De Eerste Bedijking der Groote en Kleine Moeren in West-Vlaanderen

bibnum.enc.sorbonne.fr

De Eerste Bedijking der Groote en Kleine Moeren in West-Vlaanderen

J\ VZo

k'> i1-\

LikYo(Y. D

De Eerste Bedijking der Groote en Kleine

Moeren in West-Vlaanderen (I).

IIt't is wV1 imrkw;i:inhg, ilal tt1scIen de jarea 1575 en

1675, dus in con I i, clperk van gt'oote heroering in Westelij

Europa, mon dnai' meor of ai i taler gewaagle cii dornem in-

geti np to'iw zieI zetten, welke lien duel halleri vruclitbaar

land aati de rnacht der wa' pti te ontworst.eien, Vooral

Neleriaitilseite vaterhou wk u ilig'u wareti over gaiisch

Europa, Iietzij als alviseurs, hetzij ais deeigeuooteu en

uitvoeidors iii dergehjke otideriieuiiugett beirnkken,

'I'erviji de Nourd-Hol la ni ler Jan Altiaaiizooii Leegh-

waler () In Noil- on Zital-Nelerland, in [)enemarkeii,

IIoist'iu, Prui.sseu, Iotii;iiingen, Oust-Fiieslaiil, Fiatiki'ijk

eu Eiigelanl zijue waai'devolle ailviezeti op het gehied van

gronlveihteiiu eu lioogmaeri,j verstrekte, riep Pans

Cietunt VIII, Gili is V:tti leu Flonten naar [-lologua en

Frrara, eu reisie Coruelis De Wirt, alias S'liapecaes uit

Ai k innar op vet'zoek van l'ans flibanus VIII naar Rouie

ten einde de mogelijklieid van liet droogleggeti dci' Poritijiiselie

Moniassen te hestiiioei'eii ().Ornsrreeks de.zelfdeu tijd

vOeI'de Tlimnas Bradley van Ikrgeu - op-Zoom in opdracht

van Koni ng I lenirik IV nabi,j Bordeaux eu Albeit. Eys nit

(1) I.ozing gehouden op ht ()uihoid- en Geschiedkundig Congrei te

Brugge, don 4 Aug. 1925.

1) Zie vor Loeghw;ter lien strecki 1f41 nitgegeven Haelenie,-,,eer-hoeck,

d,en'nle lot cene reniosti'ontie, verklarinq end'

voorbereydinge am de /Iu'l'mnzer- cade de Lcyt*iwer te bedyk.en »

In 1838 vet-4(-heeti de 14 » diulc 1)zorg1 dour M W. J. C. van liassoIt,

« a aanteeke age, rai en z'ooraegaan d'or cenige (eressbyvan

den sjo'r, en eeiè I starise! are,zirhl dci' plansen

Mt en de ,eerkcn are /et ili'ooymak en van bel 17 trIe merosec' ,,.

j)artret, karirten, fac-siiriilo euz. Aistelan, 3 1, 1838. Zie verler

Raiuiaer's ha chriving in lit Nederta,cisc/i Bioyrp1iisc/ IJ'ooientael:

VII, kilin 909 1t124

3) Schrij or heait sali tut tek gctoId om in bot jaar 1 1.121; ter

plaatce cet nauwkeirig unIezuok cintrent deze werken, wna'over

verler jets l,'ksn I is. iii t stelloit en hit rosultaat te publieseren.

Document

il il il Il Il Ili illi 11 il Il 11 I il

0000005731756 r.

L

o

w


156 J. KORTHALS ALTES

Amsterdam in liet tegenwoordige deparemeut der Oise

groote waterwerken tut (I), terwUl Coitiel k Verintiyden uit

Tholen de afwateritig der Eugekelie Veenen (de Hatfield

Chase, Isle 0f Axholine, en de Bedford Level) net hehup

van Noord- en Zuid-Nederlatiders lot stand bracht (t).

flot, Twaalfjarig Bestauid tiad de aandactut van Noord- en

Zu i1-Netteranders gekeei'd uiaar wer k eu van vrede en

reeIs in 1612 had Jacob Clats SaTIICU met ziju broeder

Cornelis, bu rgeineester aui Biouwershaven, Pieter Hi nuiosa

heer van Wena, president van beL lof van Holland, Zee-

land cii West-Friesiaiid, Maerteui Rosa, griffer van dcii

Hoogen Raad der genoenide Provincin en anderen,stappen

aangewen(t om van do Staten van flot land octrooi te ver-

kt'ijgen Lot het lIel(lLjken vatu de Groede Watering in

Staats-Vlaanderen ('). Hetbaartdan ook geeu verwondeiing,

dat in de Zuidelijke, de Spaansch gebleven Nedertanilen,

de aaudacht viol O[) eeu uitgestrCkt inoerassen-comploi,

ais door de iiaiuur voor laiidaaiiwin uiIIg aangewezen. IJeL

wareiu de Groote en Klcitie Moeren iii hot Wu.sTelijk

gedeelte van Vlaaiideren nahij Veurne gelegen, waarde-

looze plassen, die koortsen cii andere ziekten onder de

hevoiking der onuliggetide strekeii versproidden. Otnstieeks

liet eiude van liet jaar 1614, besloteti de Aarishertogon

Albert 011 Isabella deze uitge.strekte moerasseti drong te

leggen eu voor don laiidhouw gescbikl te malien (4).

(1) Zie C0MTIT DE DIRNNE: Sur les Dissêchements en France arant

I78I. uitgegeven in 1890.

f2) Vgl. in ijn boek : Jolde,1and in Engeland De geschiedenis van

Zeeu-ivçck bedij/e, utt ik goude,, eeuiv en zine grootsche /iollandichengelsehe

onderneraing. Den Liang, W. 1'. Vau Siockum en Zoon, 1924.

Evetieens niiju hoek 5fr Cornelius 'ernzuyden. Lnndon, Williams en

Norgate, en den 1-Jaag, W. P. Vaii Stockun en Zoou.

)8) Over dit oILdeiwerp 2a[ binueui kort eene studio van de hand van

Mr A. Meeikam1> van Eiubden, Rijksarchiraris VOOL Zeeland te Middelburg

mii schrijvor dezes gepuIlieeerd worden.

(4) In hot Staatsarchief te Bruggo hevindt zieh peur zeer votiodige

cotiectie oude gegevous omtreut bot door rnij hehatidetie onderwerp.

Aativiusten 0542). 1k velwijs )uij deze Lien lezor uiiar die ver7.atnelu)g

en zeJ voormiju goheele studie rnetdeze atgeiueeue vorwijziug volstaau.


IRSPI HI4DIJKINO DER MOERIN 157

Kracbtens het vlaarnsclie recht waren de aartshortogen

ais graveii van Viaatidoren, eigenaars yan aile wateren en

oiigebiniite landen binuen liet graafschap gelegeii ; een

ieder lion ecliter door Iangdurig gebinik rechten op dezo

U ou beheerde m laiclen verworreu, zoodat [let in weike-

Iijklieid zeer moeiLijk was te weten of een hepaald terrein

volletlig viij vas gebleven. flet viaaiiische redit gunde in

deigelijke gev;illen aan tien eigenaar het recht ecu zooge-

naaIti(l( purge te voltrekieii. De purge was eeti proceduic,

waaihLl de lasteii eu pliebten, die op eeu hepaald stuk land

kouden rusten onderzocht eu eveiitueel eikend werden,

terwijl al wie in de purge zijue rechten uiet deed geldeu van

verdere aansprakeii vervaileti werd vcrklaaid Ten cincle

latere moeiiklieden te veriiiijdeii besloten de Aaitsherto-

den tot liet hoiideu van een purge voor de Moeren over te

gaau.

In [let voorjaar van 1615, werden in de steden Bergheii-

St. \Viuuox, Ilontschote cii in de parocliie ilouthom, nameus

deti hesiileut eu de Raadslieereii van bot lIof van Viaande-

ren pli blicaties aangeplakt, waathij aile eigouaren on yer-

iiieeude eigenaren iii de Groote eu Kicine Moereti werden

opgeroPpeu om voor genoeund FIof te verscliijneu ten cuide

er htiiine aaiisprakeu te doen golden. Tevens werd aati de

aml,ttuaiineu cii officieren van G liivelile, W;terheui, FiouL .

kiiig ho kend te inaken met de voorgetionlen purge, opdat

con iegelijk in staat gesteld zou wordeii zijne recliteit of

veimneeiide recliten te doen geideu. (ip de daai'toe aalige-

Wezeii zittiig van bot I lof, d. d. I J uli 1615, verschoueu en

werien gehoord F'rans Daraut, Nie. Baeit, Matthias lez

Juiis, Jan Gliceracits, de eifgenanien van J ulius de laIige-

toeti cii Fainiait Hughe, waarna door dcii Procureur Geite-

rital op 21 October 1615 iiogniaals gelast werd iii aile p°-

eh joker ke ii vaii Veu tije-Ambaclit , van Diii ik ei'ken en

[)ixmntiideii deliokeiiduiaking van de purge af te koiidigen.

Eiiiielijk 01) 19 1"ebrtiari 1616, geschiedde de deide en

laatste publicatie. 1)eze bel nidiuiakiiigen werdeii gevolgd

-sciiote, Veuriic, Kilbem en Adinkerke bevolen de bevol


158 J. KOITHAL8 ALTES

door ecu zitting van dei, Raad vaiL State, die 01) 5 Maart

1616 hesloot en op 15 Maart d. a. y . bek raclitigde, dat

aallgezien gedurende twee jaren ;uln belaugiichbenden gelegenheiti

vas geboien zich niet butine aaiisprakeu aati te

mel(ten niewanil behalve degeiien , die zich genield liadien

cii wier tecli Leu iii procedure zoudeti Wolilen oudeizocht,

verder recht op t iteis in de Groote eu K lei ne Moereit

kou doeti gelilen. Zoodra het dus zeker vas, dat geen ol)eketideti

eeiiige aauspraak op de tlroog te leggeti lanlen

zolilen kutiiten (loeli gelilen, werd zoowel in de Zuidelijke

ais in de NoorIelijke Neiletiauleti l,ekeiid geinaakt, dat de

Aat'tshert.ogeit hereid waren octrooi te verleciseit voor de

droogniaking dei- Groote eu Kleitie Moeteti nal)ij Veuitie

in West-Vlaatidereii.

I)aor zich echtev geen gegadigden preseite'rt1ii wer(leu

utieuwe oproepiugeil aatigeplak t, daarucvens ecu liesiek

met kaarten gen i hIiceerl cii de datnin (lei iutleveriuig van

aanbiediiugeu vastgesteld op 9 April 1619. (ip dcii dag

lei aaubesteliiig, wclke gehotuden werd iii het Col legie

van Financien te Biussei werdeu eenige offerteti ingeieveud,die

eciiter geen voldoende attiactie sclieiieiu te hietieti,

wauit de heslissing wcid aa ugehouden en o it 22 Apt-il d.a.v.

had cen sooit lieibeted iiug plaats, waarhij beL oct,00i

der drooglegging aaui dcii riieestbiedeti de - do()" inidilel

der bratideuide kaars - toegeslagen werd. MeesLhiedende

bieck te zijui ltoelaiidt, (ie'ae.rds, koopniaii te Duitikerken

eu wel uit. voor zicli zeif maar, blijkens vuluiacbt voor de

notauisseii Jacques cri Pierre Colin te Calais verleden, ais

lastluehber cpi reIeiiuie van A Louis Beauclercq, Conseiller

du Roi iie, France, Piesideiti et, Juge Général de Calais

Bi Louis Louvel, seigneur de Froyciines ; C/ Nicolas

d'Asneau.

Al voiens de voorwatiden van liet oct oui nader oitdcr de

oogeti te zieui, zij reeds opgenteikt, dat na de tlrooglcggittg

de grondeit ais volgt veruir'eI ii zouden worden J5 plus

50 geiiiet aan de Aartheiiogeii eu 2 1 niintis 50 gernet aaii

de coucessioiiarisseu.


ER'rE nID1J}CTN( PER MOF.RIN 159

[let. schijut wel,dat deze iaatsten de aanhestediiig ais een

speculatie beschouwd hadden, want op 19 Juli 1619, den

(Ing zelf, vaiirop het contract van octi'ooi voor notaris Jan

Myleiiiay te Duinkerken werd bekraciitigd, droegen zij

23 vaii bu t aaudeel (25) over aan Paul de Cuypere te

Diiinkerkeii. 01) zijue beurt droeg deze taaiste enkele

maauden latei', den 6 September 1619, dc Iielft van zijn

part over aan Wenceslaus Cohergher, archutect der

Aarls!iei'togen en Su tIen otendent der Bergen van Barmhartiglieid

r.e Biussel. Vanaf dat oogenbli L zou de naain

Cohcrgher verbundeii blijven aan liet grootste en meest

giootsche werk van laudaanwiniting in de Zuidelijke Nederlanden

tot stand gebracbt.

Ï)nrii iaat ik niet op de zaak vooruit.loopeii. Ecu octrooi

vat, druoglegging beteckent nog lang niet: goutigele graan-

veldeit of malsehe weiden ,, eu Iaat i k fl)ij dus cerSi bepaleti

toi, bot beL ijken van het oct,rooi door de Aartshertogen aan

Louis Deauclerc.q es. verloend. Het beheisde (le volge.nde

bepa Ii ngen

1. - Ilet droog te maken terreiti omvatte de Groote en

Kleine Moeren met eetiige aaugrenzende suikkeu gronds

cii wal en, ais op eeii in duplo opgemaakte eu (1001' beide

partijen gewaarmerk te kaart aangeluid. (')

2. - De aaunemers verplichtteu zich oui de terrei neri

vont' butine kosten binnen twee jaren cii wel ilirerlijk op

St. .Jacobsdag (25 Juli) 1621 droog en geschikt voor beploe-

gillg cii audere bew.ikiiig 01) te levercu. Flet stond den

aaii liCtiier y rij 0111 zieh bij bet aan leggen dci' tioodige ringvaat'tett,

kiuialeii, slooteu, dijkeit, enz. van machines te

ii edi P 11011

- 1)e aaiiuemers wendeti vnijgesteld van het droog-

makeit van brou iteit eu (I rij Izand.

4. Den aaiinenler werd ais remuttei'atic voor de u it (e

voeneu werkeu 2,5 minus 50 gemet. in het di'ouggeinaakte

tetreiti toegeween.

(1) Zie llaar( als lijiago.


160 J. KOIVrHALS ALTES

5. - De grondeu zouden ontuiddelijk na droogmaking

verkave!d wordeii, zooveel mogeiijk in gelijke en gelijkwaardige

decien. De Aartsheitogen zouden ecliter het

recht van voorkeiir geuieten.

6. - Voor bot geval, dat elgenaren van Ieleudeude perceclen

huit terreinen eveneens diooggemaakt wildeu hebbeii,

werd het volgeude bepaald. Deze zouden 2/3 minus 50

gemet van hunue drooggeiegde l)ezit aan de concessiouarissen

naoeteo afstaan of indien zij er de voorkeur aan

inochten geven huit bezit aan zieb te houden zoudeii

zij ponds poudsewijze in de totale droogniakiiigskosten

moeten bijd ragen. Regeeriogscommissarissen en

door deze te heuoetnen iieutrale arliiteis zoudeii het te vergoeden

bediag vaststeiien.

