vinden is. Hiermee 

belicht hij dan langs welke weg Augustinus de zekerheid in het 

kennen van de waarheid begrondt, hoe hij zich de zinnelijke waarneming 

denkt en hoe hij over het verstandelijke kennen oordeelt. 

Deze studie werd geprezen als een "uitstekend artikel dat van veel 

fijn begrip getuigt"10. 

In die tijd geraakte van Lieshout geboeid door de psychologie 

van het kind. In Leiden en Zoeterwoude gaf hij er verschillende 

spreekbeurten over. Ook hield hij een conferentie over De 

Wijsbegeerte en haar plaats in de Christelijke Beschaving voor universiteitsstudenten 

te Leiden. Verder hield hij twee reeksen voordrachten 

over apologetische onderwerpen en over de Jongerenbeweging11. 

In Zoeterwoude en in Tilburg sprak hij in 1926 in zes 

voordrachten over Waarom belijdik het Roomse Geloof? In 1929 en 

8 Verschenen in het augustusnummer van het Thomistisch Tijdschrift, 1930, pp. 717 

-751 

9 In Studia Catholics 1930, pp. 253 - 288 

10 DeMorgen, 19.03.1934 

11 De Jongerenbeweging was een stroming van ionge katholieke schrijvers en dichters 

die zich soms heftig verzetten tegen de gevestigcle sociale en kerkelijke orde. Illustere 

voorgangers waren b.v. Anton van Duinkerken, Henri en Gerard Briining, Albert Kuyle, 

die voor die tijd gewaagde stellingen innamen.


1930 volgden twee reeksen wetenschappelijke voordrachten voor 

niet - katholieken in het auditorium van de universiteit van Leiden 

over Geloofen Psyche en Mystiek en Wetenschap 12. Door deze laatste 

reeks voordrachten kwam van Lieshout nog meer in aanraking 

met het Jongerenprobleem. Het thema "natuur en bovennatuur", 

dat hij in deze reeks voordrachten nog tamelijk algemeen behandelde, 

is hij in latere voordrachten gaan toepassen op de 

Jongerenbeweging. Dit was de aanleiding van zijn latere publicatie 

van Onze Onevenwichtige Jongeren, die in de pers een zeer luide 

weerklank vond en voorwerp werd zowel van de scherpste en 

meest sarcastische kritiek als van de meest lovende en vleiende 

bespreking. 

Voor zover is na te gaan, was hij begonnen met een voordracht 

over Dejongeren in NederlandVoor de Vereniging van hoofden der 

R.K. Bijzondere Scholen te Haarlem, waar hij sprak over Natuur 

en Bovennatuur bij dejongeren (23 juni 1930). Hierop volgde een 

reeks van zes radiocauserieen voor de KRO over De Zucht naar 

Vergeestelijking bij het opkomend geslacht. De eerste causerie vond 

plaats op 10 augustus 1930. Veel luisteraars schreven om nadere 

uitleg, om de tekst van de voordrachten te bekomen en om soortgelijke 

voordrachten op andere plaatsen. Zo kwam het dat van 

Lieshout hetzelfde probleem behandelde in Tilburg en in 

Nijmegen voor de studenten en wellicht nog elders. Hij publiceerde 

een artikelenreeks over De Zucht naar Vergeestelijking buiten 

de Kerk en had plannen om dit onderwerp, zowel binnen als bui 

ten de Kerk en speciaal in de Jongerenbeweging, uit te werken en 

als boek te publiceren. Had hij dit in 1931 kunnen doen, wellicht 

zou zijn werk dan heel anders ontvangen zijn, omdat het probleem 

juist toen in de voile belangstelling stond en de beweging toen wel 

het feist en scherpst was in haar uitingen. De Jongeren vormden 

nog een eenheid, een aaneengesloten front. Later, in 1933 - 1934, 

zocht men tevergeefs het elan van enkele jaren terug en de felle 

groepsovertuiging, zodat sommigen reeds beweerden dat de 

12 Zie besprekingen en een kort verslag in De Maasbode, 1929, 19 oktober, 2 november, 

15 en 19 november; 1930, 31 januari, 14 en 28 februari, 14 maart.


Beweging doodgebloed was13. Waarom heeft van Lieshout zijn 

boek Onze Onevenwichtige Jongeren niet eerder uitgegeven14? 

Zijn verplaatsing naar Belgie in de lente van 1931 is hier wellicht 

de oorzaak van. Feit is dat het boek pas gedrukt werd op het 

einde van 1933 en begin 1934 op de markt kwam. Het lokte een 

storm van protest en verontwaardiging uit. Ieder tijdschrift of 

krant schonk er aandacht aan in over het algemeen weinig lovende 

bewoordingen aan het adres van de schrijver. Van de kant der 

Jongeren spuwde men natuurlijk vuur en vlam, in eerste instantie 

omwille van de onsympathieke titel, die overigens niet door de 

auteur gekozen werd, maar hem door de uitgever werd opgedrongen. 

Kritiek kwam er verder natuurlijk op de inhoud, speciaal op 

het tweede gedeelte van het boek15. Men verweet van Lieshout, dat 

13 H. Van ROOIJEN, De Mentaliteit der Jongeren. in: Bouwen, jg.2, 1933, p.49 

14 Zie enkele kritieken op Onze Onevenwichtige Jongeren (Tilburg, 1933): 

B. VERHOEVEN, Evenwicht op het slappe koord. in: Bouwen, jg.3, 1934, pp. 56-58; 

A. Van Duinkerken, Om het Evenwicht. in: De Tijd, 14 februari 1934; J.M., Een 

StukjeBoekhouding. in: DeMaasbode, 24 februari 1934; N.N., DeEvenwichtigeJongere. 

in: De Maasbode, 6 maart 1934; N.N., Over Onevenwichtigen. in: Nieuwe Tilburgsche 

Couranty 16 en 17 april 1934; Van Oldenburg Ermke Schrik niet, wijzijn het!in: De 

Morgen, 19 maart 1934; N.G., in: Het Schild, XV, 1934, p. 517; N.N., Evenwicht. in: 

De Gemeenschap, maart 1934; N.N., Het Wezenlijke en het Bijkomstige. in: De Zuid - 

Limburger, 22 maart 1934; Th. V.D.K., in: De Katholieke Vrouw, 28 april 1934; 

E. RUSSE, Zijn de Jongeren Onevenwichtig? in: De Residentiebode, 12 april 1934; N.N., 

in: Ons Liturgisch Tijdschrift, XIX, 1933 - 1934, p. 224; N.N., Doemsdag over de Jeugd. 

in: Boekengids, 1934, pp.137 - 139; G.D., Rond onze Onevenwichtige Jeugd. in: De 

Katholieke School, 1934, pp. 86 - 87. 

15 Volgens de inleiding wilde van Lieshout een karakteristiek geven van de katholieke 

jongeren in Nederland en aantonen dat over sommige geloofsgenoten een zucht naar 

vergeestelijking, een streven naar verinnerlijking en vernieuwing gekomen was. Om dit 

streven beter te kunnen overzien plaatste van Lieshout het naast enkele andere stromingen, 

die niet van katholieke oorsprong waren. 

Eerst eing hij het streven naar spiritualiteit en relieiositeit na in en buiten de Kerk: 

"in de orde der idee" bij de hedendaagse wetenschap, de reactie tegen de materialistische 

opvattingen van een vroeger geslacnt; "in de orde der daad" in de beweging rond 

Krishnamurthi, in het religieuze socialisme en het Italiaanse fascisme. Binnen de Kerk 

stipte hij dit streven even aan in Frankrijk (speciaal Leon Bloy) en bij de "Vrienden van 

Israel". Vervolgens richtte hij zich naar de Nederlandse taalgemeenschap en vernoemde 

Heemvaart, Ruusbroeckbroeders, enkele periodieken (vooral Roeping en De 

Gemeenschap) en het Verbond der Katholieke Jongeren. Daarna oordeelde hij dat het 

streven naar spiritualiteit bij de jongeren gaaf was naar het wezenlijke, maar met vele 

tekorten in het bijkomstige en met miskenning van de juiste verhouding tussen gevoel 

en verstand, natuur en bovennatuur. 

Van Lieshout paste vervolgens op een onsympathieke en kleinerende manier op de 

jongeren toe wat Frater Rombouts in zijn Psychologie schreef over de rijpende jeugd: 

"Kind en geen kind", gewichtig doen en zich een air geven, koude drukte om niets;


hij niet voldoende onderscheid maakte en nagenoeg al zijn argumenten 

putte uit De Gemeenschap, en dan nog alleen van 1930 en 

1931, en uit De Paal, een tijdschrift van enkele extremisten dat 

slechts heel kort bestaan had. In feite was dit een ernstig en 

gegrond verwijt. Het boek, dat de indruk wekte een overzicht en 

een beoordeling te releveren van de Jongerenbeweging, beantwoordde 

niet aan de gestelde verwachtingen. Van de beweging 

werd een eenzijdig en onvolledig beeld opgehangen. Kortom, als 

analyse van de Jongerenbeweging in Nederland was het boek een 

mislukking.. 

Op 24 november 1931 werd van Lieshout onverwacht overgeplaatst 

naar Diest, naar later bleek omdat er beschuldigingen werden 

geuit dat hij homofiele betrekkingen zou gehad hebben. In 

Zoeterwoude werd hij vervangen door Henricus van Rooijen16. 

Na zijn verplaatsing naar Diest werd van Lieshout een tijdje medewerker 

van Hooger Leven en publiceerde in 1933 de hierboven 

genoemde lijvige studie over de Jongerenbeweging in Nederland. 

In 1931 en 1932 was hij rector van de Zusters van Tilburg in 

Tessenderlo en vanaf 1932 tot aan zijn dood was hij rector van de 

bernardinessen in Kolen/Kerniel. Tevens werd hij leraar Klassieke 

Talen en Nederlands in Tongeren bij de Zusters van Maria. Verder 

hield hij recollecties voor het mannenverbond van Katholieke 

Actie, hoorde biecht bij de Zusters en de Broeders in Borgloon en 

preekte bij diverse gelegenheden. 

"idealist en grof zinnelijk", ketteren teeen oppervlakkigheid, hardvochtig en overgevoelig, 

onverschillig en om liefde bedelend, vermetel en laf, leeuw en schaap, het tekort aan 

liefde en eerbied voor elkaar en voor de ouderen, maar daar tegenover uiterst gevoelig 

voor zichzelf en tenslotte bij een tekort aan ervaring een geest van kritiek en opstandigheid. 

Van Lieshout illustreerde al die gebreken met voorbeelden en aanhalingen uit het 

werk der Jongeren en besloot: de Jongeren hebben gelijk voor zover ze over de hele lijn 

streven naar een consequente doorvoering en beleving van het geloof; ze hebben ongelijk 

in de manier waarop ze dit nastreven. Het ontbreekt hen namelijk aan zelfbeheersing, 

liefde en waarheidszin. 

16 Voor meer informatie over Henricus Leo Maria van Rooijen (1902 - 1987) zie 

G.Q. REIJNDERS, De Ordeshistoricus Dr. Henri van Rooijen o.s.c. in: Clairlieu, jg.46, 

1988, pp. 13 - 22; R. JANSSEN, Bibliografie dr. H. van Rooijen (1902 - 19871 in: 

Clairlieu, feA7, 1989, pp. 177-186


Al wat van Lieshout tot dan toe publiceerde was, zijn korte 

krantenartikelen en zijn bijdragen in Kruistriomf niet meegerekend, 

ofwel van theologische en filosofische aard, ofwel over de 

geestelijke stromingen van de laatste decennia in en buiten de 

Kerk. Van nu af schreef hij niets meer van die aard. Al bleef hij de 

jongeren met veel belangstelling observeren, toch heeft hij er nooit 

meer over geschreven. Tegelijk beeindigde hij ook zijn wetenschappelijke 

publicaties op theologisch en filosofisch terrein. In de 

volgende jaren ging zijn belangstelling heel sterk uit naar de 

geschiedenis. Misschien dat zijn verblijf in het klooster van Kolen 

hem daartoe de stoot gaf. Dit klooster was een voormalig kruisherenklooster, 

dat voor wat de gebouwen betreft, de Franse 

Revolutie schitterend overleefd had. Het bevatte enkele kunstschatten, 

waaronder het koor met de Sint - Odiliacyclus en de 

rijke sacristie met de schilderingen van de Luikse kunstschilder 

Aubee17. Daarbij berustten in de parochie Kerniel enkele overblijfselen 

van de kruisheren, waaronder het oude schrijn met de 

relieken van de H. Odilia, de patrones van de kruisheren. 

Voor de kunstschatten van het klooster van Kolen heeft van 

Lieshout heel veel gedaan. Van verschillende eiken beelden liet hij 

vernis of verf afhalen, de credens naast het altaar liet hij restaureren, 

voor de kerk vond hij in Maaseik een aangename biechtstoel, 

schilderijen, die als oud vuil op zolder lagen, liet hij schoonmaken 

en herstellen... Hij ging de herkomst na van alles: de geschiedenis 

van het klooster, de historie van het reliekschrijn van Kerniel met 

de erin vervatte relieken en documenten, de historie van de vele 

Lutgardisherinneringen, die zich in het klooster bevonden. Alles 

wat oud en mooi was verzamelde hij, zodat zijn huis naast het 

klooster na jaren een echt museum werd. Ook de geschiedenis van 

de streek interesseerde hem, de geschiedenis van de zusters en van 

al hun heiligen, speciaal de H. Lutgardis18. Zo kreeg hij stilaan in 

de streek de naam van "oudheidkundige". Zijn vele pastorale acti- 

17 Over de kruisheren en Aube'e zie: Martin Aube'e Schilder in het Land van Loon. 

Werkgroep Martin Aube'e, V.T.B.- V.A.B., Kerniel, 1996, 54p., ill. 

18 Zie ook dr. A. RAMAEKERS, Oudheidkundige Dr. H. VAN LIESHOUT, kruisheer. in: 

Het Oude Land van Loon, Hasselt, 1949


viteiten en ook het leraarsambt dat veel van hem vergde, stond een 

intensief historisch veldwerk natuurlijk in de weg. De vele mappen 

met aantekeningen over de merkwaardigheden van Kolen, 

over de geschiedenis van het klooster, over het klooster 

Nonnenmielen, over de heiligen van de Cistercienzerinnen raakten 

bedolven onder stapels proefwerken, vertalingen van klassieken, 

preken en conferenties. Van Lieshout heeft dan ook slechts 

weinig gepubliceerd, voor zover bekend enkel een artikel over het 

klooster Kolen in de Zondagsvriend ( 1935, pp. 930 - 931), een 

reeks bijdragen Lutgardisherinneringen in het klooster Kolen in 

Gudrun (1934 - 1936) en het werk Rondhet reliekschrijn van Sint 

Odilia (Verzamelde Opstellen, XI, 1, Hasselt, 1935). 

In de reeks van zes bijdragen in Gudrun beschreef van Lieshout, 

na een korte inleiding over de geschiedenis van het klooster, hoe 

de verschillende kunstschatten van het klooster in het bezit van de 

zusters gekomen waren, waarbij hij dan tevens de oorsprong en de 

lotgevallen ervan optekende19. Behalve de beschrijving van de 

kloosterschatten en vele bijzonderheden over hun oorsprong en 

geschiedenis, bevatte deze studie ook interessante bijzonderheden 

over de stichteres van het klooster Kolen, Dame Maximilienne, 

een zuster van de opgeheven abdij van Woutersbrakel, die in 1822 

het klooster kocht, en over enkele van haar relaties, juffrouw 

Paridaens, Nic. Jos. Minsart, een monnik van de opgeheven abdij 

van Boneffe, en vrouwe Regine de Musiel, de laatste zuster van het 

opgeheven Nonnenmielen. Naar aanleiding hiervan ontving hij 

een interessante brief van de jezuiet pater B. Spaapen, lid van het 

19 1. De kunstschatten afkomstig van de kruisheren, houtwerk en schilderingen van 

kerk en sacristie, eikenhouten Christoffel en Ecce - Homo 

2. De oude, meestal liturgische boeken, afkomstig van benedictinessen - en cistercienzerskloosters 

3. Andere kostbaarheden en schilderijen: een kruisbeeld uit de abdij van 

Woutersbrakel, een schilderij van Ida van Leuven door Joos Stevaert, een schilderii van 

de H. Lutgardis, toegeschreven aan de Meester van Diepenbeek, een schilderwerk "de 

familieboom der H. Humbelina", kerkbenodigheden, eikenhouten meubelen, serviezen, 

tafelzilver, oude ingelijste prenten en schilderijen, allemaal afkomstig van het klooster 

Nonnenmielen. 

