Zeeuwse archivalia uit Suriname en omliggende kwartieren 1667

Zeeuwse archivalia uit Suriname en omliggende kwartieren
1667 - 1683
het Surinaams museum, Paramaribo
KDV architects, Paramaribo
2003
Ten geleide:
deze transcripties ooit vervaardigd op basis van slecht leesbare fotocopieën, zijn door
medewerkers en vrijwilligers van het Zeeuws Archief te Middelburg in 2009 en 2010 voor een
groot deel met behulp van de nieuwe foto’s gecorrigeerd en aangevuld. Er blijft echter nog veel
aan te vullen!
Het ligt in de bedoeling dat deze transcripties, opgesplitst naar de individuele brieven, in
combinatie met de foto’s van de originele documenten vanaf juli 2010 worden gepresenteerd op
de website van het Zeeuws Archief.
Vanaf die datum houden we ons zeer aanbevolen voor suggesties en correcties(naar
info@zeeuwsarchief.nl, onder vermelding van “brieven Suriname”).
Middelburg, maart 2010

Voorwoord
1
In 1974 bood het Provinciaal Bestuur van Zeeland aan het Surinaams Museum te Paramaribo een
serie van 4 boeken aan. Deze vier boeken bevatten kopieën van alle archiefbescheiden, zich
bevindende in het archief van de Staten van Zeeland en hun gecommitteerde Raden,
inventarisnummer 2035, in het Rijksarchief van Zeeland. De beschrijving van het
inventarisnummer luidt als volgt: “Stukken uit Suriname en omliggende kwartieren ingekomen
1667 – 1681. Met een dossier betreffende den verkoop van Suriname in 1683, en de afrekening
van den Heer van Odijk over dezen verkoop en ook over andere zaken gedaan”. De copieen
werden in 1974 ter provinciale griffie van Zeeland vervaardigd op last van gedeputeerde staten
van die provincie en met medewerking van de rijksarchivaris van Zeeland.
De vier boeken hebben alle jaren in de bibliotheek van het Surinaams museum te Paramaribo ter
inzage gelegen. Echter, de moeilijk leesbare handschriften met hun afwijkende letters, maken dat
de boeken slechts voor een enkeling toegankelijk zijn. Geen wonder dat ze er vandaag de dag nog
als nieuw uitzien.
In augustus 2000 vatte de archiefafdeling van het architectenbureau KDV het plan op om de
boeken deels te digitaliseren, en zo de vroege Zeeuwse bronnen over Suriname toegankelijk te
maken voor een breder publiek. De archieven zijn “vertaald” door Rasijem Karijosemito en Philip
Dikland van het betreffende bureau. Einde 2003 werd het werk afgerond.
De collectie van 450 documenten is voor ongeveer 60% volledig gedigitaliseerd, en van alle
andere documenten zijn korte samenvattingen vervaardigd. Alles tezamen ontstaat een gemelleerd
en interessant beeld van de jonge en kleine kolonie Suriname – en het is goed leesbaar. Wij lezen
onder andere over de ontwikkeling van de plantages, de grote vraag naar kolonisten en slaven, de
joodse gemeenschap, en de oorlog met de indianen. Overigens zijn er ook documenten uit
Berbice, Essequibo, Pommeroon, en Tabago, destijds allemaal onder Zeeuws bestuur.
En zo, 30 jaar na het geschenk van Zeeland aan Suriname, gaat het geschenk retour. Het
Surinaams Museum te Paramaribo, samen met het architectenbureau KDV, schenkt met trots de
gedigitaliseerde zeeuwse archieven over Suriname aan het provinciaal bestuur van Zeeland, en
het rijksarchief van Zeeland. Het museum hoopt, dat het document op het internet wordt
geplaatst, als bijdrage aan de gemeenschappelijke geschiedschrijving van Suriname en Zeeland.
Paramaribo, januari 2004
Laddy van Putten,
directeur Surinaams Museum, Paramaribo.
museum@cq-link.sr
Philip Dikland
directeur architectenbureau KDV, Paramaribo
info@kdvarchitects.com

Inleiding
De positie van Suriname in de Nederlandse handelspolitiek 1667 - 1680
2
Na de grote koloniale expansie van Spanje en Portugal in de 16e eeuw, was Nederland het derde
land dat zich ontwikkelde tot een handelsgrootmacht van wereldformaat. Feitelijk is het onjuist
om van een "land" te spreken. Het latere Nederland was niet meer dan een groepje van 7
provincieen van het Spaanse rijk, druk bezig zich los te vechten van Spanje. De handel gaf hun de
noodzakelijke financieen om de strijd vol te houden. Pas in 1648, na een
onafhankelijkheidsoorlog van 80 jaar, werden de zeven provincieen een zelfstandig land. Maar dit
kleine landje was wel het grootste handelscentrum ter wereld, met als centrum Amsterdam, de
grootste haven ter wereld.
Om de handel te continueren, was het noodzakelijk om factorijen en kolonieen te stichten
vanwaar de handelswaar konden worden betrokken. Spanje en Portugal hadden hierin
medogenloos de weg gewezen, en de Republiek der zeven verenigde provincieen behoefde het
voorbeeld slechts te volgen. Nederlandse kolonieen werden gesticht in Azie en Zuid-Amerika.
Suriname werd in 1667 een Nederlandse kolonie.
Intussen waren er nieuwe handelsmachten in opkomst, waarvan Engeland en Frankrijk de
voornaamste waren. Om grip te krijgen op de handel, voerden zij een protectiestelsel in: transport
vanuit de eigen kolonieen mocht alleen met eigen schepen geschieden. Hierdoor werd het
Nederlands aandeel in de handel langzaam teruggedrongen. Naast het protectiestelsel trachtte men
ook middels oorlogen de Nederlandse positie verder te verzwakken.
De z.g. "oorzaak" van deze oorlogen was steeds verschillend, maar in feite ging het steeds om
consolidatie en vergroting van de handelsbelangen. In de oudere oorlogen trachtte men de
kolonieen der tegenstander te vernietigen of zware brandschatting te eisen, maar bij de latere
oorlogen beperkte men zich ertoe de kolonieen te bezetten, en de kolonisten toegang te geven tot
de markt in het nieuwe moederland. Dit bleek commercieel aantrekkelijker. (Watts, p. 241 e.v.)
In de tijdsperiode 1667 - 1783, het tijdperk dat door de Zeeuwse archieven wordt beslagen, was
de Republiek betrokken bij twee handelsoorlogen:
2e Engelse oorlog (1665 - 1667): de Republiek en Frankrijk tegen Engeland
Gedurende deze oorlog werd een Zeeuwse vloot naar West-Indie gezonden, om de Engelse
kolonieen aldaar aan te tasten. Het was een kleine vloot van 7 schepen en 700 man onder leiding
van de zeeuwse admiraal Crijnsen. Als eerste werd de Engelse kolonie Suriname veroverd. Na het
nieuwe bestuur in de kolonie te hebben geregeld, zeilde Crijnsen door naar Virginia, waar een
engelse retourvloot volbeladen met tabak werd ingepikt. Maar ook Engeland liet zich niet
onbetuigd. Een Engelse vloot veroverde Nieuw-Nederland op het eiland Manhattan, het latere
New York.
De werkelijke oorlog werd uitgevochten op de zeeen tussen Engeland en de Republiek. In juni
1667 vernietigde de Zeeuwse admiraal De Ruyter een deel van de Engelse oorlogsvloot in hun
eigen thuishaven tijdens de tocht naar Chatham. Dit succes maakte het mogelijk dat de Republiek
een redelijk sterke positie kon innemen bij de navolgende vredesonderhandelingen in Breda.
1 - David Watts, the West Indies - patterns of development, since 1492, uitg. 1987, p. 241 e.v.

3
Bij de vrede in augustus 1667 bleef Suriname in het bezit van de Republiek, en Nieuw-Nederland
werd afgestaan aan Engeland. Vlak na de vredessluiting echter plunderde de Engelman Hermans
met 7 schepen en 1200 man de kolonie leeg. De Republiek protesteerde scherp, maar Engeland
reageerde daar merkwaardig traag op. Hermans verdween uiteindelijk met de buit naar Barbados.
In Mei 1668 nam Abraham Crijnsen de verarmde kolonie opnieuw officieel in bezit.
3e Engelse oorlog (1672 - 1674/78): de Republiek tegen Engeland en Frankrijk
Tijdens deze oorlog werd Curacao werd aangevallen, maar niet ingenomen, St. Eustatius en Saba
werden verwoest.
Deze oorlog is aan Suriname voorbijgegaan. In de archieven wordt hij nauwelijks genoemd.
Alleen af en toe merken we dat de Republiek in oorlog is, zoals in Mei 1673, toen een kleine
vloot van 5 schepen onder leiding van de admiraal Cornelis Evertsen de Jongste ("Keesje de
Duivel") op de Surinamerivier verscheen om victualie in te nemen. Evertsen heroverde St.
Eustatius, maakte een Engelse vloot te Virginia buit, en heroverde New York.
Ook nu werd de oorlog op zee uitgevochten, en weer was het admiraal de Ruyter die middels een
sterk optreden in de slag bij Kijkduin (juli 1673) een voor de Nederlanden redelijk vredesverdrag
mogelijk maakte. Met Engeland werd in februari 1674 vrede gesloten (de vrede van
Westminster), en de partijen gaven elkaar netjes alle bezittingen terug. De oorlog met Frankrijk
duurde nog tot 1678, maar dat land was op zichzelf te zwak om een bedreiging te vormen. De
Ruyter voerde in juli 1674 nog een (mislukte) expeditie uit bij de franse kolonie Martinique. Hij
heeft tijdens die tocht Suriname niet aangedaan.
Hoewel Suriname niet aan rechtstreeks oorlogsgeweld heeft blootgestaan, heeft de oorlog toch de
situatie in de kolonie beinvloed. De handel met de kolonieen werd door Engelse en Franse kapers
zeer bemoeilijkt, en de grote financieele inspanning die de oorlog eiste, maakte dat er maar
weinig geld overbleef voor de ontwikkeling van de kolonieen. In het kort: Er kwamen geen
schepen, en er was geen geld. Wij zien in die periode de gouverneurs klagen over het structureel
gebrek aan levensmiddelen, soldaten, ambachtslieden, enzovoorts. Men voelde zich - terecht of
ten onrechte - in de steek gelaten.
Na de 3e engelse oorlog verloor Nederland langzamerhand de suprematie op zee aan de Engelsen.
De Nederlandse handelsvloot bleef één der grootste ter wereld, maar de Nederlandse marine zakte
af tot een tweederangs niveau.
De ontwikkeling van de kolonie tot 1682
De republiek der zeven verenigde provincieen mocht dan in naam één land zijn, maar in
werkelijkheid traden de provincieen als dat zo uitkwam onafhankelijk van elkaar op. Ook in het
geval van Suriname kwam dat tot uiting. Suriname was door een Zeeuwse vloot veroverd, en
volgens de Zeeuwen was Suriname daarom niet Nederlands, maar Zeeuws. En het waren de
Staten van Zeeland die de ontwikkeling aanvingen.
Deze ontwikkeling van de kolonie werd volgens het internationaal gebruikelijk systeem ter hand
genomen. Als eerste moest de kolonie tegen de Europese concurrenten worden beschermd.
Daartoe was een fort nodig, en een garnizoen. In het geval van Suriname was dat eenvoudig: het
fort Willoughby was ten tijde van de verovering reeds half afgebouwd.
Daarna moest de kolonie zo snel mogelijk tot productiviteit worden gebracht. Daartoe moesten
plantages worden gesticht - er waren dus planters nodig, die in Nederland en in het Caribisch
gebied werden aangeworven. Verder waren er arbeidskrachten nodig - die werden uit Afrika
gehaald, de Nederlanse slavenhandel was sedert het midden van de zeventiende eeuw uitgegroeid
tot een grote bedrijfstak. En tenslotte velerlei bouwstoffen, en vaklieden om de gebouwen en
fabrieken op te richten. Kortom: er was in korte tijd heel veel nodig, en dat lukte niet altijd. De

4
Zeeuwse archieven zijn daarom één doorlopende bede om kolonisten, slaven, vaklieden, en
materialen.
De kost ging daarbij voor de baat uit, dat zal duidelijk zijn. De kolonie was door de Engelsen
uitgeplunderd, en produceerde niet veel. Niemand had contant geld. Men betaalde daarom "in
schulden" : Slaven en goederen werden ingekocht met de opbrengst van 1 of 2 nog te volgen
oogsten. Voor de leveranciers (de Staten van Zeeland en de West-Indische compagnie) was dit
geen gelukkige situatie, maar een andere mogelijkheid was er niet. In 1682, toen er nog steeds
geen winst kwam, besloten de Staten van Zeeland de kolonie te verkopen. De koper was de West-
Indische compagnie (voor F 260.000,-) die Suriname onmiddelijk doorverkocht aan de pas
opgerichte Geoctroyeerde Societeit van Suriname, waarin de WIC voor 33% deelnam, de stad
Amsterdam eveneens voor 33%, en de familie Van Sommelsdijck voor de resterende 33%. Vanaf
die tijd verdwijnt Suriname uit de Zeeuwse archieven. Uit de archieven van de Geoctroyeerde
Societeit weten we, dat Suriname daarna grote kapitaalsinjecties kreeg en tot 1770 een
bloeiperiode beleefde.
Het doel van de kolonie was de rijkdom van Zeeland te vergroten, en de kolonisten, soldaten, en
vooral de slaven werden slechts beschouwd als het middel om dit doel te bereiken. Wij zien dat
zij werden behandeld als de pionnen op het schaakbord van de koloniale expansie ; met hun
wensen werd alleen dan rekening gehouden, als die niet tegengesteld waren aan de belangen van
Zeeland. Het bekendste voorbeeld hiervan is de geprotectioneerde en daardoor dure handel, direct
in het voordeel van de Nederlandse reders en kooplieden, maar zwaar in het nadeel van de
kolonisten en dus nadelig voor de ontwikkeling van de kolonie. Desondanks heeft het systeem
bijna 200 jaar bestaan. In de zeeuwse archieven kreeg de belangentegenstelling vorm via de
dringende petities van de inwoners aan de Staten van Zeeland, waarin zij over het algemeen
zinvolle dingen voorstellen, die echter zelden werden toegestaan.
Indianen en weggelopen slaven
Tot 1678 schijnt er vrede en samenwerking te zijn geweest tussen indianen en kolonisten.
Indianen werden nauwelijks tot slavernij gebracht ; in 1671 waren er slechts 500 "rode" slaven
tegenover 2500 afrikaanse slaven. De indianen werden meer benut als handelspartners: men
betrok cassave en verfhout bij hen, in ruil voor een "cargasoen" van textiel, kapmessen en bijlen.
Ook fungeerden zij als gidsen en soldaten.
In 1678 kwam aan de vrede een einde, en zien we het begin van een grote opstand onder de
indiaanse leider Pryari, die de kolonie op de rand van de afgrond bracht. De reden voor deze
opstand wordt in de archieven niet genoemd. Wel schreef gouverneur Heinsius dat het de eerste
keer is dat Arowacken en Caraïben gezamenlijk optreden. Dit gaf hem dan meteen een middel in
handen om de angel uit de opstand te halen: hij zette de twee stammen tegen elkaar op.
Uiteindelijk zou de opstand 4 jaar voortduren, tot in de tijd van gouverneur van Sommelsdijck.
De indianen werden bijgestaan door een klein guerillalegertje van weggelopen slaven onder hun
leider Gamindt. Zij waren de voorlopers en de wegbereiders voor de velen die nog zouden
volgen.

Gids
1667
1667 - 14 juni - brief Abraham Crijnsen
5
2035 - 001
Gericht aan de Staten van Zeeland. Verslag van de gebeurtenissen in het Caribisch gebied Mei -
Juni 1667. Op 20 Mei was er een schermutseling bij de kust van St. Kitts Nevis tussen de
gecombineerd Zeeuws / Franse vloot en de Engelsen. Deze eindigde onbeslist.
Ed: Mo: Heeren,
Den 19e Meije deses jaers met het advijsjacht heb UEd: Mo: in 't breede geadviseert vande
veroverde (gebieden), alsmede de plaetsen dije volgens UEd: Mo: ordre beset gelaten heb aen
Surinam, Isekepe, Pouroma, en Tabago ; de reden van 't stueren van 't advijsjacht is oock, dat
capt. Lesage ende den commandr Roijs na Isekepe en Pouroma hadde gesonden.
oock van het conjungeeren met de fransen daer op command(erend)e den Lt generael De La Bare,
en zeijnde 14 fransche schepen en twee branders om de (engelse) schepen aen Mibes (= Nevis)
leggende te gaan attaqueren ;
zijn met d' voorn: schepen den 20e dito d'selve int gesicht gecomen, zij quamen terstondt onder
zeijl doch dicht bij de wal houdende, verthoonden haer met 17 schepen daeronder twee branders.
Daer wij na eenige uren nadat mons: De La Bare ende sijn bijhebbende schepen haer geprepareert
hadden, zijn daernatoe geseijlt. De voortocht was aen de fransen, daer sij seer op stonden, 't welck
haar toegestaan was.
Ten 10 uren voormiddaeghs begosten eenige wijniche schooten te gaan ; d' Engelsen lagen na de
wal & de fransen die seer wel in 't midden costen zeijlen, lijerden na de achterste schepen, soodat
zij beneden windt van d' engelsen zeijlden.
Ick hebbe terstondt seijn gedaan voor Esquate onder mij bescheijden, om te aborderen alsoo als
voren UEd: Mo: bekent gemaakt hebbe. Wij de windt hadden, maar waren geen dije volgden als
's Lants schepen, dije mij trouwe hebben bijgestaen, want den admirael daer ick op aen hadde
gelegen om te aborderen, was nijet wachtende, maer settede alle d' zeijlen bij ; was op een
schiplengte na aen zijn boort, en bracht hem door Godes hulp zoo verde dat de courage van haer
geweken was, ende haer wiste van achterop vluchten, bleven mede sijn wissers in t geschut
stekende.
Soodat nijet en hadde getwijffelt of zoude den admirael gecregen hebbe, soo de franzen maer
hadden gevolcht. Maer zij zijend (= zo is het): wij nijet gesecondeert wierden, quamen met 2
branders op mij af, daer seer geluckelijck ben nijet van geraekt.
De fransen bleven voorts voor den wint zeijlende, soo dat met s' Lants schepen mede hebbe
moeten volgen om Monsr De La Bare te vragen wat reden dat hij hadde om te wijcken, dewijl de
vijant door Godes genade alreede soo verde hadde gebracht dat zij alle op den andere trapten,
ende met volle zeijlen souden gestrant hebben, zoo men haer behoore hadde aengetast, daer al één
van d' Engelse t'selfde dede ; oock één sprongh van haer op, vertrouwe door sijn eijgen cruijt.

6
Hij maeckte veel excuses : doordijen sijn Capts nijet wel en vochten, mede d' onbeseijlte van haer
schepen, en dat verscheijde zijden papier zoude van noode hebben om UEd: Mo: correctelijk de
saeck te ontleden. Verhoop tz. aen UEd: Mo: mondeling verhael te doen.
De Engelsen, siende de wijckingh van onse schepen, zijn gevolcht en zouden de Fransen toetaliter
geslagen hebben, ten ware wij met 's Lants schepen weder na d' Engelsen staken, dije soodra zij
ons gewaar werden, sijn bij de wint gesteken. De Fransen seijlende na St: Cristoffel op de reede,
ende d' Engelsen naer Mibes. Soodat soo voorts van den anderen gebleven zijn.
Ed: Mo:, op 's Lants schepen sijn soo dooden als gequesten 31 a 32 ; te weten: op mijn schip 5
dooden en 16 gequesten ; capt. Cuvelaer een doode en 8 a 10 gequ. , doch van Cuvelaer 4
naderhandt van de quetsuren gestorven ; capt: Bastaen heeft één gequeste. De Fransen hebben
geen ofte weijnich dooden, gelijck UEd: Mo: mogen mercken uijt voorgaend.
Wij sijn met de voorn: Fransen op de 21 dito van St: Christoffel geseijlt, capt Lesage ende den
commandr Roijs een dach na de slagh bij ons gecomen sijnde. De Fransen coers geset na
Martinice, ende wij volgens UEd: Mo: ordre na de martinic, ende wij volgens Ued. Mo. ordre na
d’....... leggen op heden bij de Caep Henry om noch met den getije de Engelsen meijnen te
besoecken. Den commandr Andriessen zal UEd: Mo: verder toestant van de vijant ende wat
verder gepazseert is pertinenter bericht doen.
Verhoope en bidde Godt de Heer, hij voor ons gena wilt trecken, en UEd: Mo: selven de vrucht
van ons werck sien. Mij in de gunst van UEd: Mo: bevele, wiens voorspoede regering van den
almacht sijn biddende, blijve,
Ed: Mo: Heeren,
UEd: onderdn dienaar,
Abraham Crijnsen
In 's Lants schip Zeelandia
ontrent de caep Henry onder zeijl
om den vijandt te gaen besoeken,
den 14e Juni 1667
Hiernevens gaen aen UEd: Mo: de lijste van de suijckeren die geladen zijn, daer UEd: Mo:
pertinenter sal van doen lijste toecomen. AC
1667 - 6 maart - extract uit het verdrag tussen Crijnsen en Byam
2035 - 002
In dit extract worden de voorwaarden vermeld onder dewelke de (Engelse) inwoners uit Suriname
mogen vertrekken. Feitelijk staat er, dat hun niets in de weg zal worden gelegd. De praktijk was
anders: het vertrek van de Engelsen werd min of meer actief tegengewerkt door de Nederlandse
gouverneurs Crijnsen en Lichtenberg. Zie ook 2035 - 061 - 070 (de zaak Banister).
Extract uijtte artijckelen geslooten tusschen den Commandeur Abraham Crijnsen en William
Bijam
Den 6 Martij 1667
5 art
In cas eenige inwoonders van dese colonie 't avont ofte morgen, intentie hebben om van hier te
vertrecken, soo sal hij vermogen sijne goederen te vercoopen ; ende den Gouverneur sal in

soodanigen geval maecken, dat hij - mits redelijcke vracht gevonde - met sijne goederen
getransporteert wort.
7
19 art
Dat degene die gesint sijn van hier te vertrecken een schip sal verschaft worden om haer met haer
slaven en goederen te embarqueren met passeport van den commandeur Crijnsen, ende sullen
vermogen haer sloep mede te neemen, mits met ons uijtseijlende.
1667 - 15 october - brief Claes Reiniersen & Abel Thisso
2035 - 003
Gericht aan de Staten van Zeeland. Reiniersen en Thisso bevinden dat bij hun aankomst op de
Surinamerivier de weg is versperd door 4 engelse schepen, die inmiddels Suriname hebben
heroverd.
Mon Seigneur,
Mon tres honoré seigneur, Ce present vous sera scavoir comme c' est que nous sommes arrivé
devant la riviere de Sernaeme le 15 octobre ou c'est que nous avons trouvé trois grand navires
englois, de quoi nous n' avons peu entrer dedans, a cause que nous avons craint qu'il ni eust de
dites Englois dedans la riviere.
Nous avons pris nostre cours droit a Berbise afijn de scavoir comme il se passe a Sernaeme, et
scachant comme il est tijl, est Englois ou s'il est encor nostre. Nous le fesons scavoir a nos
Seigneurs au bientost qu'il le pourra ; et s'il est anglois, mon capitaine a resolu de s'en aller croisse
au dessus de la riviere … jours ou trois sepmaines, sij nous pouvons avoir des vivres a Berbisses,
car les vivres nous manquent pour advertir sij d'avanture ; il y avont quelque navire qui vient de
Zeelande afyn de n'entrer pas dedans, et nous en retournes tout au mesme instant logis.
Rien autre pour le present finoy que il nous fait fort …. que nous ne pouvons pas mellieur
services rendre au pays, et prie Messeigneurs de vouloir excuser car il est escri a la haste, en
demeurant,
Monseygneurs
Vostre tres obeyssant serviteurs,
Claes Reniersen et Abel Thisso.
De schip Titverdrief, le 15 october 1667.
1667 - 18/28 december - protestnota Willem Hendrix
2035 - 004
Willem Hendrix is kapitein van het schip Schakerloo, en is door de Staten van Zeeland
gemachtigd om de Zeeuwse kolonien die in Engelse handen zijn weer over te nemen. Dit wordt
geweigerd door de Engelse gouverneur Willoughby, omdat hij hierover nog geen bericht vanuit
Engeland heeft ontvangen. Hendrix dient een officieel protest in tegen Willoughby's handelswijze.
Kennelijck sij allen ende een ijgelijck die desen sullen aengaen,
dat alsoo ick onderget: Willem Henrix capiteijn vanweghe de Ho: Mo: Heeren Staaten Generael
der Verenigde Nederlanden, commanderende op het 's Lants schip genaemt Schakerloo, volgens
de expresse ordre van de Ed: Mo: Heeren Staten van Zeelant aen den capiteijn Johan du Bois, off

8
in desselfs afwesen aen den eerste officier, uijt Middelburgh van dato den eerste September deses
lopende jaers ge-emaneert
op den 17/27 december aen den hoogh edelen gestrengen heer Henrij Willougbij Lt generael
vanwegen Sijn Conincklijcke Majt: van Groot Brittanien van het eijlant Barbados, die reste van
de Caribische eijlanden, ende de vaste custe van Guiana, ende de colonie van provincie van
Surinam daerin gecomprehendeert,
in presentie van sijnen Raedt ende schipper Jacob Fret ende Christaen Coolman ende schipper
Adriaen Geleijnssen Groenevelt als getuijgen daertoe versogt,
hebbe vertoont ende geëxhibeert :
een opene acte off patente soo in Latijn als Engelsch gepasseert onder het grootzegel van
Engelant ende onderteijkeninge des conincx, dienende tot weder ruijminge ende overgevinge van
soodanige plaetsen, eijlanden, sterckten, ende colonien die de Engelsen nae den 10/20 Meij op de
Nederlantsche natie mochte hebben genomen ofte gerecupereert, ende uijt crachte van de voorn:
opene acte ofte patente versocht ende gesommeert :
om het fort en de colonie van Suriname met alle oppendentien en dependentien van dien aenstonts
in te ruijmen en over te leveren in mijnen handen, in soodanige staet als die ter tijt van de
verthooninge ende exhibitie van de geseijde opene acte ofte patente is geweest, sonder eenige
veranderingen, achterhoudingen, ruine ende verderff daerontrent te doen ;
Hetwelcke de welgen: heer Lt: generael Willoughbij weijgerende, in voorgeven dat Sijn Ed: tot
noch toe niets seekers (wist) van de hant van sijn meester den Coninck van Groot Brittanien,
nochte desselfs Capiteijn Generael in dese gewesten, sonder wiens expresse ordre hij niet en
vermochte te doen (aleer sij) van de gepretendeerde vreede vernomen hadde, vermoedende
nochtans dat het wel mochte wesen, maer absolutelijck afslaende alle voorslagen ende profijtten
die tot de versochte inmediatie overleeveringe sonder verder order van den heer Capiteijn
Generael soude mogen tenderen.
Soo ist dat ick ondergesz. Capireyn Willem Hendrixsen uijt name ende ten dienste van mijn
Hooggem: Heeren ende Meesters de staeten generael der verenigde Nederlanden, ende door
krachte van de geseijde ordre ende macht ; in tegenwoordigheijt van Godt Almagtight ende de
ondergesz. getuijgen daertoe versocht alsvoorens, den welgem:en heer Lt: generael voor oogen
gestelt hebbende van wat dangereuse consequentie sijne weijgeringe is, als sijnde regelregt tegens
de vreede ende voornamentlijck tegens het 17e artl van het tractaet staende te wesen, dat hij
daerdoor sal incurreren de straffe daerin vermelt, behalven dat hij daermede veracht, weijgert,
ende violeert de expresse ordre ende patente van sijn coninck, ende bijgevolge vervalt in desselfs
hoogste indignatie.
Geprotesteert heb ende protestere mits desen op alle wettelijcke & behoorlijcke wijse tegens den
welgem:en heer Lt: Generael heer Willoughby, over alle diminutie, achterhoudingen, detactie van
wat nature die oock souden mogen wesen, ruine off verderff, dewelcke van dese tijt der voorn:
verthooninge ende exhibitie der geseijde acte ofte patente alreede in dese provintie ofte colonie
van Suriname - uijt oorsaecke van soodanige weijgeringe der versochte inruijminge van dien -
alreede gedaen, geattendeert ende geleden, ofte hiernaemaels gedaen ofte geattendeert sullen
worden, aen wat persoon het oock soude wesen.
Mitsgaders alle de groote onheijlen die daeruijt tot groote ontrustinge, oncosten, en prejuditie van
Mijne Hooggemelte Heeren & Meesters soude mogen komen te ontstaen
Ter verconden hiervan heb ick dit tegenwoordigh instrument van protestatie met mijn eijgen hant
ende pitsier(?) bekraghtigt,
actum Paramaribo den 19/29 December 1667,

gesz.
Adr: Geleijnsen Groenevelt, Chr: Colemans
1667 - 29 december - verklaring Suet, Koolemans en Groenevelt
2035 - 005
Jacob Suet, Christiaen Koolemans en Adr: Geleijnsen Groenevelt verklaren dat zij zijn
opgetreden als getuigen bij de overhandiging van Hendrix protestnota (z. hierboven) aan
Willoughby.
1667 - 30 december - verklaring Suet, Koolemans en Groenevelt
2035 - 006
Jacob Suet, Christiaen Koolemans en Adr: Geleijnsen Groenevelt verklaren dat zij zijn
opgetreden als getuigen bij de overhandiging aan Willoughby van de acte met de sommatie van
de overdracht van Suriname aan Nederland. Zij verklaren dat Willoughby heeft geweigerd te
gehoorzamen.
9

1668
10
1668 - 13 Januari - brief Johan Tressry
2035 - 007
Brief van Johan Tressry, door de Staten van Zeeland aangesteld als secretaris van Suriname.
De adressering op de enveloppe is doorgehaald ; A: Hulst.
Maar waarschijnlijk is de geadresseerde Abraham Crijnsen. In een andere brief van dezelfde
datum (2035-009) schrijft Tressry n.l. dat hij een brief aan Crijnsen zal sturen. Ook de zin "..
waertoe die vogels, die U:E:Dt te Nevis ontgaen sijn de oorsaecke sijn ..." duidt op Crijnsen.
De brief beschrijft de gebeurtenissen in Suriname vanaf juni 1667 tot en met januari 1668. De
Engelsen waren met een vloot naar Suriname gekomen, en de zeeuwse interim gouverneur De
Rame had de kolonie overgegeven. Tressry laat zich niet lovend uit over De Rame. De Engelsen
hebben flink huisgehouden en veel weggedragen of verruïneerd. Ten tijde van de brief is
Suriname nog onder Engels bestuur, maar zal binnenkort weer worden overgedragen. Tressry
prijst de kapitein Du Bois, en hoopt dat deze De Rame zal opvolgen.
Mijnheer,
't Seedert mijn laeste van den 9 Juny sijn hier groote veranderingen voorgevallen, de Engelsche
vloote bestaende in thien scheepens ende twee regimenten te voet, hebben dit fort weederom
geëmporteert(?) naedat se alles te Cajane verdestrueert hebben ; soude het selve hier ooc gedaen
hebben, ten waere de wijsheijt van den admirael het verhindert hadde, want sij considereerende
dit landt als rebellig ende meriteerende de uijterste ruijne,
waertoe die vogels, die U:E:Dt te Nevis ontgaen sijn de oorsaecke sijn ; souden nogh in lange tijt
niet van 't overgaen geweeten hebben, waerdoor dit ontgeval soude voorgecommen sijn, dat het
Landt over de 120.000 pondt suicker, jae meer, veragtert ende verarmt heeft.
De franse vloot bij Martinique heel verdestrueert sijnde, ende de Engelsche attaque op St:
Cristoffel met verlies van 12 a 1500 misluckt sijnde, soo hadde de vloot weinig te doen, totdat se
gerenforceert waere uut Nieu Engelandt ende andere plaetsen met volck ende vivres ;
ondertusschen gingen sij een ... nae deese quartieren maecqen, dat haer wel geluckt is ; hoe
mijnheer de Rame in sijn gouvernement ende in dese attaque hem g(ed)raegen heeft, kan U Edt:
light gissen, die hem soo veel kent als ick. Het en is niet anders geweest als wij van hem tevooren
gepresumeert hebben ; maer in kort dog niet geremedieert (kan) worden, Ick hebbe alles int
breede aen de heer de Huijbert pensionaris geschreeven ; soo het moogelijck is sal UEd: copie
daervan hiernevens senden.
De vreede is ons seer aengenaem: bidden God, dat het lang mag deuren tot welvaert van bijde
natien ; wij hoopen onder haer Ed: Moog: regeeringe vreetsaemelijck hier te leeven ; ende
twijffelen niet off sij sullen alle goede middelen aenwenden om het op te houden ende te doen
floreeren ; waervan ick voorgenoomen hebbe een discours aen de heere de pensionaris ende de
secretaris de Huijbert met de eerste gelegentheijt te adreseeren: dat den stant ende de
gelegentheijt van dese landen maechtelijck sal voor ooghen stellen, ende door wat middelen

11
hetselve te brengen sij tot een seer considerable ende florissante collonie, waervan ick UEd: een
exemplaer sal mededeelen om daermede te betoonen de danckbaerheijt die ick UEd: vanwegen
meenigvuldige oblijgaties schuldig ben.
Den Gouverneur noch niet van sijnen Cooninck verseeckert sijnde van de vreede, ende bevoolen
om dese plaets te restitueren, toondt hem entre deux, doch met alle beleeftheijt ; het oorlogschip
verblijfft nl. hier in de rivier om te beletten dat de collonie niet vermindert werde, dat door eenige
swaerte geesten gedrevent word, die het soecken te ruineeren liever als op te geven, ende willen
hebben dat elckeen hier van daer sal gaen met de eerste scheepens die van Barbados verwacht
worden, het ophebbende volck sal in de naeste collonie soo veel moogelijck ververscht worden,
tot verder ordre ende tijdinge van de staet, daegelijcx verwacht worde, met de ratifficatie van de
vreede, alsmeede de confirmatie van onse artijckelen van de staet,
Wat ick UEd: schuldig ben sal niet manqueeren met de eerste scheepen die van hier gaen te
senden, met het letterhout, ende sien dat de andere goederen aen UEd: van eenige debiteerende
ooc gesonden worden.
De Engelschen hebben niet favorabel met dit landt geleeft, soodat veele meulens ontbequaem
gemaeckt sijn, tot groot nadeel van 't landt omdat de negers daer afgehaelt ende naer Barbados
gesonden sijn.
De heer capn: Du Bois commandeert tegenwoordich in absentie van de hr: de Rame, als eerste
volgeling, sijn commissie ; ick meen als de collonie sal gerestitueert sijn, hij sal sich seer
aengenaem ende bequaem maecken onder ons, omdat de Engelsche spraecke wel verstaet, ende
lange jaeren een genegentheijt tot de natie gedraegen heeft, waervan hij een goet begintsel
gedeurende sijn verblijff alhier gedaen heeft, en twijffel niet, off het sal met groot contentement
der inwoonders .... continueeren, sonder een ander te begeeren.
Monsieur Munnick presenteert sijn ootmoedige dienst aen UEd:
Ick sal afbreecken, ende UEd: beveelen in de bescherminge des Heeren, biddende dat soo daer
yets van UEd: dienst alhier is, mij de eere willen doen van mijn persoon daertoe te employeeren,
sullende hetselve bereijtwillig doen, om te betoonen dat ick ben,
Mijn Heer,
UEd: alder verplichtste ende ootmoedige dienaer,
Johan Tressry
Suriname den 13 Januarij 1667 (schrijffout! moet 1668 zijn)
Mijn Heer,
Door kortheijt van tijdt heb ick de copie van den beloofden brief van mijnheer de Huijbert niet
konnen (insluiten), waerom versoeck mij te excuseeren : UEd: brief heb ick ontfangen, en sal niet
manqueeren UE: versoeck met de naeste schepen te voldoen ; in groot haest, verblijve,
Mijn ... ootmoedigste dienaer,
Johan Tressry
Suriname den 16 Januarij 1667 (sic)
1668 - 24 juli - vonnis James Bannister

12
2035 - 008
Een officieel rechtsbesluit, opgesteld door Abraham Crijnsen. Hij verklaart dat de majoor James
Bannister heeft getracht de Engelse inwoners aan te zetten tot vertrek uit Suriname. Hij stuurt
daarom Bannister naar Zeeland voor verdere berechting. Zieover deze zaak ook 2035 - 061 t/m
070.
Translaet van de copie.
Abraham Crijnse Cap: commandeur chef ende opperhooft van dese provincie, ende de Ed: van
sijne Raedt, bij de Heeren Staten geappointeert,
Alsoo de sergeant James Banister voor ons is verscheent en niet alleen bij monde, maer bij
geschrifte insolentelijck begeerde in den naem van het volck, die intentie hadden om aff te gaen,
nadat de major Bannister hadde gedaen de eedt van trouwe nevens de recte van de inwoonders, en
nadat denselve door ons in de naem van de heeren Staten hebben geseijtd dat sijluijden van de
heeren Staten soude ontfangen alsulcks satisfactie en previlegie in dese colonie was verleent en
geprovideert werde van slaven en andere coopmanschappen dat ijdereen door Godts hulpe haest
soude comen in een florerende staet, 't welck met een groot contentement van dese was
aengenomen
naer alle twelcke den gen: major Banister de inwoonders heeft gejudiceert te removeren, en in
haer naem versoeck ende geschrifte gemaeckt datse haer slaven mochte weghvoeren, 'twelck
directelijck tegen de articulen is, nade verclaerde intentie van diverse van hun, ende instelijck
versocht in de papieren, van Crijnse en sijn raedt vrijheijdt voor hun om aff te gaen, 'twelck haere
begeerte niet en was.
Alle welcke dingen sijn tegen de vrede en rechte van dese colonie, 't welck bij mij ende Raedt
sijnde geconsidereert, hebbe goede gedachte, den major Bannister te senden int schip genaemt
Vriendtschap aen de heeren Staten van Zeelandt, om te verantwoorden sijn alsulcks assumerende
maghte.
Dit gedaen int schip Suriname te anckere voor het fort Zelandia in de riviere van Suriname den 24
Julij 1668,
geteijkent Abrahem Crijnse
getranslateert uijt de Engelse tale door de ondertekent nots:,
actum Vlissinge de 6 octob. 1668,
Tobiassem nots: ju:
(in de margine de handtekening: J: no: Sressij)
1668 - 13 januari - brief Johan Tressry
2035 - 009
De geadresseerde staat niet vermeld.
Tressry beschrijft de handelingen van de - inmiddels gerepatrieerde - interim gouverneur De
Rame. Hij heeft weinig goeds over hem te vertellen.
(174)

Mijnheer,
13
Het en is van noode dat ick UEm: met eenige woorden te kennen geve hoedanigh de regeringhe
van mijnheer De Rame geweest sij, dewijlle UEd: in particulier sijne bequaemheijt ende humeure
alte wel kent, het schijnt dat hij niet door verranderinge van klymaet sijn eigenschaep heeft
konnen veranderen. 't Welcke door de vergrootenisse van eere seer merckelijck aengewassen is.
Soo dat ick geloove dat hij met weijnich moijte soude konnen gebracht worden hemselven in te
beelden dat hij een prins was.
Mijn laeste brief aen UEd: was van den 9 junij, 't seedert heeft hij mij niet alleen in alle manieren
soecken te affronteren, maer affbreuck gedaen in de proffijten en de emolumenten van mijn ampt,
die - gelijck als UEd: weet - tot weederseggen van den Staet vergunt waeren.
Monsr: Munnick heeft hij gedreigt te bastonneren, ende mij heeft hij gewijgert mijn stemme in de
raedt ; pretenderende dat ic daer maer sat als secretaris en niet Raedt ; 'twelcke UEd: seer wel
weet te strijden tegen de commissie, ende onse discours daerover gehat ; ende nu bevinde ick wat
ick UEd: eens verhaelt heb doen wij na Alonse plantagie gingen, ende van die materie
discoureerden : dat het beeter is met een man van groot verstaent ende discretie om te gaen, als
die maer de naem daervan hebben, sonder de daet.
Ick hebbe de stouticheijt genoomen om den heer pensionaris van alles int breede te informeeren
ende soo de tijdt het toelaet sal de copie daervan hiernevens laeten gaen, ootmoedich
versouckende, soo de gelegentheijt presenteert hetselve te willen voor de waerheijt
recommandeeren, want ben niet beschaemt hetselve daertoe versocht sijnde te avouweeren, ende
met veele testemonien te verifieeren.
Wij bevinden nog dagelijckx het ontgeluck, dat UEd: niet bij ons is gebleeven, ende UEd:
memorije is nog soo versch onder ons, dat bijaldien de collonie weederom gerestitueert worden
aen den Staet, ende dan de reste der middelen gebruickt worde om het te doen floreren, soo mogt
wel niet onwerdig sijn van UEd: persoon, om deselve int ...rste gesagh te laeten gebruicken ; want
wat konnen de ingeseetenen requireren tot haer welvaeren, als hetgeene bij UEd: te vinden is,
ende daer se alreede genoegsaem de werckteeckening van ghesien hebben : Ervaerentheit in de
wetten ende policijs, gematightheijt inde 't afsien ; sachtmoedicheijt ende beleeftheijt in de
maniere ; ende comportement, verstaent van de spraecke, overeenkomminge met de manieren,
constitutien, ende humeuren der ingeseetenen, ende dat nog crachtiger is, een seecker treckinge
van de genegentheijt der inwoonders tot UEd:, spruijtende uut een opinie die se s(elv)e hebben,
van dat UEd: met de planters wel soude leven, ende de gerechtijgheijt verstaen.
't Welck heel contrarie bevonden is inde persoon van capn: De Rame, die wij verhoopen noijt
wederom hier sal kommen, tensij dat de Staet int sin heeft om dit landt te depeupleeren, want hij
soo weijnich bemindt is van de Neederlanders selfs als van de planters.
Wij hebben alrede groote oorsaeck te gelooven dat de heer capn: Du Bois in alle de voorgaende
dingen een ander spoor sal volgen, hebbende alreede inde transactien 't seedert sijn Ed: komste
alhier gethoont dat hij gecoomen is om de collonie te conserveeren ; waeraen de inwoonders niet
en debiteeren, omdat hij altijdt een seer groot genegentheijt tot de natie gehadt heeft.
Ende daerom verblijt sijn dat onsen Dictator absq tamen facultate dictandur op soodanigen
manieren geabdiceert is, dat de heeren Staeten nisi rem par ditam verint hem niet wederom
hiernaetoe sullen senden, ende dat een persoon hem succeedeert door kracht van commissie die
op een beter voet, als hebbende een stercker genegentheijt tot de natie, met de ingeseetenen sal

14
tewerck gaen ... en twijffelle niet of de experientie sal mijn woorden confirmeeren, ende dat ons
daegelijckx sal oorsaeck gegeven worden, om sijn verblijff onder ons te versoecken,
en hoef UEd: niet te seggen dat mijnheer Rame seer wijs was in p.... opinie, ende daerom geen
Raedt van noode hadde ... mij wonder dat UEd: soo quaedtlijck bedoelt ..... van hem eenige toe te
voegen ? Seecker het is een affront dat niet licht af te vaegen is, ende ick soude mijnheer
Crijnssen raeden, hem tenminste om excuse te bidden, ende te belooven dat het niet sal gedaen
worden als hij wederom als gouverneur terugge komt.
Maer ick weet beeter raedt : sie dat hij den heer Prince van Carante off den Graeff van Stieron
persuadeere om haer gouvernement te verlaeten, want dit is veel beeter als het haere, altijdt
gelijck als mijnheer Rame seijdt, die haer niet en wilde cedeeren, den tijtel ommers van Viceroij
is beeter als van simpel gouverneur ende het leeven ende doot der inwoonders alleen in de handen
te hebben, als van anderen gecommandeert, ende van de wetten gelimiteert te worden.
Ick ben van meeninge om een discours van dese collonie aen de heer pensionaris ende secretaris
De Huijbert met de naeste gelegentheijt te adresseeren, waerin ick sal tragten den staet des Lands
te vertoonen, ende desselfs gelegentheijt ende eijgenschappen ende de middelen om het doen
floreeren ende op te houden ; waervan UEd: een exemplaer sal senden, alsmede aen mijnheer
Crijnssen die wij verhoopen wel int vaderlandt geadriveert, alsoo capn: Hindrick sijn Ed: ontrent
daertich mijllen van de wal ontmoet heeft.
Wat Ick hem ende UEd: schuldig ben sal je met de eerste scheepen die vracht inneemen senden ;
de tijdinge van de vreede heeft ons seer verheugt, ende wij verlangen om eens in een geruste staet
te leeven, hetgeen dat wij niet en konnen verwachten, totdat de restitutie van het landt gedaen is,
dat wij vreesen nog 5 a 6 maenden sal treijneeren, daerom soo heeft de capn: dit scheepje expres
...nck aen Haer Ed: Moog: afgeveerdigt, dat wij verhoopen met goede despeches aen ons sal in
korten tijt gerenvoijeert worden.
Biddende om d' eere van U Ed: goede correspondentie dat aen mijne kandt in alle getrouwicheijt
niet en sal mancqueeren ende waerin ick UEd: kan dienen, sal mij ten hoogsten geluckig achten
soo UEd: sal gelooven dat ic ben en altijdts sal blijven, van,
Mijnheer,
UEdht: ootmoedigste ende getrouwe dienaer,
Johan Tressry
Surynam den 13 January
Mijnheer,
Ick bidde mij te willen excuseeren dat ick niet kan senden de copie van Mijnheer Huijbert's brief,
maer alsoo die wat lanck is, ende de tijdt kort is, soo heeft het niet konnen geschieden. Doet mijn
ghebiedenisse aen neef Herle, en seght hem dat ick tenminsten een antwoordt van hem verwacht
had.
Mijnheer, ick ben,
UEd: gheaffectioneerde ende alderverplichste ootmoedige dienaer,
Jo: Tressry
Surynam den 16 January 1668

15
1668 - 31 maart - brief Dirck Carstens
2035 - 010
Gericht aan de heer de Huijbert. Carstens meldt dat hij door De Rame is aangesteld tot
ondercommies, waarbij over het salaris niets is afgesproken. Carstens verzoekt om vaststelling
van een redelijk salaris (met terugwerkende kracht, hij vervult de functie reeds drie maanden).
Hoogh Edele Erenfeste wel wijse ende Voorsienige Heer,
Mijnheer Raetpens: De Huijbert,
Mijnheer bekent zijnde, dat ick voor desen corporael geweest zijnde, van de compagnij van mons:
De Rame ontbooden ben geweest met mijn vrouw en kindt, van voorw: De Rame om te coomen
tot Suriname, streckende tot mijn avancement.
Soo ist, dat wij met 't schip de Rijsende Son metten 5 andere bij ons hebbende schepen tot
Surinaem coomende, met ons ter contrarij uitvallende tot ons groot leetwesen, ende ick Mijnheer
Du Bois onderweegs eenige dienste gedaen hebbende, waerdoor hij mijn bequaemheit heeft
aengesien, ende mijn gestelt voor ondercommis, tot assistentie van commis Nicolaes Combe,
doch sonder eenige tractamente te belooven. Sheggende dat aen Haer Ed: Moo: heeft
geschreeven, om Haer Ed: Moo: te laeten disponeren wat Haer Ed: Mo: mij sullen gelieven toe te
leggen.
Alsoo dan mijn vriendelijck versoeck is, dat Haer Ed: Mo: gelieven in te sien, de smerigheit,
vettigheit ende verslijten van linnen en wollen, waerbij ick daeglicks in de magazijn veel verkere
en omgae gelijck een ondercommis toestaet te doen.
So ist dat ick onderdaenich ben versoeckende, Haer Ed: Mo: mij een redelijcke soldij gelieven toe
te leggen, ende 'tselve aen mijnheer Du Bois te laeten weeten, om mijn daernaer te connen
reguleren.
Voorts versoecke onderdaenigh, Haer Ed: Mo: haer goede gratie, affectie ende goede
genegentheit tegen mijn gelieven te continueren.
Mijn aengaende, Haer Ed: Mo: eenige dienste connende doen, verblijve altijt verobligeert. Sal
sien Haer Ed: Mo: commando in alle manieren te effectueren.
Alsoo ick nu dese plaets over de drie maenden hebbe bekleedt, ende mijnheer Du Bois mijn hier
in Barbicies bij 's lands siecken heefft gelaeten, so heeft mijn de noodt gedwungen, eenige
nootdrufften te coopen van schipper Cornelis Mariniesen, bedragende 6 pont : 2 st : 8 :
Versoecke oodmoedigh aen mijnheer dese penningen te laeten contenteren aen voornoemde
schipper, neffens noch 29 guldens aen mijn confrater Nicolaes Combe, ende de penningen op
mijn rekeninge te laeten decorteren.
't Schip de Rijsende Son heefft hier in de mont van de rivier gelegen, also deselve niet op heefft
connen laveren. En mijnheer Du Bois Suriname wederom in possessie hebbende, heefft het volck
met enige vivres met de snauw te Sername laten haelen.
En de vleuijt is uit de revier geloopen, waernaertoe is onbekent, commandeur Cornelis Willemse
met de schipp: Cornelis Markus van 't schip de Rijsende Son zijn overleden en hier in Barbicies
begraven.
Hiermede sluitende, wensche mijnheer gesontheit, prosperiteit, en welvaert, en goede zegen tot
Haer Ed: Mo: regering ; en verblijvende Haer Ed: Mo: onderdanigstene en verobligeerde dienaer,
Dirck Carstens,
voor desen corporael van de compagnij van mons: De Rame, tegenwoordigh ondercommis van
Haer Ed: Mo:

Actum in Barbicies desen 31 Maert = Ao 1668
1668 - 11 mei - salarislijst ambtenaren fort Kijkoveral
2035 - 011
16
""....Lijste van de persoonen in dienst sijnde geweest van de geoctroijeerde West Ind: Compie: ter
camer van Zeelandt, gaende naert fort Kijckoveral in de reviere van Isequepo, mitsgaders 'tgene
haer over verdiende maentgelden is competeerende...."
De lijst bestrijkt de periode 13 dec. 1667 - 31 mei 1668. Totaal 8 personen: Joannes van de
Reviere (commandeur van het fort ; overleden) ; Michiel Oenius ; Pieter Rocheun ; Steven
Tournaelje ; Hendrick Jansen ; Jacob Hendricksen ; Jochum Middach ; Benjamin van de Velde.
1668 - 29 april - brief Lansman
2035 - 012
Gericht aan de staten van Zeeland. Jean Lansman was in april 1667 door Crijnsen als
commandeur naar Tabago gestuurd om dit eiland namens Zeeland te koloniseren. Hij stond aan
het hoofd van een klein garnizoen, en de term "commandeur" betekent niet dat hij hoog in de
krijgsorde was gesitueerd. Blijkens 51 had hij de rang van sergeant.
Mes Seigneurs,
Despuis ma derniere dattée du premier jour de Mars 1668, est arivé ycy le 22 avril un Anseigne
(= vaandrig) Abel Thissau. Envoyé de vos segneuries pour commander ycy en lisle de Tabago,
ayant avec luy 15 soldats e quelques habittans. Voyant lhotoritté de vos Seigneuries je luy ay tres
vollontiers cedé le commandement.
Il est tres honneste homme, e est veneu fort a propos pour les interest de cette isle. Il y a desia
plusieurs habittans venus tant de la Martinique, Gaudelouppe, que de la Grenade. Suivant leur
dire il en doit venir beuacoup d' autres.
Le 7 'd Avril est arrivé ycy un gentilhomme francois nommé De Lisle avec 25 negres e quelgues
habittans e une barque a luy, appartenante de la Martinique. C'est un tres honneste gentilhomme
nous luy avons accordé le plantage de Mr. de Wit qui est dans la grande baye.
Hier 29 d'Avril est arrivé ycy une barque de l'isle Martin(i)que avec 26 personnes tant vieux que
nouveaux habittans ;
On a fait …. le bruit en tous ces cartiers de l'Amerique que la garnisson de Tabago avoit esté
esgorgée ; graces a Dieu nous nous portons tous bien de coeur. Il y a quelque soldats qui sont
incomodes des jambes ; il en est mort despuis un an quatre ; Je l'ay escrit a vos Seigneuries par
ma derniere.
Deplus, mon suseseur suivant le journal de Tabago fait par ses lettres mention de tout ce qui est
nesesaire pouradvertir vos Seigneuries. Il y a encore beaucoup de cassave e de fruis en cette isle ;
Il ny a que la chaie (wijnkelder) qui soit dificille a recouvrer. On m'a a despuis six mois fourny
deux mille cent soisante e trois livres une partie a sinqte quatre sols la livre
Des la fin du mois d'octobre Iay manqué de toute sorte de vivres. Sans les habittans j'estois fort
incommodé. Ils m'ont fourny de viande, de casave, e d'eau de vie jusques a la somme de six cens
quarante huit livres trois sols e demy. Jay aussi enprunté du sel quil fault randre au double.

17
Les soldats ont fait par mon commendement quatre mois d'avant leur casave. Jay mesnagé les
mieux quil ma esté possible. En viande despancé: quatre cent sinquante e deux livres huit sols e
demy. En casave: cent quarante une livre quinze sols. En eau de vie: cinquante e quatre livres.
Vos Seigneuries seront adverties que Jay traitté paix e amitié avec tous les Indiens de ces cartiers,
comme ceux de la Domingue, de St. Vincent, e de la Grenade. Pour ceux de cette isle nommez
Galiby ils sont tout a fait bons amis. Ils sont tous venus de tiere ferme pandant que Jay escrit la
presante, ils sont environ soysante bons archers e fort fidelles.
Il ny a que je sache que les Nipoirs qui sont les mutins. Ils m'ont menacé plus de quatre mois
durant de venir avec vint pirogues me faire la guerre. Le ne... leur a seigné e se souvienne encore
du premier jour de Septembre 1667 qu'ils furent chassez de cette isle … repete de tous leurs lits
branlant, une pirogue ou guenault, e quelques Indiens ; nostre party estoit de quarante Indiens de
Galyby avec le canonnier, le trechemen, e un soldat, tous trois armez d'une carrabine. Les Nipoirs
estoient plus de cent cinquante.
J'attans le retour de Mr: Crince pour prandre de luy telle resolution qu'il plaira a Vos Grandeurs.
Je prie Dieu quil benisse vos labeurs e vostre estat, demeurant a Vos Seigneuries,
Mes Seigneurs,
Tres humble e obeissant serviteur
Lansman
a Tobago ce 29e Apvril 1668
1667 - 30 april - 1668 - 7 april - dagjournaal Lansman
2035 - 013 en 013a
Beschrijft het verloop ve zeeuwse kolonisatie van Tobago. Boven het journaal staat: Anno 1668.
Uit de tekst blijkt dat het journaal aanvangt in april 1667 en eindigt in dezelfde maand van het
jaar 1668.
Ano 1668
Een memorijael op 't Eijlandt Tabago
april 30
Op Saaterdag soo ben ick Jan Lansman hier opt Eylandt Tabago gecommandeert met vier en
twintich man uit naam & last van Haare Eede: Moogende Heeren Staaten van Zeelandt ; van den
capitn: commandr: Abraham Crijnsz, dewelcke ons montcosten gegeven heeft voor vijf maanden.
primo meij
Op Sondagh gaven wij rasoen broot, drey pd voor acht daagen. Op den selven daato soo isser
twee van ons volck sieck geworden. Meede op dien dato soo is den bottelier van den E: capt:
commandeur Crijnsz alhier begraven.
den 2 ditto
Bleven onse esqr. scheepen nochal op de reede ten ancker & overdagh aen landt & des avens aen
boortt
ditto 3
Des s'avens soo is capitn: Couwelaer in Zee geloopen & in de voornacht is den capitn:
commandr: Crijnsz meede in zee geloopen / & alsoo vertrocken /

18
ditto 4
Gaven wij een ransoen speck aent' volck jderman 1/2 pd & van stockvis, gaven voor de weeke 1
1/4 pd ; meede is capitein Couwelaer voor de wint geloopen naer de scheepen die aen de andere
sijde van 't eijlandt laagen ; op dien selven oock begonnen schans corven te maacken.
ditto 5
soo is den s'churchien meede sieck geworden
ditto 6
waaren wij doende met eenige van 't volck om aen het fortt te wercken, gingen denselven oock
eens sien of de Indiaenen noch waaren, daer wij eerst op 't landt comende haer gevonden hadden.
Maer vonden haar niet, dan eenige hoenders die ons volck doot schooten & meede brachten.
ditto 7
waaren nochal doende met ons te verstercken
ditto 9
Is overleeden Pieter Wellemsz, soldatt van de compie: van capt: Laagevelt.
ditto 10 a 11,12,13,14
waaren nochal doende om ons te verstercken
ditto 15
Soo ben ick met 4 man gaen sien naer de wilden / maer vonden se niet / want sij waaren gaen
woonen aen de andere syde van 't landt.
ditto 16 tot den 20 ditto toe
Soo isser veel van ons volck sieck geworden
ditto 23
waaren der al 14 van ons volck sieck & bleven alsoo sieck den Luijtenant met den Constabel
waaren doen oock heel sieck.
Junij 7
Vernaamen wij twee indiaenen dewelcke oock bij ons quamen & naar alle bewijsinge &
verclaaringen dat ze onse vrienden waaren / seyden dat se van Sinte Vencent waaren gecoomen /
& dat haar Canoa aen de andere zijde vant landt lach & sijn des achtermiddags weer vertrocken
ditto 15
Soo quamen de wilden met acht man & wij beweesen haer alles goets & sij seijden dat sij des
anderen dagh s'morgens met ses man wilde comen om met ons te handelen.
ditto 16
Soo zijn deselve wilden gecomen & stierden ses man vooruijt sonder geweer / & deselve sochten
ons volck soo wat lange de strant te soeken / maer ons volck van boven int huijs kreegen int
gesichte datter een trop Indijanen aen boschaade lach & versochten ons volck alsoo het padt af te
snijden & dood te slaen, maer het beliefde Godt niet & zij daerop rittirerden met haer allen op 't
spoedigste.
ditto 25

Ben ick oock sieck geworden
19
Julij 18
Soo is hier aen Tabago per gevall een prijsje gecomen van capitn Loncque, gelaaden met eenige
ficktualie & was gedestineert naer Serrenaeme ; deselve heeft ons tot onderhoudinge van 't volck
gelaaten een tonne speck, een tonne soute macreel, met een oxhooft gereucte visse, met een
oxhooft broot & dat door orsaake dat niet naer Serrename conde opcomen.
ditto 22
Is hier op de reede gecomen een hamborgerman van Madeera, gelaaden met wijn.
ditto 24
Hebbe een pijpe madeerese wijn tot onderhoudt van het siecke volck gecocht & de gesonde een
pintte per weeke & de siecke alle daagen, soo lange alst duert.
ditto 29
Zijn de twee voorgen: schepen 't zeijl gegaen & seijden dat sij naar Curacao wilden
Augosto 14
Soo is hier een franse berque van de Granades aen het landt gecoomen om te jaagen / 't welck
hem is toegestaen & brachten ons hier drey a vier man van Martennique die hier aen het landt zijn
blijven woonen.
August 15
Is hier een Canoa aengecomen van Sinte Vinsent dewelcke brachten ons twee schiltpadden & zijn
den selven avont vertrocken.
ditto 16
Soo is drey man van ons volck naer de Coursijde(?) gegaen, daer de voorgen: berque lach &
vonden aldaer de wilden die tevooren voor ons gevlucht waren & door presant de fransen
maakten doen vrientschap met haer
ditto 17
Is overleden Philip Leerdy soldaet van de compie: van Cappitein Wassen Hooven Marin.
ditto 20
Soo zijn de indijaenen van de Cour zijde weederom bij ons comen woonen.
ditto 24
Brachten ditto indiaenen ons een vercken te coopen.
ditto 31
Zijn hier drey canos met indyanen van Trinidad ofte Cuil aent landt gecomen. Waerop de
indijanen die hier te vooren bij ons gewoont hadden ons quamen waerschouwen & seijden dat de
andere indijanen haere & onse vijanden waeren ; & dat zij ons sochten te choppen & vraagden
dry a 4 man tot hulpe om de anderen van het landt te keeren ofte jaagen ; 't welck geschiede.
september 1
Quamen ons volck met de indijanen beneeden aen het landt bij de vreemde indijanen & stelden
haer vechtenderwijse tegen haer & de anderen vans gelijcken & ons constabel werdt met een pijl

in zijn rechter arm geschooten ; dreven haer op de vlucht hoewel zij dreymael stercker waaren,
alsoo zij bij gissinge ontrent drij hondert sterck waaren.
ditto 3
Is overleeden Jan Hendricks soldtt.
20
ditto 16
hebben de indijanen ons een schiltpadde te coop gebracht.
ditto 17
hebben wij verstaan datter twee canos met indijanen van Sinte Vincent beneeden aen 't landt
gecoomen waaren.
ditto 18
Zijn hier twee canos met indijanen van Trijnedados gecoomen.
ditto 25
Is hier te lijwaerts van 't landt een engelsche barcque gecomen & de franse barcque die daer lach
om te jaagen ; mackten daer jacht op & is hem in zee naer geloopen ; soodat hij selver door de
stroom van het landt wirdt ontsteeken, soodat hij twee man van sijn volck achter uijt seijlde.
ditto 26
Zijn twee canos met indijanen beneeden aen de Zantpunt gecomen. Onse indyanen sijden dat het
onse vijanden waaren ; hebben ons daerop claar gemaackt & met neegen man neven de indijanen
daernaertoe gegaan ; bij haer comende waaren 't onse vrienden van de Granades ; zijn alsoo naer
ons fortt vertrocken.
Septembr 28
Soo zijn deselve indyanen van de Granados met haare canoos bij ons aen het fortt gecomen ; wij
deeden haer alle vrientschap & zij van gelijcken aen ons.
Octobr 5
Zijn de vooreseijde indyanen weederom van hier aen de Granados vertrocken.
ditto 9
Zijn eenige ofte meeste partt van de indyanen die hier bij ons woonen met twee canoos naer de
cust gegaen ; daer een soldaat met een vrijman met haar gegaen door ordere.
ditto 10
Zoo waaren van de indyanse vrouwens die hier woonen naer de groote bay gegaen ; dewelcke ons
quamen waerschouwen & seijden dat sij daer seven cristenen met twee indijanen gesien hadden ;
soo is daerop ses man van ons volck daernaertoe gegaen met vier indyanen, maer hebben dit
volck niet connen vinden ofte verneemen.
ditto 15
Gaven wij het leste ransoen speck uijt aen het volck.
ditto 25
Is hier aen het fortt de franse barcque gecomen die hier neegen weeken aen het landt gejaaght
hade.

Denselven dach quamen hier aen 't fortt dreij prauwen ofte canoos met indyanen van de kust,
thuys hoorende aen Doominike.
ditto 26
Soo is de vooreg(enoe)mde: barcque met de canos indijanen vertrocken ; de barcque naer
Martenique & canoos naer Dominique.
21
1 Novembr 2
Soo is hier een canoa met indyanen gecomen van de Cust.
ditto 4
Zijn ditto indyanen naer de Granados vertrocken & de andere indyanen met de vrouwen die soo
lange hier gewoont hadden zijn meede naer de Granados gegaen.
ditto 5
Soo is hier dichtebij de reede een barcque voorbijgeseijlt.
Decembr 13
Is hier een barcque van de Martennique gecomen brenggende meede eenige huijsgesinnen meede
van oude inwoonders deses lants, cleijn & groot 55 persoonen in alles.
ditto 19
Isser een kint van de overcomenden gestorven & begraven.
1668 februwary 17
Des Morgens soo zijn hier acht man van de Zantpunct over landt gecomen die daer met haer schip
laagen & des achtermiddachs soo zijn zij weederom naer haer schip gegaen met een van de
inwoonders van dit landt, om het schip op de reede te brengen & quamen van Gerritdoloupe om
het landt alhier te helpen habitueeren.
ditto 25
Soo is het voors: schip alhier op de reede gecomen & bragte hier ontrent veertig menschen soo
oudt als jonge & naerdat het voors: schip haere inhebbende goederen gelost hadde soo is hij
wederom van hier vertrocken naer de Barbados
Maert 5
Soo is hier bij ons gesien een schrickelijcken Roede aen den heemel firmment recht in het
wessten snijden, wirdt gesien cortt naer het ondergaen van de sonne ; waer schrickelijck om aen
te sien ; Godt weet zijn beduijdinge.
ditto 29
Des Nachts soo zijn de indyanen die hier bij ons gewoont hadden met de soldaat & vrijman Jan
Cornelis alhier gearriveert, commende van de vaste Cust.

22
april 7
Zijn de voorgen: Indijanen een partij daervan weeder naer Trinidados gegaen. Den selven dato is
hier een barcke van Martennique aengecoomen met intentie om hier te blijven met volck & alles,
met ontrent noch 25 neegroos
Lansman
1668 - zonder datum - staat der uitgegeven plantages door Lansman
2035 - 014
Eerste grondregistratie van Tabago. Uit de lijst blijkt dat veel plantages werden heruitgegeven.
De reden staat niet vermeld. Waren de vroegere bezitters gestorven of vertrokken ?
Als breedtemaat wordt de "treede" of "pas" gehanteerd. Het is niet bekend wat dit voor een maat
is.
Jan van Ruyven, de eerste naam op de lijst, werd later secretaris van Suriname. Ook De Lisle en
Dufour zijn bekende 18e eeuwse surinaamse namen, maar daarvan is het niet bekend of ze relatie
hebben tot de kolonisten van Tabago.
Nottissie van de plantagien die bij den commandeur Jan Lansman begeven zijn
Jan van Ruyven : de plant. van Welhem ten Bergen breet 800 treeden.
Jacobus Lanse en Philip Sijmoen: de gront van Jacob Lombert breet 300 treeden.
Jan Marsies: voor desen Lambert Bastyans, 200 treeden.
Fransoijs Martijn: voor desen Samuel van Stetten: 100 treeden
Mons: Charles del Furno Escuier Sr: de Lisle: voor desen Anthony de Witth groot 600 Treeden.
Pierre Belviele: voor desen Marcus Maljaert 150 treeden
Monsr: Pierre Inbert met zijn maet Charles du Four: voor desen Isaack Basel breet 400 passen.
Jan Cornelis Craij: voor desen Guljaem de Vett, 100 treeden
Michiel Noel: voor desen Joos Vinck & Johannes Mouweris, 200 treeden breet
Juliaen Dija: voor desen Gerrit Borgemeester & Jacob Bursou, breet 200 treeden
David Renniers Risseljeu: noch 50 treeden tot zijn oude gront.
Do 12
Lansman
1668 - 30 April - brief Abel Thisso
2035 - 015/016
Gericht aan de Staten van Zeeland. Abel Thisso was als gouverneur (? - of in ieder geval als
leidinggevend persoon) aangesteld. Zijn eerste brief beschrijft uitgebreid de situatie op Tabago,
en zijn handelingen en voorstellen ter verbetering. Voorts de afkondiging van zijn aanstelling.
Coppie
EEDe Moogende Heeren
Mijne Heeren Staaten van Zelandt
Naer Reverentelijcke Salutatien,

23
Op Sondach den 22 April ben ick door Godts hulpe in de Roode Clipbay aen het eylandt Tabago
met mijn bijhebbende volck geluckigh gearriveert. Bende Avonts voort aen Landt gecomen,
hebbe het guarnisoen met den commandr sterck bevonden een en twintich man, saagen vrij wat
soober uit. Wat fortteressen aengaet, soo is daer niets in gedaen ; naer alles gelijck den capitn:
commandr: Chrijnsen het gelaaten heeft. Hebbe meede een goet getal vrijlieden gevonden,
waervan de lijste der naamen hiernevens gaet.
Op den 24 ditto hebbe mijn comissie voor de volckeren laaten pubbliceeren & meteen
geresolveert & voorgehouden: de plaatse van het oude fortt te laaten gelijckmaacken & sullen soo
het Godt belieft op maandach naastcomende een begin maacken, om vooreerst een huijs daerop te
setten & battarijen rontom te maacken.
Wat het landt aengaet staat mijn heel wel aen & hebbe in de Roode Clipbay aen de Zeecant 9 a 10
stuck huijsen soo groot als cleijn gevonden, maer in het landt is alles verdestrueert soo verbrandt
als vergaen ; Soo van moolens als andere gereetschapen & huijsinge van de vruchten, soo is het
een groot yamer dat alle de schoone vruchten soo moeten verlooren gaen. Van het cattoen dat kan
nu niet wel gegaerdt werden: dewijle de bomen soo verwildert zijn & in de rughte geloopen,
soodat deselve zullen moeten afgecapt worden & van nieue schooten het catoen gaaren. Van het
suijckerriet is meer apparentie dat soo wanneer dat van nu af aen bij Haare Eede: Moog: in
consideratie genoomen wierde, van goede adsistentie te doen van noodige mattriaelen tot der
suijcker bouw, datter eenige wercken tot perfectie conden comen, binnen den tijt van 8, 9, a 10
maanden een goet quantiteijt suijcker soude connen gemaackt werden.
Wat de vrijlieden aengaet soo zijn deselve heel arm & hebben ellendich gesworven & alles
verloren, ende connen derhalven onmoogelijck tot eenigen profijt te maacken comen, sonder
goede adsistentie als alderhande gereedtschappen, soo tot den suijckerbouw als anders, meede
van paarden, bestiaelen & principael van neegers,sonder deselve can niet uitgericht worden.
Ick sien apparentie, soo wanneer de voorengen: vrijlieden van nu af aen negros & gereetschap
mochten hebben, met de hulpe van Godt binnen den tijt van 1, 2, a 3 jaaren alles soude connen
betaalen. & dan soo soude beijde: landt & lieden, floreren.
En sonder adsistentie soo isset onmoogelijcker, want de slechte lieden moeten toch het werck
doen ; & de rijcken sullen vooreerst soo niet comen.
Van vordere sterckte & een forma van justitie te conformeeren, hebbe om de corttheijtswille van
tijt niet connen doen, maar refirere hetselve tot den naasten.
Van den commandr: Jan Lansman zijn derigeeren sende van alles hiernevens coppie ; hebbe een
timmerman aengenomen om meester te weesen van het voorsz: huijs & werck, tegen dertich
guldens ter maent & voor ses maanden vast. Versoecke derhalven reverentelijck, dat toch alle
nootwendicheeden tot het opbouwen van het voorverhaalde fortt, op het alderspoedigste mochte
overgesonden werden ; alsmeede hantwerckslieden: smedts, timmerlieden, metselaars, kuijpers, &
oock méér gereedtschap als persoonen, want men vinden ondertusschen wel hantwercklieden die
geen gereedtschap hebben.
Meede affuijten tot het canon ; & heel nootsaakelijck een schip dat hier het landt dient, als te
weeten een snauw, ofte hoecker etcra: om de vrije lieden te transportteeren met haere goederen ;
en connen sonder vaertuigh hier niet te rechte comen.
In mijn voorgaende vermelt van de bercque van Granades die herwaerts was gegaan ; soo is nu al
dreij maanden verleeden dat zij daerginder van daer is gegaen & hier noch niet gecomen ; vreesen

24
dat zij verongeluckt zijn. Daer was den chirurgijn Jan Robem met sijn familie in met noch 6 a 8
duijtsche lieden in.
hier is noch een van de oudste planters van dit landt genaemt Jan van Eijcken, dewelcke noch hier
op een plaatze dry stucx canon begraven heeft : het zijn dry vierponders. Versoecke dat Haare
Eede: Moogendh: gelieven te ordoneeren wat ick daerin doen sal.
Hier is een chirurgijn, maer heeft geen medicamenten & dit landt houdt de lieden, principael de
eerstcomenden, vrij wat onderworpen met siekte & seere beenen ; soo datter medicamenten
nootsaakelijc van nooden zijn.
Een barbier vrijman is hier nu ontrent over twee maanden gecomen, dewelcke wat medicamenten
heeft & deselve heeft voor mijn comste het volck bedient ; sonder dat, soo waaren hier veele van
de quade beenen bedorven.
Ick sal genootsaackt sijn, met denselven te accordeeren & te gebruicken tot naader secours.
Achte meede noodtsaakelijck bij Haare Eede: Moogendh: in consideratie te neemen van een
bequaem predicant herwaarts te destineeren, omme alsoo de diensten Godts te hanthavenen, &
mettertijt een kercke te bouwen, want hier veele onnoosele lieden zijn.
Wat aengaet de Indyanen hierontrent, soo weeten niet beeter als van vreede ; maer connen
deselve niet betrouwen. Zullen derhalven met Godt altijt op onse hoede weesen.
Hier is voor het overgang van dit landt een indyanschen jongen geweest bij den geweeste
commandeur Brouwer, een soon van den grooten Baba van St: Vincent ; desen jongen is hier
geweest als tot een assurantie van vreede met haar & is met het overgaan van het landt door de
Engelsen naer de Barbados gevoert. Dat deselve hier door Haare Eede: Moogendh: conde
weederom gekreegen worden & denselven aen haar te restitueeren ; achte het een groote saacke
voor ons te sullen weesen.
Aen belangende fictualie ofte vyvers daervan sende coppie wat ick in Sername hebbe ontfangen
soo datter naar kan gissinge gemaackt worden van de montcossten. Hier op 't landt is noch wel
wat carssavy, maer verre van de handt & veel verrott & grootelijcx inde ruchte. En dewijle ick nu
met Godt aen het arbeijden van het fortt gaan, soo sal ick moeten van de vrijlieden voor het
guarnisoen carssavy laaten maacken. Van vleesch is altemet wel wat te beschaaren, maer connen
voor het guarnisoen geen gissinge maacken ; soodat het landt diesaengaende van alles sal moeten
versien worden, maar geen boonen ofte ertten, maar gordt noodich.
Ick sal alle moogelijcke deboijr aenwenden om de vrije lieden soo veel vijvers te laaten planten
als 't moogelijck is.
Achte meede noodich wat cargasoen te hebben, bij occasie van indijanen, van bijlen, cappmessen,
coraelen, en messen met cromme puncten volgens de lijste daervan gemaackt.
Van de eijgendommen der oude inwoonderen van plantagien & gronden, wenschte dat bij Haare
EEde: Moogendh: een corte termijn mochte gestelt worden, dat diegeene binnen sulcken
beraemden tijt niet en comen: dat de gronden aen Haare EEde: Moogendh: sullen vervallen ;
anders soo sullen de geleegene plaetsen te lange oopen & leedich blijven leggen. & de presente
planters daerbij grootelijcx intresseeren. Ick geve haar wel verlof om te moogen planten op de
geleegene plantzen, maer de gronden niet, en dat ze de vruchten daervan sullen genieten.
Maar sij, voorgevende geen lust te hebben om arbeijt & oncosten te doen op gronden daer zij niet
van verseekert zijn om te moogen behouden. Hetwelck streckt tot naadeel van 't landt ; versoecke
derhalven op 't spoedigste daervan order & last te moogen hebben.