7. - Ten behoeve (]et- i)edljking zou onteigening kuinten

plaats vin(let1 ; de vergoeding zou door arbiiers vastgesleid

worden. i)eze uitspraak zou tevens otiverininderd bot recht

van beroep liij de Reciitbank, hij voorraad uitvoerbaar

wezen, mits liet bepaakle bedtag onmiddelijk werd uitbetaald.

- Het redit van jaciit en visscherij zou het eigeudoin

van de nieuwe eigenaren wordoii. Ten einde de oliteigeningswaai'de

en de kosten van ouderhoud zoo laag niogelijk

te doen ziju, werd hepaald dat deze perceeIen, oeu,iiaal

drooggelegd, uitsiuitend voor hooibouw gebeigd zuilen

mogeii wordeii (').

9. - Zoowel de hooger ais laget' gelegen beleudeude

peiceeien, die Leu gevoige der droogiegging mochten verbeteien,

zouden in verhoudiug moeten bijdragen in de

kosten der bedijking ceti eu ander vast te .steilen door

arijiters, die door de Regeeriugscominissarisseu zouden

wordeu benoemd.

10, - De Coucessionarisseti zouden uoch verplieht zijii

(1) Mcii ziet, dat ci ailes op gezet werd w» do uitvoeruug van het

work in aile opzichten te bevorderen en uiet door opdrijvung van

kosten te Ijeloiuinereu.


cn

ii

H

rri

C)

;

•t

I) Y

' N -. '' •' $ø"

\; •p/,

.

•*'

ij

,

N

1


EEESI'E BEDIJKINO flER MOUtEN

de te graven kanalen voor scheopvaart te doen diejien

nocli de uiUooziug van awler water in die kanaleti toe te

staau of te duiden.

11. - indien de coiicessionarisseti of liun iechtverkrijgeuden

toch zoudeu overgaan tot het bovaarbaarinakeu

van ecu of auder kanaal dati zouden zoowel de proviucie

ais de steden, die liiervan moebteti profiteereii, gehoudeti

zjii in de kosten bij te dragen. Regeeringscoinrnissarissen

zouden de verschuidigde soturnen vaststelleu.

12. - De concessionarissen zoudeit de zgn. Moeivaart

ais atvoerkauaai mogeii gehiuiken en deze vaart mogen

verbi'cedeui en uit(liepell. Moclit ecu (1er stedeti Itiervan

prolitoeret dan zou zij in de kosteti moeten bijdiageu, Itet

Iiedrag dom , coturnissarissen nader vast te stellen.

13. - De nannemers zoudeit de aan de poort van Duinkerkeii

gelegea sinis van (le Moeivaai't mogen gebruikeit.

Zj zouden, teii behoeve van wateiIooziug in (le haven van

Duinkeikeu, gerechtigd wezcu otu één of ineer s!uizeu te

bouwen tusscheu Bergheii-St. \Vinuox en de Moervaart,

bestaande werkeu te sloopen en het onde mateiiaal te gebruiken,

mits zorgdragende buiteti de stad zelve te b!ijveu,

opdat Duiukerken gecu overlast ofnadeel zou oudervinden.

14. - Aile kosten van bouwwerken na de droogiegging

ut te voeren zooals het graven van vaarten, kaveleu

atidere slooteu, het inaken van bruggen cii wegen

zouden ten iaste der Aartshertogeu en Coticessionarissen

tezarueti koinen eu ponds pondsgewijze wordeii otugeslageu.

Na voitooiag zou ieder voor het onderhoud hebiien te zorgeit

van die vaarteu, stooten, bruggen, wegen euz., welke

tot zijn eigeudorn behoorden.

1. - Na de verdeeiiiig derterreinen zouden gedurende

(Inc jaren aile kosteu van oudenlioud der buitenwerken ten

laste der aaiiitetners valleit. Na afloop van dezen terniijil

zou het ouderhoud roor algetneene reketiing zijn en de

eigeuareu ponds pondsgewijze moeten bijdrageu. Moclit

sen cigenaar in gebreke blijveu dan zou ziju bezit kunuen

wordeu geexecutecrd.

161


12 J iO:'ALS ALITES

16. - Na de dLooglegging zouden c0I1CessiOuaEiSeIi

liunue terrekieii mogen verkoopen zooals het huit goeti-

duiik t, zonder daartoe eeii iiieuw octiooi te belioeven, ter-

WijI ZLJ voor (leu dUUL Van ZeS ji1'en vuujge.eld 7.0u(leI1 zujui

van veiliuigsrechteui, zelfs indien (le nieuwe eigeuuareuu

vreerndeliugen unochten wezeui.

17. - Geduureuude 20 jaar zou liet reeht van eonfisc tic,

zoowel wat beirefu de grouden ais de vnuehten cii de voor-

rechteu, opgescluort wordeui.

18. - Aan de eoncessiouarkseu weud het heerlijk reriit,

met de daartoe behooreude hooge, uuuiddelbaue en lage

techtspuaak verleend.

19. - De coi cessiona risse ll zouden teui betioeve der

moleus redut van water eu wind genietetu. Eéu keer per

week zou markt geluoudeuu reogeui worden, mits de lielan-

geui der huren uit zonden worden geschaad. Buitendieuu

Wei(l heu redit verleenll lot het houden van twoe vrije

markten per jaar.

20. - Degeneuu werkzaaun aau de dijiage zouden ge-

dureuide het werk viijgesteld zju van belastingbetaliug

en huitendieti zes unaauden na heiiudigiuug van het werk

niet wegens schuld vervolgd nuogeuu wordeui.

21. - Di' eouucessiouuarisseuu zoudeiu recht van overgang

en toegauug liebhen eu overal, mits tegeuu betaling van

seliaderergoeiliuug, hunne werktwigeii mogen plaatseiu

22. - Gedureude luet werk ZOU ii ieteaud ecu hrouweuij

of herberg mogeuu luouden huiten toest.einrning der ronces-

s [u uta risseul.

23. - Aaui de iriwoners werd gedureuide liet werk cii

18 jareu na de voltooing ervan, vrijstelling van aile helas-

ti ugen verleeiud , nirgezouder I de verpi dut i uug van logement -

houders en slijters van wiju of hier, Lot hetaiiuig der in [let

bij zoudcr voor heu bedoe ide aceijuzen.

24. - 1)e coucessiouauisseu zouileut veiplicbt. ziju •ge-

dnrende 10 jareut tua de diooguuiaLitug 150 schoof hij wize

van tiendreeht af te staaul teti beliueve valu Let ondei'luoud

aa dea pastoor eu de kerk. -


lRSTE BEDIJIIN0 DER MOERE

Ai deze voorwtïrdeu werden uiLdrukke1ik door de

Aa,tslierr ogen bekiaciitigd. -

Nailat wij nu keniiis geinaakt hebben met de voorwaaideii,

waatop lier. oclrooi Lot di'oogrnakiug der Groote eu

Kleitte Moeren verleeiid werd, willeii wij terugkeeren tot

de concesioIiarissen, dus tot (legenen, die 01) de genoernde

voorwaai'deu de verpliehtiiig op zich hadden genorneti het

werk uit te voereu eu te voltooieu.

Na S Septetiiber 1619 waren er vier groepen lelang-

Iiebbeiideii

a. de Aarts!ieriogen, voor 3/5 (leel plus 50 getnet.

b. Beaucleicq C. S. voor 1/3 van 25 deel

Paul de Cuypere, voor 1/3 minus

Weuceslaus Cobeigher, voor 1/3 50 gernet.

De eersle gtoep, onder u b ,, geiioemd, nani geeu werkzaaiu

deol atu de uit\oering, terwij I de Cuypei'e de uitvocring

iler werken en Coliergher de fivaiicieele zoowel ais de

algetneetie leidi ug op zicli genomen had. -

flet lijdt wel geeii twijlel o de coucessionarissen zijii bij

do uitvoeri ng on iniddel lijk o, inoei I j k heden gestuit, waiit

reeds op 10 Jaiivari 1620 weid nog cens uitdrukkelijk door

de Aartshertogen ter kennis van belaughehbenden gebraeh

t, dat de laatsien zicli haddeii te lieuden aan hetgeen

bepaald was Iij aitikel 21 van bot oet.rooi ill. dat zij aan

de coucessiouarisseu beL redit van toegang (CL eu iloorgang

over Liiiiie terieitieu moesten vel'leeIleiI en tevetis liec

plaateii van worktuigen ten hehoeve der uitvoeiiug van

de drooglegging inoesten gedoogen, l)ehoudens dan he

reeh t op veigoeding voor aan te riehteu sehade.

flet feit, dat dit aaii helaugbebbendeu nog eeus iidiukkelijk

nuoesl, worden aangezegd a

getuiigt van ohstructie (ter

hetrokkeii eigeuaaus of geIrnikers. Dit zuticu wel niet de

ectiige nuoeilijkhedeui geweest zijui, waarunede mcii had te

kanipen, docli Cobergher is klaarbIjkeIijk in staar geweest

lie andereii te overwinuen ,w;u n t Op 27 Jatuuiari 1620 sehonkeu

de Aartsluertogen aan hunuuen bekwainen architeet

Wetuceslaus Cohorglier voor bewezen dieusten 400 gemet


184 J. KORTHALJ ÂLTS

in de Moeren, te leveren, zoodra de verkaveliiig van

35 deel zou liebbeii pinats geliad.

Iijrniddels daagden ook ieeds nieuwe IiefIjebhers voor

eigeudoin in de toekoinstige nietiwe polders op. Colnrgher

en de Cuyper verkochteu op 30 Maart 1620 siukkeii

in lion gemeeuschappeljk t,zit van 2/3 in het. 25, cii

100 gernet aaii Diego de Coster. 200 geinet aan Balthazar

van Cortbenile, en 300 gernet nan Jacques de Sontere.

totaal dus 600 gelnet (I).

Bij deze gelegcitheid hleek teveits, dat de (Juypet reed.s

bij Coberglier in het krijt geraakt vas, want de eetsie

heloofde hinnen drie waandeu eeit heltag van V j t!E duizeitd

Rijnsciie guldeus ai te Iosseit of hotiderd geiflet van zjti

bezit aan Cobergher af te staan. Dus werd in 1620,

gedurende de droogniaking, het gemet op veertig guldens

gewaardeerd.

De weiken vaieii teritauweriiood goed aan tien gang of

reeds was er groot verscliil vati rneeiiiltg ointreut art. 23

van het oct roci , regelende de vrijstelli itg van belastingen

Op 28 Jauuari 1620, hadden de Aartsliertogeu naar aunleiding

van het rapport van Pierre van den Broecke, lid

van (leu Provi ticialen Raad van V Iaanderen, ung cens oit-

(1) 30 .Maart 162() verseti ij nen vue, Notaris Jan Verdroogett te

Buussel, Cotiergher on de Cuyper, die veiklaren, dat zij verkoeht

bebben 100 geinet Land in de Moeren aau Diego de Coster, secuetaris

van de lloogheteii, 200 goniet tau, Balthaar do Cuiuthenii. Superintetident

van de Bergen van Bartiibartigheid te A uutwert e n, 3(M) gemet

aa,, Jacques de Soinere te Gent, dat de optirettgst ioder voor de

helft zal rouupeteereuu daar sy utk tedet- vuor de hetft doelgenouit zyn in

het 2 2 part van de 25 put-tic minus 50 gentet in de moCreu (zic Octrooi

22/4-1J9) terwy! 600 gomct land ook geutiimen zullen w)rdclu voor de

helft van de terreinen hehouretidu aan Coheugher eut voor de ljolft van

die van de Cuyper. Daar Woiuceslaus Cuhergher in 1619 aauu (le Cuypor

heeft hetaald 8000 Ryui.selie guldens ton hohoeve der il roogleggi uig

der Moereui (4(5)0 per wissel van Michel Boot op Ititiju de Clerct1 te

1)uiuikerketi eu de andete 400() itt contaute R itoche gtttdeuus ontvangeuu

van Baithasat van Cortbetide te AntwetpeuL zoo zal Paul dc Cuv ie

th ii tic 4000 g ii tieut aauu (ohe rgluer unooten te, u g Iota Le n ht n n eu (hiete

inaauuden, zu tendu anders 100 geitiet land tuoliehuirettic aaut Je

Cuyper aan Cohergher vervalleut.


EI1 RSTF BEDIJXING DER MOERRN 165

driikkclijk verklaaril, dat de in ai. 23 hedoelde vrjdom

van belasti ig tiiet sieclits onivatte de algenieeiie lasten

aiideis verscliuld igd aitu de Vier A inliacliten , (loch bu iten-

(t ieu de p01 netiugeil , zetti Ilgeli , Laudschot leu, wateri ug- en

andere lasteii. Dit vas zeer gunstig voor de eigenaieii in (le

Polders, maar (le tegenvaller l iet niet lang op ziek wachteii.

De raalslieereii Jacques Bialiatit eu Pierre Fan den 13ioecke

verk laarden op 18 A pril d a. V., dat ev in beL octrooi welis-

waar word gespioken van vrijstelling van wateriugsrecliteu

en watergcschotteu vour altil i à jamais), (loch dat dit

niminer de hedoeling geweest kwi ziju, daar een ecuwig-

duroude vrijst.clling dwaasbeid zou wezen, wesbalre zij voor-

st('ldell het " à jaillais n te VelVailgeti door ecu teirnij u van

18 jareii (I). De bedijkers, die door betaling in eeus vaii 30

paters (?) per gemet voor ilumer meeiitlen vrijgesteld te ziju

van hetal i ug der wa terschapsreehten en watergeschotten

gingeti bij de Aaitsheitogen in beroep, ([oeil sioten

zicli hij beL oordeel de y Raadstieeren aau Deze heslissing

tnaakt niet bepaald eeii zeer rechtvaaidigen iudruk. Zeei

•juist enbillijk daaretitegen was de beslissing van 28Januat'i

1620 ni 1 dat de viijsl el ling van helasi ing al teeu ten goede

zou komeu aitii drooggemaakte groudeti en niet aau atidete

terrei nen hit I ten de eignlijke Moeren (loch km lieu de

Ri iigsloot gelegeti, noc.h aaii de steilen Veurne cii Beigheii-

St Winnocx, tue ecliter wel vrijgesield waten van (le alge-

rneeue lasten der Kerk en der Vier Auikacliteii.

Wat lietreft bot eigondornsrecht in de Moereu liet nocli

het, oiuleizoek iioch de billijkheid iets te wenscheii over.

Aaii dcii regeering.scommissaris Gillis Staling vas op

28 Jaiivari 1620 doot (te Aar tsher' toge ii opdracht gegeveti

ecu onderzoek in te stelleii nopetis tic reChteii van cigenaren

0f verinecinle eigeliareu vait grouden buiten de Groote en

Kleiiie Moeteti, docli biuneti de zgn. Ringsioot of Ringvaart

gelegen, met het gevoig, dat koit daariia eeit onimelooper

(1) lu mijneopsoiiiifliug der verschil!ende octrooi bopaliugen heb ik

iii art. 23 liet" tjamais , roeds loor m 18jaren ,, vervangou.