4. De koorstoel van de H. Luteart, eveneens afkomstig van Nonnenmielen 

5. Een handschrift van een oud Vlaams rijmwerk, dat net leven verhaalde van de H. 

Lutgardis en van Christina de Wbnderbare.

126 KRU1SHEER DR. HENR1CUS VAN LIESHOUT (1889-1948) 

Ruusbroecgenootschap (Antwerpen, 22 februari 1946), die werkte 

aan een bijdrage voor Ons Geestelijk Erf'over de H. Lutgardis en 

die vroeg naar mogelijk nog andere literaire bronnen. 

In Rond het reliekschrijn van Sint Odilia behandelde van 

Lieshout alles wat met dit merkwaardige en kostbare schrijn verband 

houdt. Na een inleiding over de verschillende reliekschrijnen 

in Kerniel, over de literatuur rond het schrijn en de legende van de 

H. Odilia, werden de documenten met hun zegels tot in de puntjes 

bestudeerd en nagegaan wat ze juist over de gebeurtenissen met 

de relieken te vermelden hebben. De lotgevallen van het schrijn 

werden vanaf 1292 zo nauwkeurig mogelijk onderzocht, de 

beschilderingen beschreven, de legende en beschildering aan 

elkaar getoetst en het ontstaan van de legende in haar verschillen 

de onderdelen geschetst. Van Lieshout trachtte het historische van 

het legendarische te onderscheiden en uit te maken in hoeverre de 

schilderingen de bestaande legende weergeven en omgekeerd in 

hoeverre zij de legende beinvloed hebben. 

: 

Diest - Kruisherenkerk. 

SINTE-ODILIA-SCHRIJN. 

Reconstructie door kunstschilder Koos VAN DER HORST jr. (A° 1951): 

gemaakt naar 't oude schrijn van Kerniel (A0 1292)


Beide historische publicaties waren degelijk gefundeerde stu 

dies. Een nadeel was wel dat van Lieshout gemakkelijk afdwaalde 

en tal van gegevens verstrekte, die met het eigenlijke onderwerp 

niet veel te maken hadden. 

Aan het schrijven van de geschiedenis van het oude kruisherenklooster 

van Kolen is van Lieshout nooit toegekomen, hoewel er 

van de kant van de orde herhaaldelijk op werd aangedrongen. 

Door zijn kennis van de details van het klooster en van de streek 

zou hij er nochtans wellicht toe in staat geweest zijn. 

Men kan zich hier afvragen: was van Lieshout een Lutgart- 

kenner? In bredere kringen ging hij hier zeker voor door, wat ten 

dele zijn verklaring vindt in het feit, dat hij vele groepen van 

Vlaamse meisjes rondleidde in Kolen om hun de oude kunst- 

schatten, waaronder de Lutgardisherinneringen uit te leggen. Hij 

woonde verschillende vieringen in verband met St.- Lutgart bij, 

zoals het vijfentwintigjarig bestaan van de St - Lutgartkring in het 

H. Graf teTurnhout (1936), het vijfentwintig jarig bestaan van de 

St. - Lutgartschool te Antwerpen (1936) en de eeuwfeestherden- 

king in die school in 1946. In Tongeren hield hij bij deze herden- 

king op 18 juni 1946 de feestrede. Tevens stimuleerde hij de uitgave 

van het boek van Emiel van der Straeten, Lutgart Herderin 

van het Vlaamse Volk, in 1947, waarvoor hij de inleiding schreef. 

Of hij zich met de studie van St. Lutgart verder nog speciaal heeft 

bezig gehouden, is uit zijn nagelaten papieren niet op te maken. 

Heeft van Lieshout ervoor geijverd om andere werken van de 

schilder Aubee, van elders in de streek, naar Kolen te krijgen? Alles 

wat er van Martin Aubee aan schilderijen in Kolen en omgeving 

aanwezig was, vanaf de Odilia - cyclus tot en met later ontdekte 

fragmenten, evenals het leven van Aubee, beschreef hij in zijn boek 

over Odilia. Op 21 September ontving hij bericht van pastoor J. 

Vandebroek van Beverst, dat te Hasselt een apotheker Le Beau 

twee schilderijen van Aubee bezat: een "Geseling van Christus", 

afkomstig uit Luik, te koop aan 3000 Fr. en een "Boodschap", 

afkomstig uit Vlaanderen, te koop aan 7000 Fr. Omdat de apo-


theker een kasteeltje "Haagsmeer" bezat onder Gors-Opleeuw - 

vlak bij Kerniel-, zou van Lieshout daar het gemakkelijkst informeren. 

Er is evenwel geen enkele aanwijzing dat hij ooit pogingen 

hiertoe ondernomen heeft. 

Na al het werk dat hij gedurende bijna vijftien jaar voor het 

klooster gedaan had, was het voor van Lieshout een pijnlijke slag 

toen hij op 12 december 1944 plots voor een half verwoest kloos 

ter stond. Een vliegende bom viel die dag op vijftig meter afstand 

van de kerk en het klooster in de aangrenzende boomgaard. Het 

noviciaatsgebouw was totaal verwoest, het klooster als het ware 

helemaal verwrongen en gescheurd, de kerk lag er zonder dak, alle 

glasramen ingedrukt, de helft van de Sinte- Odiliacyclus met tientallen 

scherven en splinters geschonden en doorkorven. De sacristie 

bleef gespaard. Maar alles zat onder stof en vuil. Zonder echter 

de moed er bij te verliezen leidde de rector aanstonds de opruimings- 

en herstellingswerken. Samen met de zusters sloofde hij 

zich maandenlang af om alles weer in zijn oude glorie te herstellen. 

Maar daar dient men bij te bedenken, dat het in die tijd nog 

zeer moeilijk was de nodige bouwmaterialen te vinden, zonder dan 

nog te spreken van de vereiste fondsen. Pas in de zomer van 1945 

kon er aan de kerk 'n voorlopige dakbekleding worden aangebracht 

in goudronpapier. 

Voor zJn laatste ziekte heeft hij gelukkig kunnen zien, dat Kolen 

weer het vroegere uitzicht had teruggekregen en op 2 mei 1947 

voelde hij zich zeer voldaan over het feit, dat de Koninklijke 

Commissie voor Monumenten en Landschappen het oude kloos 

ter als monument gerangschikt had om zijn architectonische, oudheidkundige 

en geschiedkundige waarde. Zelf had hij het verslag 

hiervoor opgesteld. 

Op 14 September 1948, feest van Kruisverheffing, overleed van 

Lieshout, uitgeteerd door een vorm van kanker, die hem reeds lang 

hinderde, maar in 1948 in alle hevigheid uitbrak om van de sterke 

man in een mum van tijd een levend geraamte te maken. Dr. 

Van Lieshout was een geachte en beminde persoonlijkheid in de


streek van Borgloon, die een grote aantrekkingskracht uitoefende 

op al wie met hem omging. Dit verklaart de grote toeloop op zijn 

begrafenis in Kolen en in de dienst, die enkele dagen later in de 

parochiekerk van Kerniel opgedragen werd. Zijn goede vriend, de 

pastoor van Kerniel, die hem gedurende zijn lange ziekte, dagelijks 

bezocht, vertelde bij zijn doodsbed ontroerd, dat hij van Lieshout 

nooit tevergeefs om een dienst verzocht had. Enkele maanden na 

zijn dood vergaderden de leden van het Mannenverbond voor 

Katholieke Aktie, waarvan hij de steeds klaar staande raadgever 

was geweest en waarvoor hij vele recollecties had gepreekt, nog 

eens te Kolen waarbij de deken van Borgloon een herdenkingsrede 

hield. Van Mgr. Kerkhofs hadden zij de toelating gekregen om 

op het graf van van Lieshout, gelegen binnen het slot van het 

klooster, te gaan bidden. Geen priester, verklaarde volksvertegen- 

woordiger Roppe van Tongeren bij die gelegenheid, heeft ooit 

zulke indruk op mij gemaakt als dr. van Lieshout. 

Dr. van Lieshout was een geleerd priester, minnaar van al het 

schone, kenner van kunst en historie, maar ook was hij een man 

die steeds even eenvoudig, dienstvaardig en belangstellend was 

voor eenieder. Het gedachtenisprentje, dat opgesteld werd door 

kruisheer M. Vinken, stelde: "Dr. H. Van Lieshout was een goede 

confrater, een geleerd en ijverig priester (...). Zijn scherp verstand 

drong diep door in het wezen der dingeny en in klare taal deelde hij 

zijn kennis mee in lessen en predikaties. Voor vele priesters, kloosterlingen 

en voormannen van de Katholieke Aktie was hij een gezocht 

raadsman. (...)". 

Bibliografie van dr. Henricus van Lieshout 

1915 

Het feest van den Zaligen Petrus Canisius.(Canisiusviering te Freiburg), in De Maasbode, 

31.12.1915. 

1916 

Treinen der ellende: het overbrengen der Fransche Bevolking. in: De Maasbode, 31. 1. 1916. 

Een merkwaardige lezing over Nederlandsche Kunst. in: De Maasbode, 2.2.1916 

Relletjes te Lausanne, in: De Maasbode, 4.2.1916


De "Mission Catholique Suisse". in: De Maasbode, 26.2.1916 

De Zwitsersche Neutraliteit. in: De Maasbode, 5.3.1916 

West - Zwitserland verontwaardigd; opstootje te Freiburg, in: De Maasbode, 7.3.1916 

Uit den grooten Raad van Bern, in: De Maasbode, 17.4.1916 

Missiewerk in Zwitserland. in: De Maasbode, 24.6.1916 

1917 

Schoolstrijd in Zwitserland. in: De Maasbode, 1.1.1917 en 2.1.1917 

Het Vondelmuseum. in: De Maasbode, 3.11.1917 

Alma Mater Friburgensis. in: De Maasbode, 21.11.1917 

1918 

Alma Mater Friburgensis II. in: De Maasbode, 18.2.1918 

De Zwitsersche Neutraliteit. in: De Maasbode, 3.3.1918 

Twee boeken over Litauen. in: De Maasbode, 2.8.1918 

1921 

TerInleiding. in: Kruistriomf, I, 1921 - 1922, pp.1 - 2 

DeKruisherenmissie in Neder - Uele. in: Kruistriomf, I, 1921 - 1922, pp.4 - 12 

Missieverslag. in: Kruistriomf, I, 1921 - 1922, pp.130 - 131 

1922 

Z.H. Paus BenedictusXV. in: Kruistriomf, pp.152 - 157 

Van verre en nabij. in: Kruistriomf, pp.236 - 238 

Verandering. in: Kruistriomf, pp.249 - 251 

Het eeuwfeest der Propaganda, in: Kruistriomf, pp.263 - 276 (eveneens in De Zegepraal 

desKruises, jg.l, 1921 - 1922, pp.217 - 220) 

Bij het ingaan van den tweeden jaargang. in: Kruistriomf, jg.II, pp.3 - 6 

Twaalf- en - een - half - jarig bestaan onzer Amerikaansche Missie. in: Kruistriomf, II, 

pp.129- 134 

Een verlies. in: Kruistriomf, jg.II, pp. 321 - 324 

1924 

ZaligNieuwjaar. in: Kruistriomf, jg.III, 1923 - 1924, pp.161 - 163 

Pastoor van Schijndel. in: Kruistriomf, III, pp.164 - 167 

Ons nieuw college te Uden. in: Kruistriomf, III, pp. 167 - 172 

Een zilveren]ubili. in: Kruistriomf, III, pp.193 - 197 

Twee missiedagen. in: Kruistriomf, III, pp.293 - 296 

De rozen der eeuwigheid. in: Kruistriomf, jg.4, 1924 - 1925, pp.65 - 69 

Allerheiligen - Allerzielen. in: Kruistriomf, jg.4, pp.97 - 101 

Naar ct heiligKerstfeest. in: Kruistriomf, jg.4, pp.129 - 133 

1925 

Missielectuur en ... Zalig Nieuwjaar. in: Kruistriomf, jg.4, pp.161 - 171 

Sijntje de Wever. in: Kruistriomf, jg.5, 1925 - 1926, pp.7 - 10 

1926 

Bij het wentelen der jaren. in: Kruistriomf,)^, 1925 - 1926, pp.161 - 163


Verrijzenis. in \Kruistriomf, jg.5, pp.259 - 261 

Mgr. Joannes Mattheus Konings, eerste apostolische Prefect van Bondo. in: Kruistriomf 

jg.VI, 1926 - 1927, pp.3 - 5 

Bezijden van Leiden naar Zoeterwouden. in: Kruistriomf, jg.VI, pp.97 - 101 

La Thiorie Plotinienne de la Vertu, Essai sur la Ginhe d'un article de la Somme Theologique 

de Saint Thomas. Freiburg, 1926, reeks Studia Freiburgensia, X - 204p. (uitgave van het 

proefschrift, verdedigd in 1921) 

Godsdienstige artikeltjes in het Sint - Jozefiblad 

1927 

Maria Adelheid van Luxemburg, in: Kruistriomf, jg.VI, pp. 255 - 256 

In memoriam H. Linnebank. in: Kruistriomf jg.VI, pp.321 - 324 

Van 1927 tot 1931 godsdienstige artikelen in De Leidsche Courant 

1928 

Pater Linnebank. in: Kruistriomf jg. VII, 1927 - 1928, pp.289 - 298 en 321 - 332 

Naar Tuindorp - Vreewijk, Rotterdam, in: Kruistriomf jg.VII, pp.354 - 360 

1930 

Augustinus en de Ouden over de Deugd. in: Thomistisch tijdschrift voor Katholiek 

Cultuurleven, jg.l, 1930, pp. 717 - 751 

Wegen van WaarheidbijAugustinus. in: Studia Catholica, 1930, pp. 253 - 288 

Middeleeuwen en Renaissance, een onjuiste opvatting. in: De Maasbode, 8 en 9 december 

1930 (polemiek naar aanleiding van een reeks artikelen van K. Lautenschutz over 

Erasmus in Het Schild) 

Dezuchtnaar vergeestelijking buiten de Kerk. in: De Gemeenschap, 1930, pp. 97-98, 121 

- 122, 145 - 146, 169 - 170, 193 - 194, 217 - 218, 241 - 242, 265 - 266, 289 - 290 

In Hooger Leven, 1930, 1931 en 1932 publiceerde hij een dental artikels die vroeger 

reeds verschenen in Kruistriomf. 

Ook werkte hij mee aan De Tijd en De Nieuwe Eeuw. 

1933 

Onze onevenwichtige Jongeren. Tilburg, 1933, 295 p. 

1935 

Lutgardisherinneringen in het klooster Kolen. in: Gudrun, Orgaan van den Vlaamschen 

Landsbond voor Roomsch - Katholieke Vrouwen en Meisjes, jg.l6 (1934 - 1935), pp. 201 - 

204, 242 - 248; jg.17, 1935 - 1936, pp.5 - 13, 44 - 50, 89 - 91, 115 - 123 

Rond het Reliekschrijn van Sint - Odilia. in: Verzamelde Opstellen, Hasselt, 11, 1935, 

159p. 

Het klooster van Kolen. in: De Zondagsvriend, 22.9.1935, pp. 930 - 931 

1947 

Voorwoord. in: E. VAN DER STRAETEN, Lutgart, Herderin van 't Vlaamsch Volk. 