25
Commandr: Lansman heeft beginnen eenige plantagien te begeven, waar de lijste hiernevens sal
uitwijsen, door wien deselve vóór deesen zijn bewoont geweest & aen wien zij nu zijn begeven.
Cortt voor mijn comste soo zijn hier twee persoonen van Martenique met een bercque
aengecomen ; seggen haar franse Eedellieden te weesen. Den eenen meedebrengende drey en
twintig neegroos cleyn en groot, met een meesterknecht, & den anderen twee stucx neegroos & de
bercque is hier met nog 5 a 6 man gebleven.
Den Monsres voorgentt zijn genegen om hier te habitueeren. Zij zijn van 't Rooms gesinte.
Naerdat van haar als anderen versaan, soo zijn se door den swaaren lasten & perssequeeren van
de franse compie: als van spijt sonder verlof van daer gegaen. Den eenen sijn naem is Charel du
Four Escuyer Sr: d'Lisle, & den anderen Pierre Imbert escujer Sr: de Maison Sulle.
Versoecke dat mijn mach van haare EEde: Moogend: perfecte instructie gesonden worden, opdat
ick in alles mach weeten waer naer dat ick mijn sal hebben te reguleeren.
Versoecke dat ick mach met eenigh taafelgoet bedacht worden, alzoo hier gants niet te becomen
is. Meede als Haare EEde: Moogendh: het guarnisoen comen te verlossen, dat daer met
neerstigheijt mochte op gelett werden : dat hier geen vreemde naatien noch geen Roomse ....
gesonden worden, maer oprechte duijtsche volckeren ; dewijle hier vrij wat vreemde naatien sijn
& noch staan te verwachten & meestal van de Roomse religie. Derhalven ist dat de onheijlen die
daerdoor mochten comen te onstaen soo veel moogelk is moeten seecker voor te comen.
Hebbe meede in mijn vooregaande van de Garnades vermelt, dat ick hebbe vijfthien persoonen
soo cleijn als groot vrije lieden hier gebrocht. Op dese instantie soo sijn hier acht man voor landt
gecomen van de Coersijde, die aldaar met een bercque van Martenique waaren aengecomen met
vrije lieden ; meest oude duijtsche volckeren, die vóór desen hier op 't landt hebben gewoont & de
bercque is soo besich om booven het landt om te zeijlen om de reste van het volck hier op de
reede te brengen. Zij seijden haar sterck te zijn in alles ses en twintich persoonen soo cleijn als
groot, waervan de naamen per naaste zullen oversenden.
Hebbe meede een persoon hier gevonden die bequaem is om des Landts Registeren waar te
neemen, genaemt Cornelis van Leijrop. Hoore heede getuijgenissen van denselven ; hij heeft in
bouwerom lange gewoont & is wel bekent onder de capiteinen als capitn Jan Doens & tot
Vlissingen & meer andere, & verstaat de dingen van dese landen, soodat soo een persoon bij mijn
noodich achte om Secretaris te weesen. & Versoecke derhalven dat Haare EEde: Moogendh: hem
met de vooreng: plaatse gelieven te vereeren ; mijn sal groot faveur geschieden.
Wil reverentelk: aen haare EEde: Moogendh: recomanderen de huijsvrouwe van den
bovengenoemde Cornelis van Leyrop, die door het geruchte van dat al het volck op Tabago
waaren doot geslaagen, van Martenique naar het Patria is gegaan ; dat bij haar verthooninge met
de aldereerste scheepen herwarts comende, moeste passagie verleent worden om hier te comen.
Door de vuer? coomende, met dese laeste bercque verstaan dat mijn Lord Welluchby met seven
scheepen aen de franse eijlanden is geweest & heeft oock met alle de Caribische indyanen van de
eijlanden geaccordeert & vreede gemaackt & vorder dat soo wanneer zijlieden een Christen -
hetzij Engels, Duijts of Frans - comen doot te slaen ofte eenige andere hostiliteijt te gebruijcken :
dat zij zullen alle naatien van Christen tot vijant hebben.
Op dese tijt weete sonderlingh niet meer, maer sal mijn van alles naerder informeeren & ordere
stellen & voor dese tijt alles refireren tot den naasten. Sal ondertusschen het welvaaren &
voordeelen van Haare EEde: Moogh: landt soecken & naar oprechte consientie hanthavenen, &

naar reverentelijcke salutation Haare EEde: Moogendh: in de genaderijcke protexie van den
Almoogenden Godt recommanderen,
Haare EEde: Moogendh:
geaffect: & getrouwe dienaer,
A: Thisso
Actum Nova WAlcheren
den Ultmo april anno 1668
1668 - 30 April - brief Abel Thisso
2035 - 017/018
origineel van de voorgaande brief.
1668 - 25 mei - brief Nicolas Combe.
26
2035 - 019
Gericht aan de Staten van Zeeland. Nicolaas Combe was aangesteld als commies te Suriname.
De brief handelt over boekhoudkundige zaken.
Nobles puissants Seigneurs,
Jay escrit le conte des habits pour l'envoyer a Vos Nobles Puissances par la fleuijte Rijsende Son,
afin que les soldats morts, et ceux qui s'en retournent en Zeelande, comme aussi quelques
matelots qui ont pris des habits de V:N:P: par l'ordre de monsr: le capt: Dubois, avant qu'ils
soyent payer, V:N:P: puissent rabbattre sur leurs gages.
Jay prie monsr: Dubois de vouloir signer le dit conte ; il m'a respondu qu'il auroit bien a faire de
voir tous les contes et de les signer, et qu'il ne s'en vouloit mesler. Sur cette response iay envoyé
le dit conte au commandr: Abraham Crinsen au fort, et l'ay prié puis qu'il est le commandeur en la
riviere de me donner advis, si je dois envoyer le dit conte a V:N:P: sans estre signé, ie n'ay point
en de response iusques icy, puis qu'on l'attend icy de iour a autre ;
Jay livré a monr: Dubois le conte des vivres, il y a six semaines passees, pour le signer ; il est
encor entre ses mains, sans que i'aye peu le retirer. Quand ie dois de livrer quelque chose, ie ne
puis avoir aucun escrit signé de monr: Dubois, mais il veut que ie le face a sa parole. Ie ne puis
pas respondre de ma commission sur la parole d'autrun ;
item le dit capitaine a entre les mains les clefs de touts les coffres, et n'en ay aucune que celle du
magazin ou sont les vivres, et prend hors des coffres de cargaison ce qu'il luy plaist sans ma
cognoissance ; et estant adverti de cela, iay prié le dit capt: de ne rien prendre sans ma
cognoissance, afin de tout escrire. Sur ce il me donne de mauvaises paroles injurienses, et dit qu'il
en est le maistre, et que ie n'ay rien a dire, et me menace de me casser. Jay prié plusieurs fois le
dit capne: de me donner les clefs pour visiter si tout est dans les coffres selon ma liste, iusques icy
il ne ma voulu ottroyer ma demande. Et quand ie dois livrer quelques habits aux soldats, il envoye
les clefs par un de ses valets qui les reporte d'abord. J'espere que le commandr: Crinsen remediera
a tous ces desordres.

27
En dechargeant la fleuijte iay trouvé de manque un stave viercant smeets ijser, et nay trouvé 15
platte, deplus qu'il est marqué en ma liste ; item ie trouve de manque une demi tonne de teer qui a
esté employee a la fleuijte, et 30 deelen ou planches, comme aussi un tonneau de hagel ; J'envoye
icy point un petit conte de ce que le smitt a fait pour la fleuijte.
J'appens qu'il est arrivé la semaine passée au fort un hoecker chargé de vivres, i'entens qu'il ny a
point de pain, ce qui nous est le plus necessaire. De la cassave il en faut payer une livre de succre
pour chasque livre, et elle n'est pas tant proffitable comme le pain, et a peine en peut-on trouver.
Je tache de mesnager le bien de Vos N: P: le mieux qu'il m'est possible, et faire touttes choses en
rondeur de consience, afin de pouvoir rendre bon conte de mon administration a V:N:P: et a ce
grand Dieu qui espie touttes mes actions. Sur ce Nobles Puissants Seigneurs, ie prie Dieu de tout
mon coeur, qu'il vous ait en sa saincte et digne garde, et seconde tous vos desseins, afin que le
tout reucisse pour l'avancement de la gloire de Dieu, et suis,
Nobles Puissants Seigneurs,
Vostre tres humble, tres obeissant et obligé serviteur,
Nicolas Combe
a Thorarica ou Middelbourg nouveau sur la riviere de Serename,
le 25e May 1668.
1668 - 30 april - memorie Nicolas Combe
2035 - 020
Bijlage bij de voorgaande brief
"memorie van goederen genmaeckt door Goetals 's Landts smit voor de reparatie van de fleuijte
Rijsende Son, den 30 aprilis 1668"
1668 - juni - brief Johan Tressry
2035 - 021
Gericht aan de Staten van Zeeland ; ongeveer dezelfde inhoud als de volgende brief.
1668 - juni - brief Johan Tressry
2035 - 022
Gericht aan de Staten van Zeeland. Uitgebreide brief over de voorvallen in Suriname omstreeks
juni 1668. Interim-gouverneur Crijnsen is zwaar ziek. Men verwacht de nieuwe definitieve
gouverneur Lichtenberg.
Edele Mogende heeren,
Mijne heeren,
Met het vertreck van de Surinam heb ik UEd: Mog: den inhout van het neffensgaende duplicaat
aangedient, dat ick verhoope al lange het geluck sal gehadt hebben van UEd: Mog: wel ter handt
gekoomen te sijn.

28
Aanstonds naa desselfs afgaan is d' heer commandeur met een tweeden brief van Mijlord
Willoughbye besocht, welck inhout smaeckende naa een superbe vermetelheijt, ende merckelijck
tendeerende tot ontrustinge van de gemoederen alhier, ons confirmeert int gevoelen, dat het
versenden van d heer Banister seer nootsaeckelijck, ende tot securiteijt van de colonie is gedaan.
Mij dunckt dat de heer Willoughbye bemerckende dat hij alreede wat te diep in deese affairen sich
heeft ingelaaten, geen beeter remedije kan beoogen, als 't selve staande te houden, volgens de
opinie van d' heijdensche poeet ontrent soodanige criminelle persoonen, als hij seght, Jupiter,
quas inquinat aequat. Maar dit masker heeft sijn schrik al verlooren, en dient tegenwoordigh tot
geen ander gebruick als om hetselve voor een ijdele Rodomontade te doen passeeren, tot geen
ander eijnde geformeert, als om Sijn Excellentie aen het hof van Engelandt het aansien van een
vigilant persoon te geven.
Want men bespeurt niet dat het de habitanten tot het versochte vertreck willigh maakt ; of omdat
se het soecken te doen hiernaemaels met minder nadeel, en ter geleegener tijdt ; of omdat se
begeerig sijn alhier te verblijven, ende naa geen andere colonien (op een onseeckere hoope) te
vertrecken.
Wat dat het sij, een ijder doet sijn devoijr om de soetigheijt van sijn arbeijdt, in de soetigheijt van
de ruste ende een goede regeeringe te vinden ; waerin ongetwijfelt UEd: Mog: oock soetigheijt
sullen genieten.
Het begonnen devoijr om deese Colonie met habitanten van de eylanden ende andere plaetsen te
versien, wordt daaglix van d'heer commandeur met groote vigilantie gecontinueert, waarvan ons
de retraitte van den commandeur van Abrewacka met sijn onderhebbende volck bestaande in 7 a
8 persoonen hier naa toe, ende komste van verscheijde persoonen met den commandeur Evert
Evertsen van de Fransse Eijlanden alhier, een sterck bewijs verstreckt.
Metten eersten, op beloofte - onderhandt - om hem uijt het eerste schip van UEd: Mogende met
twaelf negers te versien, uit het tweede acht, en een stel keetels, moolenwerck en toebehooren, als
hij het van nooden heeft, en dat op redelijcke prijs, tijdt van betaalinge ende intrest, als ontrent
andere inwoonders sal gheobserveert werden.
Ende opdat die plaats bij sijn vertreck niet in franssche handen soude vervallen (die daar seer op
vlammen) soo heeft d' heer commandeur, op versoeck van gemelte commandeur Van Mildert, de
possessie daarvan voor UEd: Mog: genoomen. Sullende eenige van de tegenwoordige habitanten
aldaar verblijven tot gelegener tijdt, waarvan hij een van de voornaamste tot commandeur ghestelt
heeft, mits doende sijn eedt aan UEd: Mogende ;
Welke precautie om de fransse alle elargissement te beneemen, ende onse visscherije aldaer te
verseeckeren, ende de Indiaenen, alreede tot ons geneegen, onder onse devotie te houden, hij
oock in de riviere van Marrawijne ende vandaer tot Sinnamarij toe (vóór deesen een fransse
colonie, ende in deesen oorlogh van de Engelschen verdestrueert), alsmede Corentijn, int werck
gestelt heeft.
De reputatie van dit landt in de eylanden groeijt daaglix, waartoe verbot van de negotie der
vremdelingen aldaar, niet weijnig helpt. En de geneegenheijt tot Tabago schijnt heel te
versterven, soodat de cautie die den commandeur Evertsen (alhier van daar over weijnigh daagen
weder gearriveert) was medegegeven ontrent die saecke, van weinigh belang is geweest.
Diverse habitanten aldaer, soo Nederlanders als Franssen inclineeren tot deese plaats, als sijnde
gevoeligh van haare slavernije onder die natie, ende de onmatige lasten ende pressure, jae,
extortien der Fransse Compagnie, die van een Saturnijne complexie schijnt te weesen, ende alles
devoreert dat onder haer handen valt. Dan alsoo het afvoeren van slaven ende goederen hun

29
apparentelijck niet en sal toegestaan worden, soo mocht het noch wel wat daarmede tardeeren,
totdat se daarvan ten besten kunnen disponeeren.
Echter soo schijnen de Fransse gouverneur hetselve niet als onder de handt te weijgeren, laatende
wel toe dat eenig volck van gering belang afgaan, maar heimelijck difficulteerende het vertreck
van die van beeter middelen ende qualiteijt ; als blijckt bij de 20 die de gouverneur van
Gardelouppe heeft laaten passeeren, waarvan 8 tot Tobago ende 12 alhier gekommen sijn. Daer
nochtans andere te Martenica (schoon sulcks belooft was ter wederkomste van de voorschreven
commandeur aldaar) het in effect niet en hebben kunnen obtineeren.
De inwoonders van Tabago sijnde geallarmeert door het rapport van schipper Pieter Marcus (die
aldaar een nacht geanckert heeft) dat dat eijlandt wederom soude vervallen onder de heeren
Lamsens ; sijn seer ontevreeden, ende soo het sulcks soude waar sijn, genegen om van plaats
wederom te veranderen.Welicht hiernaatoe als se sullen verneemen met wat alacriteijt ende
vergunninge van vrijdom, deese colonie van UEd: Mog: behartigt werdt.
Waarmede oock voorsigtelijck colludeert het devoijr van d'heer commandeur, soo door schrijven,
als mondelinge intimatie aan den schipper van seecker barkien, dat onlangs expres van den
commandeur Thijsso hiernaertoe verveerdight is, met versoeck van eenig secours (dat sonder die
onkosten te doen alreede aan hem ghesonden was) ende informatie van den staat van 't eylandt.
Twelck soo door inwendige armoede, als vreese van de Indiaenen, die men seght voorneemens
waaren haar alle uyren te attackeren, seer slecht geschaepen staat. Ende oock om onderdessen de
bequaamheijt van deese plaats af te sien, ende informatie daarvan aan anderen te geven, die
ongetwijfelt met hem de resolutie sullen vatten, om haar spoedelijck met haare familijen te
transporteeren om alhier neer te sitten ; Schoon eenige haar hebben laaten aansien, alsof se
wederom naa de eijlanden wilden vertrecken. Gedachte heer commandeur niet avoueerende noch
contradicerende dat gerucht (als 't eenemael daarvan onkundigh) maar met een vermenginge van
ongewisheijt haar de gedachten van vertreck hiernaartoe, als de plaatse wiens welstant ende
voortsettinge UEd: Mog: boven alle andere beoogmercken, meer ende meer insinueerende ende
addouceerende, waarvan wij een goet effect met hetselve daaglix tegemoet sien.
Waartoe seer a propos sal koomen den commandeur Claes Reyniersen, die met den hoecker voor
deesen gevaert van Daniel Verdiest, ontrent seeven weecken gepasseert daer nae toe ende de
Fransse eylanden gesonden is. Twelck bij mij te meer geloof erlanght van goet success, daar de
hoope die de heer De La Barra ons geschonken heeft geduerende sijn kort verblijf alhier, van alle
beleeftheijt ende goede vriendschap aan deese colonie te sullen betoonen. En off men de Fransse
complimenten wel verstaat, soo soude het wel konnen gebeuren dat die voor als nu met geen
windt gestoffeert sijn, omdat hij den heer commandeur, en passant nae Patria, aldaar verwacht,
die op bevindinge van 't contrarij Sijn Edt: weinigh danck daarvoor weeten soude. Een prouve
daarvan heeft hij ons gegeven, als hij de huijsvrouwe van eenen monsr: Vermeulen
tegenwoordigh alhier resideerende, met alle haare slaaven, van Caiaane hiernaartoe heeft laaten
transporteeren.
UEd: Mog: sullen verstaan hebben dat Sijn Edt: met sijn traagh schip te liewaart vervallen, in sijn
medehebbende chaloupe gestegen, ende daarmede sijn reijse voorspoedelijck volbracht heeft,
latende ordre aan den capiteijn van hem alhier te verwachten. Sijn Edlts verblijf was maar van
weinig daagen, sijn affaire een compliment af te leggen, onder welck schaduwe hij soekt in te
brengen het versoeck van de restitutie van eenige negers, die eenen Pieter Wroth Caiaan, nae den
termijn van Loftchteijt(?) als deese colonie noch onder de Engelschen stont, onthandight, ende
alhier verkocht heeft. Maar alsoo d'heer commandeur met bondige redenen vertoonde dat hij niet
dorft op hem neemen (sonder particuliere ordre van UEd: Mog:) het decideren van differenten,
die de Croonen van Vranckrijck ende Engelant toucheren, ende waarover hij bemerckte, uijt

30
hetgeene Sijn Edt: hem alreede had gecommuniceert van de transactien tusschen hem ende
Mylord Willoughbye in de saecke van St: Christoffel voorgevallen, dat hij sijn gravamen alreeds
aan d' heer Willoughby had voorgestelt, ende op weijgeringe van sattisfactie tegens hem
geprotesteert. Daarop verder invoerende, dat Sijn Edt: de vergoedinge van deese schaade van
geen twee tegelijck konde eijschen : soo is deese saeck daarbij gebleven.
Ende heeft mij de heer De La Barre daarnae geseydt, dat men lichtelijck konde mercken, dat hij
sijne krachten tot maintenu van dit sijn versoeck niet heeft willen inspannen. Sijne andere is met
eenige particuliere Jooden geweest, die van Caiaan verdreven, haar alhier bevinden, ende niet
wederom derrewaarts inclineeren, wiens Landt van de Jesuiten en andere te Caiaan gepossedeert,
hij van haar voor een kleijnigheijt gekocht heeft, secreterende (als men vermoedt) d' ordre van
sijn Kooninck, om hetselve absoluijtelijck te restitueeren ; waeruijt men soude moogen besluijten,
dat de Jesuïten haer meesters sijn int bedriegen, ende equivoceeren.
Den staat van Caiaan (hoe geerne de franssen het soecken te verbloemen) is swack ende impotent.
De companie is alreede soo veel int verschot, dat se beginnen te verflaeuwen, en wilden wel om
Caiaen dat se haar ses tonnen gouts, die se seggen dat het haar alreede gekost heeft, wederom
hadden, daar weinig apparentie toe is.
Mons: de Noell (voor deesen gouverneur van Sinamary, ende van de Engelschen van daar
gevangen wechgevoert) is aldaar voor gouverneur uijt Vranckrijck gearriveert ; dat d' heer De La
Barre ende sijn broeder seer gedegouteert heeft, die tevooren het commando voerde ; doch als
een verstandigh heer, heeft het different dat hij voorsach daaruijt te ontstaan, soodanigh
voorgekoomen heeft, dat de heer De Noell niet en vermagh te doen, ende te arresteeren als met
het consent ende onderteijkeninge van den chevalier.
Doch (gelijck men gemeenlijck siet in alle verdeylde machten) sal deese bemiddelinge die colonie
weinig baat bij brengen, ten waare dan uijt partijschap enig goet te verwachten is.
Sijn Edt: verspoedigde sijne reijse soo veel mogelijck, om - als hij seijde - d'ordre van sijn
Kooninck aangaande de restitutie van St: Christoffel aldaar tegemoet te sien, die hij daeglix was
verwachtende, schijnende oock eenig naadencken te hebben, dat soo deselve voor sijn komste
aldaar aanquam, de Chevalier de St: Laurens, gouverneur aldaar, veellicht tot sijn naadeel, ende
sonder behoorlijcke cautie daarin mocht koomen te precipiteeren. Doch hoe ick deese vreese, met
het verwachten van ses scheepen van oorlog uijt Vranckrijck, sal doen accordeeren, en weet ick
niet.
Soo sijn Maiesteyt van Vranckrijck stip blijff staan op de preallables van d'heer De La Barre te
moeten ingewillicht ende afgedaan werden, eer dat hij tot de restitutie sal konnen treeden, en dat
vice versa sijn Majesteijt van Groot Brittanijen daartegen opiniatreert, soo moghten se lichtelijck
malkanderen met andere als papieren waapens in de eylanden bejegenen.
De voornoemde Preallables sijn deese:
Satisfactie voort onderhout van d' engelsche gevangens ; voor de vergoedinge der plantagien aan
de occupanten, welcke moeten gherestitueert werden, ende laestelijck voor injurien ende
contraventiën gedaan nae d'expiratie van termijn ; het geheel gheschat op drij milhoenen ponden
syijcker. Waartegen oock de Engelschen de haare van geen minder importantie hebben
ingebracht.
Wat uijt deese ontoegevende stercke collisie van deese hooge parthijen sal ontstaan, konnen wij,
die sooverre geëloigneert sijn van de hooftraederen, waervan deese saecke sijn eerste beweginge
ontfanght, niet oordeelen.
Hier sijn voor weinig daagen gearriveert twee Engelsche scheepen: Het eene koomende van
Guinea met ses en 't negentich negers ; Het andere van Barbados om met consent boomstucken
ende timmerhout te laaden, dat hun vergunt is, mits geen persoonen sonder verlof af te voeren,
noch eenige suijckeren.

31
Met het laeste heeft d' heer commandeur ontfangen een duplicaet van My lords voorige brief ende
ordres met bijvoeginge van eenige regels onderaen, bevattende een confirmatie daervan. Waarop
de heer commandeur voorhebbens is, met hetselve schip te antwoorden.
Sijn Excellentie moet seer gheabuseert sijn, als hij uijtgeeft dat dit schip expres van hem is
afgesonden om sijn Maiesteijts onderdaenen alhier, die genegen sijn te vertrecken, te assisteeren,
daar het notoir is, dat hij het maar bijgeval heeft gedaan. Alsoo de koopman van Mijlord niet
dependeert, ende deese reijse voor ende sonder sijn weeten, voor ende aengenoomen heeft. Doch
het minste frivole pretext is goet genoech, om ons te doen gevoelen dat deese verre gehaalde
voorwendtselen hem niet verder aan 't herte gaan, als om hem een schijn bij sijn Kooninck te
geven, dat hij hem wel gequeeten heeft.
De tijdinge die wij bij deese occasie ontfangen, soude ons geerne doen gelooven, dat de
Engelschen de restitutie van St: Christoffel soo niet in der minne, met gewelt sullen versoecken.
Ende dat tot dien eynde eenige scheepen uijt Engelandt te verwachten stonden. Dit is seeker: dat
veele insolentien ter zee ghepleeght worden ; ende soude vier commissien van Mijlord sijn
uijtgegeven, tot wat eijnde is onbewust. Het gevoelen is tegen de Franssen. Een aan capiteyn
Morris ; een aan capiteijn Renatus Enijs ; d'andere twee hebbe niet konnen verneemen.
D'eerste vermoedt men deselve te weesen, die de hostiliteijt tegen de commandeur Evert Evertsen,
bij het eijlandt Martenico, koomende van Gardeloupe, onlangs ghepleeght heeft, schietende
diversse reijsen met grof canon ende musquetten op hem, om hem tot sijn devotie te dwingen,
maar is door vigilante toesight, met behulp van riemen, en de nacht, dat perijckel ontgaan, sonder
andere schaade als in sijn seijlen.
Den anderen seght men op deese custe in een kleijn fregatien, met sestien man te kruijssen. Mij
dunckt dat deese practijcken daar naa hellen, om de vreede met alle natien, als met de
Spaniaarden uijt deese quartieren, aan geen sijde van den Tropicus te bannen.
Het schip met negros is door leckheijt gedwongen hier binnen te loopen, om hetselve te
repareeren. Den capiteyn bevindende dat het wat tijdt vereyschte, versocht om sijn negers aen
eenige habitanten te verkoopen, dat d'heer commandeur op sijn & haar versoeck heeft toegestaan,
alsoo het seer avantagieux voor haar en hem was, en de colonie int generael met een goet getal
negers vergroot, voor 't geene dat men ... , sonder naedeel van de Nederlanders, ende haare
commercie alhier wel missen kan : De koopers ende verkoopers betaalende den tol van 4 1/2
parcent, beloopende tot op vier braave negers, waarmede d' heer commandeur van voornemen is,
om een plantagie van kost ende andere behoeflijckheeden tot dienst van 't fort, daerontrent te
laaten maecken, laatende deselve ondertusschen aen de fortificatien arbeijden.
En schoon dat het claarlijck blijckt, dat deese handelinge soo voordeeligh voor deese colonie,
ende geensins tot prejuditie van de duijtsche coopluijden ende negotie is, als daardoor
quijtraeckende 't geen alhier van weijnigh weerde ende van haar niet aangenoomen ende
getrocken is, soo laeten haar nochtans twee toonen, die 't selve improbeeren, ende den heer
commandeur lastig gevallen hebben, onder schijn van dat het de negotie verderft ; Sonder eens te
beseffen, dat de conniventie aan het schip van Barbados, om eenige, doch weynige
medegebrachte goederen te verkoopen, tot groot profijt van de Schoties uijtgevallen is, die
daardoor haare waaren, daar se hier geen apparentie toe saegen in langen tijdt te verhandelen, van
de handt gekregen hebben. En 'tgeen dat se daarvoor geruijlt hebben, nae Patria gesonden.
Waervan het gevoelen aen sommige niet onaangenaem is. En selver de malcontenten (soo de
reeden bij haer in weerde is) sullen moeten toestaan, dat het verbieden daarvan onbeleeft soude
weesen te deeser tijdt, wanneer dat twee scheepen van den Engelsman gehuijrt sijn om sijne
boomstucken nae Barbados te voeren ; waarin dat eenige van haare reeders ende principaelen
selver geïnteresseert sijn, die het met geen goede oogen souden aansien, dat sij reciproquelijck

alsoo tot Barbados getracteert wierden als se begeeren dat men deese Engelschen alhier soude
doen.
32
Op klachte van de Indiaanen, dat de Arrowacken van de riviere van Berbices int wederkeeren van
de reviere van Marrawijn (alwaar sij eenige familyen van haar natie hadden ingenoomen, ende
van daar gevoert) op den 8 passato een cannoe met drij indiaenen, ontrent vier mijlen beneeden
deese riviere hadden overweldicht ende medegenoomen, met al hetgeen datter in was ; naedat se
daeghs tevooren twee vrije luijden uijt deese riviere hadden gehaelt die van haar natie waeren ;
ende waer dat se quaemen wel onthaelt waeren ; Waarop d'heer commandeur met de snaeuw die
nar Berbices reijsveerdigh lagh, aen den commandr. Bergenaer daerover heeft gheschreven,
versoeckende dat hij int toekoomende volgens gedaane belofte tegens soodanige insolentien der
Arrowacken ghelieve te versien. Ende de genoomen persoonen, boot, ende goederen, sonder
difficulteijt te restitueeren, of dat hij daervan gevoeligh soude moeten weesen : Alsoo de
Indiaanen haar om sijne justitie gedraagen, niet willende haarselven revengeren, als met sijn
voorweten ende consent, ghelijck als d'heer Commandeur haar op verscheijden voorvallen al
lange geleeden had doen indrucken ende verstaan.
Ick twijfel niet of dit - schoon van gering aansien, nochtans van groot belang voor ons die onder
de Caribische natie woonen, ende daeglix met haar te doen hebben - sal van hem wel opgevolght
werden, opdat door een exempel ghestatueert werde aen beijde de natien, waarnae haar te richten,
om in vrede met malkanderen te leeven. Alsoo beijde colonien onder nederlantsche regeringe
staan, en daarom de maxime van de Engelschen om altijt den brandt van oneenigheijt tusschen
deese twee natien te voeden, niet en sal achtervolght werden. Ende dat het particulier intrest van
een private colonie, behoorende aan twee persoonen, niet en sal getrocken worden, voor een van
onvergelijckelijck veel grooter belang, inmediatelijck dependierende van UEd: Mog:
Den Hoecker, die UEd: Mog: brieven heeft gevoert, ende in de Marrawijn door misverstant (als
gheseght wordt) was ingeloopen, ende aldaer ontrent drij weecken hem opgehouden heeft, is
verleeden Saterdagh hier gearriveert, ende sijn gisterenmorgen UEd: Mog: missiven den heer
commandeur wel ter handt gekoomen.
Het jacht Marrawijn is 10 a 11 daagen geleden daarnae gesonden, om daar tot dienst van 't fort
was gekocht, ende gereedt lach te haalen, maeckende des te meer haast, om den hoecker in cas
van noodt te assisteeren. Want d' heer commandeur niet alleen vigilant is om tegen alle gevallen
van buyten te versien, maar stelt oock sijne voorsichtigheijt ende goede menage te werck om
broot ende andere vivres van dees en geene plaats in te ruijlen ende te verkrijgen, om den last van
't onderhout vant fort te verlichten.
Sijne indispositie, veroorsaeckt door menigte van apostemata ende bloetsweeren, die hem een
geruijmen tijdt successivelijck met seer groote pijne het lichaem ghelijck als overdeckt hebben, is
de oorsaecke dat de beloofde liquidatie van de weghgevoerde en de noch resteerende
geconfisqueerde goederen tegenwoordigh niet kan mede gaan.
Welcke accidenten hem soo haast niet verlaeten (hadden), ende in de hoope van sijn voorige
gesontheijt ende capaciteijt om in sijne affairen te konnen besoigneeren gestelt heeft, of de
cholijck heeft hem aangetast, en die gedachten gedwongen aan een kant te setten. Waerin hij tot
noch toe continueert, met hoope nochtans dat het niet lange sal dueren, dat Godt geve.
Wij hebben met groot vernoegen verstaan dat UEd: Mog: den persoon van capit: Lightenbergh tot
onsen gouverneur hadden gedestineert, die een ijder alhier als seer wel tot sulcken ampt
gequalificeert, met verlangen begeert, ende verwacht ; waarvan beeter vruchten te verwachten
staat, als de voorige, die door manquement van experientie in politijcke saecken schipbreuke in
haar reputatie, ende renomme geleden hebben. Sijn retardement geeft ons weinig contentement,

33
soo uijt de oorsaecke daarvan, als dat wij soo lange in een ongewisheijt van een gestabiliseerde
regeeringe moeten leven. Alsoo verhoopen met sijn komste een vaste regeeringe sal gestelt
werden, dat in frequente revolutie niet te vinden is.
Doch soo lange als wij het geluck hebben van den heer commandeur Crijnsen alhier te behouden,
soo konnen wij niet klaegen, alsoo sijn discretie, goet beleijdt, vriendelijcke beleeftheijt,
ongecorrompeerde, onpartijdige rechtspleginge, ende obligatien aen een ijder, ons de oorsaecke
daarvan beneemt.
Ick sal sluijten als ick laest gedaen heb, met de ootmoedige erinneringe ontrent een zielsorger, als
weesende nu meer als tevooren daartoe aangeprickelt, uijt de resolutie van domine Basselier, om
ons - doch tegen ons danck ende genegentheijt - met verlof van UEd: Mog: te quitteeren.
Niet, als ick seeckerlijck vermeijne te weeten, uit wansmaeckelijckheijt des Landts, ofte
tegenstellinge van toe gedaan heeft tot hetselve. Wiens wederdeel ick noyt grooter in ymant
gesien hebbe, als hem, en die sijn humeur ende naturel soo wel daermede heeft weeten te
accommodeeren. Maer een lanckduerig uijtwendigh toeval van ongesonde smertelijcke
inconvenienten, die hem seer beswaaren, ende doen apprehendeeren (niet sonder reeden) dat sijn
langer verblijf alhier deselve tot een halsterriger uijtslagh ende quale mochte doen vervoeren ;
ende andere insichten meer, ontrent sijne particuliere affairen ende studien. 't Welck hem
nochtans niet afschrickt ofte deswadeert, van ons sijn getrouwen arbeijdt weeckelijck deelachtigh
te maacken.
Waarmede hij genoeghsaam bewijst, dat sijne lasteraers hem onschuldigh bekladden, met
verdachte leugenen, die se selven wanneer se op de proeve gestelt worden, sullen met schande
moeten verloochenen, ende bevestigen de Godtspraecke van de alderwijsten kooninck, daar hij
seght: Het Broodt des Leugens is den mensche soet ; maar daarnaa sal haar mont vol
santsteenkens worden.
't Is een van de kenteijkens van de aanstaande nacht der natuure, dat de tamme creaturen haar tot
ruste retireeren. 't Is oock een van de nacht der prophetie ende godtsaligheijt, wanneer vroome
getrouwe leeraeren van ons wechgenoomen worden. Mijn oordeel sal daarover stille staan, totdat
ick sie wat licht UEd: Mog: ons in sijn plaatse sullen gelieven te schicken. Indien het meer van de
lanteern als anders heeft, sal dan moeten besluijten, dat wij dan noch wel een ander kenteyken
van de nacht mochten te verwachten hebben ; namelijck dat de wilde verwoede dieren, welcke
daer sijn stomme leraeren, uijt gebondeheijt van sonden ende dwalingen met volle sprong uijt
haere dennen ende duijstere schuijlplaetsen hervoorkoomen, om den wijngaart des Heeren
gantsch uijt te roeijen.
Wat omen dit landt daeruijt te trecken heeft is dengeenen niet verre te soecken, die de heijlige
blaren insien, welcke de grootste onheijlen van een landt stelt int ophouden van de prophetie,
wechneeminge van den kandelaar, ende vervallinge der kercke in een meer als cimmerische
donckerheijt.
Mijn bidden tot den Heere sal altijdt weesen, dat hij de herten van UEd: Mog: soodanigh gelieve
te dirigeeren opdat ons dit ongeluck niet en overvalle ; waaraan geensins twijfelende,
recommandeere deselve in de heijlige bewaerige ende toeversicht des alderhoochsten, ende
verblijve,

34
Edele Mogende Heeren,
Mijn heeren,
UEd: Mog: ootmoedigste ende onderdanigste Dienaar
Johan Tressrij
1668 - 14 juni - zeilinstructie Abraham Crijnsen voor schipper Spits
2035 - 023
Instructie voor Schipper Jan Pietersen Spits. Geschreven door Crijnsen "int lants schip Suriname
geanckert voor 't forte Zeelandia"
1668 - 19 juni - brief Abraham Crijnsen
2035 - 024
Gericht aan de Staten van Zeeland. Korte beschrijving van de gebeurtenissen omtrent juni 1668.
Ed: Mo: heeren,
Mijne twee laeste missiven aen UEd: Mo: afgeveerdicht op den 9e en 10e Meij gedateert, hoop op
behoorlijcke tijdt aen UEd: Mo: sullen gecomen sijn.
Ick sal alleen bij desen UEd: Mo: voordragen wat voor tegenwoordigh voorgevallen is.
Op den 4e deses is alhier aengecomen een barck van d' Barbados, daerop commandeerde eenen
majoor Niedem, voor desen in de Engelse tijdt is eens afgezonden door sijn quade
comportementen, edoch naderhandt weder gepremiteert.
Nadat wij de voorgaende voyage dese colonije onder de macht van UEd: Mo: hadden gebracht,
wiert toegelaten volgens d' artiqulen, dat ijder vrijheijt hadde om te vertrecken, ofte te blijven.
Den voornoemde majoor, genegen sijnde om sijn verblijfplaets te houden, zijnde de voornaemste
van de Colonije, bij mij gecomen seggende, dat hij in veele lasterlijcke woorden tegen den Staadt
was agerende, daernevens soo hij bleef in de colonije, met noch 3 en 4 van sijn compagnie, dat
het onmogelijck was voor haer te leven alhier, door hare quade pratijcken en tumulte actien dije
sij geduijrich aenwenden.
Welcke ons op dije tijdt heeft doen resolveren tot ruste van de colonyers, dito Nidem met sijnen
aenhangh af te zenden.
Is op dato voornt: den voornoemden Nidem aengecomen met een barck van 20 man. UEd: Mo:
sullen uijt 't nevengaende sien, wat ontrent dito Nidem gepractizeert is, en door de providencie
van Godt den Heer sijn aenslaegen ontdeckt sijn geworden. Hoewel een van de snootste fielten is
in sijn woorden dye ick oyt heb gesien. Een aenslach, om de colonye en inwoonders te
ruijeneeren ende in een bloedtbadt te brengen, comende op soodaniche wijse ons beoorloochgen,
daerin ick nyet en twijfele of UEd: Mo: zullen in cordt daerin versien.
En hoop dito Nidem met degeen dye UEd: Mo: sullen schuldich kennen, noijt meer te zien, opdat
ijder van sulcke schrickelijcke pratijcken een afkeer mach crijgen.
Want zijn commissie spreeckt van alle d'Indianen op de vaste cust, except d' Caribische natie,
daer d'geheele cust gemengd is, soo in de Comewijne, Marrawijne, Suranica, en met Caribesen,
Arawacken, Sapoyer en Wayrouwen, t welck UEd: Mo: onderdanen sijn, want sij om hals

35
werdend gebracht van diergelijcken, zoud dye natien op ons aenvallen en nyemant connen in sijn
plantage blijven.
Op gisteren is van hier vertrocken schipper Jacob Bisschop na de Barbados om te zien of eenich
tijdinge van oorloch met Vranckrijck was. Heb hem dese nevensgaende missive overgelevert, om
op sijn vertreck aen den Lt: Generael ofte gouverneur van de Barbados te laten besendigen.
Dito Bisschop is hier aengecomen met 101 negers ende alsoo geen ofte weynich zuijcker claar
was in dese colonie, gaf voor na de Carybese eijlanden te gaan, en om dito negers nyet te laten
passeren, sijn door mij en capt: Cuvelaer gecocht, om te betalen een plantagie dye wij gecocht
hadden, en de rest daerop te gebruijcken.
Alsoo wij verhoopen met andre liefhebbers d' vervallen colonye weder op te verlichten.
't Schip Zeelandia vertreckt soo mede, daer d'heeren capt: van der Swaluw & van Booten en den
vendrichs Zuijtlandt en Evertsen mede comen. d' Voorn: Heeren sullen UEd: Mo: van alles
pertinent berigt geven, dye geduyrich de saacken bij hebben gewoont met groote eenicheijt onder
den anderen.
Soo is dat moet vertrecken na Para creeck, om d' inwoonders dye in dat quartier woonen
rekeningh af te eyschen van 't wech gaen en op wat tijdt, principaelijck beoogend UEd: Mo:
intresten van degeen dye eenige planting van UEd: Mo: beset hebben. Sal in alle ijver en
getrouwicheijt zoecken uijtt te visschen 't geen UEd: Mo: competeerdt.
Capt: Cuvelaar heeft 12 a 13 dagen heel sieck gelegen, is bijna weder tot sijn voorgaende
gesontheijt. Hoop met hem UEd: Mo: besoignes soo cort af te doen, als 't mogelick sal sijn.
Op eergisteren is hier aangecomen een bark van Cajanna, daerin den soon van den opperste
Indiaen aldaar, rapporteeren d' Joden daer mede overgecomen, dat den gouverneur van Cajana
voor desen daer was met 100 man en 250 negers, met presentatie van den voornoemde Indiaen
dat sij wilden leven onder UEd: Mo: Regeringhe, en dat het landt ons eerst toequam en zij het ons
wilden overleveren, en indien wij nyet en quamen, dat sij d' Franschen souden om hals brengen,
want d' Indianen hier aen de vaste cust geen franschen mogen lyen, oock d' Engelsen hier te lande
haer seer haten. UEd: Mo: connen sien, in rupture comende met Vranckrijck, dat wij licht souden
meester geraacken van Cajana voornt:
Soo is aengecomen den commandr: Bergenaar daar wij alles mede sullen trachten op eene vasten
voet te crijgen op dese cust met de Indianen, opdat sulcx gedaan siende, soo licht eenige attaque
nyet zal te ondernemen wesen.
Ick bidde UEd: Mo: mij gelieven verexcuseren dat voor dees tijdt de .... nyet sende van den ......
alsoo eenige dingen door andre handen nyet gaarne laet passeren.
Afin, sal met mijn nader schrijven met een fergadt dat ick meijn meest in dye tijdt in Patria can
weesen als 't schip Zeelandia, daer ick UEd: Mo: de motiven sal bekent (maken) waarom voor
dees tijdt nyet largo schrijve.
Mij in UEd: Mo: gunst bevelend, wiens voorspoedige regeringhe van den Almachtige sijn
biddende, dye d'selve met heyl en segen gelijeft te croonen,
Eed: Mo: heeren de gecommit. raden van d' Staten van Zeelandt,

UEd: Mo: alderonderd: dienaer,
Abraham Crijnsen
In 's lants schip Suriname, geanckert in de r. Suriname voor fordt Zeelandia,
den 19e Juny 1668
Ed: Mo: heeren,
den commandr. Verdienst is op den 5e Juny na Pourama vertrocken, van daer na Tabago, en
verder na d' eijlanden. Hoop succes mach nemen om eenige duijtsche planters daervandaen te
crijgen.
Ed: Mo: heeren,
no. 1 - de commisse van den majoor Nidem
no. 2 - sijn valsche instructie
no. 3 - de examinatie van hem ende sijn volck
no. 4 - 't geen bij nacht gevonden is
no. 5 - een missive, afgesonden na de Barbados.
36
1668 - 1 mei - 15 juni - zaak William Nedham
Zoals blijkt uit de brief van Crijnsen dato 19 juni, was Nedham naar Suriname gezonden met
geheime instructies om oorlog te voeren met de indianen. Nedham werd opgepakt, op 8 en 15 juni
ondervraagd, en op 22 juni met zijn bemanning naar Nederland gezonden voor verdere
berechting aldaar.
document 1 - 6 mei - instructie aan William Neadham
2035 - 025
Instructie van Christopher Codrington aan William Nedham, met onschuldige inhoud.
Codrington instrueert Nedham om waar mogelijk handel te drijven met christenen en indianen,
en allen beleefd te behandelen. Gesteld in de Engelse taal.
document 2 - 19 juni - korte begeleidende brief Crijnsen
2035 - 026
Korte begeleidende brief.
document 3 - 1 mei - geheime instructie aan William Nedham
2035 - 027
Instructie van William Willoughby aan William Nedham. Dit was blijkbaar een geheime
instructie, die Crijnsen op de een of andere manier in handen heeft gekregen. Willoughby
instrueert Nedham, om oorlog te voeren met alle indianen, uitgezonderd de Caraiben, met
volmacht om dezelve "doot te slaen en te destrueeren". De instructie is in het Nederlands gesteld,
en is dus blijkbaar een vertaling, geaccordeerd door Johan Tressry.

37
document 4 - 1 mei - geheime instructie aan William Nedham
2035 - 028
Copie van document 3.
document 5 - 6 mei - instructie aan William Neadham
2035 - 029
Nederlandse vertaling van document 1.
document 6 - 6 mei - instructie aan William Neadham
2035 - 030
Beëdigde vertaling van document 1, door Johan Tressry.
document 7 - 15 juni - inventaris van het jacht van Nedham
2035 - 031
Inventaris van het jacht "de twee gebroeders". Zeilen, touwen, ankers, gereedschap, enige
wapens, kruit, levensmiddelen, "calcksteen tot ballast". Geen handelsgoederen. Inventaris
opgemaakt en ondertekend door Johan Tressry, Karel Evertsen, Pr. Versterre.
document 8 - 16 juni - brief Abraham Crijnsen aan Willoughby
2035 - 032
Copie van de missive afgezonden aan de Luitenant Generaal Willoughby.
Gesteld in beleefde diplomatieke bewoordingen (Er was immers vrede tussen Engeland en
Nederland). Crijnsen meldt Willoughby dat hij op 1 mei met een eskader schepen de colonie
Suriname weer heeft overgenomen, en verzoekt om schadevergoeding van de door Willoughby
weggevoerde zaken.
Crijnsen meldt de komst van Nedham om volgens instructie van Willoughby de indianen te
beoorlogen. Hij meldt Willoughby dat Nedham is opgepakt, het jacht in beslag is genomen en
Nedham en de bemanning naar Nederland gezonden voor verdere berechting. Hij meldt dat hij
met fregatten voor de kust zal kruisen, en iedere Engelsman met verdachte bedoelingen
opbrengen. Hij verzoekt Willoughby "dit alles wel te overwegen ende geen verdere oorsaeck
geven"
Verder beleefdheden: Crijnsen betuigt zijn medeleven met de zware brand op Barbados, en biedt
Willoughby de diensten van de kolonie Suriname aan bij de wederopbouw.
document 9 - 19 juni - verslag van de examinatie van Nedham en zijn volk.
2035 - 033
Op 8 juni werd de scheepsbemanning voor het eerst ondervraagd. Zij verklaarden toen dat zij in
Suriname waren om zeekoeien en schildpadden te vangen. Nedham, op dezelfde dag apart
ondervraagd, verklaarde hetzelfde. Crijnsen was niet tevreden, en stelde dat Nedham pas mocht
vertrekken als hij een borgtocht van 20.000 gulden had gesteld, terug te geven als hij zich tot aan
zijn vertrek voorbeeldig zou hebben gedragen. Nedham bleek niet in staat iemand in de kolonie te
vinden die borg voor hem wilde staan.
Volgens het verslag kwam hij hierop met de geheime oorlogsinstructie voor de dag "hemselven
siende gebracht tot de uitterste noodt". Maar in wat voor nood was hij dan wel, dat hij een
instructie waarmee hij zichzelf in zware staat van beschuldiging stelde, zo maar overhandigde ?

38
Vanuit Nedham's standpunt is dit onverklaarbaar ; er lijkt iets anders gebeurd te zijn, maar dat
wordt in het verslag netjes overgeslagen.
Op 15 juni werd de bemanning met de geheime instructie geconfronteerd, en zij bekenden nu
volmondig daarvan op de hoogte te zijn geweest.
Waarop door de krijgsraad werd besloten de Engelsen naar Nederland te sturen voor verdere
berechting, en hun scheepje te confisceren voor landsdienst.
Ondertekend door: Abraham Crijnsen, Ch: Vanier Verbalme, onleesbaar, B: Ceuvelaer
document 10 - 19 juni - verslag van de examinatie van Nedham en zijn volk.
2035 - 034
Copie van document 9.
document 11 - 15 juni - inventaris van het jacht van Nedham
2035 - 035
Copie van document 7
1668 - 20 juni - contract tussen Crijnsen en Bergenaer
2035 - 036
handelsovereenkomst. Maar het product waar het om gaat is onleesbaar ....
Wij ondersz. Abraham Crijnsen capt. en commandeur en sis over 's lants schepen en volck, en
proceratie hebbende van Ed: Mo: heeren Staten van Zeelandt om aen te gaen seker accoort met
den commandeur Matthijs Matthijsen Berger over de handel van de oranje .... in Ijsekeepe, soo ist
dat wij op heden daerover met den ander hebben gesproken ende sijn overeengecomen in de
naervolgende maniere:
1 - Eersten, dat den commandeur Crijnsen sal verobligeert sijn te leveren aen commandeur
Bergenaer soodanigen cargasoen hij sal ...geven sonder dat hij eenige risico daerin sal loopen van
den .....
2 - Ten tweeden, dat den commandeur Bergenaer met den ontvanck deser cargasoen ofte op
credit, of soodanich cargasoen .... in Ijsekeep zal bij handt gevonden worden, sal dese andel van
de .... met d' indianen int werck stellen, daertoe hij sal mogen gebruijcken 's lants slaven en volck
die daertoe bequaem sijn.
3 - Ten derden is geaccordeert dat den commandeur Bergenaer sal genieten voor de directie een
rechte achste part van het netto provenu dat vant cargasoen sal werden geprokereert, wel
verstaende - dat Gode verhoede - het tweede cargasoen ofte die daernaer sullen versonden
werden, quame achter te blijven, sall gecargeert werden op de retour en van afgetrocken werden,
alsmede sall afgetrocken werden d' oncosten vant volck die in dese negotie sullen werden
geïmployeert.
4 - Ten Vierden is geaccordeert, dat dit accoort ofte contract sal duijren den tijt van drie jaeren
vast, langer soo het Haer Ed: Mo: heeren Staten van Zeelandt gelieven, & sall de Ed: Mo: heeren
Staeten verobligeert sijn ider jaer rekeninge te geven aen die den commandeur Bergenaer sal
ordineeren, van 'tgeen cargasoen gekost heeft en wat van de nieuwe is gecomen, om alsoo sijn

gerechtigheijt te crijgen. Van gelijcken sal den commandeur Bergenaer senden rek: vant
cargasoen hij ontfangen heeft, en hoeveel bollen ..... hij heeft geruijelt.
39
5 - Ten vijfden blijfft den commandeur Bergenaer verobligeert alle twee maenden ofte 9 a 10
weken in Ijsekeepe te comen om te sien den handel wel wert gedreven ende de .... naer behooren
werden .....
Aldus gedaen ter presentie van capt: B: Ceuvelaer ende Nicolaes Pietersz: ende ter nacominge
met ons gewoone aenteijcken onderteijckent, acto in 's lants schip Suriname den 20 Juni 1668.
Abraham Crijnsen
M: Matissen Bergenaer
B: Ceuvelaer als getuige, & N: Pietersz:
1668 - 21 juni - brief B: Ceuvelaer
2035 - 037
Bericht over het contract met Bergenaar (zie hierboven). De achtergrond van het contract schijnt
te zijn, de indianen door ruilhandel aan zich te binden, en zodoende "geen noot hebben
ondermijnt te worden".
1668 - 20 juni - contract tussen Crijnsen en Bergenaer
2035 - 038
copie handelsovereenkomst. Ook hier is het handelsproduct onleesbaar. bollen Weewe? Veeuwe?
Veruwe? Verf ! (orleane). Zie ook 2035 - 071
1668 - zonder datum - lijst van het cargasoen voor Essequibo
2035 - 039
"Lijst van het carchesoen, dienende tot den handel in Isekepe". Dit is de lijst van benodigde
ruilgoederen met de indianen, volgens het handelscontract tussen Crijnsen en Bergenaar.
o.a: bijlen, kapmessen, "carsavebeijtels", messen, scheermessen, spiegels, cristal, "valckebellen".
1668 - 22 juni - brief Abel Thisso
2035 - 040
Gericht aan de Staten van Zeeland. Beschrijving van de gebeurtenissen april - juni 1668 op
Tabago.
Eedle Moogende Heeren,
Mijne Heeren Staaten van Zeelandt,
Mijne Gebiedende hrn Saluijt,

40
Mijnen laasten aen Haare EEdle Moogende is geweest ultimo april 1668 ; pr. commandr. Claes
Rennierse naer Sernaeme.
Hier is 't sedert niets sonderlings gepasseert, dan dat ick met meest al het volck met mijn hier
gecomen hebben vrij een swaare aenstoot van cortzen & andere siekte gehadt. Hebben derhalven
met het ...... heel weinich voortganck connen maacken.
Op den 18e deser maant junij is commandr Daniel Verdiest hier gearriveert van Sername,
dewelcke adviseert dat capitn commandr Crijnsen heeft posessie genoomen op het fortt & landt
Sername, op den eersten Meij ; Capitn: Crijnsen schrijft dat ick sal capitn: Ceuvelaer ontrent over
14 daagen naer dato deeses hier verwachten, om soo eenige volckeren te verlossen & soo naer het
patrija te gaen.
Soo wil ick mijn daeraen reffireren, om dan van alles perttinent registeren & rollen van volck &
alles over te senden. En alsoo desen voorgen: Verdiest in Pouwerom & hier eenige vijvers
gebracht heeft, & gaet nu naar de fransche eijlanden, om wat passagiers & volck van planters te
krijgen om hier ofte in Sernaem te brengen ;
soo hebbe nu dese weynige regulen afgeveerd, nevens coppie van mijn voorgaende, waerin alles
soo van den staat vant landt als anders hebbe geschreven.
Verhoope dat het wel sal ontfangen zijn, & in goede consideratie genoomen ; ick wil noch Haare
EEdle: Moogend: op het hoogste bidden & recomandeeren de goede voorsorge & adsistentie aen
dit UEEd: Moog: landt, edoch dan ben verseekert met de hulpe van Godt almachtich dat dit een
heel goet landt sal worden, want het zijn vruchten geeft meer als gemeen.
En zonder goede adsistentie connen de vrije lieden gants niet uitrichten, want hier niemant is die
yts van zijn selven can doen om tot profijt te connen maacken.
En wanneer dat Haare Eedle Moog: niet geneegen waaren, om het landt & volck te adsisteeren,
soo soude ick voor mijn oordeelen, dat de costen soo van guarnisoen als anders vruchteloos
souden sijn, want als vooren verhaalt de lieden connen van haar selfs niet doen. Maer adsistentie
genietende sien dobbel cans dat zij alles sullen wel betaelen.
Op den 20 Meij zijn hier aen het landt vier canos Caribisen gecomen, comende van de vaste cust
& 't huijs hoorende aen St: Vincent. Zij brachten een particuliere brief meede die zij gecreegen
hadden aen het eylandt Testigo uit een bercque die hier hadde willen weesen & was daer
vervallen. Het is de bercque daer ick voor desen van vermoet hebbe, dat meende verongeluckt
was, daer den chirurchijn Jan Robien in was. Verwachten haar noch hier.
Dese voorgen: indyanen bethoonden alle vrientschap & in het vertrecken soo hebben zij ses stucx
negroos meede van het landt gevoert, met forsze ofte willens van de negroos, niet wel weetende.
Dit waren negros van mons: De Lisle voor desen in de ande(re) brieven genoemt.
Den 4 juny zijn hier twee canos indyanen meede van de cust comende. Dit waaren indyaenen van
de Garnades & zij hadden een fransman bij haer. Zij brachten een brief meede van den gouvernr:
van de Garnaedes, dewelcke schrijft in alle minnelijckheijt & vriendtschap en dat hij verstaan
hadde dat zijn Majestt: van Franckrijck met Haare Hoogh Moogende een niewe alyantsie &
verbondt van vreede gemaackt hadden. Godt de Hre geve zijn seegen tot vreede etcra.
Hebbe aen den Gouvernr: voorntt: geschreven over het wechvoeren van de neegros van Mons: de
Lisle voorgentt:
Ick verstaan meede tot den brief van de Garnados, dat daer een schip van Vlissingen was over
comen zeijlen tot de Garnados in vijf weeken tijt, die aldaer 2 stucx chaloupes heeft laaten
opsetten & is van meeninge om beneeden naer de spaanse plaatsen te gaen.

41
Den 4 juny zijn hier twee canos Caribische Indyanen gecomen, van de vaste cust. Hoorden aen de
Garnados thuis. Hadden een fransman van de Garnados met haer. Brachten een brief van de
Gouvernr. meede, D'welcke schrijft in alle minnelijckheijt van vreede, dat verstaan hadde dat Zijn
kong: Maijest: van Vranckrijck met Haare Hooge Moogend: een nieuwe alleijantze van vreede &
verbont gemaeckt hadde. Godt de Hre geve zijn Zeegen tot het succes.
Hebbe wederom aen den voorn: Gouvern: geschreven over het wechvoeren van de neegros.
Soude hier heel noodtsaackelijck achten een nett ofte zeegen van ontrent vyftich a sestich vaadem
te hebben ; 't soude een groot adsistentie aen de montcosten connen doen.
Meede een Jserwerck ofte meer tot suickermoolens & keetels nevens alle toebehoorende
mattrijaelen ; niet heel swaar werck, maer ontrent van 20 duijm in de dijameeter.
Van negroos versoecke gedaen te weesen
Ijrsse paarden souden hier heel goet sijn & eesels en muijlen van Stt: Jago etcra.
Meede alle ontbodene behoeftigheeden tot het timeren ; hebbe noch een timmerman aengenomen
voor 20 guldens ter maant ; maer hij is meede oock al sieck gevallen. Soodat het schijnt dat wij
alle voor de intresse moeten betaelen ; verhoopen van beeterschap.
Versoecke meede dat haare EEde: Moogenh: gelieve te ordoneeren een cleijn schepie om hier het
landt te dienen ; een snauw ofte hoecker ; 't segge een snel vaartuijgh want hier crappe stroomen
zijn & connen sonder deselve niet weesen.
Op dato soo opstont, soo is hier noch een bercque gecomen van Martenicque brengt meede noch
10 passagiers waervan de naamen per naaste zullen oversenden ; Rapporttrt. datter noch veel
volck aen de franse eijlanden zijn die geneegen zijn om hier te comen.
Hier is een Yresman die heeft quaet van dit landt geschreven ; daer souden om anders in plaats
van thien passagiers wel 40 gecommen hebben ; maer sal denselven van 't landt bannen & naer
Sername senden.
Nu sonderlingh met meer, maer recomandeere mij in haare EEde Moogenh. haare graatie
vanweegen het landt ; eyndigende ;
Ende verblijve haare EEde: moogh: geaffect: ende getrouwe dr.
P: Versterre
Actum Nova Walcheren
den 22 juny Ao: 1668.
1668 - 22 juni - brief Abel Thisso
2035 - 041
copie voorgaande brief.
1668 - 1 juli - kort bericht J: Halloy (Falloo?)
2035 - 042
Kort bericht aan de Staten van Zeeland. Halloy schrijft dat hij met het schip Zeelandia op 5 juni
uit Suriname is vertrokken met commandeur Verdiest. Op 10 juni te "Bouron"[Pommeroon]

gearriveerd. Schrijft dat daar alles wel is, maar weinig kost en enkele doden, waaronder de
chirurgijn.
42
1668 - 1 juli - zakennotitie J: Halloy (Falloo?)
2035 - 043
1 - een kwitantie opgemaakt in het schip Zeelandia dato 24 juni 1668, ondertekend door C. Jolijt.
Hij heeft 1/3 deel van het cargasoen ontvangen, met een totale geldswaarde van "84 pont 7 s 8
1/2 ct".
2 - idem, dato 1 juli 1668, ondertekend door J. Halloy, eveneens voor 1/3 deel
1668 - april - lijst van goederen voor Tabago ; kwitantie
2035 - 044
Ongedateerd. "Lijste van de goederen ontfangen van de capitein du Bois in Surniam voor
Tabago". Het betreft kleding (hemden, broeken, rokken, hoeden) naaibenodigdheden, spiegels,
vishaken, messen, houwers en bijlen, kruit, papier en pennen, en victualie (brood, zout, gort,
vlees, spek, stokvis, dranken). In Tabago werd een ton met vlees weer met de schipper Reiniersen
mee gegeven. Mogelijk was het bedorven.
2035 - 045
Kwitantie opgemaakt te "Nova Walcheren" dato 30 April 1668, ondertekend door Claes
Reijniersen. Hij heeft uit handen van Abel Thisso 1 ton vlees ontvangen. Zie ook 044
1668, 19 juni en 4 juli - goederenlijsten voor Tabago
2035 - 46
Lijsten van op Tabago ontvangen goederen
1 - lijst van goederen per commandeur Daniel Verdiest uit Suriname, 19 juni 1668
2 - idem per capitein Van Der Zwalem uit Suriname, 4 juli 1668
3 - idem van Claes Reinierse, ongedateerd
2035 - 047
"Lijste van de goederen gesonden na Tabago met de commandeur Daniel Verdiest"
1 - goederenlijst ondertekend door Daniel Verdiest (zelfde lijst als 46 no. 1)
2 - aanvullende goederen "gesonden na tabago met het 's lants schip Zeelandia den 20 Junij
1668".
1668, 18 januari – kledinglijst voor rio Pauroma
2035 - 048
"Rekeninge van de cleedsel die ick van monsr Dubois heb ontfangen voor 't garnison van Rio
Pauroma door .... van haer Edl Moog. heden Staaten van Zeelant" De lijst is niet ondertekend,
maar is ongetwijfeld opgesteld door de commandeur Theodorus Sael.

43
De lijst op zich (kleding) is niet interessant. Maar op de lijst staat ook vermeld aan wie de kleding
werd toebedeeld, en zo ontstaat een indruk over het garnizoen aan de Pommeroon.
Theodorus Sael, commandt.
Bratius van Tangeren, chirurgijn
Mattgens Cock, tamboer onder Capt. Johan Habriel binnen 't Sas van Gent.
Bon Avontuer, corporaal in Suriname, aengenoomen bij capt. Lichtenbergh
Jan Lucassen, onder capt. Missou
Carel Cost, onder capt. Brunswelt binnen ter Veer
Jan van Dors(?), onder de Cornel Veniske binnen ter Veer
Wouter Tas, onder capt. Lissenian binnen Hulst
Jacob Bloeckel(?), onder de Cornel Veniske binnen ter Veer
Matheu Bedou, van Suriname, bij Lichtenbergh aengenoomen
Peere Bodin in Suriname, bij Lichtenbergh aengenomen
Barent Rebell, onder capt. Everwijn binnen Hulst
Pieter de Man onder capt. Lotoll binnen Hulst
Jan Nachtegael, tolck, bij mij aengenomen in Suriname
Wouter Benie(?), matroos van de .... die mons. Labaars wgh brochte
Pieter Tienpont, matroos sijnde van de selfde .....
1668, 28 juni – inventarislijst rio Pauroma
2035 - 050
".... Lijste van de goederen die ick (aan) de Command. Johan Falloo op de 28 junij 1668
overgegeven hebbe in Rio Pauroma .....
.... Ick ondergeschreevene, Johan Falloo Command. in Rio Pauroma (tot naer & vanwege haer
Edl. Moog. van Zeelant) bekenne dese bovenstaende goederen ontfangen te hebben uit handen
van de geweesen Command. Sael, actum in Rio Pauroma, dagh maent jaer ut supra,
(get.) J. Falloo ...."
De lijst is opgesteld ten behoeve van de bestuurswisseling tussen Theodorus Sael, de vertrekkende
commandeur, en Johan Salloo, de nieuwe commandeur. Waarschijnlijk gaat het hier om een
inventarisatie van het militair magazijn. Voornamelijk geweer- en kanonbenodigdheden (kruit
e.d.), en gereedschap.
1668, 5 juli – inwonerslijst eiland Tobago
2035 - 050
Inwonerslijst, waarschijnlijk volledig. Het garnizoen staat niet vermeld. Het stuk is ondertekend
door Abel Thisso, en is een bijlage bij zijn brief van 7 juli (053).
Slaus(?) deo Nova Walcheren den 5: July anno 1668
Notissie van de naame der vrije Liede die soo op dato op dit Landt werden bevonden
Jan Marsinse
pieter Cotpein
fransoijs Martijn fransman
Machiel Ursinus met vrouw & Soontie

Jan Dirichz. Cattoe met vrouw & Zoontie
Nicolaes Vaudem met vrouw & Zoontie
Marija Benningh met 3 kinderen : de man Phelip soldaat
Noel Bruel met vrouw zijnde: neegerin
Bartholmeus ferdinandus vrij neeger : vrouw & 3 kindern negros
Machiel Noel frans
Rennier David Risselieu frans
Mouris peropaua(?) met vrouw en docgter, moeder, zuster & kind : alle brasilnams
Roelandt Peerinck(?) frans
Jan van Ruyven met vrouw: een groot dogter 2 cleijne ditto 4 st negros
Robbert Thulieu... Chyrurchyn: frans
Jan Gilboa: frans
Pierre mettin frans
Martijn Dran frans
Deneijs Arnolt frans
Isaack merciers frans
Deneijs Churiers frans
Edewart Roelandts Engelsman
Jan Roelants duijts
Machiel moroch ijresman met vrouw
Pierre Brone frans
Robbert Brombeij
Isaack Willich engels
Anna Gilboos weeduwe van Clement Windiet
Richard Bottler ijresman
Michiel Pleuro frans
Jean Jaraens dit du Pree frans
Francois Julien frans
Jamerija dios frans
Jacob Lanje van wijck ter duersteede
Charles Langewin frans
Jan Cornelis Crau
Cornelis Jans zijn Zoon
Pierre .......d' Montdor frans
Jean Paliet frans
Pierre Belville met vrouw en soontie
Julia Dias spanjaard
Francois ……frans
Phelip pigneu frans
Jean Picardt frans
Hr Jan van Zijches met vrouw 2 soonen & 4 docgters
Mr Hendrich Daniels met vrouw & Zoon timmerman (in dienst)
Jacob Charpantier met vrouw
Jan Jans Jongen
Mons: Charles du Four Escuier Sr de Lisle
Mons: Pierre Jmbert Escuier Sr. de maison Sulle
Jean ...........met vrouw en knegt Jan
Anthony Chatteu
Elizabet L Bursou met haar kindt
Gerrit Burmeester met vrouw
44

Juffra Chatarina Legett weeduwe van Johs Mouriss........ met haar kint
fransoys fonteijn met zijn vrouw en kindt
pierre parijs frans
jochum jans timmerman (in dienst)
fransijntie degeijns weeduwe
Lowies Marijn
nicolas d' Cheene met vrouw
Jean Flamma
Jan Jans Jongman
pierre bijnett frans (in dienst)
Matthies Lattin
Matturein de nie met vrouw en kindt (in dienst)
Mouris Noijer met vrouw en kindt
Jan frans
Jan Faber
Huijbret Arnouts
Giljame de Vetth met vrouw en kindt
A. Thisso
1668, 6 juli – verrekeningsstaat van het afgeloste volk op Tabago
45
2035 - 051
"Reekeninghe van de afgeloste volckeren van Nova Walcheren". De afgeloste militairen
vertrokken met het schip Zeelandia naar Zeeland, en de kleding die zij tijdens hun diensttijd
hadden ontvangen werd van hun gage afgetrokken. De lijst is ondertekend door Abel Thisso, en is
een bijlage bij zijn brief van 7 juli (053). De afgeloste militairen zijn:
Commandr. Jean Lansman sergeant van de compie. van luijtnt. Coronel Jacob Campe
Constabel Dominicus Singelten van het schip van capitn. commandr. Crijnsen
Chijrurchijn Jan van Laaven van het schip van capitn. commandr. Crijnsen
Gerrit Gerritz. van Armeloo, soldaat van de compie. van captn. Aertsholt
Jan van Straaten, soldaet van de compie. van captn. Magol
Jan Steijdel, soldaat van de compie. van capt. Langhvelt
Phelip Henningh, soldaat, aengenoomen van commandr. Jan Lansman op Nova
Walcheren den 10 januarij 1668
Jan Tieleman, onbequaem int landt
1668, 7 juli – lijst van benodigdheden op Tabago
2035 - 052
"Notissie van de noodtwendicheden voor dit Landt ; memoriael voor haare Edle Moogendheden".
De lijst is ondertekend door Abel Thisso. De lijst is een bijlage bij een brief van Thisso aan de
Staten van Zeeland (zie 053)
1668, 7 juli – brief Abel Thisso

2035 - 053
Gericht aan de Staten van Zeeland. Beschrijft de gebeurtenissen 22 juni - 7 juli op Tabago.
Eedle Moogen: Heeren
Mijne Heeren Staaten van Zeelandt,
Mijne Gebiedende Heeren, Saluijt !
46
Mijne laeste aen haare Eedle Moogendh: is geweest den 22 junij per Comand: Daniel Verdiest op
de Caribische Eylanden waervan hiernevens coppie gaet / wil mijn daeraen reffireeren.
Hier is 't sedert niets sonderlings gepasseert.
Den 25 Junij is hier een frans caaperschip gecomen, & stonde dat hij wilde op de spanjaerts zijn
fortuijne soecken. Hij wilde mijn geen commissie thoonen. Hij soude hier moogelijck geen profijt
gedaen hebben aen ons / maer wij waaren wel op onse hoede
Hebbe noch 2 stucx timmerlieden aengenoomen , een voor 30 f. per maent, & den andere 18 f.
per maent.
Op de 4 julij soo is hier het schip Zeelandia van Surniam aengecomen, brengt eenige goet meede,
waervan de nottissie ofte lijste hiernevens gaet.
D' Hrn. Capiteins & de andere monsieurs nu hier present, hebben dit landt nu wel besichtight, &
zullen van derselve staat & deppendentie in alles wel connen goede mondelinge rapporten doen.
Waeraen ick mijn ten volle reffirere.
Sende hiernevens een lijste ofte memoriael van de nootsaackelijcke behoeftigheeden - wil
hoopen, dat Heeren Eedle Moogenh: zullen met de hrn: Capiteins die desen brengen comuniceren
& beraamen het beste.
Van eijgendommen der plantagien, can niet langer ophouden als met groote moij.... is heeden ...
het tot groote naedeel van het landt is streckende, omdat wey de quartieren ten volle niet connen
besetten ; maer den eene hier, & den andere daer, & de beste plaatsen blijven oopen leggen.
Derhalve als vooren noch versoecke dat haare Eedle Moogh: gelieven een cortt termin te
beraamen & die binnen denselve niet comt, dat de gronden aen de presente moogen begeeven
worden.
Sende hiernevens Rolle van alle de 's Landt dienaers meede het getal van vrije lieden.
Hier gaet meede coppie van Reekng. wat ick hebbe ontfangen.
D' Hrn. Capiteinen hebben meede goet gevonden dat hier nu een chirurchijn is aengenoomen tot
30 gulden ter maent.
Haare Eedle Moogendh: gelieven te ordoneeren, dat van den Capitein, waeronder Comandr: Jan
Lansman sergiant is, soo veel van zijn verdiende gagie in te houden als te weeten: vier en sestich
stucx guldens, want hij hetselve hier van slechte lieden heeft genooten ; hebbe hem laten gaen &
het landt daervoore debet gestelt. Soo gelieve toch de voorgenoemde somma in te houden &
hetselve herwarts te transportteeren met de aldereerste.
Insgelijck van den Constabel Dominicus Singelt in te houden een soma van Een hondert en vier
guldens en derthigh stuivers. Hebbe hem mede laaten gaen & het landt daervoor debet gestelt.
Hebbe nu laestleeden van Commandt. Daniel Verdiest 1/2 oxhooft madeerische wijn gecogt
tegens 300 pd. suijcker, alsoo ick met veel van 't volck sieck waren & ick meende daermeede
dertich guldns. Hij Verdiest wel weetende dat ick geen suijckeren hadde, viel mijn lastigh (en)
wilde een brieffie hebben van f. 60,- aen gelt ; ick hebbe hem een brieftie gegeven ; Versoeck dat
hij mach betaelt worden ; soo, wat geoordeelt wordt dat de wijn waerdich is.

47
Ick hebbe nu noodicheeden voor mijn gecogt van eenen Adrijaen Thissen & geassingneert guld.
64: 19: stvrs.
Sende hiernevens elf musquetten onbequaem waervan Comandr. Jan Lansman een hout voor de
capitn: van zijn compie: met neegen stucx carrabiens onbequaem.
Van de Caribische indijanen weet ick niet hoedaenich dat daermeede hebben. Want zijn sonder
mijn kennisse hier van 't Landt gegaen.
Eijndige voor dit present & als vooren aen de mondelinge rapportten reffireere ; ick sal niet
manqueeren bij alle occasien te advijseeren.
Recomandeere mijn in Haare Eedle Moog: haer goede gratie van dit Landt, & in de genaade
rijcke bescherminge godts beveele,
Haare Eedle Moogendh.
geafffect(eerde) & getrouwe
dienaer
A. Thisso
Actum Nova Walcheren
den 7 julij anno 1668.
1668, 8 juli – brief J. van Ruyven
2035 - 054 ontbreekt.
2035 - 055
Moeilijk leesbaar ; gaat voornamelijk over de grondrechtensituatie op Tabago ; nieuwkomers
mogen de oude verlaten plantages wel weer in gebruik stellen, maar krijgen geen
eigendomsrechten. Als de oorspronkelijke eigenaars terugkomen mogen zij hun bezit opeisen.
Deze situatie frusteert de ontwikkeling van het eiland.
Acgt Julij Anno 1668 a Tobago,
Mijn Heeren, voor eerder hebbe nooijt de ... durven neemen om aen UEd: te schrijven, maer alsoo
teegentwoordig de hoop dat hadde van de voortsettinge tot cultivatie vant ijlant Tabago schier ten
eijnde is, hebbe niet connen naerlaaten UEd: met een wijnige reegelen te begroeten ; indien 't
quaalick gedaan is, bidde ootmoedelijck den stoutighijet te excuseeren.
Want eer ick hier quam, maakte men mij wijs dat het ijlant Tabago niet en soude manqueeren.
Maer met neegers en alle dingen gefourneert (= geleverd) worden , ja selfs dat er al twee
scheepen laagen, dewelcke de inwoonders avanceerden met al 't geene noodig hadden , indien dat
soo gevoegt. Maar soude seer goet geweest sijn.
en teegenwoordig een schip of twee met suijcker en catoen hebben connen overlaaden. ; Want het
lant in sighselven is het vrugtbaarste van alle Caribische Ijlanden. Maar wat ist : sonder neegers
en beesten als ossen, koeijen en paarden can men niets uitrigten.
Den 25 febr. laastleden ben hier met 40 mensschen op mijn ijgen costen gecoomen, denckende
dat er alreets een beginssel wass. Dan vont wijnig anders als 't guarnisoen en die soo quaalick ....