166 .1. KORTHALS ALTES

ornt.teiit die grondeit verd vastgestelii Btiiteiidien was op

den zelfdeti latnrn aan den heer van -loti Buiteti, Rand 'un

Procureur Geiieraal van V laaiidereu , liet ouci eizoek orgedragen

uaar de pretetities dergeiteu. die rech Leu wilderi

doen geldeit op gronden biitucu de zgit. Ringsloot of Ringvaart

gelegen.

In 1622 werul rapport uitgehraclit en werd'n sotfltÏUge

preteuties eikeiid t'ii andere afgetveztn, terwijl eenige ais

dubieus na der in overwegi ug genolutu mil lets vo rdeii.

lttmiddeis liad de tveede pm- Ï o plaai s. President en

Radeit van Vlaauidet'uu veiklaarujen d. i. 26 ,ltttui 1621,

dat 4j in de Jat'eiu 1615, 1616 ('ii 1618 teu ' ls de vermecutie

eig''naieui df'r Groote tu Eleine Moureti hi iiuen

de Ringsloot et I) j k: t g gi'iugui, liutiile:, opgeruiepeu

en dat siechis verschcneii was (lo procureur Charles 'le

Pours, die, optredendc tiameus Octav i tin Ilnygse, (liens

eigcu(lonIsr'eclit rechtnieeide, dar zij nu opit icu w ai le lugetien,

die tiieeutlett ruchruti te kiiiiiien iloeit geidii op

groudeti gelegeti hiutieti de tiijk;ige, wIke tingeven weiui

door lie voigende piaatseu Berght', \euIrite ; Iloittscliote,

Diii iikeikeii, (Jouderkerke, Petegheni, 1dIitigslioiieku,

\ijen, (iiirelde, Atliukerku, Biilsiiuti, Uoutlieiii, Iluileit en

\Vaethem, liaddeui opgeroepen un wel tloor lieL aaii 1dakkeui

der oproepingen aaui de il etireit der srad hui i zuti eu kerket,

Diie achteieenvolguuule keereit, de eerste niait op 22, 23,

24 eu andere dagen van A1iril 1620, CII (le lauttste litaIt I

24, 25 en 26 en n ide te daguai van J uni van (latzeItu le jaar

werd (1001' deti deurwaailer Ileudrik de Lezenite vont' deze

bekeudrnakingeu zorg gedrageti.

Diar behalve get'neltle procureur Charles de Pours nie-

ion tut O de hepaatde tiageti ve isclieuten was, wurul tutspiaak

gedaau in dier voege, dat titans

ijienband meut' eenig redit zou kuuuitieut ilocti gelulutut helialve

Octtviaan Eluygse, wien gelegeuilteid gescltoukeit werd,

hiutiiruui drie weketi ta 26 .Jutiti 1620, zin eigeutdouiisreciiren

iloot' luewjsstukkeii te sLavon met hp;tliuig, ulat, rnocht luij

in gtuIteke blijveu die bewijsstukkeu te Levereti, Iiij ten


EERSTE BEDJJKINO PIB M0IRFN

eeLlwigen dage van aile aansl)rakell vervalien verkiaard zou

4ju. De hewij.sa.st riistte dus op IIuygse.

De si uk ken vermeileli u let une lier verder met de proe.e-

litre Huy.se k afgeloopcn, (loch men k au n jet auders

zeggen, dan dat de wijze, waarop de eigeiidoiitsqnae.stie

1t1iaridehl werd aan reciitvaartliglieid fiels te wetischen

overi let. -

167

Oi St. Jacobsdag (25 Juli) 1621 had de droogiitaking

voltooiil moeteti zijn, doeli mcii had reeils la ug te voreii

zieu aaiikomeii, dat deze teriniju overschredeu zou wordeti.

Dit veroutriisire hlijkbaai (le oorspronkelijke coiices-

SiOii;triSSeil Beaiiclei'cq e. s., want 01) 30 Maart 1621 ver-

Ieeiiileu de iiotarisseii Jacques Ilavge (!il Colin te

Calais vo1inalit aa n Roland (ieeraerti eu Pat_il de Cuypere

oui de d toogieggi 1g dei Moerasseii te bewerkst& I igeit en

teve ii s limul e recli ten te vrij waren.

Het hleek tien oorsproiike1jke cuncessioiiaiissen ecliter

spoedig, dat zij nier zonder k ieeischenren tut liet avoni nur

van droogmak I iug van de Groote en Kleiuie Moeren zoudeut

geraken,waut de stedeijke best utren van I3erglieu-St-Winox

cii Veurue maak I eu liet huit zeei ]astig, zoodat op 1 2Noveui-

Ijer 1621 Louis Beaiiciercq, Raadslieer des Koniiigs eu

Pi'esident en Algemeeti Rechter, zoowel voor zichzelfals

voor de Heeren de Froyen ne, Dtisuietti en auideren aaui

Roland Geei'aerd, Baljiuw van de Iieerlijkliedeu Bourbought

en Greveliuigeui , en sciiepen van I )n in kerkeu, vol inaclut

verleerude oui nauulens hein in zake de rlroogleggiiig der

Groote en Kleiiie Moeren in rechteii O) te tietieut tegen tic

stedelijke besttireui van Beiglie en Veuine.

Meer dan ooit was hier alweer van toe)assing, het

onde spt'eekwoord : Schoeumaker blijf bij je leest, want.

lune koudetu lieeren der Recliterlijke rnac.ht in Franku'ijk

hehagen sciieppen iii het deelnemeui in een dergelijke

riskaute ouiticinemiuig in Vlaaiuderniu. 1-let scheen eciuter

wel 0f dezelfde speculatiegeest zicli ook van de leden der

Recluieriijke Maclit in de Noordelijke Neilerlanilen Rad

nieester geniaakt zooals iii hot gevaL det Herdijkiuig van de


168

J. KOBTIIALS ALTES

Groede Waterioge in ZeeuwschVlaanderen.(')In dat geval

ecliter hep hiet voor den Presideut Hi uoiosa en den (hiffier

Maarteii Rosa uitinfi UterO! ai eu ve ri! ienden aile deelge-

nooten veel geld. - Trouwens de heer E3eauclercq en zijnc

vrieiiden helibon teri Motte geen feitelijke schade geleden.

Dat hebhen zij cebter niet aan zieli zeif, (loch ami den

ondernemingsgeest, den du rf en het doorzielit van

cestairs Coherghrer te danken. l)eze had zicli tijdig tut de

Aartshertogeii gewend met een verzouk om uitstel van den

ternuijn van opleveriiug ; Cobeighr wees er in zjui petitie

01), hue lurgilurige regeus niet al bon (le werkzaainhedeu

brnoeilijkt, ilocli ooL dijkscheuieu y ocuv.auki badden

hoe biuitend leur de dijken gelederu hadderr tengevolge van

scirade daauaauu inoelwiblig door hewoner.s van I3erghert-St.

Wiriox en door andereir toegebrcht, met Itet gevolg, dat

ieeds drooggelegde polders herhaaldehijk waren volgeloo-

peu ; broc door het gewelci der woehige zee ecu waterkee-

rende shuis was weggeslagen ; troc ai die calaniiteitdu het

werk baddcn vertraagd allioewel de courcessiouarisseu

regelrnatig vierhonderd tot vijfhouderd werkliedeu hadden

te werk gesteld en in geen eukel opziclit Itiodite of kosteu

hadden gespaard.

De Aartshertogen rekening houdeude met de j uistheid

(1er in de pet itie genoemde feiteti teckenden op 24 Novent-

ber 1621 htet besluit, waarbij aaut (le coi rcessionarisseit

nitstel verleeiid werd tot St. Jacob 1623, (loch met. bepa-

hiitg, dat (le volgens octtooi verschuldigde boeten van

f. 7.10.— eu f. 3.000.— plus rente, oniniddehhijk voidaan

ntoesteu wordeu.

Bij de oorsptonkelijke coucessionarissen zat inrnrddels,

ortdanks liet verkregeu uitstel, de schrik er in ; de bewoor-

diugen van (le petitie wareti voor lien trouwens reeds het

beste bewijs hoeveel risico zulk een bedijkingsonclernentiing

met zich bracht. Zij begrepen hoel goed, dat het uitstel

voornamelijk te dauken was aau het feit, dat Cobergher

(t) Ziehlz. 156.


EER8TE BEUIJKING DER MOItREN 169

cou gunsteling dci Aartsbertogen was en zj wilden dus

liever verder geen risico loopeu. Dearom verleeuden zij

op 22 Maart 1622 eau huu deelgeuoot I)asneau volinacht

orri han derde deel in hot 25 der Groote en Kleine Moereri

te verkoopen aan Cohergiier, de Cuvper, Geraerts en

anderen tegen een pll•js eu op voorwaardeu welke hij zou -

de weten te bedingen.

Reeds op 4 April d. e. y . sloot Desucan met Geraerts ecu

ore,eeiikoinst eu verklaarde de ecrste zich mede nameus

aune deelgenooten beroid ont kosten, die gemoeid waren

geweest met de drooglegging van huit iouL(]rc1 te dragon.

J3eauclercq eu de Froyentie hechtten op I Mei 1622 eu

Cobergher e. s. op 4 Moi d. e. y . huit eau de

door Dastieau vii Geraerts voor partijen geslotea overeen-

komst.

Dearop werd 2 .Tii ni 1622 door I)asneau nameus de partij

Beaiiclercq net Cohergher's schoouzoou, WilIem van

Wezereii, narnens (le parti Cobergher ecu overeenkomst

geslot.cn, wearbil hepaald werd dat Beeuclercq ecu helrag

van f. 12.250.— zou outvaiigen ( 1 ). De Franscheii haddeii

sedert gecit aandeel rneer in de nu zuiver Vlaamsehe

onde r acm j ng.

Hue stotid het iurniddels met de werkzaamhedeu?

De nitvoerder der werkeu, Peu] de Cuyper, had steeds

lest van tegenwerking van de zde der steden Berghen-

St. Winnx en Venrite, liet cetie mea] betrof hot sinizen eu

afwat.eriug, CCII ateler mea] eischen 0m treut betaling Watt

geschot.ten en toit de qucestie van hot recht van

n cvi gati e.

De gescliillen liarlieti cou dergelijken omvang can, dat

de Cuyper zieh toi, de Aartsltortogen wen(l(le. Deze gingeti

op 3 .1 iii 1621 or toc ovor om Cornmissarisseu te henoemert

met opdraclttde goscliilleti teonderaocketi en te berechteu.

(1) hit eeu wijziging lu (lit contract 1)Ikikt dat Beauc]ercq mian een

zekeren Jan S;nitevn te Antsveriien f. 5000.— schuldig was en dat

duoi' FIait hasar Cortbende ep 1 Aptit 1622 ecu geiijk bedrag aan

Sauteyn hitaaid wa. Men kwaru nu ovetoen te buplen dat lieaue]ercq

voor deze som aan Coherghei e. s. kwijting zou geven.


70 J. KORTHALS ALTES

Deze go. co min itn-erden oiiderzochten afle! eerst het

gesehil, waariii (le Ciiyper eiseher en liet gelneeutebestuur

van Berghen-Sr. Witiox gedaagde w;ts eu heslisten op

13 Maart ais voigt \Vat bel reft, de k analeti en tocltteii

ioozeude op de Hou rgracht. nahij Hoiitlsht e werd l>epaald,

dat ile coucessiotiarisseti beL redit zoudeti lIel)ben, zoowel

van deze katiaieti ais van de door heu geconstrucerde

djken en waterkeeringeu ren behoeve linuutuer iriegnia-

kingweukeuu gebu'iii k te ma ken en ze ' lus gesloteui te

houiden. Eene uit .zoLuleuiug werd enter gemaaki Leu

opziclute van deZeegraclit alij de Ieeuikensmr'n leu orulat,

in geval vaut overstrooru iuIg, de gedaagden gelegeuuheid

moesteut heb heu dit icanaal te gebruiken. -

Omtreuit de Menlegraciut hihieId het Hof de uitspuaak

Lot utader order aan, ilaar uneit partijen uuog colis utader

wilde hooren. Alsuu kwam ;iau de heurt lier gesehil der

coulcessionarissen met de stad V euurtie. Geconumitteorde

Radeut hielden van 11 toi, 21 Mei zitliug te Bruissel eu

bepaa1dn, dat de siad Vuruic redut lai op sclueeiv:uart

in de Moerraart (loch, indien iierdeii daardoor sclua(le

zondeut lijien, toi, vergoediuig (lier scitade verpiiclut was.-

W ij zageui reeds dat Paul de Cuyjer met de ulitwoening

der werkeu belast was. Nailat, nu eciuter de Frausclie deot-

geuuooteh ziih luit de couicessie teruggetrokken ballon,

achite Cohorgher luet uuooIig op 4 J ii li 1622 te'g eus

nadruk keiijk anut Paul de Cuyper vol unacht te verleeueuu

Lot uitvoeri ug, waarbij Item verguuuiug verleend weud,

slu izeti en wateriïtoleus Le bOUWOII, eut hetal j ugen te uloe.0

cf vor(ieritlgdfl L' inuien

luituussehen was uiet slechts de verhoudirig tusscbeu de

concessionanssen ouderliuig gewijzigl. In 1621 was de

Aartshertog Ailuert gestorveru eut ber Graafsciiap Vlaauude-

reit aaiu Philips IV, Kolding van Spauje vervalleti. Ofschoon

(le Infante Isabel la rrng ais Iauidvoogdos de Nedevlandeu

hleef regeereut, werd beL [oeil noodig geailir beL inder4jtl

bot de Aartsluertogen ais souvereiuueuu veileenile oetrooi

door den Koniug te Iateu hekraclutigeuu. De Koniug voldeed


EERTR BFDIJKINr. DER MOEBEN 171

aan het betrekkelijke verzoek en teekende den S Augustus

1622 een nieuw octrool, hewelk aUereerst de bevestiging

van de op 22 April 1619 iloor wijieu de Aarf.shertogen ver-

leen4io co,icessie tot droogmakiiig der Groote on Kicine

Moeren bevatte.

Buitendien ecliter hehelsde het liicuwe contract eenige

wijzigingcn en toevoegingen,waaruit hleek, dat Zone Maje-

stei t. reken j ig lia il willen iioudeii met de tegenval 1ers,

welke de coulcessionarissell liaddon ondervouden eu de

cxi ra werken, wetke zij hadileii moeten ii itvoereu cii met

de daarrnede gepaai-d ganiide looge kosteti, o. a. wegens

liet gravon van lier kanaat met eeti leiigte van I iniji en eeu

boderndiepte van 20 raet ten behoeve van het afvoereii van

water afkounstig van grondeui, welke itiet tot (le eigoulijke

ilroogmakerij belioorden en welk watet' zij volgens het

1e octt'ooi niet hehocfdeii tee l e laten of I.e cinlileji (art. 10).

De belaiigrijkste wijzigiiig vas wel die nopens de verdce-

ling dci' drooggemaakte grotiden, weike 1)13 het 1 0 octrooi

bepa;tliI vas op 3/5 plus 50 gemet voor do A;irtshertogen en

2/3 minus 50 gemet voor de collcessionau'issen.

Dit zou nu wordeu

a. De Kicine Moeren ter grootte van 301 gemeten

158 roviien 7.Otlden , omdat zij al het wal.eu' nit de Groote cii

K loi tie Moereti moetetu iintvatigeu, in hun geheel aan dcii

aannerner konien.