Leuven, 1947, pp. 5 - 8 

dr. Roger Janssen & dr. Andre Ramaekers (+)


SAMENVATTING 

Dr. Henricus van Lieshout (1889 - 1948) was een veelziidig geleerde. Aanvankelijk 

legde hii zich vooral toe op de thomistische wijsbegeerte en de theologie, waarin hij overigens 

doctoreerde. Hij was een briljant lesgever aan de kruisherenstudenten in Sint - 

Agatha en in Zoeterwoude. Ook publiceerde hij in zijn jonge jaren veel in kranten en 

tijdschriften, waaronder Kruistriomf, waarvan hij de eerste hoofdredacteur was. Een 

breuk in zijn leven en werk ontstond toen hij zich ging bezighouden met de Nederlandse 

Jongerenbeweging en er een boek over schreef dat een storm van kritiek uitlokte. In 

1931 werd hij benoemd voor het kruisherenklooster van Diest. Als rector bij de zusters 

bernardinessen in Kolen verwierf hij faam als oudheidkundige. Hij stierf aan de gevolgen 

van een slepende kanker. 

SUMMARY 

Dr. Henricus van Lieshout (1889-1948) was a versatile scholar. First he applied him 

self to the Thomistic philosophy and also to theology, in which he took his doctor s deg 

ree. He was a brilliant teacher for the students of the Crosiers in Sint-Agatha and in 

Zoeterwoude. In addition, he published a lot of articles in newspapers and magazines, 

among which "Kruistriomf", of which he became the first editor-in-chief. A real split 

both in his life and in his work was caused by his involvement in the Dutch 

"Jongerenbeweging" (Youth Movement), about which he wrote a book that raised a 

storm of criticism. In 1931 he got an appointment in the monastery in Diest. Later, as 

rector in the convent of the Sisters of Saint Bernard (Cistercians) in Kolen, he became 

famous as an archaeologist. A languishing cancer ended his life. 

RfiSUMfi 

Henri van Lieshout, Dr. (1889-1948) fut un erudit aux multiples facettes. Au debut 

il se consacra surtout a la philosophie thomiste et a la the'ologie, ou il acquit son doctorat. 

II fut un enseignant eminent pour les etudiants croisiers a Saint-Agathe et a 

Zoeterwoude. Dans ses jeunes annees il publia beaucoup dans la presse et les revues 

parmi lesquelles "Kruistriomf" dont il fut le premier redacteur en chef. Il connut un 

dechirement dans sa vie et dans son ceuvre lorsqu'il s'occupa du "Mouvement de la jeunesse 

ne'erlandaise" sur lequel il e'crivit un livre qui de'chaina une tempete de critiques. 

En 1931 il fut nomme au couvent croisier de Diest. En tant que recteur des sceurs bernardines 

de Kolen il se fit un nom comme specialists pour les archives. II mourut des 

suites d'une longue maladie (cancer). 


Dr. Henricus van Lieshout (1889-1948) war ein vielseitiger Gelehrter. Zunachst 

hatte er sich vor allem auf die thomistische Philosophie verlegt wie auch auf die katholische 

Theologie, in der er auch promovierte. In den Bildungshausern St. Agatha und


Zoeterwoude in den Niederlanden war er ein hervorraeender Dozent. Er veroffentlichte 

in den zwanziger Jahren dieses Jahrhunderts viele Beitrage in Zeitungen und 

Zeitschriften, u.a. in "Kruistriomf", einer ordenseigenen Zeitschrift, deren erster 

Chefredakteur er war. 

Als er die "Nederlandse Jongerenbewegine", einen Kreis von Schriftstellern, in seinem 

Buch "Onze onevenwichtige Jqngeren" kritisierte, erhob sich ein heftiger Protest. 

Dies fiihrte zu einer grundlegenden Anderung in seinem Leben. Im Jahr 1931 wurde er 

in das Diester Kreuznerrenkloster (Belgien) versetzt. 

Spater hat er sich als Rektor des Zisterzienserinnenklosters in Kolen/Kerniel 

(Belgien) intensiv mit der Geschichte des beriihmten Odiliaschreins aus 1292 befafit. Er 

starb 1948 an den Folgen eines Krebsleidens.

Einleitung 

GRABSTATTEN IN DER 

KREUZHERRENKIRCHE DttSSELDORF 

"... Die Kreuzbriider erfreuten sich grofiter Beliebtheit und des 

Schutzes der weltlichen und geistlichen Behorden". 

So schreibt 1645 Aegidius Gelenius in seinem beruhmten Werk 

£De admiranda magnitudine Coloniae'. 

Anno 1592: 

"Kreuzherren in Diisseldorf" 

Kreuzherren von Diisseldorf im Leichenzug des Herzogs "Wilhelms des Reichen" 1592 

Originale im stadtischen Museum Kleve. 

Stich von: Franz HOGENBERG

136 GRABSTATTEN IN DER KREUZHERRENKIRCHE DOSSELDORF 

Und das, was Aegidius Gelenius 1645 iiber die Kolner Kreuzbriider 

vermerkt, das gait auch fiir die Kreuzbriider in Diisseldorf 

bis zur Aufhebung ihres Konventes im Jahre 1802. 

Mit besonderer Vorliebe hatten in Diisseldorf biirgerliche und 

adelige Familien sich die Kirche der Kreuzherren als Begrabnisstatte 

erwahlt. So war denn auch der Fufiboden der Kirche mit 

Grabplatten vollig bedeckt. 

Durch die schreckliche Uberschwemmung des Jahres 1784 war 

es dringend notwendig geworden, den Bodenbelag der Kreuzherrenkirche 

ganzlich zu erneuern, aufierdem brachten diverse 

bauliche Veranderungen und Grabpliinderungen durch russische 

Truppen (in den Jahren 1809 bis 1813) es mit sich, dafi der jahrhundertealte 

Glanz und Zauber der Kirche fiir immer verloren 

ging. 

Als 1819 die Klosterkirche der Kreuzherren zu profanen 

Zwecken genutzt werden sollte, wurden die noch dort befindlichen 

Leichen auf den jetzigen Stadtfriedhof iiberfiihrt, wo sie vor 

dem Hochkreuz ihre endgiiltige Ruhestatte fanden. 

So liefien sich bei den Kreuzherren zu Diisseldorf zur letzten 

Ruhe betten: 

Johann von Blumenthal: 

Johann v. Blumenthal, geboren vor 1500, gestorben nach 

1546. 

Er war jiilichscher Geheimrat, Amtmann zu Wassenberg (17 

km siidlich von Briiggen). Vielleicht lernte er an diesem Ort die 

Kreuzherren kennen, die dort ihr Kloster besafien. 

Aufierdem war er noch Amtmann zu Liilsdorf (rechtsrheinisch, 

siidlich von Koln). 

Johann v. Blumenthal diente seinem Herzog Johann III. von 

Jiilich-Kleve-Berg (1516-1539) als Gesandter beim Kaiser Karl V. 

und als solcher erschien er auf dem Reichstag zu Worms im Jahre 

152 1. 

Vermahlt hatte sich Johann v. Blumenthal mit:

GRABSTATTEN IN DER KREUZHERRENKIRCHE DOSSELDORF 137 

Elisabeth v. Gruithausen 

Sie war die Tochter des Arnold v. Gruithausen und der Bertha 

v. Inden. 

Zu Brachelen (zwischen Hiickelhoven und Linnich) entstand 

"Haus BlumenthaT als Stammsitz der gleichnamigen Familie. 

Wappen: Die 'Blumenthals' fuhrten in goldenem Felde eine rote 

Nelke am griinen Stiel, welche aus einem Tale zwischen zwei grunen 

Bergen hervorwachst. 

Auf dem Helm: ein schwarzer Bock mit goldenen Hornern, der 

die Nelke im Maule halt. 

Robert (Rabode, Rabod, Rabold) von Plettenberg: 

Robert v. Plettenberg, Erb-Landmarschall des Herzogtums 

Jiilich (1519-1532), Hofmeister, Rat und Amtmann zu Heimbach 

(zwischen Nideggen und Schleiden gelegen), Herr zu Eller. 

Im Jahre 1544 wird er noch in einigen Urkunden als lebend 

erwahnt. 

Robert v. Plettenberg entstammte einer Familie, die unbestritten 

die bedeutendste des Kolnischen Westfalenlandes gewesen ist. 

Fast jede Generation derselben ist wichtig fur die Landesgeschichte. 

In seiner Zeit war Robert v. Plettenberg ein friiher Industrieller: 

um 15 3 0 hatte er mit herzoglicher Genehmigung eine 

Eisenhutte in Olef (in der Eifel) erbauen lassen. 

Verheiratet war Robert mit: Margarethe v. Eynenberg, (Erbin 

zu Landscron und Drimborn). 

Sie brachte 15 2 3 auch den Rittersitz Eller an ihren Gatten, zu 

dessen erheblichem Vermogen sie durch die Heirat noch beitrug. 

Margarethe v. Eynenberg war die Tocher des Conen (Cuno) v. 

Eynenberg und der Margaretha v. Nesselrode. 

Wappen: Die Familie v. Plettenberg fiihrte einen rechteckig gold 

und blau geteilten Schild. 

Dietrich von der Horst und Elisabeth vom Haus: 

Dietrich v.d. Horst, Herr des Rittersitzes zum Haus' bei 

Ratingen, bergischer Hofmeister, Geheimrat, Amtmann zu Diis-


seldorf und Angermund, Lehrer und Erzieher des -spateren- Her- 

zogs Johann Wilhelm v. Jiilich-Kleve-Berg. 

Dietrich v.d. Horst wurde im Jahre 1521 als dritter Sohn des 

Johann v.d. Horst, Herr zu Horst, und der Margaretha vom Haus, 

Erbin zu Miillingenhoven (auch Miidlinghoven) geboren. 

In -erster- Ehe vermahlte er sich 1554 mit Elisabeth vom Haus, 

Erbin des Rittersitzes mm Haus'. 

Sie war eine Cousine 'dritten Grades' von ihm. 

Als wichtige Personlichkeit im Herzogtum, erschien Dietrich 

v.d.Horst auch 1562 auf dem "Wahltag" des Kaisers Maximilian 

II. in Frankfurt am Main. 

Am 16. September 1589 verstarb Dietrich ganz plotzlich und 

unerwartet in Diisseldorf. 

In weiser Voraussicht verheimlichte man zunachst diese 

Nachricht dem Jungherzog Johann Wilhelm und hielt ihn fur 

einige Zeit von Diisseldorf fern. 

Als er dann dennoch davon erfuhr, weil sich das Fortbleiben des 

vertrauten und hochverehrten Erziehers auf Dauer nicht entschuldigen 

liefi, verschlechterte sich sein ohnehin labiler Zustand (der 

Jungherzog litt unter Schwermut und starkerwerdendem 

Schwachsinn) abermals rapide. 

Auch nach dem Tode ihres Familienoberhauptes, spielten die 

Von der Horst' noch lange eine einflufireiche Rolle am Hof zu 

Diisseldorf. 

Wappen: Die Familie v.d. Horst fiihrte ein Wappen in Silber 

mit fhnf blauen Balken, iiber alles hin ein rechts steigender, roter, 

goldgekronter, einschwanziger Lowe. Auf dem Helme: der Lowe 

aus der Krone wachsend zwischen zwei silbernen mit ftinf blauen 

Balken belegten Fliigeln; Decken: blau-silbern. 

Elisabeth vom und zum Haus 

Im ehemaligen Amte Angermund, im Herzogtum Berg, liegt 

bei Ratingen der Rittersitz "zum Haus". 

Don wurde Elisabeth vom Haus um 1534 als Tochter des 

Johann IV. Vom Haus' und der Sophia v. Wittenhorst geboren. 

Am 8. Mai des Jahres 1554 heiratete Elisabeth ihrenVetter dritten 

Grades £Dietrich von der Horst'. Aus dieser Ehe sind zehn

grabstAtten in der kreuzherrenkirche dOsseldorf i 39 

Kinder bekannt, darunter acht Sohne, von denen aber nur zwei 

heirateten. 

So kam der Rittersitz 'zum Haus' durch diese Heirat an Dietrich 

v.d. Horst. 

Im Juni 1576 starb Elisabeth vom Haus und wurde bei den 

Kreuzbriidern zu Diisseldorf beigesetzt. 

Als im September 1589 ihr Ehemann Dietrich v.d. Horst in 

Diisseldorf verstarb, wurde sein Leichnam neben dem seiner Frau, 

"in einem Grab", bei den Kreuzbriidern zu Diisseldorf bestattet1. 

Mit der bisherigen Tradition brechend, wahlte Elisabeth nicht 

die "Erbbegrabnisstatte" ihrer Familie in der Pfarrkirche 'St. Peter 

und Paul' in Ratingen zu ihrem letzten Ruheplatz, obschon das 

'Erbbegrabnisrecht' weiter bestehen blieb. 

Nach dem Tode der Elisabeth vom Haus, der letzten 

Angehorigen der 'Ratinger Linie', verlor der Rittersitz in Ratingen 

schnell an Bedeutung fiir die Familie Von der Horst5, die nur noch 

zeitweise diese alte Burg bewohnte. 

In Diisseldorf am herzoglichen Hof spielte sich nun hauptsachlich 

das Leben des Dietrich v.d. Horst und seiner Familie ab. 

Wappen: Das Wappen derer Vom und zum Haus': in rotem 

Felde ein silberner Querbalken iiber den dreirechts-schrage 

Sparren (Leisten) liegen, auf dem Helme: ein Hut mit -drei- roten 

Federn. 

1 In der Redinghovenschen-Sammlung in Munchen, Band. 24, S. 169 ff, findet sich 

iiber das Grab der Elisabeth vom Haus folgende Aufzeichnung: 

"An der Wand (in der Kreuzherrenkirche) nach der Strafie, auf einer kupfernen Platte 

geschrieben oder vielmehr eingegossen: 

Tumulus nobilis et egregiae matronae Elisabeth ab Huis, generosi ac praestantis viri 

Theodori ab Horst, illustrissimi Principis Juliae etc. Consiliarii et Principis junioris aulae 

Praefecti, Satrapae in Diisseldorf et Angermondt etc. uxoris." 

(Grabmal der vornehmen und edlen Gattin Elisabeth vom Haus, des edlen und vortrefflichen 

Dietrich v.d. Horst, des Rates des Herzogs von Julich usw. ... und des 

Amtmannes von Diisseldorf und Aneermund Ehegattin). 

In den dann folgenden -zweiundzwanzig- lateinischen Versen wird Elisabeth vom 

Haus u.a. als giitige Helferin der Armen geschildert. Dietrich v.d. Horst ist hier 1589 

beigesetzt worden.


Erasmus Freiherr von der Horst 

Erasmus Freiherr von der Horst, Dom-Dechant zu Speyer und 

Trier, wurde geboren als Sohn des Henderich v.d. Horst, ehemali- 

ger Kanonikus zu Speyer, Herr 'Zum Haus' und Herr zu Bell, 

Kriegskommissar und Amtmann zu Mettmann, und der Agnes 

Schall v. Bell, Erbin zu Bell. 

Seinen Vornamen erhielt Erasmus v.d. Horst nach seinem 

Grofivater -miitterlicherseits-: Erasmus Schall v. Bell. 

Im Jahre 1650 starb Erasmus v.d. Horst; und wie einst seine 

Grofieltern -vaterlicherseits-: Dietrich v.d. Horst und Elisabeth 

Vom und zum Haus', fand auch er seine letzte Ruhestatte bei den 

Kreuzbriidern zu Dtisseldorf. 

Christian Freiherr von der Horst 

Christian Freiherr von der Horst, Domherr zu Speyer und Trier, 

Herr 'Zum Haus', Herr zu Milsen und Mileforst, war der zweite 

Sohn des: Johann v.d. Horst, Herr zu Milsen, kaiserlicher 

Generalmajor, Gouverneur zu Heidelberg, und der Felicitas v. 

Warendorp, Erbin zu Milsen. 