48
als niet magtig waaren d' een d' ander te helpen, soodat indien ick niet gecoomen waar en een goet
sirurgijn meede gebracht hadde, sij in veel grooter extremitijten souden vervallen sijn.
Monsr. Lansman dewelcke doentertijt commandeur ware, heeft mij volgens sijn commissie en
magt die hij hadde van Mons. Crijnssen de plantagie van eenen Willem ten Bergen saligr.
ingeruimt en gegeven voor eeuwig en ....lijck. Waarop seedert gedurig heb laaten wercken en
groot onkosten gedaan en nog doe. omme weeder wat in effect te brengen ; want geheel in ruine
was.
En nu verstaa, dat haare Ed. Moogende een ijgelijck die hier vóór deesen lant gehat heeft hetzelve
weeder geeven wanneer coomen. 't Welck oorsaack is dat de plantagien woest blijven liggen ; en
waare veel beeter datse mogten gegeven worden aan de eerst coomende om se te becoomen. Want
een ijder segt : sal ik op een lant gaan arbijden sonder verseeckert te weesen over de rechten van
genot, ..... sottigheijt en voor een slegt persoon die niemant en heeft voor sigselven omt .......
soo dat de luijden meer genegen sijn om weg te gaen als hier te blijven. Aengaende mij of(?)
hiernaer mogt gebeuren dat de weewe of iemant anders mij mochten ... plantagie mol...teeren,
hoope UEd: mij sullen bevreijen opdat geen schaade mag coomen te lijden. Consider(er)e wat
dienst met mijn arbeit ant lant gedaen hebbe, en noch doe, want met alle geleegentheeden op mijn
schrijven Planters van de Ijlanden gecoomen sijn doordien hier al bekent ben ; wenschte maer dat
volgen mogt t geene hoope ; Voor seecker, dit Lant soude in de tijt van 3 a 4 jaaren soo veel
coopmansschappen uitleeveren als een van de andere ijlanden indien niet sullen moeten patientie
hebben en op andere middelen bedagt weesen. Want soo te leeven als (wij) nu doen, can niet
dueren ; Gelijck als de Mess: Van Zwaluwe en Van Borselen mondeling sullen connen
rapporteren. Ick woon tot noch toe alleen int lant ; de anderen al ronttom 't fort d'oorsaack gelijck
voorsigt ; durven geen plantagie neemen met vreese dat daernaer wederom sullen moeten gaen.
Ondertusschen blijft het lant leedig liggen daer volck is om 't ... want al wij starck sijn en noch
daagelijcks meer verwachten, waerin ik UEd: eenige dienst can bewijsen, bidde UEd: ....... maer
sal UED: in de protectie der heeren gewenscht en nochmaels mij te excuseeren gebeeden hebbe,
UEd...........
J. v. Ruijven

49
1668, 24 Juli – brief Abraham Crijnsen
2035 - 056
Gericht aan de Staten van Zeeland. Korte mededeling zonder veel inhoud.
Ed. Mo. Heeren &
Ed. Mog., zoo komt aen boordt Capt. Pt. Leedertsen die secht op morgen te vertrecken alsoo
gereet stondt om UEd: Mo: ..... in t landt te gaan verrichten. Heb den voorn. Capt. nyet willen
ophouden dewijl om veele gewichte reedenen toecomende weeck afzende den capt. Boudew.
Ceuvelaar met fergadt genaemt "de Vrijheijdt" om UEd: Mo: nevens mijn missive grondelijck
den standt van den colonie bekent te maken en tgeen verricht is, en wat dienstich zoude zijn om
UEd: Mo: Colonie haest tot een florisanten staedt te brengen.
Indien ick had geweten van t vertreck van dito capt:, soude UEd: Mo: volgens mijn plicht van
alles advijs gegeven hebben. UEd: Mo: de motiven ziende, verhoope mij sullen excuseren.
Sal met alle ernst .... trachten uijt te voeren, 't geen UEd: Mo: mij aenbevoolen hebben om op tijdt
door uijt missiven en mondelingh UEd: Mo: rekenschap te geven.
Bevele mij in de gunst van UEd: Mo:, bidde den almachtige UEd: Mo: regeringe met heijl en
segen gelieve te croonen, blijf:
Ed: Mo: heeren de gecommitteerde Raden van de Staten van Zeelandt,
UEd: Mo: .... dienaer
Abraham Crijnsen
In 't lants schip Surinaem
geankert in de rio Surinaem
voor 't fordt Zeelandia den
24e Julij 1668
.............
1668, 1 augustus – brief Nicolaes Combe
2035 - 057
Gericht aan de Staten van Zeeland. Gaat voornamelijk over diefstal van het cargasoen door de
commandant Dubois.
Nobles puissants Seigneurs,
Je ne puis pas laisser eschapper cette occasion, sans me donner l' honneur d'escrivre a Vos Nobles
Puissances pour les advertir en quel estat est le magazin, qui est bientost entierement despourveu
de vivres, comme Vos N. P. le pourront voir par cette liste cyjoncte du restant. Monsr. le
Commandr. Crinssen nous a desia preste deux tonnes de pain, et le Capt. Ceuvelaer quattres.
Monr. Crinssen a envoyé le iacht Serename a barbities [Berbice] avec de la cargaison pour
cercher de la cassave ; mais il est revenu comme il est parti, sans cassave. J' aurois envoyé le
conte des vivres que jay desia livré des le 15 Juin passé a Monsr. Dubois, pour le prier de le voir
et de le signer. Il est encor entre ses mains des cette heure, mais depuis ie l'ay recopié et l'ay livré

il y a trois semaines passees a monsr. Crinssen, pour le prier de le voir et l' examiner, afin de le
signer. Monsr. Crinssen a tant de besoignes ici qu' il n' a peu vacquer a cela .... ici.
50
Je m' asseure que V.N.P. auront receu le conte d' une partie des habits livrés aux soldats, par la
fleuijte Rijsende Son, et j'envoye un petit conte joint d'un soldat qui s'en retourne par cette voye,
encor que son nom soit desia escrit dans le precedent conte ;
la cargaison de V.N.P. comme coral, cousteaux, bijlen etc. diminne beaucoup a cause qu' il en
faut livrés beaucoup pour le service de V.N.P. par l'ordre de monsr. Crinssen. J'envoyeray rien
aydant le conte la premiere occasion. Il plaira a V.N.P. de donner ordre d'envoyer d'autre
cargaison, comme aussi des cloux(?) pour bastir ;
Je me sens obligé d' advertir V.N.P. que Monsr. Dubois a eu entre les mains les clefs de touts les
coffres de cargaison jusques au 24 Juin passé, qu'elles m'ont ester livrées par l' ordre de monsr.
Crinssen, et par cy devant lors qu'il estoit question d' avoir quelque chose hors des dit coffres,
monsr. Dubois envoyoit les clefs par son sergeant, ou un de ses valets, qui prenoyent ce qu' ils
vouloyent, et apres reportayent les clefs ; et lors que les dittes clefs m'ont ester mises entre les
mains, Jay prié monsr. Crinssen de commettre quelcun avec moy pour visiter et conter toutte la
cargaison, ce que monsr. Crinssen a fait ; et avons trouvé beaucoup de cargaison de manque selon
ma liste, et en avons adverti monsr. Crinssen, lequel a dit qu' au premier jour de loisir il sera
rendre conte de tout a monsr. Dubois.
Estant a Barbities monsr. Dubois a eu les deux coffres de cargaison no. 4 et 5 en sa chambre, et en
a disposé comme bon luy a semblé ; pour les autres coffres, avant que le magasin fermat, il estoit
tous les jours a voir dedans avec son sergeant. Je ne puis pas passer sous silance d'advertir V.N.P.
que j'ay trouvé dans un des coffres environ 25 haut de chausses ou …… et mangees des poux(?)
des bois, monsr. Dubois a eu entre les mains les clefs et ne me les a voulu confier ; il en doit
respondre.
Les Commandrs. de Bauweron, Isequepe et Tabago n'ont peu avoir qu' avec beaucoup de paroles,
que pour chasqun de leurs soldats 1 habit, et aux autres soldats de cette garnison, il ne …. en
voulait aussi point donner depuis la premiere fois, et a mieux aimé laisser gaster le bien de V.N.P.
que de le donner aux soldats sur leurs gages, comme j' ay desia escrit mes plaintes par ma
precedente en datte du 23 d' Avril passé des chappeaux percés des vers et mottes, que j'ay
finalement distribué aux soldats a faute d' autres.
Monsr. Dubois, au lieu de maintenir bonne police et bonne ordre, est cause de beaucoup de
desordre et confusion par son mauvais gouvernement, et j' ose dire qu' il sera cause de la ruine de
cette colonie. C'est un personnage qui ne s' accorde ny avec ses officiers, et qui maltraitte ses
soldats. Je n'en parle point par aucune passion que j'aye, mais je dis la franche et nue verité, selon
que je la scai en ma conscience, et m'en rapporte a ce que le Capt. Ceuvelaer en pourra dire de
bouche a V.N.P. pour confirmation de la verité, qui a esté tesmoin oculaire de plusieurs
particularités pendant son sejour dans cette riviere, et qui a entendu les plaintes des uns et des
autres. Lors que monsr. Dubois a du vin a son commandement, il est le plus souvent yure, et apres
va d'une maison a l'autre en cette estat, et fait porter des bouteilles de vin. Voila comme il garde le
respect de sa personne et office. Sur ce je prie le bon Dieu qu' il achemine touttes choses a une
bonne fin, et que le faut reunisse a son honneur et gloire, et l' avancement de cette colonie et qu'il
ait V.N.P. en sa ste. et digne garde , et demeure,
Nobles Puissants Seigneurs,
Vostre tres humble obeissant et obligé seviteur, Nicolaas Combe
aux fort Nova Zeelandia
ce 1 aoust 1668.

51
1668, 3 augustus – brief Abraham Crijnsen
2035- 058, 058a en 058b
Gericht aan de Staten van Zeeland. Overzicht van de stand van zaken in Suriname. Niet zo
uitgebreid als men zou wensen ; Crijnsen zegt dat de kapitein Ceuvelaar die hij als geleide van de
verbannen majoor Banister naar Holland stuurt, de zaken uitgebreid mondeling zal vertellen.
Ed: Mo: Heeren &
Met Schipper Jan Pietersen ende de heeren met 's Landts schip Zeelandia vertrocken, sullen UEd:
Mo: verstaan hebben, hoe de saaken sich alhier hebben gedragen, ende in wat standt de Colonie
was.
Over acht dagen was mijnen laesten aen UEd: Mo: met capt. Pt. Leendertsen, daer alleen met een
woordt aenroerde, dat om veel gewichtige redenen den capt. Ceuvelaer soude afzenden om UEd:
Mo: grondelijck den standt van de Colonije bekent te maacken, en wat daarin passeert, en verder
ten hoogsten noodig is om UEd: Mo: colonie haest tot een florisanten staadt te brengen.
Sij in alle onderdanigheijt UEd: Mo: voorgedragen dat om de coloniers te incourageren en tot
opbouwingh van dese plaats, zullen noodich sijn een goede quantiteijt van negros, paarden,
bestialen, etc. Mede eenige ketels om suijckerwerken op te richten. Wij houden haer op met dese
belofte, alsoo veel bequame planters geen nut connen hebben van de particuliere schepen dije met
negros comen ; 't versterckt de colonije, edoch alleen voor degeenen dije de macht hebben. En
zouden door dat middel ... eenige wercken vergroot werden sonder verder de colonije voor te
zetten.
Een goede quantiteijt negros comende, sullen UEd: Mo: connen afnemen, dat Cristenen daerbij
ver(h)eijst werden om die te dirigeren.
't En is bij ons nijet gebruickelijck den anderen te vercoopen - als bij d' Engelschen geschiedt -
voor servants, maar wel voor eenige jaren ijnandt aen te nemen. Soude dit landt seer dienstich
zijn. Voor de straetloopers en bedelaars om haar in de...itie te houden. Want ijder dije plantagieen
hebben verlangen daarna om haar emplooij te geven om op de negros te passen. Zij krijgen de
cost en verdienen een weijnich loon daerbij, soo dat naderhandt comen te dienen voor mr.
knechts, en verder geraken. De meeste pardt (die) in de Barbados grooten staadt besittende, sijn
van dije slach geweest.
Onder dien rangh zoude nijet ondienstich sijn degeene dije vruchteloos in 't rasphuijs sitten,
indien men deselve voor eenige jaren cost na hier toezenden, want een weinich 't landt gewent
zijnde, souden niet trachten weeder te keeren, alsoo hier eerlijcke luijden met der tijdt zouden
werden.
Na de afcomste en qualiteijt van veel(en) hier vernoomen hebbende, vinde, al veel van
soodaenigen ......
Maar vooral, zoo UEd: Mo: bekent is, tot een goed gebouw van noode een bequaem fondament
en bequaeme pilaren. Daer ... principael tot dit alles een goet Mr. Daerin ick nijet en twijfel of
UEd: Mo: sullen haer reflexie op nemen, om alsoo de behoorlijcke vrucht van de Colonie te
genieten. Want de exsessieve costen gedaan, ende dije noch gedaan moeten werden, sonder
apparentie van voordeel aen voornoemd manqueerend, soude UEd: Mo: Colonie seer doen
declineren.
Ick en twijfel nijet, met de comst van capt. Cuvelaer, of UEd: Mo: zullen soodaanig getrouw
rapport crijgen, dat op alles behoorlijcke ordre sal gesteldt werden ; daar largo dagelijcx met den
anderen hebbe besich geweest, ende in een ..... alsoo de dingen soo claar als den dach zich
vertoonen, hier twijfele nijet of vele sullen geanimeert worden hiernatoe te comen, de rechte
gelegenthijt van dese provintie verstaand, en ijmant hoorende selver daer geweest heeft, genegen
is het zijne daarbij op te zetten.

52
't Afzenden van Capt: Ceuvelaar heeft mij te meer bewogen, om alle diergelijcke saacken UEd:
Mo: grondelijck voor te dragen, oock dewijl den tijdt daer is, om de schepen met de negros te
zenden. Soude anders een jaer ten achter sijn, tot groote schade van UEd: Mo:, en de desgouste
van de inwoonders, ende dije hier verder gesint sijn te comen.
Hier en twijfele nijet of UEd: Mo: sullen een groot getal inwoonders crijgen, sijn albereijts 12 a
13 jooden van de barbados gecomen ; heb alle quartieren - soo verre mogelijck is - beschreeven.
[=aangeschreven]
De Costen dije UEd: Mo: (aan)wenden, en den ijver daernevens van UEd: Mo: weet tot het
voortsetten van dit werck, daar ick mijnen dienste UEd: Mo: allerwegen hijer opdragend ; oock
vind mij verplicht om UEd: Mo: onder behoorlijck respect rondt uijt te adviseren.
Om soo een saacke van groote apparentien op de been te helpen : Daartoe, als voorhenen, hebbe
gewach gemaakt bequaame stoffe van node is, dije hier ontbreeckt.
Alsoo ick weet, datter al veel sullen geïnclineert (zijn om) na hier te comen, alhier wel gederigeert
(dient te) werden een verstandich en voorsichtich persoon, voor eenige jaren hier comende, den
standt van de colonie verstaend, can met een voorsichtich oogh door.... en haest zien, wat behoord
gedaen of gelaten te worden, en wat verder van tijdt tot tijdt tot voordeel van UEd: Mo: soude
connen aengewent werden, soo van ballans geldt, hoofdt geldt, oock ijder geniet zuijcker etc. ;
oock op degeen dije na desen zoude willen vertrecken , tot betaling van de costen dije tot haar
beschermingh aengewent werden ; en veele andere dingen meer, dat op de bequaemste wijse
soude connen geschieden ende met gewilligheijt gedragen werden.
Den heer bij UEd: Mo: geordineert om den intrest op zoodanigen wijse waar te nemen, vreese
nijet zal sijn, ende UEd: mij met recht zoude connen beschuldigen indien daarin na behooren nijet
hadde gewaerschouwt. 't Is mij leet dat ick genootsaeckt ben, sulcx aen te roeren. Aengaende sijn
militaire functie soude het hem wel ten volle toevertrouwen en soude daervoor een dienstich
instrument connen sijn.
Dese en diergelijcke saacken mij voortgecomen zijn ; en d' saack geen uijtstel lijden can, aen
UEd: Mo: in oprechtight. bericht te doen, (en) heeft mij bewogen den capt: voornt: af te zenden,
met den gewesen Gouvernr. Banister, om zich voor UEd: Mo: te verantwoorden tegens sijn
beschulding hiernevens gaend.
Nadat met alle beleeftheijt haer méér is toegestaen om haer herten 't onswaerts te trecken, als
tegen soo een rebel(?) met zijn aenhangh betaamd, dije - na alle de genooten gunsten en gedaane
eedt (en) de privilegien ende de encouragementen [aanmoedigingen] haer voorgedragen - heeft de
gemoederen van velen soo ontsteldt, dat wij gedwongen sijn dit middel te gebruijcken, met te
pretenderen authoriteijt te hebben in de naem van alle de coloniers. Sulcx te doen / om slaven,
bestialen etc. af te voeren, de onwetende .... makend dat het is den rechten sin en meijning van d'
artiq. met haar gemaackt. [dat het de ware betekenis is van het verdrag met haar gemaakt]
Daar 't recht contrarij lecht 't artiq. 5.
Dito Banister mij in presentie van velen over die materije aenspreeckend, (heb ik) onder ander
hem voortgeworpen / daar eenige (van) haar mede contenteerd / dat indien Haer Ed: Mo: hadden
gesindt geweest het Landt te ruijwineren, dat sij met groote voordeelen hadden connen doen, toen
't Landt en volck in onse handen was, vijandt zijnde, de beuijt hadden connen mededragen. Maer
integendeel de intentie van Haer Ed: Mo: gesien hebbend in de proceduren met haer gehouden,
om ijder in zijn volle besitting te laten. Dat het een groote stouticheijt was voor een onderdaen
sulcx te pretenderen & laet staen de gemoederen van ijder daertoe gaande te maacken, en sulcx
met authoritheijt te comen af-eischen.
Buijten dit alles ......... en heeft zich nijet gerust connen houden, gelijck UEd: Mo: breeder uijt de
nevengaende copien connen sien.

53
Wij verhoopen door dit middel hier rust te krijgen.
Ick moet bekennen dat hij is een van de outste en beste planters, en sal UEd: Mo: grondelijck den
standt van 't Landt bekent maacken, daar ick weet hij sijn gedachten zeer op heeft laten gaan.
Want hij can door ervarentheijt spreecken, als het maar met d'waarhijt zou vermenght zijn.
't Geene UEd: Mo: bij instructie hebben aenbevolen, heb met den capt. Ceuvelaar overwogen,
dije UEd: Mo: in 't breed sal rappordt doen. Sal alleenlijck maar aenraacken 't geen principaal is :
Rakende op het 12e articqul van de nadere ordre, om uijt te zien na een bequaeme plaats aen de
overzijde van 't fordt, om een goedt blockhuijs daer te maacken :
't geen nootsakelijck moet geschieden. Oock in tijdt van oorlooch een galije(?) op de rivijer ;
zoude dan weijnich swaricheijt maken om een goede macht af te wachten.
In het 13e artiq. spreeckt UEd: Mo: ordre of nijet dienstich soude zijn, een fortje aen Torarica te
maacken tot defensie van de inwoonders aldaar :
Soo ijets meteen ondenomen werdt, sal met de beste vrucht connen geschieden aen den hoeck van
Serino.
14e artiq. secht van fortjes of redoutjes te maecken in de rio Suramica ofte Marrawina :
Daer UEd: Mo: op bericht zij, dat op beijde de plaetsen volck heb geordineert, (en) met een
commisie na Suramica gesonden den commandt. Reijniersen die mij rapport brenght dat d' eerste
en bequaemste plaats is 7 a 8 mijlen op de rio, aen de plantagie dije toe heeft gehoordt milord
Wiloubije. Is een half musquet schoot maar breedt. Waarnatoe comende weeck noch eenich volck
zal zenden om bij provise een battarij op te werpen ; en sal verder laten sien of met palen nijet
zoude connen werden geheijt en met een boom geslooten zoude connen sijn.
Na de Marrewijne is Carel Nachtergael, dije alle dagen tegemoet zije. Sal na de gelegentheijt
aldaer mede behoorlijck sorge dragen.
15e artiq. roerdt aen van cassave te planten :
Is in Suramica goede gelegentheijt. Sal eenichge persoonen daertoe dienstich zoecken te crijgen,
om sulcx te ondernemen.
22e artiq. ordineren UEd: Mo: het schip Zeelandia - soo 't can geschieden - aen ...... aen te zeijlen
:
Heeft nijet connen geschieden door vreese van de orcaen ; oock meijne (ik dat) door brieven eerst
de wech beter sal gemaackt werden, daer nu een expresse met den commandt: Reijniersen van
laet nemen, alsoo door schrijven van den commandt. Sael bericht zijn den Gouvernr. van
Trinidaet gebreck zouden hebben van cleeren etc. Sal devoir doen bij die occasie handeling met
hem te crijgen.
In het 27e artiq. ordineren UEd: Mo:, dat geen slaven (en) vee en werden vervoert, oock dat geen
premissie soude gegeven werden aen ijmandt om te vertrecken :
Slaven, en bestiael, strijdt tegens d' artiq. en soude een ruijwijne voor de colonije sijn. Van volck
met dwanck te houden soude groote onrust baren, sijn van nu af al veel meer gecomen alsser
vertrocken zijn. UEd: Mo: sulcx geliefden expres(?) …. hebben. Sal nagecomen werden.
30e artic. spreeckt van uijt te zien waar best de schattingen en lasten souden connen op geheven
werden:

UEd: Mo: sij geadviseerd dat vooralsnoch niet can geschieden, sal na mijn oordeel als voor
geven: aengeroert hebbe, (dat deze maatregelen) door een voorsichtich hoofdt allenxkens wel
ingebracht (kunnen) werden.
54
In het 43e artiq. ordineren UEd: Mo: met den commandt. Bergenaar goede corespondentie te
houden, ende hij na Surinaem wilde comen ; mede int 44e artiq. te spreecken van den handel van
de oraengie verven, welck UEd: Mo: sullen connen afnemen :
Dat geschiet is ; uijt de stucken gesonden ick en twijfele nijet of UEd: Mo: sullen in alle
getrouwicheijt van hem gedient werden.
Den commandt: voornoemt heeft mij een brief laten toecomen, die sich seer beklaeght over de
insolente bejegening van [=door] den vendrich Jolijt, daar hij secht de attestatie van toe te
zenden. 't Is seer ellendich Haer Ed: Mo: sulcke dienaaren moeten treffen. Comt mij seer buijten
verwachting van hem voordt.
Bij de secrete instructie hebben UEd: Mo: mij verder geordineert artiq. 11 vijf a ses maenden hier
te land te verblijven ofte langer, na dat de gelegentheijt des tijts sulcx ver(h)eijst ; om op alle de
gerequireerde plaatsen uijt te voeren 't geen de nadere ordre vermelt :
alsoo het schip en fictaelij [=victualie] mij dan souden manqueren en begeven, en oock nijet
langer vereijst werdt als noch één maende om op alles ordre te stellen, ende de attistaty en de
schulden hoop clein te hebben, edoch om alles tot perfectij te brengen sal meer tijdt vereijschen,
ende de forme(?) hoe of het beste UEd: Mo: voorgedragen werden.
Sal door de advijes jachten de plaatsen mij aanbevolen niet laten besoecken door d'onsekerheijt
van den orcaen. Ten waare UEd: Mo: met den verwachte hoecker mij contrarij ordineerd ; soude
met alle vlijdt nagecomen werden ; soude 's Lants schip op den tijdt voornoemt met een bequaem
persoon dan van hier senden.
Na welcken hoecker seer verlanght wert, alsoo Pt. Wartels over 15 a 16 dagen hijer al
gearriveerdt is. Het jaer van ijets te planten is seer tegen geloopen en bijna alle de cost verdorven
door de hooge water vloet.
UEd: Mo: schrijven mij in den laesten brief, over de gelegentheijt van Surinaem dat cattoen,
gengeber [gember] etc. can werden geplandt, 't welck waar is, maer door den regen ordinair hier
te land brenght sooveel voordeel nijet als de suijcker, en werdt dickwijls verdorven, soodat de
planters daar nijet licht aen en comen.
Van den verv(?) die men Trotte noemt is hier mede maar seer weijnich, maar sullen mettertijdt de
indianen tot het voortplanten wel crijgen, en twijfele nijet ofte sal zoo wel groijen als in Isekepe
en elders.
Den chineeschen oraengienboom daer UEd: Mo: mede gewach van maken, is op 3 a 4 plaetsen
voorgeset. De principaelste hebbe gesien, sal met mijn comste UEd: Mo: de proef daervan
brengen.
Van .... boontjes radijs groijt het seer wel, maar sal soo dra bij de handt nijet connen sijn, als wel
van noode soude wesen, maar door neersticheijt sal alles mettertijdt aangequeeckt werden.
Van de notenmuscaedt sal mede in ..... telen en sal op tijdt UEd: Mo: advijs werden gegeven. Dito
beschrijving bevindt nijet vreu.... , sal 't geen ...... , op deselve form een beschrijvingh maken, om
UEd: Mo: met mijn comste ter handt te stellen.
Wat daer nu bij het fordt behoordt en verder noodich en dienstig is voor de colonie ende goede
saacken zich hier gedragen hebben, hoe het staadt met de advijesjachten en wat bij haer verricht is
- en wat verder mijn voornemen daarmede is - soude mijn plicht zijn om alles pertinent te

55
beschrijven, maar dewijl de saacken sijn bijgewoont door den capt. Ceuvelaer, sal (hij) UEd: Mo:
op alles pertinent bericht doen.
Eer ick besluijt, wil ik UEd: recommanderen den brenger dezes. Indien denselve geïnclineert was
met sijn familie herwaerts te comen, twijfel nijet dito bewint van saacken hier hebbend, of UEd:
Mo: souden op tijdt de gewenste vrucht daarvan genieten. En ben versekert een grooten aenhangh
van andren - mij bekent zijnde - souden mede gaen.
Den vendrich Versterre, dije den tijtel als Lt. alhier voert, is een persoon van seer goede
capaciteijt, doet grooten dienst en wert seer bemindt. 'k Wil UEd: Mo: bidden een gunstigh oogh
op hem gelieft te slaen.
UEd: Mo: Colonie moet versien sijn van een neerstigh persoon als het sal door godes hulp met
het resteerend UEd: Mo: voorgedragene, haest tot een florisanten staadt comen, 't welck god
geeft.
Mij in UEd: Mo: gunst bevelend, den almachtigen biddend UEd: Mo: regering met heijl en segen
gelieft te croonen, blijf,
Ed: Mo: heeren de gecommitteerde Raden van de Staten van Zeelandt,
UEd: Mo: ..... dienaer,
Abraham Crijnsens.
In 'sLants schip Surinaem
geanckert voor fordt Zeelandia
In de Rio Surinaem, den
3e augusty 1668
1668, 3 augustus – brief Abraham Crijnsen
2035- 059
Duplicaat van brief 58
1668, 3 augustus – lijst van bijlagen bij brief Abraham Crijnsen
2035- 061
Copie van de stucken gesonden aen Haer Ed: Mo: met den Capt. Boudewijn Cuvelaer in
dato den derden augs. 1668, ijder onder haer respective no. als volght:
no. 1 requeste van den majoor banister
no. 2 de antwoordt daarop
no. 3 versoeck van den majoor Jeems banister in den naem van d' Inwoonders
no. 4 brief aen den majoor banister
no. 5 antw. van banister voor de crijsraet
no. 6 sententie van banister

no. 7 copie van 't contract met den commandr. bergenaer gemacht over den handel van de
verwe
no. 8 't cargesoen nodigh tot die handel.
56
1668 - juli, augustus – de zaak James Banister
In brief 58 had Crijnsen al zijn visie op deze zaak uiteengezet. Volgens hem had Banister zich
opruiend opgesteld, en de (Engelse) bewoners aangespoord de kolonie te verlaten. Banister werd
door de krijgsraad veroordeeld om in Zeeland zijn gedrag te verantwoorden. In feite een
verbanning uit Suriname.
De documenten kunnen het beste worden begrepen aan de hand van de lijst van de "nevengaande
stukken" behorende bij Crijnsen's brief no. 58 (zie hierboven) ; de eerste 6 documenten handelen
over de zaak Banister.
no. 1 - ongedateerd - verzoek van James Banister
2035-62
Gericht aan Abraham Crijnsen. Banister spreekt namens een groep Engelse inwoners, die ook
allen het verzoek hebben ondertekend.
B. verklaart zijn trouw aan de nieuwe regering, en verzoekt namens de E. inwoners : het recht om
te vergaderen ; enige jaren vrijdom van belasting ; het afkondigen van bijwetten zodat een
compleet rechtstelsel zal ontstaan ; bevestiging van het recht om vrijelijk met hun bezittingen te
vertrekken ; verzoekt permissie dat schepen uit Babados vrij handel mogen drijven in Suriname,
met name in timmerhout, vanwege "het droevigh accident van den brandt tot totaele ruijne ende
destructie van de stadt in Barbados". De ondertekening is als volgt:
van de oplantsche divisie:
John Venman
Levell Randon
Thomas Lambert
George Luibry
Edwaert Giddy
Fleury Massey
Christoffel Rendar
Sereno divisie:
Jaenes Maxwell
Samuel Sleigh
John Millard
van de divisie van Toorarica:
James Banister
John Holland
Thomas Stantor
Steven Neale
Blijas Slij
John Peirson
Arthur Mackwort
Roger Prossor

William Ijeo
Daniel Munroo
John Biggs
Henrij Eevers (Revers?)
Richart Laijthon
John Jones
John Stantor
Perseval Moron
Thomas Turston (Triston?)
Thomas Becke
Walter Brongis
William Kreake (Sredalro?)
Jacob Dubartes
Thomas Chase
John glae broocke
William yarworth
Thomas Stolman
Ralph Vincent(?)
Robbert Clercke
Thomas Prighson
Richard Laijton
Henrij Darbij
57
no. 2 - ongedateerd - antwoord Abraham Crijnsen
2035 - 063
Crijnsen bevestigt het recht van vergadering, maar verbiedt publieke vergaderingen ; verbiedt het
uit de kolonie afvoeren van bezittingen en slaven ; stelt voor dat het in Barbados benodigde hout
met "duijtsche" schepen naar daar wordt gebracht.
2035 - 064
Duplicaat
no. 3 - 19 juli - petitie van James Banister
2035 - 060
Gericht aan Crijnsen en zijn raad. Banister verzoekt permissie om met al zijn bezittingen en
slaven uit Suriname te mogen vertrekken, en verzoekt dezelfde permissie voor de overige engelse
inwoners . Verzoekt permissie om met een schip handel tussen Barbados en Suriname te drijven.
Verzoekt - als hem de toestemming wordt geweigerd om zijn bezittingen mee te nemen - permissie
deze te verkopen. Ondertekend door: Jamis Banister.
de heren Hendrick Massy, Math. Adcochs ; Tames Maxwell ; en Thomas Stanton verklaren dat de
copiebrief eensluidend is aan het origineel.
2035 - 065
Duplicaat, niet helemaal letterlijk gelijk aan no. 60, en gedateerd 18 juli
2035 - 066
Duplicaat
2035 - 067
Origineel, in het engels gesteld

no. 4 - 23 juli - antwoord Abraham Crijnsen
58
2035 - 068
Kort antwoord, gericht aan James Banister. Uit de toon van B's request maakt Crijnsen op dat B.
zich niet wil onderwerpen aan het gezag van Zeeland. Hij beveelt Banister om de volgende
morgen zich aan te dienen op het "landts schip" om te worden verhoord.
no. 5 - verweer van Banister
Dit stuk ontbreekt in de bundel.
no. 6 - 24 juli - verslag en vonnis van de krijgsraad
2035 - 069
Banister wordt veroordeeld om in Zeeland rekenschap af te leggen over zijn gedrag. Ondertekend
door Abraham Crijnsen en secretaris Johan Tressry
2035 - 070
Duplicaat
1668 - 20 juni - leveringscontract tussen Crijnsen en Bergenaar
2035 - 071
Bijlage no. 7 bij Crijnsen's brief 2035 - 058. Contract voor 3 jaren tussen commandr. Mathijs
Mathijssen Bergenaer van Isequepe en commandr. Abraham Crijnsen over de levering van
"oriane verwe". Crijnsen zal cargazoen leveren aan Bergenaar, die daarmee oriane bij de
indianen zal kopen en aan Crijnsen leveren. Als betaling ontvangt Bergenaar 1/8 deel van de
opbrengst.
"... aldus gedaan in presentie van Capt. Boudewijn Ceuvelaer en Nicolas Pieter Bon, tot
naercominge (door) ons gesamenlijck gantschelijck onderteijkent, actum int 's landts schip
Serenaem den 20 Junij 1668".
NB: dit contract en bijbehorende correspondentie kwam al eerder in de collectie voor onder de
nummers 2035-036-038.
1668 - 12 augustus - loonstaat fort Kijkoveral
2035 - 072
"Lijst van de persoonen in dienst sijnde geweest van de geoctroij. Westind. Comp. ter camer van
Zeelant, dewelcke hebben vertrocken geweest met 't schip Den Jongen Bruijnvis naer 't fort
Kijkoveral leggende in de devisie van Isequepe mitsgaders 't gene hun over verdiende
maentgelden is competeerende".
De lijst telt 4 personen: Hendrik Rol, Jan Jansen, Louijs Delicourt, en Mart Francois Wille.
1667 - 1668 - voorraadboekhouding Nicolaas Combe
2035 - 073
1 - "lijste van de vivres, gelevert door comijs Combe door ordre van den heer Commandr.
Dubois". De lijst bestrijkt de periode 3 october 1667 - 31 juli 1668.

2 - "lijste van de goederen van de West-Indische compagnie, gelevert door ordre van den gnt.
Dubois" De lijst bestrijkt de periode april - augustus 1668.
3 - "lijste van de goederen van de West-Indische compagnie gelevert aan de commandt. van
Tabago Abel Thisso den 2 aprilis 1668".
59
1668 - 4 september - brief Abel Thisso
2035 - 074
Gericht aan de Staten van Zeeland. Beschrijft de periode Juli t/m September 1668. Er is niet
zoveel gebeurd, behalve de diefstal van 6 slaven door indianen, die ze vervolgens op andere
eilanden hebben verkocht.
Aux tres puissants Seigneurs Mes Seigneurs les estats de Zeelandt, Salut
Mes Seigneurs, Il vous plaiza de vouloir excuser si je nay escrit plustost, que je nay faict, mais les
maladies m'ont attaqué si fort, tant moy que le secretaire, qui est encore fort mal. Et quant a moy,
je n'ay la force de tenir la plume, ny de pouvoir marcher.
Vous scavez, mes Seigneurs, que le pays commence fort a se cultiver, et pres que touts les
habitants sont sur leurs habitations, ils plantent des vivres pour lorsque'il viendra des noirs
[negers].
Depuis la derniere que j'ay escrit a Mes Seigneurs, il est arrivé ici deux petittes barques pour
demeurer ici, ou les maistres ont pris chascun une habitation.
Il y a deux navires hollande qui ont passé le mauvais temps icy ; l'un est charge de noirs, nommé
le navire La Paix, le schipper s'appelle Jean Texel, et a vendu icy 15 ou 16 noirs. l'Autre est le
capitaine Goveert qui a une habitation icy (ou) il s'en va, a Corosol.
Je n'ay point eu de nouvelles de Suriname depuis que le navire de Arent a passé icy, mais il y a
Pieter Marcus qui a passé icy le 7 sept., ou il a decouragé les habitants a cause qu'il a faict couzir
le brut que monsrs. Lams [Lampsin] en troit de rechef en posesion de ce pays, car la plus grand
part s'en veult aller en terre ferme de costé et d'autre. Et j'ay entendu de luy que mes Seigneurs ont
envoyé deux navires a Suriname chargés de marchandises pour le pays, et qu'ils estoyent partis
quant et luy, don’t je suis fort estonné, que si il y avait quelque ordre de mes seigneurs que
Monsr. Crinsen me le feroit scavoir, car je tascherois d' envoyer une partie des habitants d'icy a
Paurome et a Suriname.
J'ay achepté du dit capitaine Marcus par necessité:
un baril de farine couste st 40: 0
un tierce de vin couste st 40: 0
un ancre d'eau de vivre couste st 24: 0
-----------
dont j'ay donné une lettre st 104: 0 de change pour recevoir aupres de mes seigneurs.
Je vous ay desia donné advis comme les chefs des isles francoises envoyent de leurs gens avec les
indiens qui viennent icy butiner et puis acheptent le butin ; les Caraibes des Vincent estant venus
icy il y a quelques mois, sous pretexte d'amitié, enleverent les six meilleurs esclaves qu'il y eut en
cette isle, et estant arrivés chez eux, un des noirs fust aussi tost enlevé par les gens d'un lieutenant
de milice de la Martinique, et les cinq autres par un domestique de Monsr. Vincent, gouverneur de
la Grenade, qui donna un peu d'eau de vie aux d' Caraibes.
J'ay escrit plusieures fois au le Sr. Vincent pour revoir les esclaves, mais je n' en ay peu tirer
aucunne response. J' aprends a present qu'il les a vendus a differends habitants de la Grenade.
Si n'avez mes Seigneurs la bonté d'aporter quelque remede a cela, nous serons souvents subjects a
sembables insultes, quelques forts que l'on puisse faire dans le pays, ou il y a descente par tout, et

les indiens mettent a terre dans des lieux escartes et inhabités, puis au travers des bois viennent
surprendre le monde dans leurs habitations.
Je crois, Messeigneurs, que le seul remede est - s'il ce peut et que vous le trouviez apropos de
faire - une ligue avec les isles francoises contre les indiens.
Je demeure,
Messeigneurs,
A Tabago le 24e Sept. 1668
Votre tres humble et tres obeisant Serviteur,
Thisso.
1668 - 2 october - brief Abel Thisso
2035 - 075
Gericht aan de Staten van Zeeland.
60
Eedle Moogende Heeren, Mijne Heren de Staaten van Zeelandt,
Mijne gebidende Heeren,
Alzoo occasie gevonden hebbe om in haest Haare Eedle Moogendheden dese weijnige regulen
toe te senden door een barcque die soo in passant aencomt van Trinidados, gaende naer
Martenique. Dewelcke rapporteert dat nu ontrent over een maant de snaauw van Serniam aldaer is
geweest met eenige goederen & heeft met de Spanjarts handeling versocht van paarden,
beestijaalen, als anders ; maer heeft nits uitgerigt. Seggen door oorsaacke dat de Gouverneur
aldaer overleeden is & datter nu geen vaste gouverneur is.
Zij brengen ons mede dat de Spanjaarts van Trinidat ons alhier waarschouwen dat wij op onse
hoede sullen wesen doordien dat de indianen van het Eylandt Parija ons hier willen coomen
beoorloogen. Wij zijn daerover meede gewaerschouwt van de Arrewackse Naatie & oock van de
eylantse Caribisesen. & dat de tijt nu op 12 a 13 daagen naa ge-expireert is.
Wij zijn hier heel slechtelijck gestelt om nogh oorlogh te connen voeren. Den geweese
commandr. Jan Lansman heeft meede in 't verleeden jaar hier aen het landt met hulpe ofte door
oproijen van de Caribisen van de vaste cust alhier doen [toen] weesende, een partij andere
indijanen hier aen het Landt doot geslaagen. Dewelcke nu meede haer reventie coomen haalen.
Hebbe meede een huijs alhier op de oude plaatse van de fortificatie laaten maacken & is meest
claar van houdtwerck. Maer hebbe nu geen spijckers, nogh ander noodige ijserwerck daertoe
dien(en)de. Ick hebbe over lange daervan aen mijnheer Chrijnsen geschreven, maer crijge geen
tijdinge noch adsijstentie daervan. Weete niet wat ick daeruit sal presumeeren.
Van fortificatie & battarijen op te maacken is mijn onmoogelijck te doen sonder meerdere
adsistentie ; want hebbe geen montcost langer als moogelijck noch voor een maant, offte wat
carssavij & dan soo isset alles op. Want door de langheijt soo isset alles sijn eijnde gecomen.
Het landt is nu heel ontbloot van de oude vijvers [vivres]. Het is waer datter nu wel wat jonge
vruchten schoon in de gront staan ; maer connen daer noch niet van trecken.
Wij zijn nu in, ofte te seggen de quaade tijt van 't jaar gepasseert, hebbe meest alle in deselve dese
tijt dootcranck gecranck geweest & hier zijn al vrij wat gestorven.

61
Ende allesoo is meede - gelijck in mijn voorgaende geschreeven hebbe - een schip van mijnheer
Lampsins alhier aengeweest is, dewelcke hier uijtgestroijt heeft dat mijnheer Lampsins het landt
Tabago weederom sal hebben & dewijl dat de goede ingeseetenen liever daerom hier gecomen
zijn om onder het comando & opsicht te weesen van haare Eedle Moogendh., als van
particulieren.
Soodat ick niet langer weet de lieden te stillen, ofte wat ick tegen haer sal seggen ; want tot nogh
toe niet één woort van schrijven ofte eenige order van haare Eedle Moogenden hebbe gecreegen ;
soodat het mijn meede niet weijnig, maer hertelijck doet verlangen: want ick ...... in alles, soo van
schrijven als anderen hebben gedaen aengaende de deppendentien van het Landt.
Hadde hier een vaartuigh geweest : hier soude nu vrij wat meerder volck op 't landt weesen ;
versoecke dat Haare Eedle Moogendheden mij hierin gelieven te verexcuseren & ten beste
afneemen dat ick mijn hertte recht crijgen.
Watt het guarnisoen aengaet, soo hebbe daeronder veele kreuppelen, soo van seere beenen,
quaade voeten, als andere misseriën & oock geen coussen ofte schoenen meer.
Dese sieckten veroorsaacken dat het Landt niet resschaapen geoopent wordt ; dat [als] het landt
naer behooren conde geoopent worden, het soude met alle deese gen. quaalen wel beeteren.
Soodat ick hierdoor met de soldaaten grootelijx verleegen ben ; want ick kan haar niet uitsenden
ofte imployeeren naer behooren, als ick anders wel doen soude.
Nu sonderlingh niet meer dan reffirere alles tot per naaste, & sal ondertusschen Haare Eedle
Moogendheden schrijven int gemoet [tegemoet] sien met verlangen. Eijndige & naer ootmoedige
saluttatie, soo beveele Haere Eedle Moogenheden in de genadereijcke bescherming van Godt
almachtigh & verblijve altijt,
Haare Eedle Moogende Heeren geaffecteerde en getrouwe dr.
Thisso
Actum Nova Walcheren
den 2 octobr. Ao. 1668.
1668 - 2 october - brief Abel Thisso
2035 - 076
duplicaat van de vorige brief.

62
1668 - 3 en 4 october - brief Abraham Crijnsen
2035 - 076a en 77
Gericht aan de Staten van Zeeland. Uitgebreide brief dato 3 october, met een korte brief van 4
october erbij gevoegd.
Crijnsen beschrijft de gebeurtenissen in augustus en september 1668. Het grootste deel handelt
de perikelen met Willoughby, en over zijn zaakgelastigde, die in diens opdracht naar Suriname
gekomen is en daar onrust veroorzaakt heeft onder de Engelse bewoners ; Crijnsen heeft hem op
transport naar Holland gezet. Verder schrijft hij over velerlei zaken, o.a. dat wegens tekort aan
beesten het riet niet kan worden afgemalen en op de velden wordt verbrand ; dat de ingenieur
Mogge naar de Saramacca is gestuurd om een gunstige plaats voor een fort te vinden ; dat aan
de afbouw van het fort voortdurend wordt gewerkt, maar dat er te weinig arbeidskrachten zijn om
het werk snel af te ronden.
Ed: Mo: Heeren,
Mijnen laesten was aen UEd: Mo: den derden augustij laestleden per den capt. Cuvelaar. Daeruijt
UEd: Mo: nevens 't rappordt van den capt. voornt. sullen verstaan hebben den standt van UEd:
Mo: colonie, en hoe het zich hier hier heeft gedragen, en wat dienstich zoude zijn om UEd: Mo:
provenue haast door Godes genade tot een florisanten staadt te brengen.
Om de sekerheijt ende mijn aenbevolen plicht, gaen de doubl. hiernevens aen UEd: Mo:.
't Zedert heb met blijtschap ontfangen UEd: Mo: missives van den 5e 6e Meij & van den 17e dito
per den commandr. Evert Evertsen op den 27e augustij laest, met de stucken en bescheijden,
vivres etc. alles volgens de lijste.
Oock per schipper Hoijman Adr. UEd: Mo: missive van den 11e junij met de sutaelje volgens 't
conossement ontfangen. Op den 25e augustij mede met schipper D. Thijssen met een letterken
van addres bij 't connessement. Den 20e Sept. de vivres overgelevert.
Bedancke UEd. Mo. voor de sorgh die UEd: Mo: gelieven te dragen, sal nijet manqueeren de
voorn. vivres na behooren op ijdere plaats laten afgaan en versorgen ; oock trachten de menage
zoo veel als de gelegentheijt van tijt sal mede brengen.
Den overvloet van 't opperwater heeft een schaers jaer van cost te planten hier gemaackt, soodat
ten rechten tijdt de fictalij is toegen.... ; oock voor een ruijmen tijdt hebbe eenige uijtgesonden om
cassavie te ruijgelen, want te coopen deselve dierder is als broodt. Oock zullen voor de soldaten -
soo 't meerder profijt levert - slaven hebbende, een stucx Landt door een bequaem persoon laten
beplanten, zoodat UEd: Mo:, een vast volck hier aenleggend, sullen met weijnich cost
onderhouden werden. Want de nieuwicheijt en veranderingh brenght meerder cost, verminderingh
in 't volck, en weinich dienst ; want de natuere vant Landt nijet kennend, en tegen alle
waerschouwinghe heijmelijck ijets overvloedigh gebruijckend, geraacken stracx onder de voet.
Ick sal dan overtreden om in alles onderdanighst UEd: Mo: missives toegesonden van den 5e (en)
6e Meij laestleden te beantwoorden.
Verneme seer geern UEd: Mo: de wegen banen om de resitutie van de afgehaelde goederen door
de Lord Wiloubie, alsoo alles van hem is aengelecht om in den tijdt van de vrede UEd: Mo:
provencie tot taliter te ruiwineren. 't Welck UEd: Mo: noch nader sullen vernomen hebben, ziende
de patenten dije gegeven was van de gouverneur van de Barbodus aen de majoor Nidem. Oock
hetgeen na dato noch is bijgecomen, waervan de stucken hiernevens gaen, dat zijn saack nijet en
zal verlichten.
Verhoope UEd: Mo: de resitutie in behoorlijcke forme te volgen. Zullen genieten.

63
UEd: Mo: schrijven mij verder dat door het lange leggen in pley.... eenen ruijmen tijdt is gegeven
aen eenige ongemacken en qualijck geïntentioneerde Engelsen, om met hare persoonen, slaven,
etc. uijt de colonije te vertrecken.
Ick bidde UEd: Mo: mij in dese saack sullen excuseren , alsoo mij meerder becommernis daer
heeft gebaert tot voltrecking van de reijs als in alle den tijdt dat ick in UEd: Mo: affaires sijn
besich geweest. In caz sulcx can bewesen werden dat behoorlijck na zeemanschap met de schepen
onder mij gedestineert, heb connen reijs vorderen. 'k Stelle mijselve voor UEd: Mo: om te zijner
tijdt nader rekenschap van te geven, en te dragen de blame dije sulcks waardig zijn. Edoch UEd:
Mo: zullen 't contrarije bevinden.
UEd: Mo: roeren aen de procedure dije de Lord Willoubie en capt. Heijndrix hebben gebruijckt ...
(het is niet helemaal zeker of de voorgaande pagina aansluit op de navolgende, of dat er een
pagina verloren is gegaan ; de pagina's van de originele brief zijn niet op volgorde)
....... dije met gelijcke munte behoorde betaeldt te zijn geweest, en UEd: Mo: vertrouwen, dat met
meerdere vigeur en nadruck aen sullen hebben voorsien volgens de mede gegeven Instructie.
UEd: Mo: zullen door de Heeren Van der R.... en Borstel(?), en naderhandt door capt. Cuvelaar
vestaan hebben, wat middelen tot dien eijnde sijn aengewent. Ick beken dat wij met het grootste
recht souden met onse comst al die in 't fordt waren de smate(?) souden hebben connen doen
gevoelen - wat die meriteerden dije tegens alle recht en billickheden possezie comen te houden -
maar de Instructie geexamineert hebbende met de heeren van de crijgsraet, wiert goet gevonden
alle middelen aen te wenden om haer tot overlevering te dwingen, maer vooralsnoch nijet
feijtelijck aantasten.
Op dije tijt sijn ons voorgecomen eenige propositien en versoecken van de heer Banister en sijnen
raedt, dat geen Engelsche Inwoonder vanwegen eenige actien uijt gehoorsaemheijt tot Zijn
Majesteijts Vloot en Landtmacht om dese colonie te redresseren, tot desen tegenwoordige tijt toe,
(en) na desen nijet souden gemolesteert werden.
't Welck ons met recht suspectie gaf, ijets toen mocht gepleeght sijn ; maer tot meerder
gelegentheijt heb den Lt. Versterre & den secret. Tressry voor de crijgsraet doen compareren ende
beijde afgevraecht, of eenige inwoonders haer tégen haren eedt van getrouwigheijdt gedragen
hadden, dat men soude weerdich achten om 't voorgaend versoeck te weijgeren. Is van haer tot
antw. gegeven, datter eenige weijnige waren, (en) dije men geloofde meer gedwongen waren door
gewelt als eijgen genegentht., weshalve wiert doen [toen] voorgedragen, wat men oordeelt nu tot
welstant van dese colonije, en of men haer eenig versoeck soude toestaan ofte nijet.
Zijn - als UEd: Mo: gesien hebben uijt de gesonden copijen - eenige dingen toegestaan op 't
voorn. rappordt, principalijck dat alle injurien van te vooren gepleecht zouden in vergetenheijt
gestelt werden, mits haer naderhandt (ge)dragend als gehoorsame ondersaten betaamt.
(p.agina)
wel wetend (dat) dije op tijdt can wachten, die eliquanter haer noch wel sullen opdoen, en dat
men dan haer met dobbel recht can straffen siende hare malisieuse genegentheijt tegen den Staadt.
UEd: Mo: schrijven verder, in cas den Lord Willoubie ofte (een) van sijn instrumenten hier
quamen, tot (uitvoering van) haere voorgaende deseijnen [plannen]. dat men deselve aen UEd:
Mo: zouden opzenden.
Dat albereijts hebbe moeten doen, soo UEd: Mo: sullen gesien hebben ; verhoopende het haer soo
zuer sal vallen, dat de goetheijt van UEd: Mo: nijet meer bij haer en mach misbruijckt werden,

64
(en als er nog) eenige van dije natuer comende, sal volgens UEd: Mo: ordre met haer handelen, en
op de rest een waeckent oogh houden.
d' Ratificazije mij van UEd: Mo: toegesonden heb deselve secretelijck gehouden, zonder aen
ijmant de minste wetenschap te geven ; oock schrijven UEd: Mo: nijet aen den secret. Tressereij,
daer UEd: Mo: seggen quade doch geloofbare rapporten van gaan.
Dient UEd: Mo: tot antwoordt, dat sijn nalaticheijt en slapheijt in zijn dienst mij verscheijde
reijsen hebben bewogen, om hem daerover te bestraffen ; indien hij in UEd: Mo: dienst met geen
meerder ijver en vigileerd, hem tot eenen quaden uijtslach zoude comen.
Edoch heb tot noch toe 't sedert mijn comste op geen ont..... bevonden ofte gehoort ontrent UEd:
Mo: goederen, maer ontrent andre maackt weinich werck om sijn woort te presisteeren, 't welck
hem seer audieux(?) maackt.
Soo na als voor mijn comste, heb vernomen dat dito Tresserij hem in groote schult bracht met
goederen te coopen, 't welck mij oorsaack gaf in stilheijt te vernemen, waer de effecten zouden
van comen tot betalingh ; gesien dat hij daar weijnich sorge voor draaght, en onbemint maackt,
denkende indien hij sich begroot hadde, zoude sorge dragen voor sijn eig. uijtterlijck ; evenwel
heeft men achterdocht van hem & ijets bevindende sal nijet nalaten UEd: Mo: contschap daarvan
te geven.
Aengaende van M. Munnickx heb noijt ijets .... gehoordt ofte vernomen. Ten waare UEd: Mo:
eenige dingen wisten tot zijnen last mij onbekent, soude daerin dan versien, ijets bevind(ende)
soude hem swaarder vallen als andre, dewijl meer obligatie op hem lecht.
Sal voor UEd: Mo: nijet verborgen houden, 't zij van wie dat het zoude mogen zijn, dingen
uijtcomend tot prejudicie van den Staadt ; maer na de saeck voorcomt, UEd: Mo: advijs daervan
geven, offte anders straffe oeffenen na merite.
UEd: Mo: ordineren mij ingevalle het fordt nijet en was ingeruijmt, dat men hetselve met macht
soude mogen dwingen. Ick wenste mijn ordre van UEd: Mo: soo ampel hadde geweest met mijn
comste ; soude so schrael nijet afgeloopen hebben ! Maer voor den Staadt beuijt hebbe gecregen
van de tegenstanders, en verhoopende UEd: Mo: - onse intentie gesien hebbende bij 't rappordt
gedaan - het aproberen sullen ten besten.
Bemercke mede uijt deselve missive van UEd: Mo: misnoegen over de deferenten dije bij de
hoofden sijn ontstaan. 't Is waar dat de Engelschen om haar boosheijt uijt te wercken het tot haar
voordeel trocken, principael de stutte(?) van Willoubie dije in 't openbaer sprack : aen wien sullen
wij 't Landt overgeven, aen een landtlooper ofte ..... ? Soo de hoofden den anderen gent. hadden !
Evenwel is dit geen excuus voor d' Engelschen, dat zij - 't Coninckx Zegel siende - volgens 't
aenschrijven haer nijet hebben overgelevert.
't Zchijnt dat Willoubie een reden gedaen heeft, om een opgeraepten hoop bij den anderen te
crigen, om sijne onrechtveerdige desijnen [plannen] uijt te voeren.
UEd: Mo: ordineren, dat men devoir sal aanwenden liefhebbers van alle plaatsen te crijgen.
Daerin heb nijet gemanqueert om vóór den verwachten orcaen den commandr. Verdiest te zenden,
dije van de Eijlanden naer Tabago heeft gegaen & ontrent dertich Zielen van Karsauw [Curacao]
& 41 slaven, gelijck UEd: Mo: in den brief van den commandr. Thisso zien sullen.
Die Verdiest heeft 3 1/2 maend besich geweest voor zijn arrivement alhier, was met sijn comste
uijt vaderlandt seer leck, hebbende nijet als van alles gebreck, is op dije tijdt weder dicht
gemaackt, clagen weder van meerder noot, comt soo leck in dat indien hij over landt hadde

65
connen comen hij den hoecker soude verlaten hebbe, secht geen bequaem seijlen meer te hebben,
en siet nijet als duijsent clachten. Sal devoir doen, om den hoecker te laten versien.
Wij sijn ongeluckigh in onse vaertuighen, .... werend 't galjoot was onbequaam om op de rivier te
drijven, en geen remedije om te helpen, soo dat de timmerluijden den meesten tijdt aen schepen
en vaertuighen besich zijn, dat 't werck seer verachtert. Ick hoop UEd: Mo: eenige (schepen) in
toecomende sendende, behoorlijck sullen verdobbelt sijn, en van erpuijs, calck, en roedt [pek] wel
versien, daar UEd: Mo: wat van hebben gelieven te zenden ; 't welck 't nootsakelijckst was, dat
wij van noode hadden, alsoo nijets in de colonie was van die substantie.
UEd: Mo: ordineren mij de vaertuigen verder besich te houden tot het vorige eijnde ; ende den
capt. Cuvelaar daertoe te gebruicken ;
't en waare mij - om veel gewichte redenen - 't afzenden van den capt. voornt. gedwongen was
geweest, zoude UEd: Mo: ordre hebben opgevolcht. Verhoope, UEd: Mo: sal welgevallen wat
dies aengaende is gedaan. Den commandr. Evertsen doet sich nijet vremt toe op dat werck.
Verhoope een goede uijtslach . 'k En twijfele nijet of zullen een groot gedeelte embarqueeren ;
edoch 't wildt al naer Tabago, hoewel de instructie van de commandr. meest zecht : na hier,
gelijck UEd: Mo: intentie mede zien.
Als sij de plaets van UEd: Mo: zullen zien, sullen lichtelijck eenige van den planters besluiten om
na hier te comen, want de vastigheijt van dit Landt & welvaert daer is goede planters hier te
crijgen.
d' Placaten van vrijdom gecomen van UEd: Mo:, heb laten .... en aenslaen, wert groot
contentement genomen. Edoch die nu haar nijet wel aen en stellen, moeten verbastert sijn.
Den eedt is bij de Inwoonders in 't leven aengedaan, op de form als voor desen heb uijtgelaten.
Den naam van Willoubie nam evenwel sijn voortganck.
't Geen UEd: Mo: mij dies aengaende ordineren (van den eedt ongelimiteert te laten doen), sal
met UEd: Mo: goetvinden, een weijnich sijn tijdt moeten hebben. 'k En twijfel nijet, of sulcx sal
heur wel schicken, dewijl de ....eden daar leggen, ende het hare plicht is.
Ed. Mo, degeen dije van hier vertrocken zijn, wat bij haer is mede gevoert, en waar sij haer
onthouden, sal UEd: Mo: met de resteerende stucken toegesonden werden. 't Geen Ued: Mo: mij
van dije materij verder schrijven, zal wel gemenageert blijven, en mijn gedachten daerop besich
houden, of op tijt ijets geordineert wiert om de Exsecusie(?) op dije plaatse te doen ofte anders
UEd: Mo: - soveel als mij sal bekent zijn - advijs geven.
't Geen UEd: Mo: mij commandeerden van den aenqueeck van alles, als oock van forteficatie,
refreere mij aen dese nevensgaende copie en aan capt. Cuvelaar, alsoo geen macht en is, om sulcx
gelijck in 't werck te stellen, maar de plaatsen vastgesteldt zijnde, met cracht van stoffe en
werkvolck sal dienen bearbeijt te zijn, in cas het UEd: Mo: soo sullen gelieven goet te vinden.
Oock de ontlastingh van 's Landts soldaten en werckluijden. Sal na d' gelegentheijt des tijdts - soo
altijts heb getracht - UEd: Mo: van de costen soo veel mogelijck is zoecken te bevrijden.
UEd: Mo: sullen bij de nevensgaende lijste zien wat soldaten haer garnisoen noch alhier houden.
Alsoo du Plessis den naem van majoor voerdt en UEd: Mo: mij ordineren de comijs Combe
daertoe te gebruicken, sal devoir doen om contentement te geven, soo aen d' een als d' ander.
UEd: Mo: ordre sal daerin gevolcht werden, sulcx absoluijt ordinerend.
Sal onderwijl verhoop tot contentement van UEd: Mo: en tot welstandt van de colonie soeken op
de beste wijse te derigeren.

66
UEd: Mo: schrijven van een pertinente lijste te zenden van alle de inwoonders, slaven, bestiael,
enz. ; Oock een pertinente lijste van 't wechgevoerde met de attistatie daernevens, 't zedert de
comste van capt. Heijndrix.
Ick hadde nijet getwijfelt of zoude bij desen tijdt UEd: Mo: alle de stucken dije noodijch
toegesonden hebben, maer niettegenstaande alle mijn devoir dije ick aengewent heb, soude nijet
al gelijck nu hebben connen comen ; Zal in persoon op alle de plantinge gaan, om nijet na
gissingh ende een anders seggen, de lijste te zenden.
UEd: Mo: gelieven vaste staadt te maacken dat al 't vooren(staande) cort sal volgen, alsoo in 't
laeste van October eenige schepen sullen claar wesen.
UEd: Mo: roeren aen de besettinge van de Marowijne & Suramica, welck UEd: Mo: ..... al gedaan
is. Heb den ingenieur Mogge een reisen laten doen na Suramica. Is goede gelegentheijt om een
fordt te maacken en (is) van een musquet schot wijdt. Ick heb bij provis(ie) 2 a 3 stuckjes daer
geplant, en wat laten afsetten tot den tijdt dat UEd: Mo: op alles sullen gelieven order te ztellen.
UEd: Mo: sullen mede uijt den nevengaende connen sien, soo van 't versoeck van de inwoonders,
alsmeede wat ontrent die van de Barbados gepasseert is. Alhoewel capt. Cuvelaar is medegegaan,
sal de vrijheijt gebruicken om de copieen van de brieven onder no. 1 en no. 2 toe te zenden aen
UEd: Mo:, wat over die materij geschreven heb aen Willoubie.
Om een proef te nemen na de Eijlanden met wat houtwerck was mijn intentie, gelijck UEd: Mo:
mij mede aenschrijven. De resteerende waren sijn voor tegenwoordigh nijet getrocken, alsoo twee
schu(i)tjes van d' Eylanden met hun waren met den commandr. Verdiest hier sijn gecoomen.
De missive van UEd: Mo: van de 7e meij gesien hebbend, over de ordre dije UEd: Mo: (hebben
gegeven) van de capt. Du Bois met de eerste gelegentheijt in patria te senden, nevens den
vendrich Versterre, om haar verantwoording voor UEd: Mo: te comen doen.
Alsoo uijt alle de comportementen van den vorengen. Versterre, en sijn bequaemheijt in 't
omgaen soo met de inwoonders als soldaten, dacht eenige jaren UEd: Mo: (hem) in dese
provencije zonderlingen dienst soude connen doen, en vast staadt maackten van sijn persoon,
alsoo hem oordeelde tot verblijf in dese plaats de bequaemste officier. Daerbij hem noijt de faute
heb hoeven toeschrijven van ijets ... dat zoude mogen gepasseert zijn.
Dewijl het sich laet aensien, of int corte noch een schip van de Barbados mocht comen, alsoo een
Engelsman genaemt Rugier Joons van de Barbados met een kits is gecomen, ende in de Corentijn
aen landt geset, met eenige brieven van de Lord Willoubie, waervan copieen aen UEd: Mo: onder
haer respective nommer achter zullen volgen.
Dit overwogen hebbende, om voorsichtich hare zaken (na) te gaen, also den bals haest ten eijnde
sije & alsoo 't placaat haer seer animeert, en Willoubie tot zijn voornemen nijet soo hij meijnt sal
comen, want de meeste part sijn streecken wel kennen, 't geen hij in den sin heeft zullen wij in 't
cort gewaar werden.
En alsoo de voorn. affaires van UEd: Mo: moeten verricht werden, ende meer als één bequaem
officier op 't fordt ver(h)eijst werdt in desen tijdt, dewijl wel in haest altijts in 't fordt can sijn,
maer nijet altijts blijven, om het andere werck nijet te laten stilstaan, en d' inwoonders
contentement te geven, die dagelijcx met haar versoecken comen, alsoo in 't eerste wel wat meer
moet gedaan werden als wel naderhandt, soo heb mij genootsaeckt gevonden tegens hare listen te
waacken en bij mij te houden den vendrich Versterre, voor 4 a 5 weeken. Verhoope UEd: Mo:
mij sullen excuseeren.
Sal dito vendrich afsenden met den commandr. Ruijs ofte capt. Dimmensen.

67
Zijnde een veerdich sergandt aen UEd: Mo: zendende met de stucken voornt. Alsoo verhoope na
dien tijdt stilstandt van wapenen mach zijn, en Milord met zijn ongefondeerde brieven mach
ophouden & dije onder sijn nommer achter volcht.
UEd: Mo: vinden goedt, dat mijn verblijf alhier sal sijn tot nader ordre van UEd: Mo: ; zal met
alle vlijdt nacomen soo langh als UEd: Mo: mijnen dijenst hier gelieven te gebruicken, den tijdt
ongelimiteert, alsoo ick naar wens tot soo een aparenten uijtslach ijets coste toebrengen om UEd:
Mo: colonie door godes genade op tijdt met een groot getal van inwoonders en (wel)vaert mach
verciert zijn.
Ed: Mo:, ick heb met capt. Cuvelaer geschreven dat den tijdt nijet langer zoude ver(h)eijschen als
noch een maendt voor mij hier te blijven, om de attistatien te crijgen. Maer is soo nijet
uijtgevallen als zich de apprentie liet aensien.
Oock daarbij - in cas UEd: Mo: met den verwachten hoecker nijets contrary mand(ateren) - dat de
dingen claar wesend het gouvernement soude aen de hr. Du Bois gelaten, volgens ordre.
't Is mij seer aengenaem dat UEd: Mo: hebbe versorcht van soo een claer ordre van verblijf, want
in cas de hr. Du Bois van UEd: Mo: nijet was ontboden geweest, en ick na 't vertreck van 's
Landts schip hier eenige tijdt hadde moeten blijven, zoude (hij) te doen hebben gehadt met een
edelman, soo hij sich noemt. Edoch heel onwetend, alsoo eer de bevelen van sijn vertreck waren
ter handt gesteldt, d' ander eerst aen hem liet gaan, alsoo hij bij de eerste meijnde hier te blijven ;
ginck seer absurt aen, want sijn fauten dagelijcx soo toenamen dat ick nijet na patria soude
connen comen hebben, ende 't selve middel gebruijken als UEd: Mo: hebben gelieven te doen.
Bedancke UEd: Mo: mij van dat pech hebben gelieven te verlossen. Sijn faute en zijn leven hier
geleijt sijn soo openbaar, dat soo de minste ijets gevraecht werdt, het openbaer sullen getuijgen
ende langx de straaten loopt.
't Geen UEd: Mo: bij desen recommandeer is van de franschen (of: tranches?) te ontlasten, welcke
als UEd: Mo: connen sien, gedaan is, oock de verminderingh.
Het aanbrengen van bestiaelen heb - als UEd: Mo: uijt den nevengaende gelieven te zien - den
capt. Reijniersen na de Trinidaet gesonden, alsoo de gouverneur van dito eijlant aen den vendrich
Sael uijt gebreck ges. heeft. Hoop een goeden uijtslach mach nemen, om daer de vaart te crijgen
om beestialen herwaerts te brengen.
't Is een misslach dat den vendrich Sael de copie van den gouverneurs brief nijet aan mij
gesonden heeft, alsoo alleen schrijft in cort, dat capt. Claes voornt. in een creeck soude moeten
comen en aldaar dan door den indianen den gouverneur contschap geven, sonder de creeck te
noemen waar ofte ontrent.
Heb 't jacht eerst na Pomerone moeten zenden, dewijl den commandr. Saloo hetselfde mede
schreef om nader onderrichting. Heb van den Capt. Reijniersen een letterken ontfangen gedatteert
den 7e augustij. Van Pomerone vertrocken zijnde naar ses mijlen zee, wisten hem nijets aen te
wijsen. Zecht, zijn devoir sal doen om onverrichter zaack nijet weder te keeren. Sien hem alle
dagen tegemoet & soude een groote saeck en dienstich zijn voor onse colonije, daer de voet in te
crijgen.
Indien eenige persoonen comen aen de cust onder den tijtel ofte commisie van de WestIndische
compangie, sal haer onverhindert laeten vertrecken daer sij willen, volgens UEd: Mo: ordre.
Bij de heer Du Bois is voor mijn tijdt eenigh goet aengeslagen, waervan hij UEd: Mo: sal moeten
rekenschap geven. Ick verhoop dat UEd: Mo: geen saacken met de compangie sullen vastgesteldt
hebben vóór mijn vorige missive, ofte te desen tijdt, ofte dat het nijet mach strecken tot nadeel
van 't accoordt dat gemaackt is met den commandr. Bergenaer.

68
UEd: Mo: schrijven mij mede in wat wegen dat men dije soude straffen, dije tegens hare
wettelijcke overicheijt hebben derven bestaan soo verre te vergrijpen, om de fortresse van den
Staadt te bezetten en 's Lants soldaten te dixarmeren.
UEd: Mo: sullen sien, wat dobbel recht nu is, dije na alle desen noch authoriteijt comen te
pretenderen, in den naem van 't volck. Edoch indien de heer Du Bois in eenige brieven dije hij mij
schreef van Torarica, in 't overleveren van 't fordt daer hij pretendeerde eerst in te .... als het
zoude gelevert werden, alsoo hij soo lange hier geweest was. UEd: Mo: connen dencken dat
indien sijn versoeck was toegestaen dat daar misnoegen soude sijn geweest bij de andere
capiteijns, maar dito heer en schreef noijt in die tijdt, dat hij sijne soldaten hadde laten dixarmeren
; souden de gedachten dan wel anders geloopen hebben.
Want nadat hij het mij te kennen gaf van 't geweer, heb soo mondelingh als schriftelijck versocht
dat hij eens geliefde per memorije over te geven, op wat forme sijn geweer was ontnoomen, op
wat tijdt en met wat ...instantie, opdat op zijn tijdt dije soude connen doen bevelen.
de wijse wetende, en door wiens ordre, heb het nijet connen crijgen ; soodat met 't vertreck van
Banister hem Banister hij in persoon 't geweer aen mij overlevert (heeft), 't welck is geschiet
sonder ijets meer te weten.
UEd: Mo: de reden siende, en daarbij de instructie om nijet feijtelijck aen te tasten, dat evenwel
soo verre is geweest, dat voor 't laeste protest haar wiert voorgelesen. In cax sij het zouden
geaxcepteert hebben & als rebellen sonder quartier te geven aengetast souden hebben geweest,
dijegenen dije het zouden hebben durven bestaan de wapens aan te grijpen.
Verhoope UEd: Mo: sullen gelieven de saack in te zien als bij doen laest nevens d' ordre.
En approberen 't geen bij den crijgsraet alsdoen is gedaan, 't welck bijde Capitns. overvloedigh
UEd: Mo: sullen verstaan hebben.
Siende UEd: Mo: ernstige meijninge in deser, ten waare eenighe merkelijcke redenen UEd: Mo:
onbekent waren. De saack, in haare nature aengevadt, en ons soo claar hier hadde voortgecomen
als UEd: Mo: schrijft, soude met recht dije straffe hebben moeten dragen, en bij ons nijet over 't
hooft hebben gesien geweest & 't geen UEd: Mo: hebben gesonden, daerop slaende blijft
gesecreteerdt.
UEd: Mo: ordineren mij wel te menageren en secreteren voor den secretaris Tresserij ; heb noijt
met opene deuren ontrent hem gewandelt(?) of mijn brieven bekent gemaackt, veel min laten
schrijven.
Heeft bij occasije - gelijck als te deser tijdt - ijets getranslateert, waarop hij mijn concepten noijt
heeft geweten, want aen UEd: Mo: daerover schrijf.
Ick heb voren in dese missive aengeroert soo veel mij bekent is van dito Tresserij, doe daerbij dat
ick oordeele - in cas nijet can bewesen worden van hem - (het) sij vóór als noch onder een goed
oogh UEd: Mo: dienst zoude connen waernemen, alsoo stoffe [personeel] hier ontbreeckt.
Evenwel sal soo veel mogelijck in stilheijt ondersoeck doen, en mijn plicht getrouwelijck daerin
als in alle andre saacken voldoen.
Den Engelschen predikandt daer UEd: Mo: over schrijven is geresolveert met den commandr.
Ruijs over te varen, anders soude het nootsakelijck geweest hebben, hem dije passagie aen te
wijsen.