Moelut Inter hlijken dat de Kieine Moeren grooter zijii

dan 301 geineteit 158, dan zou itet rneerdere gelijk verdeeld

worden tusscheui dcii Kon I ng en Cobergluer en mocht [jet

niinder zijii dan zou (le Koning liet verschil nit zijn groiid-

hezit in de Groote Moeu'eui hjpassen.

h. De Groote Moereti zondeit ais voigt verdeeld wordeii

1/2 plus 30 geunet anti dcii Koniiig, 12 minus 350 gemet

aan Cobergher eclitor ondei' uitdriikkelijke voorwaarde,

(hit deze mai ste aile iosteti van de afwateri rug zoewel der

iieren ais der ounliggeride terreinen ,mits dcii natuurlijken

loop vo lgeiud e, zou hehbeii te diagen.

De iieerlijkheden van Berghen en Veurne zouden harer-


172 J. KORTHALS ALTES

zids ecliter gehotideit ziju de kanaien op diepte cf schoon

te houdeti cii wel met iiae Beighen de z.g.n. sleiilevaart

eu Beinaerts len(lek cii.

De Koning zich in het staatssi uk tot de Fiscaleuu van

Vlaaudcren weudende, gelast te deze cuti a;tn helauigluoh-

beuden hekend te makeii dat, niernand dcii aauineurier in

zjn arbeid mag luinderen

De termijii vue oplevering werd verlengd tot nito 1624.

In afwij k ing va n art. 15 va ii het 1 0 octuooi word t he paald,

dat de duaiju getuoenitle t.erreiiueuu uuiet gcdureiude 3 jaar,

docli sieclits twee winteus na (le verdeelitug ten laste der

aan tiemers zouden hljveii, daaibij de w in ter rekeucuude

van Noveniber tot April. Na afloop van dieu iertuuiju zou

het ouiderluoud voor gemeetue rekeiuing inoelen geschie-

den.

1)e koiuiug vrijwaarde (le eollcessional'issen tegen aile

aauspraken van de.rden op de droogeiiiaakte grouiden

Wat de aaugrenzeunle Iauuileui betueft hleef art. 6 van luet

P octrooi van kraclit, met, deze wijziging cclii eu, dat de

seliatting, welke in geval van oluleigening (1001' Regeeriugs-

couimissarissen zou geschiedeiu, ii jet hi tudemi zou zijn, dccli

dat bercep hij dcii Raad van Ylaainlereiu toelaut baar zou

wezen. Eu zoudeu Regeeriiigscomruuisarisseiu IJenOf'Iuu(l

woi'leui ter regeling van luet opeuuen cii sluiteu der sI ii jïMIt

valu Veurtue en Bei'ghen teneinde peutijen zooveel iuiogeljk

voor schaile te vrijwareul. -

Het. jaar 1622 zou echter niet, ejudigen zonder riogmaals

ecue helangrijke wijziging in (le verhoiidiug der corucessic-

unuissen te hiengeui. W ij helihen u'eeds gezielu hoc in 1620

dc Cuyper acht duizeuud gulden schuld ig was aauu Cohergher.

Waarschijiulijk tengevolge van ecu siecluten gang van zakeuu

was Paul de Cuyper sedert nieer en rneer bij Cohergiior in

(le scluuld geraakt en zag hij zich 01) 17 Noveicher 1622

genoopt afstaud te doen van ecu derde van ziju hezit in de

Mocren toit van Cohergher, zooilai de Cnypei

stechi s 2,9 in luel; 25 dccl overhie [d.

Hot belang van Cobeugher bij de droogniuing werd


EERSI'E RF:DIJtM; PER tOERMÇ 173

stecils grootel' en liij vas ontegetizeggelijk (lez iel derojideritem

ng geworden. Ook zij u pad gi ng ecliter n jet op rOzen,

want de le overwinneli moii lijkbeden liloveti tali'ijk. Zoo

was CE nog steeds sti'ijd met de stad Bei'gIieii-St. Wjnox

over liet redit van Li;tvgat je, totdat (Jobei'glier daai'aan 01)

24 Mei 1623 een cinde maak te door vooi ecu bedrag van

f. 20.000 liet redit van eigcndom van liet kanaal, genaarnd

de Ri igsloot, ami genoemde stad over te t.loen Teveiis

ee.htr werd hepaald, dat Cobergiier het nitdnikkelij k

i'echt Ijelijeld om ecu dam te werpen in de Zeegrac.ht, on

itietoand helioef'di Loe te Zaten in de HolItgr;Lcht. Elierinede

was tins (le j)F000dtLre, die op 13 Maat't 1622, jiiist met, het

00g op ileze k weslie aangehoudc n vas gewoi'deti , heii titi igd

Door al die octi'ooiwijigingen en procednreti zoude wij

vct'zuiinen Oiie taIilhtClit. te SCI1filkfil aaII lie (Ii'UOgr)iakingswerkzaaritliotleii

zelf en Loch zijii die wel de inociLe

waard oin ci' bij stil te staau.

flet werk wilde tiiet viot.ten cii Uobergher zag aankonieii,

dat de terunju van oplevei'iiig, Si December 1624, duo,' don

Kouing lu tiiens octrool genoemd, ovrrschi'eden zou wor-

don, weshalve Iiijzichop 30 October toI don Konittg wendde

met ve'zoek 0m uitstel, daarlij wijzende op twee belang-

rijke factoren, welke bot werk helemmerd haddeii. Ton cet'ste

was teti gevolge van gewelddaden van lieden uit Veurue

eeii dik, genaanid Oostgat dooi'gebroken, docli huit endicu

hadden moeraskoortseii, die onder de arbeiders geheei'sclit

haddeii, een viotien voortgang van liet werk vei'hi riderd.

De Kotting wi lligde bot verzoek oui uitstel in en vei'leugde

dcii terikliJn van oplevering met 11 ruaandeu tot Noveniber

162.

(Jobergiier, bevi'eesil, dat de polders ook tian uog n let

opleverbaar zonden ziju, weudde zici met con verzoek tot

verdei' uitstel tot dcii Küning, die daarop uitstel zonder

ijsbepalinq vet'leende.

lIet lijdr. we I goen twijfel of (Jobergher stond hij het Hot

in lioog aanzien Vooi' dcii twijfelaai' vei'tl dit iiog nader

bevestigd door het beluit door de Itifaute Isabella op


174 J. KORTIIALS ALTES

5 Novernher 1625 geteeLeud, waarbij zij uitdrukkelijit verklaart,

dat hot op 25 Maart verlecude en 01) 7 April d.a.v.

bevestigde uitstel uitsluiteud voor Cobergher zou golden en

VOOF nieuiaud auders. Zij gaf iii hoizelfde stuk liiervoor de

redeueu o[). Terwijl de atidere participauten liet werk in

dcii steek haddeu gelaten, had Cobeiglier hot doorgezet eu

wel oudaitks hot oponthoud en de vele moeilijkheden b

de dioogmakiug ondervouden eu oudanks het feit, dat bu

bovcudieu uog oveistelpi was met arbeid ton behoeve der

door heingestiebtie Bergiicu van Barmhartighoid.

De Landvoogdes versehaft door dit stuk feiteiijk a*II

Cobergher hot inomiopolie Van dioogmaking der Moereu,

daur de termiju van November 1925 oumogeiijk te bereiken

was eu hot onbeperkte uitstel slechts voor hein

Ilet was imuti' goed, dat Cobergber dit uitstel verkreeg,

vaut eerst in 1627 kwaw het werk gereed, pas in dat jaar is

et- sprake van veudeeling de, grouden Cfl van verrekeuiug

mot audere eigeualeu ('). Mea kait uaar niijue mecuing

met vertrouwen 1627 ais jaar van oplevering aaunemen,

omdat CobergIier in dat jaar zich tot den Koniug weudde

met verzoek 0m, aaugezieu de bedijkiug zoowel ais de

verkaveliug der polders gcreed was, hem thaus tic door de

Aartshertogeui op 26 Januari 1620 toebedeeide 40 gemet

te doen aauwijzeu en op!evereu.

Isabella beuoewde op 23 Augustus 1627 celle Cominissie

hestaaade uit Jacques Demetieres, Charles de Bartebois en

Abraham Pierssené tact opdracht (leze zaak te regelen.

Deze cotarnissie iiozocht daarop de Moeren eu kou imiet

anders dan gunstig adviseereii, waarop, (leu 17 Novemljer,

de aauwijzing volgde cii wel in kavelingen Van 66 gernet,

met bepaliug, dat jaariij ks 2 domiieren per gewet betaald

moesten woiden en nogmnauls 4 deuiereu per gemet bij

overgang van eigeuaar, terwiji de overdracht zou inoeten

gesehieden Leu overstaau van Baljuw en Schepeueu van de

Oostkavel, in welke polder deze 400 geinet gelegen waremi.

(1) Blanchard uoernt 1624.


EaTK BhtDIJK!NG DER MO}atJN 175

Men ziet de reeeriug wit alttjd wel ais eeu plies voor

ecu giaatje te zorgen.

Lii inidilels liield 1 geduretide de tnaaudeii Jiinj 1 J iii,

Augiistus ea Septetuber van datzeifde jaal, eeii andet'e

couuiiissie zieli liezig met de uitvoeliiig van art. 6, 7 eu 8

van het oct lOI)! van 22 April 1619. Jacques Roelaurs, Raads-

in den l-Ioogeu Rtad en Giilis Sralins, Raadsheer in

tien Raad 'art \7 iaaiidereii hieldeu eerst zictitug in veiscliil-

leude plaaiseu iii en omit de Moe.reii, zooals Hoiidschote,

Veuitie, A,tlitikcrke eu Di.iinkertuii teit cititie aile krachteii

eu voi'deri ligeui van eigeliai-ei eu vermecu [e eigeuareu -

oveieeukonistig genoetnd art i kel - aaii te hooren, te

beoijrdeeleii en ' iatirointreuit, te besiisseu. Niet iuuindei dan

383 gevalleu werdeu Ijehautiebi. Daar Coberglier ziek was

woonde Paut I tic Cuiv fiet' na nueus ceuicessionarisseut tic zi t-

tiuigeit by, terwiji heeuligtIe lauuluuietels van aivies ilienden.

De Cuypet' Was voorzieu van kaarteuu teuu eiude te bewijzeu,

de concessionarisseuu uuiniiner huiteti de greuziun , door huit

coutract aatigewezeu, wai'eu gegaalu. Op 13 Septcmnber

d.a.v. hieid de Commnissie zittiug te Gent eu in Novemuber

1627 cii Januari 1628 te Brussel Leu ciude couelusie te

uerxieu omntreut aangeltoudeuu zaken. Teuu siot te werd na ecu

erzoek vaui Cohergiier duor (leu Kouing op 19 Juli 1630

gelast oui tot defluitievo verdeeiiug en tocbeIeeling der

gronden over te gaan.

Terwijl men nu zou weeneuu, dat de coacessionarissetu

reeds voldoende zorgeiu hadden oui zicli dc 383 i'eclawes

van bot lijf te Itouden, wareu zij het onderliiug ook iiog

ouueeius gewordeti.

Na de i'egeiiiug tussclieu Cobergher en do Cuuyper van

17 Noveinber 1622 vas de verhouIing e t , niet boter op

geworden. Nu de po1drs ecu inaal drttog waren blcek eerst

recbt hue gedueht het aau!eel van de Cuymr vas gesloiu-

ken.

'i'erwijl hij in 1619 ecu oogctihlLk zeifs 2/3 in het 2jô part,

(J us tua de A;titslieutogeui de grootste parten bail l)CZCtCII,

was dit door verkoop ten siotte Lot, 2/9 in 2/5 deci inge-

D


176 J. KOI1THLIS ÂLTS

krompen. 1k dien er bij te zeggen, dat ik niet beli kunueu

uagaau of ook de Cuyper profiteerde van de gunstiger

voorwaardeu van verdeeliug door den Koniiig bij acte van

8 Augustus 1622 toegestaan. Indien dit ecliter uiet flet

geval was, dan bezat hij zooals ik reeds zeide niinder dan

4/45 part in de Moeren, oindat hij te voreti f le t grootste

deel ver koclit had en wel hehalve hetgeen liij tozamen met

Cobergher verkoclit had

100 gemet aan Michiel Boat, iutniddels overleden, en

150 gemet aau Jacques de Sornere. (Beide partijen land

waren thaiis eigendom van Coberghcr) (l).

100 gemet aan Baithasar Cortbende.

200 ge!net aan Guillaume van Wezereu, schoonzoou van

Cobergher.

Doch fluet alleeu, dat de uitvoerder der werken aldus

weinig grondbezit in de Polders flet zijne kon uoemen, hij

werd bovendicu door Cobergher aangeinaaud tot betatitig

van cou belangrijk bediag.

Cnbergher vorderde:

f. 60.000.— à f. 70.000.— saldo van door hcni aan de

Cuyper teu behoeve der droogmaUng ver strekte sommen,

f. 12.000.— per saldo van Iedrijtskapitaal verstrekt

en wel voor gemaakte binueuwerken,

en boveudien een verder vast te stellen bedrag wegeus

schade en interessen door verzuim van de Cuyper geleden

in flet bijzonder in zake ecu poidersiuis.

Ilet geschil iiej) ZOO hoog, dat de Koning op 4 Juli 1629

de meergenoerndc Cotainissarissen Jacques Roelants en

Gillis Stalins opdroeg te trachten ais bemiddelaars op te

tredea met het resuitaat, (fat er ecu accoord getroffen

werd tusschen partijen. De Cuyper stond al zijn pretenties

eu eigeudotnmen in de Moeren aau Cobergher af en vrij-

(1) 17 Juni cedeort Marie Moenens, weduwe van wijleu Jacques van

Somere, bijge.staau door l'eeter Houcke, executour, 300 gernot land

in de Moeren van West-Vlaanderen aau Wenceslaug Cobergher, die

blijkens acten op 12 Februari en 18 Juni 1622 vorleden aan Cobergher

waren verkocht. (Staatarchiof lirugge, aanwinteu u' 512, pag 67.


EERSTE BEDIJKLNO DER 1OE}EN 177

waarde deze voor nade&en eventucel voortkoineude nit de

gezameulijke verkoopsovet'eenko iust met de Castro gesloten,

Cobergiier daarentegeu zou 10 aau de Cuyper hetalen

f. 3.000.— 's jaars en tot iueei'derc zekerheid ecu hypotheek

O de Kleiue Moeren verleeneu, 20 aau de Cuyper in

vollen eigendoni afstaau 331 geuet land, doch zouder heer-

Jijke of andere rechten.

Op 17 December van het zelfde jaar weid deze overeeukomst

Leu overstaau van de Schepenen dci' Moeieu bekiachtigd

en was beL conflict Lot ecu goed eiude gebi'acht zoodat

Coberghei' ziju gedachteu bij aangenamer zaken kou

bepaleu.

flot met voor Cobergher cen gulden dag geweest zijn,

die 30 Octobr 128, toeii de Koniug van Spauje, gevoig

geveude aan het bepaalde in het octrool van 8 Augustus

1622 de heerlijke rechtoii daaruit voortvloeieude vatIegde.