1654 schenkte Christian seinem -alteren- Bruder Jobst 

Diedrich v.d. Horst, pfalz-neuburgischer Kammerherr, das Haus 

Nr. -13- auf der 'Altestadtstr.' in Diisseldorf als "Donatio inter 

vivos". Dieses Haus gehorte seit 1632 zum Familienbesitz derer 

Von der Horst'. 

1663 iibernahm Christian v.d. Horst die Vormundschaft iiber 

die drei Kinder seines Bruders Jobst Diedrich. 

Christian Freiherr v.d. Horst starb im Jahre 1673 und wurde 

wie sein Onkel Erasmus (ein jlingerer Bruder seines Vaters) in 

Diisseldorf bei den Kreuzbriidern bestattet. 

Jakoba Herzogin von Jiilich - Kleve - Berg, geborene Markgrafin 

von Baden 

Jakobaa (auch: Jakobe) Markgrafin von Baden wurde am 16. 

Januar 1558 als Tochter des Markgrafen Philibert v. Baden-Baden 

und der Mechthild v. Wittelsbach (sie war die Tochter des Herzog

grabstAtten in der kreuzherrenkirche dOsseldorf 141 

Wilhelm IV. v. Bayern) im cNeuen SchloE' zu Baden-Baden gebo- 

ren. 

Jakobaa war, nachdem sie in ihrem -zehnten- Lebensjahre die 

Mutter und im -zwolften- Jahr den Vater, Markgraf Philibert (er 

war am 3. Oktober 1569 auf dem Schlachtfeld gefallen), verloren 

hatte, an den Hof des Herzogs Albrecht v. Bayern, ihres Onkels 

und Vormundes, geschickt worden. 

Dort in der liebevollen Obhut ihrer Grofimutter -miitterlicher- 

seits- sollte sie und ihre drei jiingeren Geschwister behiitet auf- 

wachsen und erzogen werden. 

Herzog Ernst, der zweite Sohn Albrechts v. Bayern (ein Vetter 

der verwaisten Jakobaa), seit dem 23. Mai 1583 Kurfiirst v. Koln, 

hatte die Heirat von Jakobaa mit Johann Wilhelm, dem Jung- 

herzog van Julich-Kleve-Berg, der einem der reichsten und ange- 

sehendsten Fiirstenhauser Deutschlands entstammte, zuerst in 

Anregung gebracht. 

Am 18. September 1584 wurde der Heiratsvertrag in 

Diisseldorf unterzeichnet, und am. 16. Juli 1585 fand dort die 

Trauung statt. 

Die Hochzeit (die sogenannte cJiilicher Hochzeit') wurde mit 

einer, selbst fur jene an verschwenderischen Luxus gewohnten 

Zeit, ungewohnlichen Pracht gefeiert. Fiirsten und Adelige von 

nah und fern, selbst ein aufierordentlicher Gesandter des Kaisers, 

sowie der Statthalter der Niederlande, Herzog Alexander v. Parma, 

waren zu den Feierlichkeiten erschienen. 

Acht Tage lang war Diisseldorf Schauplatz der Festlichkeiten, 

von Banketten und glanzvollen Turnieren. 

Nach den prachtvollen Hochzeitstagen fand sich Jakobaa an 

einen Fiirstenhof versetzt, der ihr kalt und fremd entgegentrat. 

Die Reserviertheit Herzog Wilhelm des Reichen, um nicht zu 

sagen: seine ablehnende Haltung seiner Schwiegertochter Jakobaa 

gegentiber, liefien auf beiden Seiten keine verwandtschaftlichen 

Gefiihle aufkommen. Hinzu kam, dafi Jakobaa, die ihrem Gatten 

geistig bei weitem uberlegen war, sehr bald merkte, dafi man gar 

nicht daran dachte, sie und ihren Gemahl an Regierungsgeschaf- 

ten teilnehmen zu lassen.

142 grabstAtten in der kreuzherrenkirche dOsseldorf 

as 

Herzogin Jakobe v. Jiilich-Kleve-Berg (1558-97) 

Stich van Crispin de Passe (1610) in Dusseldorfer Stadtmuseum.

grabstAtten in der kreuzherrenkirche dOsseldorf 143 

Und schon bald zeigten sich bei Johann Wilhelm, dem 

Jungherzog, erste Anzeichen der spateren furchtbaren Geistes- 

krankheit (Johann Willhelm war von Seiten beider Eltern her 

erblich belastet). 

Jakobaa, die als energisch und lebensfroh bezeichnet wird, 

wurde so immer mehr in die Isolation gedrangt. 

Aber sie wollte unbedingt an der Regierung des Herzogtums 

beteiligt sein, taktierte aber nun so ungeschickt, dafi sie es 

schliefilich mit alien Parteien verdarb (mit den Erzkonservativen 

und den Protestanten). 

Auch der kranke Herzog Johann Wilhelm I. von Jiilich-Kleve- 

Berg entfremdete sich in dieser Zeit immer mehr seiner dominie- 

renden und lebenslustigen Gemahlin. 

Daher empfand Jakobaa grofte Freude und auch grofie Ge- 

nugtuung, als ihr Papst Sixtus V. am. 9. Mai 1587 in Diisseldorf 

durch seinen Geheimen Kammerer und Legaten, Monsignore 

Antonio Caraccioli, die beriihmte 'Goldene Tugendrose' iiberreichen 

liefi2. 

Doch auch ihre Feinde ruhten nicht. Im Laufe des Jahres 1595 

wurde Jakobaa unter der Anklage 'ehewidriger Beziehungen' (diese 

Anklage konnte aber nicht erhartet werden) inhaftiert. 

Diese haftahnliche Uberwachung sollte bis zu ihrem plotzlichen 

Tode andauern. Sogar ihre vertrautesten Diener und Kammerfrauen 

liefi man ebenfalls gefangen nehmen. 

Am 3. September 1597, friihmorgens, fand man die Herzogin 

Jakobaa, noch nicht vierzig Jahre alt, tot in ihrem Bette, nachdem 

sie sich am Abend zuvor gesund niedergelegt hatte. 

Ob sie ermordet wurde, wofiir Indizien sprechen, wird endgiiltig 

nicht mehr geklart werden konnen. 

Jakobaa von Baden wurde ohne jeden hofischen Prunk und 

ohne jedes Zeremoniell am 9. September 1597 in der 

Diisseldorfer Kreuzherrenkirche beigesetzt, so schmucklos (das 

2 Die "Goldene Tugendrose": In einer jeweils am 4. Fastensonntag 'Laetare' stattfindenden 

Prozession trug der Papst als Schmuck ein Rosenbouquet mit sich. 

Ein besonders schones Exemplar der Blumen iiberreichte er alljahrlich, nach 

Abschlufi der Feierlichkeiten, einer durch vorbildliche Lebensweise oder eine uberragende 

Tat sich auszeichnenden Person.

144 GRABSTATTEN IN DER KREUZHERRENKIRCHE D0SSELDORF 

Grab Jakobaas blieb noch kurze Zeit mit einem billigen 

Leichentuch bedeckt, das mit einem weifien Kreuz und an vier 

anderen Stellen, - auf der Fiirstin Herkunft weisend - auch noch 

mit dem badischen Wappen geschmiickt war), dafi ihr Grab in 

Vergessenheit geriet. 

Jakobe ruhte an dem Ort ihrer ersten Beisetzung, der Kreuz- 

herrenkirche, 221 Jahre, bis sie 1819 exhumiert und im Marz 

1820 doch noch an der ihr gebiihrenden Statte ihrer Familie, der 

Gruft in St. Lambertus zu Diisseldorf beigesetzt wurde. 

Arnold von Haes: 

Arnold von Haes, Herr zu Tiirnich (15 km siidwestlich von 

Koln gelegen) war ein Sohn des Hermann v. Haes und der 

Wilhelma v. Wachtendonck und Germenseel. 

Am 2. Oktober des Jahres 1591 verschied er als letzter seines 

Stammes, da seine Ehe kinderlos geblieben war. 

Verheiratet war er mit: Agnes Ketteler von Nesselrode, die ihn 

iiberlebte. 

Im Jahre 1585 nahmen Arnold v. Haes und seine Frau Agnes an 

der sogenannten "Jlilicher Hochzeit", der Hochzeit von Jungherzog 

Johann Wilhelm von Jiilich-Kleve-Berg mit der Markgrafin 

Jakobaa von Baden, teil. 

Bei diesem, mit grofiem Pomp gefeierten Hochzeitsfest, trat 

Arnold v. Haes als sehr erfolgreicher Turnierreiter auf. Er war wohl 

zu seiner Zeit einer der turniererfahrendsten und erfolgreichsten 

Turnierkampfer am Niederrhein. 

Das Geschlecht derer "v. Haes" hatte seinen Stammsitz zu Tiir 

nich, war aber auch in Bockelsum, Vrechen, Bell, Hull, Conradsheim 

und Sollbriiggen begiitert. 

Sie besafien das "Erbkammereramt" des Erzstiftes Koln. 

Wappen: Das Familienwappen der v. Haes ist ein sogenanntes 

'sprechendes5: namlich ein rechtsspringender Hase im roten Felde. 

Der Hase ist auf dem Helm sitzend wiederholt.


Gabriel Mattencloet (-cloet, -doit): 

Gabriel Mattencloet, Licentiat und Rat, erblickte 1585 in 

Diisseldorf das Licht der Welt. 

Am 12. Januar 1656 starb er in seiner Geburtsstadt im Alter 

von 70 Jahren. 

Seit 1632 wohnten er und Hildegerus Mattencloet (sehr wahr- 

scheinlich sein jlingerer Bruder) auf der Ratinger Str. als Besitzer 

der Hauser Nr. 12 und Nr. 10 (also direkt nebeneinander). 

Die in Diisseldorf sehr angesehene Familie Mattencloet gehor- 

te zum Diisseldorfer Stadtpatriziat und stellte im Laufe der Zeit 

der Regierung von Jiilich-Berg oftmals tiichtige Staatsdiener (z.B.: 

Joachim Mattencloit; 1671 war er Richter des Amtes Angermund, 

und Bernhard Mattencloet, der von 1626 bis 1643 Kellner des 

Amtes Angermund war). 

Hildegerus Mattencloet (-cloet, -doit, -clot): 

Hildegerus Mattencloet, Dr. juris utriusque; er wurde in Diis 

seldorf 1589 geboren und starb auch dort 1634 in seinem Hause, 

Ratinger Str. Nr. 10, ganz in der Nahe des ehemaligen Kreuzher- 

renklosters. 

Johann von Winkelhausen (auch 'Winckelhausen'): 

Johann v. Winkelhausen, Herr zu Mirlo, Domscholaster zu 

Paderborn, Propst zu Budorf wurde nach 1585 als Sohn des 

Johann und der Anna v. Ketteler zu Calcum geboren. 

Er starb am 3. Dezember 1633. 

Seine jiingere Schwester Guda v. Winkelhausen (1591-1638) 

stand dem Konvent "Maria im Kapitolio" in Koln und dem 

Konvent in Gerresheim als Abtissin vor. 

Das alte Geschlecht derer von Winkelhausen ist nach dem 

Stammsitz 'Winkelhausen (nicht weit von Diisseldorf bei Hom- 

berg) benannt. 

Der Rittersitz 'Winkelhausen' wird bereits im 12. Jahrhundert 

erwahnt.


Wappen: Die Familie fuhrte als Wappen ein schwarzes Teerkranzeisen 

(ein altes Beleuchtungswerkzeug) schrag nach rechts im 

silbernen Felde. 

Als Helmzier: zwei Adlerfliigel, einer schwarz, der andere silbern, 

zwischen beiden wird der Wappenschild wiederholt. 

Andreas Therlaen, genannt von Lennep und 

Anna Maria de Bruyn, genannt Blankenforst: 

Andreas Therlaen genannt v. Lennep, iuris utriusque dr., pfalzneuburgischer 

Rat und Hofgerichtskommissar in Dusseldorf, 

wurde 1597 in Koln als Sohn des Kolner Senators Peter Therlaen, 

genannt v. Lennep und der Catharina v. Gail (mit dem Zusatz: 

auf der Herzogstr.) geboren. 

Andreas Therlaen entstammte -vaterlicherseits- einer alten und 

begiiterten Kolner Patrizierfamilie. 

Auch -mutterlicherseits- konnte Andreas Therlaen auf eine 

aufiergewohnliche Ahnenreihe zuriickblicken. 

Denn die Familie v. Gail war eine von denjenigen Kolner 

Patrizierfamilien, welche durch die Wissenschaft eine "Achtung 

gebietende Stellung einzunehmen wufiten, und indem sie der 

Welt wichtige Dienste leisteten, mit Recht eine grofie Beriihmt- 

heit erlangt haben". 

Der Grofivater von Andreas Therlaen, Andreas von Gail, wurde 

als der grofite Jurist seiner Zeit bezeichnet und stand schon im 

ersten Mannesalter als Kanzler unmittelbar neben dem Kaiser Karl 

V., der ihn besonders ehrte. 

Andreas Therlaen gen. v. Lennep heiratete: Anna Maria de 

Bruyn gen. Blankenforst. 

Sie war die Tochter des Adrian de Bruyn genannt Blankenforst3 

und der Gertrud v. Cronenberg. 

Im Jahre 1677 starb Andreas Therlaen genannt v. Lennep hoch- 

betagt. 

Er und seine Gattin wurden bei den Kreuzherren in Diisseldorf 

beigesetzt. 

5 Sieh: 'Clairlieu, 54. Jg. 1996, S. 101, Adrian de Bruyn.

GRABSTATTEN IN DER KREUZHERRENKIRCHE DUSSELDORF 147 

Wappen: Die Kolner Patrizierfamilie Therlaen genannt v. 

Lennep, fuhrten anfanglich in goldenem Felde einen blauen Balken, 

unten von einer blauen, oben von einer roten Rose beseitet. 

Spater erhielten sie ein Wappen vom Papst: quergeteilt, unten: 

-silber-, oben: in -rot- ein goldenes Petri- und Andreaskreuz. 

Johann Bertram Freiherr von Scheidt -genannt- Weschpfennig 

auch Wespennink: 

Johann Bertram Freiherr von Scheidt genannt Weschpfennig, 

Herr zu Heltorp, Broel, Sauerbach und Rotzekoven, wurde im 

Jahre 1581 als zweiter Sohn des Wilhelm v. Scheidt genannt 

Weschpfennig (Amtmann zu Solingen und einer der Flihrer der 

Protestanten im bergischen Land) und der Maria v. Troistorf gebo- 

ren. 

Am 4. Juni 1662 starb er -81-jahrig. 

Verheiratet war Johann Bertram mit Maria v. Tengnagel, die 

ihm zwei Tochter gebar. 

Die alte Familie Von Scheidt' (vom Scheide) genannt Wesch 

pfennig, stammte aus dem Amte Blankenberg, von dem Hofe 

"zum Scheidt" bei Herrenbrol, einem ehemaligen Rittersitz. 

Johann Bertram v. Scheidt war einer der bedeutendsten Manner 

am Diisseldorfer Hofe. Schon seine Titel: Geheimer Rat, bergischer 

Marschall, Kammerer, Oberhofmeister und Amtmann zu 

Angermund und Landsberg, verraten seine einfluftreiche und 

wirksame Tatigkeit in der Zeit der Religionswirren. 

Freiherr v. Scheidt genannt Weschpfennig erwarb sich grofie 

Verdienste um die Stadt Diisseldorf. Seinen personlichen Bemiihungen 

bei der Infantin Isabella und bei den Generalstaaten war 

es zu danken, daf? die Stadt Dusseldorf und das bergische Land in 

den vierziger Jahren des 17. Jh. von spanischer Garnison befreit 

blieb. 

Wappen: Die Familie Von Scheidt genannt Weschpfennig" 

fiihrte ein durch seine Farbung auffallendes Wappen: Der Schild 

ist -dreimal- in die Quere geteilt: von Silber, Gold und Schwarz; 

im silbernen Raume -drei- runde blaue Spiegel mit goldener 

Einfassung, in einer Reihe nebeneinander.