69
UEd: Mo: zullen verstaan hebben dat de kerckelijcke goederen door Willoubie sijn afgehaeldt als
de quitancy onder sijn handt gegeven uijtwijsen. Soo dat met goetvinden van UEd: Mo: - eenige
duijtschen hier comend en duitsche schepen - dat ijets voor de kerck soude mogen gegeven
werden & voor de dienaer desselfs .... de placaten spreecken van een absoluten vrijdom.
Den predikant Basseliers bevind (ik) seer getrouw in sijn dienst, en van een goet leven, en zoo
bequaem om hier te zijn als weijnigh souden gevonden werden. Nijet verlegen in verscheijde
voorvallen hem ontmoet, welk met groot contentement heb gesien. Meriteerdt een heerlijck
tractement welck nijet en twijfel of UEd: Mo: sullen hem dat toevoegen.
Sien mede UEd: Mo: van voornemens sijt een schip met behoeften na hier te zenden. Ick
verhoope gaen er bequame werkluijden daernevens, opdat UEd: Mo: de costen cordt mogen doen
en nijet swaarder geraacken bij manquement van de goederen te laten leggen zonder te
gebruijcken.
UEd: Mo: schrijven mede, de fleuijt haest tegemoet zije ; met eenige ladingh prime. trou.... hoop
van hier te zenden. Loopt wat tegen door de veelheijt van de scheepen, alsoo nu soo veel zuijcker
nijet en zal becomen, dat wij in 't eerste - sonder 't arriveren van de schepen - meest d' oncosten
van de fleuijt souden hebben mogen toppen.
Oock dat UEd: Mo: dese exseszive costen moeten doen van schepen hier te houden, is door
Willoubie, daer UEd: Mo: in de missive breeder gelieven van te zien, en met recht op sijn
kerfstock mach staan.
Aengaende de plantagien van UEd: Mo:, sijn seer weijnich weerdt, alsoo 't bloote lant maar
weijnich is, maer opdat de schade soude connen gerekent werden, soo heb vijer persoonen gestelt
om deselve te waarderen. Sal 't meeste profijt voor UEd: Mo: daerin zoeken.
Ick sal dan hier besluijten, dus verre [ik ga nu verder] met UEd: Mo: missive te beantw. van de 7e
meij gedatteert.
Den brief van UEd: Mo: aen de Gouverneur van Trinidaet & commandr. Bergenaer sal op tijdt
zenden, de snaauw gecomen sijnde ; verhoope eenen vrije handel daer te crijgen.
UEd: Mo: schrijven mij per den schipper Heijman Adr. in dato den 15e junij, welck hier
gearriveert is den 25e augustij, dat UEd: Mo: onderricht werden dat het met de (ge)wicht hier
nijet recht toe en gaet, invoegen dat eenige daarop zouden verlooren hebben dertich percenten en
meer, ten hondert ; alsmede dat de zuijckeren eenen competenten tijdt behoorden in de vorm te
staen :
Aengaende van de wicht : na den eersten julij deser jaers wert nijet anders als met amsterdamsche
wicht vercocht.
De suijckeren nijet wel gecureert wesend, en ontfangen werdend, is de schuldt van den ontfanger,
want alle conditien altijts seggen zouden spreecken te leveren bequaem suijckeren ; in cas sij
willen siroop ontfangen als sij met fores [met force, persé] zoo willen hebben, can nijet geweten
werden aen die het levert.
't En is geen wonder dat 30 percent met de voorgaende schepen verloren is. Sal de vrijheijt nemen
om UEd: Mo: met een woordt bericht te doen.
In dien tijdt wiert nijet gebruijckt als Engelsch wicht, scheeldt 12 ten hondert met amsterdams ;
blijft 18 percent ordinaris ; wert 3 a 4 prcent op de vaten in patria verloren aen de rechte wichten
daervan ; blijft maer 11 percent het ordinarij ; van de eijlanden - soo UEd: Mo: gelieven daer na
te vernemen - is 13, 14, 15 tot 16 percent ; en op den voorschreven tijdt is mij bericht dat de

70
schippers en andre 't suijcker ontfingen staend maer 7 a 8 dagen in de vormen ! Geeft mij wonder
dat zij niet meer hebben verlooren.
Goede Surinaemse suijcker, heb de proef genomen, boven acht ten hondert nijet laqueert.
Aengaend 't geen hier wel wilt groijen:
Is aen UEd: Mo: in de missive met Capt: Cuvelaar aengeroert, maar privé sal 't mondelingh UEd:
Mo: voordragen ; In toecomende vertrouw met goedtvinden van UEd: Mo: de fijne zaden beter in
dichte blasen in de kajuijtten opgehangen zoude goet blijven. Alsoo 't meeste van 't zaedt
leggende onder de tarra verstickt was, en weijnich daervan tot prefeuye is gecomen.
Ick sal mij aen den voorgaende nevens capt. Cuvelaer gedragen en een cort relaas doen, hoe het 't
zedert dije tijdt in dese colonie heeft toegedragen.
De voorgaende schepen vermoet zijn ijder op sijn datum voren aengeroert op haer arrivement
capt. Jacob Bisschop den 18e junij laest van hier vertreckend na de Barbados, sonder ijmant de
minste kennisse te geven ; schreef bij die occasie een brief aen den Lord Willoubie, daer de copie
als aengeroert is onder no. 1 hiernevens gaet ; en naderhandt den 2e augustij een dito aen hem
geschreven, gaet onder no. 2 ; dije milord bemerck ontfangen heeft, alsoo het schip van hier in
drij dagen aan de Barbados seijlde, en 2 a 3 dagen maer aan de Barbados gelegen heeft, gevend
voor hoe het met de fransen en onsen Staadt stondt aldaar. Dito Willoubie roerdt nijet aen van den
ontfangst, maar zendt een onverwachten ambassadeur van de Barbados dije een edelman genaemt
wert in sijn Instructie. Heeft over eenige jaren hier gewoont en meest bij de Indianen in 't bos
verkeert, alhoewel subtyl comt met een brief van milord Willoubie, daer de copije van onder no. 3
aen U Ed. gesonden werden.
Daer bemerck met wat valscheijt hij daerin ageert alsdat den schipper voornt. zoude verclaart
hebben, dat het hem verboden was geen brieven na de Barbados te nemen ; Om sijn valscheijt soo
van 't een als van het ander te kennen gegeven, heb de voornaemsten (inwoners) alhier den brief
overluijdt laten voorlesen om haar de ontvangst te laten zien, en dat sij met haer monden al
hebben
contrarij moeten getuijgen haer noijt sulcx belet was, maer nijet en wisten waar dat den capt. zijn
reijs soude nemen.
Droegh haer bij die occasije voor, dat soo vals en onrechtveerdich hij hierin was, hetgeene hij
haer wilde wijsmaaken dat het van denselven aerdt was.
Hij derf [durfde] gaan disputeren, 't geen Sijn Majesteit door den secretaris van Staadt aan Haar
Hoo: Mo: geteijckent zendt, en lipt uyt 3 en sesde artikulen, welck de rechte meyning is dije
hierop slaedt, en nijet - als hij wil - bewesen uijt artiq. 7, dat alle roerelijcke goederen blijven aen
den laesten overnemer, en derhalven verwacht hij mijn oprechticheijt dat 't geen van de Royael
compangie en andre toebehoordt, en bij ons verconfisqueerdt en daarna soo hij secht weder
ontnomen, mach gerestitueert werden wanneer sulcx ver(h)eijst wert.
Mij dunckt, dat den Lord Willoubie in 't openbaer comt te spotten - nadat hij onrechtveerdich na
den tijdt dat de vrede in Barbados was ...... UEd: Mo: goederen ende eenige van de inwoonders
berooft heeft. Ick verhoop de dingen door UEd: Mo: zoo zullen werden gederigeert dat den hoon
ende den spot op zijn cop mach vallen.
Uijt de instructie van de voorn. gouvr. sullen UEd: Mo: zijen, wat extravagante woorden dat hij
dorst gebruijcken ; Dat hij soude vernemen of het met verraedt was genomen, ofte in 's Conincx
bevel. Artiq. 17 spreeckt bovendien noch van hare verdere roverijen.
Uijt de copien gaende onder no. 5, dije sij voorgeven bije majesteijts order te zijn aen Willoubie,
onderteijkent van Willoubie voor de ware copije ; sijn majesteijt can met geen recht UEd: Mo:
onderdanen ruijneren want het wech nijet als tot verderf van haar zoude strecken. Soo dit "de

71
ware copije" is gelijck Willoubie voorgeeft, steunt op een slecht fondament. Nadat dese
gecopieert waren, heb gesonden na den gewesen gouverneur Banister sijn huijs, met order dat
door een getrouw persoon de brieven raackende de overleveringh van 't landt mij souden werden
toegesonden om te zien wie mij het landt zoude overleveren in zoo een forme als het geweest is,
den tijde dat den vrede door capt. Heijndricx hier is bekent gemaackt.
In welcken brief /die onder no. 6 gaet/ nijet minder en bevind (dan in) den dije van Willoubie
onderteijkent is, hoe dat onderdanen (door) haar soo verde verbastert connen werden (dat) die de
parool derven eijsschen, en aen de andere zijde (voor)geven van de colonie nijet te restitueren, al
ware 't dat een order quam van sijn majesteijt contrarij ;
en wat dito gouverneur belast wiert ontrent de restanten van 't geen hij nijet heeft connen roofen
en de onderdanen van UEd: Mo: ten 't laeste van al, dat bevind abominael, dat hij ordineert een
pertinente lijste te maken van dijegeen dije van voornemen zijn te vertrecken, en oock dije
genegen zijn te blijven, daer hij d' laesten secht voor wederspannigh sullen gehouden werden,
(en) met hare nacomelingen en uijtgeslooten van de previlegie van haar natije, en met oneer
gebrandmerckt werden. Dat is geen conincx ordre.
Ed: Mo: de kits voornt. daer desen edelman mede in de corentijn aengecomen is, geven voor,
door de onbeseijltheijt weder vandaar na de Barbados was vertrocken. Dito edelman met de
brieven over landt comende addreseerde sich aen 't fordt daer de heer Du Bois was, bekent
maackend aen dit heer, dat hij brieven van de Barbados gecomen was, soo aen mij als aen de hr.
Banister en verscheijde andren. Alsoo doen met 's Lants schip boven in 't versche water lach, om
't bederf van de wor(m)en soo nijet onderworpen te zijn, en oock 's lants schip daer claar te
crijgen, soo was mijn last aen de hr. Du Bois, in cas eenige scheepen inquamen ofte ijets 't minste
voorvallen, hij terstondt deselve zoude opzenden en op 't spoedigst contschap doen.
& Daer dito Joons twee dagen bij het fordt zijn liberteijt hadde gegeven voor(gevende) dat hij
moede was van reijsen, daer dito heer de saack van Nidem nijet onbekent was, maar behoord met
een getrouwe persoon terstont opgesonden te sijn geweest. Welcke hem geen vermoijtheijt zoude
bijgebracht van 5 a 6 uren te varen.
Daer wiert doen voor hem 't veldt open geset, om sijn valschen brieven te zaijen. Den derden dach
na sijn comste, sonder de minste kennisse te hebben, bracht mij den brief, dije onder no. 3 aen
UEd: Mo: gaet. Heb terstondt gevraecht na zijn instructie, welcke hij heeft getoondt, daer de
copie ervan op sijn nombre mede gaet.
Oock wat brieven hij mede hadde gebracht, en aen wije [wie] geadresseert, en die de meeste part
bestelt waren. Vraechde hem de namen scherpelijck af, (hij) gaf doen het lijsken, was doen te laet
om hem te stutten, gaf hem liberteijt om te gaen waar 't hem geliefde, mits onder dat pretext onse
inwoonders nijet soecken onrustigh te maken.
Op den dagh doen hij bij mij gecomen was, creegh tijdingh dat de colonie seer onrustigh was,
ende de colonijers seer ontsteldt door dese tijdingh, heb terstondt eenige persoonen onder haer
gesonden, het contrarij haer versekerend.
Sijn vele van de inwoonders bij mij gecomen, dije in de grootste becommeringh van de weerelt
waren. Gevend voor: blijven wij, soo werden wij gebrandmerckt ende onse nacomelingen ; gaan
wij wech, soo sijn wij geruijwineert. Heb dije schrik en wech genomen ; (Ik) thoonde haer onder
de Conincx handt(?) de valsheijt dije hij hiertoe gebruijckte, alsoo zijne papieren strijdich waren
tegen sijn majesteijts, daerbij doende dat noijt van diergelijcke dingen - als Willoubij voorgeeft -
van sijn Majesteijt selve vóór den oorloch sijn gepractizeert geweest, maer dat soo in Engeland
als Nederlandt geduijrend den oorloch aen wederzijts is gewoonte geweest ;
en noijt (vóórdien) diergelijcke ontmoet is ; en dat zij beschermt wierden van dije daer sij onder
leefden, en haer onderdanicheijt daer aen schuldich waren ; & verhale dat nijemant de minste
swericheijt behoefde te maacken, dat sij niet minder waren te verwachten onder de regeringhe van
UEd: Mo:, daer sij albereijt de proef van hadden en verder het zouden ondervinden.

Zijn met groot contentement vertrocken. Alhoewel vertrouwe dat wel eenige zijn dije contrarij
van gevoelens mogen wesen, waertegens een waakent oogh sal houden.
72
't Lands schip dat dese depeches UEd: brenght onder directie van de schipper Jacob Tuew,
verhoope de reijs in cordt in patria mach doen. Indien verdobbelt was - hoewel extreme costen
voor UEd: Mo: - zoude in dese conjunctuer van tijdt noch 1 a 2 maenden hier hebben gehouden.
Maer zoude nijet gaarne soo een costelijck capitael de perickelen laten loopen van 't bederf.
(OPM: Crijnsen blijft voor alles een zeeman. In de west-indische tropen maakte men voor het
eerst kennis met de paalworm, die de scheepshuid aantastte en een ware verwoesting
veroorzaakte. Men reageerde hierop door de scheepshuid dubbel uit te voeren, en later met koper
te bekleden)
Van 's Lants matroosen heb bij mij gehouden tot mijn dienst acht, en een quartiermr., twee
timmerluijden & twee jongens om te gebruijken daer het ver(h)eijst wert.
Voor 't verwachte van de Barbados, sijn groote oncosten voor UEd: Mo: alsoo 't (d)en rechten
tijdt is om al de vaertuighen te gebruijcken soo om de garnizoenen op de plaetsen te versien, als
om volck van de eylanden te crijgen ; zal geduijrich op mijn hoede moeten zijn met 1 a twee
vaertuighen, alsoo ick verseeckert zijn dat Willoubie nijet rusten zal en eenijge schepen ofte
vaartuighen met den eersten zal zenden.
UEd: Mo: gelieven gerust te zijn dat ick hoop door goede genade haare goddeloose desseijnen
met voorsichticheijt tegen te gaan, en soo ick mercken can uijt de schepen ofte vaertuijghen dije
gesonden werden, macht weder const om ons gewelt aen te doen.
Sal alle middelen aanwenden om sulcke vijanden tegen te gaan na behooren.
Ed: Mo: heeren, alsoo geen balast van steen cost crijgen zoo veel noodich was, zijn eenige bij mij
gecoomen om eenige goederen in te laden ; heb haer lesencie gegeven, en soo veel 't can suijcker
en letterhout er ingenomen als UEd: Mo: gelieven te sien volgens de lijste. Heb tegen al in 't
generael gesecht van 's lants dienaers, dat sij nijets souden verkrijgen, van op dese facture hare
goederen te laten stellen, daer anders het sal verbeurt zijn contrarij bevindend. Ende de vracht na
UEd: Mo: discretie sal betaelt werden.
Capt. Dimmensen van Middelb.. is op den 20 augustij alhier gearriveert met 180 negros, was geen
macht van de coloniers om te coopen. Als op tijdt hebbende over de hondert duijsent pt. suijcker
claar van de negros van capt. Bisschop.
Heb de inwoonders bij den andren geroepen alsoo 't schande zoude zijn, om een neger schip uijt
de rivijer te laten gaan. Heb, doen zij gecomen waren, deselve gezocht tot twee duijsent pt.
suijcker de een door de ander, te betalen 200.000 pt. en de rest in wissels, en haar gepresenteert
dat wij dije zouden verdeijlen, en geen meerder previlege begeerden als de meeste ; welck wiert
geoordeelt goet te zijn en aengenomen bij eenigen, edoch versochten, dat zij mochten ijder haer
gerief neemen, alsoo op sommigen een slecht lodt mogt vallen daer de luijden tot groote schade
dan streckt.
Heb 't selve toegestaen om haer te meer aen te moedigen, en vercocht op 2, 3, 4, en ses maenden
& tot twaelf maenden. En haar daerbij aenseggend datter negros van den Staadt sullen comen, en
dat reflexie sal genomen werden op neerstige en eerlijcke persoonen, al was 't enigen tijdt te
wachten na de betalingh, 't welck haer seer verbindt.
Ick verhoope UEd: Mo: dit nijet qualijck zullen nemen dat ick mij in dito coopmanschap voor
deez tijdt heb ingelaten, oock in 't coopen van een plantagie in compangie met capt: Cuvelaar,
alsoo ick geen ander insicht en hebbe, alsmeede de steenen te helpen aendraegen tot opbouwingh
van UEd: Mo: colonie ; op hoop van na de gedaane costen de soeticheijt daervan mach vlo(e)ijen.

73
't Zeedert de inwoonders hebben gesien UEd: Mo: met zulcken ernst meijnen, daerbij dat ick een
plantagie heb bij de handt genomen, zijn velen dije bos kappen en verscheijde dije nijeuw
plantagien maken, soodat ick nijet en twijfel, of zullen door dese ..... zijnde, het hooft opsteken
tegens alle dije het zouden mogen benijden ende het verderf zoecken.
Wat ver(h)eijst werdt in UEd: Mo: colonie sal UEd: Mo: door de rapporten en schrijven
genoechsaam bekent zijn. Sal daerbij voegen dat veele 't ongeluck van dit jaer hebben gehadt, van
hare beesten te verliesen, soodat - soo op mijne als andere plantagien - 't riedt nijet con
uijtgemalen werden, maer moet verbrandt werden bij manquement van peerden. Eenige scheepen
daerom gaande is apprentie van groot profijdt. Oock daernevens werden veel nijeuw plantages
gemaeckt ; de nootsakelijckheden hier betracht werdend sal seer toenemen ende veel suijckeren
gemaackt werden .
Een Engelsche schipper genaemt Fletscher comend met 's Landts schip over, met eenige goederen
van sijn gebleven schip alhier in de rivijer, bewijst met attestatien dat hij geforseert is geweest tot
innemen van 's landts en kerckelijcke goederen, dije hier hebben moeten smelten(??) in de rijvier.
Dito schipper comt aen mons. Jan Gill ; Sal UEd: Mo: versoecken om licenzie te crijgen om
derwaerts te comen om van Seelandt peerden te brengen, en daarna om slaven te gaan (halen) ; 'k
En twijfele nijet of UEd: Mo: zullen hem het eerste vergunnen.
UEd: Mo: sullen hieruijt zien dewijl veel bos en nijeuwe plantagien gemaakt werden, oock door 't
aenbrengen van slaven etc. waer de imposten naderhant connen opvallen, soo van 't Landt
hooftgelt, ballans, etc.
Hiernevens gaet de uijtteijkeningh van UEd: Mo: fordt alhier, den voortganck heeft soo nijet
toegenomen als ick wel gewenscht hadde, alsoo wij 't ongeluck hebben gehadt van veele ziecken,
zoodat maer twee metselaars dickwils gewerckt hebbe. Indien macht hadde geweest van
werkluijden, soude 't fordt rontom in effect hebben te desen tijdt gecregen, (en) soo van de
compangie daer soldaeten gecommandeert sijn geweest, de metselaars en timmerluijden waren
uijtgespaart, (en) soude met minder cost b(a)racken en al hebben connen claer wesen, daer wij
noch nijet aan connen beginnen. Ick en sal nijettemin alle devoir doen van dese voortganck
desselfs te bevlijtigen, daerop UEd. Mo. ten volle mogen gerust sijn.
Ed: Mo:, alsoo van noode is een goede quantiteijt tot opbouwingh van 't fordt, en dat teveel
klinckert daertoe zoude gebruickt werden, soo een aenschrijven gedaan aen degeen dije negros
genoech hebben, om ijder één a twee te geven voor den tijdt van twee maanden, latende daerin
dije van 10 tot 20 negros hebben gerust ; oock daerbij latend het mede aen de principaelste haer
beleeftheijt, zoo zonder verlet geschieden can ; dito negros sullen gebruijkt werden om steen te
kappen, om 't fordt in postuur te brengen.
In cas men haer met force wilde dwingen, soude streckx schijnen dat men 't placaet van vrijheijt
zoude willen een weijnich aen een zijde stellen ; sal sorgen dragen dat na UEd: Mo: gelieven in
alle sijn delen wert nagecomen.
't Fordt heb versien uijt 's lants schepen, principael uijt 's lants schip Suriname, met zoo veel cruijt
als 't mogelijck was ; behoudende 2200 pt. aen boort, volgens de lijst van de constabel. De comijs
secht nu in 't fordt te hebben, 47 vaetjes buspoeder, sal van de rest dat voor desen is gebruijckt
geweest rekenschap moeten gedaan werden aen UEd: Mo: ; sijn voorts in 't fordt voorsien van
ammonitije sooals UEd: Mo: van tijdt tot tijdt na hiertoe hebben gesonden.

74
Ed. Mo., de coperslager - een man seer goet van leven - hebbe dienstich geacht noch eenigen tijdt
hier te houden, hoewel 't coper verwerckt is van 't landt ; sal hem onderwijl tot dijenst van de
colonijers laten gebruijckt werden, en 't geen hij souden mogen comen te winnen, sal tot
verlichtingh van sijn gagie zijn.
De lijst van 't geen hij versoeckt gaet hiernevens, & is van ijder een weinich méér comend,
connen onder een getrouwe persoon tot dienst van de colonije en UEd: Mo: voordeel gebruickt
werden.
Ed. Mo. Heeren, op den 23 deser is alhier gecomen een Pienas schip comend van de eijlanden
met den Lt. generael De la Bare, voerend 22 stucken. Dito La Bare is acht mijlen hierboven
wesend met een advijs jacht na Cajana geseijlt met intentie om binnen 3 a 4 weecken hier te
comen, daer 't voorengen. schip op wacht. Sij verhaelen dat op den 2e, 3e 4e alsmede den 7e
Augustij een aertbeevingh is geweest aen 't eijlandt Martinice met schrickelijke donder en blixem,
sonder windt, soo sterck dat het fordt dick zijnde 5 voet, de mueren om verre sijn gevallen.
Ed. Mo., ick heb van den commandr. Bergenaer een brief ontfangen gedatt. den 13e augustij,
daerin hij schrijft dat met het eerste schip dat na patria gaet sijn versoeck sal doen aen UEd: Mo:
alsmede aen de Heeren van Peere (of van Rhee) om een reijs int vaderlandt te doen. Secht op den
handel van de verve wel goed ordre zal stellen door een getrouw persoon ; ageert voor reden dat
hij UEd: Mo: sodanige informatie sal doen van dese cust, ende eenige dingen zal aenwijsen,
waerdoor ick hoop de exsezive costen van UEd: Mo: alleenskens mogen gestut werden. De
voorn. heeren sullen een weijnich opzien.
Ick heb in mijnen voorgaende brief gedattert den 3e augustij, aen UEd: Mo: geadvijseert dat den
commandr. Bergenaer sich seer beclaecht over de insulentie bejegens (hem) van den vendrich
Jolijt, dije hij secht hem uijt zijn huijs jaechde, en seer vileijn uijtscholdt. Secht verder indien 't
niet ten respecte hadde geweest van UEd: Mo: dat het feijtelijck soude hebben uijtgebarsten.
Secht alleen dese attistatie sendt, dat ten respect van mij raeckt. (dije onder no. 9 medegaet).
Ick heb den commandeur Bergenaer over sijn fouten scharpelijk aengeschr. en dat alhoewel hij
accoordt met mij gemaackt hadde, dat sonder kennisse van de commandr. Jolijt nijet behoorde
deselve aengetast te hebben.
Alhoewel 't accoordt daer lach over de slaven te gebruijcken in UEd: Mo: dijenst, maer dewijl den
commandr. Jolijt - nadat hij 't accoordt hadde gelesen - met sulcke woorden uijt quam te bersten,
bidde UEd: Mo: d' oorsaeck gelieven te laten ondersoecken, wat dito tot mijnen last heeft, wat tot
voordeelen van mij soude gedaan zijn.
't Waare noodijch - om bevrijt te zijn van scheldingh - de instructien van UEd: Mo: ijder voor te
leggen, wat UEd: Mo: mij hebben aenbevolen. 'k Verzoeck UEd: Mo: daerover gevoelich mogen
zijn, de saack soo bevindend.
Ed: Mo: werd bericht zoo door den commandr. Bergenaer als anderen, dat een garnisoen van 14 a
15 man volcomen genoech is ; daeronder een timmerman, smidt, kuijper, en barbijer, maar wél
versien van geweeren, alsoo verscheijde negros daer zijn dije met 't geweer wel connen omgaen,
en altijts daerontrent zijn ; sal na de gelegentheijt des tijts, UEd: Mo: van de costen daermede
verlichten.
Ed: Mo: heeren, den dienaer ofte edelman van Willoubije daer de stucken voornt. van gewach
maecken, dije soo stoudt heeft geweest om zich te laten gebruijcken in sulck een commissie
ondernomen hebbend dat hij soo bij de indiaenen als inwoonders de gemoederen zodanich
opgeraekent (heeft) - seggend dat sij mosten vertrecken, of zouden vandaer gehaelt werden, en
rebelen anders souden zijn - tegen de waarschouwing dije ick hem contrarij gegeven hadde ;

75
ziende mede dat hij sijn logement begost te nemen in de mondt van de revier, ongetwijfelt op de
verwachte schepen van de Barbados (wachtend) en bedreven als des schepen loots, om het volck
te depeupleeren (debaucheren?), hebbend borden aengesicht ; soodat ick mij gedwongen vint
vooralsnoch de instrumenten van Willoubije UEd: Mo: toe te senden, om sijne aenbevolen
instructie te gaen verantwoorden daer behoordt [naar behoren].
d' Attistatien waren noodich om naer UEd: Mo: mede gesonden te werden tot zijn beschuldigingh
om 't voorn. tot sijnen last te bewijsen ; Indien ick deselve hadde soecken te crijgen, soude hem
terstondt hebben ter (h)ooren gecomen en in 't landt sich wech gemaackt hebben en meer quaadt
soude uijtgewacht hebben.
Ick verhoope UEd: Mo: de quade instrumenten hebbend, en bovendien de bewijsen crijgend,
UEd: Mo: te corten expiditie sullen hebben voor sijn majesteijt. ; de attistatien te sijne laste sal
met het eerste vaertuigh dat vertreckt UEd: Mo: toecomen.
Op voorn. connen UEd: Mo: staedt maken, dat ick bewijsen sal ; op 't minste bidde UEd: Mo: het
nijet qualijck mogen nemen dat dito zende tot grote last en cost is voor UEd: Mo:.
Hier straffen soude meer quaet uijtgewrocht hebben, ten waare sooveel meriteerd met de doot
gestraft te werden. Ick hoope UEd: Mo: met dese waerachtigh beschuldigend hem wat op mogen
houden ; alsoo sijn verblijf hier gants schadelijck was.
Mij in UEd: Mo: gunst bevelend, oock 't afzenden van 's Lants schip Surinaem bidde UEd: mij
daer UEd: Mo: gelieven gedachtich te zijn, en daer nijet mach van verstoken zijn. Edoch in 't
geen UEd: Mo: gelieven te doen, en waar, en op wat schip mijnen dienst noodich bevind, sal altijt
bereijt sijn.
De voorspoedige regeringe van den almachtige bidde, dije deselve lange jaren met heijl en zegen
gelieft te croonen,
als waer mede blijve,
Ed: Mo: Heeren de gecommiteerde Raden van de Staten van Zeelandt,
UEd: Mo: alderond. dienaer,
Abraham Crijnsen.
In 's Lants schip Surinaem,
den 3e octob. 1668 geanckert
twee mijlen van de rio Surinamen.
Ed: Mo: Heeren,
Alsoo het volck een weijnich door malcander aen de gracht van 't fordt gewerckt hebben en in cas
UEd: Mo: haer gelieven ijets weten toe te leggen, soude de luijeaers nevens de neerstige te
voorschijn comen. Ick versoecke UEd: Mo: uijtgesteld moge werden tot mijn comst.
klein aan de hoofdbrief toegevoegd bericht:
Ed: Mo: Heeren,
Ed: Mo:, sooals desen aen UEd: Mo: geschreven hebbe, comt aen den capt. Reijniersen van de
Trinidaet, die op de missive van den vendrich Sael den 9e augustij laest van hier is vertrocken.
Soo voren heb aengeroert, heb een proef laten nemen, alsoo hij schreef den gouverneur van
Trinidades groot gebreck hadde van cleederen etc. en zij met hanghmatten cleederen mosten
haere naecktheijt bedecken, oock dat den gouverneur aen monsr. Sael hadde over dije materije
geschreven.

76
Hadde om sijn assistentije den capt. Reijniersen (gezonden), comend tot het oogmerck zoo verde
dat de creeck daer indiaenen logeerden, heeft zijn brieven aen den gouverneur laten gaen, is
terstondt de gouverneur bij hem gecomen, (aan) hem (ge)presenteerd den brief dije ick aen hem
hadde geschreven, met aenbieding van de dienst van dese colonije, daerbij dat wij hem brachten 't
geen wij dachten vast verplicht te zijn, dewijl mij bericht was van den commandr. van Pomeroen
dat Sijn Ed: aen hem geschreven hadde en assistentije versocht, daerbij hem een present liet
aenbieden van een ocxhooft spaensche wijn, ende een stuck zijde (en) oock andere goederen dije
mede gesonden wierden, soo stoffen als indiaens cargesoen van UEd: Mo:, en hem
presenteerende gelijck het ons coste ;
heeft alles afgeslagen en verclaert noijt geen brief geschreven te hebben na Pouroom aen ijmandt,
en gaf voor hij sijn hoofdt zoude verliesen wanneer hij 't minste van alles toestondt. Daerbij oock
seijde dat alle dagen een schip verwacht wierdt met een andere gouverneur, en hij noijt daertoe
zoude resolveeren.
Heeft niemant willen laten aen landt comen van capt. Clarijs volck en scheepwacht, en na geen
protestatien en versoecken van de capt. voornt. door den taelman heeft willen luijsteren.
Nadat 5 dagen lanck de proef hadde genoomen is met brief van den gouverneur (onder 't no. 10
gaende) na hier gecomen, cost nijet crijgen als een weijnich brack water.
De missive van den vendrich Sael sal per naesten aen UEd: Mo: senden - alsoo mijn goederen
gepackt sijn en 'slants schip nijet langer op wil houden - opdat UEd: Mo: connen zien met wat
fondament ende de grootste apprentie van de werelt de reijs begonnen is.
Daer sal evenwel moeten gepractiseert werden om van den coninck van Spanje sooveel te crijgen
dat schepen van den Staadt ijets gebreck hebbend, daer mochten aenloopen om verversingh ;
soude dito beesten dan connen vers en levendich gebracht connen werden ter plaetse daer 't
behoorde.
Indien de voet maer eens daerin costen crijgen was gedaan, want het ten hoogsten noodich is, en
ick heb dito gouverneur laten versoecken om eenige planten van Cauw Caun(?) ; Seijde geen te
hebben, daer nochtans mij contrarij in Zeelandt van de Trinidaet bericht is.
Beesten voor tegenwoordich is 't noodtsakelijckst in UEd: Mo: colonije.
Mij in UEd: Mo: gunst bevelend, wiens voorspoedige regering van de Almachtige zijn biddend,
dije UEd: Mo: selve lange jaren met heijl en segen laet becleeden,
blijve,
Ed: Mo: heeren de gecommitteerde Raden van de Staten van Zeelandt,
UEd: Mo: Alderonderdaenigste dienaer,
Abraham Crijnsen
In 'slants schip voornt.
den 4e octob. 1668
P.S.
Ed. Mo. heeren, hiernevens gaat een lijste onder no. 11 wat de ondervindinge leert dat hier wel
groeijt.
1668 - 18 juli - verzoekschrift James Banister
2035 - 077

Copie van no. 60 / 65 / 66 / 67 ; zie aldaar.
1668 - october 3 en 4 – lijst van bijlagen bij Crijnsen's brief
2035 - 079
Lijst van de "nevengaande stukken" behorende bij Crijnsen's brief no. 76a-77
77
no. 1 brief aen den Lord Willougbij gesonden door capt. Bisschop den 16e junij 1668.
no. 2 copie van den brief aen mijlord gegaan in dato den 2 augusti 1668.
no. 3 brief van Mylord Willougbij aan de heer commandeur Crijnsen in engels van barbados
den 28 junij 1668 oude stijl.
no. 3 copie van een brief van mylord Willougbij aan den heer commandr. Crijnsen in duijts van
barbados den 28 junij 1668 oude stijl.
no. 4 ordre en instructie van mr. Jones geemployeert naer Serename van de mylord Willougbij
in duijts, den 28 junij stilo veteri.
no. 4 ordre en instructie van mr. Jones geemployeert naer Serename van de mylord Willougbij
in engels, den 28 junij stilo veteri.
no. 5 copie van een brief gesonden van Sijne Majt. aen Mijlord Willougbij, soo hij seijt, om de
inhout in Suriname te executeeren, in duijts getranslateerd.
no. 5 copie van een brief gesonden van Sijne Majesteijt van Gr. Britt. aen Mijlord Willougbij,
soo hij seijt, om den inhout deses in Suriname te executeeren, den 28 junij stilo veteri.
no. 6 copie van een brief van Mylord Willougbij aen majoor Banister den 28 junij 1668 stilo
veteri.
no. 7 facture van de ingeladene goederen int lands schip Suriname.
no. 8 lijste van de goederen tot begouste van slandts coperslager, nodigh tot sijn werck, den 20
7bris 1668.
no. 9a attestatie wegens den vendrig Jolij, commandeur op Isequepe
no. 9b lijste van de soldaten present op fort Zeelandia
no. 9c lijste van de dooden
no. 10 een brief van de gouverneur van Trinidaet
no. 11 lijste van de gewaschen hier te lande.
1668 - 16 juni – missive Abraham Crijnsen
2035 - 080
bijlage no. 1 bij Crijnsen's brief 076a-77. Missive afgezonden aan de Luitenant Generaal
Willoughby. Zie ook de copie 2035 - 032.
Gesteld in beleefde diplomatieke bewoordingen (Er was immers vrede tussen Engeland en
Nederland). Crijnsen meldt Willoughby dat hij op 1 mei met een eskader schepen de colonie
Suriname weer heeft overgenomen, en verzoekt om schadevergoeding van de door Willoughby
weggevoerde zaken.
Crijnsen meldt de komst van Nedham om volgens instructie van Willoughby de indianen te
beoorlogen. Hij meldt Willoughby dat Nedham is opgepakt, het jacht in beslag is genomen en
Nedham en de bemanning naar Nederland gezonden voor verdere berechting. Hij meldt dat hij
met fregatten voor de kust zal kruisen, en iedere Engelsman met verdachte bedoelingen
opbrengen. Hij verzoekt Willoughby "dit alles wel te overwegen ende geen verdere oorsaeck
geven"
Verder beleefdheden: Crijnsen betuigt zijn medeleven met de zware brand op Barbados, en biedt
Willoughby de diensten van de kolonie Suriname aan bij de wederopbouw.

78
1668 - 2 augustus – missive Abraham Crijnsen
2035 - 081
bijlage no. 2 bij Crijnsen's brief 076a-77. Korte missive afgezonden aan de Luitenant Generaal
Willoughby. Crijnsen had nog geen tegenbericht ontvangen op zijn missive dato 19 juni, en
refereert daar in het kort naar. Hij stelt voor de route Barbados - Suriname gezamenlijk met
engelse en nederlandse schepen te onderhouden.
1668 - 28 juni – brief William Willoughby
2035 - 082
bijlage no. 3 bij Crijnsen's brief 076a-77. Gericht aan Abraham Crijnsen, gesteld in de engelse
taal. Willoughby verklaart van de Engelse kroon het officieele bevel te hebben ontvangen om
Suriname over te dragen. Hij stuurt Roger Jones om dit verder af te handelen. Hij benadrukt dat
volgens de vredesartikelen de Engelse bewoners het recht hebben om te vertrekken zo zij dat
willen.
1668 - 28 juni – brief William Willoughby
2035 - 083
bijlage no. 3 bij Crijnsen's brief 076a-77. Gericht aan Abraham Crijnsen, nederlandse copie.

79
1668 - 28 juni – instructie Rogier Jones
2035 - 084
bijlage no. 4 bij Crijnsen's brief 076a-77. Nederlandse copie. Jones wordt door Willoughby als
een soort ambassadeur afgezonden om de engelse belangen af te handelen. Hij moet nagaan of
aan de inwoners het recht om te vertrekken daadwerkelijk is toegekend, en hij moet trachten de
geconfisceerde bezittingen van de Royale Compagnie vrij te krijgen.
1668 - 28 juni – instructie aan Rogier Jones
2035 - 085
bijlage no. 4 bij Crijnsen's brief 076a-77. Engels origineel.
1668 - 4 februari – instructie Engelse kroon aan Willoughby
2035 - 086
bijlage no. 5 bij Crijnsen's brief 076a-77. Nederlandse vertaling. Willoughby wordt opgedragen
om Suriname aan de Staten van de 7 provincien over te dragen. Hij moet verder alle Engelsen in
Suriname bevelen om onmiddelijk te vertrekken, en hun assisteren bij de voorbereiding daarvan.
1668 - 4 februari – instructie Engelse kroon aan Willoughby
2035 - 087
bijlage no. 5 bij Crijnsen's brief 076a-77. Engels origineel.
1668 - 28 juni – brief William Willoughby
2035 - 088
bijlage no. 6 bij Crijnsen's brief 076a-77. Gericht aan James Banister. Nederlandse vertaling.
Willoughby verwijt Bannister dat deze de kolonie heeft overgegeven zonder kennisgeving aan
hem. Hij draagt B. op om zorg te dragen dat de goederen van de Royale Compagnie in handen
blijven van "de overwinnaar" (dus de Engelsen ten tijde van het vredestractaat). B. moet voorts
de Engelse bewoners instrueren om te vertrekken, en een lijst daarvan opstellen. Hij moet een
aparte lijst opstellen van degenen die NIET willen weggaan. Deze zullen worden "uitgesloten van
de privilegien van de Engelse natie".
1668 - 20 september – koperslagersbenodigdheden
2035 - 089
bijlage no. 8 bij Crijnsen's brief 076a-77.

80
Lijst van de goederen tot begouste vant' landts coperslager, noodigh tot sijn werck, den 20 7bris
1668.
4 bladeren van 26 a 27 pt. 't stuck
4 boodems, de grootste van 3 1/2 voet, de andere naer advenant
12 roode copere boodems van ontrent 1 1/2 voet de grootste, en de clijnste van ontrent één
voet.
12 geele panne boodems, van de grootste slagg swarte ketels, de grootste van 2 groote
emmer vat, en de kleijnste van een stoop
5 a 6 bladeren van ontrent 30 a 35 a 40 pt. 't stuck.
30a40 pt. swart dick cattoen
een rinck dun beck(?) keteldraet
twee ringen pannendraet, d' een wat dunder als d' andere
200 enckel bleck
100 dubbel bleck
200 pt. loot
een copere gewigte, dat in malkanderen sluijt, tot 1/2 vierendeel, het merckijser van 't landt
om op maeten en gewichte te setten.
..... merckijsers van A B C
25a30 pt. omsin(?) tin
1/2 ring van geel dun ijserdraet, om int bleck te leggen
één pt. salmiack
één maet van een stoop van tin
één maet van een canne
één pintje
één halff pintje
één muddeker
één halff muddeker
gelieven Haer Ed: Mo: méér laeten senden, voor al dese dingen zijn noodigh, in cas dat Haer Ed:
Mo: gelieven meer te senden, ijdert naer proportie meer.
1668 - augustus – attestatie Bergenaer
2035 - 090
bijlage no. 9a bij Crijnsen's brief 076a-77. Opgesteld door Lancelot Kraechum en Lourents
Woutersen en Lambert van Oserne. Gaat over een dispuut tussen Matthijs Bergenaer
(commandeur van Berbice?) en Jolijt (commandr. Isequepe?). Bergenaar heeft ter uitvoering van
zijn contract met Crijnsen de Lands slaven aan het werk gezet. Jolijt ziet het contract meer als
een privézaak tussen Bergenaer en Crijnsen, en acht het inzetten van de slaven daarom
onrechtmatig.
1668 - 2 september – brief Pacheo de Villoria
2035 - 091
bijlage no. 10 bij Crijnsen's brief 076a-77. Brief van de Gouverneur van Trinidad aan Crijnsen.
Opgesteld in de Spaanse taal.
1668 - 15 augustus – brief William Willoughby

81
2035 - 092
Gericht aan Abraham Crijnsen. Nederlandse vertaling.
Willoughby komt over als een geoefend schrijver, die - in tegenstelling tot bv. Crijnsen - duidelijk
en bondig kan formuleren.
Mijnheer,
Ontrent het begin van July heb ik expresselijk mr. Rogier Jones met sijn Majesteyts ordres aan
den Gouverneur van Surinam tot desselfs overleveringe gesonden. Hier was alsdaen een geruchte,
maar geen seekerheijt daarvan. Maar drij weecken na sijn vertreck heb ick uw schrijven van den
16 junij ontfangen, met advijs dat ghij het ontfangen hebt, & klachte over het overvaeren van
verscheyden goederen uijt de colonie, ende van de commissie gegeven aan majoor Nedham tegen
de Arwacken.
Wat het eerste aangaat, ick weet niet datter yets van daar gevoert is, als wat de artijckelen van
Vreede toestaan ; ende daar is noch veel terugge, dat ons toehoort. Ick meen van roerlijcke
goederen genoomen in den oorlog, hetwelke, indien de gerechtigheijt uw Leijdtsman is, ghij niet
weygeren kondt van te restitueren, soo ghij als ghij seght de artikelen wilt onderhouden.
Aangaande het tweede, ick sal het geven van commissien tegen de Arrawacken, ofte eenige van
die natien die vijanden tegens ons sijn, defenderen, vermoedende dat ghij diegeene bent, niet sij,
die vervat sijt in onse geluckige vrede. Noch kan oock niet gelooven, dat ghij soo verre soudt
gheabuseert sijn, als uselven in te beelden dat ghij met het besit van Suriname heeren sijt
geworden van 't heele vaste Landt van America, ofte dat alle die barbarische natien uwe
onderdaenen daardoor ghemaakt sijn, ende van uw moogen geprotegeert worden van onse
rechtvaardige wraak over de injurien die sij ons aangedaan hebben.
En schoon dat ghij goet gevonden hebt om een arme sloep te surpreneeren, die geen injurie tegen
u voorhadde, ende tegen eere en gherechtigheijt hetselve aen te houden, en de persoonen daerin
(ghij seght) nae Zeelandt te senden : Soo geloof ick, dat wanneer ghij considereert 'tgeen ick
gheschreven heb, het sal berouwen wat ghij gedaan hebt, of soo het ongedaan is, sulcx niet te
doen ; Want ghij mooght verseeckert sijn dat volkomen satisfactie sal gherequireert worden van
uwe handen, van alle de schaden die sij hebben geleeden of sullen lijden.
Aangaande de persoonen die ghij seght vijf indianen van de riviere van Marrawijn genoomen
hebben, ick weet daar niet van. Indien ick te weten krijge dat hij yets tegen de artyckelen van de
vreede gedaan heeft, twijfelt niet aan justitie, als hij in mijn macht komt.
Ick verwachte de restitutie van Collonel Codringtons sloep, alsoo ick niet en vinde tegen den
Commandeur gheallegeert, ofte van hem gedaan, als 'tgeen sijn commissie medebrenght, die ik
moet verdedigen. En ick gelove beeter, als ghij kont het senden van haar nae Zeelandt, op sulck
een slechten pretext, indien ghij soo gedaan hebt.
Het is onmoogelijck om een vriiendelijcke visite te doen, op de termen daar ghij alsnoch op staet,
waarom ick dat uijtstelle totdat ick satisfactie ontfange van de injurien gedaan aan mijn
Souverain, ende mede-onderdanen. Ende ghelijck als hij beveelt, soo sal ick ghehoorsaamen.
Ick hebbe naaderhandt een brief van u ontfangen gedateert den 2 Augusti st. no. [stilo novo] ende
daerin een verhaal van u strengh comportement tegen Collon. Banister Gouverneur van Suriname
en de reste van mijne mede-onderdaanen onder sijn commando, waarin (soo ick recht

82
geïnformeert ben, als ick geloove dat ick ben) ghij ghebroocken hebt de artijckelen van vreede,
alsmede uw eijgen artijckelen met de inwoonders, als ghij de plaats eerst hebt ingenoomen ; met
aan hem ende andere haare vrijheijt te weygeren, om haar selven met haare goederen te
transporteeren, daar 't haar ghelieft.
Bij de artijckelen versta ick het Landt alleen u toe te behoren, ofte uwe meesters, ende dat de
onderdaanen van mijn meester niet als gevangen behooren gedesineert te worden, ofte
gheweygert haare goederen ende negros te transporteeren. Twelck ick verstae dat se sijn, nae de
maat hij ende anderen sijn van UEd: afgeslaagen geweest om te vertrecken, met wat van
rechtswegen haer toekomt. Ende Collonel Banister, als asserteerende de artijckelen van vreede,
ende de privilegien van 's Koonincks onderdaanen onder sijn commando, gevangen gesonden aan
uwe Hoogh Mogenden.
Indien ghij ende ick van onse meesters ghestelt werden als richters in deese saacke, ick sal
trachten om mijn eygen actien te justificeeren, ende u misschien eenige moeyte toebrengen, maar
in dat sal order ghehoorsaemen, ghelijck als ick tot noch toe gedaan hebbe, ende seer cautieus sijn
van 't breecken van die gheluckige vreede, tot Breda gemaeckt.
[OPM: vrij slecht vertaald. Het origineel luidt: ... I shall endeavour to justifye my own nation,
and perchance trouble you. But in that I shall obey orders, as I have hitherto done, and be very
cautious of the breach of that happy peace concluded at Breda]
Ick verneeme uijt deselve brief, dat ghij niet voorhebt om mij toe te laeten eenige Engelsche
scheepen, bij middel van traffijck te senden ; 't Welck ick oock niet en sal doen totdat ick uwe
directe antwoorden hierop ontfange, dat ick met deese ghelegentheyt ben verwachtende, ende
sende hetselve tot geen ander eynde ende opsight.
Ende met hetselve verwachte ick de weederkomst ende restitutie van Coll. Codrington's sloep,
ende de personen daertoe behoorende. Ende naadat ick uw antwoordt ontfangh, sal ick vervolgens
voorraadt maacken tot het transporteeren van soodanige van sijn Majesteyts onderdaanen die
begeerigh sullen sijn om te vertrecken.
Mijn voorneemen is openhertelijck met u te handelen, ende in deese affayre (verder te handelen)
als een getrouw onderdaan toestaat aan mijn Souvereyn, ende een lieve vriendt aan alle in
vrientschap met hem.
Hetwelck ghij altijdt sult bevinden van
Uw Dienaar,
William Willoughbije
Barbados, den 15 Aygusti 1668 st. vt.
1668 - 15 augustus – brief William Willoughby
2035 - 093
Gericht aan Abraham Crijnsen. Engels origineel van 2035 - 092.

83
1668 - 5 october – brief William Willoughby
2035 - 094
Gericht aan Abraham Crijnsen. Nederlandse vertaling. Korte begeleidende brief bij een tweetal
documenten, te weten:
- copie van Willoughby's brief dato 15 augustus
- copie van de orders van de Engelse kroon aan Willoughby.
Volgens de orders moet Willoughby accomodatie bieden aan alle Engelsen in Suriname die van
daar willen vertrekken. Hij stuurt een schip naar Suriname om deze landverhuizers te vervoeren.
1668 - 5 october – brief William Willoughby
2035 - 095
Gericht aan Abraham Crijnsen. Engels origineel van 2035-094.
1668 - 10 october – brief Abel Thisso
2035 - 096
Bericht over de situatie op Tabago de eerste week van october 1668. Thisso heeft groot gebrek
aan alles, en verwacht bovendien problemen met indianen.
Eedle Moogende Heeren,
Mijne Heeren Staaten van Zeelandt
Mijne Gebiedende Heeren,
Mijnen Laesten aen Haare Eed: Moogenden is geweest den 2 deser october 1668, over de
Caribische Eijlanden, waervan hiernevens coppie gaet. Hebbe daerin geschreven wat hier passeert
& den rechte toestandt van 't Landt.
Hier is 't sedert niets gepasseert. Dan hebbe op de rapportten van oorloch met de indijanen, met
raet van de albereijts gestelde officieren van dit landt, wachtplaetsen beraemt, corttuguardes te
maacken. En hebbe soo de gemente op Sondach den sevenden deser vergaadert gehadt & haer
voorgehouden te waacken en wacht te houden ; Soo hebben sij daerop geantwoordt, dat haer
goede beschermingh was belooft & dat sij hierontrent het fortt wel wilden waacken, maer op de
buijtenwachten niet. Dat de soldaaten dat doen moeten. Zijn confuijs gescheijden.
Maer hebbe daernaer één voor één laaten roepen & haer afgevraaght of sij reuizeerden te waacken
met de inwoonders & de soldaaten verdeelt om te waacken ; ijmmers soo veel moogelijck sal zijn.
Maer sien ondertusschen het grootste jaamer van de werelt met het volck ; den eene heeft geen
geweer, den andere is sieck, den derde heeft niet te eeten. En hebbe noch order noch cost om haer
meede te deelen. Een deel en hebben oock geen gereedtschap om meede te wercken, noch beijl
noch cappmes, & van cost moet al uijt het bosch beschaert worden. Die sieck is moet vergaen.
Als zij jaagen, soo can geen voortsettingh van werck doen in de plantagie.
Soo dat int cortte gesecht : soo hier met alder spoet geen ontsett en comt, soo vreese voor een
groote confuijsie onder het volck sal ontstaen. Want lieden en hebben niets, soodat den eenen den
anderen niet kan helpen.

84
Soodat ick nu genootsaeckt ben om de onheijlen voor te comen die daerdoor mochten ontstaen,
een kleijn bercque alhier hebbe gehuurt om naar Surniam te gaen, om mijnheer Crijnsen sulcx
bekent te maacken. & oock om te verneemen of aldaer geen naader missive s ofte advijs is van dit
Landt ; om alsoo de inwoonders wat te stillen tot naerder uitcomste.
Hebbe moeten voor vracht van de bercque belooven 2200 pt. suijcker & hebbe sulcx aen mijnheer
Crijnsen geschreven, dat hij de man aldaer betaelt met eenige waaren ofte suijckeren.
'k Hebbe hier niets soodat ick anders niet can doen.
.... meede weegens het guarnisoen met mijn cost ten eijnde, soodat noch maer voor ontrent
veertien daagen ofte drij weeken ten langste sal connen toecomen.
Ben seer beducht in deesen de soldaaten staat ; hebbe twee timerlieden moeten haer afscheijt
geven, want hebbe noch cost nochte spijckers ; het geruchte van dit landt is aen de franse
eijlanden seer goet & groot geweest. En comt dese tijdingh daer, vreese dat het tot groote naedeel
sal strecken.
En meede soo isset duijsent jaaren van toegegaen dit schoone vruchtbaere landt ; dat alle zijne
vruchten soo wel geeft, dat de handt daer niet aen geboden wordt, gelijck genoeghsaem voor
desen geschreven hebbe.
Wat aengaet de planters die geen geweer hebben, ben genoodsaeckt deselve te helpen met
geweer, cruijt, & loodt., soo veele ik sal connen doen.
Eijndige & naer mijn ootmoedige gebidenisse beveele Haare Eedle Moogendheden in de
genaaderijcke bescherminge van Godt almachtich, & verblijve ondertusschen,
Haare Eedle Moogende heeren
Geaffect. & Getrouwe dienaer,
Thisso
Actum Nova Walcheren
den 10 Octob. Ao. 1668.
1668 - 18 september – brief Claes Reijnischen
2035 - 097
Schrijft: "... ick zoude niet naegelaten hebben aen UEd: Mo: tr schrijven van tijt tot tijt, indien ick
soo wel ter penne was als veel anderen. Maar hebbe dat geluck niet ..."
Schrijft verder dat hij als commandr. op de hoecker is aangesteld in de plaats van de overleden
commandr. Daniel Verdiest. Hij is onderweg naar "Tabago, Martineco en Garloupe" om - zo
mogelijk - enkele inwoners aldaar te verhuizen naar Suriname. Daarna gaat hij naar
"Bauwerona" om vivres af te leveren. De brief is geschreven op zijn schip, de hoecker Wester
Souburg.

1668 - lijst van kleding
85
2035 - 098
"Lijst van de hemden broecken ende schoenen op 29 november par commandr. Claes Reijniersen
ontfangen ende op 22 december aen dese naervolgende soldaten uijtgelevert". De lijst is
ondertekend door J. Falloo. De volgende namen komen voor:
Jan Franssen onder collonel Sidenskij
Adriaen Lijs onder capt. Carbonnier
Pr. Dupuis onder capt. Carbonnier
Jan La Briere onder capt. Suitlant
Jan Olivier onder capt. Suitlant
Cornelis Bogaert onder capt. Campen
Jan van Oosten onder capt. Van Campen
Meeus van Cappelle onder capt. Van Campen
Jan Dingenis onder capt. Van Campen
Jan Moinje onder capt. Gijselingh
Matthieu Anglo van Cajana gecomen
Jan Jeuljen van Cajana gecomen
Pierre Anderiessen van Cajana gecomen
Louijs Lutel van Cajana gecomen
Dijngeman Jobsen onder capt. Sijdemissrij
Jochem Cornelissen onder coll. Merucault
Louwerijns Engels onder coll. Merucault
Willem Tittebacq onder capt. Enout
Francois Chambonnois onder lt. coll. Bruese
Matthieu Cottemi onder commandr. Hoedemaker
Jan Du Bloije onder coll. Merucault
Dircq Vogelsanck alhier door mij aengenomen
Jan Janssen den tolck alhier aengenomen
1668 - 12 december - 1e contract Robert Bartlett
2035 - 099
Contract van koop en verkoop.
capt. Robert Bartlett, ter ener zijde, verkoopt 96 slaven "soo jongh als oudt, mans, vrouwen, ende
kijnderen, de suijgelingen sullen op de coop toegaen" voor de prijs van 3500 goede "Bullijhout
boomstucken" per negro. De kopers ter andere zijde zijn capt. William Lea, capt. James Maxwell,
Alonso de Fonseca, en Raphael Aboab. Het contract wordt ondertekend in tegenwoordigheid van
Abraham Crijnsen en Johan Tressry secretaris.
1668 - 19 december - 2e contract Robert Bartlett
2035 - 100
Vervoerscontract. capt. Robet Bartlett chartert het schip van capt. Simon Aertsen voor het
vervoer van een lading boomstukken naar Barbados. Het contract wordt ondertekend in
tegenwoordigheid van Johan Tressry, secretaris, en twee getuigen.

1668 - 9 october - kledinglijst
86
2035 - 101
"Lijste van de klederen gelevert aen de volgende officieren, ambachtsluijden, soldaaten en
bootsgesellen door ordre van den heer Commandr. Crijnsen, den 9 octob. 1668". De lijst is
aangevuld met de levering van een set timmergereedschap aan commandr. Jolijt, en de levering
van bouwmaterialen aan de commandr. Voys. De lijst is opgesteld door de commies Combe, en
werd op 21 december 1668 geaccordeerd door Abraham Crijnsen. De goederen geleverd na 21
december werden geaccordeerd door Pieter Versterre.
De volgende personen komen op de diverse lijsten voor:
gelevert aan officieren en soldaten:
Jan Simon, chirurgijn
Carsten, ondercommijs
Corbet, sergeant
Larmy, sergeant
Lieven van der Bosch onder col. Vrijbergen
Adrian Vercrust onder Vrijbergen
Jacob Haspel onder Vrijbergen
Pieter Ramaker onder den heer Rijngraeff
Jan de Coster onder Rijngraeff
Philippe Bossart onder Rijngraeff
Arent Houn onder Rijngraeff
Pieter de Castro onder vice-admiral Evertsen
Martin Bronges onder Evertsen
Philippe de Sout onder Evertsen
Anthony Viring onder de heer van Noortwijck
Gerrit Denijs onder van Noortwijck
Pieter Herbert onder van Noortwijck
Gillis van Heffen onder van Noortwijck
Herman Cornelissen onder commandr. Louche
Anthony leFevre onder lt. col. Boerese
Jan Grison onder prins Fritz
Lieven van Brakel onder Fritz
Machiel Volleman onder Fritz
Casar Pulmul onder Fritz
Jan Kerckhoff onder capt. Vrijbergen
Raijnier Casmer onder Vrijbergen
Willem Homs onder Vrijbergen
Jan de la Fosse onder Vrijbergen
Francois Garde onder capt. Eijnhout
Pieter Pieterse onder lt. col. Seijs
Joost Rombouts onder Seijs
Gillis Teunisse onder Seijs
Dominicus la Voor onder Seijs
Guillaume Ville onder capt. Bedaride
Daniel Lambert onder Bedaride
Jan de la Haije onder maj. Lyon
Albert Suntz onder capt. Giffen
Isaac la Haije onder Gissen

87
Jacob Jansen onder Gissen
Thomas van de Winckel onder capt. Beaufort
Hendrick Willemsen onder capt. Van Heck
Pieter Machielsen onder Van Heck
Gerrit Lendersen onder Van Heck
Gisebret Vessel onder Van Heck
Jan Calvier onder capt. Oldenburg
Andries Ijs onder Oldenburg
Jan Machielsen onder maj. Valandre
Jaques Perrin onder Valandre
Bon la Rue onder Valandre
Anthony van Loke onder capt. Cabeliau
Noe Bastianse onder Cabeliau
Jacob van Lieven onder de vacante comp. van capt. Boreel
Marijn Bavus(?) onder capt. Rollandt
Maliaert Hagebaert onder Rollandt
Pieter Hagebaert onder Rollandt
Willem Marou onder capt. Van Borstel
Jan Rott onder Van Borstel
Jan Hemelsberg onder col. Sauge
Hendrick Derickse onder Sauge
Abraham Rogiers onder capt. Berrij
Laurens de Cock onder Berry
Olivier de Blick onder Berry
Jacob Masareel onder capt. Winckelman
Anthony Segelaer onder Winckelman
Jacob Rames onder Winckelman
Robert Sarasé onder capt. Beerlandt
Egbert Jansen onder Beerlandt
Jan Gouliart onder Beerlandt
Joost Sanders onder Beerlandt
Jan Crous onder capt. Looper
Willem Scot onder Looper
Jan Lavart onder capt. Arsolt
Jan Vrijlandt onder Arsolt
Hans Pere..... onder Arsolt
Berne Dingemansen, constabel
Cornelis Martensen, constabel
Ambachtsluijden:
Willem van Duijne, timmerman
Joannes Gillisen, schiptimmerman
Jan Jansen Caspersen, schiptimmerman
Francois Coppé, smitt
Andries Nicasius, kuijper
Maerten Gerrissen, commandr van nigros
Cornelis Pietersen
Baes Lau
gelevert aen volck van den jacht genaemt jacht Marowijne:

Jan van Drijwegen, commandr.
Francois Bonnet
Matthijs Fransch
Joost Pietersen
Guillaume Zaquers
Pieter van Mal
88
gelevert aen volck van den jacht genaemt Serename:
Jan Brussel
Gerrit Ferdinandus
Jan Brans
gelevert aen volck van den snauw genaemt Tijtverdrijff:
Erasmus Hendrickse
Jan Isaacsen
Willen Vermeul
Cornelis Hendricksen
Andries Bruijnstaart
Leijn Adriansen
gelevert aen volck van den hoeckert genaemt Wester Souburg:
Jan Stevense
Pieter Rotiese
Jacob Livensen
Joost Joosten
Adrian Cornelissen
Het achterdeel van het document bestaat uit een aantal kleine leveringen aan diverse personen en
plaatsen. De volgende personen worden genoemd:
ingenieur Mogge debet één trecksage met een feijl
mr. Simon, chirurgijn
Jan Louijsen Baeckenbaert, sloup roijer van den commandr. Crijnsen
Abraham de Keijser sloup roijer van de sloup van den hr. commandr. Crijnsen
Jacob Pietersen sloup roijer van dito sloup
Theunis Bellart bootsgeselle op de fleuijte Landt van Beloften

1669
89
1669 – januari 4 – brief Abraham Crijnsen
2035 - 106
Crijnsen schrijft met een moeilijk leesbare hand, waarschijnlijk zijn eigen handschrift en niet
gecopieerd door een schrijver. De stijl is ook niet die van een geoefend schrijver.
Ed: Mo: Heeren,
[eerste regels niet leesbaar] ..... Heb den Commandr: Reijniersen daer op gestelt,..... zijne diensten
aen d’Eylanden wel aen te leggen, om volck van daer te brengen.
s'Lants hoecker Oesterhoud is op den 24e passado gearrivt: mede brengende 12 passagiers van
cleijne conditie doch sehr dienstig. Heeft mede eerst aen Tobago gebracht, daer waeren eenige
planters van Martinica claer om over te comen, wat meerder craght hebbend om sich een
plantagie te maacken , maer d'gouverneur daer nijet zijnde, speelte den genen dije t Commando
daer heeft ..... veijnsent.
dito commandr: op den 16 novb: omtrent t Eylandt Martinico comende, hebbende ontmoet een
pinas comende nae gem: toe, met een Statenvlagge aen gem: bevallend, zo ontrent een half meijl
van 's lants hoecker zijnde, sont sijn boodt na gem:. Dichtbij wesend, riepen sij uijt de boot
vanwaer sij waeren, - antwoordde: van Vlissinghen en sij haar ..... seijden van t Ierlandt te wesen,
ende van Caen te comen ; versogten uijt d'boot een touw, om van de hoecker naer haer schip
gesleept te werden. & den Commandr: bemerkend in dit gespreck, veel volck daerin en sach eenig
geweer uijtsteeken, heeft terstondt haer afgewesen, en niet eene aen boort begeert ;
het schip onderwijl aencomend, riepen dergelijcx, van waer sij waren, - antwoordden als voren, -
en sij riepen van Jamacien te weesen. Sij vraegen waar den Command: nae toe seijlde. -
Antwoorde: nae Suriname. - Waerop den Engelse begeerde, [dat] hij sijn boot zoude uijtzetten, 't
welcke hij excuseerde. (en seijde, een Staten schip hadde sulcx nijet bij nacht versocht te doen,
maer gelijefde hij zijn sloep te zenden met 5 a ses man, hij willkom zoude wesen).
Den Engelsmn, nijet begeerende om sulcx te doen, seijde ..... verruineren sijn schip .....
.... en d' musquetten, die in de boot waeren, ..... stil weesend, heeft s’Lants hoecker d'rijemen te
boordt gelecht en is met geduijrich schietten achtervolcht, en dewijl nijet........... eer sij buijten
schoots waren, wijl de laegh van de Engelse op haer gelost, ende is soo van hem gescheijden ;
heeft geen schade geleden, aen volck ofte schip, als alleen eenige schooten door zijn zeijlen. Hij
schrft: het engelse schip op hadde 30 en 32 stukken & soo verre mij bekent is (uijt journael van
den Commandr: & stuijerman, en welcke twee UEd: Mog: is voortgedragen)
Den hoecker alsoo het den beste tijdt is, ende eenige veranderingh aenstaend is, aen d'eijlanden
sal binnen 4 a 5 dagen weder uijtzeijlen, verhopend een volle vracht met bequaeme luijden.
Den Commandr: Thiso heeft op den 11e: novb: een barcq gesonden, bevracht voor 2200 Pd:
suijcker alleenlijck met een brief, vermeldende dat hij boven de drij weecken cost niet en hadde,
daerbij dat eenen January een schip van de Hrn: Lampsins een dach daer was aengeweest, en uijt

90
hadde gestroijt, dat eijlant weder aen dito Heeren zoude comen, waerdoor 't volck weijnich moet
creegen, en eenigh vertrouwen dat hier zullen comen.
Ick heb den Commandr: geantwoort daervan nijet weetent, en dat het afzenden van de boot nijet
nootsakelijck was, alsoo hij wel wist d'suijckeren hier schaers vallen, en noijt gemanqueert hebbe
vivres te senden, want denselve geen drij dagen na t vertreck van d' barque aen Tobago quam.
Twijfel nijet, of de reijs van de Commandr: Reiniersche succes hebben, alsoo d' Generael De La
Bare, die van Cajana acht dagen hier heeft geweest, zal ter d' selver tijt aen d' eijlanden wesen.
Heeft mij belooft, nijemant af te wijsen die vertrecken wilde na dese plaets. Heeft mede op mijn
versoeck gelicentieert eenen monsieur Ver.... van Amsterdam met alle sijn Negros & diverse
hiernae aen habitants.
Een van sLants vaertuijgen is na Apenwacka, dat bij die van Amsterdam beset is, en bij den
Commandr: en eenige wert verlaten, die hier comen habiteren. Heb UEd: Mo: Comissie daer
overgelecht en laten lezen, neevens een instructie aen de bequaemste persoon aldaer ; sal
alleslijck dienen om vremden daeruijt te senden, sal weijnich voor UEd: Mo: costen voor
tegenwoordigh, dewijl geen guarnisoen daer gelecht en hebbe, en altijts naderhant UEd: Mo:
ordres daer op in connen stellen. Hebbe alleenlijck een ancker brandewijn nevens een ancker olij
beschickt ; zijn van cassavij al versien.
Heb in mijnen voorgaenden aen UEd: Mo: geschr: , dat den vendrich Versterre zoude afzenden
primo November met d'stucken en bewijsen van t wech genomene, alsoo alle d' boecken en
bescheiden door onachtsaemht: of puren moetwillichht: wech geraeckt zijn. Soo van de vercochte
negros van Capt: Loncq en comt alles op een slordigh ..... voort. Heb om veel redenen een sachte
wech ingegaen, opdat dije dijven naderhant mogen in de clem geraken, voor ald’ werelt mach
blijcken hoe seer d’ welvaert van ijder was gesocht, met soo een ruijme tijt patienty te geven (en)
na alle den Tijdt die verloopen is, soo voor d’ laeste reijs een placaat laten aenslaen, dat dije gene
die noch eenige negros schuld e.. nijets gereserveert van den Staadt mochten in handen hebben,
sulcx binnen den tijt van twee maenden sullen hebben belet en maken, op poene dije naderhandt
daerop bevonden wiert, te dragen de straffe die sulck weerdig zijn.
Soo dat met 't fergadt de Seven Gebroeders,, Ued: Mo: d’ stucken soo ver daer zijn zullen
toecomen, is binnen 8 a 10 dagen claar, soo dat door d’ Loop nu eenige dagen gedurend / en noch
bijblijft /, mijn plicht daarin niet hebbe afgeleijt en oock om in het breed, een omstandich bericht
te geven aen Ued: Mo:
Doe bij 't voorige dat bidde Ued: Mo: het nijet qualijck zullen nemen, dat de vendrich Versterre
noch bij ons houde tot uijetcomste, alhoewel ick UEd: Mo: ges. hebbe met de Commamdt: Ruijs
soude volgen, dewijl nijet en meer bij de ..... Hoop selve geen sieckte van ongemack verder
voortcomt .
Zedert mijne laeste is hier geaariv: Schipper D: Tobiassen den 20 octob: daer de missiven van
UEd: Mo: ende goederen volgens vracht van Ued:ontfange hebbe. Die, nadat hij eenige mans hier
gelost heeft, in den compange van de Lt generael De Labare vertrock de 20 e Novemb: naer d’
Eylanden.
Oock is geweest eene Schipper J: Cleyne van Middel ....... noorweegh & de soute Eylanden,
brengende paerden en 4 a 5 koebeesten, hebbende 40 paerden ingenomen welcke door gebreck
aen water gestorven zijn ; sijn vercocht van 700 pt. tot 1700 pt., edoch de Coopers hebben schade
geleden, dewijl door de groote ongemack en gebreck uijtgestaan, de helft qualijck in 't leven zijn.

91
Mede is een buijsken van Amsterdam, gecomen van de soute eylanden met 26 koebeesten, heeft
deselve hier vercocht tot 650 een stuck, alsoo deselve seer slecht waren ; Hebbe daermede
gehandelt volgens Ued: ordres.
Verder is hier gearriv: de barcq, voor desen gegaen nae d’ Barbados, van Banister met een
weinich kalcksteen, daer een missive van d’ Lord Wiloubie mede heb ontfangen, gaende onder
La: J.
Schipper M: Stoop, den 5 e dezend , daer eenige goederen van Ued: Mo: mede ontfangen hebbe
zonder connossement ofte missive, als alleen een recommandatie ontrent ........ penningh daerin
nyet hebbe gemanqueert hem in 't bijsonder 't effect te doen genieten van Ued: Mo: gelieven(?),
alsmede d' ordre volgens mijn plicht .......
Zijnde met dito Stoop ingecomen, een Engels Coopvaertschip comend van Guinea, wesende zeer
leck, dat het schip nijet boven water conde houden, hebbende 94 negers soo groot als cleijn, die
versocht preaemissie om zijn schip te mogen aen de grondt halen, ’t welck hem hebbe vergunt.
Onderwijl eenighe inwoonders bij mij comende, versochten van de negros te mogen coopen,
daerbij remonstreerende dat sij dan in betere capaciteit souden wesen om meerdere negros in
toecomend te connen coopen. De betalingh te doen in boomstucken. Hebbe haer toegestaen van
haer soo allerwegen te verplichten, en strickte ordre gestelt geen Zuijcker na eenige quartiere
magh afgevoert werden als naer Zeelandt. Sijn gecomen 48 neegers mans en 20 vrouwen, ende de
rest kinders tot de 94. Hebbe vijer van d’ beste laten uijtkiesen tot dienst van Ued: Mo: om cost te
planten voor ’t fordt, soo boontjes, spaans cooren, patatten, enz. dije daer present besig mede sijn,
alsoo meijne den tol soo veel wel bedragen sal, dewijl dit schip per accident zoo is ingecomen
(sooverre Ued: Mo: welgevallen zal wat dies aengaend is gedaenen).
Soo meer quamen soude nijet toelaten, en achterdocht hebben dat het was een desseijn ons
gedaen ; maer alsoo van dese schip bewijs is door de noodt hem gedwongen hadde, en het tot
voordeel van d’ Colonie streckte om d’ luijden wat te laten verdienen ( en het haer meede
verhelpt om in toecomend negros te coopen, dewijl geen zuijkeren werden voor gegeven ) en
onderhand(?) geschickt tot het zuijker wercken.
Op de 7 e desend is mede van de Barbados gecoomen een pinas met een missive van d’ Lord
Willoubie sijnde copie van d’ voorgaende, onder Ltra. J.
Daerbij een order aen hem gesonden van t hof van Engelandt bij hem geteijkend d’ waere Copie
te zijn, dije vóór desen heb gesonden, onder No: 5, daer bij een brief gaende onder No: 2.
Heb den Commandr: van ’t Schip geexamineert tot wat eijnde hij hier quam, en daerbij zijn
instructies afgevraecht ; heeft geantw: hij aen particul(ieren) behoorde en zijn instructie daervan
hadde, die hij aenthoonde ; daerneevens dat hem belast was van Milord Willoub, desen brief aen
mij te behandigen, en hem gerecommandeert was soo eenige wilden meecomen, hij deselve
passagij soude geven en accomoderen na behooren ;
& (Ik) antwoordde hem mij verwonderd eenige particuliere schepen waren comende, dewijl
contrarije advijs hadde ; maar dat hem zijn versoeck zoude premiten [= permitteren] , om zijn
kalcksteen te lossen met twee pijpen wijn en en wat tabacq die hij in hadde, en hij boomstucken
in de plaats conde nemen ; oock dat hij sich nijet soude bemoijen met eenige affaires, onder
schijn deses, en borge stellen daerover ; oock zonder premisses, nijet soude wegvoeren noch
menschen, noch goederen.
Met dito sijn gecomen twee a drie vrouwen van d’ Barbados die haer mans hier waeren soeken,
moeten borge stellen bij Milord , met dit schip weder souden retour wesen, & doch en houden

92
haer belofte nijet, maer blijven hier, daerbij beter connen voortgeraken, als in eenige van haer
gewesten
alsoo Ick weet geen en connen vertrecken en hun valscheijt omtrent den andre dat ick stracx
notizie can hebben & soo is dese liecenzie toegestaen om in Stilheijt te zien tot een proef hoe de
gemoederen leggen (want als ick sach een gedeelte begeerig waren om te gaen, soude onder een
of andere pretext hen wech zenden, alsoo fundamentele reden genoegh can vinden dewijl haer
namen volgens gebruijck drie weecken van te voren moeten opstaen eer zij connen afgaen).
Dit schip is binnen 14 dagen claer, sal daer ‘t mede beantwoorden d’ voornoemde brief van de
Lord Willoubie en de Copie dan aen Ued: Mo: zenden.
Eenige Duijtsche schippers genegen zijnde om met boomstucken naer d’Barbados te gaen voor
vracht voor hunnen schip, hebben mij om raedt gevraecht of zij die reis souden onderneemen ,
soo [heb ik] haer geantwoord vooralsnoch liever het sekerste zoude kiesen, om een ander reijs te
practiseeren, alsoo d’ onrechtveerdigen actien gepleecht van Willoubie in den tijd van vreede
oock weinich werk zoude maken om op een ongesonde pretecx van een barcq haer eenige
moeijlijckheijt aen te doen, maer dat ick nijet en twijfelde of zoude in corten daerin voorsien
wesen, en de’ vaert reciproque soude gaen, soo met Duijtsche als met Engelsche schepen, of
anders geen vaert soude wesen. Maer om haer nijet te schijnen tegen te wesen, hebbe het aen haer
gelaten, dewijl bij haer meesters rekenschap mosten geven van haer gedane reijs – maer vooral
haer gerecommandeerdt voorsichtig te wesen, en te nemen suffisante borge voor alle
inconvenienten alsmede voor de vracht.
Den schipper Kleijne voornt: heeft een vracht aengenomen met het Amsterdamse buiske "den
uijtslach". Hoop 't haeren beste.
In het comen van het Engelsche schip voornt: waren 1 a 2 planters na drij dagen daerna bij mijn,
versoekend om premissie om af te gaan na d’ Barbados om haere vrienden te besoeken. ’t Welck
hebbe toegestaan (dewijl vrouwe & kinderen en ’t geen zij hadden hier lieten), maer daerna
verstaen hebbende dat Milord niemant wilde premitten om van daer te rebarqueren als onder
borgtocht, zijn bij mij gecomen en bedanckt voor de gunst aen haer gethoont, en staeckent haer
reijs, en koosen sekerheid.
Ick verhoop Ued: Mo: wel mach gevallen, dewijl soo veel [als] in mij is, sal waken tegen zijn
listige aenslagen, ofte onder schijn, ofte met geweer, sal nijet toelaten dat eenige wechgevoert
werden van onse onderdanen die sij de hare noemen. De valsheijt van alles sal haest in ’t licht
comen, (want de grooten in Engelandt, ontrent sijn Majesteit daar zeer ........... als andre quartieren
dije op haer versoeck seer veel connen obtineren), .... sij zeer nijdich zijn en niet gaarn souden
sien dat d’ Duijtschen een bequaemer plaets hadden om Zuijcker te maacken, want in den
Engelschen tijt al jaloers sijn geweest van dese plaets ; oock daerbij declineert d’Barbados, en
weeten zeer wel laeten de prijs met d’ Zuijker loopen, zoo het riedt het landt hier meer geeft [met]
minder oncosten, & &. Zoodat wij altijt d’prijs van d’Zuijcker minder soude connen(?) geven /
des noots sijnde / als sij, en te boven blijven. Ick loof den Almachtige, ons het hooft te laten
bovensteken en Ued: Mo: Colonie florissant zal groeijen en vrucht geven, tot spijdt van degeen
die ons benijden.
Schipper Pr: van Delft is de laeste desent hier gearriveert, daer Ued: Mo: missive mede ontfangen
hebbe, met extract uijt Ued: Mo: Resolutie in dato den 25 e augustij ; ‘t geen Ued: Mog: in dito
missive aenroeren, sal gem..... werden daar 't behoordt en ge...... werden tegen 'tgeen UEd: mij
ordineren.
het vertoef van den brenger dezes, soo een lange tijdt inde 't rivijer, is alleenlijck , daer gedacht
hadde dije van de Barbados wat in t werck zoude gestelt hebben , en hoopte door godes genade

met 's landts fluijt en d'vaertuijgen dije wij hadden - soo sulcx hadde gebeurt - na gelegentheijt
des tijts behoorlijck hebbe tegen gegaan.
d'Costen van UEd: Mo: zijn door Willoubie seer hoogh aengeloopen, alsoo door die reden - als
voor desen, UEd: Mo: heb geadviseert - altijts eenig vaertuigh inde buurt houde, dije tot ander
emploij tot eenig voordelen soude connen hebben gebruijckt geweest.
93
d'Missiven en stucken met 's Landts schip Surinaem gegaan, sullen de deels(??) met Capt:
Barensen volgen aen UEd: Mo:, alsoo door mijn krankseijn nijet mogelijck ; en ick refereere mij
verder aen den Commandr: Ruys, dije ick heb gerecommandeert en geordineert om getrouw
rapport na waerheijt aen UEd: Mo: te doen, gelijck UEd: Mo: breeder gelieven te zien in dese
nevengaende instructie.
afbreeckend, bidde den almagtige UEd: Mo: regering lange jaren met heijl en segen gelieve te
croonen, amen & waarmede blijf,
UEd: Mo: heeren, mijn heeren d' gecomiteerde Leden van de Staten van Zeelandt,
Surinamen, den 4 Januari 1669,
UEd: Mo: alderond: dien:
Abraham Crijnsen
P:S:
Ed: Mo: heeren hierneevens gaen een weijnich appels van China hier groeijend, wert oock
voortgeplant.
UEd: Mo: zij mede bekent dat d' Cost van eenige kalck te senden verhoopende ten eijnde is,
omdat als 's lanst hoecker van Tobago hier comt ende sonder verlet gaen daermede .....
te belasten ; heb alreeds een goede quantiteijt goede kalcksteen hier becomen.
1669 – 4 jan. – instructie Abraham Crijnsen aan de commandant Ruys
2035 - 107
Ordre en Instructie voor de Commandr: Ruijs
Eerst zal den Commandr soodra mogelijck is uijt d’rivier zeijlen en zijn coers nemen na patria.
2 e – Oft het gebeuren in het uijtzeijlen om eenig schip ofte schepen ontmoeten, sult haer nijet
soecken te spreecken maar haar mijden, ’t zij van wat natie die zijn, maar ziende een schip van
gewelt, weder binnen comen onder ’t fordt.
3 e – Sult U:E: pertinent lijste met U:E: comste aen d’ Heeren van den Raad overleveren, van d’
Ingaende suijkeren in ’s Lants schip.
4 e - Sult U:E: getrouw rapport hebben te doen aen d’ Heeren van d’ Raedt – wat hier pazzeert / en
daernevens U:E: Journael ofte dachregister overleveren
Suriname, den 4 e Jann ri 1669
Abraham Crijnsens

94
1669 – 4 jan. – instructie Abraham Crijnsen aan de commandant Ruys
2035 - 108
Copie van de voorgaande instructie
uit andere bron:
advertentie oprechte Haerlemse courant, 1668
De advertentie stond dat jaar 2x in de krant, maar werd daarna niet meer herhaald.
Waarschijnlijk heeft men in andere kranten uitgebreider geadverteerd (bv: middelburgse
courant)
De Gecommiteerde Raden van d'Edele Mogende Heeren Staten van Zeelandt, maecken een yder
bekent, dat, alsoo het Casteel en Provintie van Suriname eyndelingh op den eersten dagh van de
Maent van Meye, dese loopenden Iaers, is gerestitueert en overgegeven in handen van den
Capiteyn Commandeur Abraham Crynsen, die wy tot die eynde derrewaerts hadden gesonden, en
dat nu alles aldaer in goede ordre en dessentie wierde gebracht, en dienvolgende alreede in
soodanigen staet is, om alle een yder, die haer derrewaerts willen begeven, aen d'eene zijde een
seeckere Protectie, en aen d'andere zijde bequaeme Gronden en Landen, tot Culture van Suckeren
en andere Gewassen, te geven in een Quartier en Climaet, daer toe boven alle andere Landen in
die gewesten bequaem en vruchtbaer, mitsgaders vry van de dangereuse Stormen, die men
Orcanen noemt, dat aen alle en yder, die genegentheydt hebben, 't zy alleen ofte met haer
Huysgesin en gevolgh van dien, haer naer Suriname te begeven, en aldaer neder te slaen, om
Suyckeren en andere Gewassen te queecken, ofte wel sich met eenigh Ambacht te generen, dat
aldaer seer profitabelijck geschieden kan, niet alleen sullen vergunnen een vryen en
onbekommerden toeganck en derselven transport derrewaerts, haer aen ons aengevende, so veel
mogelijck, sullen faciliteren, maer oock soodanige persoonen en Familien daer te Lande sullen
voorsien van bequaeme en ruyme Plaetsen en Velden, tot Culture en den queek van de voorsz.
Gewassen en onderhout van Menschen en Vee; en voorts aen de selve toe staen vrydom van alle
Lasten en Impositien, voor den tijt van vijf achter-een-volgende Iaren, te reeckenen van den Dagh
dat sy in Suriname sullen wesen aengekomen, gelijck aen de jegenwoordige Ingesetenen aldaer
gelijcke Vrydom voor den tijdt van twee Jaren is vergunt.
1668 - 10 October – Brief Abel Thisso
2035 - 111
Duplicaat van 2035 - 096 ; Bericht over de situatie op Tabago de eerste week van october 1668.
De brief was samen met twee andere dato 24 october, en dato 9 januari 1669 verstuurd. (zie
hieronder)
Copie
Eed: Moogend: Heeren,
Mijne Heeren Staaten van Zeelandt,
Mijne gebidende Heeren,
Mijne laasten aen Haere Eed: Moogenden is geweest den 2 deser October 1668 over de caribische
Eylanden waervan hiernevens copie gaet. hebben daerin geschreven wat hier passeert & den

95
rechten toestandt van 't landt. Hier is 't sedert niets gepasseert , dan hebbe op de rapporten van
oorlogh met de indijanen, met de albereijts gestelde officieren van dit Landt wachtplaatsen
beraamt corttuguardes te maacken & de inwoonders met de soldaaten verdeelt om te waacken ,
ymmers soo veele moogelijck zal zijn.
Oock hebbe de gemeente vergaadert gehadt op Sondach den 7: deser & haar voorgehouden te
waacken & wacht te houden. Soo hebben een deel geantwoordt dat haer goede beschermingh was
belooft & dat sijlieden hier dichtebij wel wilde waacken, maer op de buijtenwachten niet. Dat de
soldaeten dat doch mosten zijn consuijs gescheijden. Maer daernaer Een voor een laeten roepen &
haer afgevraeght of zij den dienst van 't Landt reuiseerden & haer alsoo daertoe bewillight.
Maer sien ondertuschen het grootste jaamer & armoede van de werelt met het volck. Den eene
heeft geen geweer, den anderen is sieck , den derden heeft niet te eeten. En hebbe noch order
noch cost om haer meede te deelen. Een deel hebben geen gereedtschap noch beijl nochte
cappmess, & van cost moet alles het bos beschaart worden. Die sieck is moet vergaan. Als zij
jaagen soo connen zij geen voortsettinge doen in de plantagien. Soo dat int cortte gesecht, soo
hier met alder spoet geen ontsett en comt, soo vreese voor een groote confusie onder het volck sal
ontstaan, wandt de lieden en hebben niets, soo dat den eenen den anderen niet can helpen.
Soodat ic nu genoodtsaeckt ben, om de onheijlen voortecomen die daerdoor mochten ontstaen,
een cleijn bercquen alhier hebbe afgehuert om naer Surniam te gaen om mijnheer Crijnsen sulcx
bekent te maacken. Ende oock om te verneemen, of aldaer geen naerder order ofte advijs is van
dit landt, om alsoo de inwoonderen wat te stillen tot naader uitcomste.
Hebbe moeten voor de vracht van de barcque 2200 Lbs: suijker belooven, & hebbe sulcx aen
mijnheer Crijnsen geschreven dat hij de man aldaer betaelt met eenige waeren ofte suijker. Ick
kan anders niet doen.
Ende ben meede weegens het guarnisoen met mijn cost ten eijnde, soo dat noch maer voor ontrent
veertigh daagen ofte dreij weecken sal connen toecomen.
Ben seer beducht in deese desolaaten staet, hebbe twee timmerlieden moeten haer afscheijt geven,
want hebbe noch cost, noch spijkers.
Het gerucht van dit Landt is aen de franse eylanden seer goet & groot geweest, en comt dese
tijdinge daer, vreese sal tot groote nadeel strecken.
En meede so isse t duijsent jaamer vanweege dit schoone vruchtbaare Landt, dat alle zijne
vruchten soo wel geeft datter de handt niet aengebooden ... wordt gelijck genouchsaem voor
deesen geschreven hebbe.
Wat aengaet van de planters die geen geweer hebben, ben genoodtsaeckt deselve te helpen met
geweer, cruijt & loodt, soo veel sal connen doen. Eyndige,
Actum Nova Walcheren,
den 10 Octob: 1668,
A: Thisso.