Voortaau lezeii wij dan ook Tau Wcuceslaus Coberghei',

heei' vati Cobergher en St. Antiiciinis. Terecht zal dit feit

hem met trots vervuid hebben, want aau ziju eigeu ondernenhiugsgeest

eu doorzettingsvei'mogen was het te dankeu,

dat twee welvarende dorpjes van dieu uaam verrezen waren

op p!aatseu, waar zich vroeger jaren âlechts . waai'deloos

tuberas vertoonde.

Wie ecliter deukt, dat de Aiuhaehtsbeer verder ecu

getnakkelijke taak had, vergist zich deerlijk, waiit waaroin

moet anders de Kouing in Maat't 1629 iiog cens in deMoeren

en otugering hekend laten maken, dat hij uitdrukkelijk

anu Weiiceslaus Oobergher het redit heeft gecedeerd van

uitvoeriug der artike[eii 17, 20, eu 23 van het octrooi van

22 Apt-il 1619? Zeker, het Iioudt ook verband met de

heerlijke recliten van tien Ainbachtsheer en met het vertrouwen,

hetwelk Oobergher bj dei) Vorst geniet, doch

waar het teveiis bet.reft aanvechtbar'e artikelen wijst het

feit, dat de Koning hier optreedt toch ecu geest van verzet

van de zijde der belanghebheuden want waai'om ZOU de

Kotiing aiideis uadrukkelijk nieldiiig geuiaakt hebben van


178 J. KOftTAL$ ALTES

liet recht door hein aati Coheigher veriecud om bij veizet

van dwanrnaatrege1eu gebruik te inaken?

I)eze artikelen ziju

17. - Gedureude 20jaai' wordt [let recht van cotifiscatie

opgeheven, zoowel wat betreft de gioiiileu ais de vruchten

eu voorrechteu.

20. - 411e degenen, die werkzaam zuUeu ziju aaii 41e

tlijkage bIijven 6 rnaallden uia afloup van het werk gevrijwaard

te-en sclluIldn eu zuLleu gedurende liet weik vrtjgesteid

zijri van hela.stingbetaLiug.

23. - Gedureude hot weri zal niernand ecu hrouwerij of

herberg rnogeu houden zouder toestetiiming des aannemers.

-

Wat de waarde der drooggetnaakte groudeit betreft, kou

Cobergher tevredou ziju. Uit ecu acte, waarhij Cornelis

Berbe op 5 Septernler 1630 uaineus Weuceslaus Coherglier,

heer van Cobergher en St. Autheutiis, voor Schepenen

cii Ceurheereii van de St. Aiitlieunis en Cohergher

Moeien compareerde teit ciude over te dragen aau Joukei

Jan Simoeus, lteer van de Gracht ais iasthehber van

Philips du Bosch, heer van Masdarn en van de landen van

Itotselaere, drie gemet land, dat heleiideiid was aan

ander land vati deti kooper, zien wij dat de waarde per

gemet hepaald werd op f. 280.—, dus het zevenvoudige

van de waarde daaiaau iii 1620, gedureude de hedijkiug,

toegedacht.

liiiusschen was mcii alweer ecu stap verder gegaau en

was het waterschap der Moeren opgericht.

Op 10 Deceniber 1631 verzchijneu voor Joos de Haege,

notatis te Berghen-St. Wino Charles Cobergher namens

zipi vailer cii geassisteerd door Coruelis Berbe eu leu

advocaat vaii dcii Eede, beucveiis Jacques de Castro, ingeland

in dcii Westeavel ter cetie eu Jan de Vos, outvatiger

des Koniugs in de Oostcavel geassisteerd door Mi. Jan van

Stricht eu Paul de Cuyper ; de laatste zoowel in ziju qualiteit

van particulier ais van dijkgraaf (sedert Mei 1630)

van de Buiteuwerkeit eu van de Oostcavel, ter audcre zijde.


EEESTE BEDIJKLNG DER MOEBN 179

Partijen koinen overecu 0W in het algeineen belang cenige

stukkeu gionds te ruilen eu (ladeiijk in contant getd te

verrekeueu. Cobergher benoernt van zijueutwege Pieter

Bleeckemorie,!audtueter, met Jan vau Strichi en de taxateurs

Jan Baltan eu Charles La,niueii. Deze dading werd

Op 27 Mci 1632 dom' lie[ Departenient van Finautien eu

Domueinen te Biussel bekrachtigd. Niet afleeu blijkt nit

ileze acte, dat het waterschap geconstitueerd was doch

huitendieii, dat wij den werkzaineu eu oudernemnendeu

Puni de Cuyper ais dijkgraaf van de Buiteuwerken cii van

de Oostcavel dus op ecu post van vertrouwen mogen

begroeten. Dit is iiiderdaad ecu verheugeud feit eu is het

danroum des te mneer te betreuren, dat de bekwaine Cobergher

door ziekte verhinderd was geweest in persoon te

veischijuen.

Kiaarblijltelijk was Weucesiaus Oobergher toen reeds

lij(leude aau de kwaa[, waaraan hij na ecu lang zikbd in

1634 ten grave zou dalen.

Op 21 Jaiivaii 1632 hicidan de generale ingelandeii van

het Groot Waterland der Groote eu Kleine Moeren zitting

om de tekeuing van (let! penuingmueesterde Vos na te gaau.

De rekeuing werd goedgekeurd terwijl nog geinemoreerd

werd dat de uitgevoerde werkeu ais het plaatsen van inolens,

het maken van bruggen eu stratu volgeus bestek wordea

uitgevoet'd cii uuttig en uoodig gebleken wai'en. Den ontvauger

De Vos werd opgedrageu de kosten orer de ingelanden

oni te slaau. Op 27 Mci 1632 werd ccii eu auder door het

Depaiteineut van Finantien eu Domeinen te Brussel goedgekeurd

(l). Op 28 Januari d. a. y . werd door Hoofdiugelauden

van de Oost Moeremi zitting gehouden en werdeu

behoudeus goedkeuriug des Kouiugs, de voigende benoemiugen

gedaan eu salarissen bepaaid. Beuoeuid werdcn

tot dijkgraaf Pan! de Cuyper, op een salaris van f. 225

's jaars,tot Pcuuiugineestei'jonker Jan (le Vos op een salaris

van f. 100 's jaars, tût gezworenen François de Cas eu

Siinou Spruit e!k op f. 4 'sjaars.

(I) Zie du rekening en vei'antwuordiug ais bijiage.


180 J. KO1tTItAL.S ALTS

Verder werd hesloten, dat de dii kgraaf ecu knecht zou

mogen aanstellen, die 3 pouden grooten Vlaamsch zou

geuieten. De Oost-cavel zal 2/3 betaleii eu de Oost- eu

Westcavei eu kieiue Moi-en te zarnen het resteereude 113.

Verder zal de Oostcavel ecu contrihutie van 113 in de

gagien van de Officioren van de Westeavel bijdrageu en

wel f. 75 voor dcii dijkgraaf, f. 33 voor den peuniiigmeester

eu f. 15 voor elk der gezworeneu en f. 6 voor dcii knecht.

De Oflicieren zullen geen vacatiegelden ruogen ver-[an-vii

en zijn vooi drie jaar aaugesteld.

Ilet protocol werd onderteckend door J. van de Beken,

Ambertus Mireus, J. van de Zijpo, P. (Le Cuyper, L. y.

Houtsum, C. Cobergher, J. de Coster, J. de Vos en Berbe.

Een en ander werd 27 Mci 1632 dooi het Departetnent

van Finautieti eu Doineineit te Brussel goedgekeurd en

bekrachtigd. Op 27 Maart 1632 hiclden geuerale ingelaudeit

van het Groot Waterschap wederoin zitting. Verscheiien

waren dc heereu Marquette en Jouker Jan de Vos, Hoogbaijuw

van de Moeren ais vertegeuwoordigers desKoniugs,

Aubertus Mireus, deken, François van der Zijpe, arcliidiaken

CLI Sigerius van Houtsum, peniteutier, te zanien vorinende

het kapittol van de Lieve Vrouwe Kerk te Aittwerpeu,

Charles Cobergiier, voor zijti vader, Jacques de

Castro, Paul de Cuyper tin Cornelis Berbe Leu eerste vOor

zich zeif cii leu tweede ais geinachtigde van Biithasar

Cortbeude. Besloten word over te gitan tot bot voor generaie

rekening doeit uitvoeren van versehulleude nieuwe

ouderiioudswerken. Hiertoe behoorde liet ophoogen van

den Separatiedijk totdat de kruinboogte gelijk zou ziju

ami die van den Riugdijk en het maken van verscheideue

duikers. 'feveus werd verklaard dat Cobergher eigenaai'

van den riugdijk zou biijven en het vischrecht in de ringvaart

zou behouclen.

Er werd gesprokeu van eeit bernisloot vanaf de Groote

lliugsloot nabij het Heerenhus tot aau de Zeegracht en tot

aan den dam in die Zeegracbt. Ton siotte werd bosloten

oui voor cike kave! eeu Dijkgraaf eu twee gezworeueit te


EERSTE BEDIJKING DER MOEBEN 181

benoernen, ([LC de adniinitratie zouden voeren over mm ES

eigeu kavel, met hepaling dat bij algemeenc werken ton

beiioeve van bot Groot-W aterscllap de beide dijkgraven en

de vier gezworenell gezariienlijk zoIg zouden drageii voor

het aauhestedeu en bot gunnen der werken. Het toezicht

op de uitvoering zou om heu rteii plaats hehben en wel van

I Januari teL 30 Juai door die van tien Oostkavel en in de

atidere 6 niaanden door die van den Westkavci.

J. van derl3ekeii, Weuceslaus Cobergher, Ci. D'Ongnyes,

Fr. Kiitschot, J. van der Wonere en J. van Male, kwarnen

op 27 Mci 1632 i)ijeen tot het vasistellen van liet vooi'ioopige

polderreglenicnr. Er werd onder rneer hot vo]gende omirent

[let toezicht door de Polderbesturen hepaakl

Het aigernenu toezicht omvatte [let schouwen van don

dijk, Van de Binncnborrnsioot, vait (le Grooten Ringsloot,

l)egiuneude bU [let lieerenhii is Lot aan (le Zeegracht, van-

tiitat' Lot tien dam welke Leu zuidu van (le Noervaart eu

(le Molenvaart tot Ghuieizand, te-en het kaiiaal van de n

dijk van separatie (let , twee kave-Is ing. Dit toezicht vooral

te liondeu in t ijilen dat teugevolge van hevigen regenval eu

wind, eIn(ig gevaar b. y . b. vooi' dijklireiik zou dreigen.

De dkgraaL was berechtigd tic 4 gezworeuen en hoofdiuge-

liLiilleil O}) te roeperi tot raad, advies en assistentie. De ge-

zwot'eIielL wai'eii verplicht bij eersten oproep door (10(1 dijk-

gi-aaf demi flot raad cii daad bi,j te staau vooral in tijden

van gevaar. De dijkgraaf liail liet recht, ingeval van gevaar,

nowlniaat.regeleti te neineti, (loch met verpiicli tiimg 3 dagen

liter le gezwoi-eiieti dLaI'van in kennis te. stellen. De

kosteit zouden ton laste (lei dijkage komen. Indien de dijk-

graaf van oortleel Was i.hit tr wcrken uoo(iig wareti. dieiide

Iiij daarvan zijit collega en (le 4 gezworeiien in koimnis te

stel!cii. \Vert.i toi uitvoeriiig hesioten , dan mnoesten de

werkeii aaiibesteeii cii schrifteii,jk conti-act geintakt Wor-

deii.

Imigeval tic wem-ken ecu bedrag van 1000 pond zoudemi

oversch m'i ji leu, nioesten .1-Ioofd ingelaiideu ut hu it geconi in t-

teerilen gehoom-il worden. Sieclits eigenaren , die niiustens


182 J. 1OflTHALS AL't'EB

30 gernet bezaten, hadden recht ter vergadering te verschjnen,

terwijl ecu eigeuaar van tneer dan 1000 gemet,

twee steinrnen moebt uitbrengen. De door de vergadering

geiiornen besluiten waren oiitniddeilijk uitvoerbaar en 01)

voot hand ; de in functie zijnde dijkgraaf, geassisteerd

door de gezworeuen, was met de iii voering helast.

De kosten der bestediitg z(udeu door dijkgra:if, gezworenen,

en hoofdingelan4leu over (le eigenaren wordeii

omgeslagen terwijl bij ingebrekebijviri de lioufdbaljuw

voor den Oostkavel eu de Baljuw van St. Ammthennis voor

doit verzoclmt zoudfn worden de inning der

voorschotten doom limmnne Of1iciermi te doen gescliiedeim. Bij

tugebreke bi ijveu zou men gei'ochm igd Wez mi bel geld op (le

pachters en gebruikers te verlialen door huit vee en goed

te verkonpen, hetgeeim deze daim weer op de eigeuaren

20W leu kuin mien verhaiemm - In geval et - geon pachters

wareti zou nIeii bot direct op de eigenarou zeif verlia en

door huit land te verkoopeu ais volgetis ilij kreeht. Tot

pentijiigmneoster werileti gekozou Jan de Vo, voor den

()ostkavel eu . . . . . . . . . . . voor demi Westkavel. De

penniugmeester vas gehomiden rekeuingen te vokloeu ,indien

de aau (le heu ut van toezicht zj ude d kgraa f lient dat

gelastte oit was ioder jaar op ilen 30 Angust us verplicht

tekeniitg cmi veramuiwooriling af te leggou tegeunver Iloofdiimgeiauiden.

De Pennin-meester zou slec!tts betalingen voor

ziju eigeu kavet niogen doeiu en vel op Iast van deti ho-

trokkelijken dijkgraaf. 1)ezo 2011 aati ecu aamierner geen

vouiscitot, inogen verloenen dan togeit bel ioot'lij ko borgtoclit

en itigeval van seli ado zou hij aa tispiakel ij k ziju . Indien

geon geld iii kas inociit wezeut 0m driiigende werkeu

te hekostigen zouden ilijkgraaf eut gezw)renei( gereohtigçl

zijn mer toesteuunuitig van don peu ii tigmueoster gelulen te

leemieui rot ecu maximum van f. 1200. - terwijl °1 (le

erst volgeude vergaderiug Van Floofdingelandeu daarvan

vetslag geilaaui zou vordemi opdat ten spoetligste iloor

Itet Iteffen vin gesehot of ainlerszins aflossi Itg zou k ii mu 11011

gesc liieden.


EERSTE BEDTJKIN( I}NR MORREN 183

Bij overiijdeu 0f vertrek van dijkgrnaf, gozworeneu, of

j)en u irigrnoester zou doûr een vergaderi iig van 1-Ioofdirigelaridou

van den hetrekkelijkeii kavel in de vacatrire

wortien voorzieti.

tet iut oog op iret hetang bij (leur Ringdijk wegeris gevaar

vair doo rbraak eu ijet but ucristroometi van buiten water

werd ecu ieder verbodeu aau demi dijk te spitteLi of te

graveri of anri dcii lecu rlaarvan aarde weg te haien 0J) boete

van 50 Pond en niet ver j riichting van lrerstel der seliade.