Konrad Gumprecht Freiherr von Aldenbriick genannt Velbriick 

Konrad Gumprecht Freiherr von Velbriick, Herr zu Graven, 

Lanquit und Mauel, wurde im Jahre 1624 als Sohn des Amtmanns 

von Bornefeld Gerhard von Velbriick und der Agnes v. Boddelenberg 

genannt Kessel auf 'Haus Mauel5 geboren. 

1673 starb er. 

Konrad Gumprecht war pfalz-neuburgischer Geheimrat, Kammerer, 

Generalmajor und Amtmann zu Windeck (an der Sieg). 

Aufierdem diente er seinem Herrn Philipp Wilhelm von Pfalz- 

Neuburg: 1659 als pfalz-neuburgischer Gesandter in Mainz, 1665 

als pfalz-neuburgischer Gesandter in Preussen und 1667 als Ge 

sandter von Jiilich-Berg am schwedischen Hof. 

Die Familie v. Aldenbriick genannt Velbriick war eine alte bergische 

Adelsfamilie, urspriinglich aber ein Rittergeschlecht aus 

Koln. 

Im furchtbaren Pestjahr 1634 verlor Junker Konrad Gumprecht 

seine Eltern und -acht-! seiner Geschwister. Von den -zehn- 

Kindern seiner Eltern iiberlebten nur Konrad Gumprecht und 

seine jiingere Schwester Gisela. 

Vor 1649 vermahlte er sich mit: 

Maria Agnes von der Reven 

Sie war die Tochter des Dietrich von der Reven und der 

Elisabeth von Galen, Erbin zu Vorst. 

Zwei Sohne gingen aus dieser Ehe hervor. 

Von den beiden Sohnen ihres Enkels Maximilian Heinrich von 

Velbriick (1674-1737), wurde der -jungere- Franz Karl (1719- 

1784), im Jahre 1772 Furstbischof (1772-1784) von Luttich. 

Wappen: Der Schild zeigt einen blauen Querbalken in goldenen 

Feld. 

Johann Gottfried Freiherr von Redinghoven und Maria Theresia 

von Jansen (auch: von Jaentzen): 

Johann Gottfried v. Redinghoven, Freiherr, jiilich-bergischer 

Geheimrat und Religionskommissar am Diisseldorfer Ho£ Herr 

zu Miillersdorf, Erzelbach und Werstein, Herr des Gutes Unter- 

Erzelbach (Pfarrei Boslar) war der Sohn des Johann Gottfried von


Redinghoven4 und der Marie Elisabeth von Neuhof genannt Ley 

zu Bulgenau. 

Am 14. Marz 1712 wurde er von Kaiser Karl VI in den Reichsfreiherrenstand 

erhoben. 

Johann Gottfried von Redinghoven vermahlte sich mit: 

Maria Theresia von Jansen zu Erzelbach und Millendorf. 

Sie war die Tochter des jiilich-bergischen Vize-Kanzlers Jakob 

von Jansen und der Maria Johanna von Kaldenberg. 

Maria Theresia von Jansen starb am 27.Mai 1714 und wurde in 

der Klosterkirche der Kreuzherren zu Diisseldorf beigesetzt. 

Johann Gottfried v. Redinghoven starb fast genau zehn Jahre 

spater: am 5. April 1724 in Diisseldorf. 

Wappen: Im goldenen Schilde eine schwarze Spitze, begleitet 

von zwei schwarzen Seerosenblattern; auf dem gekronten Helme 

zwischen offenem, abwechselnd von Gold und Schwarz geteiltem 

Doppelfluge, ein goldenes Frauenhaupt, belegt mit zwei gezierten 

Querbalken; die Decken von Gold und Schwarz, als Schildhalter 

zwei naturfarbige Pfauenvogel. 

Johann Friedrich II. von Schaesberg und Maria Anna Katharina 

Wolff-Metternich zur Gracht: 

Johann Friedrich II. Freiherr v. Schaesberg (seit 1706: 

Reichsgraf) wurde um das Jahr 1663/64 in Schlofi Krickenbeck 

(zwischen Maas und Niers, ostlich von Venlo) als Sohn des 

Wolfgang Wilhelm Freiherr von Schaesberg und der Maria 

Florentina von Eynatten zu Lichtenberg geboren. 

Die Eltern des Johann Friedrich waren von streng katholischer 

Gesinnung. Verbindungen zu Kirchen und Klostern, die in der 

Familie von Schaesberg-Eynatten schon lange bestanden, wurden 

immer noch erweitert und intensiviert; durch Stiftungen z.B. 

schlofi man sich u.a. in die 'Gebetsgemeinschaft' der Diilkener 

Kreuzherren ein. 

Der junge Freiherr Johann Friedrich von Schaesberg ging in 

Roermond zur Schule, wo das Niederlandische seine Mutter- 

4 Johann Gottfried von Redinghoven, der Vater des gleichnamigen Sohnes, war ein 

ausgezeichneter Geschichtsforscher und hat fur die Regionalgeschichte des Niederrheins 

nicht weniger als -78- Folianten wertvollster Materialien hinterlassen.

150 GRABSTATTEN IN DER KREUZHERRENKIRCHE DUSSELDORF 

sprache wurde, das er auch in seiner Dusseldorfer Zeit nicht abgestreift 

hat. 

1688 vermahlte er sich in -erster- Ehe mit dem Freifraulein 

Maria Mechtildis von Scholler; 

sie war die letzte Erbin des 'Hauses Scholler" (zwischen Mettmann 

und Elberfeld gelegen). 

Maria Mechtildis v. Scholler starb am 3. November 1708. 

Jan Frans van Douven: 

"Johann Friedrich Graf v. Schaesberg" (1693)


Seine -zweite- Ehe, geschlossen im Jahre 1718, mit Maria Anna 

Katharina Wolff-Metternich zur Gracht, verwitweter Freifrau von 

Elmpt-Burgau, war nur von kurzer Dauer. 

Die Grafin von Schaesberg ging ihrem Manne 1722 schon im 

Tode voraus. 

Maria Anna Katharina v. Schaesberg diente der Kurfurstin 

Anna Maria Luisa (der letzten Medicaerin) als Oberhofmeisterin 

am Diisseldorfer Hofe. 

Am Diisseldorfer Hof erklomm Johann Friedrich von Schaes 

berg als Favorit des Kurfursten Johann Wilhelm von der Pfalz 

("Jan Willem") rasch die Karriereleiter: 

1694: bestellte ihn der Kurflirst zum Amtmann in Blankenberg. 

1695: Ernennung zum Hofkammerprasidenten, am 9. Dezember 

des selben Jahres Ernennung zum 'Geheimen Rat'. 

1703: Berufung zum Prasidenten der £Geheimen Kriegskommission'. 

1706: Erhebung in den -erblichen Reichsgrafenstand- durch 

Kaiser Joseph I. am 9. September. 

Seinen cKarrieregipfel erreichte von Schaesberg am 23. Septem 

ber 1715, als ihn der Kurfiirst, der sich enttauscht und krank vom 

politischen Leben zuriickzog, zum Statthalter von Jiilich-Berg 

ernannte. 

Auch die Kurfurstin-Witwe Anna Maria Luisa, eine geborene 

Medici, pflegte auch spater, von Florenz aus, noch die enge 

Verbindung zu der Familie von Schaesberg, die uber ein reines 

Dienstverhaltnis hinaus ging. 

Johann Friedrich II. Reichsgraf von Schaesberg starb am 18. 

August 1723 enttauscht und verbittert und wurde mit grofiem 

Pomp bei den Kreuzherren in Diisseldorf beigesetzt5. 

Wappen: Die julich-sche Dynastenfamilie von Schaesberg fiihrte 

in silbernem Felde -drei- rote Kugeln und daruber einen blau- 

5 siehe: Leo Peters: "Die Begrabnisse der Oberhofmeisterin Grafin von Schaesberg, geb. 

Wolff-Metternich und ihres Mannes, des jiilich-bergischen Statthalters in Dusseldorf, 1722 

und 1723". 

in: Diisseldorfer Jahrbuch (Beitrage zur Geschichte des Niederrheins) 60. Band, 

Dusseldorf 1986, S. 64-77.


en Turnierkragen. Das Wappen ist spater im 2. und 3. Felde mit 

einem roten Hirschgeweih von -vier- Enden in Gold vermehrt. 

Auf dem Helme steht ein Pfauenschweif. 

Elias Monarque und Barbara Meuss: 

Im Jahre 1712 erwarben Elias Monarque und Barbara Meuss 

das Haus Nr. 12 auf der damaligen Hunsriickenstr. in Diisseldorf 

und richteten es zu einem Gasthof ein, der schnell sehr beriihmt 

wurde. 

"Dieser Gasthof cHof zum (sic) Holland' war lange Jahre hindurch.der 

feudalste Gasthof der Stadt Diisseldorf: ... worin die 

sich vor und nach bey hiesiger Hofstatt Einfindenden auswartigen 

Ministri und Standespersonen bequemlich verpfleget werden kon- 

nen . 

Auch Konigen diente der 'Hof zum Holland' wahrend ihres 

Aufenthaltes in Diisseldorf als Wohnung. 

1738 wurde Elias Monarque Alt-Rat5 der Stadt Diisseldorf und 

spater auch Biirgermeister dieser Stadt. 

Elias Monarque starb am 9. Marz 1743. 

Verheiratet war er mit Barbara Meuss, die am 3. Februar 1744 

in Diisseldorf verstarb, und wie ihr Ehemann bei den Kreuzherren 

beigesetzt wurde. 

Quellen- Verzeichnis : 

Heinz-Wilhelm JEGODTKA 

Clemen, Paul und Renard, Edmund, "Die Kunstdenkmdler des Kreises Euskirchen", 

Dusseldorf 1900 

Dahm, August, "Die Dusseldorfer Altstadt", Dusseldorf 1963 

Dusseldorfer Jahrbuch, Band 60, Dusseldorf 1986 

Fahne, Anton, "Geschichte der Kolnischen, Jiilichschen und Bergischen Geschlechter", Koln 

Bd.I(1848), KolnBd. 11(1853) 

Ferber, H., "Historische Wanderung durch eine alte Stadt", Dusseldorf, 1889

grabstAtten in der kreuzherrenkirche dCsseldorf i 53 

Germes, Jakob, "Die Ratinger Edelherren und ihre Burg - Geschichte der Wasserburg 'Zum 

Haus"' 

Haass, R., "Die Kreuzherren in den Rheinlanden" Bonn 1932. S. 116-131 

Hashagen, J., Narr, K., Rees, W, und Strutz, E. "Bergische Geschichte", Remscheid- 

Lennep 1958 

Herzog, Harald, "Burgen und Schlosser" (Geschichte und Typologie der Adelssitze im 

Kreise Euskirchen"), Koln 1989 

Hinrichs, Fritz, "Eine Burg und drei adelige Hduser", Koln und Opladen 1965 

Isenburg, Prinz von, Wilhelm Karl: "Stammtafeln zur Geschichte der Europdischen 

Staaten", Bd. I: Die deutschen Staateri, Marburg 1953 

Kaiser, Gert, "Krickenbeck - Biographie eines niederrheinischen Schlosses", Diisseldorf 1991 

von Mehring, F.E., "Geschichte der Burgen, Rittergiiter, Abteien und Kloster in den 

Rheinlanden, -12- Hefte, Koln 1833-1844; 

Muschka, Wilhelm, "Opfergang einer Frau - ein Lebensbild der Herzogin Jakobe u Ju'lich- 

Kleve und Berg. Baden-Baden 1987 

Neubecker, O., "Grofies 'Wappen-Bilder-Lexikori der burgerlichen Geschlechter in 

Deutschland, Osterreich und der Schweiz", Augsburg 1992 

Niederau, Kurt, "Beitrdge zur Solinger Geschichte (Anker und Schert), Bd.5, Duisburg 

1983 

Ott, Hans, "Rheinische Wasserburgen" (Geschichte, Formen und Funktionen), Wiirzburg 

1984 

Redlich, Otto, "Mulheim an der Ruhr" (Seine Geschichte von den Anfangen bis zum 

Ubergangan PreuGen 1815), Mulheim 1939 

Schmitz, Heinz, "Angermunder Land und Leute" (Zur Geschichte des Amtes und der 

Burgermeisterei Angermund), Bd. I und Bd. II, Diisseldorf 1979 

Schonneshofer, Bernhard, "Geschichte des Bergischen Landes", Elberfeld 1895 

Vestische Zeitschrift (Zeitschrift der Vereine fur Orts- und Heimatkunde im Vest Recklinghausen), 

herausgegeben von Werner Burghardt, Band: -86/87-, Recklinghausen 

1987/1988 

Wisplinghoff, Erich, "Diisseldorf - Geschichte von den Ursprungen bis ins 20. Jh.", Band I, 

Dusseldorfl988.


SAMENVATTING 

Zoals eertijds in Keulen (zie Clairlieu 1996, pp. 99-106) werd ook de Kruisherenkerk 

van Diisseldorf tot begraafplaats uitgekozen door heel wat burgerliike en adellijke fami 

lies. Een zware overstroming in 1784 maakte dringende herstelwerken aan vloer en kerk 

noodzakelijk. Grafplunderingen door Russische soldaten (1809-1813) brachten nieuwe 

verwoestine. Toen in 1819 de Kerk voor profane doeleinden gebruikt ging worden, zijn 

de laatste doden overgebracht naar het stedelijk kerkhof. 

SUMMARY 

Just like in Cologne (see Clairlieu 1996 pp. 99-106) the Church of the Crosiers in 

Diisseldorf became the favourite burial ground for many a bourgois or noble family. 

Because of the severe flooding in 1784 the floor and the church needed urgent repairs. 

Looting of the tombs by marauding Russian soldiers (1809-1813) caused even more 

destruction. When it was decided in 1819 that the church would be destined for secu 

lar ends, the remaining dead were taken to the city cemetery. 

RfiSUMfi 

Comme autrefois a Cologne (voir Clairlieu 1996, pp. 99-106) l'e'glise des croisiers de 

Diisseldorf fut choisie comme lieu de sepulture par bon nombre de families bourgeoises 

et nobles. En 1784 une grave inondation rendit urgente la restauration du pavement et 

du batiment. De nouvelles devastations furent accomplies par des soldats russes (1809- 

1813) qui violerent les tombes. Lorsqu'en 1819 l'^glise fut destinee a des usages profa 

nes, on inhuma les derniers defunts au cimetiere de la ville.

KRONIEK 

VERSLAG CLAIRLIEUVERGADERING 1998 

Op woensdag 6 mei hield de Historische Kring "Clairlieu" jaarvergadering - 

eigenlijk gepland voor 15 april - traditioneel in het gastvrije klooster der 

Kruisheren te Maaseik. 

Aanwezig waren: Clem Brasseur, voorzitter, en de leden: K. Cools, R. Janssen, 

G. Reijners en P. Winkelmolen. 

Afiuezig met verontschuldiging: W. Slangen, H. Douma en Jo Corstjens. 

Drs. Fr. Zonnenberg (Nijmegen) was ook voor de vergadering uitgenodigd. De 

voorzitter heette alien van harte welkom, in het bijzonder Drs. Frans 

Zonnenberg, directeur van de stichting "Sint Aegten", die ook tot de Clairlieukring 

toetreden wilde, hetgeen door alle leden ten zeerste begroet werd. 

De volgende agendapunten werden besproken: 

Verslagjaarvergadering 1997> Dit was al aan de leden kort na de jaarvergadering 

1997 ter aanvulling en correctie toegezonden en reeds opgenomen in de kroniek 

van jaargang 1997 van Clairlieu. Tijdens deze vergadering kwamen er van 

de kant van de leden geen verdere opmerkingen. 

Financieel verslag boekjaar 1997. Dit verslag was de leden tegelijk met de uitnodiging 

voor de vergadering toegezonden en werd ten vergadering door de 

pennningmeester P. Winkelmolen toegelicht. Het blijkt dat de financiele basis 

gezond is. Dank zij de financiele steun van het Generalaat en de Provincies van 

de Orde kan Clairlieu zo fraai uitgegeven worden. 