96
1668 - 24 October – Brief Abel Thisso
2035 - 110
Verslag van de situatie op Barbados de tweede en derde week van october 1668. Inmiddels zijn
enige vivres gearriveerd, het ergste leed is geleden, en Thisso schrijft aanmerkelijk rustiger dan
in zijn voorgaande brief.
Eed: Moogende Heeren,
Mijne Heeren Staaten van Zeelandt
Mijne Gebiedende Heeren,
Mijn laeste aen haere Eed: Moogenden is geweest den 10: deser maent October van Surniam,
waervan hiernevens coppie gaet. Hier is ’t seedert niet sonderlings gepasseertdan dat den
Commandr: Evert Evertsen met den hoecker van Surniam op den 20 e deser maent October alhier
gearriveert meede brengende eenige vijvers [= vivres] & dat het verders in Surniam alles wel is.
Wat den Oorlogh aengaet met de Indijanen, soo hebben noch nergens van gehoort. Wat daer
verder van comen sal, dat sal den tijt leeren & hoopen om het beste.
Hier zijn eenige plackaaten van mijnheer Crijnsen gesonden betreffende Surniam, met order om
deselve alhier te laaten pupliceeren. Hebbe deselve van de inwoonders laaten leesen, maer achte
onnoodigh deselve hier aen te slaan, alsoo het een ’s Heerenlandt is.
Ende wij zullen hier met de hulp van Godt beeter placcaaten int gemoet zien, want hier meerder
armme lieden sijn, soodat den een, den ander niet can helpen. Soodat zij meerder privilegien van
doen hebben.
Den Comandr: Evertsen gaet nu soo naer de franse Eijlanden om passagiers van planters te
crijgen, voor hier & Surniam.
Hebbe meede gecoght van Comandr: Evert Evertsen een cleijn visnett, voor vijf en twintig
guldens. & van stuurman Pieter Symons een ancker brandewijn voor dertig guldens.
Haare Eed: Moogenden gelieven mijn toch te verexcuseeren dat ic nu en dan wat stercke dranck
coope, want ick can zonder deselve niet weesen, want men moet soo met de Eversz comende
lieden als anders verkeeren, & de lieden beschencken om haer alsoo couragie te geven & kennisse
te maacken.
Hebbe meede gecoght van Commandr: Evertsen een tonne vleijs voor acht en twintigh guldens &
aen den Chiruchijn Robbert Chullier op zijn gagie gegeven.
Haere Eed: Moogenden gelieve te doen betaelen ; ic sal hem daerover Debet stellen.
Eyndigende & naer mijn Reverentelijcke Salutatien, soo beveele Haare Eed: Moogenden in de
genaaden ende protexctie van Godt den alderhoogsten, & verblijvealtijt die ick ben,
Actum Nova Walcheren,
den 24 Octob: Ao: 1688
Haare Eed: Moogenden Geafecteerde ende Getrouwe wat ick vermach,
A: Thisso.
1669 - 9 Januari – Brief Abel Thisso

97
2035 - 109
Verslag van de situatie op Tabago december 1668 - januari 1669
Eed: Moogende Heeren,
Mijne Heeren Staaten van Zeelandt
Mijne Heeren,
Naer mijne Reverenten Salutatien,
Mijne laeste aen Haare Eed: Moogenden is geweest den 10 decembr: 1668 waerin hadde
geschreven watter doen passeerde ; Hier is ’t sedert niets sonderlings gepasseert.
Op den 5 deser Januari 1669 soo is capitein Pieter Constant voerende een schip van mijne Heeren
Lampsins alhier gearriveert, brengt 12 a 14 persoonen meede voor dit landt ; alsmeede een brief
van de voorgen: Heeren waer uijt staen dat de Heeren Lampsins hier int landt meede zullen
participeeren.
Maer verlange met seer groot verlangen naer brieven van antwoordt op mijne vooregaende
schrijvens aen Haere Eed: Moogenden ; om regulamenten te moogen hebben & adsistentie aen ’t
Lant te connen doen.
Wat de coltuere & populatie aengaet : soo gaet daermede heel wel toe. De quartieren vóór desen
bewoont zijn nu al meest bewoont op ’t nieu : & ben beesich om staende bos te begeven, soo
boven aen de cleijne baijtiens als hier omtrent de roode Clipbaij. Hebbe meede een begin gemaekt
om de Zantpunct te besetten.
Verwachte de hoecker Ooster Souburg alle uuren van de franse eijlanden met habitanten voor hier
& voor Zurinam.
Versta uit de brief van de Eed: Heeren Lampsins dat den vorst van Coerlandt een schip met volck
hier naertoe heeft gedestineert, om de Coersijnde also zij hier soo genoemt wordt, te besetten.
En alsoo ick geen order en hebbe om andere nationen van volck op dit landt te gedoogen / tenzij
dat zij onder onse commissie willen staan / derhalven soo sal ick haar Eed: Moogenden Landt
soecken suijver te houden ; ijmmers soo veel moogelijck er sulcke natien af te weeren. Ten zij
met order van Haare Eed: Moogenden.
Ick ben nu alle daagen mijnheer Crijnsen van Zurniam verwachtende & sien hem tegemoet.
Watt mijn person aengaet : soo ben ick Godtdanck van hertte gesont. Maer Godt beetert seer
qualijcq te passen aant recten van het lichaem, alsoo door colijcque heel lam van arm & been ben,
en soo wanneer mijn verlossinge nu met mijnheer Crijnsen niet en comt & dat het met mijn niet
beeter wil, soo wenschte ick wel dat Haare Eed: Moog: geliefden mijn te verlossen om naer het
patrija te comen.
Soo mijn verlossing met mijnheer Crijnsen niet comt, soo sal ick met Godt met mijnheer Crijnsen
bovengenoemt perttinente lijsten oversenden met naem & toenaem van alle die hier op ’t Landt
zijn, nevens de gestalten van de plantagien als anders.
Ick hebbe genoodtsaackt geweest om ½ oxhooft franse wijn te coopen met 1 ancker brandewijn
van capitein Pieter Constant ; de wijn tot F 25,- & de brandewijn tot F 24,-. Haare Eed:
Moogenden gelieven t te doen betaalen ; het monteert F 49,-

98
En alsoo ick nu soo lam ben dat ick mijn handtteeken niet kan setten, soo sal ik aender, singnatie
ervan getrocken, mijn singnett doen setten, tot een teeken der waerheijt.
Eijndige & beveele Haare Eed: Moogenden in bescherming van Godt den alderhoogsten &
verblijve dien ick ben,
Mijne Heeren,
Haare Eed: Moogenden Geaffecteert & getrouw dienaar,
Tot last van
Abel Thisso
Actum Nieuw Walcheren
Den 9 Januarij 1669
1669 - Januari 16 - kort bericht Abraham Crijnsen
2035 - 112
Ed: Mo: Heeren,
Per den Commandr: Ruijs, voor 6 dagen heb Ued: Mo: geschreven , dat d' stucken en bescheijden
zoude afzenden met Capt: Dimmey, maer t zedert heeft de Loop dagelijcx soo toegenomen, dat
mijn swackheijt sulcx belet heeft, en mij onmogelijck van in tegenwoordige Ued: Mo: breeder
satifaije te doen. Sal mij verder moeten refreeren aen 't mandels rapport van Capt: Drimmensen en
anderen.
Wensche en bidde den almachtige Ued: Mo: regeeringe met heijl en segen wil croonen, blijf,
Ed: Mo: Heeren de gecommitteerde Raden van de Staten van Zeelandt,
Ued: Mo: alderonderdaen:
Abraham Crijnsen
Surinaame, de 16e Januari 1669.
1669 - Januari 31 - brief Abel Thisso.
2035 - 113
Messeigneurs,
Messeigneurs, Ces lignes sont pour vous assurer de la continuation de mes tres humbles
obeissances, et vous donner advice comme le Capne: Clas est arrivé depuis deux jours en cette
isle avec 27 a 28 personnes pour y demeurer. Il y en a bien autant et davantage qui vont avec luy
a Suriname.
Je fitz hyer faire justice d Ms Iroiz condamné au fouet et au banissement perpetuel hors du pays.
Je ne manqueraj point de vous envoyer par la premiere occasion, l'Instruction de son proces.
Je suis toujours incommodé et veritablement tant que l'ordinaire. mais je ne puis encores agu que
me fesant porter en chaise, sans quoy il me seroit impossible de faire mes affaires. J espere par la

premiere comodité vous rendre plus amplement mes devoirs. Cependant, agreez 's Il vous plait,
les protestations que Je faits d estre toute ma vie avec respect et fidelité,
99
Monseigneurs, Je vous supplie s' il est possible d' envoyer un autre secretaire pour cette isle, celuy
que Jay pour le presant se croist si fort capable et si entendu dans les affaires, quil ne veut
recevoir d' instruction de personne, outre quil est suiez a des desfauts que je ne veux pas vous
desduire ici par respect.
Messeigneurs,
Vostre tres humble tres obeissant serviteur
Abel Thisso
De Tabago le dern: Janvier 1669.
1669 - 19 februari - placcaat
2035 - 114 - 115
Dit plakkaat regelt de rechtsverhouding in de kolonie. Het introduceert het Hollandse
rechtssysteem, tot die tijd was het Engelse recht van kracht.
Den Gouverneur met sijnen politieken Raet, allen die deesen sullen sien ofte hooren leesen,
Saluijt. Doen te weeten alsoo volgens de artijculen van accoort met d' inwoonders van dese
provintie gemaeckt, dese Landen moeten geregeert worden volgens de Nederlantsche Wetten,
sonder kennis van dewelcke geen van de ingeseten van dien connen weten waernaer dat sij haer
hebben te reguleren.
Soo ist dat nae rijpe deliberatie goetbevonden hebben gelijck wij goetvinden mits dese, bij
provisie over dagelijx voorvallende saecken, deese naer volgende Wetten en Statuijten te
estabileeren, begeerende ende bevelende alle ende eenijeder, van wat natie die soude wesen, ende
in Surinaem woonende ofte commende, om deselve preciselijck te gehoorsamen ende te
optempereeren, op de peine daer in vervatt.
Ende opdatt niemandt vremt vinde, dat in sommige wetten de peinne en straffen niet sijn
gespecificeert, maer aen de rechter gelaten, werden hierin de wetten breder geexprimeert. Soo
wordt een eijgelijck verseckert midts desen, dat hetselve alleenlijck gedaen is, opdat de meest
ende minst sondigende in sodanige voorvallende saecken niet mogen egaliter gepeineert werden,
maer dat een eijgelijck volgens de groote ende swaerte van sijn feijt sijn rechveerdige sententie
daer over ontvange.
Versekerende insgelijcks alle inwoonderen dat in cas eenige saeck soude connen commen voor te
vallen, waerover noch geen rechten sijn gestabilieert, dat deselve volgens gerechticheijt,
oprechtichheijdt, ende equiteijt ompartijdelijck ende soo veel als mogelijck is conform de voorige
usantien ahjier sullen gedecideert werden, ende ondertusschen op alle incidenten saecken
mettertijt bequame wetten, acten, statuijten, ende ordonnantieen geformeert worden, dewelcke
sullen bevonden werden tot beste voordeel van de Colonie ende respective inwoonderen van dien
te strecken.
Wetten ende Ordonnantien ontrent erffenissen
Alle Erffenissen sullen devolveeren aen de naeste erffgenaemen defrendeerende in directe linie,
dat is van ouder tot kinderen, ende soo voorts, soo langge als van de directe linie gevonden
werden, dewelcke cesseerende, soo neemt de colatoral linie plaets, dat is van broeders en susters,

100
ende dije van geener afcomstigh sijn, welcke in cas daer geen testament is gemaeckt, alle
gelijckelijck hebben te erfen, sonder onderscheijdt van sex, ouderdom, ofte ponckheijt,
welverstaende, dat in cas de naeste erfgenaem is coomen te overlijden, sijne kinderen int selve
recht sullen succederen t geen hij in sijn leven gehadt heeft ende niet verder.
2 – Een Iegelijck vermach sijn testament te maecken ende in deselve vrijelijck van alle sijne
goederen, roerende ende onroerende, disponneren, het sij absoluijt Fide Commis off bij Legaeten,
mits observeerende dese naervolgende solemiteijten :
Alle ouders, coomende te sterven, sijn gehouden om ten minsten aen haere kinderen ende die in
directe linie van haer descenderen, een legitime portie te geven, ‘twelck is het derde part van
‘tgeene hij ofte sij soude gehadt hebben indien de testateurs zonder testament hadden comen te
sterven, ten sij in cas van groote ondanckbaerheijt als volgt, ontdeckt in attentaten op het lijf en
leven van hare ouders, desamatie, ontroovingh van haere leven en credit, het luxurieus ende
ongebonden leven van dochters, nadat hun van haere ouders een bequaem persoon aengeboden
met een behoorlijcke portie, ende diergelijcke meer
Welverstaende, dat deselve legitime moet suijver ende onbeswaart sijn met legaten, Fide Commis
ende alle andere lasten, welcke onbeswaert sijnde vermach een testateur sijne goederen Fide
Commis te maecken ende andersindts niet.
2 - Een jongman sijn testamendt willende maecken moet sijn veertien jaeren, ende een vrouwe
twaelff jaeren int volcomentlijck.
3 - Eijmandt een testament willende maecken, sal gehouden sijn daerover te roepen twee
getuijgen van goede name ende leven, mitsgaeders den secretaris ofte soodanige publijck
persoon, die tot dien eijnde in elck divisie onder wet sal gestelt worden, sullende alle andre
testamenten die deese solemniteijten niet in hebben nil ende van geender waerde sijn.
3 - Alle persoonen sich in den houwelijcken staadt begevende sonder voorgaende houwelijcx
contract worden de goederen gemeijn, ende beijde ofte een comende te sterven met testament,
mogen van haere competerende goederen Junctim aut Separatim disponneeren naer welgevallen,
ende beijde ofte een comende te sterven sonder testament, soo vervallen sijn ofte haere goederen
aen de naeste vrinden ende erffgenamen van den afstervende.
4 - De doot van Testateurs, ofte die eenige goederen nae gelaten hebben sal van de erfgenamen -
vrienden ofte anderen daerin geconcerneert - binnen acht dagen naer haer overlijden aen den
gouvernuer te kennen gegeven worden, ende sullen deselve noch geen van haeren, vermogen aen
te nemen de administratien van haere goederen, totdat haer sulcx van den gouvernuer vergunt is,
op pene van de erffenissen vervallen te sijn aen het Landt.
5 - Bij gebreck van Testament ende wettelijcke hetsij directe ofte collaterale vrienden om te
erven, soo gaet de erffenisse aen de naeste ascendeerende, te weeten, vader, moeder, ooms,
moeijen, ende die van haer descendeeren, maer die cesseerende, soo vervallen de goederen aen 't
Landt.
6 - Een eijgelijck vermach Testamenten te maecken soo lange als hij leeft, doch in alle gevallen
soo breeckt het laeste testament alle voorgaende, ende sal alleenlijck effect sorteren mits dat het
op behoorlijcke wijse geschiede en sijn volcomen solemnitijten hebbe.
Wetten ende ordonnantieen ontrent Vooghschap ende Voogdije

101
1 - Imandt comende te sterven, onmondige kinderen ofte erffgenamen sonder in sijn Testament
voogden daerover gestelt te hebben, soo sal den Gouvernuer met sijn Politijcken Raet de voogdije
daervan aenveerden, ende daertoe onder haer authoriseeren ende constitueeren sodanigen persoon
ofte persoonen van wiens oprechtigheijt ende eerbaerheijt sij wel geinformeert sijn, hetsij uijt de
naeste vrienden, ofte die sij daertoe sullen bequaem vinden.
2 - Alle voogden hetsij bij Testament ofte den Gouvernuer met sijne politicque Raet gestelt,
sullen gehouden sijn aen deselve rekenschap te geven van haere administratie ende voogdije ter
expiratie van den onmondigheijt van haere pupillen, ofte eerder soo sij sullen bevonden ofte
gesuspecteert werden fraudeleuselijck te handelen, ofte dat sulcx van haer wordt gerequireert,
opdat daerin met alle voorsichticheijt tot meeste profijt ende preservatie van de pupillen mach
tijdelijck voorsien werden.
3 - Vaders ofte moeders comende te hertrouwen, sijn gehouden vooraf het vaderlijcke ofte
moederlijcke goet aen haere kinderen te bewijsen ende uijt te keeren, ten ware hij ofte sij tot
voogdt daervan gestelt sijn die haer in dat Cas als andre voogden sullen hebben te dragen.
4 - Alle manspersoonen sijn mondich met vijf en twintich ende vrouwspersoonen met twintich
jaeren, ofte wanneer dat sij getrouwt sijn, ten ware den Gouvernuer met sijn Politicque Raet
noodich houde om eijmandt op bewijs van desselfs bequaemheijt ende capaciteijt tot het bewint
van sijn goederen mondich ende jarich te verklaren, ende vermogen geene pupillen voor dien tijt
sonder dees redenen van selfs sich van haer voogdije te onttrecken, ende andere te kiesen in
desselfs plaets.
5 - Een ijder is vrij te trouwen als hij wil, mits dat een man veertien jaren, ende een vrouw twaelf
jaren gepasseert sij, ende dat het geschiede met consent van hare ouders ofte voogden, sonder
welcke hetselve niet gepermitteert en is.
6 - Alle persoonen die sich willen in den houwelijcken staet begeven, sullen moeten persoonlijck
bij den Predikant veschijnen & aldaer hare naem laeten aenteijckenen, ende ondertrouw doen,
ende sullen dan verder drie gebooden drie achtereenvolgende sondagen in de kerck afgeroepen
werden, opdat degeene die eijts daertegen hebben in te brengen , hetselve mogen doen, maer die
tijt geexpireert sijnde, sullen vermogen te trouwen. Sullende alle soodanige persoonen die sonder
het opserveren van dese solemniteijten haer 't saemen .... gestraft ende gecorrigeert werden, als
die geenen, die hoererij bedrijven.
7 - Alle die geene, die getuijgenisse moeten geven, sullen haer achtiende jaer volbracht hebben,
sonder hetwelcke niemants getuijgenissen voor valide aengenomen werde.
Van Publijcke Acten ende Instrumenten
Alle Contracten, Verkoop-brieven, Obligatien, Procuratien, Attestatien, Hypotheken,
Transpoorten, Opdrachten, ende alle andere publijcke acten ende instrumenten, van wat nature
ofte qualiteijt die sullen moogen wesen, dagelijck tussen man ende man occurerende, sullen
gedaen werden in de secretarije voor de secretaris ende twee getuijgen, ofte diegeene die daertoe
in iedere divisie sal gestelt ende beedigt sijn ende twee getuijgen.
Welcke aldus gedaen weesende, sullen voor alle andere, die op die mannier ende met de
voorverhaelde Solemniteijten met gedaen sijn, valideeren, welverstaende, soo se onder de

102
Duijsent ponden Suijckeren bedragen. Maer alles dat daerboven is, sal gedaen worden bij het Hof
van Justitie, ofte bij den Secretaris ende twee Raeden van Justitie.
Criminelle ende penaele Wetten en ordonnantien
1 - Alle Criminelle saecken sullen werden afgedaen bij den Gouverneur met sijn Politijcken
Raedt, ende alle Civiele saecken bij den Gouverneur met sijn Raedt van Justitie, sullende van
geene sententie geweesen of int Criminel of int Civile eenigh appel vallen ,
ende alle saecken hoorende tot het Criminele Hof sullen en vermogen afgehandelt ter eerster
sessie, indien hoorsaecke gehouden wert,
ende die van het Civile Hoff, ter weder sessie, nae de citatie.
Sullende de Sessie van de Gouverneur met sijn Politijcken Raet alle drie maenden gehouden
werden, beginnende met den tweeden Woensdagh in Junio naest comende, ende soo vervolgens.
Ende die van het Hof van Justitie op den eersten Woensdagh in elcke maendt.
2 - Alle geciteerden die alhier plantagien, familien, huijsen ende seekre woonplaetsen hebben,
sullen hebben te compareren ten aller langsten op den tweeden rechtsdagh nae den ontfangst van
haere citatien, op pene van in contuinatie te vervallen,
ende alle diegeene die alhier geene plantagien, familien, huijsen ende seekre woonplaetsen
hebben, arrestabel sijn ende gehouden op den eersten rechtdagh te compareren op peine van
contuinatie.
3 - Alle Crimen, van Lasa Majestatis, rebellije, seditie, ende alle andere diergelijcke hooge crimen
ende feijten, moordt, dootslagh, kerckroverije, slaen van ouders, huisbraeck, onwettelijcke
destructie ende stelen van vee, sullen met de doodt geboet werden.
4 - Alle persoonen, die subitelijck violentelijck ende onnatuurlijck ofte sonder dat men oorsaeck
daervan weet commen te sterven, sullen gevisiteert ende beschoudt werden van de beedigde
persoon, ofte persoonen, in elcke divisie gestelt, in tegenwoordicheijt van twee getuijgen,
sonder welcke deselve niet mogen begraven worden, uijt wat pretecxt het soude connen ofte
mogen wesen, bij eenige persoon ofte persoonen wie die oock soude mogen weesen, op verbeurte
van schuldich gehouden te sijn voor de onnatuurlijck subijte ende violente doot van sodanige
persoon ofte persoonen als hij ofte eenigh van hun sal contrarie deese Wett, statuijt ende
ordonnatie vervoeren ofte begraven.
5 - Alle die Godts naem lasteren ende misbruijcken, sullen nae exigentie van de saecke, of met de
doodt, of andere straffen, met grootste rigeur sonder conniventie gestraft ende gecorrigeert
werden.
6 - Alle persoonen die den Christelijcken Sabbath niet behoorlijck onderhouden, ofte sullen
bevonden werden haere dienstboden ofte slaven op dien dach aen 't werck te setten, ofte op de
riviere sullen bevonden werden in booten ofte canoen, ofte eenich ander vaertuigh groot ofte
kleijn te reijsen, sullen sonder exepstie van natie vervallen in de boete van 200 Lbs Suijcker voor
ijder persoon, waervan de helft te sullen geappliceert aen het publijck , een vierde part aen den
armen, ende een vierde part aen den officier.
7 - Allen die eijmandts goede naem ontroven, vechten, smijten, krakelen, ofte eenige questie
moveeren , tot ontrustinge van de gemeijne vrede ende rust, sullen nae verdiensten ende
grootheijdt van het delict gestraft werden.

103
8 - Allen die in diefstal bevonden worden, het sij wat het is, sullen na de qualiteijt van het delict
aen den lijve gestraft werden , waeronder oock verstaen wordt begrepen te sijn, het wechnemen
van booten ende canoen sonder permissie van de eijgenaer.
9 - Alle die droncken int Hoff van Justitie coomen, sullen aenstont hechtenisse genomen ende
daerenbooven met een swaare boete gecorrigeert werden, de helft daervan te sullen geappliceert
worden aen het publijck , een vierde part aen den armen, ende een vierde part aen den officier.
10 - Indien een getrout man ofte een getroude vrouwe, met een getroude vrouwe ofte man comt te
boeleeren, ende alsoo haer Echt te buijten gaen, sullen met den doot gestraft werden.
11 - Indien een getrouwt man ofte een getroude vrouwe, met een ongetroude vrouwe ofte
ongetrouwt man compt te boeleeren, in soodanigh gevall sal de getrouwde man ofte getrouwde
vrouwe met den doot, ende de ongetrouwde man ofte de ongetrouwde vrouwe nae exigentie van
saecke swaerlijck en rigoureuselijck gestraft werden.
12 - Alle hoereerders, ende die in onkuijsheijdt leeven, sullen rigoureuselijck gestraft werden, nae
verdienste van saecke, sonder conniventie ofte aensien van persoon.
13 - Sal niemandt hem vervorderen, ofte verstouten om de hooghste souvereijniteijt van dit Landt
int meest oft minste directelijck ofte indirectelijck te calomnieeren, ofte te lasteren - ofte tot haer
naedeel te sprecken, ende de regeringhe alhier van haer dependerende, met woorden ofte wercken
te injurieeren, op peine van behoorlijcke riguer aen den lijve ofte andersints gestraft te werden.
14 - Ende alsoo het onbetamelijck ende ontoelatelijck is dat particulieren qualijck sprecken van
gekroonde hoofden, principaeldelijck degeene die in een nauwe aliantie ende religieuse
verbintenissen staen met onsen Staet, als daer is Sijn Conincklijcken Majesteijt van Groot
Brittanjen int particulier, waertoe eenige sonder dese restrictie de vrijpostigheijt mochten op gaen
neemen, het sij uijt d'eene oorsaeck ofte d'ander, soo ist dat het selve mits deese strictelijck wert
verbooden, soo aen Nederlanders als Engelschen, ofte anderen van wat natie die sullen mogen
wesen, tegenwoordich woonachtich ende rissideerende in dese colonie ofte die hier sullen komen
ende rissideeren, op peine van met behoorlijcke riguer te sullen werden gestraft ende gecorrigeert,
volgens de trappe van haer misdaedt.
15 - Ende alsoo dickwils door scheldt ende verwijdt woorden, de natien raeckende, veele
dispuijten ende krackelen coomen te ontstaen, tot ontrustinge van den gemeijne vreede, soo
werden deselve soo aen de duijtschen als engelsen 't eenemael verboden, op poene dat se sullen
gestraft werden als pertubatuer van de gemeijne vreede.
16 - Werdt gelast, dat geen ander gewicht nae desen in den Provintie, Rivieren ende Districten
van dien sal gebruickt worden als de Amsterdamse, bestaende 100 Lbs uijt uijt 112 Lbs
Engelsche, ende geen andere maten als de Middelburghse in Zeelandt, waer ...... Ellen ......
Engelsche gaerden maecken. Op pene van telckens als sij ter contrarie sullen bevonden worden te
doen, verbeuren hetgeene, dat anders sal gewogen en gemeten worden, en 500 Lbs Suijcker,
waervan de helft te sullen geappliceert werden aen het publijck , een vierde part aen den armen,
ende een vierde part aen den officier.
Actum Paramaribo den 19 Febr: 1669
onder stondt:

104
Ter ordonnantie van den Gouverneur met sijnen Politijcken Raet.
Johan Tressrij, Secr:
1669 - 6 maart - brief M: Matissen Bergenaer.
2035 - 117
Gericht aan de Staten van Zeeland. Geschreven aan de rio Isepeso (vroege schrijfwijze van
Isequebe = Berbice). De schrijver meldt de aankomst van de nieuwe gouverneur Lichtenbergh, en
stelt de persoon van Lankslot Craerkon voor als commies van koophandel aan de rio Isepeso.
Onder aan de brief vermeldt de schrijver iets over zichzelf: "...alsoo ick deese landen nu al 26
jaeren ghefrequenteert hebbe ..." Bij de brief is een lijst van benodigdheden gevoegd.
1669 - 12 Maart - brief Le Lisle
2035 - 118
Gericht aan de Staten van Zeeland. Geschreven in Suriname. Het is een verslag van een kort
verblijf op Tobago.
1669 - 16 Maart - brief Abel Thisso
2035 - 119
Verslag van de situatie op Tabago januari t/m maart 1669.
Eed: Moogende Heeren,
Mijne Heeren Staaten van Zeelandt,
Mijnen laesten aen haare Eed: Moogendh: is geweest den 9 Januarij laestleeden. Waerin den
toestandt van 't Landt hebbe geschreven gehadt.
Op den 16 Februarij is hier aen de Coer zijde een schip gecomen van de vorst van Coerlandt, &
alsoo de oude plaatse vant Fortt besett hadde, soo hebbe haer afgehouden dat sij met geen goet
aen Landt sijn gecomen, dewijl geen order van haare Eedle: Moogenden en hebbe, om freemde
Natien op het Landt te admitteeren.
Ditto zijn de Coersche officieren hier in de Roode Clipbaij gecomen, te weeten: den
Commandant, met den Coopman van 't schip ; zij thoonden een donnatie brief van den Coninck
van Engelandt van jaar 1664, van dit geheele landt Tobago. Waervan de coppie pr: naaste, nevens
de rolle van al het volck der vrije lieden van dit Landt. Sal oversenden met het oorloghsschip
gelijck voor deesen geschreven hebbe.
Den 19 ditto soo zijn de Coersche volckeren met schip en al vertrocken, vertrouwe naer de
Barbados, & seijden sich breeder bescheijt te zullen brengen van Haare Eed: Moogenden.
Den hoecker Wester Soeburgh is op de 8e Februarij naer de beneeden eijlanden gegaen, om
passagiers voor hier en Zurniam. Verwachte denselven alle ure hier weederom.
Ditto 18: soo is een schip van mijne Heeren Lampsins alhier op de Reede gecomen, waer capitn:
op is Marcus Pietersen, heeft niets meedegebracht als vier paerden, eenige jonge koebeesten &
schaapen voor de plantagie van de voorgen: Heeren. Hebbe meede van ditto Captn: verstaen dat
het oorlogsschip Schaackerloo al ses weecken voor sijn vertreck naer Zurniaem was vertrocken &
den meer gemelten Capitn: Marcus is nu vijf weeken van Vlissingen hier op de reede overgeseijlt.

105
Hebbe tot noch toe vant gen: oorlogsschip niets vernoomen, noch eenige tijdingen van Zurniam.
Ben daer over ten hoogste verwondert.
Want sien alle daage met groot verlangen haare Eed: Moogenden naadere order & resolutie van
dit Landt tegemoete. Weete niet wat ick dencken sal, dat het soo lange aenloopt. Wil verhoopen
dat het geensins door foute is van grondich onderricht, dewijl mij altijt daeraen hebbe laaten
gelegen sijn.
Hebbe de twee posten met guarnisoen besett, te weeten, hier inde Roode Clipbaij & aen de Coer
zijde.
Het volck is noch reedelijck te passen, maer gants naackt van cleedinge, soo van schoen, cousen,
en alles, soodat daarmeede gants geen raat weete hoedaenigh te stellen met de soldaaten.
Den toestandt van t Landt is meede reedelijcken, & alle daagen teegenwoordigh schoon weeder,
alleen manqueert eenige adsistentie van slaven & meede eijndelijck wie dat wij toebehooren. De
inwoonderen verhoopen immers met de hulpe van Godt anders geen meesters te hebben als haere
Eed: Moogenden.
De vrije lieden zijn sterck ontrent de twee hondert zielen behalven s'lants dienars & slaven, &
daer is verleeden al een goet getal naer Zurnaem gegaen. & al het volck dat hier op t landt is
hebben zulcke goede moet om voorwaerts te comen, soo wanneer haer de handt maer geboden
worde om eenige macht te hebben om ijts te connen doen ; warvan de neegroos de fleur zijn.
Hier is meede een bercque ofte boot van St: Christopher van eene Monsr: Volmerein gecomen,
brenght meede eenig goet aen zijn maat / een planter hier /, met 2 a 3 eesels tot een begin.
Van mijn gesontheijt beginne nu Godt danck een weijnigh te beeteren & hoope de continuatie.
Van eenigh ander nieus weete niets, dan hoore datter vijf Cooninghs schepen met eenige branders
aen de franse eijlanden zijn, om aldaer de handelaers vandaen te suijveren.
Van de Indijanen weeten niet beeter als van vreede.
Eijndige & verblijve altijt die ick ben,
was ondertegekent, [spellingsfout: ondergetekent]
Actum Nieuw Walcheren,
Op 't fortt Vlissingen Maert 16
Ao 1669
Haare Eed: Moogende
geaffecteerde & getrouwe
(niet gesigneerd ; Abel Thisso)
1669 - 16 Maart - brief Abel Thisso
2035 - 120
Duplicaat van brief 2035 - 119.
1669 - 16 Maart - brief Abel Thisso
2035 - 122
Duplicaat van brief 2035 - 119.
1669 - 16 Maart - brief Pieter Versterre.

106
2035 - 121
Eerste brief van Pieter Versterre ; Verslag van de situatie in Suriname februari - maart 1669 ;
beschrijft o.a. het overlijden en de begrafenis van Abraham Crijnsen op 1 februari, en de
aankomst van de nieuwe gouverneur Lichtenberg op 12 februari. Versterre heeft dus heel kort
gefungeerd als interim-gouverneur.
Ed: Mo: Heeren,
Mijn Heren, van dat het Godt de Heere gelieft heeft, den heer Commandr: Crijnsen in dese landen
te besoecken met swaere sieckten, eerst het lichaem vol bloet gebeeren, daerna bloetloop, die hem
lange bij bleeff, waerop volgende een brandende coors die hem in 't lengte soo aentreste, dat hij
op den 1e Febr: deses jaers ontrent vier uren in den morgenstondt, in den Heere is ontslapen.
Heeft ons alle genoechsaem reden gegeven om over sijn doot bedroeft te sijn, door sijn goede
regeringh en godtvruchtigh leven, 't geene hij bijsonder thoonde in sijn laetste uren , wanneer hij
ons aensprack met veele schoone spreucken, en seer deftige schriftenije plaetsen ; dat jammer is
sijn doot niet is beschreven, daerom men gemeent heeft, soo geleeft, soo gestorven.
Wij hebben t lichaem dien eijgen dach begraven, met soo veel eer en pracht als mogelijck is
geweest, met losbranden van canonnen, decharsieren van musquetten, doch sijn parsoon heeft
meer gemeriteert, maer hebben sijn verdiensten niet genoech in dese Landen cunnen uitdrucken,
sullen 't verder aen Haer Eed Mo: gerecommandeert laten.
Den Heer Commandr: saliger heeft mij int laeste gerecommandeert de saecken van t landt, die ick
getrouebleert heb waergenomen, tot de blijde comste van den Heer Lichtenbergh, die op den 12
febr: alhier is gearriveert. Hebbe hem aenstondts den standt van t landt met alle de papieren in
behoorlijcke forma overgelevert, soo die bij mij sijn gecomen.
Ick hadde gehoopt dat haer Eed: Mo: mijn met de comste van de heer Gouverneur, uijt dese post
souden hebben gerecommandeert, edoch bevinde contrarie, doordien haer Eed: Mo: mijn verder
hebben gelieven te commanderen de post te houden, t' geene is streckende tot groot nadeel van
mijn persoon, doordien het mij onmogelijck is te cunnem bestaen met tractement 't geene haer
Eed: Mo: mijn als vendrich sijn toeleggende, doordien ick werde geconsidereert als tweede hooft
van 't landt. En hebbe somtijts veel aenstoot en groote onrusten doordien alles hier dobbelt moet
betrecken. En verder hebben haer Ed: Mo: gelieft, dat ijder sijn eijgen menagie sal doen,
waertegen ick mij niet hebbe geprepareert, soo dat die lasten bij mijn onmogelijck sijn om op te
halen, off ten waere haer Eed: Mo: gelieffden naer te comen, t'geen sij mijn op 't vertreck
belooffden, dat wanneer den Capt: du Bois quam te vertrecken, off te overleijden, haer Ed: Mo:
mijn in soodanigen qualiteijt en tractement souden considereren, als aen sijn persoon was
vergunnt. Soo dat verhoope voor mijn goede diensten alhier, met voorsz: sal beloont werden, ick
soude aen haer Eed: Mo: gunst niet hebben getwijffelt, indien de heer Comdr: Crijnsen in 't leven
hadde gebleven, doordien ick verseeckert was hij haer Eed: Mo: ten vollen contentement over
mijn parsoon soude hebben gegeven, soodat bijsondere reden heb om over sijn doot bedroeft te
wesen, maer verhoope t' geene bij den Heer Comandr: saliger niet geschiet is, soo veel te meer bij
den Heer Lichtenbergh sal worden gedaen, van wiens beleeftht: wij alle ten vollen vergenoecht
sijn, soo dat haer Eed: Mo: voor 't senden van sijn persoon alhier hartelijck hebbe te bedancken.
Wat aengaet de Colonie van Suriname, begint weder te floreren, en een ijder naerstich aen 't
planten te vallen, t' geene daegelijcx meer en meer staet te gebeuren. En hebben nu met het laetste
schip van Capt: Webbeljoch, die hier op den 27e Jan: is gearriveert, over de twee duijsent negros
in de rivieren, en daerbij twee en dertigh suijkermolens, die dese crop naer gissingh hebben

107
gemaelt veertich hondert duisent wegens suijker en verhoope eer een jaer ten eijnde, vrij wat meer
sal gemaeckt werden.
Wij hebben van desen natten tijt een ongemeen schoon weer voor de planters, soo dat het nu soo
veel te beter, als voorleden jaer te slechter was. Ende een schoon saeijsoen voorhanden staet, soo
als wij uijterlijck daervan cunnen oordelen, het staedt oock seer apparent , een goedt landt van
dese riviere te maecken, soo ons maer veel inhabitanten toecomen, dat wij lustich mogen bos
cappen, ’t geene te meer gesontheijt verweckt. Haer Eed: Mo: guarnisoen is nu in een goede staet,
de soldaaten gesondt als in ’t vaderlandt.
Die voor een nieucoomende den eersten stoodt hier can uijtstaen is een geluckigh man, den Heer
Gouverneur met sijn geaccompagneerden alsulx gecomen, beginnen mede al in den buijck te
clagen, ’t welck d’ eerste oorsaeck is van ’t quaet. Edoch verhoope haere gesontheijt met de
continuatie van dien.
Vult meer om dese te verlengen, sal afbreecken, en mijne verdere recommanderen in haer Ed:
Mo: goede gunst, en verhoope in consideratie sal werden genomen, en een goet appostil op mijn
ootmoedich versoeck sal becomen, sal altijt haer Eed: Mo: commando in alles getrouwelijck
pareren, soo .... een trouwe soldaet toestaet ende behoort te doen. Waermede eijndigende,
Ed: Mo: Heeren, Bidde Godt almachtich hij Ued: een lange duerige gesontheijt wil spaeren, en
wijse regeringh gelieven te segenen, verblijve,
Ued: ond: getrouwe dienaer tot der doot,
Pr: Versterre,
T’ Fort Zeelandia, den 16 e Maert, 1669.
1669 – 16 maart – Brief Julius Lichtenbergh
2035 - 123
Eerste brief van de nieuwe gouverneur Lichtenbergh. Kort bericht, waarin hij meldt in Suriname
te zijn gearriveerd.
Edele Mogende Heeren,
Alsoo Schipper Daniel Tijssen vandaech staet te vertrecken, Soo ist dat ick Ued: Mo: bij desen
notificeere, dat ick Godt sij gelooft, den 12 Febr: geluckelick ben gearriveert, hebbe sint mijn
arrivement op alles soo veel doenlick is order gestelt, en ben besich om de brieven dies aengaende
te schrijven om Ued: Mog: daervan succructelick(?) rapport te doen, twelck Ued: Mog:
toekomende maendach of dijnsdach ten uijttersten daer de hoecker die ick oordeel hier niet van
doen te sijn sal toesenden, welcken hoecker ick verhoop immers soo vroech in Zeelandt te sullen
sijn als brenger deses.
Ick hebbe een wisselbrief gepasseert van hondert en twintich pont vlaems op Ued: Mo: vanwegen
vier negers die Boeteman gelevert sijn op rekeninge van Schultz die hem is competeerende
vanwege plancken die hij aen het fort gelevert heeft. Alsmeede een van vierhondert en tachentich
guldens & ses stuyvers, vanwgen eet- en drinckwaren die den Heer Commandeur Crijnsen ten
dienste van sijn tafel alhier van schipper Daniel Tijssen gekocht heeft, ende een wisselbrief van
duisent guldens vanwegen vier negers die schipper Daniel Tijssen aen Capiteijn Mangelaa
verkocht heeft, welcke Ued: Mo: op sijn reekeningh konnen afkorten. Versoecke dat Ued: Mo:
deselve gelieven te betalen, - Capiteijn Mangelaa sal ick soodraeij de vaertuijgen van Bonevan(?)

108
en Iezkeepe met de soldaten herwarts sullen gekomen sijn oock afveerdigende ; hier mede Godt
biddende dat hij Ued: Mo: regeeringe gelieve te segenen, ben ick,
Edekle Mo: Heeren,
Ued: Mo: onderdanigen dienaer,
J: Lichtenbergh
Hebbe mede een wisselbrief gepasseert van een en vijftich pond vlaems van eet- en drinckwaren,
gelevert aen d’officiers van t Fort door Schipper Philip van Deest, die deselve actie geresigneert
heeft op Tomas Adelbergh.
1669 – 18 maart – brief Julius Lichtenbergh
2035 - 124
Beschrijft de gebeurtenissen in Suriname februari - maart 1669.
Edele Mogende Heeren,
Den 4 december van voor Vlissingen ’t Seijl gegaen sijnde, soo ben ick Godt sij gelooft den 12
Febr: het scheepsvolck ende altemael de passagiers, sonder een gestorven ofte sieck te sijn, niet
tegenstaende wij horible stormen ende groote fatige hebben uijtgestaen, geluckelick alhier in
Suriname gearriveert, ende voor de eerste en de droevichsten tijdinge de doot van de Heer
Commandeur Crijnssen verstaen, dewelcke generalick bij alle d’ inwoonders is geregretteert.
Hebbe derhalven datelick sijne Raden, welcke waren Monsieur Versterre, Monsieur Munnicks, en
Monsieur Soute, mitsgaders de Secretaris, bij mij ontboden, ende mij terstont van den staet van ’t
landt ende voorts van alles geinformeert, die mij sucoinctelick van alles rapport gedaen hebben.
weshalven ick haer voor de goede directie die sij in ’s Landts saecken hadden helpen toebrengen,
in Ued: Mo: naem hebbe bedanckt, ende volgens de Ed: Mog: instructie mij mede gegeven,
politicke Raden gestelt, ende daertoe nevens den Luijtenant en den vendrich gekosen, Monsier
Munnicks, Monsieur Soute, en Monsieur Kruijtpenninck, ende tot Raden van Justitie de selve drie
Nederlanders, alsoo hier geen stof van Duijtsen is, en capit: Jan Toorn, ende Jan Venman, die
volgens een generael rapport ’t geen van haer gegeven wort, wel van de conscientienste onder d’
Engelsen sijn, en dat onder een eet. Waervan de copie is hiernevens medegaende, dewelcke ick
hoop dat haer nevens mij soodanich in haer emploij sullen quijten, dat alles tot contentement van
haer Eed: Mog: ende den besten welvaert van dese colonie mach gedaen werden.
’t Selve gedaen sijnde hebbe aenstonts , alsoo ook wist dat Bannister en andre quaatwillige de
geruste Engelsche alhier die impressie willen geven , dat zij arbitralick sonder wetten souden
geregeert worden, ende dat sodoende sij bij de minsten faut die sij souden komen te maeken, sij
noch van haer lijf, noch van haere goederen konden verseekert sijn, soo hebbe ick aenstonts
eenige wetten op daechlicks in..deerende saecken geformeert ende laeten publiceeren, denwelcke
ick oordeelde dat de situatie van het landt ende de humeuren van de inwoonders be... requireerde,
hebbe soo veel ick hebbe konnen merken bevonden dat het d’ Engelsche aengenaem was,
seggende dat sij nu eenichsins wisten waerna dat sij haer souden hebben te reguleeren, soo dat ick
niet en twijffel of alles sal hier wel op een effen voet raecken, indien maer slechts geen nieuwe
dreijgementen uijt Engeland van den koninck gedaen worden, want de luijden meest altemael
gerust sijn, en niemandt spreeckt van te vertrecken, alsoo alhier brieven van Antigua gekomen

109
zijn van diegeene, die van hier derwaerts vertrocken sijn, in dewelcke sij haer vertreck van hier
beklagen, t’geen hier de gedachte van te verhuijsen t’eenemael wechneemt.
Is oock goedt dat Ued: Mog: een resolutie genomen hebben dat Bannister hier niet meer komen
mach, welcke mij den 21 febr: door de schipper van het galjoot Susanna ter handt gekomen is, sal
hem indien hij hier komt, want hij sijn mijt geschreven heeft met d’ eerste gelegentheijt te sullen
hier sijn, in één van de vaertuijgen setten en soo na Antigua senden, want hier veel quaet doen
soude, doordien eenige van sijn aenhangh hier heeft, op welcke ick mijn oogh houde, sullende
den eersten die ick met fatsoen kan straffen soodanich aentasten dat de andre daer een exempel
aennemen sullen.
Ick hebbe oock de Engelsche te doen geloven, door den generael Willougbij alhier gebruijckt,
heel qualijck neemt, de copie van den brief van den coningh aan Willougbij geschreven laeten
copieeren en door ’t Landt verbreijden, t welck ick gemerckt heb haer gemoederen seer gerust
gestelt, oock seer gesurprenneert heeft,
Wat aengaet dien brief alsoo Willougby niet in de Barbados maer in Engelandt is, hebbe die noch
onder mij en oordeel onnoodich na de Barbados te senden, alsoo ick verseckert ben dat die geene
die aldaer nu het bewint heeft, antwoorden sal een brief te sijn voor Willougbij voor sijn
particulier, en derhalven daerin niet doen en kan, versoecke derhalven dat Ued: Mog: met
d’eersten gelegenheijt gelieven te ordonneren wat ick daerin doen sal.
Alhier leggen rechtvoort twee Engelsche schepen in derivier die ick op mijn komst alhier
gevonden hebbe. Kiddingh ladende, sijn bevracht van een Engelsman die uijt Angola komende,
ende sijn schip vanwege leckheijt niet langer boven konnende houwen, alhier in de riviere is
gekomen, ende sijn negers, met permissie van de heer Commandr: Crijnsen voor kiddingh
verkocht heeft, onder die conditie van de kiddingh te mogen uijtvoeren. Welck contract ick niet
hebbe willen breecken, alsoo daerdoor 96 schoone negers in ’t landt sijn gekomen, sijnde oock
hier niet één Zeeuwsch schip dat vracht op de Barbados wil aannemen, ende derhalve niemandt
prejuditie daerin lijdt, alsoo geen coopmanschappen hier gebracht hebben, ende in cas gehadt
hadden nauw regard is genomen dat geen verhandelt is.
Den 17 febr: is alhier met een vaertuigh van Tobago, ’t geen den heer Commandeur Crijnsen na
d’ Eijlanden gesonden hadde, een planter genaemt Monsieur de le Isle met 18 negers, 3
Christenen, en drie ketels, gekomen, hadde intentie om naer Boueron te gaen, doch door veel
persuasien en beloften hebbe hem alhier gehouden.
Wenste derhalven, ende bidde oock, dat Ued: Mog: in consideratie geliefden te nemen, ’t geen de
luijden alle herwaerts komen belooft worden, ende hoe men 2 mael aen d’ inwoonders is
toegeseijt, en waerover mij de luijden dachlicks moeijelick vallen, ’t geen ick noch aen mijnheer
Stavenisse, mijnheer Engelsen, en mijnheer Huijbert op mijn vertreck hebbe voorgedraegen, ende
tot Ued: Mo: voordeel moet uijtvallen, namentlick dat Ued: Mo: een schip of twee naer de kust
van Guiné dienden te senden om negers aldaer af te halen, ende gelijck voor desen de Roijale
Compagnie alhier gedaen heeft, op credijt onder een behoorlijcken interest te verkoopen, en
insgelijcks op dieselfde voet een schip of drie met beesten, soudende soodoende de planters die
een neger of twaelf hebben, op credijt daer soo veel bijkrijgende, datelick een molenwerck
konnen opsetten, t’welck met weinich negers niet geschieden kan, en derhalven streckt tot groote
prejuditie vant lant. Koomende daer noch bij dat Ued: Mog: nooijt verliesen konnen, want twaelf
negers op credijt leverende aen ijemant die der twaelf of min of meer heeft, soo hebben Ued:
Mog: in alle geval guarant op de 24 ofte soo veel alsser sijn, mitsgaders den gantschen staet van

110
die man die de Ed: Mog: crediteeren, en komt daer oock bij dat alle die luijden soo valt alhier
gelet worden dat nimmermeer van t’ lant sullen afgaen.
Versoecke derhalven andermael reflexie daerop te nemen, en indien Ued: Mog: het niet soude
believen hetselve ter handt te nemen, daer eenige welgestelde en stijfgebeursde kooplieden toe te
krijgen, dewelcke indien der geen in Zeelandt t’selve souden willen doen, te Amsterdam, gelijck
mij de Joden hier seggen, genoech souden te vinden sijn. Sijnde dit het rechte middel om dese
Colonie te doen floreeren, van alle kanten planters herwaerts te trecken, ende groote quantiteijt
Suickeren te maecken, UEd: Mo: versekerende dat soodoende in den tijt van drie jaeren sestigh
suijkermolens alhier sullen sijn, die ik kan rekenen bij d'inwoonders gesticht worden, van
dewelcke sommige in tien jaer, ja, misschien nimmermeer soo ver niet en sullen geraecken.
t'Is wel waer dat hier negerschepen genoech komen, en noch dagelijckx staen te komen, oock is
waer dat sij de planters crediteren, maer soo te crediteeren is ruineeren, wandt sij de luijden, die
de negros op credit coopen, deselve hoogher doen betaelen als se weerdich sijn, en dat op
soodanige sware intrest ende korte termijnen, dat de luijden onmogelijck niet subsisteren ende
haer contract volbrengen connen, daer bijcomende noch de groote onbeleeftheijt van sommige
schippers, die de geringe luijden die om een neger of twee op credijt te copen aen boort komen,
sehr brutael bejegenen, soodat veel Engelschen daerover klagen, seggende dat het voor desen soo
niet en was, en dat een man die bevonden wiert neerstich te sijn, altijt met credijt te geven voort
gepousseert wiert, en diergelijcke woorden meer, soo dat hetgeene ick UEd: Mo: dienaengaende
geremonstreert heb geheel nootsaeckelick is.
Was oock te wenschen, dat UEd: Mog: wilden resolveeren, om al die rasphuijsboeven en hoeren
en al die vagabonden en bedelaers die langs de straten loopen, op te laten nemen en herwaerts te
laeten brengen, om voor drie jaeren niet verkocht maer onder een harde discipline verhuert te
worden, soudende soodoende dit lant met veele menschen, en deselve genootsaeckt te wercken,
met veele goede planters versien werden. Indien UEd: Mog: hetselve gelieven in 't werck te
stellen, sal tot een groote verbeteringe van de Colonie strecken, ende sult van veele vagabonden
veel eerlijcke luijden maecken.
Wat nu belangt de Indianen, dewelcke tot securiteijt van de plantatien, wij wel dienden aen onse
sijde te hebben, sal deselve soo veel mogelick is door alle middelen van civiliteijt en politie die
daertoe moeten aengewendt worden, trachten te obligeeren, ende mijn best doen om de tael te
leeren, want het een volck is dat als men dermede spreeken kan, men leijden kan soo men wil,
t'geene d'Engelschen groot voordeel doet, want hier bijkans niet eenen Engelsman is, of spreeckt
goet Indiaensch, t'welck oock mettertijt onse natie leeren sal.
Ick hebbe al de passagiers, soodraeij ick gekonnen heb, ijeder aen Landt geholpen, die
rechtevoort lustich besich sijn met werken en planten, wenschte wel dat met ijeder schip soo veel
quamen. Daer is over een weeck of ses een hoecker na d'eijlanden afgesonden, twijffel niet of sal
eenich volck mede brengen.
Daer leggen rechtevoort behalven de twee Engelsche schepen die hier als boven gementioneert
hebbe kiddingh laden, oock drie Seeusche schepen en het nieugekomen galljoot, ende staen nadat
ick hoor noch verscheijde te verwachten, vreese dat de schippers altemael met contentement niet
sullen vertrecken, alsoo door het ongehoorde opperwater t'geen voorleden jaer hier geweest is, het
meeste riet verdorven en derhalven weijnich suijcker gevallen is. Doch tegen toekomende drogen
tijt, derwelcke begint in September, sal veel suijcker gemaeckt werden, alsoo veel riet in de gront
is. Versoecke diesaengaende, indien eenich quaet rapport van het landt hoorden, hetselve te
considereeren als voortkomende van een deel luijden die haer contentement volgens haren

111
wensch niet gehad hebben, ende hetselve niet konnende krijgen, gelijck de meesten part van haer
gewoon is, haer kolere met onweetende en quaetspreekende woorden moeten breeken.
Dit is voor sover mij bekent is de staet van het landt. Ende hebbe UEd: Mog: de rechte middelen
om de Colonie in korte jaren terdege te doen floreren aengewesen. Hoope dat UEd: Mog: daer
ijets in doen sullen.
Wat aengaet de fortificatie hebbe het fort in Zeelandt op het papier uijtgetrocken gesien, doch
hetselve alhier komende geheel niet in soodaenigen staet bevonden. De verhooginge van het
muurwerck aen de rivier is 19 dagen na mijn arrivement maer eerst afgedaen, beneden de wal is
maer één battrie, en aen d'ander was niet eens begonnen, de faussebré die ick docht dat in volle
postuur was, is noch niet een handt aen geslagen, ende de vest die ick meende dat haer volkomen
breete en diepte hadt, is doordien noch sluijs noch sluijsdam gemaeckt is, wederom wel twee
voeten toegegroeijt. En in het fort is noch magasijn, noch brack van steen gemaeckt. Hebbe
derhalven soo aenstonds als ick hier gekomen ben, de timmerluijden die met mij int landt
gekomen sijn int werck gestelt, en ontrent de 80 negers gecommandeert om hier aen 't fort te
komen, om de faussebré en de vest, die ick tien voeten breeder sal laten delven, t'eenemael af te
maecken, ende eenige metselaers, om een magasijn int fort te setten, mede te werck gestelt, om
alsoo met kracht van handen het werck in sijn postuur te brengen. Versoecke derhalven dat UEd:
Mog: met d'eersten gelegenheijt pannen gelieven over te sturen, om het magasijn en bracken in
het fort te decken.
Canon isser soo in swaerte als in veelheijt genoech, doch manqueeren d'affuijten tot 4 stucken van
24 pont die ongemonteert sijn, 4 affuijten tot stucken van 12 pont die oock ongemonteert leggen,
2 voor stucken van 10 pont en ses affuijten voor stucken van 6 pont, waervan d'affuijten
t'eenemael verrot sijn. Kruijt isser 30 vaetjes, t'welck voor soo swaeren schut als hier leijt, in cas
ick geattacqueert wierde, in korten tijt soude verschoten sijn, en is oock nootsaeckelick lonten van
doen.
Vivres sijnder geweest toen ick hier gekomen ben, soo veel als UEd: Mog: uijt de nevengaende
lijste van den Comijs sien konnen. Hebbe van capiteijn Mangelaer noch eenige bijgenomen, alsoo
hetselve voor soo veel volck soo vant guarnisoen als werckluijden ende het volck op de
vaertuighen, niet langh kan uijthouden.
Versoecke derhalven instantelick dat UEd: Mog: dese bovenstaende nootsaeckelickheden soo
haest het mogelick is gelieve herwarts te senden met victualie en rijckelick kruijt, ten minsten tot
een getal van 12.000 pont, sullende daermede het debourseeren een eijnde nemen ende het fort in
postuur sijn om wel te konnen gedefendeert worden.
Het getal van de soldaten die rechtevoort hier op het fort sijn, sijn bij 72 buijten diegeene die in
de Marrawijn, Corentijn, en Surammica sijn, ick hebbe twee vaertuijghen, een na Boueron, en
d'ander na Issekeepe gesonden om de soldaten volgens UEd: Mog: order af te halen, ende een
Commendeur in plaets van den vendrich Solijt te stellen. Soodraaij deselve sullen gekomen sijn,
want ick se alle daech verwacht, sal den Commendeur Crijn Mangelaer afveerdigen, ende den
vendrich Solijt , alsoo den vendrich Versterre, voor soover ick noch sie, hem heel wel
compoiteert, ende bij d'inwoonders bekent ende wel gesien is, mitsgaders den vendrich Manaut
die genegen is om na huijs te gaen, en alle de franse soldaten, alsoo veel brieven mentie van
apparente oorloch met die natie maecken, insgelijcks de sloeproeiers, die den Commandeur tot
sijn gebruijck alhier gehouden heeft, ende den andren hoecker, alsoo aen drie vaertuighen hier

112
genoegh hebbe, als uijt d'eijlanden sal wederom gekomen sijn met d'eerste gelegentheijt na huijs
senden, om UEd: Mog: van die onkosten te ontlasten.
UEd: Mog: sullen misschien niet wel nemen dat ick den Hoecker leegh t'huijs sende, hebbe al om
vracht door het landt laeten vernemen, maer alsoo sach dat weijnich suijcker niet de pijne weert
soude ingekregen hebbe, sijnde meest alle de planters in schuldt aen de schottjes [= kooplieden in
allerhande, aan boord van kleine kustvaarders] ende factoors van de negers die hier verkocht
sijn, waervoor sij de suijker houden om in haer schepen te laden, en dat oock de schippers daerop
murmureerden, inbrengende dat sij lastgeldt moeten betalen, ende Staten schepen met haer
vrachten doorgingen, siende daer geen ofte weijnich profijt te halen was, soo hebbe hetselve
duerende misschien lange tijt om vracht moeten leggen wachten, also geraetsaem gevonden
hetselve leegh naer huijs te sturen.
De groote Snauw laet ick klaer maecken om een reijs na d’Amazones te doen om seekoeijen
voort’ guarnisoen en andere coopmanschappen die der zijn te handelen. Sal, doordien hier geen of
weijnich carkesoen van Ued: Mog: is volgens de nevengaende lijst, eenich carkesoen ‘tgeen ik
voor mij hebbe mede gebracht daertoe mede geven, weshalben het seer nootsaeckelick is, dat het
fort daervan wel voorsien sij, want daer seekoeijen en alderhande verversingen voor geruijlt
konnen worden, ende soodoende Ued: Mog: van de onkosten van vleijsch herwaerts te senden
souden ontlast worden.
T’selve vaertuigh sal int wederom komen eenich volck van Abruake, die genegentheijt hebben
om herwaerts te komen, afhalen. Sal oock een persoon met carkesoen de riviere van Corentijn
opsenden om te handelen, met last, om die plaets daer die boomen sijn die die kruijdige basten
hebben, op te soecken met een compas om alle creeken in plaetsen daer wat te halen is af te
teekenen, ende indien het mogelick is het landt en de lack van Parima te ontdecken. Sal ontrent
een jaer uijt sijn, wederom gekomen sijnde, sal Ued: Mog: indien mij Godt int’ leven bewaert,
sijn reijs succincktelick met al sijn wedervaren bekent maecken.
Ued: Mog: schrijven in haer brief intentie te hebben om het guarnisoen alhier af te lossen, mijn
advis soude weesen, onder Ued: Mog: welnemen, die soldaten die rechtevoort hier sijn hier te
houden, also de lucht van dit landt gewent en frisch en gesont sijn, principalick nu men wederom
van oorloch spreeckt, want meest alle nieuw inkomende sware sieckten ende voornamentlijck de
roode loop subject sijn, ende veele van die sieckte sterven.
wat mij aengaet hebbe al een stootje uijtgestaen, en ben nog niet wel te pas, sijnde gelijck men in
ons landt van sodanige sieckte secht, niet heel sieck, en oock niet gesont, ’t welck mij seer
embarrasseert, alsoo ick overal wel diende het oogh over te hebben, opdat alles wel gedaen
worde, hoope met Godt dat mettertijt sal beteren. Wat het ander volck aengaet twelck met mij
overgekomen is, sijnde een deel van oock geheel sieck geweest, doch is Godt sij gelooft niemant
gestorven. Sijn oock weijnich siecken int landt, alsoo een schoon jaer is, Godt geve dat het mach
continueeren.
De plantatie op Parhamhil sal ik sodraaij der een schip met negers int landt komt, bij der handt
nemen en uijt het eerste schip met vee een half dousijn koebeesten nemen om voort te setten, om
alsoo t'avont of morgen van alle vivres wel versien te sijn.
De wisselbrieven die ick op UEd: Mog: gepasseert hebbe vanweegen eet en drinckwaren en
andere schulden, hoope dat sullen betaelt sijn, hebbe nu aen d'officiers aengesecht dat in cas sij
ijets willen hebben buijten het rantsoen van het magasijn, dat op haer reekeninge moeten doen,
opdat UEd: Mog: van die onkosten mogen ontlast sijn, doch wil UEd: Mog: dat tegemoet voeren,
dat den Luijtenant Versterre bij lange met sijn tractement niet kan subsisteeren, en derhalven

113
indien het UEd: Mog: soo goet konden vinden, in sijn gage diende verhoocht te worden. De
voordere schulden die UEd: Mog: hier noch schuldich sijn en wat UEd: Mog: daertegen
uijtstaende hebben, sal Ued: Mog: soo draaij de papieren van de Heer Commandant Crijnssen
ondersocht hebbe, sijnde daer rechtervast mede besich, sal oversenden, opdat UEd: Mog: ten
rechten mogen weten, hoe de saecken dies aengaende hier staan.
Hiermede eijndigende, bidde ick Godt dat hij UEd: Mog: regeeringe gelieve te segenen, en sal
altijt sijn,
Edele Mogende Heeren,
UEd: Mog: onderdanigen dienaer,
Lichtenbergh
Actum Suriname den 18 Maetij
1669.
1669 – 18 maart – brief Julius Lichtenbergh
2035 - 125 / 126 / 127
Duplicaat van de voorgaande brief
1669 – 1 april – Brief Julius Lichtenbergh
2035 - 128
Verslag van de situatie maart 1669 in Suriname. Aan het fort wordt gewerkt. Vivres en kleding
mankeren.
Edele Mogende Heeren,
Alsoo ick in mijnen brief gedateert den 18 Martij, UEd: Mog: toegesonden door Claes Remiersen
Commendeur van den hoecker OosterSoeburgh, circumstantelick de staet van dese colonie, ende
de middelen die aangeleijt moeten worden om deselve te doen floreeren, hebbe bekent gemaeckt,
ende hetselve uijt het duplicaat van dien brief, t'welck hier nevens gaet, in cas den voornoemden
hoecker 'tgeen Godt verhoede niet behouwen over quame, konnen sien, soo ist dat mij daeraen
refereere, en UEd: Mog: iteritive ben versoeckende doch reflexie te nemen op t'geene UEd: Mog:
daerin hebbe geremonstreert, want anders hier nooijt een goede Colonie van maecken sult.
De inwoonders hebben mij diesaengaende een request gepresenteert, ende versocht aen UEd:
Mog: over te senden, hebbe haer goede moet gegeven, en gesecht dat niet en twijffelde of UEd:
Mog: soude hetselve doen, t'welck indien niet en geschiede, haer seer discourageeren sou, als
geen apparentie tegemoet siende om eenige assistentie te krijgen, en te vreesen staet dat veel
Engelsen soude doen resolveeren om na eenige Engelse plantatien te gaen, daer sij assistentie
connen genieten. 't Welck t'eenemael de reputatie van dese colonie soude ruineeren, en derhalven
UEd: Mog: seer schadelick ende prejudicabel soude sijn.
Het fort ben rechtevoort besich om in korten in een goet postuur te brengen, de battrie, daer niet
aen begonnen was toen ick hier quam, is bijkans gedaen, alsoo maer eenige plancken manqueeren

114
om in eenige schietgaten gewerckt te worden, het schut, hebbe derbij provisie laten inbrengen, de
negers, die ick geprest hebbe, sijn aen 't werck om de vest te diepen en breeder te maecken, en de
timmerluijden int bosch om al het paelwerck klaer te maecken 'tgeen aen de faussebré en brugge
sal moeten gebruijckt worden, soo dat binnen den tijt van 2 a 3 maenden met dat t'eenemael sal
klaer sijn.
Doch affuijten daer ick om geschreven hebbe, kan hier niet wel gemaeckt krijgen, weshalben ick
UEd: Mog: eernstich versoecke deselve met d'eerste gelegentheijt over te senden, met het kruijt
daer ick om geschreven hebbe, also niet wel daervan versien ben, ende derhalven geobligeert
hebbe geweest acht vaatjes van Capitein Crijn Mangelaer uijt sijn schip te nemen.
Alle de franse die hier sijn, alsoo men spreeckt van oorloch met die natie, sende ick hiernevens
thuijs, en eenige duijtse die sware en pijnelijcke accidenten hebben die hier miserabel sijn, en
resteert hier het getal van soldaten, soo hier als in d’omliggende rivieren, volgens de lijst die hier
mede gaet, welck getal, indien oorloch wort, ick Ued: Mog: ernstelick doch via en met d’eerste
gelegentheijt te vermeerderen.
De soldaten ’t eenemael van kleeren, hemden, koussen en schoens en hoeden ontbloot. Soude
derhalven, indien het Ued: Mog: geliefden goet te vinden, heel nootsaeckelick sijn dat soodanigen
goet van alderhande soorten herwarts gesonden wierde, om haer eenichsints in de kleederen te
houden. Ued: Mog: konnen hare gage daertegen inhouden, sij hebben mij alle int generael daertoe
versocht. Ick hebbe voor haer eenige toeback van capiteijn Mangelaer gekocht om van haer gage
afgetrocken te worden, ende een briefken op Ued: Mog: aen den voorn: capiteijn gegeven, welcke
ick versoecke dat doch gelieve te betaelen.
Ick hebbe mede, alsoo het magasijn gantsch onversien was, van Capiteijn Mangelaer de victualie
overgenomen die hier op dese nevensgaende lijst gespecificeert staet, onder die conditie, dat hij
daervoor genieten soude den ordinaris prijs en winste die de kooplieden hier ordinaris trecken, dat
is gelijck sij ’t noemen een center(?). Ick hoope dat Ued: Mog: hem hetselve sullen accorderen,
ofte tenminste sooveel geven dar hij geen reden heeft van klagen, want hij om sijn victualie, alsoo
heel goet is, van veel planters is aengesocht geweest, ende met soodanige profijt heeft konnen
afraecken.
Ued: Mog: sullen misschien verwondert sijn dat sooveel brandewijn hebbe genomen, de reden
hiervan is dat de soldaten alle dagen aen de Heij sullen moeten werken, en swaren arbeijt doen,
dewelcke derhalven altemael een dronck brandewijn moeten hebben, of souden anders sieck
worden.
Ick hoop niet dat Ued: Mog: dit nemen van victualie qualick nemen sullen, want ick Ued: Mog:
diesaengaende voor mijn vertreck dickwils aengemaent hebbe, ende, daer niet op volgende,
gesecht hebbe geobligeert te sullen sijn hetselve te moeten doen, ’t welck van Ued: Mog: niet is
tegengesproocken ofte verboden.
De soldaten van Boueren hebbe volgens Ued: Mog: instructie laten afhalen, ende den
Commandeur Salloo is mede hier gekomen, die sich seer verwondert datter geen order van de drie
steden van Walcheren voor hem of iemant anders gekomen is. Na dat ick uijt hem hooren kan,
soo dunckt mij, dat alle d’ inwoonders, het guarnisoen wech sijnde, genegentheijt souden hebben
om herwaerts te komen. Indien Ued: Mog: gelieven te resolveeren om het guarnisoen van Tabago
te lichten, sal al mede dien treijn gaen, en sult dien verspreijden hoop bij malkander trecken.
Van Isekeepe hebbe mede den vendrich Jolijt ende de soldaten laten afhalen, uijtgenomen twaelff
die daer gelaten sijn onder het Commando van eenen Lansloet Krakon, die aldaer met advijs van
Bergenaer tot Commandeur gestelt is, met een commissie van mijn handt, in den naem en