Mocht rr scirade anti dijken, stooten, slnizeri enz, , wordcii

toegehracht, dan zou de (lador worden vervolgit [let

was verboden le bouwen op of te-en den leri van dcii

Rilrg4lijk. Eveiieeus was verboden schelven gras, hooi cf

graini op den dijk te plaatseii, er op te rijden, of er door

par4rtieri , vee 0f var-kens Le tateu grazen (tiret uitzotidering

vair scirapeit ,jn.r riirigen cli joirge beesten), alles op boete

van tien pond. Moliegateri moestc'ri wordert ged iciit. In

geval van groote d roogti zou rirent water nit rie Riugvaart

mogen toelateru , (loch slechts na mach tigi Lig door dcii

bet rok keit il j kgr:taf en de gezrvorerietr veilceni , op hoete

vain vijftig pond.

liii iøii ter vensteiking van den dijk groticl zou inoeton

voiI t ii weggeniome n zou die grond vergoeri worIii tigCul

taxai i. Moclit dit weglaI'ti van giond hinnerrsdijks riiet

inogelij k zij ti , dan zou teL ht tire rid ij ks geliaald ni oeten

worden teiwiji tic irorpeni groiid, lie hier en daar lagen

u t lereersi veiwe kt zotiuleri irtoel cii woudi ii

De dijkgiavetr en gezworeiren warcin verplicht degelijk

loezichit op de Moerstuis cri op dcii slitism pester te hiotirlen

opulit. o. n. de i(mrreiu gor'tI zoudeii stuitein. flet visselieni

tiret warit was verhroieti onidat il it. gevaar zoti op l * vereri

voor het af.stiooine.n vair water. Eveti iriin nrocht er vuil

doorie dieteti , zaniul errz. I ttgeworpern of ieLs gedaaii worden

dat hret ttfstroorneti vair het water zou kriri rien tegeuhrotiilen

, alles 01) boete vail 10 pond.

De eigetiaar van een becst tInt 01) rIen bu itonrd ii k antigetroffen

werd, doordat kiet bij yoorbeeld over eeii sloot


184 J. KOUT]]ALS ALTER

ge.sprongen was, zou 3 rond boete verschuldigd zijn, ou-

verminderd de veiplicEiting tût hertei van schade.

Moclit ecu en auder niet biunen 3 dagen geschied ziju,

dan was het beest verbeurd. De boeteii zulleti ais volgt

wonen verdechl

1/3 voor don hetrekkelijkeii nmbachtsheer, 1/3 voor den

officier, 1/3 voor (leu aanbreiiger.

Het reglerneut bevastigde verder de hestnu rsfu netien,

door HooMingelauden geregeld, veriler de henoeiuing van

Pain de Ciiyper tot dijkgraf en François de Cas eu Simon

Spruit tût gezworenen. Dhjkgraaf en ge.woreneii waren

verpiiclit enit eed afro leggen, die van don Oostkavel in

hauden van dcii Hoogbatjuw .Toiiker Jan de Vos, en die

van doit Westkavel in bandent Viu (lei! Magistr;tat Lickeyt

van St. Anthennis, terwijl ten slor,te hepnald wtrd dat waar

dit regleinent tekort rnocht schieten, dijkgraven, gezwo-

renen cii hoofdiiigelanden gerechtigd zuden ziju het te

verbeteren en aan te vullen,

ilet regloitient zou in hoogste instantie van kracht zijn,

behalve bij hoeten. De behoete mociit, in appèl gaau, nuits

liij eerst het bedrag (ter hoeto deponoerde. Audere regle-

nuenten on bepai j ugen, indien die or rnochteii zjn, zouden

vair kracht blijven, terwijl reds in don aanvang was ver-

klaard dat de jurisdictie, zonais die eenuiaal door tien

Koning vas bepaald van kracht zou hlijren.

\Venc.eslans Ooherglrer, ofschoon sukkelennl niiet zijn

gezoiidheid, vergat daaroni nog iniet le hein vericende

voorrechteu en zoo zien wij op 13 Mei 1633 Gaulthier (le

Hase narnens hem voor de wetgeveude Kamer van don Raad

van Vlaaiilereii versclinjiien met trot volgende verzoek.

Door de aart short ogen en don Koniing was indertijd aan

Cohergher voor hewozeu diensten toegenlaclit

1 0 . 350 gemet van het nandeel des Konnings in de Groote

Moeren,

2 0. de gainsclie Kleine Moeren

Er waren in de Zniid-Westkavet, (lins in hot 215 der Groote

Moernn dcii oorspronkelijke onderueiners conipeteerendo,


EÏ:ItTE BEÎ)IJKINQ DER MOEREN 185

bhjk'ns patent (I. d. 7 Decernhor 1627 twee heerlijkheden

gest.icht : Cobergiier, eu St Ant hennis. Cobergiier verzocht

thatis den Koiiing wel te wilieti aanwijzeii welke 350 geiriet

van Zijiie Majesteits iwzjt, aau Cober g her ttiocht wordeii

toebeiieeld en verder te vi lien vericenen cen pal eut waar-

bij VOQI (lit hezit te zai nen met dat der Kleine Moeren de

Heerii,jkheid (roeIIi;Lndt gecreeerd Zuti wotdou. Op cen en

audei werd goedgunsi g besc.ii ikt vu aldus wer(l \Veueeslanis

Ccihergiien beinalve lieer vair Coliergirer eu Si. Airtliitinis

niog heer van Groeniandi,. -

Iii 1633 oiitstorelen Iiaar aanileidiug vair de hepali irgen

der ocLnooie.ii twee eriisi ige qiisI ies. A llei'eersi weigeriie de'

Orltvallger der Stad Brussel cen sclii li met voor Coherghvr

fit. (le Moeren aaiigekninç. n Iaiwe te iliwn loserr, et- vôôr

i)elasti ug hetaalil zou zij u allioewei n Coberglier 18 jaar

viijst.eliiiig van helastiiig was VeI'ICOII(l ('). Cuhergiier

prole.steerde dan oolz hij di, \ T i oedscl tap van Briisse I,

welke lieni Of) I .Jativari 164 in bel gehijk stelde.

Het andere gevai deed zich in de Moeren zelf voor. De

uni tvanger de Vos liai heslag gelegi O) sehapen, toebe-

hooneirde aaii Jacques (le Castro, omudat deze veigeiile

belastiiig te betalen, zieli beroeperide op de vrijsreltimig van

18jareii welke zoowel aami coucessionarissen ais aau eige-

n;LIeu viril gromiilen in de Moeren was verleend. De Koiiiiig

bes! iste op 20 F'ehruari 1633, (lai. overeeiikomstig het aaii

Weiiceslaus Cohergher ini(IerI iji vericeude privelegie (le

Vos geeii recht Irai belastingeni te heffen on gelastte hein

uitiliukkelijk in het vervolg dergelijke onreehtmatige daden

na te latent. -

De ster vair Weuceshtiis Ooheigher, die bij deze

gelegeiilieileni trog zoo Iiei(ler schitterde, gaat dan

schieli1lz yen bieekeni. Cohergiier zwaar ziek, ziet geen

kans de fiui wtifelp nroeilijk lrr'leii . waarin bij door (le

bedijk iiigswerken ilei- \loeien veiwik keld \Vas geraaki, te

onitwanrerr, iii ziet zich al Iereerst genooiizaakl. mer Baitha-

sar vain Coithenide ni t An t werpen eeiie iegeii 11g le treffin.

(il Art. 23, octrooi Van 224 1619.


186 J. K01I1IALS ALTJS

Reeds op 11 Mci 1634 verkoopeii Wenceslaus Cobergiier,

Heer vau Cobergher, St. A uthetiit is eu Gioeulaud t, Raadt

eu Aichiteet Getiutuai van Zjue M;ijesteii , eu ilieus echtgeucote

Vroti "e Suzautie Fia icquart, aau Bait liasar vaii

Con beiid, liaadt eu Supeti u teuleu L der Beiglien van

Barmhart iglieid te Aiitwcipeii, de polders S9, 90, 91, 107,

108, 109 eu lie Zu duel ft v;ui 1ihier 110, waa iI)IJ (le Groote

Itiugsloot, 111, 112, 113 t'geii f. 172.— per getiiel, te bel alen

zes weken na Keist.inis 1634. lliervait Iiad dc kooper reeds

beiaald 123.325 guideus en Iwiuulig sLtii vers1

waarau ile iutrest 6 ten itouidiril hij de venilere betaiiug

zou vetiekend wordeiu. De kooper zou aile bescheideu,

coiitracteu, piivi legieii enz., op ile laudeii ii.rekkiuig

heblieude van de vork oopers oit V uge ii. De 1uach L zoti Lot

St. Maorteut 1631 l i eu eigeudoui van verLoopeis blijveu,

terwij 1 de kooper zieb veipiiclu t te Iust ait tude l I itCli te.Oii-

L1'aCICI.i te eikeuiueiu en te res pecteerelt. Aile Otistalleli,

voorzoover daaiouitueut ulet atudets k i,1,aai,1 (ii ecu voorl.elioud

geniaakt sveril , weiien eigeui*lo lu dus hotipeis,

terwijl rôôr April 1635 daaiointieiut eeii luveuulanis geuuiaakt

zou woideut. De kooper was verpi iclit eeu uiiyte per gelnet

met St. Maerteiu vaut icilet jaai eut tel. ,luilheiu bu veu'alideiiug

valu eigeivaal aaui (icu Aui i bachu siieei van StAtut heu-

luis i.e be.ialeui ; lijkeui, opetuhare WeciI, de laatopstauiude

bootiicit cii o1ieiibaie kauialu,u wareui niet iu diii koop

beguepeu en zouden ook ii let geineteui vonileu. Slecbts

zou volgens de in V iaaudereui lieerseiieuule gewoonte

(le halve s!oot mnedegeuwueu Woi' cmi, daar de iciu-

tels ook 01) die iuetiiig huit juacluu loutititldeuu. Voou 10

siooteu, die gelicel geiiiei.eui wetileti, zou de kooper lieu

gehuecie eu vooi de haire lieu haire vooriechul gcmuieleuu.

Onulem'huoudskoteii van scheidiugsslooteii eut scheidiugs-

wegeiu ziludel] ieder voor de iieift (10(11' (le hejile eigouiaueti

gedrageit wurdeii. De kooper krijgl iuet uitsiiuittuid recht

van wiud cii water eu beL houdetu vati mark leu, ais hepaald

bij ait. XIX van hiet d. d. 22 Apnil 1619 doot de Aaitsluertogeu

verieeude octrooi.


EER'iF BE1>1J iIN; liER MOi:REN 17

De kooper zou ceti rnolcn ruiogeit houwen en onclerhoud*ii,dic

zuu uiogeut uitslaan op de ringslooi of op liet kaiiaal

VitIl 28 voeI , gelegen t'n Nuorden der verkoclite tainien. De

kooper en zin pachteis zoulen vrij ziju iii de keuze liuntier

giaaitiiioleuis_ De verkoopers vezleuiudou hue [let recht

van vriieil iii weg. D koper zou wul Let proportiouieel

sernrecht in de dijkage, ivaai niet liei i'echt der heeilijke

juiisdirtie geilieten. hooper zen in de p)ll(ilasteu eloetou

deeleii eut wel iugaaiude Si. Nlaerfrii 1634, dock voor de

euiste 6jaar zou lui_j cou vast hedu;ug vati 22 stuivers per

gemet betalen tcrwijl de veukooprs vait luet uuutudere vau

dcii ouislag zoulen tuofiteereij cl de sci;oh, van het uiieerdere

zouden I ydeiu. Kooper zou opeubare wegen en vaarten

uuoeii gebru i keut cii htaraaui lalen cii losseiu , niaar zoituler

redit te lieblien dij ken te lierijden cf daarop vec te lateit

grazeli . J)oor deui k noper zou tee belioeve van Let inlat Cil

van w-tuer op de latdeii viii kooper en tee laste viiu den

\Vestktvel ecu duiker worden geieaakt De kooper zou

geen hionweiij ofslujierij iltogen oprichten, zonler toesteinw

i ug der ve ukoopeis ou verbeutie vaut 50 goudeit realeti

aaii den Aie bac h t sucer. Wel zoudeit kooper of ziju pack 1ers

luet ruclit iiel)be!i herbergeii o u te uichteui huis tait dcii

Ainl.iaclitsheeu ht verselitululigle reckt beiaieiudc, cii mus

niet in de jiolilers 89, 90 ut 107, mot het 00g op de uiabijhcid

dci moleti

Op 27 Moi 1634 vcrsckeneui Charles Coberghei en Balthasar

van Coi'tbeiide voor Baljuw, Seluepeucit en Lecnhecren

van de h'eiiij kliedeuu Co l er2ller, St.. Auitheuuiis en

Gior'uibuuult iii de Moeueiu vaiu West-Vlaanderen, Charles

Cohergher, lie ivaueuis zijii oudeus colupaleerde, lierhaalde

110g ecuus le voorw:t;trden Van verkoop, cii veuk laarde leu

slotte, dat zijit enduis den koop 1)rijs zoo laag gesicld

liaddeui leil ltewijze vati huiti VuiendSCha1) en afi'ectie voor

van Cortheuilri en van lute erkeiitelt 1 klueid voor zijuu loyaal

u.ptreuleuu. Niet ulleeuu toch Iuad liii zijue oulers, die in

gebreke wareti de j;tarlijksclie ente van f. 3.000.— le

voldoeuu, uuiniwer dasmover lastig gevalleuu, dock liuiteudieii


188 J. XORTHALS ALTES

was hij geemiligd deze rente geheei kwijt te schelden.

Vair Cortheude sehijiit tieze waarscliijirlijk zoer goed

bedoetde vcrk Iai'iug maar iitatig aaugeiraiiiu te hehbeu

gevotiden, alilians hi j haastte zieli te verklareit, dat de

koopprijs niet zoo Iaag was ais ilteli iiioeht ikiiketi, watit

mon tnnriest. ilaar e.igeiilijk hiteIIeir tic voie door hem

gerria;ik te kost,en voor herlraaldelijke hezoeketi aatr de

potiers en liet itiwiutoeri vair rechtskii inilige ;iilviezen.

Daar Cohe.rglrer in 1630 rtiiiii f. 100.— per gemet nicer

gem;takt liait dait Fan (Jort.heiide Irt'in thauns I initie,

hoind t de opmerki uig van doit lanisic geen st pek. flet is

ecliter mer begrijpelijk dat van Cortbende bang wa, (lai

un er over ecu lagereir prijs gesprokeii werd, men lieni er

op zou natizien, dt hij van de situatie wilulit profitoereir te''

cuide de opoering der Icwijtgcsclioiileti rente op deze wijze

er weer uit. te linleit. Daar de gi'ootie der vetkochte potier

blijkeits ecu in Juni 1634 dota de hcedigile lantiineters

Heindrtk Davitit eut Bleekennei'ie nitgehraclit lappOti. 01)

733 gernet en 73 ioeden gotaxeenui werd, 7.011 001'

versclli I van ru 1m 100 go itleii per geunet lii kapita e Sot,'

van hUma t:ieintig duizetril giil(lei, Iteteckeineti ('). Daarvoor

kart men licel wat rente à f. 3,000. -- k wijtsrirelderu

eu beci vai hetaien anti reiskosteii en redit skuuidige

adviezeu.