Wei is het goed dat zowel in Nederland als in Belgie meerdere personen tekenbevoegdheid 

bezitten. 

Een lijst van nog voorradige jaargangen en andere uitgaven van Kruisheren, die 

nog verkrijgbaar zijn, zal bij de verzending van jaargang 1998 worden ingeslo- 

ten. 

De voorzitter dankt P. Winkelmolen voor zijn nauwkeurig en spaarzaam beheer 

van de financien.

156 KRONIEK 

Jaargang 1998 Clairlieu. Ter beschikking staan: 

* een artikel van R. Janssen over "De Romeinse bevoogding en actualisering 

van de Constituties van 1902-1925" 

* een artikel van H.-W. Jegotka met genealogische gegevens over de personen, 

die in de Kruisherenkerk te Diisseldorf begraven zijn. 

* een artikel van G. Reijners met "Opmerkingen over de Liturgie bij de 

Kruisbroeders". 

* R. Janssen: een herdenkingsartikel over Dr. Henricus van Lieshout o.s.c. 

* A. Bochin, Het Kruisherenklooster te Condren/Chauny (Frankrijk). 

Voor de "Kroniek" zijn al enige bijdragen ingeleverd, andere zijn toegezegd. 

OSC-Actualia 

* Op 19 September a.s. wordt in Hannut en Huy feestelijk het feit herdacht 

dat 750 jaar geleden de Orde officieel door paus Innocentius IV werd goedgekeurd. 

Roger Janssen zal naar aanleiding hiervan een korte geschiedenis 

van de Orde van het H. Kruis publiceren, die vooral bedoeld is voor de 

opleiding en daarom ook in meerdere talen zal verschijnen. 

* Pater Winkelmolen zal nogmaals op kprte termijn met professor Persoons, 

directeur van het Rijksarchief in Belgie, contact opnemen over de publicatie 

van het personeelsbestand van de Kruisherenorde sinds 1840. Het 

Rijksarchief had 1996 aangeboden deze publicatie te financieren. Het materiaal 

is practisch verzameld. Frans Zonnenberg ziet waarschijnlijk een mogelijkheid 

om de gegevens van het personeelsbestand "persklaar" te maken. 

* Tot behoud van het cultuurgoed der Kruisheren in Europa is de stichting 

"Sint Aegten" in het leven geroepen. Frans Zonnenberg, de directeur van 

deze stichting, zal in de kroniek van 1998 de lezers van Clairlieu daarover 

informeren. 

* Piet Winkelmolen deelde mee, dat in de catalogus van de stadsbibliotheek 

van Maastricht uit het jaar 1888 de heer A.J. Flament een beschrijving geefr 

van een antiphonarium, dat uit een Kruisherenklooster afkomstig is en toen 

in het bezit was van H.M. Hobo te Maastricht, die nog meerdere liturgische 

handschriften in zijn bezit zou hebben. Frans Zonnenberg zal de opsporing 

van deze handschriften op zich nemen. 

* Ook Leo van Noort is bezig met een geschiedenis van de Orde van 1248 tot 

nu toe. 

* In Beyenburg wordt de feestelijke herdenking van het zevende eeuwfeest 

van de stichting van het eerste Kruisherenklooster in Duitsland op 20 Sep 

tember a.s. afgesloten met een pontificale H. Mis, te celebreren door 

Joachim Kardinaal Meisner. 

Jaargang 1999 

* R. Janssen zegt een artikel toe over "Het prioraat in de Orde na de Franse 

Revolutie". 

* H.W. Jegodtka is bezig met een geschiedenis van het klooster in Duisburg, 

gesticht in 1499, als aanvulling op de gegevens van Robert Haafi.

KRONIEK 157 

Nieuwe voorzitter 

Clem Brasseur stelde om gezondheidsredenen zijn fiinctie als voorzitter ter 

beschikking. Hij blijft echter tot medewerking in de redactie en bij de "lay out" 

van Clairlieu bereid. Met instemming van de aanwezige leden zal Roger Janssen 

het voorzitterschap van de Stichting overnemen. Pater Brasseur heeft met grote 

zorg en accuratesse de uitgave van ons tijdschrift in de jaren 1987 tot 1998 ver- 

zorgd. Daarvoor zij hem oprecht gedankt! 

Varia 

G. Reijners uitte de wens om een aanvulling op de indices op Clairlieu vanaf 

1983. 

Om 17.30 sloot de voorzitter de vergadering en stelde als datum voor de volgende 

jaarvergadering vast: woensdag 7 april 1999 vanaf 14.30, wederom in 

Maaseik. 

G.R. 

OPRICHTING VAN DE STICHTING SINT AEGTEN - Op 21 april 1998 

is — na veel voorwerk door Prior F. Bull van Amersfoort — de Stichting Sint 

Aegten officieel opgericht. Tijdens het kapittel van de Nederlandse Provincie 

van 10-14 mei 1998 kreeg de oprichting van de Stichting de instemming en 

goedkeuring, hetgeen eerder ook al was geschied tijdens het halfjaarlijks overleg 

van het Generaal Bestuur. 

Vinculum Crucigerorum, XVI, 3, mei 1998 bericht hierover: 

"Het klooster van St. Agatha staat symbool voor geheel de Orde. Het feit dat 

het generaal bestuur hier vergaderde was een welkome hulp om de vraag vanwege 

de Stichting Sint Aegten om ondersteuning, positief te beantwoorden. 

Vooral de gedetailleerde documenten en de aanwezigheid van de confraters 

Frans Bull en Frans Zonnenberg bij de bespreking ervan waren doorslaggevend. 

De Stichting Sint Aegten is een project van de Orde. Zij stelt zich tot doel zorg 

te dragen voor het behoud en het beheer van het cultuur- en kunsthistorisch 

patrimonium van onze Orde. Het generaal bestuur onderschrijft deze doelstelling. 

In dienst van de hele Orde dient ook de studie van de Ordesgeschiedenis 

en van onze spiritualiteit en de ijver voor een voortgaande verdieping van het 

kruisherenleven als een belangrijke doelstelling van de Stichting Sint Aegten 

vooropgesteld te worden. Gesuggereerd werd het internationaal karakter van de 

Stichting te doen weerspiegelen, bijvoorbeeld in de leden van de Road van 

Advies. De magister generaal en de provinciaal van de Nederlandse provincie 

zullen de kwestie van de financiele ondersteuning van deze Stichting door de 

Orde nader onderzoeken."

158 KRONIEK 

De Stichting bestaat uit een Raad van Advies, waarvan de meerderheid 

bestaat uit kruisheren, een Bestuur, waarvan de meerderheid eveneens wordt 

gevormd door kruisheren, en een directeur, kruisheer. Verder maken een vijftal 

commissies, bestaande uit deskundigen van diverse disciplines, deel uit van de 

Stichting; zo is er de Commissie Archief/Bibliotheek, de Commissie Pretiosa, 

de Tuincommissie, een Bouwcommissie en een Commissie Financieel Beleid, 

tezamen 33 personen. 

De Stichting heeft tot doel om het geestelijk en cultuurhistorisch erfgoed 

van de Orde der Kruisheren te behouden en te beheren, in het klooster St. 

Agatha. Vervolgens, om de verzamelde bibliotheken en kunsthistorische collecties 

van St. Agatha, Uden en Amersfoort te ontsluiten en toegankelijk te maken 

voor een breed publiek, dat geinteresseerd is in de spiritualiteit en de traditie 

van de Kruisheren de eeuwen door. 

De Stichting tracht haar doel te verwezenlijken via een gefaseerd beleidsplan, 

waarin de diverse commissies — in voortdurende afstemming op elkaar — hun 

activiteiten ontwikkelen en uitvoeren. Zij gaat daarbij uit van een integrale aanpak, 

waarbij de pretiosa, archieven/bibliotheken, gebouwen, en kloostertuin 

gelijktijdig in de activiteiten worden opgenomen; de cultuur- en kunsthistori 

sche aspecten van elk der genoemde onderdelen staan daarbij in het middelpunt 

van de aandacht. Spiritualiteit en Ordestraditie van de Kruisheren zullen op 

deze wijze tot hun recht komen, en op de juiste wijze tot uitdrukking worden 

gebracht en bewaard voor de toekomst. 

Inmiddels zijn er al een aantal werkzaamheden in deze rich ting afgerond, 

momenteel in uitvoering, en in voorbereiding. Een deskundig opgeleide bibliothecaresse 

bereidt de catalogisering van de bibliotheek voor volgens het internationaal 

toegankelijk PICA-systeem; bouwkundige aanpassingen t.b.v. beveiliging 

en passieve conservering van archief en bibliotheek zijn momenteel in 

uitvoering; eerste besprekingen met Deloitte & Touche International BV, spe- 

cialisten inzake het verzorgen van subsidie-aanvragen bij de Europese 

Commissie in Brussel, hebben intussen plaatsgevonden; dit laatste in nauwe 

samenwerking met Museum Klooster Ter Apel en Kloster Schlof? Bentlage. 

E ZONNENBERG O.S.C. 

750 JAAR CONSTITUTIES VAN DE ORDE - Bij gelegenheid van de her- 

denking van 750 jaar constituties van de Orde van het H. Kruis schreef confrater 

Roger Janssen in opdracht van het generaal bestuur van de orde een merkwaardige 

synthese van "Vijf breuklijnen van traditie en vernieuwing in de Orde 

van hetH. Kruis, 1248-1998". Graag citeren wij een fragment uit het 'ten geleide' 

van dit voor de orde en voor de geschiedenis van de kruisheren belangrijke 

boek, dat naar verluidt, een vertaling zal krijgen in de voornaamste wereldtalen.

We laten Janssen even aan het woord: 

KRONIEK 159 

"In feite passeerden en overleefden de kruisheren in de loop van de eeuwen 

vijf breuklijnen: 

1. Zoals geweten ondergaan de meeste religieuze instituten tweehonderd jaar 

na hun stichting een ernstige vertrouwenscrisis. Een groot aantal instituten 

overleven deze crisis niet. De kruisheren hebben deze inzinking als gevolg van 

ouderdom echter glansrijk overwonnen in de loop van de 15e eeuw. 

2. Er wordt soms beweerd dat de I6e en 17e eeuw een breuk veroorzaakten 

in de geschiedenis van de orde. Uiteraard heeft men het dan over de opheffing 

van de kruisherenkloosters in de gereformeerde landen. Ook wordt gewezen op 

de andere vorm van Kruisverering en op de gewijzigde kijk op het samenspel 

van actie en contemplatie, waarbij de contemplatie naar het achterplan werd 

gedrongen. 

3. Politisten, die zich bezighouden met de problemen van het bestuur over 

mensen, wijzen er al geruime tijd op dat de absolutistische 17e eeuw de mees 

te orden ongunstig heeft beinvloed. De pogingen van de generale oversten om 

hun regulier instituut te centraliseren en met autoriteit te besturen vielen in de 

Eeuw van de Verlichting immers niet in goede aarde. De meeste religieuze insti 

tuten waren niet krachtig genoeg om weerstand te bieden aan de secularisatie- 

golf. De kruisheren waren dat evenmin. Officieel stierf de orde tijdens de Franse 

Revolutie wel niet uit, maar haar einde was nooit veraf. 

4. De orde van het H. Kruis herrees na 1840 in een andere gedaante. Er was 

sprake van restauratie, maar ook van vernieuwing en transformatie. De herop- 

leving verliep moeizaam, o.m. omdat een aantal ingetredenen geen oog had 

voor de tijdstroom, voor het gewijzigd algemeen klimaat en voor de toenemen- 

de greep van Rome op het religieus leven. Vijftig jaar na de nieuwe start van 

1840 begon de waarschijnlijk grootste bloeiperiode van de orde. Deze bloei 

duurde tot de jaren zestig van de twintigste eeuw en bevatte alle ingredienten 

van het rijke Roomse leven: een jeugdig enthousiasme, een massa intredingen, 

een vruchtbaar apostolaat in parochies en scholen en last but not least bloeien- 

de overzeese missies. 

5. Sedert enkele decennia ondergaat de orde in het noordelijk halfrond een 

andere evolutie dan in het zuidelijk halfrond. Allerlei thema's over spiritualiteit 

en inculturatie beroerden sindsdien de geesten. Intussen wordt het steeds dui- 

delijker dat de orde in Europa en Noord-Amerika in nood verkeert, terwijl zij 

bloeit in het zuidelijk halfrond. Voor de zoveelste keer in hun bestaan moeten 

de kruisheren een antwoord zoeken op de volgende vragen: wat is religieus zijn 

vandaag?; wat moet behouden blijven uit de traditie van de orde en wat niet?; 

op welke wijze kunnen de kruisheren overgaan tot inculturatie ? 

Deze publicatie beantwoordt aan een nood. Niettegenstaande het feit dat er 

al zeer veel bijdragen verschenen zijn over de geschiedenis van de orde, is er geen 

studie voorhanden die de problematiek van het leven en het werk (lees: van het 

overleven en het zoeken naar nieuw werk) van de kruisheren globaal belicht. 

Het is bovendien, dunkt mij, de plicht van de Europese kruisheren om de con-

160 KRONIEK 

fraters in de overige werelddelen vertrouwd te maken met de traditie van de 

orde. Door de assimilatie van het verleden zullen de toekomstige kruisheren 

waar ook ter wereld altijd een beetje verwant blijven aan die eerste reguliere 

kanunniken die verbleven in de buurt van Hoei." 

Cl. Brasseur, o.s.c. 

BENTLAGE - Am 2. November 1997 ubergab der Lionsclub Rheine dem 

Museum "Kloster Bentlage" das Gemalde eines Kreuzherrn aus dem 18. 

Jahrhundert. Dieses Portrat war von dem Lionsclub fur das Museum angekauft. 

Der Grund dieses Ankaufs war, dafi es sich aller Wahrscheinlichkeit nach um 

einen Kreuzherrn handelte geburtig aus Rheine, namlich Heinrich Helmich. 

Im Taufregister von St. Dionysius in Rheine ist sein Name mit Henricus 

Hermanus Helmich unter dem 27. Juli 1692 verzeichnet. Im Alter von 26 

Jahren (1718) legte er in Bentlage seine Profefi ab, wurde Priester geweiht und 

starb in Bentlage am 16. Marz 1734 im Alter von 41 Jahren (vgl. H.-U. Weifi, 

Die Kreuzherren in Westfalen, Clairlieu 1963, S. 215). 

Das Gemalde stammt aus niederlandischem Privatbesitz. Die Vorfahren der 

Besitzerin hatten enge Beziehungen zur Stadt Rheine. Das Gemalde ist anderen 

Kreuzherrenportraits aus dem 18. Jh. ahnlich. Es zeigt keine hervorgehobenen 

individuellen Gesichtsziige. Die Kappe (Schultermantelchen mit Kapuze) ist 

vorn noch geschlossen, aber schon langer als in friiheren Zeiten. Auffallend ist 

auch der leinene Stehkragen. 

Im 18. Jahrhundert ging die Uniformitat in der Ordenstracht verloren. Eine 

Studie der aus diesem Jahrhundert stammenden Kreuzherrenportraits ware 

aufschlufireich. 

G.R. 

BENTLAGE - Neuerwerbung Museum "Kloster Bentlage". 

Es handelt sich hier um ein Ziborium mit acht hervorragenden goldenen 

Reliefs auf dem Fufi und acht vierfarbigen, emaillierten Plattchen aus Gold auf 

dem Knauf. Nach dem Urteil von Dr. G. Jaszai, Lei ter der Abteilung 

"Mittelalter" in Westfalischen Landesmuseum fur Kunst und Kultur zu 

Minister, stamme diese Reliefs und Plattchen aus der Zeit um 1320-1330. 