115
vanwege Ued: Mog:. Denselven Commandeur heeft mij een briefken geschreven, gelijck oock
den Commandeur Bergenaer gedaen heeft, dat geen Indiaens carkesoen is ende derhalven seer
noodigh dat daervan versien worde, om de negotie van de verwe, daer soo Bergenaer schrijft
groot profijt mede te doen is.
Alhier is eenigen tijt geleden een schottje uijt de Berbiches gekomen met eenige goederen,
toebehoorende aen de Heeren van Veere ende Van Ree, ick hebbe denselve, alsoo geen commissie
hadt om hier te mogen handelen, en oock met geen schip Commissie daertoe van Ued: Mog:
hebbende overgekomen was, vijf parcent doen betalen en het goed in het magasijn doen brengen.
Ick versoecke dat Ued: Mog:, in cas eenige diergelijcke Schottjes uijt eenige Seeusche schepen
die hier maer verbij seijlen en geen Commissie hebben om hier te handelen, met eenige goederen
aen lant geset wierden, om alhier die te verhandelen, mij gelieven te laeten weten of hetselve
permitteeren sal of niet, en wat ick haer sal afeijschen, opdat diesaengaende niet en mach
...ecceeren.
Ick hebbe tegen den 4, 5, en 6 van April alle de inwoonders ge(in)viteert, om voor mij te
compareeren, ende accuratelick de quantiteijt van hare gekapte en ongekapte landerien, blancke
menschen, negers, suijcker molens, en vee op te geven, om alsoo den rechten staet vant Landt te
weten, soodraaij hetselve sal gedaen sijn sal Ued: een lijst daervan toesenden.
Alsoo ick, soodraeij den Hoecker WesterSoeburgh uijt d’ Eijlanden sal gearriveert sijn, van
intentie ben om mede na huijs te senden, alsoo, gelijck mij gesecht worde, seer van de worm
gegeten is, ende daer d’ eene boot hier soo leck is dat qualick ineens varen kan, soo versoecke dat
Ued: Mog: een groote wel beseijlde snaauw herwarts gelieven te senden, sijnde dat vaertuigh hier
wel alderbequaemst.
De snauw daer ick Ued: Mog: affgeschreven hebbe dat klaer maeckte om na d’ Amasones te
gaen, is vertrocken.
Daer is hier hooch noodich Arpuijs, en Pick, en touwerck voor de vaertuighen, en teer om de
affuijten te onderhouden, van doen, t’welck ick oock met d’eerste gelegentheijt sal verwachten.
Hiermede eijndigende, bidde Godt dat hij Ued: Mog: regeeringe gelieve te segenen, en sal altijt
sijn,
Edele Mogende Heeren, Ued: Mog: onderdanige dienaer,
J: Lichtenbergh ; Actum Surinam den 1 April 1669.
1669 – maart – petitie inwoners
2035 - 129
Aen de Wel Ed: Gestrenge Heer Philips Julius Lichtenbergh, Gouverneur van de provintie,
rivieren ende districten van Surinam, ende capiteijn van een companie voetknechten ten dienste
van de Vereenigde Nederlanden.
Vertoonen met behoorlijcken Eerbiedigheijt, wij d’ ondergeschreevenen habitanten van deese
Colonie, uijt namen van ons selven ende onse mede-coloniers, dat, alsoo wij ganckbaerlijck
gevoeligh sijn van de groote gunste, ijver, ende welgewoogentheijt, die de Ed: Moogenden
Staaten van Zeelandt hebben hebben tot deese colonie, omme deselve te vereenen tot den
hoogsten trap van welvaert, ende alle middelen te embraceeren die haer sullen werden
voorgedraegen ende aengedient om daertoe te geraecken. Ende dat het ons gesamentlijck ten

116
hoogsten aengaet, om den wege die daer natoe leidt aen te wijsen, ende om ons uijterste devoir te
gebruijcken om de gewenste vruchten daervan te genieten.
Soo hebben wij ons verstout, om de naevolgende propositien aen U Eed: te presenteeren, met
ootmoedigh versoeck, van deselve aen haer Ed: Mog: de heeren Staaten van Zeelandt te
remonstreeren, als het eenigste middel, waerdoor deese Colonie sal connen bestaen ende
floreeren, ende sonder hetwelck / nae alle apparentie / deselve sal verswacken ende te gronde
gaen. Ende de beloften aen ons gedaen van de heeren, die so voor als nae de restitutie van dese
Colonie het oppergesagh alhier hebben gehadt, niet werden voldaen, tot ons naedeel ende
leedtwesen ; Tot ons naedeel, omdat wij daerop gesteunt hebbende, onse affaires daernae hebben
aengestelt ; Tot ons leetwesen, omdat daerdoor occasie soude werden gegeven aen de
quaetwillige, om de ..... te laecken, ende de.. , als het gedaene en nog te doene beloften, voor
suspect te houden.
1 – Dat haer Eed: Moo:, op haer eijgen costen, gelieven drie achter een volgende jaeren deese
colonie met negros, paerden, beesten, coopere ende ijsere moolenwerck te versien, op twee @ drij
jaeren tijdt van betalinge, mits genietende behoorlijcken interest, waerdoor deselve in staadt sal
gestelt worden om naederhandt contant te betaelen.
2 – Dat deselve gelieven op bequame middelen bedacht te wesen, om deese Colonie met
blancken, het sij servants ofte diergelijck, te versien.
3 – Dat, alsoo deese Colonie meest bestaet uijt Engelschen, dien de duijtsche taele onbewust is,
haer Eed: Moo: dienen deselve te versien met een vroom godtsaeligh predicant in de Engelsche
tale, ofte beijde, wel ervaeren, waervan deselve nog een geruijmen tijdt gedepriveert is geweest.
Wij en twijfelen niet of U Ed: sal ons, in dit ons oodmoedigh versoeck, gunstelijck te wille
vaeren, ende sijn devoir bij haer Ed: tot verkrijgingh daervan, geerne imploijeeren. Ende
daernevens hoogdringende motiven tot dit versoeck te vooren brengen, bestaende uijt de
naevolgende reden:
1 – Den toevoer van negros bij particulieren, gelijck als tot nogh toe is gepractiseert, is tot
naedeel van de planters, als gevende geen genoegsame tijdt van betaelinge, ende stellende
deselvige op sodanigen prijs, dat de planter daer niet bij kan behouden blijven.
2 – De onfeijlbaere maxime van de culture van deese lande, ende het avancement derselven,
bestaet uijt credit, dat vergunt wert aen de planters, twelck genauwer ende besnedener hetselve is,
hoemeer dat het tendeert tot onderdrucking van den colonie, principaelijck die maer even op de
beene gewascht is, alsoo den persoon, die voor tegenwoordigh onmachtigh is om voor een, twee,
of meer negros te betalen op een bekrumpen tijdt, rijckelijck capabel is om hetselve in twee @
drij jaeren te doen, met insluijting van den een reedelijcken interest.
3 – Soo dit niet gedaen en wordt, so sal seeckerlijck daeruijt volgen de verswackinge ende
misachtinge van deese Colonie. Verswackinge, omdat waer de cooper niet werdt geanimeert, de
vercoper weijnich profijt te verwachten heeft. Misachtinge, omdat het onmoochelijck is dat de
coopers / de meest daertoe, door voorvallende gelegentheijt ende necessiteijt, verplicht ende
gedreven sijn / als sij so nauw gedwongen worden , haere beloften connen punctueel volvoeren,
waerdoor occasie ontstaet van twistprocessen, quaetspreecken ende kleijnachting.
4 – Hetselve can worden gedaen met groot profijt ende reputatie van haer Ed: Moo: omdat de
Colonie, staende onder haer regeeringe, de betalingh altijt verseeckert is, ende den interest
soodaenigh, dat die dubbelt ende meer sal beantwoorden den gemeijnen interest in Patria. Ende

117
comt noch daerbij, dat de habitanten hiervoor tastelijck sullen bespeuren dat haer Eed: Moo:
immediatelijck met haer eijgen beurs, tot haere meeste verlichtinge ende voordeel, deese colonie
soecken te beneficieeren : Hetgeene niet en kan geschieden soo het door particulieren wordt
uijtgevoert, wiens oogmerck niet soseer is op het welvaeren van den Colonie, als haer particulier.
5 - So sal ijedereen daervoor verplicht werden aen haer Eed: Moo: door een ander bandt, als die
van de gehoorsaemheijt alleen. Ende de gedachten dergeene, die andersints wellicht soude
inclineeren te repatrieeren, ofte van hier te vertrecken, daervan afgetrocken, ende tot haer vast
verblijff alhier verbonden werden. Die dan sonder twijvel haer devoir sullen inspannen, om
anderen hiernaetoe uijt te nodigen ende te trecken.
6 – Het senden ende suppleeren van Servants ofte soodaenige persoonen waeruijt mettertijd
Laboradores connen werden geformeert, So het aller essentieelste ende gelijck als de Ziele van
den Colonie, sonder hetwelcke die niet en can bestaen. Het is het Seminarium, waeruijt t aller tijdt
goede ende verstandige planters moeten voortcoomen. Dat bespeeurt wordt in den Colonien, daer
hetselve wordt achtervolgt.
Daer, ter contrarie, die plaetsen die haer daeran weinigh ofte niet laeten gelegen sijn, vervallen als
geen inwendige cracht hebbende om sich te supporteeren ende te verheffen, ende tegens in – ende
uijtwendige voorvallen, als daer is door fouten van slaeven, invasie van vijanden, ende
diergelijcke accidenten meer, daer deese gewesten seer onderworpen sijn, met macht te
defendeeren ende tegen te gaen.
Haer Eed: Moo: souden met het suijveren van tuchthuijsen ende het relegeeren bedelaers,
vaegebonden, ende andere mindere criminelle persoonen hier natoe, om voor den tijdt van drij
jaeren meer ofte min, op haer te dienen. Haer provintie van een groot getal aldaer onnut gespuijs
coomen ontlasten, ende deese Colonie krachtigh doen aengroeijen, daer de noot veele van haer sal
dwingen, tot den verwisselinge met den deugt, ende die haer brenge tot eere ende welvaert, daerse
anders apparentelijck noijt hebben toe gecoomen.
Wij en twijffelen niet, of haer Eed: Moo: sullen dit behartigen, in haere wijsheijt daerin voorsien,
nae de importantie van de saecke. Wandt het is seecker Aphorisma in de medecijne : Cessante
causa, cessant effectus.
De planters bevinden hetselve onfeijlbaer in haer ambacht . Want daer geen ofte weijnich toe en
coomen, ende veele verminderen, kan niet anders op volgen, als de ruine vant Landt. Ten
Laetsten, so sijn wij gevoert tot het versoeck van een Engelschen Predicant, door dese redenen,
omdat het niet alleen een middel is om de planters van haere overheerssende fauten ende
debauches tot een civiel leven te brengen, maer oock de gemoederen der Engelsche habitanten
gerust te stellen. Ende door den bandt van religie ende policie tesaemen te verbinden om alle
gedachten van vertreck t’eenemael te abandoneeren.
Dit is hetgeene, dat wij ontrent het geproponeerde hebben goedtgevonden U Eed: voor te draegen,
oodmoedigst biddende, dat U Ed: hetselve gelieve te verweerdigen met U Ed: goede acceptatie
ende recommandatie aen den staadt, waervoor U Eed: deese Colonie ten hoochsten sal
verplichten, die wij wenschen dat onder U Eed: verstandige regeeringe lange magh floreeren, tot
een trap, tot denselven trap des gelux daer deese addresse ....
't Welck wij altijdt danckbaerlijck sullen erkennen, ende verblijven mijn Heer U: Ed: D:
Oodmoedige ende danckbaerste Dienaers,
John Brunings Johan Tressy
Marc Munnicks Simon Das(?)
P: A: Cuijpenningh
Hennique de Caseres Christiaen Colemans, 1669

118
Alonso Desso Rowland Simpson
Isaque Jabay Ke.... Rick Scot
Aron da Silva Chr: Rendar
Gabri..... Andrew B...... , 1669
Semuel Nassi .... aft mory ; George Liell
Za.... Montezines Hendrijck Balthasar van der Meulen
Ishak e Baruch daCosta Willm: Davissonn
Raphaell Aboab Baltus Gordijn
Samuel de Saparay Sam: Sleugh
Benjamin de Caseres John Venman
Jacob ..... Dirck Carstens
Abraham Bodu.... Leendert Blaes
Devid de Fonseka(?) Jacob van de Velde
Selomoh de Fonseka Tobias van de Broucq
...... Meza Nicolaes de Zoutte
Shaqrie(?) Pereira Jan Willems
Jacob Nunes Jan Tinneijnt(?)
Daniel Mesiah Cornelis Berger
Ben(?) Ishac de Caseres Brano Daniel Vignon
Joseph Caraalho James Griffin
……… Ike Chase
x 't marke of Colonel Saxton
Thomas Rogier
John Thorne
Augustijne Gasell
Wm: Elsinge
Ol: Humpky
Francis Watson

119
1669 – 1 april 1669 – brief Nicolas Combe
2035 - 130
Franse brief. Gericht aan de Staten van Zeeland. Combe beschrijft de toestand der vivres, en
geeft wat details over de werkzaamheden aan het fort, ongeveer hetzelfde als Lichtenbergh in zijn
brief dato 1 April.
1669 – 3 April 1669 – Sententie rechtzaak Renee Gulgemont
2035 - 131
Gulgemont had diefstal gepleegd op het nabijgelegen eiland Tobago. Hij werd gestraft met
geseling, brandmerking op de rug, en verbanning.
“..... Actum Nova Walcheren in fort Vlissinghe,
den derden April 1669
Was Ondertekent,
Abel Thisso
Cap: Jacob Bartin
Geret van der Burmester
M: Conjaert
Mij bekent als schrijver daertoe versoght,
Jacob Cools .....”
1669 – 4 April 1669 – Brief Abel Thisso
2035 - 132
Verslag van de situatie op Tabago 2e helft van Maart
Eed: Mogen: Heeren
Mijne Heeren staaten van Zeelandt,
Mijnen laesten aen haer Eed: Moog: is geweest den 16 deeser maent Marty; waervan Copie
hiernevens sende.
Hier is ’t Seedert niet sonderlings gepasseert, Dan op de 17 deser soo is hier een hoecker schip
van particulieren van Middelburg van Zurnaem gecomen. Hij soeckt hier ijts te verhandelen.
Hebbe daeruit een brief van mijnhr: Ligtenbergh ontfangen & verstaen dat mijnhr: Crijnsen op
den eersten februarij is overleeden in Zurnaem.
Weegens voortsettinge van dit Landt, van eenige adsistentie verneeme gants niet, tot mijn
leetweesen.
Met deesen genoemde hoecker is Monsr: Boudewijn de Witte van Zurnaem alhier gecomen.
Verwachte het oorloghschip Schaackerloo alle daag van Zurnaem.
Hebbe in mijn voorgaende geschreven van de Coerlander. Sende hierbij Coppie van de gemelde
sommatiebrief en een lijst van ‘t volck die opt’ Landt zijn ; nevens een lijst van ’t arbeijtsvolck
die het huijs hebben gemaeckt, als daer vivres voor ’t guarnisoen van genooten hebben & haer
brieffjen gegeven op haare Eed: Moogenden. Dewelcke door den handelaer werde ingeruijlt.

120
Den hoecker WesterSoeburgh waer Commandr: op is Evert Evertz: is op den 29 deeser hier
gearriveert, comende van de franse eijlanden ; brengt meede in de dertigh passagiers soo groot als
cleijn, voor hier & voor Zurnaem. Hij brengt geen nieus meede, dan dat daer strenge order wordt
gehouden , dat van daer niet één pondt suijcker mach gescheept worden dan alleen op francrijk &
dat de franse orloogh scheepen al de duijtse handelaers wechjaagen ; sonder aensien. Alle
diegeene die van hier naer Zurnaem willen steeken laeten haer vrij gaen.
Zende hiernevens een lijste van al diegeene die van hier naer Zurnaem zijn vertrocken. Hier gaen
nu met desen hoecker 12 a 13 persoonen met 8 a 9 slaaven behalven die van de Eijlanden
gecomen zijn.
Van huijsinge : soo hebbe hier inde Roode Clipbay een huijs laeten maaken & een huijs aen de
Coersijde.
Haere Eedle Moogenden hebben gelieven te verleenen aen de weeduwe van ... Pieter Beekart
Salgr: een somma van een volmacht om haere landerijen op dit eijlandt weederom aen te vaarden.
Soo is ‘t, dat de voorgen: weeduwe haere Eed: Moogenden grootelijcx heeft geabuseert ; dewijl
dat zij daer...... dat haer Landt, huijsinge & alles nu met deesen laetsten orloogh is verlooren & nu
pretentie maeckt op haere oude landerijen , die al over twalf jaaren verlaaten is geweest & dat het
voorgen: landt bij den tijt van mijn heeren Lampsins al vergeven & weederom vergeeven
vercocht & weer vercocht, soodat daer in weijnich raat weet om wel te doen ;/ sal evenwel sien
dat ick naer vermoogen uitwerckinge doe / maer sulcke requesten schuijlen veeltijts groote
abuijsen.
Vandagh hebbe eenen franschen man genaemt Renee Gullemont eenighe justie gedaen , doordien
hij alhier van inwoonder bestoolen hadde, waervan de sententie aen de Eedle heer Lichtenburgh
gesonden hebbe die Ueed: can over stieren.
Met de voorste gepasseert den secretaris Cornelis van Leijrop is mede vertrocken naer Zuremane
alsoo nu geheel ontbloot ben, ’t welcke hebbe gegeven een briefie op de Eedle heeren van de
somma van vijf en dertigh gulden op sijn verdiende gagie, ende sende sijn reekeningen mede aen
de Eedle heer Lichtenburgh.
Actum op h(et) Eijlandt Nova Walgeeren den vierden april 1669
Abel Thiso
1669 – 6 April 1669 – Brief Julius Lichtenbergh
2035 - 133
Edele Mogende Heeren,
Nadat mijnen brief gedateert den eersten April hebbe toegedaen, ende den capiteijn Mangelaer
hadde gedepescheert om te vertrecken, soo sijn gisteren alhier van de Barbados twee schippers
met een kleijn vaertuijgh gekomen die hier ten tijde van de heer commandeur Crijnssen hiddingh
ingenomen hebben voor schipper Robert Bartlet, die deselve voor negers alhier gekocht heeft,
ende permissie van de heer commandeur hadt om deselve te mogen afvoeren, gelijck ick Ued:
Mog: in mijnen brief van den 18 mart hebbe bekent gemaeckt ;

121
dese schippers genaemt Jacob de Kleijne van Middelburgh met sijn onderhebbende schip
genaemt den Burgh van Middelburgh , en Simon Aertsen van Amsterdam met sijn onderhebbende
schip genaemt Hommerecht, met den ingeladen hiddingh aen de Barbados komende, waerop sij
bevracht waren, sijn aldaer aengebracht en hare schepen gecoonfiskeert, volgens en uijtwijsende
de copie van de sententie hiernevens medegaende ; hetselve dunckt mij het onrechtvaerdichste
dingh van de weerelt te wesen, alsoo met eede willen verklaren dat niet een stuck coopmanschap
aldaer verkocht ofte gelost hebben, maer alleenlick dien hiddingh hebben gebracht, waervan sij
niet een stuck hebben gelost vooraleer verlof daertoe van den gouverneur, dewelcke is eenen
Codrington in d’absentie van Milord Willougbij, gehadt hebben.
Dese schippers hebben in het contract t’geen sij met Bartlet gemaeckt hebben, gestipuleert tot
securiteijt van hare schepen, dat alle de effecten die Bartlet hier in Suriname heeft, in cas haer
eenige moeijelickheijt in de Barbados aengedaen wierde, daervoor souden verbonden sijn.
Deselve bestaen, alsoo formeel al de negers aen d’Inwoonders verkocht en gelevert sijn,
alleenlick in hiddingh ontrent het getal van twee hondert duijsent stucks min of meer, waeruijt,
indien na de Barbados mochten gevaeren worden, alsoo ijedere hiddingh dan twee pont suijcker
gelt, sij genoechsaem haer guarant souden krijgen, doch hetselve verboden sijnde, soo sie geen
middel om haer hier te konnen helpen, ick sal ondertuschen alle de goederen die ick kan
uijtvinden aen Bartlet toe te behooren ofte aen eenige Engelse in de Barbados of elders buijten
dese provintie woonende, aenslaan, doch vreese dat hare schade niet sal bijlange egaliseeren, ick
wenste wel dat acht dagen vroeger hier gekomen hadden, sijnde alsdoen die twee Engelsche
schepen die hiddingh hier geladen hebben, van hier vertrocken. Soude deselve oock aengeslagen
hebben, en souden de schippers daeruijt rijckelick haer guarant gevonden hebben, doch hetselve
nu soo niet sijnde, sullen hetselve elders anders moeten soecken tot mijn groot leetwesen.
De selve schippers refereeren voor nieuws dat eenen Jonathan Taijler, die Luijtenant geweest is
van Nidem op die expeditie als hier in de rivier was om eenige indianen af te halen, in Engelandt
uijt het gevangenhuijs gebroocken sijnde, in de Barbados is, en daer een Commissie gekregen
heeft om op deselve voet hier te komen als Nidom voor deesen hier is geweest. Indien hier komt
en ick hem kan attrappeeren, sal hem soo een dans doen dansen die hij voor de tweedemael in de
Barbados niet vertellen sal.
De Commissie soude wesen als een brief van repressalie vanwegen die boot, daer Mainor Nidem
de expeditie mede hier in Suriname gedaen heeft, daer Codrington verscheijde brieven over aen
den Command: Crijnssen geschreven heeft alsoo hem toebehoort heeft, ende hem geweijgert is,
gelijck sonder twijffel den Commend: Crijnssen Ued: Mog: wel bekent gemaeckt heeft. Dese
boot is rechtevoort noch hier, en wort hier tot een vaertuigh om langs de kust af en aen te varen
gebruijckt.
Indien Ued: Mog: deselve gelieven gerestitueert hebben, sullen het gelieven te laten weten, want
soo langh Ued: Mog: order daer niet toe hebbe, deselve houden, als een vaertuijgh gebruijckt om
rooverije te pleegen (?? Zo staat het er !).
Dese schippers rapporteeren mede, dat eenen schipper genaemt Jan Cornelissen Delcaet,
vaerende van Middelburgh als een lorrendraeijer (gelijck sij dat onder haer noemen) in die tijt als
hare schepen sijn geconfisceert geweest, een van de bitterste en hartste spreeckers ontrent die
saecke is geweest, qualick spreeckende van de Hooge regeeringe ende int’ generael onse gantsche
natie, en veel leugens liegende dat d’Engelsche natie hier gantsch qualick gehanteert wort, ‘tgeen
geen goedt in haer saecke gedaen heeft. De reden die hij daertoe heeft, oordeel ick dat is omdat
ick hem gerefuseert heb hier te handelen, geen Commissie daertoe van Ued: Mog: hadde, waerop
ick hem buijten dat heel civil en beleeft getracteert heb. Ick versoecke dat Ued: Mog: dien gesel
als thuijs komt tot een exempel van andre op sijn vingers gelieven te kloppen, opdat in
toekomende soodanige villaine discoursen van onse eijgen natie niet meer gevoerdt worde, want

122
de bitterheijt van d’Engelse tegen ons groot genoech is, al wordt sij van sulcke impertinente esels
niet gevoeijt [gevoed].
Hiermede eijndigende bidde ick Godt dat hij Ued: Mog: regeeringe gelieve te segenen, en sal
altijt sijn,
Edele Mogende Heeren,
Ued: Mog: onderdanighe dienaer,
J: Lichtenbergh
Datum den 6den April 1669.
1669 – 16 April – Brief Abel Thisso
2035 - 134
Verslag van de situatie op Tabago 4 t/m 16 april 1669.
Aen de Eed: Moogende Heeren , Mijn heeren Staaten van Zeelandt,
Mijnen laesten aen Ued: Mog: den 4 April 1669 met den hoecker Westersoeburgh over Surnamen
gesonden, waervan de copies van den 16 maert en den 4 april hier neffens gaet. Sedert
sonderlingh niet voorgevallen, als:
Op den 12 April is Capn: Mangelaer alhier aen de Zandt Punt gearriveert, ende ’s anderdaghs
daer aen met hem gesprooken. Maer niets voor mijn mede braghte, waerover verwondert ware,
alsoo geheel verleegen ben van alles, soo van vivres als lijnwaet, coussen en schoenen voor de
soldaeten, dat alle dagen genootsaackt ben geweest, om van desen handelaer genampt Cap: Slep
van Delft te coopen.
Daerom genootsaeckt ben geweest om op de Eed: M: heeren wissels te trecken, daer die lijste
alhier neffens gaet, van alle diegene die voor de garnesoenen en anders gelevert hebben.
Alsoo de soldaeten geheel naeckt en bloot zijn, ende nu noch sal genootsaeckt wessen te doen.
Alsoo de Eedle Mog: niet met al en stueren waerover alle de soldaeten mijn moeijelicken vallen.
Alsmede de Inwoonderen zijn grootelickx verwondert dat er geen order en compt van de Eedle
Moog: Heeren Staaten, alsoo men haer wijsmaeckt dat het Lant aen de heren Lampsins sal weder
gegeven werden, daerom niet wel tevreden, maer soude liever met aller herten sien dat alleen de
Eed: Moog: Heeren haare heeren en meesters moogen wesen en blijven.
Alsoo het landt alle daghe van dage toenempt van volck die oock selver slaven meebrengen, op
hope dat het van de Eedle Mog: sal onderhouden worden alsoock voor gestaen werden.
De Indianen die comen nu alle dage hier en sprecken altijt van vrede, daer oock mijn best en toe
doen om deselve te ondercomen soo veel mij moogelicken is, alsoo het een van de principaelste
ende nootsaackelickxse dingen sijn om het Lant voort te planten.
Daer mankeert anders niet dan slaven en beestiaelen om het Landt in beste(?) te stellen, alsoo den
vrughten genogh sijn om deselve te onderhouden , soo van suicker rijt, catoene, en gemgeber

123
cassave om haer de kost te geven ; maer sulcke matriallen niet hebbende, kan niet uijt gezeght
werden.
Vandage ben alhier dry indiaensche canoo van de cust gecomen, die aen S: Vincent koomen
brengen nieuws alsdat de Spaenjaerts in Orenocko van de Engelsche capers geheel geruineweert
hebben alles datse hebben.
Ick hebbe van Cap: Crin Mangelaer genooten voor de waerdie [waarde] van hondert en een en
dertigh Carolus guldens voort garnasoen, alsoo daerom geforseert ben geweest. Verhope de Eedle
Moogen Heeren Staaten het niet qualick sullen af nemen.
Alsoock van Cap: Slip van Delft hebbe genooten soo voor linwaet als voor andere waren voort
garnesoen, te weten een alf ooxhooft madere wijn, noch 25 deelen, noch 22 elen osenbr: linnen,
ditto noch 120 ellen osenburgh linnen, ditto noch 21 ½ vlams linwaet, ditto 2 ll garen, en vier
paer schoenen, ende hebbe alles uijtgedeijlt ende op haer rekenighen geschr:, ende noch 14 guld:
voor de serjant, bedraght in alles hondert en vijftigh gulden.
Hier naer en naer cordiale groetenisse, wensche U Eedle Moogenden veel segens, en beveele U
Eedle Moogende in de protexie des alderhoogsten, ende bleive Ueedle geafexioneerde dienaer,
Actum Nova Walgeren
Den sestienden April anno 1669
Abel Thisso.
1669 – april – inwonerslijst Tobago
2035 - 135
“Liste des Abitans, femmes, enfans & negros de Tabago”. Zeer interessante lijst, ingedeeld per
district. Op de lijst komen veel franse namen voor. Enige namen zijn ook in Suriname bekend,
o.a. Godefroy, Fontaine, Plichot, Arnout. Ook dominee Chaillou, die later in Paramaribo heeft
gediend, is erbij.
1669 – rekening Jan Marsis
2035 - 136 en 137
“Ontvangen van Jan Marsies. door order ende last van de Comdr: Jan Lansman die naer ..... wat
ick Dominicus Snigolffer notisie van gehouden hebbe,1667”
Een rekening voor de levering van vlees(?) gedurende de jaren 1667 en 1668. De rekening is
ondertekend door: Lansman, Willem van Hintel, en Dominicus Snigolffer. Zeer onduidelijk
geschreven.
Bij de rekening hoort een begeleidend schrijven, ondertekend I.M. (Jan Marsis). Het totale
bedrag is 318 guldens en 17 stuivers.
1669 – April – lijst van emigranten van Tobago naar Suriname
2035 - 138

124
Liste van volck die met haer eijgen vaertuijgh alsoock den derden April met den hoecker Ooster
en Wester Soeburgh naer Zurnamen vertrocken ben
Met zijn eygen vaertuijgh den 12 desember 1669 [schrijffout: 1668]
Schipper Jan Gillison, met een vrouw en een kind, zijn drij zielen 3
Bastiaen Jansen 1
Den eersten februarie met den hoecker OosterSouburgh
Mons: Caharel del Senno Sr: de Lille 1
Sijn kneght Matile du Gil 1
Achtien werck negers 18
2 kinders, een mullatie kint 3
Mr: Loms Arnouts 1
Piere Miet 1
Denies Arnouts 1
Mariaen Duraen 1
Charel Langewijn 1
Fransoeis Martin 1
Mighiel Monrogh, gebannen 1
Den derden April met den hoecker WesterSouburgh 1669 naer Zurnamen
Sr: Jan van Ruijven met vrouw en drij kinders 5
Met ses negers groot en kleijn 6
Jacob Bursoo met vrouw en kint 3
Met drij negers 3
Piere Beniet 1
Marta Roberts 1
Mr: Jacob de Mervelje 1
Cornelis van Leijrop secretaris 1
Rene Gullemont, gebannen uijt last van Abel Thisso 1
1669 – lijst van schuldbrieven, op last van Abel Thisso
2035 - 139
“Liste van alle de assingenatie briefen die op de Eemoogende heeren Staaten van Zeelant
gegeven hebbe, soo van werckluiden als van vijvers [vivres] voor het garnesoen – 1669”

125
1669 – 29 april – Brief Julius Lichtenbergh
2035 - 140
Verslag van de situatie in Suriname 6 t/m 29 april 1669.
Edele Mogende Heeren,
In mijnen laesten Ued: Mog: toegesonden door Capiteijn Mangelaer, hebbe ick Ued: Mog: de
rencontre, die twee schippers genaemt Jacob de Kleijne en Simon Aertsen in ’t brengen van
eenigen Hiddingh aen de Barbados, bekent gemaeckt. Toekomende woensdach, dat is
overmorgen, op welcke ick alle de debiteuren van Barlet haeren bevrachter hebbe geciteert, om
voor mij te compareeren, en het oock Court dach is, soo sullen hare saecken afgedaen worden.
Meene dat ten naestebij een wech sal gevonden worden om haer ofte ten minsten Jacob Cleijne
aen sijn guarant te helpen.
Ick versoecke, doordien de geheele West Indien .... de gouverneurs weten hoedanich sij met de
schippers, haer schepen, ende ingeladen goederen moeten handelen, in cas sij tegen verbodt aen
haer gedaen eenige coopmanschap verkoopen, dat Ued: Mog: mij een order gelieven toe te
senden hoe ick, hetselve mij gebeurende, daer in doen sal, of ick schip en goet voor Ued: Mog:
sal confiskeeren gelijck in alle andere colonien geschiedt, ofte niet. Ued: setten mij wel in mijn
instructie, dat ick geen handelingen sonder Ued: Mog: consent sal toelaten, doch setten der geen
straffe bij indien hetselve sonder mijn order gedaen wordt, wenste derhalve dat ick deselve hoe
vroeger hoe liever hadde, want ick tegemoet sie dat hier veele schepen onder het een of ander
pretext sullen komen, en ick haer attrapeerende verlegen soude sijn op wat manier ick haer soude
tracteeren.
Met die kits van Vlissinge komende van de Barbados die de schippers welckers schepen aldaer
geconfiskeert sijn hier gebracht heeft, sijn mede eenige brieven van verscheijde inwoonders van
dito colonie gecomen, inhoudende dat tuschen den Coninck van Engelandt ende de Staten
generael soude geconvenieert sijn, om d' Engelsen alhier te mogen met haer neegers beesten en
ketels afhalen, ick wil hoopen, niet tegenstaende ick geloof dat weinich souden vertrecken, dat
echter die tijdinge onwaerachtigh is ; d' executeurs van dat werck, gelijck de brieven luijden,
souden sijn Bannister en nidem , dewelcke met eenige oorlochschepen daer toe van den Coninck
herwarts souden gesonden worden, indien hetselve soo mochte uijtvallen, t'geen ick qualick kan
gelooven, soo bid ick UEd: Mog: ootmoedelick mij doch op dat subject een punctuele instructie
over te senden, om daerop haer te bejegenen volgens UEd: Mog: welgevallen, want ick
verseeckert ben sij duijsent insolentïen sullen plegen, dewelcke ick niet geern van haer soude
lijden.
Het fort begint nu daechlicks te avanceren, de Batterie is gedaen, ende de breete van de trens(?)
ten naestenbij gedolven, en toekomende weeck sal men de faussebré gaen beginnen te formeeren,
sal dan maer resteeren dat UEd: herwaerts stueren de nootsaeckelicke behoeften van vivres,
affuijten, kruijt, en andre ammonitie van oorloch daer ick Ued: om geschreven hebbe, ende volck
; want met soo weinich volck als hier is, uijtwijsende de lijste die ick Ued: Mog: hebbe
toegesonden, kan onmogelick dit fort niet gedefendeert worden ; sal hetselve dan met d'eerste
gelegenthijt verwachten en ondertuschen vigileeren om de Colonie in goede order en ruste gelijck
sij rechtevoort is te houden, en sal altijt sijn,
Edele Mogende Heeren,
UEd: Mog: onderdanigen Dienaer,
J: Lichtenbergh
Actum Suriname 29 April 1669

126
Ick hebbe volgens Ued: Mog: Instructie monsieur Hubert op den 15 April als vendrich
voorgestelt.
1668 - 1669 de zaak van schippers Simon Aertsen en Jacob de Kleijne
Het betreft hier de zaak waarbij de schepen en lading van de schippers Aertsen en De Kleijne
door het gouvernement van Barbados werden geconfisceerd. Copieen van alle gerechtsstukken
werden netjes met de schippers meegegeven. In Suriname volgde daarna de verbeurdverklaring
van de goederen van de opdrachtgever, capt: Bartlett. Alle stukken gaan als bijlagen bij de brief
van Crijnsen dato 29 april 1669. De totale verzameling bestaat uit 13 documenten.
a - ongedateerd – vonnis Simon Aertsen
RAZ, zonder nader nummer.
"The jury findeth .... It is therefore considered ...." Vonnis van de overheid te Barbados,
betreffende de confiscatie van schip en lading van kapitein Simon Aertsen. Het vonnis is
ondertekend door Thomas Pargiser. Deze copie werd blijkbaar met Aertsen meegegeven.
b - 1668 - 17 februari - tenlastelegging Simon Aertsen door att. gen. William Kilburne
2035, zonder nader nummer.
Tenlastelegging door William Kilburne, attorney general of the Island of Barbados.
Beschrijft dat in februari 1668 Simon Aertsen in overtreding van de wetten van Engeland handel
had gedreven op Barbados, etc. etc
c - ongedateerd - vonnis Jacob de Kleijne
2035, zonder nader nummer.
d - 1668 - 17 februari - tenlastelegging Jacob de Kleijne.
2035 - 142
e en f - copie van a en b
2035 - 143
g - z. datum - verzoek om schadeloosstelling van schipper Jacob de Kleine, met inventaris
2035 - 144
Soucke met behoorlijcken eerbiedicheijt, de persoon van Jacob de Kleijne, gewesene schipper
vant schip de Brack, aen d'edele Heer Gouverneur en Raaden, dat magh Restitutie gedaan worden
over de geleedene schaade, door het onrechtveerdig confisqueeren van mijn schip en goederen
aen 't eijlant Barbados door d'Engelsche regeeringhe aldaar, gehuert en bevracht zijnde door capt:
Bartsell, met consent van d' Ed: Hr: Capt: Commandeur Aham Crijnsen geweesen opperhooft
over de provintie van Surinam.
staet en inventaris vant schip de bracke, met sijn bijhebbende goederen en coopmanschappen.
(volgt de inventarislijst ten bedrage van F 11.168:12)
Voor schaaden, die hebben geleeden doordien dat niet hebbe connen mijn Reijs vervoorderen,
naer Bon Eijeren [Bonaire] om Zout ; noch voor oncosten, die hier in Rio Surnam sal doen / en
hebbe gedaen.
Noch een partij goet, dat niet kan genoemt worden, behoorende bij het schip.

127
Soucke dat d'Ed: Gouverneur & Raeden mij hier ... apostille op te verleenen
onderstont
U: E: ootmoedige onderdaenige dienaer Jacob de Kleijne
h - 1669 - 14 maart - verklaring
2035 - 145
Onduidelijk ; het betreft passage voor de schippers en hun volk vanuit Barbados naar Suriname.
Ongesigneerd. Zie ook n.
j - 1669 - 3 mei - verbeurtverklaring goederen capt: Bartlett in Suriname ten gunste van
schipper Jacob de Kleijne.
2035 - 146
Den Gouverneur met sijnen raet van Justitie gesien hebbende seeckere Contract gepasseert
tusschen schipper Jacob de Kleijne ende Capt: Robert Bartlett, van daetto den negenthienden
dach van decemb: des jaere sesthien hondert acht en sestich voor de secretaris van dese provintie
ende twee geloofweerdige getuijgen, waermede hij Capiteijn Bartlett voor alle sijne goederen &
effecten verbint, die hij in handen van Capt: Lea, Capt: Jaemes Maxwell & Seignr: Alonso de
Fonseca Meza & Seignr: Raphael Aboab geeft.
Dat hij de voors: de Kleijne in sijn goet & schip aen de Barbados niet en sal gemollesteert
worden, uijt wat oorsaecke dat het oock soude moghen weesen ,
ende dat bij sententie blijckt dat het schip & goet van de voors: de Kleijne in de Barbados is
aengeslaegen en geconfisqueert,
so is 't dat wij hetselve contract wel & rijpelijck overwoogen hebbende, ende gesien copie van de
sententie in de Barbados ge-emaneert, alle de effecten berustende in de handen van de voors:
Capt: Willem Lea, Capt: Jaemes Maxwell, Seignr: Raphael Aboab, en Seignr: Alonso de Fonseca
Meza, voor sooverre als de schaade beloopt die hij schipper voornoemt door deselve confiscatie
heeft geleeden, bij dese onse formeele sententie toewijssen aen de voors: De Cleijne, tot
vergoedinge van de schaade die hij gerechtelijck sal bewijsen geleden te hebben,
Actum Toerarica den 3 meij 1669 / onderstont / J: Lichtenbergh ; Johan Treffrij secr.
k - 1669 - 3 mei - idem ten gunste van schipper Simon Aertsen
2035 - 147
l - 1669 - 3 mei - regeling van de betaling door het hof van justitie
2035 - 148
m - copie van k
2035 - 149
n - 1669 - 3 mei
2035 - 150
beedigde verklaring van de 2 schippers, dat zij voor de passage van Barbados naar Suriname
van henzelf en hun bemanningen een prijs van 60 gulden hebben afgesproken en niet meer. So
waerlijck helpe hun Godt almagtigh .......
1669 - 5 mei - brief Abel Thisso

128
2035 - 151
"Messeigneurs, Il ne s' est rien passé de nouveau " ….. reportage van Abel Thisso vanuit Tobago
over de periode 16 april - 5 mei 1669.
1669 - 5 mei - brief Abel Thisso
2035 - 153
Duplicaat van de voorgaande brief.
1669 - 4 juni - brief Abel Thisso
2035 - 153
Ingesloten tevens een copie van de brief van 5 mei (zie hierboven). Verslag van de gebeurtenissen
op Tabago in de periode 5 mei - 4 juni 1669. Thisso vertelt over ontmoetingen met indianen.
Onderin de brief schrijft hij:
"Il me reste a vous dire que je n'ay point voulu vous escrire jusques present touchant le Pasteur
qui nous est venu de france et qui avait servi cette eglize quatre ans et demy devant la guerre des
anglois, jusqu'a ce que j'ousse voir, par l'experience de quatre mois quil nous a servi depuis son
retour, S'Il seroit agreable aux habitants de cette Isle …" De naam van de geestelijke wordt niet
vermeld. Is het Chaillou, die later in Suriname diende ?
1669 - 8 juni - brief Alexander Cruijsemingz
2035 - 154
Cruijsemingz was door de Staten Generaal en de Staten van Zeeland afgevaardigd om de
ambtseed van gouverneur Lichtenberg af te vorderen. Deze brief is gericht aan de heren Staten
van Zeeland. Beschrijft de eedaflegging ; Spreekt verder over de goede toekomstmogelijkheden
van Suriname, als er maar voldoende slaven komen.
1669 - 10 juni - brief Alexander Cruijsemingz
2035 - 155
Duplicaat vorige brief, 2 dagen later geschreven
1669 - 15 Mei - eedsaflegging Julius Lichtenberg
2035 - 156 / 157 / 158
In tweevoud : aan de staten-generaal der Nederlanden, en de staten van Zeeland ; dan nog 3
copieen.
Ick Philips Julius Lichtenbergh beloove en sweere in de presentie van Godt almachtigh dat ick de
Ed: Moog: Heeren Staaten van Zeelandt als Cheff en Opperhooft van de Provintie en districten
van Surinam sal ....., getrouw en gehoorsaem wesen, volgens de Commissie mij van haer Hooge
Moog: ter handt gestelt, dat ick in saecken raackende de emolumenten en voordeelen en alles
t'geene het utile dominium concerneert, geen andere orders als die van haer Ed: Moog: sal
pareeren en naerkomen

Soo waerlijck helpt mij Godt almachtigh
In de provintie van Surinam tot Paramaribo,
den 15 Maaij naarmiddagh A. 1669
129
1669 - 10 juni - brief Alexander Cruijsemingz
2035 - 159
Gericht aan de Staten Generaal. Beschrijft de eedaflegging van Lichtenberg. De eedbrieven van
Lichtenberg (zie boven) zijn bijlagen.
1669 - 12 juni - brief Nicolaes Combe
2035 - 160
"Nobles puissants Seigneurs… " Franse brief. Combe beschrijft de toestand der vivres, zegt dat
de aangekomen giftgoederen voor de indianen ongeschikt zijn (spiegeltjes e.d), en verzoekt om
goede giftgoederen (bijlen en kapmessen). Beschrijft de conditie van het garnisoen ; kleding en
schoeisel ontbreekt. Noteert dat commandeur Evert Evertsen in Suriname is gekomen, met 19
pasagiers en hun 8 negers. Lichtenberg geeft Evertsen opdracht om zo snel mogelijk naar Tobago
te gaan om daar de bevolking in te schepen, die weg wil omdat zij bang zijn dat de heren
Lampsin het eiland zullen bezetten.
De meeste landverhuizers arriveren bijna zonder enige mondvoorraad, en Combe verstrekt hun
goederen uit het magasin de vivres, in opdracht van Lichtenberg.
1669 - 17 juni - brief Julius Lichtenberg
2035 - 161 / 162 / 163
Verslag van de gebeurtenissen te Suriname vanaf 29 april - 17 juni 1669
Edele Mogende Heren
De twee blicke doosen met alle de ingesloten papieren, en daeronder twee brieven van UEd:
Mog:, eene van den 6 marty, ende den andren van den 22 febr:, alsmede een commissie ende een
aenschrijvens van de Heeren Staten Generael, ende een commissie van de Heeren Staten van
Zeelandt, sijn mij door Schipper Jacob Thieren den 11 meij ter handt gestelt, hebbe volgens Haer
Ho: Mo: ende UEd: Mog: aenschrijvens in handen van Monsieur Alexander Kruijtpenningh den
geobedineerden eed afgelecht in soodanigen forme als UEd: Mog: uijt dit nevengaende papier
konnen sien,
hebbe mede den eet van getrouwicheijt van de militie soo wel aen Haer Ho: Mo: als aen Haer Ed:
Mog: afgenomen, als UEd: Mog: mede uijt dit nevengaende papier konnen sien, doch van de
inwoonders hebbe hetselve noch niet gedaen ; en dat om twee redenen,
Eerstelick, omdat de gantsche Colonie vol is van een gerucht, dat Bannister hier met eenige
Coninckschepen sal komen, met order van den Coninck en consent van de Staten Generael, om
alle d' Engelsen hier af te halen, 'twelck ick haer uijt het hooft niet en kan krijgen, en derhalven
doordien sij die impressie hebben, best geoordeelt heb om daermede te tarderen, tegemoet siende
dat veele van de welgenegen Engelse planters, uijt vreese van Bannister en sijn aenhangh qualick
te sullen gehandelt worden, refuseeren souden dien eet te doen, en ick volgens UEd: Mog: order

130
soude geobligeert sijn om haer uijt de Colonie te doen vertrecken, dewelcke die vreese door den
uijtslach van de saecke van Bannister verlost sijnde, nooijt gedachten sullen hebben om te
verhuijsen, en derhalven grootelicks schadelick soude sijn voor dese Colonie.
De tweede reden is, dat ick vreese dat alle d' Engelsen int generael daertegen sullen strevelen,
seggende dat dien eet directelick strijdt tegen den tweede artikel van de Capitulatie, die sij int
overgaen van het Landt gemaeckt hebben, waerin sij gestipuleert ende bedongen hebben, in cas
den Coninck van Engelandt ofte Milord Willougbij dit Landt quame te attaqueeren, dan niet
gehouden sijn te vechten, maar haerselfs in soodanigen gelegentheijt gerust te houden.
Mij seer wel indachtich wesende, als ick haer een eet in soodanigen forme als desen is voorleijde,
dat altemael uijt eenen mont seijden, liever alles te verliesen als deselve te willen doen, en door
geen argumenten en dreijgementen, niettegenstaende in noot waren, daertoe konden gebracht
worden, en derhalven versoeck dat UEd: Mog: ontrent hetselve eens gelieven haer consideratien
te laten gaen, voornamentlick in dese conjuncture van tijt, in dewelcke de quade geest van
Willougbij en sijn adherenten gedurich besich is, om ijets tot ontrustinge van dese Colonie uijt te
vinden, mijns oordeels denkende (onder UEd: Mog: welnemen) dat best soude sijn dat daermede
gesuspersedeert wiert, totdat alle die quade wences van die quade geesten die nu in korten tijt een
eijnde staen te nemen, eens sullen dootgeloopen sijn ;
wat belangt den eet int generael, alsoo UEd: Mog: in een missive van den 22 febr: op het subject
van den eet mij schrijven in dese woorden, ten ware U:L: eenige andre redenen mochte hebben
om hierin anders te disponeeren, die wij niet kennen voorsien, ende daerom U:L: voorsichtigheijt
dese liberteijt laeten, ende in een ... missive van den 6 maert seggen op hetselve subject: sonder
dat wij U:L: soodanich willen binden of deselve sal vermogen na gelegentheijt van saecken in
dese point eenige veranderingen te doen, soo wanneer den dienst van het Landt sulcks notoirlick
sal komen te vereijschen ; soo neem ick de vrijmoedicheijt van UEd: Mog: een concept van een
eet voor te dragen die alle de bovengemelte swaricheden niet subject is, in dese volgende manier:
Ick K:V: beloove ende sweere in de presentie van Godt Almachtich dat ick de Hooch Mogende
Heeren Staten Generael der Vereenichde Nederlanden mijne souveraine overicheijt soolangh ick
onder haer regeeringe leve, ende de Edele Mogende Heeren Staten van Zeelandt de eijgenaers
van dese Colonie, gehouw ende getrouw sal sijn, en dat ick mij in alles als een getrouw
onderdaen van haer sal composeeren : soo waerlick helpe mij Godt almachtich
Desen eet is, ick beken, in geen speciale termen, doch generaelick obligeert hij haer tot alles,
waerin men begrijpen kan wat men wil, en soo doende sullen geen exceptien of tegenstrevelingen
konnen vallen, en alsoo sullen alle quade inbeeldinge en quade geruchten, die ordinaris daerop
volgen, want sij maer hoorende dat mentie [to mention] van tollen en ...mpositien gemaeckt
wierde, vastlick haer soude inbeelden, also een uijtnemende umbrageus(?) volck is, dat UEd:
Mog: haer datelick schatten en scheeren wilden, t'eenemael wechgenomen sijn. Ick hoope dat ick
in desen allen niet gedaen heb, t'geen eenich miscontentement ontrent UEd: Mog: soude
veroorsaecken, weshalven ick om alle de boven gementioneerde redenen met het afnemen van
den eet van d' inwoonders sal wachten totdat antwoort van UEd: Mog: op dit point sal gekregen
hebben, na hetwelcke mij preciselick en punctueelick in hetselve te executeeren alsdan sal
reguleeren.
Voor reden van nalaticheijt in desen hebbe ick in mijn brief aen Haer Ho: Mo: geallegeert mijn
sieckte, die mij meest den gantschen tijt die ick hier geweest heb heeft getravailleert, doch Godt
sij gelooft mij nu eenichsints schijnt te willen verlaten, gelijck UEd: Mog: uijt de open missive
aen Haer Ho: Mo: konnen sien, welcke reden ick verhoop dat van haer, want ick maer eenige
dagen geleden uijt het sieckbedde ben opgestaen, voor valide sal opgenomen worden.

131
Ondertusschen hebbe mij sooveel doenlick is geweest gereet gemaeckt, in cas Bannister hier met
gewelt komt en eenige violente attentaten komt uijt te vechten, om gewelt met gewelt tegen te
gaen ; en wat aengaet om het volck door Surammica of Corentijn af te halen met haer vee, ketels,
en negers: dat is volgens mijn opinie onmogelick, en in cas konde gedaen worden, soo sal ick,
debito tempore et modo, met goede wachten op die plantatien te setten daer ick eenige quade
suspicie van soude konnen hebben, hetselve wel beletten ; met een strict placcaat daernevens, dat
alle diegeene die de mine maer maecken [to make up theit mind] van t'selve te beginnen, alle
haere goederen sullen geconfiskeert sijn ; soo dat ick in dat point geensints bekommert ben.
Aen eenige passagers en die dertich soldaten sal ick noch van dese weeck Landt uijtdeijlen om
haer als toekomende planters in te stellen, doch alsoo onder die stricte orders die op de plantatieen
moeten gebruickt worden, haer niet sullen konnen buijgen, want sij al dienende op groote
plantatien bequaem moeten gemaeckt worden, soo vrees ick dat anders niet als caens en patattes
planters sullen blijven, ende derhalven niet veel nuts aen het Landt sullen toebrengen ; Servants
moeten der sijn, en indien UEd: Mog: daertoe konnen resolveeren soo verseeckere ick UEd: Mog:
van een florissante Colonie.
De Ammonitie en vivres heb ick ontfangen, doch 18 tonnen speck voor vier vaertuijgen en
sooveel soldaten konnen niet langh uijthouden, doch sal daer soo mesnageerlick mede leven als
mogelick is, en sal, om soodraaij als wesen kan uijt de kosten van broot, erten, en gort te raecken,
soodraeij der een schip met negers in de rivier komt, volgens mijn Instructie de plantatie van
Daramhill [Parham hill] bij der handt nemen.
Hebbe mede een vatje Indiaans carkesoen ontfangen, doch buijten de 10 dousijn messen en 50
pont kralen die der in sijn, is de rest (alsoo in een deel blicke spiegeltjes, hoeken naelden, en
spelden bestaet) van geen waerdije en kan niets mede uijtgerecht worden, weshalve UEd: Mog:
eernstich ben versoekende, een suffisant carkesoen herwarts over te senden, doch most bestaen
uijt bijlen, capmessen met ijsere huijsingen, kralen, messen met witte hechten, en scheeren, want
men daervoor broot en alderhande verversingen van d'indianen coopen kon : is oock seer noodich
dat UEd: Mog: eenige kleederen, schoenen, koussens, hembden, en hoeden voor de soldaten
oversondt, want bijkans naeckt en van alles ontbloot sijn, weshalven ick al aen veele haer in die
miserabelen staet niet konnende sien, credit verschaft heb. UEd: Mog: konnen gelijck voor desen
in Brasil is geschiet, haere gagen laten inhouden, en de soldaten thuijs komende afreekeninge en
afkortinge van t'geene sij gehadt hebben laeten betalen.
De suijkeren die d'Inwoonders alhier debiteerende sijn aen UEd: Mog:, alsoo bij de sieckte en
overlijden van den Commandeur Crijnssen niet en sijn ingemaendt, en door de menichvuldige
affaires en bijkans continueele ongesontheijt die mij geduurich getravallieert heeft, heebe
verhindert geweest hetselve te doen, staen noch onder de luijden ; sal nu tegen den droogen tijt,
wanneer de suijckermolens sullen beginnen te gaen malen, alle deselve invorderen en oversenden
en alleenlick maar soveel hier houden t'geen suffisant sal sijn om de werkluijden en het hout en
planckwerck t'geen aen het fort moet gebruickt worden, te betalen.
Wat belangt den staet van het Landt, getal van blancken en negers, meulens, ketels, vee, etc.
hebbe die opgenomen een weinich nadat ick hier int Landt gekomen ben, en sal deselve, alsoo
door de subite sieckte van den secretaris niet int net geskreven is, met de eerste gelegentheijt
oversenden.
Den Hoecker Wester Souburgh is den 15 meij alhier uijt d'Eijlanden gearriveert, heeft hier
gebracht 18 blancken en acht negers, heeft een goet getal volck van de franse Eijlanden aen

132
Tobago gebracht, en willen daer qualick vandaen, alsoo een Landt vol wilt is, ende veele oude
provisie daer sij voor een tijt op luijeren(??) konnen daer in de gront is.
Wordende, gelijck mij gerapporteert wordt, door den Commandeur Thisso ende de luijden van de
Lampsins, vastelick negers toegesecht vanwegen UEd: Mog:, t'welck haer, indien UEd: Mog:
geliefden te resolveeren om het guarnisoen van daer te lichten, UEd: Mog: intentie in dat point
soude doen sien, ende haest int generael soude resolveeren om herwarts te komen.
Den commandeur Evert van den bovengenoemden hoecker, alsoo seer klaeght over het onthael
van de fransen, ende datter weijnich apparentie is om veel meer volck van de franse eijlanden af
te halen, de franse verboden wordende om te vertrecken, en de duijsen, omdat niet mogen
afvoeren, niet konnende opbreecken, sal alleenlick omdat die luijden die van Tobago hier
gekomen sijn heel wel gecontenteert sijn, en derhalven gelooft dat door schrijven meer volck
daervandaen herwaerts sullen trecken, eer hem na huijs sende noch een tocht na Tobago laeten
doen, om meteenen wat kalcksteen hier te halen.
Sal oock noodich sijn dat UEd: Mog: een goede partij tras hier stueren om een regenback int fort
te maecken, alsoo de put door het maecken van de vest brack geworden is.
De keuren en de politijcke ordonnantien van Zeelandt sal ick overlesen, ick wenste wel dat op
mijn komste al hier gehadt had, soude alles daernaer gestelt hebben, doch deselve niet hebbende
gehadt, hebbe eenige wetten geformeert, na dat ik docht dat best met de situatie van het landt
ende de humeuren van d'inwoonders overeenkomen, die nu al t'eenenmael onder d'Engelsen
bekent en in pracktijck sijn, en derhalven voor een tijt lanck sullen dienen stant te houden.
Ick hebbe om de klachten voor te komen dat de suijckeren niet genoech gecureert sijn, een placaet
laeten publiceeren, waerbij alle planters en coopluijden verboden worden eenige suijckeren te
leveren en te accepteren als die drie weecken in de cur potten hebben gestaen, op paene van
confiscatie van deselve, en daerenboven op verbeurte van een boete van 5000 Pd: suijcker ijeder,
soowel den leveraer als den acceptant, t'welck een ijegelick wel sal doen omsien.
Wat belangt de debauches die hier geschieden is hier qualick middel om hetselve te beletten, want
het volck seer genegen is tot den dranck, gelijck dat aen alle Eijlanden toegaet. Ick hebbe, soo
veel ick daerin hebbe konnen doen, alle de Tappers bij mij ontboden, en aengesecht, in cas sij die
luijden die met haer handen de kost moeten winnen, borgen, dat in cas van wanbetalinge geen
recht daerop sal gedaen worden ; volgens mijn advijs soude goet wesen, dat UEd: Mog: schippers
uijt het vaderlandt komende een expresse order gaven, om geen dranckwaeren te mogen
verkoopen als met mijn permissie, ick sal dan wel maecken dat die kroegen soo veel van dranck
niet sullen versien sijn, ende sodoende het middel aen die dronckers om te drincken ontnomen
sijn, want om hetselve op een ander manier te doen sie ick hier weinich kans toe.
De saecke van de twee schippers die haere schepen aen de Barbados verloren hebben, met namen
Jacob Kleijne en Simon Aertsen, is den 3 meij afgedaen, hebbe deselve soo ingeschickt, dat de
debiteurs van Bartlett wiens effecten hier voor haer schepen verpandt waren, geobligeert sijn voor
ijeder 1000 stucks hiddingh te betalen 425 Pd: suijcker, waeruit in de 90.000 Pd provenieren,
waervan ijeder pro rato een part volgens de groote van sijn schade is toegelecht, en na mijn van
schippers die hun schepen gekent hebben gesegt wordt, genoechsaem buijten schade sijn, en de
planters, omdat het kappen van de hiddingh haer ten naesten bij soo veel kosten moet, geen reden
hebben om over de veranderinge van de betalinge te klagen.
Daer leggen rechtervoort hier ses schepen in de rivier, doch de meeste van deselve, alsoo de
meulens maer over twee a drie maenden aent malen gaen, sullen soo langh moeten blijven leggen,

133
doch meene dat deselve, indien geen meer schepen toe en vallen, wel haer volkomen vracht sullen
krijgen.
Met de Colonie int generael gaet het, Godt sij gelooft, heel wel, sullende van dit jaer, daer
rechtevoort een ijeder mee besich is, meer als twaelf hondert akers landt gevallen en met riet
beplant worden. Één dinck manqueert der maer, t'welck ick UEd: Mog: al verscheijde malen
hebbe voorgedragen, en, omdat òf den welstandt òf den qualickstandt van de Colonie daer aen
gelegen is, mij niet kan abstineeren om hetselve wederom voor te leggen : negers op credit ,
gelijck voor desen de Roijale compagnie gedaen heeft, moeten hier bij UEd: Mog: gesonden
werden ; t'welck doende, sult niet alleen de planters hier animeeren, maer sult een ongelooflick
getal van menschen overal vandaen herwarts trecken ; doch indien UEd: Mog: hetselve niet en
gelieven te doen, soo veel geldts als dat soude komen te kosten niet en willende emploijeeren, soo
bidde ick UEd: Mog: eerstelick ten minsten eenich semblant(?) te doen, ende maer een schip of
twee, t'welck soo veel niet kosten kan, met negers herwarts te senden, want alle de luijden daerop
wachten, alsoo haer dat soo menichmael belooft is, en sullen daermede eenichsints contentement
hebben, op hope van continuatie van hetselve ; ende dat geruchte sal veel volcke hier trecken,
hieraen niet willende twijffelen omdat soo hoochnoodich is.
Sal ick afbreeken, en Godt bidden, dat hij UEd: Mog: Regeeringe gelieve te seegenen,
en sal altijt sijn, Edele Mogende Heeren, UEd: Mog: onderdanigen dienaer ,
J: Lichtenberg
Actum Paramaribo in Surinam, den 17 Junij 1669.
1669 - 17 juni - verslag Julius Lichtenberg
2035 - 164 / 165 / 166
Gericht aan de Heren Staten Generaal der Verenigde Nederlanden. Lichtenberg beschrijft kort de
gebeurtenis van de eedaflegging op 11 mei ; vergezeld van in totaal 7 stuks eedbrieven, 2
origineel, de rest copie. ; zie ook het soortgelijk verslag van de speciale gezant Kruijspenning
dato 10 juni.
1669 - 17 juni - brief Julius Lichtenberg
2035 - 167
duplicaat van de lange brief van die datum.

1669 - 10 juli - brief Abel Thisso
134
2035 - 168
Gericht aan de heren Staten van Zeeland te Middelburg. Moeilijk leesbaar handschrift, mogelijk
Thisso's eigen hand. Verslag over de gebeuirtenissen te Tabago in de periode 4 juni - 10 juli
1669.
.
Ed: Mog: Heeren, Mijne Heeren Staaten van Zeelandt,
UEd: Moog: mijnt laeste van den 4 juny .....
dateert, aen mijne E:E:D:Moog: heeren over de Caribische
Eijlanden, waervan de Copie ben sendende hier neffens
deeses. E: E: Mog: gebiedigde heeren also een ruimen
tijts geleegen dat wij geene assistentie so uit patria
veel minder uit Seenrame krijgen ende niet weeten
hoe het met dit Eylandt staet, waerover niet
alleyne ick neffens mijne onderhebbende Soldaaten :/:
maer oock de habitants seere verwondert sijn :/: So
dat wij leven als schaapen die sonder herders sijn.
Bovendien so hebben de heeren Lamssons alhier
meede een schip gesonden, ende een quantiteijt met
.... vlees hetwelck sij aen den inwoonders ver-
cocht hebbe voor twintich gulden de tonne
maer sulcke vlees diende op deese plaetsen niet
gebracht te worden, maer soude eene quaade ziekte
veroorsaecken door den quaaden reuck daer het
meede besmet is, ende weenich besonders, so hebben
....... de inwoonders ....... niet hebben
willen coopen, so heeft de schipper met sijne
Berckque eene groote partije beneden(?) aen de West..
.... Eilanden gebracht ende aldaer verhandelt.
Ick hebbe in mijn magazijn in den tiedt van
drie maenden geen één half gros speck, vlees,
boonen, erwten, gord, (ofte?) eenige noodsakeheden
van vivres gehadt, als hetgene van dobbel
... gecoght is, als de E:E:D:Mog: heeren hebben
gesien bij mijne missive. Maer hebbe alle de reste
moeten van de plantters coopen, so Cassave alsmeede
bosvlees, om mijn garnesoen te onderhouden.
Hebbende aen de E:E:D:E: Mog: heeren geschreven vant
vlees dat ick tevooren genooten hebbe van dito schip
van de heeren Lamssons. ....... sal
moeten van t vlees noch coopen vant schip voor mijn
Garnesoen, Aengaende vanweegen de Indijaenen
daer hebben wij met godes hulpe geen nood van door-
dien sij eenen harden stoot gehadt hebben so dat onder
de natie gecontinueert heeft eene groote Zieckte
so dat wel vertrouwe haer grooste macht ge-
brooken is. 5 der inwoonders vertrocken(?)
binnen den tiedt van een jaer, een goede crappe ......

135
hebben sullen, het manqueert anders niet als slaven
op dit elandt. Als de inwoonders een ......
mochten genieten, souden haer wel te passe coomen.
Zij hebben reedeleik cost in de grondt, maer de cassave
is noch wat te jong ; Morgen is de schipper van
meening weederom te vertrecken naer Martenico(?)
meede voerende vier stucks peerden(?) welcke de
schipper haere matrosen aen mijn versocht heeft.
so hebbe hem sulckx niet connen wijgeren, also ick
gene order hebbe van de E:E:D: Mog: heeren
deselve aen landt te laeden ; ick hebbe meede
vernomen, als dat van de matrozen ende
den schipper selfs uit den mondt gevallen is ende
teegen de plantters gesprooken, dat het Landt aen
de heeren Lamssons is, so versoeckt reverenteleiken
aen de E:E:D:Mog: heeren dewelcke ick
wel sulcks toebetrouwende ben, mij sulx wel sullen
verwittigen, want ick van meening ben hetselve
niet over te leveren als door absolute order
van mijne E:E:D:Mog: mijne gebiedende heeren.
Also ick daervoor mijnen Eedt van getrouwicheyt
gedaen hebbe, dat ick oock met godes hulpe
doen sal ; E:E:D:Mog: gebiedende heeren ick hebbe
voor deesen aen de E:E:D:Mog: heeren geschreven
hoe lange den tiedt mochte duren vant vervallen van
planttagie van persoonen die doot sijn, dater eenig
erfgenaemen coomen pretentie op maaken. Ick
hebbe verstaen was een jaer en ses weeken, verhoope
de E:E:De: Mog: heeren sullen sulx met
den eersten laeten .... genieten, doordien
meest dagelickx daerover groote moeijte hebbe
insonderleijk den saecken, also de plantage hier
dichte ofte omtrent het gvrt: pl....
ende geslooten leggen, daer het beeter weesen
soude, dat het Landt geopent was, eedoch sal
hierop van Mijne E:E:D:Mogende gebiedende
heeren Resolutien verwachten. E:E:D:Mog:
heeren, also Cornelis van Staycoop geweesen
secretaris alhier, is van dit Eylandt vertrocken
naer Sernaame, so hebbe ick den persoon van Frederick
Vlarick(??) geboortich van ConigsLuttgen .......Broen-
swijck...... ende ..... onder de Commissie van de heeren(?) Staten
generael ende de Sire prins van Oranje over de .......
....... sijn ......... is Cornelis van
Heijcoops planter als Secretaris aengenoomen van dit
Eylandt ; verhoope, dat de E:E:Mog: mijne gebiedende heeren
daer geen miscontentement in hebben sullen. -
Hiermeede bevele u E:E:D:Mog: mijne gebiedende heeren
in de grate der aller hochsten ende blijve u E:E:D:
Mog: mijne gebiedende heeren onderdanigen dienaer,

A: Thisso
Actum op t Eylandt
Tobago gesegt Nieu Walcheren
den 10 Julij 1669
136
Versoecke reverentelickes aen de E:E:D: Mog: heeren
een groodt ende kleen zeegel voor landbrieven
te gebruiken ; E:E:D:Moog: heeren also mijn servandt
Willem van Bentem(?) ende ick als meede de soldaaten
ende habitanten niet wel connen accordeeren &
hij teegenwoordich wat apsent is. Sal met de naeste
occasie mijne E:E:D: Mog: gebiedende heeren breeder
daerover schreiven.
1669 - 12 juli - Brief Julius Lichtenbergh
2035 - 169
Kort verslag over de gebeurtenissen te Suriname in de periode 17 juni - 12 juli.
Edele Mogende Heeren,
Alsoo ick UEd: Mog: in mijnen laesten geschreeven den 17 Junij omstandelick de staet van het
Landt hebbe bekent gemaeckt, t'geen UEd: Mog: mede uijt het nevengaende duplicaet konnen
sien, soo refereere mij aen deselvens. Ick hebbe daerin UEd: Mog: voor reden, dat den Staet van
het Landt het getal der blancken en negers niet oversondt, de sieckte van den Secretaris Treffrij
geallegeert ; deselve is den 19 junij overleden, nalatende een gebr.... de secretarie, daer ick groote
moeijte mede sal hebben om in order te brengen ; ick hebbe bij provisie ijmandt gestelt om
deselve charge waer te nemen, totdat UEd: Mog: daerin sullen versien hebben, waertoe ick UEd:
Mog: ernstich ben versoeckende, een fatsoenlick en verstandich man te emploijeeren, die het
ampt met respect en kennisse, onder d'oogen van d'Engelse, tot welstandt van de Colonie mach
administreeren want dat ampt wel een eerlick man voeden kan.
Hier is een dach of acht geleden een negerschip in de rivier gekomen met 136 negers welcke
toekomende Maendach bij lot sullen verkocht worden, sal daer tien a twaelf stucks uijt koopen
om de plantatie van Paramhil bij der handt te nemen, ende mijn beste doen om noch tien of twaelf
oude negers daerbij te krijgen dewelcke te samen capabel sullen sijn om de plantatie in
soodanigen postuur te houden, dat suffisant sal sijn, om het guarnisoen van broot, boonen, erten
ende andre eertvruchten te versien, soo dat UEd: Mog: geen andre kosten als van wat vleijsch en
olije sullen hebben te dragen ; de negers sal ick betalen uijt de suijckeren die UEd: Mog: hier
uijtstaende hebben.
Met mijn gesontheijt is het wederom slimmer als het was bij het afsenden van mijn laesten van
den 17 Junij, twelck, alsoo ick dagelicks meer ende meer afgae, niet tegenstaende alle middelen
van de waerelt aengewendt hebbe ende noch daechlicks aenwende, mij bekommert maeckt over
de herstellinge van deselve ; ick sal terwijl ick noch de krachten heb om mij op te houden, niet
wetende wat cans het nemen wil, soo veel mijn capaciteijt sal vermogen, op alles gerequireerde
orders stellen, en ben verblijt dat ick sie, dat den Luijtenant Versterre een nuchter en bequaem
man is, die de affaires van het Landt, in cas aflijvich quam te worden, met capaciteijt sal connen
dirigeeren, waerin UEd: Mog: vrij gerust gelieven te wesen, also ick bij mijn sieck leggen te
bedde ick bevonden hebbe, dat alles in behoorlicke forme gedaen heeft.

137
Hier mede afbreckende wil ick godt bidden dat hij UEd: Mog: regeeringe gelieft te segenen, en
sal altijt sijn:
Edele Mogende Heren,
UEd: Mog: onderdanigen dienaer,
J: Lichtenbergh
Actum Paramoribo in Surinam,
den 12 Julij 1669
Versoecke dat UEd: Mog: twee Klocken, gelijck op d'oorloch schepen gebruijckt werden,
gelieven herwarts te senden.
1669 - 10 juli - brief Abel Thisso
2035 - 170
Duplicaat van brief 2035 - 168.
1669 - rechtszaak Congaers
2035 171 / 172 / 173
Dit is een ruzie over cassave te Tabago ; het betreft de volgende stukken:
ooggetuigeverslag 1, 2, 3, 4
Uit ooggetuigeverslag 1 het volgende:
.... van de heer Commandeur Abel Thisso gestelt bij de E:E:Dd: Moog: heeren Staeten van
Zeelandt ..... gepasseert den 11 Julij 1669, bij ........
1
.... voorleden Sondach houde den 14 deeser Maendt, so heeft de heer Commandr: gevraagt: aen
Congaers(?) of hij de cassave gecoght hadde van ..... , waerop hij geandwoord heeft: Ja ; of hij
deselve betaelt heeft ; heeft geantwoord: Neen ; so heeft de Commandeur versocht aen Congaert
of hij hen deselve beliefde over te laeten, doordat hij deselve noodsaeckelick van noode hadde
voor sijn garnesoen.
2
So sijn daer eenige woorden gepasseert, als dat de heer Commandr: voorn: seijde, ick sal deselve
.... betaelen als ghij, waerop Mons: Congaert andwoorde: ghij sult deselve niet hebben ; ende de
heer Command: seijde: ick sal deselve hebben, waerop de heer Command: Abel Thisso geseyt
heeft teegen ...... : compt morgen als Maendach ... sal u E: van alles volgens u E: begeerte
contantement doen.
3 etc. etc. etc. etc……
1669 - 1 augustus - brief Abel Thisso
2035 - 174
Verslag van de gebeurtenissen op Tabago periode 10 juli - 1 augustus 1669.
De Ed: Moog: heeren Staaten van Zeelandt

138
E:E:Moog: heeren, mijnen laeste aen de E:E:Moog: is geweest over de Caribische Eylanden,
gedateert den 10 July, waer neffens de copie ben sendende, daerin meest alle de gelegentheijt
geschreven, so dient neffens deesen als de E:E:Moog: te adverteeren, alsdat den 1 Augustus alhier
gearriveert is den hoeker van Surnaeme, daer Commandeur op is Eevert Eevertsen, den hoeker
genaemt Westersouburg ; om calcksteen, maer hij heeft voor het garnesoen niets gebracht alhier,
tot assistentie, waerover seer verwondert ben, also ick alhier met mijn garnesoen gebreck leide,
ende qualick cassave .....neeren can om haer te geven ende deselve te onderhouden, met het
slechte vlees, dat ick van het schip van Lamssons voor nood hebbe moeten coopen,
hebbende meede verstaen door den commandeur Eevert Eevertsen alsdat het Landt coomen sal
aen heeren Lamssons. Wenschte wel dat den tiet al verschenen was, also ick verlange verlost te
weesen met mijne soldaeten, eedoch can de E:E:Moog: gene wetten stellen.
Ick hebbe aen de E:E:Moog: gesonden een assingnatie over thien tonnen vlees, met een pott
visjen(?) olije, die ick genooten hebbe met het schip van de heeren Lamssons voor het garnezoen.
Bedragende twee hondert en drie gulden, verhoope de E:E:Moog: sullen ordre stellen, dat deselve
wel sullen betaalt worden,
Neffens noch een assnignatie aen de heer Gerrit Boreerster van acht en twintich gulden, over
Cassavebroodt die ick meede ontfangen hebbe voor het Garnezoen, tot mijn volcoomen
contantement,
ick hebbe alhier meede laeten oprichten een Landts Balance, maer sijn niet versien van
gewichten, om in toecoomende jahren te weeten watter iegelix uit het land gebrocht wordt, so de
jenige die het Landt dan toecoomen sal, sal moeten sorge draegen voor gewichten.
E:E:Moog:, aengaende de gelegentheijt van de Serjandt Willem van Nentes, de saecken sijn
bijgelecht door goede beloften die hij gedaen heeft ; Hiermeede endigende, bevele de E:E:Moog:
in de protectie des allerhochsten die u E:E:Moog: gelieve te spree.... in langduerige gesontheijt ;
ende bleive U:E:E:Moog: D:W: dienaer,
A: Thisso,
Actum Tabago geseijt
Nieu Walcheren, den 1 Aug:
1669
1669 - 1 augustus - brief Abel Thisso
2035 - 175
Gericht aan De E:E:Moog: heeren de Staeten van Zeelandt ; copie van de voorgaande brief.
1669 - 12 augustus - brief Abel Thisso
2035 - zonder nader nummer
Gericht aan De E:E:Moog: heeren de Staeten van Zeelandt ; kort briefje meegegeven met het
schip van de heren Lamssons ; schrijft dat hij bij de schipper wat vlees voor het garnisoen heeft
gekocht, en verzoekt de E:E:M:heren om voor de betaling zorg te dragen.