Daar de rente lioogsteits ecu kwestie vair 11 j;mar lrad

kiinnent zijir, belnoeft mou niet te vrageu wie tel] siutte zijde

htj deze tratusactie eu hij de hedijkiing gespoiruen heefr.. De

arme Weuceslaus Cobergher zeker ii let.

Op 21 Juni en volgende dageit van 1634 werden de ver-

schulleurle I rm ki eni land, welke anu tien Kouing oit anti

Cohergher toeheltoorden opgeuomneu cii getaxeeril en zieii

tu Bij tieze gelegenheil traden op vont Jeun Koniing Jan Y. cl. Striht

als landuntiter. eu Chartes Lainin e,, lionitik Daviit al5 taxateurs.

Vuor Cohergher Pietot Bieekernerie ais tanliuteter Lfl Charles Longhert

en Jan E)aviclt ais taxateurs te.rwijt Jan y . 1)at,t ais ottparti,iligt

finngeertio. Deze persoueit waron respectieveiijk iii' Charles Cohergber

tau overstan van den Reer Jan van den Jieke, 1ie.i van

fieus, Soni etc., aangewezen.


EERSTF BED1JKIN( DER MOaRI..N 18

wij hoe Goirergiier 00g belangrijke bot! ragen :tti ii den

Koiiiiig oit I.e kecreri had omdat zut land (le groot.ste

waar le had . Eiiicrijds had Coe i'glier tins con I anteri te

vi101cil ten citide nu kecrutigeir te loeti wïji [,e t hem toogekeude

latill kosthaardei' dait dat des KoruingM was cu auidetzids

kilt Iiij dwr iiood gedwougt'u sieclirs f. 170.— voor

zijii groiitleti lei.hirigeii dijot pijuien en ziek te

gv)Ta:ig4le Colit'rg lieu I

.1rulele uiaaueh'ii httei' vas iuij uiet ruieer. \\ericesiauis

Coherghier stieuf nog ais Fleor van Coiwigiier, St. Auutheiiuris

cii Groeiilaiidr, ais Raad cii Archuirect. Geueraai vair Zijue

Majestei t, teiwijl zijii '1.0011 (Jiraries hein ovolgde ais

Suierinteuileiit van de dooi' hieuii gestichi te Beighieii van

Ratio lia rtighieid

liij stierf titis iii sciijii itog iii voile grootiicid oui nauzicir,

ilocii UI weikidijkiueid ccii ami inter. Ilet Is alsof ccii

pioruier vair bedijk itigswerken geeiu aiider lot hesC[ior'dn is.

Cobergher bail hehiaive zijrr ieeds geirocunde weduwe,

zes kinderen uiagelateir, drie jongeiis cii due nieisjes. De

oudste zoou Charles volgde zijii vader op en behuerde tiret

zij t riuneiher de iralat.euschap, teiwij I Augusteyn en Jacques

itog In I uideijaiig wareii. Van de doclilers was Magdalena

gehiuwd met Bat-oit Johan de 'I'roibi'eze ; cii Cathari ria,

wedu we van Jouker Guillaume vair Wezeieii, terwijl de

joirgste, de Joli k viiuuw Joliair ria, begijritje te Meclieleu

was. -

Lateu wij tracliteit outs de situatie vair Itet gezin Coherghoi

in te dcii keri.

Weiiceslaus Cohierghet', licou vair Cobet'gher, Si. A ithen n is

en G rneuiliuriht, Raedt en A rchitect Geneiaai des Koiritigs,

was, heliaive waai'schuijiriijk door van Con hourde, door

iedemeett in zijute oiiigeviiig ais ecu i'ijk itraur beschiouwd

Zeket' ouk ' ber zijure uiiei'uiattsr e oingeviug cii zeif door

zjur vrouw, voou wie de rioodzakeljkitejd om in Moi 1634

met Cortheiuile lot ecu vergelij k me koinetu zeor waarsehriii-

Iijk ais ecu doirdei'slag bij helderen Ireniel kwatii, \Vant

lateir wij eerlijk wezeu Weueeslans Cohergher vas ecu


190 J. XOBTHALB ALTI

ipli lu isf, trou wens atleoii opti iii istoli wagen zich aau

hedij k ings- ou land verbeteiingswei'keu (') eu was waar-

sehijulij k behekkelijk tut kort voor zjti dood overtuigd

geweest, dat de baton zijiier oiiderueniing in West-'V laati-

dcreii de lasten nict al cou zoulou deklzen (loch verre

overtreffen en hein tot ecu btjzoudei' vet'mogeiid eu aau-

zienlijk mati zoudeti inaken. Waarvuor zou hij aiiders

zoovoel waardo gehecht hebheii aau liet bezit der dric

amh:chtslieei'lijk Itedeii in cleii uinuwen Polder ? Mag men

het Aaitshertogelijk- holuit om Cohergiior enuig grotidhezit

te scheii ken, waardoor ecu dirde lieerlij k [ieid Groeulaudt

ou ttoitd nu niet r ast k oppelen anu Cobergber's il lusie 0m

na zijii dood elk zijuor zoueui met ecu ainbaclitslieerlijkheid

begiftigd te weten ? Groiidbezit geeft aatizien. Coberghcr,

de st.ich ter der Bei'glten. van Barm hartigheid, de pait 1 huis-

houder zooals zijue vijaiiden hein wel ltoouend uoerndeii

wist dat eu liield daartnede rekeiiiiig. Laat uns medelijden

liebbeu dat liei auders uitviel ! 1k herbaal Wencesla,is

Coberglier svas ecu optiiuist, doch mocht Iiij dit niet ecu

weinig zijit nadat hem gehieken was, dat (le zelfde terreinen

die in vorige jarou gelureude de drougmaking slecht.s 30

eu 40 gnkleu per gemet k oudeui golden in 1630 ecu waarde

van f. 280 lier geinet veitcgenwoorIigden, torwijl hij lion-

derden gemet bezat ?

Ilelaas was Cobergher te 01)tililistiscl i geweesl. zooals

rimai, al te duidelij k hlijkt tilt den grooten scliuldculast,

welke hij naliet o. t. f. 28.000 aait Balthazar van Cortheule

011 110g f. 100.000. - aati de Bergliett van 1aiwltartigheid,

iiiderilaad foimidabele sonimen vooral Il (lie dagen. De

fatuilie Coberglter nain dadelijk unaitregelen om liet

il ii pende finantieele gevaai' te keereti. Allereerst verkocht

op 22 Jaiiiitri 1635 Suzanne Fraiiquart ccii baar toebehoo-

rend huis te A.iitwet'pou. Ecu paar innanden later, 01)

19 April 1635, sloten de erveit Cobergher een bypotbeek

I) De menschheid mag dankbaar ziju dat er steods dei'gelijke

optIuuuiteu hohbeu best.aau eu zuUeu bestaan.


EER8TI'l BEDIJKINO DETt MOELtEN 191

vais t. 18000.— ui 324 genwl gs'alnnd in de Moereis gele-

gets (').

1)e prveii Cobergher wai'en onda isks de schiililen tsog

rij l , watt t. zij hezateti eciL groot gi'ossd he',.it lit (le M o(-ren -

iolsIes's Belsai vo de tet lsgetuoemcle 34 geotel witresi zij o.a.

elgisisatetu van rut in 2600 gemel land in (Iezelfde polders.

01) 2000 gesse-t ' laarvut s1uiteu zij 01) 13 Sopternher 1635

oeui h) , potheek gluOt I'. 128.000.— (')

I]ii latere acteui (3) hlijkt dat eerst in 1638 cus daariia in

1639 uleze hypoilkoek geprolossgeerul wetd. Mon Itad sieeds

(i) 19 Aptil 1635, siiiitett Wed. Susauni koheug er-1"rancquinrt est

Charles (iheigher zisk inele st.cu'k issakeussl vtsor Rassit Jtliar de

'J't'.si hi-oie. ocluteusoot van M:sgtI;Llt'tsd (',I ,erglser. .Tnisk vrssus w t atisa-

riusui Cobergher. liogi ,jntje te Me-lichas on de municrjarige ki ideren

eec Itypathek h. f. 13 OU)).-- op 324 geusieteti graslausil geiegeui in lie

Muoi'eti en wc L lis (le fleuri j k hoid U ecu la cdl tell I elsoeve van lie

Sorieteit van .Jesut y le Lier. 11e renIe zal 1edt'ageui I. 1152 te weten

f, 562.— 14) stuivets liaIt'jaarhjksilse ternsijn oi 4 A1s'sl en 14 Ontolior.

(2) Op 13 Miii,) e su uor 1635 cous tarcer t voir la lj ii w s clic penen en

cou rIecren dur reviucetuevel j ko hcorlijkhedeu van St. Asutheuitus,

Coleugisor en Grossssiaudt. JoDk-er Charles Colorgher, heer van St. Antlseuuis

en Siu 1 eriuutenileist der Bergen vas, !tarssulsai'tigheid der

N uuderlausi en naisse us s z ij n nluie(l et' Suzaut na Itass cq uatt. w ed u wo van

\Veuscesiaus Cohergher, geouai'lstigsl bij acte visu 3 Maart 1635 v'ir

Notat'is Corn. Ueelwiels te lirutusci verlelen , ton eesstc v,os ziehzol f

tors twee(ie ais autiste zain vais wijien W. Cubirgiser on tors derde

ingevolgo testament vais W. Cobergher op 23 J uni 2634 vé4r Notaiis

J. do Costro te Brusseei verleden, ais heer van het leen filet liotige,

tuidiuuihare est lagejiurisiietie der heertijkheid St. Atstlseisni.

ttusulsaiasst veubussdt voir zinls oit VOOrZLj 51e uuuodei', oui Iselsalve het

wooiitiuiiu te I.tt'ui q seL titet. issveiitasiS, 2000geiuiet usit le kiezeti stst angevoeu'

2601) gain et laud gel ego si iii de M sore ii est si cg nul uciw aarul , sien

est asuler ton ehoevo vais Fia tsu vais 1er Cruyce, sulicieti vuitt Austwerpois

est de uui'geusasssess vais wij lets don lsoer Pstnki'r de 1)eekere voor

ouutvausgess f. 124)00. --- tegoss 6 1 4°, route en ailosliaar isa 3 jaisr. Ais

getuiigis zij us ;satswezug ilisititasar CorthouIe, Rusai oui Sis puriistenletst

der liorgen vanIL lia ru lia r li g I tei d te A si twet'I sets ers ,Jtssi li van I lu t'ois

u'aad en auditeur van Z. M. 's admir:s ii toit te Aniwerpeu. Van C srtbs'isle,

ilia als gs'sua:lssigdo van 'leu hy 1>ou.lseeiugevr opt: cedu.. trustsvaarslt

bc1,a11110 1 iolders ssscu uuusisitui-as isLsgcWeZeuu. ii' zausicti groot

ongoveer 200)) gr'unct die ais , zekirlueul in ii tiers dierseis 'oOi' ri-nie eu

ka pitaa I grue r. f. 12S(.00.—

(3i lus oeil acte iL d. 15 Misait 14339 dissr Suzauutsa F'ranu'qart en

Charles Cubet'giser vôôi' Niutaris Iltusiruk Pruijt te Ilrussse.i veriedeis,

isuest ustels, dat de luyjuor heck oerst sp t) NovemIes 1688 u'ts iaartsa op


192 J. KOBTUALS ALTES

behooriijk de rente en aflossing (toi, een l)e(Ilag van

f. 1200.—) in handen van Balttmsa,' Corthende hetaaht.

?4CLI vraagt zieli af : \aarotn licbbeii de erven niet 750

gewet Legen f. 170.— per gernet ver kociit en (le schu Id

aldus gedeigd?

In anderinaiis boeken is bel du i.ster lezen. Wellicht heeft

de ijdelheid hier ecu roi gespeeld.

WeIiieht hebben de erven te veel geliecht aati liet gronibezit

en heeft le moeder iiiet kuiineu iosiateii het (lelik-

bteid, (Lit aait het groudbezit bot aanzieiï der familie

gekoppeid was, onidat wijleu haar eclitgennot daaraan liail

weteu te verbiudeii drie Aaihachtsheerlijklteden en wel voor

elk van de zoons ééu.

Door deze arnhicbts)ieeiiijk1ieden Iiad de fain lie ook

weder zorgen. Roels Rad Wenceslaiis Uoherghei in Oct.

1630 tiitstel van iienonibrement gevraagd en verkregen

daar liet acliterland nog niet vastgesteirl kon wordeu eu in

1636 werd uogrnaak uitstei verleeud ( 1 )eu evenzoo in 1638 (1).

1-let was auders geen iijd om ijilel te ziju en te hech-

teii aan titels, waiit in datzelffle jaar moest de Weltiwe

van Weuceslaus CoI)ergtler, grdnikt gaande otider den

schnldeidast nageateii door haar echlgeiioot, eerst

23 Februari 1639 vorleiigd weri. In ileze laatsto a'Le is Pasqual l'ianciseus

van dea Cru yse in de plaats van ziju overlodon vader getroden.

Er werd in de zeilde ac te 'aIl Mci 1$3d gecoustatoeri dat iii hatilen

van Corthende F. 22.000.— afgetost is eu ook aau dezon stesis de rente

is hetaald.

(1) Op 18 Juni 1W36 werd door don Thosaurier Gucraal en Raadsheeren

in ovorleg net Jarques Meyrsaort, baljuw van de Wotgeveiiie

Kawor van Vlaaiideren aaIi Charles Cohergher inc jaar en aan AugusOu

Cil Jacques Cubeugher in jaar iiitstel verisend voor het deitombienient

teri hoh,jve voor bot vaststeiieii van huit bon. -

(2) Do. Chef Thesaurier fenoraal cii de Raadslieeren verleenou in

16'.48 nogniaale éii jaar uittel aan Charles, A ilgiistirs en Jacques

Cobeigher vior liet tuaken van achterieenen VOmI elk sior aau wij len

huu vader tuelehind iiebhcnde loencu. De Coberghers vroegen dit

uitstsii op grunI van hot leit dut Charles, die ais uuidste zoon lij de

rogoiing dot- fauniliezaken do plaats van zljn vader iuneent ziek us

geweest en zoowel daarvoor ais duarna. met werk overstelpt is geweest

niet het in j uste in zujne hoedauiigheid van superintoudeut lier Berghcn

van Barwhartigheid.


EERSTE EEDJ.TKING t)EE MOEREN 193

f. 2000. - (') eu later uog eeuis f. 666. (t) opnernen EcueiI((le

sclin 1(1 te ku u tien aflossen en rente te k t n ueu het;, loti

Mcii is met het lot der Cohergher's begaan warit zij

haddeu het aitdei s verd ieud Zi eL s!cchts hoe 01) 3 J11 ni

1640 het privilegie van vrijstelling van blasliiig met 18 jaar

verlengd weid, omdat dit pEivilegie zoo goed gewerkt had

leu behoeve der in cul tuurbreuging der d iooggeuiaakte

groudeit. Zeker aau wijlen Simon Sprtiit, gezworeiie van

de Oost Moeren wordt iii de acte in het hjzoiidet hulde

gebracht wegens het sehoone voorheel(l door hem bj de in

cukiin rbreuging gegeven. Doch mea rnag uiuimer vergeten

dat de droogniakiug der groudeti vôôr alles te dauken was

aau Weiiceslaus (Johergher, aau diens ouvoiprezen doottast.eud

Iieid en vasthou don dlieid

Daaro in si CiflhilPU (le fluait tieele moeilijkhedeu ,waarinede

de tain j lie Coberghei te k ain peu Iiad weenloe4lig.