Diese Reliefs stellen vier Bilder aus dem Alten Testament und vier aus dem 

Neuen Testament dar, teilweise Gegenstiicke:

KRONIEK 161 

* Der Tisch mit Schraubroten im Tempel - Die wunderbare Brotvermehrung 

* Das Quellenwunder in der Wiiste - Der Lanzenstich in die Seite Jesu am 

Kreuz 

* Das Opfer Melchisedechs - Das Brotbrechen Jesu mit dem Enmausjiingern 

* Die Kundschafter mit der Traube aus dem Gelobten Land - Die Grablegung 

Jesu. 

Die acht emaillierten Vierpasse auf dem Knauf stellen Symbole des Todes 

und der Auferstehung Christi dar. 

Dieses Ziborium, das aus dem Kloster Bentlage stammt, wurde vermutlich 

bei der Griindung (1437) vom Mutterkloster Koln geschenkt. 

Bei der Auflosung des Klosters (1803) ist das Ziborium in die Pfarrkirche St. 

Dionysius zu Rheine gekommen. Da ist es von einem fachkundigen 

Goldschmied restauriert worden. Via die St. Antoniuskirche gelangte es in die 

Marienkirche zu Rheine. Dessen Pfarrer Wilhelm Trappe, ein Historiker und 

Freund der Kreuzherren, hat schon auf dieses Ziborium aufmerksam gemacht. 

Sein Nachfolger, Giinter Hillebrandt, iibergab das wertvolle Ziborium als 

Dauerleihgabe dem Museum "Kloster Bentlage". 

Gerard REIJNERS o.s.c. 

DUSSELDORF - Elisabeth HEMFORT, Illuminierte Kreuzherrenhandschriften 

aus Dusseldorf. Beobachtungen zur Stilkonvention monastischer 

Buchausstattungen im ausgehenden 15. Jahrhundert am Niederrhein, in 

WESTFALEN, Hefte fur Geschichte, Kunst und Volkskunde, Band 73. 1995, 

S. 187-211, Aschendorf, Minister in Westfalen. 

Frau Hemfort hat einige, herausgeschnittene Seiten aus spatmittelalterlichen 

Chorbuchern, die jetzt im westfalischen Landesmuseum in Miinster verwahrt 

werden (KdZ 2814 WKV, KdZ 2815 WKV und KdZ 2816 WKV), mit an 

Sicherheit grenzender Wahrscheinlichkeit dem Skriptorium des Kreuzherrenklosters 

in Dusseldorf zuschreiben konnen. Dazu hat sie diese Einzelblatter, die 

wahrscheinlich aus ein und demselben Kodex stammen, mit Choralbiichern aus 

dem Bestand des Diisseldorfer Konvents verglichen, die sich jetzt in der 

Handschriften-Abteilung der Diisseldorfer Universitats- und Landesbibliothek 

befinden. Dabei war vor allem die Ahnlichkeit mit Hs. D 16 (Antiphonar) und 

Hs. D. 30 (Graduale) frappant. 

Aufgrund einer Analyse des Buchschmucks, vor allem der Randverzierung, 

der Ahnlichkeit in der Form der Buchstaben und der Choralmusik-Notation 

kommt sie zu diesem Ergebnis. 

Gleichzeitig bietet sie uns viele Einzelheiten iiber den Stil und die 

Werkmethode des Diisseldorfer Skriptoriums in der Zeit von 1480-1506. Das 

Kloster mufi damals iiber ein effizientes Skriptorium und einheitliche Stilregeln

162 KRONIEK 

verfiigt haben. Zeitweilig sind dort bekannte Skriptoren und Illuminatoren wie 

Henricus de Werdenborch und Lambertus Bruynkens von Xanten tatig gewe- 

sen. 

Auch konnte sie im Buchschmuck Ahnlichkeit mit alteren Windesheimer 

Handschriften aus Koln und Gaesdonck feststellen, was die Vermutung einer 

Beeinfliissung seitens der Devotio moderna nahelegt. 

Diese Studie ist mit grofier Sachkenntnis geschrieben und reich illustriert 

mit sehr schonen, teilweise farbigen Aufnahmen der besprochenen Einzelblatter 

und zum Vergleich herangezogener Handschriften. Einige historische 

Ungenauigkeiten (auf S. 196, 199, 204 und 210) tun dieser Sache keinen 

Abbruch. 

Voller Erwartung sehen wir weiteren Verdffentlichungen von Frau Hemfort 

entgegen. 

Dr. Ger. Q. REIJNERS o.s.c. 

GRATHEM - Grathem is een dorp in het midden van de nederlandse provin- 

cie Limburg. In 1996 werd er een gedenkboek uitgegeven bij gelegenheid van 

het 750 jaar bestaan van de parochie van de heilige Severinus en de heilige 

Agatha. Vijf historici hebben aan dit gedenkboek gewerkt en vertellen, elk op 

zijn eigen manier, een stuk dorpsgeschiedenis waarin de kerk een belangrijke rol 

heeft gespeeld. 

Het gedenkboek begint met de geschiedenis over het ontstaan van Grathem 

in de Romeinse tijd. Getuigen uit die tijd zijn de vele vondsten die er bij opgra- 

vingen gedaan zijn. Het oudste document waarin de naam Grathem opduikt 

dateert uit het jaar 1116. Dan gaat het verhaal verder over de kerstening van de 

bevolking in het Maasdal, de organisatie van het kerkelijk leven en de bevoor- 

rechte positie van dit dorp tussen 1500 en 1794. Het eerste deel sluit af met de 

verdrukking in de Franse tijd (1794-1814) en de opleving in de negentiende en 

twintigste eeuw. 

In het tweede deel worden we ruimschoots ingewijd in de bouw van het 

kerkgebouw met zijn massieve Romaanse toren en zijn rijkdom aan beelden, 

verdere kerkschatten en kerkzilver. 

Het derde deel handelt in hoofdzaak over de parochiepriesters in Grathem 

vanaf 1478 tot heden en over hun werkzaamheden in de parochie. Dit deel 

wordt afgesloten met een lijst van priesters en religieuzen, die in Grathem gebo- 

ren zijn vanaf 1700. Van elk worden biografische bijzonderheden vermeld. 

In de lijst van de parochiepriesters worden ook twee kruisheren vermeld. Op 

13 januari 1952 kreegjan dejager vanuit Neeritter zijn benoeming tot kapelaan

KRONIEK 163 

in Grathem. Uitvoerig vertelt hij over zijn kapelaanstijd tot 1 januari 1959. 

Zeven jaar lang heeft hij lief en leed gedeeld met zijn parochianen. De Jager 

werd op 1 januari 1959 opgevolgd door zijn ordebroeder Jo Zijerveld. Deze 

werd er tevens benoemd tot rector van het Mariaklooster. Het gedenkboek vermeldt 

dat hij zeer waardevol werk in de parochie verricht heeft. Hij stierf er 

plotseling op 22 augustus 1971. Wij mogen niet nalaten de parochie van 

Grathem geluk te wensen met de uitgave van dit gedenkboek 'Ter kerke in 

Grathem'. Kosten en moeite zijn niet gespaard om in dit gedenkboek de 

geschiedenis van Grathem voor het nageslacht vast te leggen. De samenstellers 

verdienen alle lof. Het werk is uitgegeven in groot formaat en verlucht met meer 

dan 200 foto's en kaarten van personen en parochiegebeurtenissen. Het boek 

telt221 bladzijden. 

P.W. 

HOHENBUSCH - Im "Heimatskalender der Kreises Heinsberg 1998", S. 42- 

58 veroffentlichte Dr. Michael Schmitz (Erkelenz) einen lesenswerten Aufsatz 

iiber die Klosterbibliothek vom Kreuzherrenkloster "Hohenbusch (Altum 

Nemus). Ein Teil der Handschriften und Inkunabeln ist noch erhalten in der 

Diozesanbibliothek zu Koln (Maternushaus). Dr. Schmitz beschrankt sich auf 

diese noch vorhandenen Handschriften (36 Bande; oft sind Werke von verschiedenen 

Autoren in einen Band zusammengeheftet) sowie auf die 40 

Inkunabeln. Einige der Handschriften sind auf Pergament, die meisten aber auf 

Papier geschrieben. Sie stammen fast alle aus dem 15. Jh. und sind in lateinischer 

Sprache. 

Mit Recht meint Dr. Schmitz, dafi das Kloster Hohenbusch iiber ein 

Skriptorium verfiigte, wie auch die Kloster in Koln, Dusseldorf und 

Marienfrede, von deren Skriptorien uns noch viele Handschriften erhalten sind. 

Nach der Ordensreform von 1410 waren viele Kreuzbriider als Abschreiber, 

Illuminator oder Rubrikator von Handschriften tatig. Die abgeschriebenen 

Werke in Hohenbusch befassen sich mit theologischen, asketischen oder pastoralen 

Themen; auch humanistische Literatur ist vertreten. Auch hier zeigt 

sich das iibliche Bild: die Kreuzbriider lieGen sich in ihrer Spiritualitat von 

unterschiedlichen Stromungen beeinflussen: von den Zisterziensern, den 

Dominikanern, Franziskanern, Viktorinen sowie von der Devotio moderna. 

Abschlieftend fiigt Dr. Schmitz eine wertvolle alphabetische Liste der 

Autoren und deren Werke in den Handschriften und Inkunabeln hinzu. 

Dr. Ger. Q. REIJNERS o.s.c.

164 KRONIEK 

HOORN - In 1996 verscheen als nummer 2 van de Hoornse Historische Reeks 

het boek 'Uit de schemer van Hoorns verleden', geschreven door drs. J. van der 

Knaap en L. Veerkamp. Het handelt over de vroegste geschiedenis van de stad 

Hoorn: 1300-1536. Vele jaren hebben beide schrijvers aan dit boek gewerkt. 

Vele archieven werden door hen geraadpleegd en het ene handschrift na het 

andere werd door hen ontdekt. In het British Museum te Londen ontdekte dhr. 

Veerkamp een uitgebreide geschiedenis over de stad Hoorn tot het jaar 1521. 

Door dit handschrift ontstond bij hen een nieuwe kijk op de bekende Kroniek 

van Theodorus Velius. 

Bij de beschrijving van de verschillende kloosters in Hoorn neemt ook het 

Hoornse Kruisherenklooster 'PietersdaT een plaats in. Het klooster heeft er 110 

jaren bestaan. Dat de observantie in het Hoornse klooster niet slecht is geweest, 

blijkt wel uit het feit dat drie van de Hoornse kloosterlingen het brachten tot 

magister-generaal van de Orde: Nicolaas van Haarlem, Antonius Fresen en 

Gerbrandus van Sneek. 

Het boek is geschreven in een prettig leesbare verteltrant en rijkelijk voorzien 

van aantekeningen en noten en bevat vele zwart-wit en kleurenfoto's. 

Het werk is uitgebracht op groot formaat van 21 x 29,7 cm en gedrukt op 

135 grams halfmat M.C. van Grafisch Papier en telt 304 bladzijden. Wij zijn 

blij met de uitgave van dit werk over Hoorn. Ons past een woord van dank en 

felicitatie aan beide schrijvers. Spijtig is dat dhr. L. Veerkamp kort voor de uit 

gave en presentatie plotseling is overleden (14 december 1995). 

Misschien mogen v i van dhr. Van der Knaap nog eens een uitgebreide 

geschiedenis van het Hoornse Kruisherenklooster verwachten. 

P.W. 

MAASEIK - Raymond Driessen leverde in Limburgy jg. 5, 1996, afl. 2, pp. 65- 

80, een boeiende bijdrage Over de tienden in Heppeneert (17de-18de eeuw). 

Omdat de kerkelijke diensten in die eeuwen aan de kruisheren van Maaseik 

werden toevertrouwd, kan de analyse van Driessen zeker bijdragen tot een bete- 

re kennis van de financiele situatie van de kruisheren in de 17e en 18e eeuw. 

In De Maaseikenaar, jg. 29, 1998, afl. 2, schreef Raymond Driessen op biz. 

101-105 "Over de inkomsten van depastorie van Heppeneert: een inventaris door 

Pastoor Coopmans (1793)". Driessen toont aan dat een zelfstandige parochie 

Heppeneert lange tijd tot de onmogelijkheden behoorde, omdat de pastoor er 

onvoldoende inkomsten had. In de 17e eeuw bijvoorbeeld had hij een inkomen 

dat gelijk stond met e'en vierde van dat van zijn confrater in Ophoven. In de 

18e eeuw was de financiele situatie echter veel beter, zoals blijkt uit de aanteke-

KRONIEK 165 

ningen van Petrus Arnoldus Coopmans. Op 16 augustus 1792 werd hij pastoor 

van een parochie waarvan de administratie te wensen overliet. Coopmans zette 

zich na een korte aanloopperiode aan het werk en stelde een inventaris op, die 

Driessen publiceert. Coopmans heeft de administratie van zijn parochie bijgehouden 

tot 1797, dus ook nadat de kruisheren uit hun klooster in Maaseik ver- 

dreven werden. 

Roger JANSSEN o.s.c. 

MAASEIK - Toen de kruisbroeders in Maaseik de St.-Jacobskapel overnamen 

van de plaatselijke broederschap van St.-Jacob kregen zij van de deken van het 

kapittel van Aldeneik het begrafenisrecht voor de kloosterlingen, hun familieleden, 

weldoeners, knechten en geregelde kostgangers. Jan Poukens beschrijft in 

De Maaseikenaan jg. 29, 1998, afl. 2, pp. 93-95, het testament van Lucia 

Simons, dienstmaagd bij de familie Verschuyl, die in de kruisherenkerk begraven 

wenste te worden. Hendrik Verschuyl en kruisheer Augustinus Matthiae 

waren op 15 november 1672 als getuigen aanwezig bij het opstellen van dit tes 

tament. 

Roger JANSSEN o.s.c. 

MAASEIK - In De Maaseikenaan jg. 28, 1997, afl. 3, p. 106 bespreekt 

Raymond Driessen in een korte bijdrage, getiteld De bruidschat van de kruishe 

ren, de overeenkomst van 6 September 1648 tussen het kruisherenconvent van 

Maaseik en de Maaseikse jongeling Lambrecht Voss, die op die dag professie 

deed, waarbij een dote van 1000 gulden contant moest neergeteld worden. 

Lambrecht en zijn beide broeders Heyn en Jacob Voss brachten daartoe een 

schuldvordering van 800 gulden bij, op 16 februari 1633 afgesloten op panden 

van Jan Scheepers en Jan Jaecken van Meeswijk. Voor de resterende 200 gulden 

zorgde hun stiefvader Herman Jacobs. De drie broers waren namelijk de 

gemeenschappelijke bezitters van een "moeshof" in de Pelserstraat. Deze tuin 

werd nu verkocht voor 200 gulden aan Herman Jacobs. Lambrecht Voss functioneerde 

binnen het klooster als sacrista. Hij overleed in 1695. 

Roger JANSSEN, o.s.c.

166 KRONIEK 

MAASEIK - In twee lezenswaardige en wetenschappelijk gefundeerde bijdragen 

in De Maaseikenaar beschrijft Roger Janssen de beginjaren van het kruisherenconvent 

na de terugkeer naar Maaseik in 1855. De eerste bijdrage draagt als titel 

De terugkeer van de kruisheren naar Maaseik in 1855: een samenspraak van res 

tauratie en herstichting (jg.28, 1997, afl. 3, pp. 122-128). De tweede bijdrage is 

getiteld: Aanpassingsproblemen van de kruisheren in de eerstejaren na de terugkeer 

naar Maaseik 1855-1860 (jg. 29, 1998, afl. 1, pp. 24-30). Janssen ordent hier 

niet alleen bekende gegevens, maar levert ook nieuwe informatie. Van belang 

lijkt ons echter de thesis die hij uitwerkt, dat de kruisheren bij hun terugkeer in 

1855 de draad van 1797 gewoon dachten op te nemen, alsof er niets veranderd 

was. Een dergelijke restauratie, ondervonden zij al heel vlug, kon niet. Vandaar 

de aanpassingsproblemen die het convent ondervond in de eerste jaren na de 

terugkeer. 