139
1669 – 20 augustus – brief Johannes Basseliers
2035 - 176
vertaling overgenomen uit het boek: J: M: van der Linde, Surinaamse suikerheren en hun kerk,
uitg. H: Veenman, Wageningen, 1966
Ed. Mogende Heeren.
Mijn Heeren.
Ik hoop niet, dat ik alreede bij UU EE of voor incivil of ondankbaar gevonnist ben als ik UU EE
beleeftheden niet alleen maar ook gunste niet eer beantwoord hebbe. Ik leg de schult op de last
van mijn dienst niet, maar op een schielijke overval van een quaat humeur, dat mij tot tweemaal,
juyst met 't vertrek van twee schepen, so dapper trof dat het mij selfs ten dienst onbequaam
maakte. Welke reden ik niet twijfel of sal een suffisante apologist sijn om mijn onschult bij UU
EE te verdedigen, terwijl ik dankbaar blijve voor genote eer en gunste, gelijk ik hebben cunnen
asueren uyt UU EE angenamen van 17 Meert, die mij tsijner tijt ter hand quam; waarin mij
behalven dat leet was te verstaan alschoon so als gemelt, dat tgene sonder eenige gedagte dat het
een principaele reden sou sijn van mijn ootmoedig versoek om te repatrieren, gestelt hadden,
egter van UU EE daar voor is opgevat (twas de blame en laster over mijn persoon en dienst die
mij so mondeling als door brieven van tijt tot tijd te voor quam) wijl er UU EE in den inhoud van
deserve haar meeste, ja alleen Haar EE gedagten op gestelt hadden. Ik weet dat daar gevoelig af
was en ook geschreven hebben, maar ook dat de principaelste reden van gemelt request was mijn
geduurige continuerende indisposity en onbequaamheyd tot den dienst, en het principaalste van
den inhoudt een ernstig versoek tot reparaty van eenige noodsakelijke oncosten die op mijn eygen
costen had moeten doen en de somme van mijn tractement al vrij te boven gingen. Dat UU EE
discrety soude oordeelen, dat die den Evangelio dienen daarvan behoorden te leven. Dat ik
aangemerkt ik geen gagie of tractement beding als ik so vrijwillig aannam den dienst van Gods
kerk hier te lande waar te nemen, versogt (bij occasy dat 't kerkelijke goedt vervoert was) maar
alleenlijk van UU EE mogt getracteert sijn als andere predicanten van haare maatschappijen, van
welk in UU EE missive niet een woort gementioneert vinde, als alleen dat van UU EE estime van
mijn dienst getoont in die levende preuve met 't verhoogen van mijn gagie, daar ik ten dank voor
verpligt blijve, met hope van derselver genegentheyds continuaty.
Maar ik hadde of gehoopt, dat Haar Ed. Mogende mij iets voor gedane costen souden toegeleyd
hebben of immers mijn tractement, ik meen dat van 1200 gulden, souden hebben laten aanvang
nemen met den aanvang van mijn dienst, 't welk na mijn swager mij berigt op sijn request niet is
toegestaan, waarom 't mij in tegenwoordig bij UU EE 't versoek doet re-itereren, niet als
onvergenoegt sijnde, maar om reden boven gemelt, latende efter tselve aan UU EE gewone
beleeftheyd, met hope dat UU EE in achtingc sullen nemen den grooten last van dese provincy
(labor Herculeus) die meer als twee predicanten requireert (waarvan bij occasy UU EE al berigt
hebbe), die niet estimerende ten aansien van de menigte, maar de wijtstandigheyd van plaatsen,
t.w. 10 duytsche mijlen van den anderen gelegen, en die overhand sonder aansien van de injurien
van de lucht, nagt of dag, coude en hitte etc. te bedienen. Welke moeyelijkheyd ik 't ook van die
twee bovenmelde overvallen moet dank wijten. Ik soud ook in desen so openhertig niet insisteren
of mijn request re-itereren, tensij ik bespeurde dat ik weynig profijt uyt UU EE gunste en
liberaliteyt geniet, omdat daar ik te voor tot assistenty van het tractement van 8oo gulden iets uyt
het magazijn genoot van leeftogt, in tegenwoordigheyt, nadat ik met den heer Gouverneur
daarover sprak, daarbuyten gesloten ben, dewijl Sijn E. dagt dat Haar EE intenty was in 't
verhoogen van mijn tractement, twelk tegen den anderen gestelt schadelijker als profijtelijker
wesen soude, waarom ook UU EE interpretaty daarover van mij gewenscht en tegemoet gesien

140
wort. Dog 't zij hoe 't zij indien ik soveel obtineer dat ik als predicant van mijn dienst leven can,
dat tot nog toe niet heb connen doen, ik sal UU EE versekeren, dat noyt request daarover meer
presenteren sal, daarom bij desen alleen mij in mijn dienst en met deserve aan UU EE
goedvinden, gunste en gewone beleeftheyd refereren, nog eens dankseggende en dankbaar
blijvende voor de genotene, als ook daarvoor dat ik tegen vileyne lastermonden in UU EE
bescherminge wesen sal. Maar aan d'ander zijde - Ed. Mog. ook assurerende, dat ik op UU EE
recommandaty, door Gods genade, niet vertragen sal als die mij te jong daartoe gedevoveert
hebbe, en van de Leydsman mijner jeugt op te wonderlijke wijse daar gebragt en bij de hand
gevat ben. Ons gestadig gebed is maar om wasdom van Sijn geest, terwijl wij planten en nadt
maken.
Daar ik boven iets van den last van den dienst gewaagt hebbe, had wel nog vergeten een
principals reden, de extravagante en hemeltergende godloosheyd van de natien der bij te stellen,
maar dank heb dien groten Opperheer en nevens Hem UU EE wijsheyt en voorsigt, die ons so
deftigen opperhooft hebt toegeschikt, een man die, behalven verstandig van goed beleyd en met
alles begaaft wat men ten aansien van regeringe hier te lande sou wenschen, ook in 't weeren van
publike private godloosheyt pius is; ons gebed is voor hem ter zaligheyd, en so die ook in 't
tijdelijke leven leydt, meest om ons hier lang bij te wonen. Wat mij belangt Ed. Mogende, ik vind
mij met deserve genegentheyd tot dit land als te voor, om daar in Gods kerke dienst te doen,
indien UU EE goedheyd mij volgens belofte gelieft te assisteren, daar ik op hopen sal, met hope
dat het ons vorder aen noodsakelijke middelen tot voortsettinge van Gods kerk en dienst te sijner
tijd niet en sal mancqueren, waartoe scholen dienst niet weynig sal toebrengen, om niet alleen
onse Christen jeugt maar ook die van uytlandsche en ingebore duysterlingen in 't ligt van de
zonne der geregtigheyd op te queecken, en daarin te leeren wandelen, terwijl 't nog boven de
kimmen van onsen horizont is.
Ik vrees dat dese UU EE in gewonelijke gewigtiger besigheden al sullen verhindert hebben,
waarom met pardon versoek over tselve afbreke.
De Coning der coningen regere, heylige, zegene en zalige UU EE personen, regeringe, plaatsen
en volkeren uwer heerschappije, welk de wensch en bede is van Ed. Mogende Heeren
ootmoedigste en onderdanigsten dienaar
(w.g.) Johan Basseliers.
Suriname den 20 Aug. 1669.
1669 - 29 augustus - brief Nicolaes Combe
2035 - 177
Combe uit zijn bezorgdheid over het gebrek aan vivres. Hij zegt dat het getal der soldaten,
matrozen en handwerklieden tezamen bijna tweehonderd man groot is.
Nobles Puissants seigneurs,
J' envoye cy ioinct le conte [= rekening] d'un bootsgesel ou matelot, qui a servi dans la fleuijte
nommee Landt van Belofte, qui depuis son arrivee icy au fort a eu l'inspection sur les ouvriers ;
avec le conte d'un autre soldat qui s'en retournent ensemble en Zeelande. Les autres deux soldats
ont estés en garnison a Isekepe, le commandeur Jolijt leurs a livrés quelques habits sur leurs
contes, je m'asseure que le le dit Commandeur a livré a V:N:P: le dit conte, ils n'ont rien reçeu de
moy ;
nous attendons icy des vivres a la premiere occasion, nous avons icy pres de 200 hommes,
soldats, matelots, et artisants a entretenir, iay encor pour 6 ou 7 semaines de vivres dans le
magazin ; monsr. le Gouverneur a acheté quelques noirs pour l'Estat, pou faire planter des vivres,

141
la cassave demeure en la terre 12 ou 14 mois, avant qu elle soit meuve, les iamus presques autant,
les feues, patates et mil environ trois mois. Je supplie tres humblement V:N:P: de mettre ordre de
faire envoyer bonne provision de sel ; sur ce je continue a prier dieu de plus en plus pour la
benediction et prosperité de vostre noble gouvernement, et suis,
De Vos Nobles Puissances,
Le tres humble tres affectionné et
obligé serviteur Nicolas Combe
a Suriname ce 29e aoust 1669.
1669 – 30 Augustus – Brief Julius Lichtenbergh
2035 - 178
Verslag van de gebeurtenissen in Suriname in de periode 10 juli - 30 augustus 1669.
Edele Mogende Heeren,
Alsoo sedert mijnen laesten van den 10 julij alhier niets voorgevallen is, soo hebbe U:Ed: Mog:
niet veel te schrijven, als dat Godt sij gelooft de Colonie int generael redelick gesont is, ende alle
d'inwoonders in goede rust en eenenheijt sijn levende, en een ijeder om ter neerstichst om sijn
plantatie te vergrooten, selfs de creaturen van Bannister , dewelcke siende dat soo langh achter
blijft van sijn komste, beginnen te despereeren, ende wederom beginnen de handt aen het werck
te slaen.
Verleden Sondach sijn twee barken met eenige suijcker alhier van Caiane gekomen om vleijsch
ende speck daervoor te handelen ; alsoo groot gebreck daer lijden, hebbende in seven maenden
tijts daer niet een frans schip geweest, daer is met deselve een comijs van de compagnie mede
overgekomen, dewelcke met abundante complimenten de vrije negotie op Caiane aengeboden
heeft, ende mij versocht dat de saecke soodanich omtrent U:E:Mog: soude dirigeren dat alle
herwarts komende schepen daer mochten aenspreeken, opdat sij haer belangh daeruijt souden
mogen bekomen.
Ick hebbe aen deselve barcken alsoo met contante suijcker quamen, de handel toegestaen, ende
den comijs met deselve munt van complimenten aengaende sijn propositien betaelt, en wat dat
aengaende, alsoo U:E:Mog: daer seer aen gelegen is dat Caiane in soodanigen kleijnen staet
gebracht worde als mogelick is, eerstelick omdat te windwaert van Surinam leijt, ende in tijt van
oorloch sterck sijnde, capabel soude sijn om .... & vrijen de vaert alhier te krencken, en ten andren
omdat in allen tijt, sterck wordende alsoo insolente buren sijn als maer eenigsints mocht hebben,
te vreesen staet dat ons de schildpadde vangst, die meest daer omtrent valt, souden trachten te
beletten, gelijck sij alreede ten tijde van d'Engelsen begosten te doen, soo soude U:E:Mog: raden
in plaets van de negotie op Caiane toe te staen, alsoo niet veel profijts daeraen vast kan wesen,
wordende daer niet veel suijcker gemaeckt, dat U:E:Mog: alle de schepen die herwarts komen, in
haer commissie specialick verboden daer aen te loopen, op pane van contrarie doende van den
handel alhier sullen verstoken sijn ; soo doende geloof ick dat Caiane groote moeyte sal hebben
om op te komen, en mijn opinie is, dat daechlicks meer en meer afgaen sal, en in allen gevalle
sullen altijt gehouden sijn met gereet suijcker de coopmanschappen met haer eijgen vaertuijgen
ten duursten hiervandaen te halen.
Het vaertuijgh t'welck na d'Amesones had gesonden, om te sien of daer eenige negotie kost(?)
aengestelt worden, is wederom gekomen rapporteert dat aldaer oorloch onder d'Indianen was, en
derhalven de rivier niet konden opraecken, hebben een groote hoop seekoeijen vleijsch mede
gebracht, t'welck rechtevoort in plaets van ossevleijsch of speck onder het guarnisoen uijtgedeijlt

142
wordt ; het sal noodich sijn dat UEd: Mog: met d'eerste gelegentheijt wat speck en vleijsch en
sterken dranck wederom herwarts stueren en een goede quantiteijt goet indiaens karkesoen, geen
spellen, naelden, hoeken of trompen der onder, om broot voor te handelen, ondertuschen dat het
broot, daer sij nu mede besich sijn met planten, opkomt, en soo doende sullen U:E:Mog: het
guarnisoen met weijnich kosten houden.
Ick heb U:E:Mog: in verscheijde brieven geremonstreert dat noodich is dat de soldaten haer gage
ingehouden worden, om daeruijt alhier gekleet te worden, bevindende daechlicks meer en meer
dat nootsaeckelick is, alsoo veele soldaten vrijluijden worden, ende sij luijden versoecken, dat het
gelt t'geene sij goet hebben mach geëmploijeert worden tot betalinge van een neger, die haer
mochte gecrediteert worden.
Ick sal nu den vierde van September weten wat voor schulden U:E:Mog: noch hier uijtstaende
hebben, hebbende alle de debiteuren tegen dien dach geciteert(?), konnende het selve uijt den
gebrouillieerden staet en papieren van den overleden secretaris niet terdege vernemen. Sal alsdan
deselve gaen inmanen, en met d'eerste gelegentheijt de suijckeren oversenden ;
Daer is groot gebreck van sout in de Colonie en de schippers willen niettegenstaende haer goede
vrachten aengeboden worden deselve niet aennemen ; soodat UEd: Mog: int senden van een
quantiteijt sout sullen dienen hebben sorge te draegen, alsoock swits(?) koolen die hier bekans op
sijn, wat goede scheppen en spaden, en een nieuwe vlagge ;
Eenige Joden hebben gisteren bij mij geweest, ende versocht dat UEd: Mog: versoecken soude,
dat eenen Joodsen doctor genaemt Serrano, een fatsoenlick man gelijck sij seggen, bij UEd: Mog:
ontrent den schipper, daer hij mede overkomen sal, mach gerecommandeert sijn, want sij hem nu
gebeden hebbende, door belofte van UEd: Mog: toedoen een gemakkelicke passage toeseggen ;
hiermede afbreekende, bid ick Godt dat hij UEd: Mog: regeeringe gelieve te segenen, en sal altijt
sijn,
Edele Mogende Heeren,
UEd: Mog: onderdanigen dienaer,
J: Lichtenbergh,
Actum Suriname den 30
Augustus 1669.
1669 - 8 september - brief Andries Crana
2035 - 179
gericht aan de Staten van Zeeland ; Crana is een commies op de kust van Sonho in Afrika
Mijn heeren U:E:E:Moochende patente verleent aen den Cappn: Nicolaes Raes om op dese custe
van Angola met zijn fregat de Goude Poort sijn slaevenhandel te doen, hebbe naer alle behooren
gereverendeert ende den Cappn: tot inhandelinge van sijn competente slaven getrouwelick
gevoordert, ende alsoo U:E:Mo: haer niet weinigh laeten gelegen wesen om de provintie van
Suriname tot een welgeboude Colonie in staet te brengen is nootsaeckelic van noode tot
dusdaenige voorplantinge (aengesien sulcx door de naturele aldaer niet geschieden kan) het
geduerigh aenbrengen van slaven, waervan U:E:E:Mo: overvloedigh op dese custe jaerlicx soude
konnen geprovideert worden, t'gene in ses jaren merckelic hebbe bevonden , ende dat principalic
over drie jaren in dese provincie van Sonho, in welcken tijt door den oorlogh met Congo tot twee
dieverente reijsen (wijsen?) desen prins sich van soo een magtich conninckrijk heeft meester

143
gemaeckt vanwaer veele duizenden van slaven op dese gansche cust sijn verhandelt, soodat nu
door dese overwinning de wegen geheel tot den slaef- en tandenhandel sijn geoopent die van te
vooren altijt over dese sijde sijn geslooten geweest, alsoo alle de slaven die in Congo te
becommen waeren, bij de portugijsen alleen vernegotieert wierden.
Ende nu soo U:E:E:Mo: maer en gelieven de handt daeraen te houden ende met desen prins ofte
heer des Lans goede correspondentie te hebben (waertoe hij alle genegentheijt is betoonende
conform sijnne nevengaende missive) wil verhoopen niet alleene van groot profijt voor
U:E:E:Mo: jaerlicx te bewinnen soude sijn, maer van groot afgunst voor de portugijsen in hare
negotie van Bresil, (t'gene de Ed: Generaele Geoctroieerde West Indische Companie .......
genoegh hebbe in differente reijsen voortgedraegen), maer t'schindt dat sij het weinigh achten
veel min haer daeraen laeten gelegen wesen, alsoo sij Godt beetert haer eijgen recht bij octroie
van haer hooch Moeg: vergunt voor een kleine prijs daegelicx sijn vercoopende, principalic de
heeren Lessins hebben door respective(?) camer van Amsterdam, die anders niet en doen dan dese
gansche cust verderven, ende dat door de menichte van scheepen die sij hier soo over hoop
naertoe senden ; ick hebbe waerachtich bericht van de schippers selfs, die mij verclaert hebben
den gene die 200 ducatonnen de bewinthebbers vereerde, daedelic ende d eerste hier naertoe geexpidieert
wiert als geschiet is bij t schip Santa Maria schipper Volckert Clasen Room.
Wadt gewelt dat de schippers ende comisen van de scheepen de prins te peert, America, Auropa,
ende den gt: van hier op dese arme cust, tot naedeel ende onderganck van de gansche Companie
gedaen hebben, is onmoogelic hier alles te connen relateeren (ende niet tegenstaende de Ed:
heeren bewinthebbers van Amsterdam schoon aen haer dicmaels daerover hebbe gedoleert en
geven mijn rechtveerdighe clachten geen gehoor) soodat genoodtsaeckt ben met desen
gelegentheijt mijn toevlucht tot U:E:E:Mo: te neemen, opdat mij daernaer geen schult moechte
geven worden, alsoo godt beetert daertoe bitter vianden genoegh hebbe, ende dat aleenelic omdat
ic met al te groote getrouwigheijt de Ed: Companie altijt hebbe getracht te dienen, t welcke (ik in)
den tijt van ses jaeren die ic onder de genaede en ongenaede int verdraeghen van veele slaegen,
moetwil ende ghewelt, hebbe uijtgestaen, genoegh betoont hebbe ende dat onder dese barbarsche
heijdenen ; nochtans bij de Ed: Companie alles wel geweeten maer mij geen secours ofte onset
gedaen, dan alleen voor alle mijn getrouwen dienst ende gepasseerde arbeijt compt men nu over
ses weeken met t schip Amsterdam van Del Mina om mij welgeboeijt daer naertoe te brengen,
voorwaer een loon die de Generaele West Indische Companie aen haere getrouwe dienaers
gewoon is te geven, niet tegenstaende dese quaede belooning voor mijn getrouwen dienst ende
voor desen door haer bij mijn groote geleeden schaede over het ongefondeerde usurpeeren vant
schip de Pietas ten jare 1660.
Sal nogtans mij ten allen tijden betoonen te wesen een getrouwen dienaer van haer Ed:
Moegende, t gene breeder bij den cappn: Raes U:E:E:Moogende sullen gelieven te informeeren.
Waerom desen becortende sal Godt almachtich bijdden hij met sijnen goddelicken segen
U:E:E:Mo: veele prosperiteijt & lanc leven tot aughmentatie van den staet gelieve te verleenen.
UEd: Moegende DW: en onderdaenigen dienaer
Andries Crana
Sonho, den 8 September 1669

144
1669 - 20 September - introductiebrief
2035 - 180
Gesteld in het portugees ; ongetwijfeld de introductiebrief van de prins van Sonho, zie hierboven.
1669 - verslag van een rechtszaak
2035 - 181 t/m 185
document 1 - ??? ; vergezeld van 2 attestaties
document 2 - 2 getuigenverklaringen
document 3 - 2 getuigenverklaringen (attestaties)
document 4 -
document 5 - attestatie
1669 - 3 october - brief Nicolaas Combe
2035 - 186
Gericht aan de Staten van Zeeland. In het frans gesteld. Vergezeld van 3 bijlagen:
2035 - 187a
lijste van goederen van de West Indische Comp: gevisiteert door ordre van heer comm: Crijnssen
saliger, in presentie van de heeren Lieut. Versterre en vendrich Margout, en ondertekent met hare
namen, en gestelt in de handen van de Commijs Combe den 17 oct. 1668.
NB: deze inventaris van het cargasoen werd opgesteld naar aanleiding van diefstallen begaan
door commandr. Dubois ; zie hierover Combe's brief 2035 - 057
2035 - 187b
lijste van goederen van de West Indische Comp: gegelevert door ordre van heer comm: Crijnssen
saliger, periode 23 oct. - 31 dec. 1668 ; de lijst is geaccordeerd door Ptr. Versterre.
2035 - 187c
lijste van goederen van de West Indische Comp: gelevert 't sedert den comste van den Edele Heer
gouverneur Lichtenberg. De lijst bestrijkt de periode 14 mei 1668 - 8 oct. 1669 ; de lijst is
geaccordeerd door J. Lichtenberg
1669 - 22 october - brief J: Lichtenberg
2035 - 188
Gericht aan Pr: de Huijbert, raadspensionaris van Zeeland, residerende te Middelburg.
Mijnheer,
Tot noch toe continulick zonder intermissie, soo langh ick hier int Landt geweest hebbe,
gemedisineert hebbende, en siende dat door de onkenisse van de chirurgijns alhier, al hetgeene
ick daertegen gedaan hebbe, mij int minsten niet en helpt, maer alleenlick swack en mager maekt,
en dat met een groote verstoptheijt in mijn slincker borst, continueele pijn en swaere kloppingen

145
van t’ hert, en een sware swaermoedicheijt geaffligeert blijft, en derhalven een miserabel en
languissant leven ben leijdende, t’geen mij bijkans desperaet maeckt, soo ist dat ick mij
geforceert vinde, U:E:Mo: bij desen ootmoedelick en instantelick te versoecken, doch die
goetheijt voor mij te hebben, om mijn rechtmatich versoeck om verlof, aen Haer Ed: Mog: gedaan
om eens te mogen repatrieeren, met U:Ed: gunst te patrocineeren, ick wil immers hoopen dat
U:Ed: die mij soo menichmael en overvloedich sijn genegentheijt heeft getoont ende mij of den
trap van fortuijn heeft gebracht daer ick rechtevoort op ben, mij in dese gelegeentheijt sijn gunst
niet en sal refuseren, te meer omdat den publijken interest van de colonie, gespecificeert in
mijnen brief aan Haer Ed: Mog: geschreven, aan welcke mij refereer, ten hoochsten vereijst,
principalick over die twee pointen: van het bewoonen van het landt en het opstellen van
impositien, dat hoe vroeger hoe beter eens bij Haer Ed: Mog: ben om haer van alles terdegen, also
het selve onmochgelick schriftelick niet doen en kan, mondelingh te informeeren, dese hoope
doet mijn courage nemen om mijn ongeval met patientie te endureeren, steunende hier benevens
op UEd: belofte aan mij gedaan, omtrent het point van mijn maistres, welcken tijt sijnde 18
maenden, rijcklick sal geexspireert sijn, als mede op de discretie van Haar Ed: Mog: die benevens
UEd: geen plaijsier sullen neemen, om mij miserabel en languissant, bij manquement van cure, te
laeten sterven, principalijck nu op alle voorvallende saecken vaste orders sijn gestabilieert, daer
een ijeder sich na is reguleerende, ende dat den Luijtenant Versterre, die in d'affaires van het
Landt geverseert is, met volkomen capaciteijt, t’geen UEd: met assurantie verseekeren kan, soo
langh absent ben, genoechsaem alles sal dirigeeren, ick wil derhalven niet twijffelen of sal een
favorabel apostill op mijn rechtmatich versoeck obsineeren, en sal hetselve met brenger deses, die
ick expres ten dien eijnde afgeveerdicht hebbe, tegemoet sien, en sal UEd: soo doende met alleen
voor mijn fortuijn, maer voor mijn gesontheijt en leven, en het obtineeren van mijn maistres, daer
ick bij refus van verlof, benevens mijn gesontheijt mede van sal gefrustreert sijn, eeuwich
verobligeert sijn : wat nu belangt de plantatie, daerin UEd: een part in mijen laeste brieven hebbe
toegesecht, is in goeden staet, de timmerluijden sijn besich om de meulen op te letten, ende met
d'eerste regen die wij allen dageen verwachten, sullen de 90 akers lands die van dit iaer gevallen
hebbe, met riet en 9 akers met provisie, beginnen beplant te worden, uijt welcke krop, benevens
het riet twelckt rechtevoort in de gront staet, en over een maent of 9 sal beginnen rijp te worden,
soo veel suijker, indien geen merkelick ongeluck overkomt, sal gemaeckt worden, om de
plantatie, sijnde alreede twintich da op(?), met 40 goede negers ende 12 peerden, daer ick den
brenger deses mee eenen om sende, en al het geene voorders tot de plantatie hoort, te betalen,
waervan UEd: op mijne thuijskomste tot een stuijver toe correctelick sal blijck doen, na welcken
tijt hertelick verlangende, sal ick afbreeken, ende, na presentatie van mijn onderdanigen dienst
aen wie(?) vrouw UEd: alderliefste, de heer en vrouw van Burgh ende UEd: andre twee soons
altijt sijn.
Mijnheer,
UEd: onderdanigen dienaer,
J: Lichtenbergh
Actum Suriname den 22 octob: 1669

146
1669 – 26 october – Brief Julius Lichtenbergh
2035 - 189
Verslag van de gebeurtenissen in Suriname in de periode 30 aug. - 26 oct. 1669. Lichtenbergh,
zwaar ziek, begint te beseffen dat Suriname hem wel eens het leven kan kosten, net zoals dat bij
Crijnsen is geschied. Hij weet dat men hem geen verlof zal toestaan, en neemt daarom zijn
toevlucht tot een andere aanpak: hij dringt aan een reis naar patria te mogen maken, om
persoonlijk enkele belangrijke zaken toe te lichten. Deze aanpak heeft hem uiteindelijk succes
opgeleverd, en hij is één van de weinige gouverneurs uit de begintijd die Suriname heeft
overleefd.
Edele Mogende Heeren,
Tot noch toe U: Ed: Mog: niet als int generael den staet van het Landt hebbende konnen
toeschrijven, alsoo den Secretaris, stervende, mij een gebrouilleerde secretarie naliet, soo ist dat
ick, deselve nu in een behoorlicke order gebracht hebbende, niet hebbe konnen nalaten, UEd:
Mog: bij desen den staedt van het Landt alles gespecificeert, hoe dat op mijn komste alhier is
geweest, ende na mijn gissinge rechtevoort is, mitsgaders een authentijke copije van alles t'geen
hier int stuck van politie vastgestelt is, over te senden, ende daer benevens te remonstreeren, wat
tot een totale vaststellinge van dese colonie, hoe vroeger hoe beter diende gedaen te worden, op
dat UEd: Mog: konnen sien wat de Colonie vermindert ofte vermeerdert is, wat wetten en orders
alhier sijn gestabiliseert, ende wat meerders op de geproponeerde pointen dient int' werck gestelt
te worden.
Wat belangt den staet van het Landt geconsidereert in de quantiteijt van planters, negers, beesten,
molens, etc. refereere mij aen de nevensgaende lijst, gelijck in de maent van Aprill opgenomen
heb, ende na mijn gissinge rechtevoort is, sullende toekomende maendt van meeste, alsoo ick
bevinde dat veel volck buijten de rivier of om te vischen of om te handelen sijnde, sich niet
aengegeven heeft, ende daerenboven al het volck t'geen met mij alhier, en sints dat hier geweest
heb, soo uijt het vaderlandt als van andre plaets gekomen is, daer mede niet op gespecificeert
staet, opnieuw correctelick het getal van alles opnemen, opdat U:Ed: Mog: tot een man toe en
alles incluis mogen weten t'geen in de colonie is ;
konnende UEd: Mog: in passant dit verseeckeren, in cas hier suffisantelick negers en beesten
gebracht worden om het nieu gevallen Landt, t'welck wel is twaelf hondert akers, te bewerken, en
dat maer de coopluijden voor een redelicken tijt credijt willen geven, dat de colonie t'eenemael
uijt haere schulden sal geraecken, en dat tenminsten uijt die krop benevens hetgeene uijt het oude
riet provenieeren sal, vijftien a sestien kloecke schepen vol suijckeren sullen afgescheept worden,
ende indien daer benevens servants hier gebracht worden, dat binnen korte jaren een opulente
florissante en populeuse colonie sult hebben.
Wat aengaet de wetten en ordonnantiën die hier int' point van politie gestabiliseert sijn, refereere
mij aen den copie van het notulboeck hiernevens medegaende, en sal UEd: Mog: diesaengaende
seggen, dat, na menichvuldige reprimandes die aen sommige bentvogels [zo staat het er] gedaen
hebbe, ende verscheijde straffen die ontrent eenige quaatwillige hebbe gepleecht, een ijeder
rechtevoort pais..lick sonder murmureeringen na deselve sich gedragende ende alle int' generael
gerustelick na den inhoud derselve sijn levende.
Wat nu belangt hetgeene tot een totale vaststellingh van de colonie diende int werck gestelt te
worden, sal UEd: Mog: de pointen aenwijsen met het instellen van dewelcke hoe vroeger hoe

147
beter en voornaementlick ontrent het point van het berooven van Surinam niet dienen getardeert
te worden.
De pointen dan sijn dese:
1 - Eerstelick hoe en op wat manier de impositiën alhier tot meeste profijt van UEd: Mog: en
minste belastinge van de inwoonders moeten en konnen ingestelt worden, want impositien
als bij exempel, het hooftgelt opstellende, gelijck in de franse eylanden, soo sullen UEd:
Mog: heel weijnich trecken, gelijck ick UEd: Mog: met verscheijde redenen sal konnen
aenwijsen.
2 - Hoe en op wat manier Surinam moet bewoont en beplant worden, want soo continueerende
streckt tot groot nadeel van UEd: Mog: en groote swackheijt van de colonie, waerin
derhalven hoe vroeger hoe beter diende versien te worden.
3 - Wat voor encouragementen aen de Joodse natie alhier dienden gegeven te worden, want
daerdoor veele Jooden alhier souden gelockt werden.
4 - wat tot kleijnmaecken van Caiane diende int'werck gestelt werden
5 - Hoe men een notable negotie met de franse compagnie op d'Eijlanden soude konnen
aenstellen, twelck, ick niet en twijffel, alsoo groot profijt voor haer daeraen vast is, of sullen
toestaen en een groote saecke voor Surinam soude sijn.
6 - wat orders int generael op de negotie alhier dienden gestelt te worden.
7 - Hoe men hier veel metselaers en timmerluijden sal konnen krijgen sonder kosten van UEd:
Mog:
8 - waer en hoe men een hooftfortresse alhier diende te maecken, en hoe hetselve met weijnige
kosten van UEd: Mog: soude konnen geschieden.
UEd: Mog: sullen sonder twijffel verwondert sijn dat dese pointen voorstellende, daer benevens
niet en allegeer en aenwijse suffisante argumenten en redenen, waerom en op wat manier dit alles
ten besten diende gedirigeert te worden ; de reden hiervan is, dat onmogelick hetselve schriftelick
niet en kan doen, om de menichvuldige aenwijsingen, argumenten, en debatten die ontrent
sommige pointen vallen, en absent sijnde niet kan beantwoorden.
Is derhalven mijn ootmoedich versoeck alsoo de saecke wel dobbel van mondelinge aenwijsinge
requireert ; ende den publijcken interest ten hoochste deraen gelegen is, dat UEd: Mog: mij een
acte van Verlof gelieven te vergunnen, en met d'eerste gelegentheijt toe te senden, om
toekomende somer eens te repatrieeren, om UEd: Mog: alsoo van alles mondelinck terdeegen te
informeeren, ende niet qualick te willen nemen, dat ick benevens dese publijcke reden voor een
wettelicke reden, dat eens gaerne thuis soude sijn, allegeer mijn continueele quijnende sieckte, die
mij tot noch toe sonder intermissie getravaillieert heeft, ende daer geen middel ter weerelt sie om
hiervan genesen te worden : want gelijck natuurlick is, verlangh ick seer, eer 't eenemael ge....eert
is, gelijck ick vrees, dat alreede niet veel en scheeldt, om daervan gecureert te sijn, ende hebbe het
vertrouwen, indien ick onder een goeden doctorshand was, die mijn sieckte kende, daer dese
chirurgijns de minste kennisse niet van hebben, dat in korten wel herstelt en tot mijn voorige
gesontheijt soude gebracht werden.
Ick hebbe al over langh van verscheijde van de voornaemste van het Landt, die mij het perijkel
van soodanigen sieckte als ick hebbe voor oogen stelden, aengeport geweest om van UEd: Mog:
verlof te versoecken, om te mogen repatrieeren, doch alsoo ick hebbe gesien de groote confiance
die UEd: Mog: ontrent mijn persoon hadden, dat de colonie in goede order en d'Inwoonders in
onderlinge eenicheijt soude brengen, soo hebbe hetselve niet willen doen, doch ter contrarie een
resolutie genomen om met patientie, niet tegenstaende weijnige ofte geen middelen tot
herstellinge van mijn gesontheijt tegemoet sach, alles te endureeren, en ondertuschen soo veel
mijn capaciteijt ende krachten hebben konnen bijbrengen, op alles requireerde orders te stellen,

148
mij verseeckerende, dat UEd: Mog: genoechsaem geinformeert sijnde van mijne continuele
indispositie, ende siende haer colonie in goede order gebracht, geen difficulteijt souden maecken
om mij eens tot herstellinge van mijn gesontheijt te laeten repatrieeren.
UEd: Mog: sullen misschien swaricheijt maecken om mijn versoeck toe te staen, uijt reden dat
misschien sullen aprehendeeren, dat de colonie bij mijn absentie geen gouverneur hier sijnde, niet
wel soude gedirigeert worden. Ick sal UEd: Mog: diesaengaende seggen ende verseekeren,
spreekende nu niet als ijemandt die geerne thuijs soude sijn, maer als ijemandt die besich is om
het meeste part van sijn middelen alhier aen te leggen, en derhalven int' wel of qualick gaen van
de colonie ten hoochsten geïnterresseert is, dat den Luijtenant Versterre met soodanigen
capaciteijt alles sal konnen dirigeeren als UEd: Mog: souden konnen desireeren, sijnde een
persoon nuchter van leven, ende alsoo alle d'affaires van het Landt bijgewoont heeft, in deselve
t'eenemael geverseert, t'welck mij de vrijmoedicheijt doet nemen, om UEd: Mog: bij desen te
versoecken, alsoo ick niet en twijffel, of UEd: Mog: sult sijn tractement, waervan hij onmogelick
alhier niet en kan leven, gelijck ick alreede in mijnen brief gedateert den 18 Meert UEd: Mog:
hebbe voorgedragen, verhoogen.
Dat doch meteenen de goetheijt gelieven te hebben om hem met de caracter van Capiteijn, gelijck
du Bois gehadt heeft, te beneficieeren, want soodanigen caracter een meerder impressie van
respect aen d'inwoonders en principaelick aen d'Engelse die wat hoochhertich sijn, is inprentende
alswel de caracter van Luijtenant, ende in allen gevalle is goet voor de colonie, bij absentie of
sterven van den gouverneur, dat d'inwoonders hetselve behoorlick voor een tweede hooft hebben,
principaelick alhier, daer bij overkomen van soodanigen geval, alle authoriteijt op hem is
dezolveerende.
Dese bovenstaende remonstrantien dan UEd: Mog: met behoorlicke eerbiedicheijt en sincereteijt
voorgedragen hebbende, sou en wel niet twijffelen of UEd: sullen mij mijn rechtmatich en
gefundeert versoeck toestaen, ende mij de Acte van versoeck, met brenger deses, die met d'eerste
gelegentheijt wederom staet herwarts te komen, toesenden, sullende soodraeij ick van dit
quijnende quaet mij sal bevinden genesen te sijn, om niet alleen hier, maer in wat plaets en wat
gelegentheijt het oock soude mogen wesen, UEd: Mog: commandementen met behoorlicken
onderdanicheijt en ijver te embrasseeren ; Hiermede dese materie afbreekende sal verders UEd:
Mog: notificeeren wat sedert het afsenden van mijnen laesten brief alhier gepasseert is.
Ick hebbe eenige dagen geleden door een boot, die ick naer Poveron(?) gesonden hadde om broot
te ruijlen, een brief gekregen van den commandeur Salloo, waerin hij mij schrijft, dat de
inwoonders aldaer tot noch toe eenich secours van de drij steden van Walcheren tegemoet gesien
hebbende, ende hetselve niet vernemende, geresolveert sijn altemael herwarts te komen, en
derhalven versoeckt om vaertuigen derwarts te senden om se af te halen, weshalven ick den
hoecker die ick gemeent hadde na huijs te senden, hebbe laeten klaermaecken, die over drij a vier
dagen sal gereet sijn om derwarts te gaen en deselve hier te brengen.
Sedert mijnen laesten brief waerin UEd: Mog: schreef dat de colonie redelick gesont was, veel
volck door de groote hitte, die de meer als gemeene droogen tijt causeert, sieck gevallen, ende
oock redelick veel gestorven, ende en sie, alsoo in ses maenden hier geen schip uijt het vaderlandt
geweest is, geen andre in de plaets komen, t'welck de rechte wech niet en is om de colonie te
populeeren, en derhalven, indien alreede niet geresolveert hebt, nootsaeckelick sijn sal dat UEd:
Mog: het inbrengen van servants toestaen, want dat het rechte middel is om niet alleen het Landt
te populeeren, maer om het Landt van goede planters te versien, die nootsaeckelick, door den
dwangh daer sij onder sijn, daeruijt moeten groijen, 't geen alle soo franse als Engelse Eijlanden
heeft in die staet gebracht, daer se rechtevoort in sijn.

149
Drij dagen geleden is hier een negerschip voor de rivier geweest, toebehoorende aen de Heer
Daubé, waervan de stierman, bij aflijvicheijt van den schipper genaemt Bartel Nauters(?)
schipper sijnde, hier bij mij geweest is, het schip buijten de rivier laetende, ende de negers heeft
gereijlt te verkoopen, doch is niettegenstaende meer als de helft voor courante wisselbrieven,
volgens de prijs daer hier voor van de voorgaende schippers sijn verkocht geweest, heeft konnen
quijtraecken, en daerenboven de rest aen goede suffisante planters voor 2000 pd suijcker, binnen
een jaer te betalen, soude hebben connen vercoopen, t'welck hem alles hebbe geremonstreert, na
de franse eijlanden geseijlt, mij niet anders replicierende als : dat sijn order was, in cas geen
contant suijcker voor sijn negers alhier konde krijgen, na de franse eijlanden te loopen.
soo dat in cas alle die negerschepen die hier staen te komen, soodaenigen order hebben, te
vreesen staet, dat een groote partije van die 12000 akkers landt die met riet staen beplant te
worden, niet sal konnen bij manquement van negers beplant ende bewerckt worden, alsoo alle de
planters int' generael soo kleijn als groot in geen staet sijn om negers voor contant suijcker te
konnen koopen, sijnde soo wel den eenen als den andre vol schult, en soo vol, dat van dit jaer niet
sullen haere oude schulden konnen betaelen, en dat ick gehouden sal sijn, siende dat de
coopluijden alias Schotties alle rechtdagen sententie tegen de planters obtineeren, en niet anders
spreecken als van negers en beesten van de plantatien te halen, want daerop alleen de executien
hier vallen konnen, veele executien te refuseeren om alsoo verscheijde groote plantatien, daeraen
welvaren van de Colonie in bestaet, en die anders geruineert souden sijn, en toekomende jaer
genoech .... sullen konnen betalen, te salveeren en staende te houden.
Ick wil derhalven hoopen dat UEd: Mog: op het request van d'Inwoonders op het point van de
negers een favorabel apostill sult gegeven hebben, 'twelck sij alle uren met groot verlangen
tegemoet sien, en ick verblijt soude sijn om haer dat goed nieuws te geven, want dat de rechte
wech is, om de colonie in weijnigen tijt te brengen tot een staet daer anders langh sult mede
besich sijn.
UEd: Mog: sullen mede, indien geen victualie onder weech is, eenige gelieven over te senden,
ende wel doen van het guarnisoen altijt wel van indiaens cargesoen versien te houden, want men
daer alles van d'indiaenen voor ruijlen kan.
De suijckeren, die UEd: Mog: sijn competeerende vanwegen de confiscatie gedaen bij het
overgaen van het Landt, ben besich om in te vorderen, waervan de schulden, die int regard van de
fortificatie sijn gemaeckt, sal betalen, en voorts de rest met het eerste schip sal thuijs senden.
UEd: Mog: sullen mede gelieven: pick, teer, arpuijswant, seijldoeck en wat voorders daertoe
behoort herwarts te senden, of de vaertuijgen sullen alle in de gront raecken ; Hiermede
eijndigende, bidde ick Godt dat hij UEd: Mog: Regeeringe gelieve te segenen, en sal in alle
gelegentheijt altijt sijn,
Edele Mogende Heeren,
UEd: Mog: onderdanigen dienaer,
J: Lichtenbergh
Actum Paramaribo in Surinam den 26 Octob: 1669.
1669 – 26 october – Brief Julius Lichtenbergh
2035 - 190
Duplicaat van de voorgaande brief.
1669 - 15 november - ordonnantie Julius Lichtenbergh

2035 - 191
150
Philips Julius Lichtenbergh, gouverneur van de provintie & revieren ende districten van Surinam,
ende Capt: van een Compaignie voetknechten ten dienste van de Vereenigde Nederlanden,
Alsoo ick verneem, dat door eenige quaet spreekende tonghen, worden uijtgestroijt eenige quade
geruchten tot disrespect van dese Colonie, streckende, alsdat de inhabitanten van de Engelsche
natie alhier woonachtich, tegen haere danck en wil, alhier gehouden worden en geen libertheijt
hebben, om met haer goederen van hier te vertrecken, ende voorts geen vrijheijt hebben, neffens
ons en andere natien, haer profijt voor te setten,
soo ist, dat ick Philips Julius Lichtenbergh, gouverneur, houde gemelt , om sodaenige valsen
geruchten en uijtstroeijsels, voor te comen, in de naem & vanweege de Hoogmogenden Heeren
Staeten Generael der Vereenigde Nederlanden ende de Edele Mogende Heeren Sraeten van
Zeelandt, alle engelse natie, die tegenwoordich hier sijn, ofte hier naemaels haer residentie hier
souden connen te nemen, ....... , te sullen genieten alle rechten, privilegien, en vrijheeden, die de
duijtsche ofte eenige andere natie hier van te vooren gehadt hebben, nu presentelick hebben, en in
toecomende souden connen genieten,
Declareerende bij desen in cas eenich persoon ofte persoonen, niet geneegen sijn onder dese onse
duijtsche wetten en reglementen ofte dit tegenwoordich gouvernement haer te submitteeren, maar
liever geneegen zijn, dishalven, de Colonie te quitteeren ende te verlaaten, ende haerselven na
eenig andere colonie te transporteeren, dat deselve sullen hebben vrije libertheijt om hetselve te
doen, mits contenteerende alle haere creditteuren, die eenige pretentie tegen haer souden moogen
hebben in te brengen,
sullende de welgemelte haer gouverneur haer scheepen fourneeren, tot dien eijnde om haer met
haere goederen te transporteeren, mits betaalende redelijcke vracht, en vier en halffe percento van
hetgeene sij sullen uijtvoeren, als voor desen betaelt is geweest aen de Loordt Willobij,
en opdat diegeene die geïntentioneert sijn van hier te vertrecken, tijdelijck van suffisante
scheepen moogen versien worden, sullen deselven haer aen de Gouverneur binnen de tijt van ses
weecken nae publicatie deses, hebben aen te geven, nae welcks expiratie haer noch ses maenden
gegeven wordt, om met gemack en tot haer meeste voordeel, haere goederen te vercoopen.
& opdat een ijegelijck mach kennelijck sijn, dat in dese alle een senceere intentie is, soo
verobbligeerdt gem: de gouverneur bij desen, alle soodanige neegroos, die sij vóór de reductie
van de collonie gehadt hebben, indien sij deselve niet vercoopen cunnen, alle selven aen te
nemen, op soodaenigen prijs, als de ordinaire prijs van oude neegers alhier in deese colonie is, en
deselve alle hulp en bijstant toebrengen, opdat haer voorseijde goederen met alle imaginabele
spoet tot her meeste voordeel mogen vercoopen.
Actum Surinam den 15 9bre 1669,
[onder stondt]
per ordonnantie van den welgemelten heer gouverneur J: Lichtenbergh
Dirk Carstens Abs: Sec:

151
1669 - 19 November - declaratie Simon Aertsen
2035 - 192
declaratie van schipp. Sijmon Aertsen over de reijse van de riviere van Surinaem naer Barbados:
"de Dijcklijrasije van hoe dat wij aen Barbados aen Landt bekomen sijn"
Dit is het getuigenverslag van Aertsen over zijn onfortuinlijke reis naar Barbados, waar zijn
schip in beslag werd genomen. Zie ook 2035 - 133 en 140 ; en de juridische documenten na no.
140. Het document is opgesteld ten overstaan van de provisionele secretaris Dirck Carstens.
Als getuigen treden op W: Mogge, en Samuel Nassi
1669 - 23 november - brief Julius Lichtenberg
2035 - 193
Gericht aan Pr: de Huijbert, raadspensionaris van Zeeland, residerende tot Middelburg.
Mijnheer
Ick wil hoopen dat mijne brieven met het schip het Seepaert afgevaerdicht, door mijn sergant wel
sullen behandicht sijn, en dat op mijn instantich versoeck aen Haer Ed: Mog: gedaen, soo uijt
consideratie van den publijken interest, als uijt consideratie van mijn quijnende sieckte (die ick
vrees mij noch ondermoffelen sal) vooraleer mijn iteratief versoeck sal aengekomen sijn, verlof
om te mogen repatrieeren sal erlangt hebben ;
waertoe UEd:, in cas noch niet mochte gedaen sijn, ootmoedelick bidde sijn gunstige patrocinatie
te willen toebrengen, want ick met soodanigen pijn in mijn lincker borst en voort' hert gequelt
ben, dat ick somwijlen van pijn niet weet te duuren, en daer benevens heb ick een brief van mijn
maistres gekregen, waerbij sij mij schrijft, dat sij hoort dat haer vader haer aen een ander
uijttrouwen will, welcke tijdinge, wat cordiael, voor een sieck mensch is UEd: genoechsaem kan
afmeten, doch evenwel, alsoo ick altijt een vaste resolutie in haer gesien heb, ben in dat point,
indien maer verlof krijge, niet bekommert, alsoo sij mij schrijft dat sij dien bal, indien sij maer
verseekert is van mijn thuijskomst, wel sal afkaetsen ; ontrent welcke saecke, buijten mijn
indispositie UEd: sijn reflectie sal gelieven te nemen, wat mij daeraen gelegen is, ende wil
derhalven niet twijffelen of sal hetselve verlof door UEd: patrocinatie erlangen.
Wat belangt de Plantatie daer UEd: Part in belooft heb, daer sijn rechtevoort een en veertich
schoone negers op, die besich sijn om het nieuw gevallen landt soo met riet als met provisie te
beplanten, waeruijt, benevens het oude riet datter op staet, ick meene soo veel sal gemaeckt
worden, om alles t'geene sal gedebousseert sijn te konnen betalen ; de molen met het molenhuijs
gelijck ick UEd: geschreven heb sijnde timmerluijden mee besich, en sal binnen twee a drij
maenden alles in sijn volle postuur sijn, soo datter niet sal manqueeren als de peerden, daer de
sergant mede omgesonden hebbe, dewelcke gekomen sijnde, men sal beginnen te malen.
Ick hebbe met vreuchde uijt andre particuliere brieven verstaen, dat de Heer van Burgt geworden
is Raetsheer van den Raet van Vlaendren, waermede UEd: veel geluck ben toewenschende, ende
versoecke van mijnentwegen aen Sijn Ed: deselve geluckwenschinge te doen ;
doch hebbe hiertegen met droefheijt vernomen dat de doot van de Heer van Rengerskerke, twekck
mij seer gesurprenneert heeft, sijnde een sterck en gesont edelman doen ick van huijs vertrock ;
Hiermede afbreekende, recommendeere ick UEd: andermael mijnen grooten interest van
repatrieeringe, en sal, na presentatie van mijn onderdanigen dienst aen mevrouw UEd:
Alderliefste ende de Heer en Vrouw van Burght, altijt sijn,
Mijnheer,
UEd: onderdaenigen dienaer,

J: Lichtenbergh,
Actum Surinam den 23 Novenb: 1669
152
1669 - 20 november - brief J: D: Huybert
2035 - 194
Gericht aan de Staten van Zeeland ; bedankbrief voor een bevordering.
Edele Mogende Heeren,
Ick vinde mijnselven ten allerhooghsten verplicht, Uwe Ed: Mo: bij desen met alle schuldich
respect te bedancken voor de Eere en Jonste [=gunst] die Uwe Ed: Mog: mij soo favorabel
hebben gelieven te bewijsen van mijn persoon, in dese gewesten door de handt van de heer
Gouverneur Lichtenbergh, te hebben doen versorgen met een vendel(?) ; Uwe Ed: Mog:
versekerende dat ick all mijn leven daervoor sal verobligeert blijven, om hetselve als een braef en
couragieus soldaet met alle getrouwe diensten aen den Lande en met alle behoorlijcke respect aen
Uwe Ed: Mo: te verschuldigen
ende daerdoor occasie capteren(?) om door Uwe Ed: Mo: Jonstege genegentheijdt tot verdere
digniteijten te werden geavanceert ende vervolgens mijnselven meer en meer tot den dienste van
den Lande en Uwe Ed: Mo: te bequaamen, om welck vast vertrouwen desen met alle schuldich
respect besluijtende sal mij onderschrijven te sijn en alle mijn leeven lanck te blijven,
Edele Mogende Heeren,
Uwe Ed: Mo: gehoorsamen en getrouwen dienaer,
J: D: Huybert
Surinaeme int fort Zelandia den 28 november 1669
1669 - november 30 - brief Pieter Versterre
2035 - 195
Gericht aan de gecommitteerde raden van de Staten van Zeeland ; bedankt voor de extra
jaarlijkse toelage groot F 300,- "voor sijn taefel".
1669 – 4 december – brief Julius Lichtenbergh
2035 - 196
Verslag van de gebeurtenissen in Suriname in de periode 5 nov. - 4 dec. 1669.
Edele Mogende Heeren,
Na het schrijven van mijnen laest en gedateert der 05 novemb: sijn hier in de rivier gekomen twee
negers schepen, de schipper van het eene schip is genaemt Teunis Post ende de schipper van het
ander is genaemt Claes Janssen, den eenen 300, en den andren 150 negers in hebbende, doch na
dat en mij en de planters vier en vijf dagen in hoope gehouden hebben om de negers hier te
verkoopen, ten langer lesten hebben mijn finael antwoort gegeeven alsoo geen contant suijcker
konden bedingen, dat haer order was na de franse Eijlanden te loopen, den eenen nu uijtseijlende
en den andren binnen twee dagen staende te volgen, soo dat wij in passant het gesicht en de

153
fransen het genot van de negers hebben. Alwaer sij meenen dat het al geschotelt is, en nadat ick
hoor altemets jaren moeten loopen, eer haer betalinge konnen krijgen ; daer ick haer aangeboden
hebbe dat binnen een jaer totaliter souden betaelt sijn.
Aengaende het Placaat ’t geen door Haer Ho: Mo: ende de Ed: Mog: order alhier gepubliceert is,
waervan de Copie hiernevens is meegaende, sie niet dat ijemandt van de Colonie mij sal
moeijelick vallen om schepen tot haer transport te hebben, alsoo alle int generael genegen sijn om
hier te blijven, seggende ront uijt dat nergens weten te gaen daer beter souden sijn als hier, soo
dat de Colonie bij dit Placaat niet één inwoonder armer worden sal, ende geloove vastelick in cas
dat buijten Bannister en noch twee a drij andre, al wierde een placaat om met haer negers af te
gaen gepubliceert, dat geenige vertrocken souden, want een plantatie te formeeren groot gelt kost,
ende sich eens wel geset vindende, te verhuijsen geen kleine saecke maar een halve ruijne voor
een planter is :
hiermede afbrekende bidde ick godt dat hij U Ed: Mog: Regeeringe gelieve te segenen en sal altijt
verblijven,
Actum Surinam den 4 Decemb: 1669,
Edele Mogende Heeren,
Ued: Mog: onderdanigen dienaar,
J: Lichtenbergh
1669 - 10 december - ordonnantie
2035 - 197
Acte gemaeckt bij den gouverneur en sijnen politijcken Raadt den 10 december 1669 aengaende
het contract tuschen Captn. Theunis Post en Schipper Daniel Thijssen.
Den gouverneur met sijnen politijcken raedt hebbende gesien contract gedateert den 4den
december 1669, tusschen Captn: Theunis Post en schipper Daniel Thijssen, waerbij hij Daniel
Thijssen van Captn Theunis Post gehuert is, om met hem naer de eijlanden te reijsen om aldaer
bevraght te worden, en daer benevens gehoort hebbende de intentie van Captn: Theunis Post,
dewelcke ons geremonstreert heeft, in cas van sijn contract konde ontslagen worden, groote
genegentheijt soude hebben, en vast geresolveert was om sijn negers alhier te vercoopen ;
Soo is 't, dat wij verseekert sijnde, dat den Schipper Daniel Thijssen ontrent de aengenomen reijs,
de minste onkosten niet gedaen heeft, en siende dat dit contract directelick tot groot nadeel van de
Colonie is streckende, alsoo de negers tot beplantinge van de nieuwe gevallen landerijen hoogh
noodich van doen sijn, soudende bij manquement van deselve veele landerijen onbeplant moeten
blijven leggen, nae rijpe deliberatie hetselve contract geannuleert en verklaert hebben nul en van
geender waerde, gelijck wij hetselve bij desen annuleeren en verclaren nul en van geender
waerde, ontslaende den voornoemden Captn: Theunis Post van het voors: contract, en hem
ontlastende van alle kosten, schaeden en interesten, die den schipper Daniel Thijssen suffoseert
bij non suffeeringe(?) van het contract, geleeden te hebben.
Actum Paramaribo den 10den Decemb: 1669
(onder stont)
J: Lichtenbergh
Ter ordonnantie van de Gouverneur en sijnen politijcken Raadt,

Dirck Carstens Secr: prov:
Concordat cum originale
J: Lichtenbergh
154
1668 - 19 December - contract Jacob de Kleyne
2035 - 198
Transportcontract tussen Robert Bartlett en Jacob de Kleyne, waarbij laatstgenoemde een lading
boomstammen naar Barbados zal transporteren. De "gezworen klerk" Johan Tressry treedt op als
notaris. N.B. Deze reis is onfortuinlijk verlopen, de Kleijne's schip werd op Barbados in beslag
genomen. Zie ook 2035 - 133 en 140 ; en de juridische documenten na 140.
1669 - 22 december - de zaak Montel, Pietersen en Brouwer
Een incident tussen soldaten op Tobago. Het wordt zwaar opgenomen, en gehouden voor
muiterij. Eén der drie schuldigen wordt bij loting ter dood veroordeeld, de twee anderen naar
Nederland verbannen.
document 1 - getuigenverklaring
2035 - 199
Op hueden den 22 december 1669, compareerde voor mij, Freederick Bolderik(?) Secretaris vant
eijlandt Nieu Walcheren ofte Tabago, ge.... bij de EE: Moog: hoge officieren met getuigen hier
naer genaembt,
eerstelick so ist gepasseert, den huize van Mooris parosau(?), daer Moris parosau met eenige
vrienden saeten en dronken namentlich met Pietter du Ron in stilheid ende vreede gene moeiyte
maeckende, so bennen de soldaeten daer meede gecomen insonderlick eene Rib genaembt ende
heeft sijne geweer blood doort venster gestooken droncken sijnde, ende also het venster geoopent,
ende siende sitten Pietter du Ron ; seijden: compt buitten want jou moeten wij hebben. Waerop
Pietter Duron buijten quam ende sijn so voorts in handt gevegte geraect ; dit geeindigt sijnde,
hebbens weederom willen peijs [=pais] drincken; ondertuschen is serjandt Willem van Rentel
gecoomen ende gesprooken, Pietter, ghij moet meede booven gaen , daerop Pietter du Ron
verclaarde: door wiens ordre, waerop hij sijnen houwer genoomen ende op Pietter du Ron gecapt.
daerop hij hem den houwer ontweldiget ende in de caamer van Mooris parosau gebragt den
serjandt ; daerop de heer Commandeur meede inlang gecoomen ende teegen de serjandt
gesprooken: wat hij daer deede. So seijde de Comm. tot hem: ghij doet meer als ghij order hebt.
So heeft den Com. hem willen slaen met den deegen. So heeft den serjandt voornoembt hem
teweergestelt. So ist daet de serjandt heeft teegen de soldaeten geseijt: gaet booven ; darop de
heer Commandeur gesprooken teegen Daniel van Santfoort: staet mij bij mijne vroome
ondersaeten want sij willen mij overvallen;
daerop bennen eenige inhabitanten boven gecoomen seijde de serjandt: Alle(?) staet mij nu bij
ende geefer vijer op ; daerop sij hare pal stelden ende hebben vijre op de habitanten gegeven, so
isser gepasseert dat cortelick verhaelt is dat dit also gepasseert is sullen de persoonen betuigen .....
met gestaeffde eede,
Datum als boven Actum ut Supra,
Dirck IJaco... Se.....
dit ist merck van:
Pieter du Ron [PR]

dit ist merck van:
Mooris pesopaur [+]
155
document 2 -
2035 - 200
getuigenverklaring, ondertekend door Hendrick Scats(?) ; Cornelis Cornelisse ; en Pieter Mars
document 3 -
2035 - 201
verklaring Robert Thullier, chirurgijn te Tobago (in het Frans gesteld)
document 4 -
2035 - 201a
vonnis
1669 opt Eylandt Tabago.
Op heeden den 23 xber 1669 heeft de heer command: Abel Thisso kriegsraet gedaen met sijne
respective bij gevoechden kreijsraet over de rebellie van sijne onderhebbende soldaaten principael
over sijnen serjandt Willem van Rontel die hem toegevoegt is als sijn seconde.
De heer Commandeur versogcht met sijnen bijgevoeghden kriegsrath:
Wat haer ja moveert heeft sulcke rebelly te beginnen tegen de heer Command: ende het gehele
landt Nieu Walcheren alin Tabago in een bloedbad te helpen, sullen hier oorteluk gelieven te
andwoorden tot goede autorijteit der heer Commandeur voornoemt.
Also de heer Commandr: is ingehouden(?) van de srjant Willem van Rontel als meede lit, dat sij
sullen over haer lang leven sullen speelen op de trommel also sij grootelicx hebben gerebelleert
en het heele landt in een bloedbad te stellen ; hetwelcke sijn saaken van quade consequentie ende
dienen niet ongestraft te bleeven.
De Serjandt Willem van Montel, also hij overtuicht word over sijne geaccuseerde fauten, alles
ontkent dat hij hetgene gepresteert heeft teegen den Commandeur.
Crijn Pietersen meede in eene verhooringe gecoomen is meede over sijne accusatie leugenagtig
bevonden doordien hij meede gesogt heeft het landt in een bloedtbad te stellen, sijnde saaken van
quade consequentie ende dienen niet ongestraft te bleeven.
Rijs Braower tot .... gecoomen ende groote accusatie daer hij meede beschuldigt is, dewelcke
reusseert ende ... noyt geweer gehad te hebben, ende is overtuicht door attistatie ;
sodat de saecken bennen overgeleijt tot breder order ;
Daer is geordonneert ende beslooten door den E: kriegsraet alsdat de persoon Willem van Rontel,
Cryn Piettersen, ende Rijs Braower sullen met haer drieen briefjes trecken om verlenging van
haer leven, ende de twee andere resteerende rebellen sullen gesonden worden int vaderland aen de
E:E:Moog: ander harer gebiet ende harer gagie geconfisceert ; ende also de persoonen
voornoembt meer genade als regt gesgiet als groote rebellen die het landt in een bloedbad willen
stellen ende al gepresenteert hebben, so is sulx opt Eijlandt bovengemelt vast beslooten sonder
weederroepen, ende de persoonen sullen tot executie plaatsse gebracht worden, aldaer dengeene
die het treffen sal sijn recht te ontfangen.
Actum Ut supra datum als booven,
Mij bekent Frederick Weerick(?)
secretaris
1669
1669 - 24 December - brief Pieter Versterre

2035 - 202
Ed: Mo: Heeren,
156
Mijn Heeren, Ick hebbe niet gemanqueert haer Ed: Mo: in mijnen voorgaenden te bedacken voor
het tractement t'geene mijn jaerlicks voor mijn taefel is toegeleght, van de tijt dat ick als Comdr:
van het fort ben gestelt.
't Geene Haer Ed: Mo: in mijnen voorgaenden heb vergeeten bekent te maecken, als sijnde
geweest van de 1e octob: 1668 wanneer de Capt: du Bois is vertrocken, en alsdoen van den heer
Capt: Comr: Abraham Crijnsen daertoe geauthoriseert, en tot noch gecontinueert, soo versoecke
ootmoedich Haer Ed: Mo: daerop gelieven te ordonneren betalinge op mijnen wisselbrief
gepasseert aen Capt: Claes Roes ofte sijne ordre, de somma van duijsent gulden voor vijff stucx
negros van hem gecocht, tot het maecken van een plantagie waertoe mijnselffs mede heb
begeven, als siende hier noch eenigen tijt sal moeten verblijven, maer verhoope op een beeter, als
nu, alsoo met s'lants magasijn seer sleght gaet, en neem(?) weijnich tot mijn onderhout uijt
gemelte.
Ick can oock niet manqueeren Haer Ed: Mo: bij dese occasie met een letter bekent te maecken
den welstant van deese Colonie daer het alles naer wens gaet, en is een ider besich met riet
planten, soodat het toecomende jaer sonder ongeluck (dat Godt verhoede) alhier een
ongelooffelijcke quantiteijt suijcker sal werden gemaeckt, waertoe mede wel te passe zijn
gecoomen de negros van Capt: Theunis Post, sijnde 300 stucx, die op den 10e deser alhier bij
lootinge voor 2000 Pd: suijcker het stuck sijn vercocht, te betaelen uijt de naeste crop.
t'Geene wij in het toecomende niet meer cunnen doen, maer sullen tijt moeten hebben tot de
tweede crop, doordien het Landt veel schuldich is, t'welck verhoope Haer Ed: Mo: sal doen
resolveeren eenige schepen met slaven voor haer reeckeninge hier te senden, om ons daerdoor tot
het planten te animeren, waernaer wij seer verlangen.
Voorts niet meer om deesen t' verlengen, sal afbreeken, en mijn parsoon altijt gerecommandeert
houden in Haer Ed: Mo: goede gunst. Sal oock niet manqueeren, den Almogende te bidden voor
Haer Ed: Mo: gesontheijt en lanck leven, waermede verblijve,
UEd: Mo: getrouwe en dienstverplichten dienaer,
Pr: Versterre
t'Fort Zeelandia in de riviere Sourename,
den 24e xber 1669.

1670
157
1670 – januari 24 – brief Abel Thisso
2035 -203
Verslag van de gebeurtenissen op Tabago in de periode 7 t/m 24 januari 1670
Tabago, Sdg 24 January 1670
E:E:Moog: mijne gebiedende heeren de heeren Staten van Zelandt,
E:E:Moog:, mijne laeste aen de E:E:Moog: is geweest den 7 January, daer is ......., over de total
rekeninge van alles sins de tiet van mijn Comando van de 22 April 1668 tot den jaer 1670 ;
meede ben hierneffens sendende het dagelickxe juernael, de rekeningen, de rekeningen van de
timmerlieden, neffens alle oncosten met hetgene de soldaeten hier hebben opgenoomen ; alsoock
bij alle voorvallende occasies die hier gepasseert sijn, als de E:E:Moog: Heeren sien connen.
Hierneffens gaen de attestatien over de rebellye van mijnen soldaeten, hetwelcke mij groot
herttenleet heeft toegebragt.
E:E:Moog: mijne gebiedende heeren, versoecke verderdelicks op de E:E:Moog: eene nieuwe
medicamentkiste, door dien deselve vercocht is, als de E:E:Moog: connen sien bij de bijgevoegde
rekeninge van den chirurgijn Robbert Tullier, ende heeft het garnesoen van de E:E:Moog: moeten
versien voor een halve, ende de reste van de medicamenten beginnen aodt te worden ; ende
boovendien, indien 't de E:E:Moog: schlaagten ons te versien met een goedt Chirorgijn,
hetwelcke wij verwachten sullen van de E:E:Moog:.
E:E:Moog: also de periago [scheepje] noch niet in sijne volle effect is, hebbende niet connen
vinden de gelegentheijt U E:E:Moog: de rekeninge te senden, maer met de naerste occasie sal
sonder faalen U E:E:Moog: ter handt gestelt werden, edoch hebbende te voren aen de E:E:Moog:
mentie over de saecken gedaen ; verhoopende daermeede onse vijand de Indiaenen groote
afbreuck te doen, vertrouwe dat deselve wel bij de drie ofte vierhondert gulden sal coomen te
staen,
E:E:Moog: gelieven meede te ordonneren te betaelen per assingnatie aen U E:E:Moog:
geadresseert voor de heeren Lamssons hondert en vijf gulden vijfthien stuivers, dyto noch een
ander vierhondert vier en tachtelich guldens, noch per assingnatie aen Cpt: Pieter Marcus van
twee en sestig guldens, alsmeede een assingnatie aen Mons: Dobbelbock van twee hondert en
twaelf guldens agthien stuivers.
ende ben van meening indien t Godt behage morgen met de Jacht Zelandia ofte de priage in zee te
gaen, hebbende alhier noch drie gevangenen. Was van meninge deselve over te senden aen de
E:E:Moog: met het schip van Capt: Pietter Marcus maer doordien hij aen andere eijlanden gaet,
heeft sulx geweygert. Sal deselve senden met de eerste occasie die haer presenteert naer Surname.
Hiermeede bevelende de E:E:Moog: in de protectie des allerhoochsten die de E:E:Moog: gelieft
te spaeren in langduerige regeeringe ende mij in de E:E:Moog: goede gratie [aanbevelende],

U E:E:Moog: Db: dienaer,
A: Thisso.
158
P.S.
E:E:Moog: also den persoon van Frederick Weerick(?) hebbe aengenomen voor secretaris in
plaetse van Corn: Heycop die van hier vertrocken is naer Sernaeme, versoecke denselve aen de
E:E:Moog: also den persoon gene gagie wint ofte geniet, of het de E:E:Moog: verstaen hem gagie
te geven ende hoeveel. Verwagte hierop van de E:E:Moog: andwoord ende aen hem alhier
gegeven een tonne vlees ; dit dient corteluk de E:E:Moog: tot advies ;
A: Thisso.
1670 – februari 8 – brief Lichtenbergh
2035 - 204 / 205 / 206
Edele Mogende Heeren,
Ued: Mog: brieven met Capiteijn Frans Reijs en Daniel Tijssen aen mij gekomen, hebbende den
25 Novemb: met Schipper Osan Barbarij beantwoort, soo hebbe Ued: niet veel te
communiceeren, als dat meest alle de nieuwgevallen Landerijen beplant sijn, waervan Ick hoop te
de vruchten, Surinam in een ander reputatie sullen brengen als tot noch toe eenige quaetwillige
gedaen hebben ;
Daer sal tegen die tijt grootelicks vee in de colonie van doen sijn om in de molens te wercken,
want veele planters daervan onvoorsien sijn, sijnde in den gantschen tijt dat hier geweest hebbe,
niet meer als veertien kleijne beessies van St: Jago hier gebracht, ende nadat ick hoor geen
schepen onderweegh om hier of peerden of hoornbeesten te brengen. Weshalven Ued: Mog:
sullen wel doen daer in tijts te in versien, opdat een goede quantiteijt peerden of ander vee
herwarts gebracht wiert, sijnde diegeene die se van doen hebben meest capabel om deselve te
konnen contant betalen.
Ick geloove dat vóór het arrivement van dese, den schipper Daniel Tijssen Ued: Mog: sal
klachtich gevallen hebben over het annuleren van een contract tusschen hem en capteijn Teunis
Post gemaeckt, bij mij ende mijn politijken Raet gedaen ; Ick sal Ued: Mog: dienaengaande
seggen, dat hetselve uijt geen andre consideratien is geschict als den puren interest en welvaren
van de Colonie, gelijck Ued: Mog: uijt de nevensgaende Copije van de Acte konnen sien, ende
derhalven niet en twijffel of sal bij Ued: Mog: geconfirmeert worden, hebbende den schipper bij
het annulleren van het contract geen schade ter werelt geleden als diegeene die hij bij sijn ....
tegen mijn aenmaninge na huijs te seijlen sijn selfs ende sijn reeders heeft aengedaen, tot
fondament van sijn vertrek seggende dat onder sijn reeders Heeren waren die meerder macht
hadde als ick ende diegeene die ’t gedaen hadden, dewelcke hij verseeckert was dat al dit werck
genoechsaam souden omver werpen, ende hem in sijn saecke mainteneren, ende diergelijke
discoursen meer, die mijn na sijn vertreck sijn tot ooren gekoomen, ende na mijn dunckt van die
Heren die sijn reeders sijn in plaats van gesupporteert selfs diende gereprimandeert te worden.
Ick sende Ued: Mog: hier nevens volgens cogniscement tien brandewijnstucken, elf oxhoofden en
twee half oxhoofden met suijker, hebbende hier netto gewogen 14.996 Pd: , gemerckt ZZ, sijnde
een deel van de geconfiskeerde goederen van de Roijale Compagnie, en andere schulden Ued:
Mog: bij confiscatie competeerende ; waertoe de resteerende sijn geemploijeert, sal Ued: Mog: op

159
mijn thuiskomste correcte reekeninge afdoen, niet geloovende dat de onkosten van paelwerck en
planckwerck omtrent het fort gedaen sullen konnen betalen.
Daer is hier den 17 Januarij een Engels schip van de Barbados gekomen met een brief van den
gouverneur Codrington aan mij, inhoudende, dat, alsoo verstaen hadde dat den Coninck sijn
Meester order gegeven had, dat haestige sorge gedragen worde, om de Engelse wegens haer
request in Engelandt aen den Coninck gepresenteert af te halen, volgens sijn plicht een schip tot
dien eijnde herwaerts stuerde, om alsoo diegeene die geneegen soude sijn om te vertrecken, ende
wettelick hetzelve mochten doen, met hetgeene haer belanght af te voeren ; Ick hebbe den
schipper beleefdelijck onthaelt ende (verseeckert sijnde dat niemant afgaen soude alsoo niemant
op de publicatie van het Placaat zich aengegeven heeft om te vertrecken, maer ter contrarie alle
int generael seggen dat hier blijven willen, ende al hadde genegentheijt, om de menichvuldige
schulden daer in gewickelt sijn, hetselve niet connen doen) aengeleght dat sich conde informeeren
wie dat genegentheijt hadde om af te gaen, ende dat dezelve, mits betaelende haere schulden,
ende niets ongeoorloffs met sich nemende, konde afvoeren; doch daer heeft sich niemandt op
gedaen;
met het selve schip sijn mede particuliere brieven gekomen van eenige aldaer woonende Joden,
aen verscheijde Joden alhier, en specialelijck van eenen Louis Dias aen Isack de Mesa sijn swager
woonende alhier, meldende, dat het planters afhaelen van Surinam maer een pretext was, om met
fatsoen een schip in Surinam te krijgen, om te sien of een negotie van laddingh in houtwerck
tusschen Surinam en Barbados conde geformeert worden;
Ick hebbe derhalve den Schipper, alsoo niemandt om te vertrecken vondt, ende mij versocht om
enige Laddingh te mogen afvoeren, onder pretext dat Louis Dias een van sijn vaders was die een
part in de plantatie van Mesa heeft, aen dewelcke hij schipper geconsigneert was, hetselve
toegestaen, ende aen hem ... verder mentie afmaeckende, den voornoemden Mesa laste gegeven
aen Louis Dias te schrijven, als die van de Barbados suijker of eenige soodanige waren hier
brachten, en die van de Barbados wilden toelaten , dat de duijtse schepen ende met laddingh daer
komen mochten, dat van dese kant geen swarigheijt soude gemaeckt worden om alsdan een vaste
negotie te stabiliseren, ’t welck de Joden hier meenen, op [basis van] die brieven die sij van
Louijs Dias gekreegen hebben, alsoo hij haer schrijft, dat beneevens hem de principaelste van
Barbados het schip toebehoort, ende gelooven dat den gouverneur self daer geconcerneert is, dat
die van de Barbados sullen toestaen, ’t welck een brave saeck voor Surinam soude sijn ende den
tijt ons in korte, of het lucken sal, sal leeren;
na dat mijn de principaelste joden die voor desen in Barbados gewoont hebben seggen, soo
souden oock groote apparentie wesen om een negotie tuschen nieuw Engelandt en dese colonie te
stichten, en peerden, meel, en visch hier te brengen, voor Kilduijvel en siroop daer de planters
t’avont ofte morgen niet wel sullen konnen afraecken, ick hebbe derhalve aen eenen Henrico de
Casseres order gegeven, om uijt sijnen naem aen eenige van sijn Correspendenten daar eens over
te schrijven, en vernemen of hetselve soude kunnen geschieden, hetselve soo wesende soude een
groote saecke voor de suijcker molens in Surinam sijn, ende meene vastelick dat daerdoor veele
manufacturen mede hier van daer souden getrocken worden, ende derhalver int’ minste niet
prejudibel voor de negotie soude sijn, wat apparentie daertoe is sal met dat andre werck binnen
den tijt van ses weecken konnen weten, ende UEd: Mog: op mijn thuijskomste mondelinck van
rapport doen.
daer is rechtevoort gebreck van victualie int’ landt en principael voor speck en vleijsch, soo dat,
indien in korten geen schip in de rivier comt, aengaende het guarnisoen en de vaertuijgen seer sal
verlegen sijn, daer is rechtevoort een vaertuijgh uijt om broot te ruijlen, twelck binnen 2 a 3

160
weeken sal hier sijn doch vleijsch kan ick hier niet in korten fourneeren, sullende wel 3 a 4
maenden doorloopen, vooraleer de snauw die nu klaar gemaeckt worde om na d’ Amasones te
gaen om seekoeijen wederom kan hier sijn,
sijnde oock schandelick door twee franse fielten die op Paramhil geset hadde, ende vanwegen
mijne continueele indispositie niet op de hacken hebben konnen sitten, door haer luijicheijt ende
onachtsamheijt, ende oock veel door de groote droochte die der geweest is, van den staet die
gemaeckt hadde om veel boonties te hebben gefrustreert, twelck mij heeft doen resolveeren om de
negers aen eenen Balthasar van der Meulen te verhuuren, die voor 12 negers in huur, 15000 pond
broot voor het guarnisoen jaerlixs sal fourneeren,
soo dat UEd: mog: in die kosten sullen moeten vallen om het guarnisoen het gantsche jaer door
met gort en vlijes en asijn te versien alsmede met wat stercken dranck voor d’ officieren en
soldaten, ende t’ elkens tegen de maent van december, als wanneer het seekoeije vleijsch eenich
sints begint te bederven, sijnde gevangen in de maent van april, meij en junij; voor 5 en 6
maenden speck voor hetselve herwarts te senden, en goet carkesoen om de seekoeijen van d’
indianen als mede visch die hier omtrent in den droogen tijt veelvaer te ruijlen: ick wil hoopen dat
UEd: Mog: onderentuschen sullen eenige vivres en voornamentlick speck en vleijsch, herwarts
met Jan Andriessen, die wij alle dagen hier verwachten, gesonden hebben, want wij hetselve
hooch noodich sullen van doen hebben:
den eet van getrouwicheijt sal nu in het eerste van meeste van d’ inwoonders, volgens UEd: Mog:
order en forme mij toegesonden, afnemen, waer ontrent ick geloof niemande difficulteijt sal
maeken, soo veel als ick merken kan, d’ Engelse met de regeeringe wel tevreeden sijnde: .......het
bovengemelte schip van de Barbados brent tijdinge, dat het schip twelck in Englandt gedestineert
was om Bannister hier te brengen vóór hem uijt Engelandt vertrocken was, doch hebbe tot noch
toe noch hem noch eenich soodanigen schip vernomen: .... hier mede afbreckende bidde ick godt
dat hij UEd: Mog: regeeringe gelieve te segenen en sal onder en tuschen altijd sijn,
Edele Mogende Heeren,
Ued: Mog: onderdanighen dienaar,
J: Lichtenbergh
Actum Surinam den 8 febr: 1670
Hiernevens gaen mede de copieen van de sententien van de geconfisceerde schepen aen
Barbados, ende de declaratien van de schippers, lestmael vergeten overgesonden te worden.
Edele Mogende Heeren,
Sende Ued: Mog: hier benevens den Commandeur met sijnen onderhebbende Hoecker, alsoo
deselve hier geen dienst meer kan doen, hebbende het volck van Boueron [Pommeroon] voor het
leste, ’t geen sijn reijse na huijs soo langh getardeert heeft, hier gebracht ; soo dat daer nu niet een
mensch meer is, daer niet langer vanwegen d’Indianen durven blijven,
hier mede afbreckende bidde ick godt dat hij UEd: Mog: regeeringe gelieve te segenen en sal
onder en tuschen altijd sijn,