Ecu der groote scliuideiscliers in deu boedel wa.s ecu

faiiiilieiid. Het was baron de Tioibreze, ge!iuwd met jouk-

Yrouwe Magdaloua Cobergher, De vordering Van de

Troibioze sproot voort nit de volgeude oinstaiidiglieilen

allereeist uit beL liuwelijkscontract, waarbij ecu huwelijksgi

ft beloofd werd, die in iniddels nog u iet voldaait was, ten

Lweede nit het verstrckkeu van geld Ecu bettoeve van

bedrijlskapitaal voor de hedijkingswerkeu on ton siotte nit

ecu beialiug groot f. 28.000.— door lier,, gedaan Lot (lelgiug

van seliithi van (Joliergber aau (le Bergen val, Barailiaitig..

heid.

(1) In 163 sI (lit Suzaima FIaflclj ualt eau livpotheek van t. 2(X)(). -

op liaar buis Lneiuile ami Balthasar van Cortijejitie (loze f. 21)00. te

kuniien LIIIt55en 0}) teu sP.hulI van F. 50 000. - (lOtl van een erhuld

gritot f. 128.000. - 1)e auidere cotuparauten waren l'ieter Pasqual de

1)eckere, Raud van de Berghen van l3armhartigheid eu Paiqual Français

van der Crutjso lie de wonendo te Antwerpen.

() 15 April 1688 sluit zi ,j woor ecu hyputhook n. I. van f. 066. - 011

bot huis door haar Ijewoond te Biussel in de Violatstraat tusachien cia

Lakenhal en tic St. Jan.straat op de Poal.

Op Il Septewhar 1640 verkoupt zij dit huis (geuaaiud een grout huis

of hofstand) voor f. 22.5(X). - asti het Kloustnr van don Grooten

I3ijgaards in het bisdow Mee]ielen nahij HrLlssel.


194

J. KORT}ALS ALTER

Ailes tezamen bedrocg de voideritig f. 64.000.-

Reeds hetrekkelij k s1ioedig na liet overlijden van Cohetgher,

met St. Maerteu 1635 bai mcii vuorloopige regeling

geL toffe u waaibij aau Tio i h teze het y ruc Ii tgt h ru j k dci

Kicini Moereu vei 1iaitd werd.

Aldus was t ie scliuld van f. 61.000.— veteffenI, eu Itet

hezi t der llei ne Moeteit met de daaiinede verbotiden licet-

Itjklieid (}roenlaiidt voot (le fanii lic Cohergher veiwkeid

terwijl de Tioibreze beL vriichtgenot had.

Illlïii(lI.lelS haddeit ' le etveu Cohetghet wel itigezicli, lat

beL oudcniijk Was al Itet gtottdbezit in (le Moereit vast te

houdeit, wcshal ve de wedu we Cober g ber op il I )ec.ent ber

1640 beL recht vetwieif om grotideti iii dc Westtttueieii van

Viaaudeteu alsniede (le (Iaaraait verbotiden booge en lage

redit spiaak van de hand te (]oeil.

Toeti bek end wcid dat dc Coberghers met bezit anu (le

t waren, deed zicli de Seigneur de Noirniont ais ge-

gai igde yod. lIij (lcc(l ceit ljod 01) 2000 gemet in tic Groote

Moeten oiider voorwaaide dat de aiwateriug daaivan geseheiden

zou woiileu van die der Kleiue Moereti. 'I'rOiire?C

liad tegeu deze afscliciditig hezwaar, daar (le waar'.le van

het vruchtgenot der Klei ne Moeren daaronder aanmerke-

lijk ZOU ljdeti.

De familie Coiteiglier lion zich echter niet (le wcelde

veioorloveii ecu inooi hou vati de baud te wijzeu en k wam

(lus met de Ttoiiieze lot ecu accourci, waarhij zij aan (lezeti

ecu jaarlijksehe tente van f. 3600.— garandecide, hetaaIbaar

voor de eerste maal met St. Miarten (11 Novetuber)

164, met vericeiting van verband op de 1(ieitie Moereit

Lot nieetdere zekerheil der ricitige uakoniiiig der ovet-

ecu ko in si.

t)ocli eeds vidir lut jair 1644 vtrstieken was, metdde

zich ecu I i . fitcl ber vonr aait koop der Kiei tic Moeren aaii.

Het was ccii III lainier gcnaamd Kerkweive, die ais coud j tic

voor Iiet:tlitig van ecu eerstc termij ii vat' f. 37.000.— de voorwaatde

stelde, dat (le Kicine Moeren niet met iiypotlteek

ljezwaard zouden zijn. De Troibreze werd bereil gevoudeti


ESIZSTE BEDIJKINtf DER M0lEEN

(IEI1 polder van de lIy})otlleek te 011 tslaan niits de eerste

be titi ittgen van Kerkwerv, rot een bedrag van f. 60.000. -

aaii hein zoudeugesehieden. De familie stemde daarin toc

mits deTroibreze zicli weer verbotid 0111 Vait die f. 60.000.narnelis

de Cohorgher's dadetijk f. 26.000— aau de Bergen

van Barwhartighc id eu f. 2125.60 aau de Noirinout voor

geschotteu en atidere kosteu te voldoen.

De transacties kwaniet, tût stand, de contractoerende

P' rtijen k Wameli liehoori U k limule verplich tiligeti ta. CII

de Go bergher's haddett aides in hot j aar J 645 opgehotideu

grootgrondbezitters in \\est- Vlaaudereit te ziju.

Dueli de naam Cohet'gher hieef ouatscheideiijk aan itet

goûte wei'k der iiipolderiitg de,' West V!aa,ische Moeren

V e t' 10 fl (I C n.

I-Jet itageslacht heeft zeifs ineer dan redit gedaau aan

Cohe.t'giter, heeft hem zelfs ixieer eer gegeveti dan hein

toP k watn en otiwiilekeurig eel' aan de Ft'attsclie concessio-

Liarissen en aau de Cuyper outitouden. Want de durf om de

ondorueming te bestaaii, hezateit ailereerst de Franscite,,

uit Calais, vervolgeus de Viawing Patil de Cuyper, nit

i)uinkerken, eu daarna pas de Autiverpenaar Cohergiter.

A! wil ik echter aau de Fraiische speculauteti, watit

anders waren die heereit rechters te Calais toch l,jet, en

aau don aauueiner de Cuyper voile redit doen wcdervaren,

tocli is ontegenzeggeiijk de tot standkoniiig de,' di'oogniak

ing te iatikeu aau (Joherglier. 1k wil verder in het bjzou-

de,' de aandacht vestigen op hot, feit, dat in de jard, dat

met, in Eitgeiatid , Fran k t'ij k, Italie, Piu iseti , Deuewarkei,

cii n udete laudeti de Noord-Nedeilatiders iuoest roepen

m be(Iijkiligel nit te Voeren, d e Zuid-Nederlandei's,Coiei._

glier ' eh de (Juyper, zicli zeif wisten te helpeti.

Zij irofiteerdeu daarhij woiiswaar vait de tiitviudingen der

Nourderiijke Broeleis, o. a, vati die van don Noord-ilo liaitder

Jan Adriaariszoou Leeghwator dooriu de polders watet'moleits

te plaaisen, die hot wate,' uit de Inoerasseti tot

boveit en over deit ringdijk Opvoerdeii, docli zij waagdeti

beL toch otn dit gi'ootsclie werk van bedijkiug voor eigeu


196 J. KORFHAL8 ALTES

rekening en risico te onderuemen. Zij steldu huit persoou

cii hun geld ter bescli kk i ug van de ouderiieui ing en streden

terri wat.er eu taliooze nioeiiijkliedeii.

Zij trotseerdeti de pogiiigeu van Je ruwe elernetitou en

domine ineusclien, die steeds weer I rachteii dijkeu eu

sluizeu te veruielcu. Zij zageu met vrees de talrijkc ziekeu

oiidei' de werkliedeu, mloch zij gaveim geeii kiiuip. Met braie

voiharding zetteim zij hei eoumnaai begouimemi werk (1001 eu

brachien bel tût eeii goed eitnle.

'l'en siotte oveiwou huim kuui.Ie eu geestkrac.Imt cii lageu

de polders droog.

Welk ccii trots rnoet Cohergher Cil (le Cuyper vervuid

Iiebbeu toemi zij daarua bel polderlaud zageu heploogen eu

bezaaieii cri ecu paar maaimIeu later goudgeci graan zageu

tiillen in zegenhreugeiide zornerwarmte, waar vioegei ait

inuffe nioeiasseii, on llfi I brengeude dariipeti w'areu opgestegou

voor eu aleer zij die moerasseii door woesten rlijt. in

laclieude laudouwen liadien omgetooveid

1k heu Bai-oit Albeit van Zumyleit van Nyevelt, Jeu Brugscheu

Rijksarchivaris, daukbaar, dat hU mij in de gelegemi-

heid heeft gesteld oui ilo onde mauuscriptcn in liet Staatsardiief

te Brugge le bestuleereu en daar(Ioor kenriis te

maken muet lieden ais CobergLier cii de Cuyper en met buu

werk.

Ilet is mij ceri groot voorreclit geweest te hebben mogen

neersclii'ijveii de historie vau een dccl vait het Belgischc

itijk en kau niet ualatèn ecu eeresaluut te breiigcu aan

uwe gloote vooizaten, aami Weuiceslaus Cobergher eu

de Cuyper, (1001 te eiudigen met de WOonlen van Jeu

Amneti k un usclieu dicliter Longfellow

Lives ni gicat mcii ail reiiiiud us

We can inake our lives sublime

And, Lieparti ug leave behi ud us

Footpriuts in the .samids of time.

J. Koarus ALTES.


Eb,'RFJTF BEDIJKING DER MOEEEN 197

BIJLAGE.

Balance vand.e rekenynghe van Gober. qher.

De PartYeII van oncosten (61er al leeii deti grooten, 5011(1er

de n cleeneii moel, groot sv lIde 7192 gmueten een lytie,

moeteti cout ri hneren , i)(d raegeii lit partycn gu ideus

21714 : 12 : 9,-

Dauriune Syne Ma' tne.t 2847--2 Tytieti coint. . .. glu.

8594 : 9 : 4

Canoiuuckeii sint 12 Soptellibcr 1629 in gui. 1322: 13: 12,

coin t voor 200 gelue on, gui. 36. 15.3.

De couiuck vint ami hem selven in guI. 21714 : 12 7,

coint voor 2646 geuneten, gui. 8557 : 14 :

Coherghor met. 8814 : 2 ( git I. 11517 3 tsan,en Unloergiter

Castro met 831 :-_)4452 guI. 999: 6: 14 met syn gelatilcu

cortbeinde met 200:— 7192 : I gui. 603 : 16 : ^

12 18120: : 5.

- gui. 21714: 1219.

De partyru van onc.osteti daer den grooten eude don

cIrvuieiu muer i'sa inetu groot. sylule 7529 gemetetu 2 iyueii

48 royeii in nuoeieiu eoiitrihiuereui hedraegen in v ier Pttl.yt11

gui. 5393: 1: 21

Dae ri ut ne Sy ne Ma met. 2864 : 2 lyneit

48 royen couit. gui. 2051 : 14

Curtlœiunie met 200(g1. 143 5 : --

Castro met. 331 4665 gl. 237 : 1: 12

Cuhrrgher met 4134 7529 —:2 : 48g1. 2961 : 1: 9

Cuyper suit 10 may 1630 in gI. 881 : 8 : 12

comt guI. 23: 8: 6

Cou' themde tot 10 una y 1630 in gi. 4511 : 13 :

comt gui. 119:16 18

gI.5393: 1:21

Couut voor Cobcrgher eniie Casiro gui. 3198 : 2 : 21

gui. 5393 : 1: 21

Ganonicken siut 12 Sept.. 1629 in gi. 3042: 15: 12 voor

200 gent. coititgi. 80: li: 17.

Cortbcmde suit 29 NOV. 1630 in gi. 857 : 8 : 12 voor

72 gent. corni gi. 8 : 4

Cuypert sedeît 10 May 1630 in gi. 881 : 8 : 12 voor

200 gent. coin' gI. 23 : 8 : 6.

Endt (leu (Joninek vint aen iimn in gi. 5393 : I : 21 voor

2572 : 2 : resterentie gI. 1962:18 : 7.

gl. 2076; 2:6.


198 J. CORTRALS ALTES

De paltyeii van oncosten daer den Westcaevel alleon

den cleeuen muer gi'oot syede 4086 gemelen 2 Iyueii

48 royee in moeten contritieien bed r'agen in vier ptyeu

gui. 34689: 18: 21.

I)aerinue Syne Mat met 200: 2 lynen cmnt gI. 2559: 4: 13

Cohergher met 8155: —: 4S86 –:43 gI. 21)332: 1: l439137: 14: 8

Castro wet 331 : —: g?. 2805: 12: 18

4036: 2:48 34680:13:21

De paltyen van oit c.osten die proeedeien as voi'eii dan

eu moeten ivaer geitoinen wot'tleii al leeti op don Wistcaevel

sielet deit c1.-eneii inoer giooi 3785 grm. 1 lytie

bedragn guld. 3193 : 3 : 12.

Daciinite Syue Ma met 300: 2 Ivuen cotut g?. 253: 12: 15

Cobergiier met 3153: 2

gui. 2(;(11:8: 21 293t) 10•21

1134 • 2

Castro mot 331:— muI. 273: 9:_i

3785: 1 guI. 3193: 3: 12

1)e p:tmtve die is piocedeieimde vami ecu w I pmneuleken

overgelateu dom Coemher aandeu Oostc:vel grool

syimde 3443 gt1iIeteii Imedraegt by 1iisie daer van ged;teti

gI. 2883 : 13

Dam immne syne Ma t met 2775 geitteleim coitmt. gl . 1979: 19: -

Caimunickeim illei 200 geUleremi c(,ttmt g I. 167 : 10: 3

Uit.henide luit 200 genleten coint gl. 167 : 10 : 3

Castro tiiet 11 genieten conit gI. 9: 4: 6

Colieigher met 668 gemmieteim commit gI. 559: 9: 12

3443 2883: 13:-

I )u pattye die Cobergier onders1nukemi Imeeft by coutiact

vinlen 3 may 1630, de thim Oustcaevel groot synde

2775 getimel eu uuy(gelat91 Cohiigimers quota hein goet

ilocu limoet gu . 2000 : - : -.

E)aeriuue zyne Mat muet 2364 gemmmetetm coter, gI. 1703: 15: 15

Camiomiicken muet 200 gemneleim cuul gI. 144: 2: 21

Oortheimde met. 200 geuiei.emi coin), gI. 144: 2 21

Castro met 11 gemeteim comnt gi. 7: 18: 15

2715 gI. 2000:—:-

Rjltsarc1mief te Biugge. - Aanwinsteu, n° 5482. f° 155,

More magazines by this user
Similar magazines