Cl. BRASSEUR o.s.c. 

MAASEIK- In januari 1998 verscheen het Liber Amicorum Tony van Wijck 

(Maaseik/Sittard, Stichting Charles Beltjens, dl. 53, 164 p.). Confrater Roger 

Janssen leverde op biz. 87-92 een bijdrage voor dit album over Het 

Kruisherenklooster van Maaseik 1476-1797. Daarin belicht hij kort en bondig, 

eeuw per eeuw de betekenis van de kruisheren voor de stad Maaseik. Dit artikel 

vormt een mooie samenvatting van hetgeen wij weten over het Maaseikse 

convent. De informatie, die hij verstrekt over de laatste kruisheren van de 18e 

eeuw vormt een interessante aanvulling op hetgeen M. Colson in het eeuwfeestboek 

van 1955 schreef over de kruisheren tijdens de Franse Revolutie en 

hun lotgevallen na de uitdrijving. 

Cl. BRASSEUR, o.s.c. 

MAASEIK - Zoals bekend probeerde de eerste prior van het Maaseikse kruis 

herenklooster na de Franse Revolutie, C.W.A. De Bruijn eerst in Bree het voormalige 

augustijnenklooster te verwerven. Dit klooster, dat in 1657-1659 werd 

gebouwd, had voor de Franse Revolutie grote diensten bewezen aan de Breese 

bevolking. De augustijnen hadden er in de Latijnse school kosteloos les gegeven

KRONIEK 167 

aan jongens van Bree en omgeving. In 1797 werden de kloostergebouwen 

geconfisceerd en de kloosterlingen uitgedreven. Jarenlang bleven de gebouwen 

zonder definitieve bestemming. De rijkswachtkazerne werd erin ondergebracht. 

In 1820 opende het gemeentebestuur in de gedeeltelijk leegstaande gebouwen 

een lagere school. Het verdwijnen van de Latijnse school zat de Breese bevolking 

echter decennia lang hoog. In 1857 drongen zij er bij de bisschop van Luik 

op aan om in het voormalige Augustijnenklooster een college te mogen openen. 

Aan deze aanvraag en aan de reactie van de bisschop wijdde Jo Corstjens een 

korte bijdrage in Het Ezendropke, haljjaarlijks tijdschrift van de geschieden 

heemkundige kring Groot-Bree, mei 1997, pp. 45-50, met als titel: Het voorma 

lige Breese augustijnenklooster in de 19de eeuw. 

Corstjens spreekt van een brief die Henricus Van den Wijmelenberg begin 

maart 1855 schreef aan het Breese gemeentebestuur. De magister-generaal 

wilde in Bree op dezelfde wijze handelen als tien jaar voorheen in Diest, met 

name het augustijnenklooster aankopen en een college openen. Tijdens de zit- 

ting van 30 maart 1855 juichten de gemeenteraadsleden dit plan unaniem toe. 

Er was echter een probleem: de kloostergebouwen waren eigendom van het 

rijk. Aan de verkoop, die 50.000 BEF moest opleveren, werd de voorwaarde 

gekoppeld dat de gemeente zou zorgen voor een nieuw onderkomen voor de 

rijkswacht en voor de lagere school. Van den Wijmelenberg stuurde nu De 

Bruijn naar Bree om het complex te inspecteren en met de burgerlijke overheid 

te onderhandelen. Toen hij in Bree aankwam bezocht De Bruijn ook de pastoor-deken 

Tessens om het standpunt van de kerkelijke overheid te kennen. 

Tessens toonde zich duidelijk gekant tegen de komst van de kruisheren. 

Overigens had hij geen hoge dunk van de magister-generaal, "zeggende dat hij 

een man van niets was, die zich met de herbergen en herbergsklap ophield (hetwelk 

men in Holland kroeg noemd) omdat hij uit eene herberg voortkwam en veel meer 

andere hevige woorden" (notulen gemeenteraad, 28.06.1855). 

De kruisheren lieten daarna hun oog vallen op Maaseik. Op 12 juni 1855 

bekwamen zij van Mgr. de Montpellier de toestemming om in de Eikerstede 

een klooster te stichten, op voorwaarde dat zij een college zouden openen. In 

Bree was dit nieuws nog niet doorgedrongen. De gemeenteraad besliste er op 

21 juni 1855 om de besprekingen met de kruisheren opnieuw aan te vatten. De 

raadsleden Broeren en Vandermeulen werden naar Uden gezonden om te 

onderhandelen met de magister-generaal. Zij werden er van de botte houding 

van deken Tessens op de hoogte gebracht. Tevens vernamen zij dat de kruishe 

ren in Maaseik zowel door de burgerlijke als door de kerkelijke overheid welkom 

geheten werden en dat zij daarom hun plannen met betrekking tot Bree 

inruilden voor Maaseik. Op 28 juni 1855 kwam de Breese gemeenteraad in 

spoedvergadering bijeen. Er werd openlijk beweerd "dat de fout van het groot 

verlies dat de gemeente van Bree komt te ondergaan aen den heer deken van Bree 

komt te worden toegeschreven. " 

Roger JANSSEN, o.s.c.

168 KRONIEK 

MAASEIK - Bij gelegenheid van het honderdjarig bestaan van het internaat van 

de kruisheren in Maaseik verscheen een leuk boekje van de hand van M. 

Henckens, R. Janssen o.s.c, A. Levenstond en J. Muermans. Het draagt als 

titel: "Intern bij de kruisheren moetjegeweest zijn... lOOjaar internaat op het col 

lege van het Heilig Kruis in Maaseik 1897-1997" (Maaseik, mei 1998, 132 p., 

ill.). Dit boekje werpt een indringende blik op het opvoedingsproject van de 

kruisheren gedurende de voorbije eeuw. Inderdaad, naast een kort historisch 

overzicht van de werkzaamheden van de kruisheren, vernemen we meer over de 

godsdienstige uitstraling, de sociale vorming, de pedagogische en didactische 

hulpmiddelen, de infrastructuur, het leven buiten de klaslokalen en het contact 

met de ouders. 

De samenstellers hebben via een originele opzet een fris boekje afgeleverd. 

Zij nemen als vertrekbasis het vijftig jarig bestaan van het internaat. Vanuit dit 

punt blikken zij terug en vooruit: hoe was het na vijftig jaar, hoe was het in het 

begin en hoe gaat het er nu aan toe ? Het samenspel van toen en nu levert ver- 

rassende resultaten op. Vooral blijkt, dat de kruisheren een grote continuiteit 

hebben gelegd in hun opvoedingsproject en dat zij er telkens weer in geslaagd 

zijn de werkvormen en de doelstellingen van hun project te vernieuwen, aan te 

passen aan nieuwe tijden en dito maatschappelijke ontwikkelingen. 

Een paar minpuntjes moeten toch vermeld worden. De talrijke foto's, die in 

dit boekje werden opgenomen, blijven spijtig genoeg beperkt tot de recente tijd. 

Tevens missen wij een lijst van de internen die bij de kruisheren gestudeerd heb 

ben. Deze twee minpuntjes nemen niet weg, dat de samenstellers een prettig 

boekje hebben geschreven, dat menig oud-intern plezier zal doen. 

Cl. BRASSEUR o.s.c. 

MAASTRICHT. - Enige tijd geleden troffen we tussen oude papieren een sterk 

vergeeld gestencild blad aan van de volgende inhoud: 

ANTIPHONARIUM op perkament afkomstig van het Kruisheerenklooster te 

Maastricht, met de volgende miniaturen, gedeeltelijk beschreven in den catalo- 

gus der stads-bibliotheek van Maastricht door A.J. Flament, dl. I, pag. 20 der 

geschiedkundige inleiding. (1988). 

Pag. 1 In den letter A: de verrijzenis van Christus: Een Engel wentelt den 

steen af, twee soldaten voor het graf in slaap, een er achter op den rand van het 

graf leunend. In het verschiet landschap met kerken. Fraai ornamentwerk in de 

randen, met voorstellingen van menschen, leeuwen, steltvogels, bladeren enz. 

Rijk in goud en kleuren. 

Pag. 74 In de letter M: Wapen van Gelderland onder de heerschappij van 

het Huis Egmond, in den rechterrand 'Gelre'. In kleuren.

KRONIEK 169 

Pag. 94 In de letter D : eene afbeelding van een kruisheer, kenbaar aan het 

kruis, dat op het kleed is aangebracht. Met inkt. 

Pag. 118 In de letter S: Ladder van Jakob. Twee Engelen klimmen opwaarts, 

boven de ladder Gods aanschijn: landschap in het verschiet. Rijk van kleur. 

Pag 129 In de letter F: Rijk van goud, met ingegrift ornamentwerk: Een bisschop 

met een zwaard in de linker- en krukvormig kruis T in de rechterhand. 

In het verschiet een landschap. Randornament met voorstellingen van kinderen 

met trompet, orgel, mandoline en harp en van dieren als: arend, haas, leeuw. In 

goud en kleuren. 

Pag 136 In de letter G: De heilige Helena, patrones der kruisheeren, met de 

Duitsche keizerskroon op het hoofd, in de rechterhand het kruis, in de linker 

een scepter. Met goud en kleuren. (Bij het officie van Kruisvinding 3 mei). 

Pag. 330 In de letter E: Rijk met goud afgezet: de Salvator mundi. Als randwerk 

in den buitenrand en van onderen de volgende apostelen: Petrus met sleutel 

en boek; Paulus met zwaard en boek; Joannes met kelk waarin een adder in 

de linkerhand; Jacobus de meerdere met knots en boek; Jacobus de mindere 

met boek en zwaard; Andreas met boek en St Andrieskruis; een apostel met 

boek en speer (St. Thomas?) met onderschrift 'St. Bartholomew' wat kennelijk 

op den daaronder staanden apostel — zonder onderschrift — met scalpel en 

boek voorgesteld, betrekking heeft; Matthias met boek en hellebaard ; Simon 

met zaag en boek; Judas (Thaddeus) met winkelhaak en boek en Philippus met 

boek en kruis. 

Pag. 395 De Paaschmaaltijd der Joden. In de letter E, gevormd door twee 

figuren als: links een man met blauw kleed, rechts een man met tulband (hooge 

priester), in het midden een tafel waarop de kop van een lam en brooden. In 

goud en kleuren. 

Het boek bevat verder meer dan een 200 tal initialen met versierselen, voorstellende 

phantastische dieren- en mensenkoppen, telt 426 bladzijden en heeft 

een hoogte van 53, bij een breedte van 38 cm. 

Op het einde leest men 'In vigilia pentecostes missa finita consummata sunt 

ista per me f. S.V. ano 1517 die 30 May. 

Dit handschrift en nog een 6 tal liturgische Mss in fol. op papier o.a. een graduale, 

zijn in bezit van den Heer H.M. Hoho te Maastricht. 

Tot zover het gestencilde papier. Het bovenstaande stelt ons vanzelf voor 

enkele vragen. Allereerst wie is f. S.V. ? In een conventualenlijst van Maastricht 

vinden we een S.V., nl. fr. Sanderus van Venlo waarvan het generaal kapittel van 

1509 zegt dat hij van Venlo teruggaat naar zijn eigen convent te Maastricht. Het 

generaal kapittel van 1520 vermeldt hem onder de overledenen. Verder interesseert 

ons natuurlijk de vraag waar dit antiphonarium zich momenteel bevindt. 

Is het nog in particuliere handen of is het terecht gekomen op een of andere 

universiteits- of koninklijke bibliotheek? Misschien zijn er lezers van 'Clairlieu' 

die ons op weg kunnen helpen. Wij zijn er u dankbaar voor. 

P.W.

170 KRONIEK 

SCHIEDAM - GJ.L SCHEERDER, De Kruisbroeders van Schiedam 1443- 

1591, Rotterdam 1997. Pater Gerard Scheerder, een broer van Jan Scheerder, 

ons bekend door zijn publicaties over de Magisters Generaal der Orde uit de 

vorige en deze eeuw, heeft in eigen beheer een studie over de Kruisbroeders van 

Schiedam uitgegeven. 

Bij het schrijven van deze studie kon hij gebruik maken van artikelen van Dr. 

AJ. van de Ven. Deze had namelijk in 1921 in de pastorie van de Oud- 

Katholieke kerk in Delft een gedeelte van het archief van het 

Kruisbroedersklooster in Schiedam teruggevonden. De tekst van de gevonden 

documenten publiceerde hij in de "Bijdragen voor de geschiedenis van het 

Bisdom Haarlem" 1925-1926. 

Een tweede bron was een artikel van pater G.A. Meijer O.P. uit 1896, even- 

eens opgenomen in de genoemde "Bijdragen", getiteld: "Kerkelijk Schiedam 

v66r de Hervorming". 

Een derde en belangrijke bron vormden de "Definities der Generale 

Kapittels van de Orde van het Heilig Kruis 1410-1796", door Dr. A. van de 

Pasch in 1969 uitgegeven. 

Verdere gegevens werden ontleend aan het Stedelijk Archief van Schiedam. 

Met deze al met al toch nog zeer onvolledige gegevens heeft Gerard 

Scheerder op populaire wijze een goed leesbaar boek geschreven over de niet zo 

lange geschiedenis van dit betrekkelijk kleine convent. De beginperiode was erg 

moeilijk, vooral door de tegenwerking van de pastoor van Schiedam, alsook 

door gebrek aan geld en door vele sterfgevallen onder de Kruisbroeders. In de 

zestiende eeuw deed zich de invloed van de Hervorming geleidelijk aan sterker 

gevoelen, in 1572 werd het klooster door de Geuzen verwoest. Alleen de naam 

"Broersvest" herinnert nu nog in Schiedam aan de Kruisbroeders. 

Ondanks alle achting voor het werk van pater Scheerder zou ik toch graag 

enige opmerkingen willen maken: 

Over het geestelijke leven in het klooster zelf had ik graag wat meer gelezen. 

De Ordeshervorming van 1410 was er toch vooral op gericht het religieuze 

leven in de kloosters zelf te hervormen. De pastorale werkzaamheid van de 

Schiedamse Kruisbroeders wordt eenzijdig benadrukt (zie p. 5, p. 40, p. 42). 

Toch wijst Paus Eugenius IV in zijn breve van 1443 uitdrukkelijk op de 

Liturgie in hun kloosterkerk: "... quotidie in illo (sc. Monasterio) Altissimo lau- 

des extollantur (p. 98) en : "... eo devotius, quo quietius Altissimo valeant 

famulari" (p. 100). 

Dat de Kruisbroeders als convent na 1572 in Schiedam gebleven zijn, 

betwijfel ik. De schrijver beroept zich daarop, dat bij het doodsbericht van de 

laatste Prior van Schiedam in 1591, Bernardus van Hasselt, in de "Definities" 

vermeld wordt: "Prior Schidamensis" (Def. 1591, p. 421). 

Het kan goed zijn, dat hij met behoud van titel in een ander klooster der 

Orde een toevlucht gevonden heeft. Maar ook als hij in Schiedam gebleven is, 

zegt dit nog niets over het voortbestaan van het convent.

KRONIEK 171 

Overigens blijft het bevreemdend, dat in de "Definities" van de opheffing 

van geen enkel der Noord-Nederlandse kloosters, zoals Asperen, Goes en 

Hoorn gewag gemaakt wordt. 

Gerard Scheerder heeft zich in het historische Schiedamse milieu goed ingeleefd. 

Afgezien van de vele herhalingen is zijn verhaal vlot geschreven. De voornaamste 

bronnen zijn als Bijlagen toegevoegd. Het boek is ook fraai uitgegeven. 

G.R.

Dr. i 

TP.C, a 

VAN Df. 

"CLAIRLIEU" 

d aan de 

/ 16500 B 

■ (Ja/r/icif 

■'short 

H.W. JEi h 

Km ■■-' ()bc 

/' WlNlfEU 

rM • ' 'a n U \rrwrsfboft 

(... /'/C

CLAIRLIEU - Canons Regular Blog

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

CLAIRLIEU - Canons Regular Blog

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?