Edele Mogende Heeren,
Ued: Mog: onderdanighen dienaar,
J: Lichtenbergh
Actum Surinam den 8 febr: 1670
161
1670 - februari 11 - brief Abel Thisso
2035 - 207
E:E:Moog: de Heeren Staeten van Zelandt,
Also dato den 9 Feb: 1670 is alhier gearriveert Capt: Laorens Francke Dobbelmints, met sijn
onderhebbende schip genaemt St: Anna van Sernaeme 2 uuren voor sonnen ondergang, maer also
den Capt: voornoemt niet als de sonne onderging aen landt gecoomen, hebbe denselve cito
ontbooden door een canonschoote, als de sonne onderging, ende is gecoomen sonder brieven
maer doordien niet hebbe connen zeijlen boven het eijlandt is hier op de reede gecoomen, so haest
de Capt: hierboven gecomen seer verwondert seijde: waerom dito Capt: niet boven gecomen is ? ;
hebbende hem de schoote doen betaalen, want doordien de vlaggen niet ......... , waerover sijn
selven hochlicken verexcuseert hebbende ;
so bennen wij in propoosten gevallen, om eenige gevangen meede te nemen, waerop de Capt:
andwoorde: so ick deselve meede neeme, moet deselve int ruim setten, ende also naer mijne
sustenye volcoomene belofte gedaen hadde, om de personen mede te nehmen, waerop des
anderen daegs mijnen respective kreigsraet ontbod ende de persoonen van P... Moujet ende
Melchior Cooper verhoort hebbende, ende beslooten met den kreegsraet, dat die twee saoden
gesonden worden, naer de E:E:Moog: naer patria
Hebbende naer dato den Capt: Laorens Francke bovengenoembt gesprooken volgens sijne belofte
van gisteren avond, maer heeft mij sulx geweijgert: ofse naer dato ...... ; so de heer Commandr:
meergem: daertoe per forsse persuadeerde, sulx doen most ; maer also de heer Commandr: hem
daerover heeft willen geven een volcoomen attistatie dat hij gedwongen geweest is, sulx te
anvaerden, heeft sulx noch meer gereusseert
Want doordien mijne brieven claer waaren deselve te senden aen de E:E:Moog:, nu ben sendende
aen de E:E: Moogende twee attestatien die ick over de saecke gelast hebbe,
hiermede eindigende bevele de E:E:Moog: in de protectie des allerhoochsten ende blijve,
U:E:E:Mog: D:b: Dienaer
A: Thisso,
Actum Nova Walcheren alias Tabago
den 11 Feb: 1670.
1670 - februari 12 - geaccordeerde lijst van magazijnuitgiften.
2035 - 208
de magazijnuitgiften bestaan uit 2 lijsten, opgesteld door commies N: Combe:
a - lijste van vivres, gelevert aen de soldaeten en planters door Commis Combe sedert den 1
octob. tot 1 januarij 1670 door ordre van den Edele heer gouvernr: Lichtenbergh

162
b - lijste van de cruijt uijtgegeven door ordre van den heer gouverneur 18 maart t/m 28 oct. 1669
(totaal 1065 Pd)
Onderaan de laatste lijst staat de accordering van de gouverneur: "...Dese bovenstaende
reekeningen gesien en geapprobeert den 12 febr: 1670 - J: Lichtenbergh ...."
1670 - februari 14 - brief Nicolaes Combe
2035 - 209
Gericht aan de Staten van Zeeland, gesteld in de Franse taal.
Nobles Puissants Seigneurs,
Monsieur le Gouverneur m'a commandé d'escrire a V:N:P: pour les supplier en toutte humilité,
qu' il leur plaise avoir la bonté de nous faire envoyer des vivres, en estant entierement desnuez de
tout, et sans cela ne pouvans subsister.
A l'arrivee de CommandR: Frans Roijs iay acheté par ordre de mon dit Seigr: Gouvernr: quelques
vivres de luy, autant qu'il m'en a peu livrer, lesquels sont consumez, nous avons une forte
garnison a entretenir, les soldats qui demandent leur congé pour devenir planters, demandent des
vivres sur leurs gages : d'autre costé il vient bon nombre de personnes en cette colonie pour
habiter, qui n'apportent aucuns vivres, ausquels il faut donner quelques vivres pour commencer,
d'autres personnes viennent ici qui sont incapables de rien faire, comme vieillards, femmes vefues
et enfants, lesquels ne sont pas si tot arrivez, courrent a la porte de Monsr: le Gouvernr: et vers
moy pour estre assistez de vivres, nous avons besoin de travailleurs, et non point de telles gens,
qui ne sont que de la charge pour V:N:P:, ce qui fait que nos vivres diminuent beaucoup par le
moyen de telles susdittes personnes ;
La semaine passee, par l'ordre de monsr: le gouvernr:, iay esté a Torarica vers les navires pour
acheter du pain et du lard, ou emprunter d'eux iusqu'a ce qu'il fust venu un navire, ie n'ay peu
….onner une livre [=levering] a presser ou a acheter.
Monr: le Gouvernr: a envoyé un ordre expres aux planters qui ont de la cassave pour la faire, et
l'envoyer au fort pour la subsistence de la milice ; la petitte provision que le Capt: Claes
Reyniersen a apporté pour luy, est aussi consumee pour le fort.
Il y a quattre semaines passees que Monsr: le Gouvernr: a envoyé le Commandr: Pr: Jacobsen
avec son iacht a Correntin, avec bon nombre de bijlen, hackmessen, witte cralen en messen que ie
luy ay livrez, pour trocquer des Indiens contre de la cassave en ces quartiers et a Bauveron
[Pommeroon] ; ayant telle susditte cargason on peut avoir assez de cassave.
Monsr: le Gouvernr: avoit acheté des noirs, pour le conte de V:N:P: qu'il avoit envoyez a Parahill
au plantage de V:N:P: avec deux chrestiens pour les commander, pour faire planter de vivres ; la
feicheresse a esté quelque temps contraire a planter, (et) quand le temps favorable est venu, ces
gens ont perdu leur temps, au lieu de l' employer a planter, nous estions a l' attente de recevoir des
fruits de leur travail, bien loin de nous fournir quelques vivres, ils en venoyent demander pour
leur subsistence, de qu' ayant veu Monsr: le Gouvernr: a chassé les susdittes personnes, et a loé
les dits noirs au Sr: VanderMeule, qui en donne par an 7500 livres de cassave, qu' il doit payer a
la fin de l' annee.
Monsr: le Gouvernr: vouloit contracter avec le dit sr: Vandermeule qu'il deust payer une partie en
cassave, et l'autre partie en fenes ou boonties, pour distribuer aux soldats en lieu de poix blancs.
Le sr: Vandermeule ne s'est pas voulu obliger cela, ne pouvant faire aucun estat sur les boonties,
les boonties veulent bien croi…. icy vertes, lors qu'elles sont meures et deviennent feiches, et

163
presses(?) a cueillir, il arrive souvent des pluyes la dessus, qui font tout perdre, et de les planter
contre la feicheresse, elles ne veulent pas si bien croissre, par ainsi on ne peut pas s'affeurer la
dessus et est incertain.
Il sera necessaire pour la subsistence de la garnison, qu'il plaise a V:N:P: de nous faire envoyer
bonne provision de gort, comme estant fort sain(?) et proffitable pour les soldats ; et supplie tres
humblement V:N:P: a l'advenir de ne nous pas faire envoyer des poix blancs ou fort peu, venque
de vingt tonneaux que ie recois, ie n'en ay pas quelques fois quattre qui foyent bons que les
soldats puissent manger, ils sont contraints de les revendre, pour donner aux bestiaux, et ainsi
c'est de l'argent mal a propos despencé.
J' envoye cy ionct le conte de vivres, avec le conte de la cargaison de la Compe: occident: il y a
eu davantage de cargaison, selon la lijste que la ditte Compe: a peu produire, le Lieutt: duBois a
eu entre ses mains iusqu'a son despart la ditte cargaison, comme i en ay adverti V:N:P: en son
temps, lors que feu Monr: Crijnssen de bonne memoire, m'ordonna de recevoir la ditte caraison,
ie le priay me faire la grace, d' ordonner au Lieutt: Versterre et enseigne Maentout, d'estre
presents quand la ditte cargaison me seroit mise entre mains, a fin d'estre tesmoins de la verité, et
signes sur mon livre au bas, ce qui me seroit mis entre les mains. Comme ils ont fait, comme
V:N:P: le pourront voir par la signature du conte icy iont du Lieutt: Versterre, iay entierement
delivré la ditte cargaison a la premiere commodité de monsr: le gouvernr: ie luy seray voir mes
autres contes de cargaison pour les signes, et les envoyer a V:N:P:
J'envoye aussi le conte du Commandr: Evert Evertsen de tout ce qu'il a receu de moy depuis sa
venue iusqu'a son despart. Je suplie encor en toutte humilité V:N:P: d'avoir la bonté de faire
envoyer les choses tres necessaires contenues en ce memoire.
le deuzieme iacgt de V:N:P: sera bien tost accommodé, les deelen ou planches, le tarre, peck,
arpeuse(=arpuis) et spickers manquent pour le troisieme ; il est necessaire tous les six ou huict
semaines de faire goderonner d'arpeuse les navires, pour les preserver contre la pourriture des
vers, qui ruinent et gastent entierement en ce pays tous les navires et tonneaux, sans arpeuse nous
ne pouvons pas conserver une miserable chalouppe : les affuits et roopeerden [=rolpaarden] de
canons doivent estre aussi de temps en temps goderonner de tarre, pour les preserver conte la
pourriture et soleil ardent.
Monsr: le Gouvernr: a donné ordre au Capt: Claes Reyniersen de preparer son iacht pour aller aux
amazones avec bonne provision de sel, que Monsr: le Gouvernr: a acheté pour lui donner, pour
aller querir bonne provision de seekoe ou vache de mer, pour la subsistence de la garnison, en luy
donnant de la cargaison pour trocquer(?) contre du Zeekoe. Je finis la presense en priant Dieu de
plus en plus qu'il benie votre gouvernement, et qu'il vous ait Nobles et Puissants Seigrs: en sa
saincte et divine garde, et suis,
de Vos Nobles Puissances
Le tres humble, tres affectionné et obligé serviteur Nicolas Combe
a Suriname
ce 14 fevr: 1670.
1670 - maart 21 - brief Abel Thisso
2035 - 210
Verslag over de gebeurtenissen op Tabago in de periode 11 febr. - 21 maart 1670.
E:E:Moog: de heeren staaten van Zeland,

164
UEd: Moog: heeren, mijnen lasten aen de E:E:Moog: is geweest den 11 februarij 1670 : daerin
breeder verhaelt de gelegentheijt ende toestandt deeses landts.
Op gistern 20 Maert is alhier een schip gearriveert, de schipper genaemt Arijaen Graussen & sijn
onderhebbende schip genaemt des Landts Welvaeren, is van meeninge te vertrecken naer de
Liwaertsche Eijlanden.
Waerover niet hebbe naerlasten connen de E:E:Moog: te adverteeren onse teegenwoordigen staet
Dient tot inleidinge aen de E:E:Moog: alsdat een seeker person genaamt Jan Hendrixen Buis
coopman, die alhier eenige goederen vercocht heeft, deselve met een klein berckque (=bark) van
meeninge geweest is naer Trinidados te gaen : So hebbe den persoon voornoemt een brief meede
gegeven aen den Gouverneur des Eylandts om te vernehmen of aldaer van mijn volck mochte
weesen, gelijk hierneffens ben sendende de copie. daeruit de E:E:Moog: connen sien wat ick aen
den Gouverneur geschreeven hebbe, en also Jan Willemse Buis een ongeluck becoomen door het
verliesen van sijn mast, heeft nootsaeckelick voor de wind laeten afdrijven en is geraekt aen de
Garnades, om aldaer sijn selve wederom versien met een mast ; ondertuschen is daer bijgevallen
een frans conigs oorloch schip gearriveert. De boot daer vindende heeft deselve voor prijs
verclaert ende deselve opgebracht aen Martinico tot Mons: de Bas ; hebbende de Berckque
geplondert ende alles daeruit genoomen, ende mijnen brief die ick gesonden hadde aen den
Gouverneur van Trinidados opgebrooken. Ick hadde meedegegeven van der E:E:Moog:
cargesoen, als messen ende peerels, maer de franssen hebben sulx meede pris gemaeckt.
Verders so dient de E:E:Moog: bekent te maaken alsdat wij met de Indiaenen in oorloch noch
leven, hebbende twee indiaenen becoomen door de Bercke opgebracht van Pietter van .....
dewelcke noch wel bewaert worden in de 't fort.
Daer is een seeker pater Jesuwijt bij de Indiaenen onse viant, die alhier een brief gesonden heeft
om tot een vreede te coomen. Als de E:E:Moog: sien connen bij dese bijgevoegde, wat conditie
sij ons voorleggen ; maer sijn niet van meeninge harer voorslagen te accepteeren veel minder toe
te staen, want wille liever oorlogh hebben teegen de barbaaren als vreede, doordien sij niet te
vertrouwen sijn, want soude onder de dekmantel van vreede als sij haer cans schoon krijgen
weederom eenige doot cloppen. Darom is mijn versoeck aen de E:E:Moog: indien 't moogelick
soude connen weesen, ons te versien met 2 sneedige vaertuygen ider met thien a 12 goede
matroosen ; soude ons goeden dienst connen doen om de Barbaaren van onse cust te .houden ; de
priago die wij haer ontweldigt hebben doet ons goede dienst, edoch hoopende de E:E:Moogende
sullen ons met een paer vaartuygen versien, waran wij niet twijffelen.
de oncosten die ick gedaen hebbe aen de priaga bedraegt in alles twee hondert vier en t sestich
gulden ende twee stuivers, als blijckt bij mijn boeck.
Doet meede te adverteeren aen de E:E:Moog: dat alhier den 5 Maerte deeses dages gecoomen is
bij de ree vant Coersfort een schip met Negros omtrent 140 stucks, ende dochte in de ree te
coomen gelijck als sij geseijt hebben, want sij hebben aen land geweest met haer boot sterck
sijnde 7 persoonen, om te weeten of het Tabago was. Want sij hebben niet geweeten waer sij
waeren. Als sij hoorden dat het Tabago was, sij hebben gevraegt aen den Corporael
commandeerende opt fort of hij geliefde een man aen boort te senden om haer te wijzen de
incomste van de ree, welcken corporaal heeft gevraegt aen de soldaaten wie met haarlieden aen
boord gaen wilde, sonder te vragen naer den nahme van de Capt: veel minder naer de Nahme van
het schip, so heeft de Corporael gesonden eenen soldaet met nahme Jacob Lutter, als sij aen
boord gegaen sijn ist heel stille geworden, dat sij niet de ree hebben connen becomen ende so
beneden afgedreeven, ende bovendien so bennen sij slegt versien geweest van vivres, meenden
hier hare selven te versien met alle nootduegligeeden, want hij bij de 14 maenden is van Gues

165
geseijlt geweest ende brengt tiedinge dat een grood nieu schip van Middelborgh is verongeluckt
hetwelcke sijn eerste reijse was.
hierneffens gaet de rekeninge van Toomas Janssen die overleeden is den 19 Maerte deeses jahrs,
Aengaende de geleegentheijt so dient verders aen de E:E:Moog:, alsdat de soldaaten die noch
teegenwoordich onder mijn comando bennen door favoor van de E:E:Moog: sijende sterck in
alles, noch met mijn persoon, Barbier en Constaapel, twee en twintig. So versoecke aen de
E:E:Moog: mij te attisteren met eenige soldaaten. Want doordien noch eenige gequest sijn met de
landtziekte so versoecke aen de E:E:Moog: dat de E:E:Moog: gelieven verversingen te senden,
also de oude soldaeten die al bij de drie Jahren ende het landt hebben helppen te veroveren geerne
verlost willen weesen.
Cortelick tot besluit de E:E:Moog: te adverteeren alsdat ick van meeninge ben de copie te senden
aen Mons: de Bas van den brief van de pater Jesuwijt : daerin verneemende ofte de saecken aen
Mons: d: Bas bekent sijn ofte niet. Doordien wij noch niet gesproocken hebben van eenige vreede
te maaken met de Barbaaren als boven vermelt word.
Verhoopende de E:E:Moog: also wel weet het landt de E:E:Moog: toecoomende, sullen gelieven
lavieten(?) te senden voort canon ; also meede eenige materialen de fortificatie te maeken, want
alhier alle dingen moet den duersten betaelt worden,
hiermeede tot besluit alsdat Capt: Marcus Piettersen is gearriveert aen de santpuente, waeromme
hebbe cito gesonden 3 soldaeten om te .... maer sijn sloepje gesonden hebbende om te laeten
weeten dat hij gearriveert was.
hadde verwacht eenige assistentie van de E:E:Moog: maer daer compt weinich, warom seer
verwondert ben. Edoch is mij onbekent of de Capt: noch eenige brieven heeft ofte niet.
Sal hierop met de naerste occasie andwoorden, also de tiet te cort was. Waermede beveele de
E:E:Moog: in de protectie des Allerhoogsten & blijve UE:E:Moog: D.W.D.
Thisso
... Novo Walcheren
ofte Tabago dri
Maerte 1670
1670 - februari 25 - brief franse Jesuitische pater
2035 - 211
Franse brief, geschreven "en nostre maison de la Comp: de Jesu a la Martinique" ; onduidelijk
ondertekend met "...Vtre tres humble serviteur & fr. U'a.... J.J. ...". Dit is ongetwijfeld de brief
met het vredesvoorstel van de indianen, waarover Abel Thisso schrijft in zijn voorgaande brief.
Waarschijnlijk was het voorstel als bijlage bij Thisso's brief gevoegd.
1670 - maart 20 - rekening van de soldaat Thomas Jansen
2035 - 212
Bijlage bij brief Thisso dato 21 Maart. Jansen was op 18 Maart overleden. Hij had een totale
schuld van 43 gulden en 13 stuivers.

1670 - januari 17 - brief Abel Thisso
166
2035 - 213
Bijlage bij brief Thisso dato 21 Maart. Gericht aan de gouverneur van Trinidad. Gesteld in de
latijnse(!) taal.
1670 - maart 22 - request inwoners Tabago
2035 - 214
Gericht aan de Staten van Zeeland. Verzoek om assistentie, door het zenden van enige vaartuigen
voor de verdediging van het eiland tegen de indianen ; tevens een verzoek om slaven, om te
helpen op de plantages.De inwoners schrijven dat er onder hun 19 doden zijn gevallen in de
oorlog ".. so mans, vrouwen, ende kinders ...." De brief is ondertekend door 14 inwoners, maar
de secretaris voegt eraan toe dat hij geldt "voor de geheele gemeente van t Eijlandt Tabago
geseijt Nova Walchria ...."
1670 - maart 25 - brief Abel Thisso
2035 - 215
Gericht aan de Staten van Zeeland, in de franse taal. Thisso schrijft over een indiaanse aanval
waarbij 19 doden zijn gevallen onder de kolonisten ; hij schrijft ook over de rebellie onder de
soldaten, en noemt een rebellie onder de burgers. In alles blijft hij echter uiterst vaag, zonder
beschrijving van feiten en gebeurtenissen.
A mes tres honnorés et souverains Seigneurs des Etats de Zelandes, Salut
Messeigneurs,
Celle cy vous servira pour advertissement, comme tout se passe dans votre Isle de Tabago, ditte
Nouvelle Valcre, dans le mois d'octobre, le jour que j'ay escrit auparavant, advertissant
Messeigneurs de ce qui s'est passé et de ce qui est arrivé, de quoi ie ne puis scavoir que sont
devenus dix neuf personnes, ayant pourtant trouvé les corps de quelques uns non en chrestiens
mais massacrés en Barbares, et c'est ie qui m'oblige moy et mes habitants a me vanger d'un tel
corcaict qui crie veangance devant Dieu ne voulant contracter une paix avec une telle nation (ce
que iamais ne ceray) aymant mieux la mort que la vie, et s'il my vient quelque assistance ie suis
resolu d'eles aller trouver, ou s'ils me viennent trouver, ie les recevray avec poudre et plomb (car
si ie ments). Ie veux qu'il ny ait point de quartier pour moy, ou ie vaincray ou ie mourray, c'est la
mon dernier ressort.
Maintenant les habitants de votre Isle sont tous d'une union ensemble, s'il y a eu quelques
different auparavant, iay ensuitte recognue la fidelité qu'ils ont eue envers nostre personne, non
point de mon nom, mais de Messeigneurs et Maistres. Maintenant ils recognoissent qu'ils sont
sous le Commandement de Messeigneurs et Maistres, et qu'ils les reverrent, de quoy ils sont fort
res..uis d'entendre que Messeigneurs gardent une Isle qui porte plustost le nom d'un pays que non
pas d'une Isle.

167
Messeigneurs peuvent dire qu'il y a eue grande rebellion dans cette Isle. 1t envers les habitants, 2t
envers mes soldats, de laquelle rebellion ie suis respondre touttes et quantes cois que
Messeigneurs et Maistres le requereront.
Ie suis maintenant comme un homme hors de ses sentiments, ie voudrois d'un grand coeur qu'il ne
fut pas arrivé ; mais pour conclure les choses qui se sont passées, desquelles iay donne ma
signature, i'en respondray en touttes occasions qu'il plaira a Messeigneurs et Maistres comme
aussi des actions qui se sont passées durant le temps que i'ay eu le commandement dans la ditte
isle.
Estant arrive icy le 2jme apvril avec quatorze soldats, suivant que iay peu avoir de Monsr:
duBois, une partie par force, une partie par amitié, de quoi I'ay voulu louer un bastiment qui
vouloit passer a Tabago, pour my transporter moy sixiesme, la ou Messeigneurs et Maistres
m'avoient envoyé, ou iay enduré beaucoup de peines et de travaux: car iy ay perdue toutte ma
force. Messeigneurs consideront par leurs bonne volonté, que ie me suis desnué de touttes mes
forces a leurs services.
Alors I'ay receu une commission de Messeigneurs et Maistres, pour me rendre a mon devuoir ce
que ie n'ay pas encor refusé, ayant tousjours fait tout ce qui m'a esté possible pour le service de
Messeigneurs et Maistres.
S'il y vient des plaintes, I'en ay envoyé une copie a Messeigneurs et Maistres, par laquelle ie crois
qu'ils n'improuveront pas la maniere de laquelle I'en ay agis, de quoy ie crois que vous en …. les
sentences prononcées par le conseil de guerre icy dans vostre Isle de Tabago estably.
J'en tiens encor trois avec deux Indiens desquelz ie voudrois estre quitte, s'il m'estoit possible,
mais comme j'ay escris a Messeigneurs et envoyé les sentences il n'est plus a mon pouvoir de les
delivrer, mais de les livrer a Messeigneurs ou bien entre les mains de Gouverneur de Surenam,
c'est ce que ie vous peux dire.
La garnison qui est icy avec moy, s'en va en decadance ; car il y a longtemps q'une partie est dans
le pays, comme iay escrit une autre fois et qui ont beaucoup murmuré ; mais neantmoins ceux a
qui ie me fiois, le plus sont eux mesme qui m'ont trahis. Mais ie remercie l'Eternel qui y a mis sa
misericorde. Car ils ont faicts(?) non point comme des soldats mais comme des traitres.
Ceux qui sont icy pour le present et qui m'ont esté fidels, ils pourchassent d'estre relevés car il y a
environ trois ans qu'ils sont icy et surplus ; s'il est la bonté de Messeigneurs, ils feront un nouveau
changement.
Car I'ay toussiours creu que la nation flamande m'auroit esté fidelle, mais I'ay esté trompé.
Je remercie l'Eternel que ie suis demeuré en vie moy et ma femme ; car leur dessein estoit tout a
fait mauvais, comme nous l'avons approuvé.
Si ie donne quelque advancement a mes soldats sur leurs gages, ie crois que Messeigneurs et
Maistres - quoy que ie n'aye point leurs ordres - ne le trouverront pas mauvais, veu [=aangezien]
qu'ils ne peuvent point servir tout nuds [naakt], ny sans chausses, souliers, ny habits, et sans
aucuns rafraisschissements.
Pour ce qui regarde la guerre des Indiens, ie ne m'en mets pas beaucoup en peine, pourveu(?) que
iaye encor quelque petitte assistance. Ie me tiens fort de les deffaire et leurs deffendre l'entree de
nostre isle. Ce que i'espere de la bonté de Messeigneurs et Maistres moyonnant les deux petits
bastiments que I'ay demandé par mes premieres lettres.

168
C'est tout ce que ie puis escrire a Messeigneurs les suppliant de vouloir excuser s'il y a quelque
manquement cy dessus escript. C'est tout ce que ie puis vous mander vous demandant assistance
finissant, ie prie l'Eternel qu'il donne bonne prosperité en tous vos desseigs.
Et a tous jamais Mes Seigneurs, vostre tres humble aff. servitr.,
A: Thisso
de Tabago ce
25 Mars 1670.
1670 – april 30 – brief Lichtenbergh
2035 - 216
Handelt over het vertrek der Engelse bewoners.
Hooch Mogende Heeren,
Uwe Ho: Mo: door Schipper Jacob Turen, die den 18 febr: uijt dese colonie vertrocken is,
hebbende geschreven, dat op de publicatie, die volgens Uwe Ho: Mo: order hier gedaan hebbe,
concerneerende het vertreck van de Engelse coloniers, niemandt noch groot noch kleijn sich
aengegeven heeft, soo dient desen tot nader confirmatie: t’ sedert die tijt is hier een schip uijt
Zeelandt ingekomen, met sich brengende verscheijde particuliere brieven, inhoudende, dat Uwe
Ho: Mo: op de harde instantien van den coninck van Engelandt, souden toegestaen hebben, dat
het de Engelse inwoonders van hier willende vertrecken vrij sal staen, de negers af te voeren die
voor het overgaen van het landt gehadt hebben,
in cas het selve soo is, soo notificeere Uwe Ho: Mo:, al wierde haer vergunt alle de negers die
hebben aftevoeren, in cas dat maer door geen dreijgementen uijt naem van den coninck geforceert
worden om te vertrecken, ende dat haer schulden moeten betalen, dat buijten Bannister en sijn
schoonsoon, niemand in de colonie van fatsoenlicke inwoonders ken, die genegen is om te
vertrecken; sijnde oock meest alle in ’t generael door de schulden, daer haer van tijt tot tijt, soo
draeij die loopende geruchten, die door de brieven van Bannister al ontrent een iaer geleden hier
in de colonie sijn gespargeert geweest, gehoort hebbe, door haer negers uijt de ingekomen neger
schepen te doen hebben, ingewickelt hebbe, soodanich geengageert, dat al hadden genegentheijt
om af te gaen, het selve niet te vreesen is; verders is de colonie in goeden staet, ende is niet te
twijffelen, in cas godt sijnen segen daerover gelieve te geven, ende eenichsints de handt aen
deselve gehouden wort, of sal in korte iaren floreeren,
t’ welck godt geve die ick bidde dat Uwe Ho: Mo: regeeringe gelieve te segenen, sullende
onderentuschen altijt verblijven.
Hooch Mogende Heeren
De Ho: Mo: onderdanigen dienaer,
J: Lichtenbergh
Actum Surinam den 30 april 1670
De hierna volgende periode 31 april 1670 t/m 13 februari 1671 ontbreekt in de archieven.

1671
169
1671 - februari 14 - brief Abel Thisso
2035 - 217
Verslag over de gebeurtenissen op Tabago in de periode 11 februari 1670 t/m 14 februari 1671.
Een periode van ruim een jaar ! Het is niet duidelijk waarom Thisso in die tijd niet meerdere
brieven heeft geschreven.
Verscheidene inwoners zijn door indianen vermoord, en Thisso heeft op zijn beurt de doden
zwaar gewroken.
E:E:Moog: heeren de heeren Staten van Zeelandt.
E:E:Moog:, mijnen laesten is geweest aen de E:E:Moog: den 11 february 1670, per Capt: Laurens
Francke Dobbelmints, darin gemelt onsen teegenwoordigen staedt als de E:E:Moog: gesien
hebben ; nu dient cortelick, also ick grootelix verleegen geweest ben door manckement van
vaertuigen, aen de E:E:Moog: te adverteren de naervolgende ende gepasseerde saecken :
den 19 Meert 1670 is alhier gearriveert een scheepje genaemt Het Welvaeren vant Landt daer
schipper op was Adrijen Franssen, ende aen hier eenige goederen met eenen coopman gebracht,
om het landt te assisteren. Also wij hier groot gebreck hadden, ende de soldaten alsmeede eenige
persoonen die des landts dienst gedaen hebben, assingnatien vergunt op de E:E:Moog:
verhoopende dat de E:E:Moog: deselver sullen accepteren, ende laeten voldoen. Den 22 dito is
Adrijaen Franssen vertrocken naer de Liwaertsche eylanden.
Dito is gearriveert Capt: Marius Pietterssen overland te alhier in de Roclipbaye, maer sijn schip
liggende aen de Zantpuente, genaemt Het Lam. So is Capt: Marius Piettersen vertrocken naer
Estehr(?).
den 9 April sijn onse gevangene soldaeten met de twee indiaenen, die nochtans welgecloncken
waren in de isers, uitgebrooken. Daerop alarm geschooten ende cito gecommandeert eenige
habitanten om haer te vervolgen. Maer hebben haer niet connen bemercken. Sijnde weederom
gecoomen teegen den Morgen, waerop des anderen daegs kriegsraet gehouden met de officieren
ende beraetslaeght hoe men in de soecken best doen soude, so sijn eenige habitanten vrijwilligers,
die ick belooft hebbe des daeghs dertich stuivers. Den 18 dyto so is de partije gearriveert die
gesonden waren die uitgebrookene te vervolgen, brengende niews, dat sij de Indijaenen betrapt
hadden, eene dootgeschooten ende de andere gequest hebben, dien tot een teeken een oor van den
indiaen gesneeden meede gebracht.
Den 30 April is hier gearriveert een snauwe van Surnaeme daerop commandeerende commandeur
Pietter Jacobssen genaemt, het vaertuich de Jacht Sernaeme, sijn gecoomen over landt van den
Coersfort, met Mons. van Loo, den 2 May is hem vragent een commissie aen den commandr:
Pietter Jacobssen om het landt te infiltreeren vanwegen de indiaenen. Is den 9 dito gearriveert,
brengende niews dat sij niets vernoomen hadden, meede brengende eenige schiltpadden, den 10
dito eenige brieven claer gemaeckt aen de Gvr. Lichtenbergh naer Sernaeme. Edoch heeft de

170
Jacht Sernaeme eenige vivres gebracht aen den Coersfort, is also naer gedaenen dienste den 12
dyto vertrocken naer Surnaeme.
Den 11 Juny is alhier gearriveert Adriaen Dobbelbock ende een tiet lang alhier geweest, heeft een
reijse willen versoecken naer Trinidado, ofte naer de Wilde Cust, waerop is medegegaen onsen
Indiaen die so lange bij ons gewoont hadde, ende eenige habitanten ; de reijse aengenoomen den
8 Aug: etc.
Den 18 dito hebben wij besloten een fortificatie te maaken alhier in de Roclipbaye daer tot
benefitie vant landt, om also te beletten een subiten aenval van de Barbaeren, ende bovendien een
retret [retraite] voor vraowen ende kinders.
En weederom is gecoomen den Indiaen, die so lange bij ons gewoont heeft, so is deselve den 14
7br: alhier gearriveert met een priago int oude quartier. So haest mij hetselve was geraporteert, so
hebbe versocht eenige vrienden vrijwilligers om daernaer toe te gaen.
Soo is gegaen Mooris Peropaus, de Jaager, Pietter Maes, ende de twee stiefsohnen van Steven
Christiaensen, Michel & Francois, ende haer belast dat sij moesten vernehmen of den Indiaen
geene brieven ofte nieuws van Dobbelbock hadde, om also cito weederom te coomen. So is noch
bij gevalle den soon van Mertton Geertssen uit het oude quartier meede gegaen.
Daer gecoomen soude naer hetgeene haer belast geweest is met hem gesproocken, so hebben de
Barbaren (naerdat onsen Indiaen sijn vrouw en kinders gehaelt hadde) drie personen
schandelicken vermoordt: Pieter Maes, Michiel Christiaenssen ende den soon van Merten
Geertssen, ende de jongen sijn herte uit het lijf geslacht. Ende also Dobbelbock noch tot dato niet
gearriveert is, vertrouwe dat de indiaenen hare meede vermoord hebben, also wij haer niet
vernoomen hebben. Ende so sijn de indiaenen vertrocken, daerop datelicken volck gesonden om
de doden te haelen ende sijn des anderen daegs begraeven.
Waerover geresen is een groote revolte van de habitanten den 28 October, hebbende tidinge
becoomen dat de indiaenen aen de Coerssiede vermoord hadden eenen fransman, hem
schandelick tracterende, met afsnijden sijnen baert, ooren, neuze, ende sijne manlickeijt, ende
bovendien sijn buick opgehaelt als vreede menschen. Wij continueeren noch met de Barbaren in
den oorloch.
Alsmeede over het droevige nieuws van den 4 December, so sijn den habitanten gegaen om
eenige schiltpadden ofte iets te jagen tot haerer nooddruft. Coomende in de .... bij de Santpuente,
is de canao van de baaren [golven] omgeslaegen ende sijn vijf persoonen verdroncken. Hetwelcke
ons hoochlicken bedroeft heeft.
Verders dient tot besluit aen de E:E:Moog: dat alhier gearriveert is de berckque van Bartel
Noterssen(?) van Sernaeme, maer heeft ons weenich meede gebracht tot assistentie, als ses
passagiers, waeronder 2 personen sijn die insonderheijt wel noodich sijn opt landt, namentlick
chereugiens also sij wel versien sijn met medicamenten.
Neffens desen ben sendende aen de E:E:Moog: aengedaene oncosten van voorleeden jahre alhier
opt Eijlandt, als de E:E:Moog: sien connen. Neffens bijgemelde docementen, daerbeneffens wat
sijn selve toegedraegen heeft naer Dato, alsmeede het Journael watter gepasseert is voorleden
jaer.
Anno 1671 den 12 January, sijn gecoomen vier indijaenen, met een fransman van de Coersfort.
So bennen deselve naer booven gebracht door mijne ordre. Int fort deselve indijaenen laeten in de

171
boeijen setten ende welbewaert. Daerop hebbe ick doen vergaeren mijnen respectiven raet bij
avondt. Haer de saecken voorgehouden alsdat sij waeren gecomen om vreede te maaken ende dat
sonder bewijs eenich woord gerigtelick van de franse generael ofte gouverneurs. Daerop hebben
sij met malkanderen geresolveert de gen: scheepenen, also sij gecoomen waeren sonder bewijs,
dat sij spijons waeren, daerop sijn deselve naer geslootene conclusie beeter bewaert, den 13 dyto
met lemeeren van den dach naer de drevalje(?), so hebbe ick gesonden vier soldaeten uit de
RooClip baye neffens de andere drie uit de Coersfort, ende de fransman die met de indiaenen
gecoomen was, gesonden naer den Coersfort om de beslootene saecken int werck te stellen. So
sijn de soldaeten wederom gecoomen twee uuren naer middach, tidinge brengende dat sij drie
indijaenen om den hals gebracht hadden, ende vier die den dans ontsprongen, hebben haer
vrouwen ende drie kinders gevangen overgebracht.
Daerop so hebbe ick ontboden mijne respectiven raet, over de saecke geconcludeert ende
beslooten datter drie van de indyaenen die hier gecoomen sijn, op een plaetse gebracht ende van
laagerhandt, door degenen die gecommandeert worden, worden doorschooten, uitwijsende
sententie, om also haer te vergelden gelijck sij onse vrienden gedaen, haer eedoch geschiede meer
genaede als recht, dit is also gepasseert. Wat sijn selven meer gepresteert heeft sal verclaert
worden door den corporael van den Coersfort also hem ben verwachtende.
Dyto den 14 hebbe deselve saecken int werck gestelt dat [=zoals] beslooten was, ende also mijne
respective bij gevoechde scheepenen doen vergaeren, ende goede resolutie daervan te nehmen.
Maer also wij staende spraeken so schijnt dat mij gerapporteert word alsdat de habitanten
versochten niet alleine helpen de groote indiaenen aen een kant, maer oock de vrouwen ende
kinders versochten om den hals te hebben. Maer also deese beslooten was daegs tevooren, so
hebben wij sulx niet connen wederroepen willen, waerop Michiel Orsinus andwoorde met can t
de inwoonders naer haeren sin niet maken ende dat hij liever het collezij quiteren wilde, dan so
geperturbeert te weesen van de inwoonders. Waerop ick vraeghde wie die genige waeren die daer
iets teegen hadden. Daerop Orsinus andwoorde: altemael de heele gemeente, daerop ick den
constapel geroepen dat hij het canon clar maaken soude, daerop Orsinus seijde: mijn heer laet
sulx blijven ende doet het niet, want niemand van de habitanten soecken mijn hier te afronteeren,
daerop sijn de scheepenen naer buiten gegaen, waerop Orsinus seijde dat hij van nu af hem niet
meer soude moeijen met de saecken, die haer daermeede moeijen willen mochten t doen, hij voor
sijn part hij scheider uit, ende seijde: Messieurs dat gaet u voor, ende is also uit het fort gegaen,
seggende: ick gae naer mijn huis.
Daerop ben ick met eenige soldaeten ende eenige habitanten met 4 indijaenen naer ..... gegaen
ende de respective scheepenen haer gebracht ter plaetsse die verordonneert was, om te sterven de
indijaenen met haer drie aen posten gebonden, ende also doorschooten datter de dood op gevolgt
is, naer uitwijsen der sententie.
Naer gedaene executie so is de jongen indijaen in de boeijen weederom booven gebracht, present
domine Chaljer ende in de ijsers bewaert, daerwaermeede beslooten dat schriftelicken
voorgelezen is (aen) den gemeente dat de twee vrouwen met harer kinders sullen in de ijsers
bewaert werden, tot het arrivement van een schip der E:E:Moog: ende dan sal ordre gestelt
worden wat men met de resterende indijaenen doen sal.
Dient verders de E:E:Moog: te adverteeren dat hier gearriveert is Capt: Marius Piettersson,
hebbende genooten tot behoefte vant landt ende het garnesoen aen vleis, speck, schoenen, teer,
talk, ende hagel, de somme bedraegende vijf hondert negen en vijftich carolus gulden vijfthien
stuijvers ; dito aen Mons. Bormester aen cassave twee en sestich gulden en acht st., alsmeede een
assingnatie op Mons. Jacobus Congaert aen vleis ende andere materialen de somme van twee
hondert seven ent negentich gulden.
Gelijck de E:E:Moog: sullen sien bij deese bijgevoechde rekeninghe.

Vostre tres humble et obeissant serviteur,
A: Thisso
Tobago den 14
February Ao. 1671
172
1671 – februari 24 – brief Lichtenbergh
2035 - 219
Verslag over de aftocht van de engelse bewoners.
Edele Mogende Heeren,
Na dat den maioor Bannister nu vijf weeken in de rivier is geweest, soo vindt sich het getal van
blancken en negers, die sich aengegeven hebben om aftegaen, (van dewelcke mischien noch al
veele sullen afdruipen) gelijck Uwe Ed: Mog: uijt dese nevensgaende lijste konnen sien; onder
welck getal sich niet meer vinden als drij persoonen in de lijste met kruijssies geannoteert, die
hier onder de luijden van fatsoen gereekent worden, waervan twee seer groote reden tot het
vertreck hebben, den eenen omdat hij een ouden rijcken kinderloosen broeder, en d’ ander een
seer rijcken vader in Barbados heeft, van dewelke deselve al over langer tijt ontboden sijn, ende
den derden, te weten, Samuel Slij, de welcke den eenichsten is die een suijcker werck hier heeft,
uijt consideratie dat hem voor desen in sijn insolente hoovaerdige passien tegen gegaen hebbe (na
het schijnt) sich gestomacheert vindt, ende derhalven mede afgaet, sijnde de rest eenen hoop seer
geringh volck, daer niet meer als eenen ambachtsman, sijnde een timmerman, onder is, ende de
meeste part een schurftige canaillie, die tuschen de sestich en seventich sterck niet eenen neger
konnen uijtmacken, daer men reden soude toe hebben om te wenschen van ontslagen te sijn,
indien het landt wat meer gepopuleert was, soo dat die schade die Bannister hier sal komen te
doen van geen de minste importantie ter werrelt is, sijnde alle de plantatien van eenige note met
duijtse planters, die deselve ingekocht hebben, versien, soo dat om dit vertreck van die Engelse
niet een pont suijcker te minder sal gemalen worden:
onder het getal van dat geringe volck vinden sich veele die een weijnich tijts voor het arrivement
van Bannister verscheijdemalen gesecht ende gesworen hebben dat in geenderhande maniere
wilden vertrecke ende nochtans nu het selve doen, dit doet mij gelooven dat onder de handt door
Bannister ende die Commisarissen die hier int’ landt genomineert sijn, veele persuasien sijn
uijtgestrooijt, daer ick tot noch toe geen seckere kennisse van hebben, doch alle mogelijcke vlijt
sal aenwenden om terdegen na te vernemen;
ick hebbe met den bovengenoemden Bannister in verscheijde conferentien, die hij versocht heeft
met mij te hebben over sijn ongefondeerde sustenuen, ende Interpretatien van de orders van haer
Ho: Mo: veele hacquetterijen gehadt, gelijck UEd: Mog: uijt de nevensgaende copije van de
notulen, vant’ geene ontrent die saecke gepasseert is, sullen konnen sien, doch het schijnt dat hij
nu seer wel gecontenteert is, hebbende mij versocht hem soo veel te favoriseeren, dat ick door
mijn intercessie ontrent de crediteuren van eenen Tomas Stantor ende sijn schoonsoon Henrij
Massij soo veel soude willen te wege brengen, dat deselve met andere suffisante luijden
aengevende haere schulden (van wegen dewelke hij anders niet vloten konnen) mochten te vreden
sijn, t’ welk ick, sijnde geen prejuditie ter werrelt voor de colonie, hem belooft ende gepresteert
hebbe, sullende hem vorders en d’ andre commissarissen met alle mogelicke civiliteijten , gelijck
ick tot nogh toe gedaen hebbe, trachten op te proppen, opdat diesaengaende geen reden van
klagen mogen hebben, en omtrent de publijcke affaires met soodanigen voorsichticheijt gaen, dat
bij alle de waerelt evidentlick sal konnen gesien worden, dat ick puncktuelick Haer Ho: Mo:
orders geexecuteert hebbe, waeromtrent Ued: Mog: vrij konnen gerust sijn –

173
Wat nu belangt de Colonie is alles in een gewensten staet, het volck – godt sij gelooft – int
generael gesont, ende het gewas nae wensch, ons anders niet manqueerende als peerden
(waervoor ick hoop dat Ued: Mog: sullen sorge gedragen hebben) en blancke menschen alias
servants, aen dewelcke absoluijt den welstandt en welvaert van de Colonie gelegen is, want het
getal der blancken daechlicks decresceert, ende het getal der negers, welcke na mijn gissinge
buijten de kinders en die Bannister staen afvoert te worden, omtrent 2600 a 2700 sterck sijn,
onder deselve een groote quantiteijt geraffineerde gasten, kan seer beswaerlick door soo weijnige
blanken als hier noch sijn, in den toom gehouden worden, weshalve ick Ued: Mog: iterativelick ,
gelijck ick soo menichmaelen gedaen hebbe, ootmoedelick ben versoeckende, een serieuse
reflexie daeraen te nemen, of dat hetselve mach geeffectueert worden, want anders deese Colonie
op de voet staet om beginnen te floreren nootsaeckelick moet te gronde gaen, sulx ick Ued: Mog:
in mijne voorgaende brieven met verscheijde argumenten en redenen hebbe aengewesen, ende op
mijn thuiskomst noch nader mondelinck sal doen, hoopende godt in het midden van Meert van
hier te vertrecken ;
Hier mede afbreekende bid ick Godt dat hij Ued: Mog: Regeeringe gelieft te segenen en sal
onderentusschen verblijven,
Edele Mogende Heeren,
Ued: Mog: onderdanige dienaer Lichtenbergh
Actum Surinam den 24 febr: 1671
P:S: Seedert het arrivement van Beerent Harmensse Voocht van Amsterdam, met negers uijt
Angola, sijn hier noch twee Amsterdamse schepen ijder met omtrent de 160 Calabarij negers
gearriveert, die ick mede, geen commissie van Ued: Mog: hebbende, vijf parcent hebbe doen
betaelen, waervan Ued: Mog: op mijn thuiskomste reekeninge sal doen ; mede is hier gearriveert
Pieter Heerense met negers uijt de Calabarij.
1671 - 24 februari - brief J: Lichtenberg
2035 - 220
Verslag over de aftocht van de engelse bewoners.
Hooch Mogende Heeren,
Nadat wij den Majoor Bannister alhier lange tegemoet hebben gesien, soo is hij ten langen lesten
den 19= januarij in de rivier in qualiteijt als eerste commissaris van den Coninck aengekomen, ick
hebbe met denselven in verscheijden conferentien, die hij versocht heeft met mij te hebben, veele
harquetterijen gehadt, alsoo hij pretendeerde eenige ongefundeerde interpretatien over U:Ho:Mo:
orders te maecken (gelijck U:Ho:Mo: uijt nevensgaende copije van de notulen vant'geene ontrent
die saecke gepasseert is konnen sien) die ick oordeelde geensints met U:Ho:Mo: intentie overeen
te komen, doch het schijnt dat hij nu t'eenemael vergenoecht is, hebbende hem op sijn versoeck
ontrent sijne particuliere affaires alle civiliteijt bewesen, gelijck ick oock aen d'andre
commissarissen gedaen hebbe, ende tot het eijnde van haer vertreck, t'welck ten uijtersten sal
wesen den 9 Martij, sal continueeren, soo dat U:Ho:Mo: diesaengaende geen klachten sullen
hebben te verwachten, sullende mij verders ontrent de publijcke saecken soodaenich gedragen,
dat bij alle de werelt evidentlick sal konnen gesien worden, dat ick punctuelick U:Ho:Mo: orders
achtervolgt hebbe.

174
Onder het getal van 98 persoonen die sich aengegeven hebben (uijtwijsende dese lijste) om van
hier te vertrecken, bevinden sich niet meer als drij, die hier onder de fatsoenlicke luijden
gereeckent worden, en onder deselve een eenige die hier een suijckerwerck heeft, sijnde de rest
maer eenen hoop seer geringh volck, waeronder het getal van tuschen de 60 en 70 sterck met haer
allen niet eenen neger konnen uijtmaecken, 't welck een pure schurftige canaillie is, die sich meest
met bedelen onder d'indianen opgehouden heeft, daer men reden soude toe hebben om te
wenschen van ontslagen te sijn, indien het Landt wat meer gepopuleert was, soodat de schade, die
Bannister hier sal komen te doen, van geenige de minste importantie is ; sullende om dit vertreck
van die weijnige Engelsen niet een pont suijcker te minder in de colonie gemaeckt worden, alsoo
alle de plantatien van eenige note van de afgaende Engelsen, bij duijtse planters sijn ingekocht.
Hiermede afbreekende, bidde ick Godt dat hij U:Ho:Mo: regeeringe gelieve te seegenen, en sal
verblijven,
Hooch Mogende Heeren,
U:Ho:Mo: onderdanigen dienaer
J: Lichtenbergh
Actum Surinam den
24 febr. 1671
1671 - 24 februari - brief J: Lichtenberg
2035 - 221
origineel van de voorgaande brief.
1671 - 22 januari t/m 6 maart - correspondentie tussen Lichtenberg en
Bannister
2035 222 / 223 / 224
De afgesproken tijdsduur voor Bannister's missie was 6 weken. In die 6 weken trachtte hij zoveel
mogelijk Engelsen te overreden met hem uit de kolonie te vertrekken. Lichtenberg streefde
uiteraard naar het tegenovergestelde. Hij kondigde een aantal ogenschijnlijk redelijke
maatregelen af, die het de Engelsen vrijwel onmogelijk maakten om weg te gaan. In de
ordonnantie dato 22 februari staat b.v., dat iedere transactie met een Engelsman IN CONTANT
SUICKER moet geschieden. Maar niemand in de kolonie had contanten , dus de Engelsen konden
hun schulden niet afbetalen noch hun plantages verkopen .....
uitgebreide correspondentie, bestaande uit:
01 - notificatie Lichtenberg aan de engelse inwoners dato 22 januari.
02 - idem 24 januari.
03 - idem, idem
04 - bevel Lichtenbergh aan capt. Benjamin Simons, dato 30 januari
05 - brief Lichtenberg aan maj. Bannister, 30 januari
06 - brief maj. Bannister aan Lichtenbergh, dato 7 februari
07 - brief Lichtenberg aan maj. Bannister, 7 februari
08 - brief maj. Bannister aan Lichtenbergh, dato 8 februari
09 - brief Lichtenberg aan maj. Bannister, 13 februari
10 - brief maj. Bannister aan Lichtenbergh, dato 13 maart

175
11 - brief maj. Bannister aan Lichtenbergh, dato 3 maart
12 - brief Lichtenberg aan maj. Bannister, 3 maart
13 - brief maj. Bannister aan Lichtenbergh, dato 5 maart
14 - brief Lichtenberg aan maj. Bannister, 5 maart
15 - korte protestnota engelse commissarissen aan Lichtenbergh, zonder datum
16 - antwoord Lichtenbergh, den Haag, dato 19 september 1671 (2035 - 223)
17 - uitgebreide protestnota engelse commissarissen, dato 6 maart (2035 - 224)
1671 – maart 11 - petitie inwoners
2035 - 225
Petitie van de voornaamste inwoners van Suriname, gericht aan de Staten van Zeeland. De
voorgestelde maatregelen ter gezondmaking van de kolonie zijn over het algemeen zinvol en goed
doordacht – en nooit uitgevoerd.
Tevens geeft de brief exacte informatie over de staat van het land. Er zijn 500 blanken, 2500
negros en 500 indiaanse slaven. Er zijn 52 plantages met suikermolens, en daarnaast nog vele
kleinere.
Edele Mogende Heeren,
De hieronder gesigneerden, inwoonders van Zuriname, uwe Eed: Mog: getrouwe onderdaenen,
hebben naer voorgaende rijpe deliberatie, geoordeelt van hunnen pligt te zijn hun bij deesen te
adresseeren [&] aen Ued: Mog: zelve te verthoonen, de waere geschapenheijt ende toestandt,
waerinne de voors: Colonie zigh tegenwoordig bevindt ; gebruickende meteenen de
vrijmoedigheijt aen Ued: Mog: onderdaenighlijck voor te slaen, eenige middelen waerdoor zij
vasten vertrouwen dat de voors: Colonie in wijnige jaeren zoude konnen worden gebracht tot
zoodanige Aenwas & Sterckte, dat de inwoonders vanselve daarinne niet alleene souden vinden
een volkomen zeeckerheijt voor hunne persoonen & goederen, maer bovendien, dat de navigatie
& commersie van de inwoonders van de vereenigh Neederlanden daerdoor .... soude konnen
worden verbeetert & vermeerdert ; ende bij ontstentenisse van welke middelen het te geloven is
dat de voors: Colonie niet alleenelijck niet en sal aenwassen, maer integendeel allengxkens sal
declineren, & met de eerste opkoomende oorlogh geheel daer henen storten, tot haere uijtterste
ruine.
Om Ued: Mog: dan int korte te onderrechten van den tegenwoordigen staet van de Colonie,
Boven een groot getal van mindere plantagien, zoo zijnder in dezelve 52 plantagies voorsien met
goede suijckerwercken, het getal van de negros is omtrent vijffentwintigh hondert & van de
Indiaensse slaeven omtrent vijffhondert, ’t samen omtrent drieduijsent slaeven, daer staet een zeer
schoone suijcker oogst te velde & indien het niet en manqueert aen peerden, waervan hier groot
gebreck is om de moolens te trecken, zoo staet hier de koomende krop ofte suijckeroogst over de t
sestigh mael hondert duijsent wegens suijcker gemaelen te worden ;
Maer het getal der blancke menschen is zedert dat de Colonie door de wapens van Ued: Mog: is
gebracht aen den staedt van de vereenigh Neederlanden, merckelijck vermindert, gelijck t zelve
dagelijckx nog is verminderende, zijnde meerendeel veroorsaeckt doordien veele Engelsen ten
tijde van .... van dese colonie, van hier sijn vertrocken, gelijck er nu wederom opnieuw met de
komst van mayor Bannister & andere Commissarissen van de koninck van Groot Brittanien, met
de schepen tot dien eijnde bij Sijne Majt: gesonden, een groot getal van de Engelse Natie van
deese Colonie afgegaen is. Zijnde 't getal van de Blancken oock vermindert door het afsterven
van selve, alsoo dit landt sedert vier a 5 jaeren nu & dan met extraordinaeren Zieckten & Sterfte
besocht is geworden, hetwelcke de Indiaenen ruijm zooveel als de Europeanen heeft getroffen, &

176
teegens alle dese verswackingh komt zoo weijnigh volck van Europa inde plaets, dat zulx niet
meriteert genoemt te worden
Zoodat het getal van blanken, zoo christenen als van de Joodsche natie, hier tegenwoordigh niet
en is boven 500, vrouwen & kinderen daerinne begreepen ; ende dese sijn daerenboven noch door
dit groote landt op de riviere Zerenam & Commewine, alsmeede langs die hooghop navigabele
kreeken ofte killen, die in de voors: rivieren uijtwateren, zeer verre van de anderen verspreijdt.
Waardoor dese geringe magt noch zoo merckelijck verswackt & genoeghsaem onbequaem
gemaeckt wert om eenige den minsten vijandelijcke aenval te resisteren, dewelcke hun in cas van
eenige Rupture zoude konnen over den hals komen,
Want de fortificatie aengaende , het fort Zeelandia gelegen omtrent drie mijlen van de zee op de
riviere aen Paramaribo, is de eenighste in de gantsche Colonie, & behalve dat hetzelve niet en is
van zoodanige sterckte om teegens eenige considerable macht te worden gedefendeert, zoo en kan
door die fortresse niet worden belet dat eenige inkoomende vijant met zijne schepen hetzelve fort
passerende de riviere opzeijle, zooverre dezelve navigabel is (’t welcke is 10 nederlandsche
mijlen boven het voors: fort) & dat sij de gantsche Colonie ruineren.
En Zoo konnen Ued: Mog: hieruijt wel tegemoet zien dat het meerendeel van de Coloniers,
considerende dat sij in cas van eenige Rupturen tusschen Uwe Eed: Mog: & eenige andere
considerabele macht van Europa aen de vijanden van Ued: Mog: zouden zijn tot een zeekere
gemackelijcke preijs, hunne gelegentheden daerhenen zullen dirigeren om zoohaest mogelijck
hun met hunne familien en goederen elders te transporteeren ter plaetse daer sij sullen gelooven in
een seeckerder staet & stercker protectie te wesen. ; waardoor dese Colonie in plaets van te
avanceren, allenxkens decreseren sal & zoo eijndelijck zal vervallen tot een totale ruine.
Ende om nu te komen tot de middelen waerdoor wij vastelijck vertrouwen , dat de Colonie zoude
konnen worden gebracht tot eenen zeer spoedighen aenwas & tot eene van de voornaemste
suijcker Colonien van de geheele Westindie, zoo zullen wij zeggen met alle eerbiedigheijt, dat
deselve naer ons gevoelen voornamentlijck bestaen in het navolgende:
Vooreerst int vergunnen van eene vrije open handel op dese colonie voor alle natien in vrede ofte
neutraliteit zijnde met Ued: Mog: ; de experientie geleert hebbende, dat dit is een van de
kragtigste middelen, om de colonie te doen floreren, & het contrarie vandien doorgaens is
geweest de ruine van deselve.
Ten tweede exemtie van Lasten voor een goet getal jaeren voor degene die als Coloniers zullen
gelieven herwaerts te komen, met bijgaen belofte van nae het verloop van dezelve jaeren van
exemtie, niet meer, maer minder belast te worden, als de Coloniers van andere zoo franse als
Engelsche colonien hier in de Westindien.
Ten derde datter gedeurichlijck toevioer gedaen werde van blancke dienstboden, die verbonden
zijn tenminste voor 3 a 4 jaeren, ten eijnde van dewelcke zij zouden hebben reedelijck loon van
hunne meesters & bovendien partij Landerijen & eenige negros op credit om deselve Landerijen
ter culture te brengen. Gelijck aen de franse & Engelsche colonien gebruickelijck is, waerdoor
Ued: Mog: hunne Landen van veele arme luijden souden konnen ontlasten & hunne
Godshuijsen(?) zeer zouden konnen soulageren.
Ter vierde om veele coloniers van alle quartieren naer Zerename te trecken, zoo ist
noodsaeckelijck (ten minste gedurende eenighe jaeren) aen de eerst aenkoomende coloniers te
beloven & te geven eenige negros op credit van 3 a 4 jaeren, jaerlijcx een gedeelte uijt de
vruchten van hunne culture te betaelen.
Ten vijfde alsoo ijdere colonier niet vermogend is een suijckerwerck op te rigten, tot welken om
slagen een groot capitaal noodigh is & dat nogtans de proffitabelste vrucht van het landt bestaet in

177
suicker, zoo waere het noodsaeckelijck, dat vanwegen Ued: Mog: op bequame plaetsen publijcqe
molens zouden worden gebouwt, ofte dat Ued: Mog: andere persoonen (bij het gunnen van groote
voordeelen) daertoe geliefde te animeren, welcke meesters van publijcke meulens souden
gehouden zijn om de daeromme leggende plantagien het riet uijt te maelen, gelijck die herom
leggende planters oock zouden gehouden zijn hun riedt aen zoodaenighe meulen ter maling te
brengen & dat op zoodanige conditien, gelijck in de Landen & oock in Brasijl, gebruickelijck
zijn.
6. Het is oock noodsaekelijck, dat haere Ed: Mog: te wege brengen, dat naer deese colonie
toevoer van peerden & koebeesten mach geschieden, zijnde deselffde voor de meulens & oock
anders ten hoogste noodigh.
7. Mede is het landt van ambagts luijden zeer onvoorsien, waaromme dat de toevoer van
zoodaanige Luijden, voornamentlijck van timmerluijden, metselaers, smits,
scheepstimmerluijden, ofte sloepmaeckers, & houtzaagers, hier ten hoogsten noodigh is.
8. Mede is ten hoogste noodsaeckelijck dat dese colonie van meerdere & betere fortificatien
voorzien worde, met goedt garnizoen & ammunitie in deselve, opdat de coloniers & haere
goederen te zeekerder beschermt & anderen mogen worden geanimeert om hun herwaerts te
transporteren, gelijck oock sommigen om hun capitael, anderen goede bewintluijden, (en) in dese
colonie in zuijckerwercken & anders aen te leggen.
Ingevalle Uwe Eed: Mog: konde geraede vinden de handt in deser voegen aen dese colonie te
slaen, zoo sijn wij vastelijck vertrouwende dat dezelve in weijnighe jaeren zal konnen gebracht
werden tot een ongelooffelijcke grootheijt ; de schoone & bequaeme Landerijen, navigabele
rivieren, & gesont climaet daertoe gevende een zeer wenschelijcke bequaemheijt.
Ende ter Contrarie indien datter geen andere middelen tot vorderinge van dese colonie etc.
Worden aengewendt, als tot noch toe is geschiedt, zoo konnen wij Uwe Eed: Mog wel
verseeckeren, dat het meerendeel der coloniers, van wat natie deselve zouden mogen sijn, hun
allenxkens van tijt tot tijt met hunne goederen van hier zullen vertrecken, waardoor de colonie
(gelijck hiervooren aen Ued: Mog: onderdanighlijck is vertoont) zal vervallen tot haere uijtterste
ruine, t welcke wij hoopen dat Ued: Mog: goedentierlijck zullen gelieven voorkomen, waernaer
wij alle van gantscher harten zijn & Langende
Waermede afbreeckende, zullen wij Godt bidden dat hij Ued: Mog: neme in zijn heijlighe
protectie & sullen blijven,
Ed: Mog: Heeren,
Uwe Ed: Mog: gehoorsaemen & getrouwe onderdanen,
Paramaribo, 11 maart 1671,
Basseliers P:
Barent Munnicx
Nachtegael
J: v: Milderz
Maerten Lemx(?) 1671
Ad Schoone
Wm: Cowell

Wm: Leaff
John Venman
Lourens Ludolff Meijns
Simon van Cleeff
Ja:s Liouns
Rowland Simpson
Hieromes Westhorp
Edward Haulkes(?)
John Brunings
Daniel Vignon
William Pemgoll
Augustus G.......
Edward Gordon
David Nassi
Will Wiatt
..........
Izak de Meza
Ranciad de Belleplace
Ishak Arias
Ishac Arias & Izaque Montesinos
Ishac Arias de .......
Is Pereira
Samuel Nassi
Aron da Silva
Daniel Messiah
Ishack Dacosta
Mary .......eth
Ben.. Dacosta
Henrique de Casseres
Benjamin de Casseres
Alonso de .....
.........
Raphaell Aboab
Jacob Nunes
Abram: Nunes
Boudewijn de Witte
Marcus Brandt
Pieter van Lansing
M: v: Thuijnhuijsen
Abram de ...... – 1671
1671 – maart 3 - brief Lichtenbergh
2035 - 226
Edele Moogende Heeren,
178
Nadat de majoor Bannister veelvoudige civiliteijten, so in sijn eijgen particulier als voor sijn
goede vrienden die hij wenste met sich te moogen afvoeren ende sonder mijn intercessie

179
onmogelijck niet konde doen, van mij genooten heeft, soo is hij den 7 Martij sijn afscheijt aen
mijn huijs van mij komen nemen, en tot recompense van alle mijne beleeftheden een protest vol
leugens en impertinentien tegen mij gedaen,
t’ welck indien eenigh ander redelijcke luijden uijt Engelandt als hij ende een deel quade geintentioneerde
inhabitanten in dese colonie, bij hem daertoe aen den Coninck ofte sijnen Raedt
gerecommendeert, tot Commissarijsen waren aengestelt, noijt te verwachten hadde geweest,
gelijck ick hem oock mondelingk, het protest gedaen sijnde, gesecht & oock waerachtigh is,
het fondament van dit protest .... uijtspruijtende als uijt een ..... haat die hij tegen dese Colonie &
den welvaert derselven heeft, die hij, indien het in zijn macht ware, seer geerne in een nieuwe
trouble soude brengen, ’t welck hij mij int particulier geseght heeft, dat ick niet vreemd vinden
moste, daer hij so groote affront van de Staten van Zeelandt ontfangen hadde, & is so den 9 dito
vertrocken ;
Ick sende de Copie van het protest & de formaliteijten die daerontrent gebruijckt sijn bij dese
gelegentheijt niet over, also hetselve om de menigvuldige affaires die in handen hebbe, niet
circumstantelijck kan doen, & oock so .. ten naestenbij sal int vaderlandt wesen als deesen mijn
brief, als wanneer ick alles beter sal konnen mondelinck deduceeren, & Ued: Mog: vseeckerende
dat ick evidentelijck sal konnen aenwijsen dat alle de articulen van het protest, of ’t eenemael
leugenachtig en valsig, of t’ eenemael inpertinent absurd & geckelijck sijn, en dat Bannister met
eenige van sijn medecommissarissen om die clandestine machinaties die sij aengerecht hebben
(Indien den Coninck sijn intentie is oprechtelijck in dese saecken te handelen) als pertubateuren
van de gemeene ruste veriteeren gestraft te worden,
sijnde door deselve, en voornamentlijck door de maioor Bannister, meest alle de voornaeme
inwoonderen, die voor sijn arrivement t’ eenmael gerust en tot dese regeeringe seer genegen
waren, ende de minste genegentheijt tot vtrecken niet en hadden, & geresolveert waren om een
deputatie aen Ued: Mog: te doen om hare genegentheijt voor de Colonie aen Ued: Mog: te
remonstreeren, (sonder twijffel door dreijgementen) so verre gedebaucheert, dat een request aen
den Coninck hebben afgesonden, waerin versoecken dat binnen acht ofte tien maenden het Sijn
Majesteijt gelieven soude, eenige schepen wederom herrewaerts te senden om haer gesamentlijck
af te haelen, ..... dat bij dese gelegentheijt hetzelve niet en hebben konnen doen, om de
menighvuldige schulden daer sij in gewickelt sijn, waervan zij haer tegen die tijt souden
ontlasten, om also tegen die tijt t’ eenemael claer & gereet te sijn,
so dat door die procedures van Bannister de colonie nu in meerder onrust gebracht is als ooit
geweest is, t’ welck ick geloof geensints de intentie van Haer Ho: Mo: is geweest, maer
alleenlijck om deselve uijt een onrustige in een tranquille staet te brengen, met te laeten afgaen
diegeene die willigh waeren om af te gaen.
Ick hoope met Godt den 25 deser maendt van hier te vertrecken, om also int begin van Maeij te
connen int vaderlandt sijn, als wanneer van alles de evidente openingen sal connen doen ;
Ontrent de order die Ued: Mog: mij hebben toegesonden, om het Oorloogh schip naer Tabago te
senden & aldaer het guarnisoen ende alle die vrijwilligh afgaen willen, af te halen, hebbe ick tot
de beste mesurge voor Ued: Mog: goetgevonden, het scheepje van Adriaen Cornelisse Cant te
huuren voor 450 guldens ter maendt, t’ welck ick in passant met een bequaem man gen: Capiteijn
Nachtegael, benevens s’Lants vaertuigen daer selfe brengen sal, om also met de Luijden daer self
te spreecken & deselven tot het herwaerts komen soveel mij mogelijck is te encourageren.
Hiermede afbreeckende, bidde ick Godt dat hij Ued: Mog: regeeringhe gelieve te zeegenen & sal
vblijven,
Edele Mogende Heeren
Ued: Mog: onderdanigen dienaer,
Lichtenbergh

Actum Surinam den 13 Maert 1671,
PS: Majoor Bannister so draeij als hij sijn volck aen Jamanijck sal aen lant geset hebben, gaet
volgens sijn seggen wederom nae Engelant toe.
1671 – maart 24 – brief P: Versterre
180
2035 - 227
Brief gericht aan de Staten van Zeeland. Versterre meldt het vertrek van gouverneur
Lichtenbergh.
E: Mo: Heeren,
Mijn Heeren, indien het Ued: Mog: heeft gelieven te vergunnen permissie aen de Heer
Gouverneur Lichtenbergh om een keer te mogen repatrieren tot verrichtinge van sijn Ed: affaires,
ende also heb cunnen bemercken dat sijn Ed: niet sal genegen weesen weeder herwaerts te comen
om gewichtige redenen, dewijl gedurende sijn verblijff alhier met veele pijnen en swaere sieckten
is gequelt geweest, ende oock sijn Ed: natuer met dit climaet geentsints is overeenkoomende, soo
ben haer Ed: Mo: bij desen ootmoedich versoeckende en recommandeerende dat voor ons alhier
gelieven sorgh te dragen, dat de plaetse van sijn Ed: int cortte weeder mach worden gesuppleert
met een genereus ende bequam persoon, alsoo deese colonie niet lange sonder een gouverneur
mach weesen door de grootht: van sijn begrijf(?) ende sijn menigvuldige besoignes.
Op de geruchten van een oorlogh met den Coninck van Vrankr: , soo sal Haer Ed: Mog: bij desen
gerecommandeert laeten indien tot een rupture quame uijt te barsten, sorge te dragen dat dit
guarnisoen in tijts mocht werden versien met recruijt van volck, victualie voor s’Lants magasijn,
ende eenige ammunitie van oorlogh, alsoock affuijten en wielen volgens de lijste als Ued: Mog:
door den heere Gouv: voor deesen toegesonden, oock meede niet te vergeeten twee trommels met
eenige vellen en snaren, alsmeede een vlagge voor het Fort die Ued: Mo: ons meede gelieft te
senden ; Wij hebben oock meede alhier seer van nooden eenige timmerluijden tot verder
opbouwinge van de fortificatie, ende verdere noodicheden die de Heer Gouv: aen Ued: Mog:
mondelingh sal voordragen.
Wat belanght de comste ende het vertreck van den Majoor Bannister, en de vorme van sijn
procedures ende insolente actien alhier gepleeght, sullen Ued: Mo: genoeghsaem connen
bemercken uijt de stucken die door den Heer Gouv: int breede aen Ued: Mog: sullen werden
getoont ende ter handt gestelt.
Ick hebbe Ued: Mog: meede in mijnen voorgaenden bekent gemaeckt soo onmoogel: het is
geweest ende noch is, alhier te kunnen subsisteeren op soo cleijne tractement als mijn van Ued:
Mo: is toegeleght, ende alsoo tot noch toe mijne missivens geen gelooff hebben gemeriteert, soo
sal mijn gedragen aen de mondelinge rapporten van de Heer Gouv: die Ued: Mo: voor waerachtig
sal verclaren dat t’ sedert sijn Ed: comst alhier ofte in twee jaeren niet één stuck eeten uijt s’
Lants magazijn hebbe genomen t’ geene bequam is geweest om op een eerlijck mans tafel te
setten, soodat daerdoor heb moeten vallen in groote onkosten, als het koopen van wijn, booter,
kaes, blom, olie kaerssen, ende voorts eenige verversingen hier te lande, als van hoenders ende
kallekoenen die hier groot gelt kosten ; soo versoecke haer Ed: Mo: ootmoedich mijn hierin te
hulpe te komen, ende voor mijn onkosten toe te leggen de somme van een duizent en twee
hondert gulden voor al den tijt ick hier ben geweest, ’t geene voor waerachtich verclaere op de
meeste menagie boven mijn Tractement hebbe verteert – t’geene UEd: Mo: genoechsaem sullen
kunnen bemercken uijt de declaratien van de heer Gouv: die vertrouwen door sijn genereusht:

181
ende tot bewaeringe van Ued: Mo: respect met de comste van den Majoor Bannister ende sijn
bijhebbende Commissarissen soo veel heeft gespendeert ende verteert als hem door Ued: Mo:
voor een jaer is toegeseght. Soo veroorloofe Ued: Mo: in t mijne meede consideratie sullen
gebruijcken, ende in mijn geringe versoeck consenteeren, alsoo met het vertreck van de Heer
Gouv: alle onkosten op mijn sullen komen, ende soude gaerne soo veel in mijn vermogen Ued:
Mog: respect ontrent de vreemde natien soo veel doenlijk sij bewaeren. Sal dan hierop Ued: Mo:
liberaelheit afwachten nevens versoeck dat de voorn: penningen mogen werden gegeven aen Sr:
Guiliaume de Backer vendue meester te Vlissinge, die mijn de provisie daervoren heeft
toegesonden, sal altijt trachten de recompensen daervoor met goede diensten te vergelden, indien
Ued: Mo: mijn daer bequaem toe oordelen.
Wat belangt deese Colonie is jegenwoordigh in een goeden staet van veel schoone gewassen als
suijcker riet en andere vruchten, soo dat deselve in’t korte boven andere Colonien staet te
floreren, indien Ued: Mo: ons maer toevoer doen van Christenen, soo servants als vrije planters ;
door dien de Colonie met het vertreck van den majoor Bannister al een weijnich is verswackt
geworden, t’geene verhoope door toedoen van Ued: Mo: int cortte weeder sal werden gesuppleert
ende noch meer daerenboven , t’welck wij verhoopen dagelijcks tegemoet te sien ; ende sullen
met uijtgereckte halse daernaer wachten ;
Waermede eijndigende, sal verblijven, naer ootmoedigen dienst,
E: Mo: Heren,
Ued: Mo: getrouwe dienaer,
Pr: Versterre,
T’ fort Zeelandia in de riviere van Zurinam,
Den 24 e Maert 1671
1671 - 25 maart - brief Nicolaas Combe
2035 - 228
Gericht aan de staten van Zeeland. Gesteld in de franse taal. Gaat uitsluitend over voorraden en
vivres, etc. Annex bij de brief gaan:
2035 - 229
lijst met goederen, geleverd aan gvr. Lichtenberg 16 febr. 1669 - 20 maart 1671
2035 - 230
lijst van vivres, geleverd op order van gvr. Lichtenberg 1 july 1669 - 1 maart 1671
2035 - 230a
lijst van cargasoen [= indiaanse ruilgoederen] geleverd aan gvr. Lichtenberg 1 januari 1670 - 1
maart 1671
1677 - 23 april - brief Hugo Uitterscho
2035 - 231
Verkeerd in de verzameling gevoegd ; zie bij april 1677

1671 – mei – brief Pieter Versterre
2035 - 232
Edele Mogende Heren,
182
Mijn Heeren, T’ Sedert mijnen laetsten met de Heere Gouvr: Lichtenbergh waer aen mijn
gedraege, is hier niets van consideratie voorgevallen, daer is alles noch in den selven staet gelijk
Sijn Ed: heeft gelaeten, maer bevinde daegelijcx meer ende meer onder d’ Engelse natie die van
intentie sijn om met d’ eerste occasie aff te gaen, tot welcken eijnde sij weederom verwachtende
den Majoor Bannister die haer heeft belooft in acht maenden weder hier te sullen wesen, met een
kraghtiger commissie, om alle die genegen souden sijn aff te gaen naer sijn majts: dominien off
elders te voeren waer het haer sal goetduncken, maer verhoope Ued: Mo: sulcx veel sullen
voorkomen, alschoon men seght dat Bannister niet veel heeft uijtgericht heeft echter soo veel te
weegen gebracht dat kan bemercken niet een van d’ Engelse natie sal wesen die dit jaer een boom
onder de voet sullen willen om te planten, maer setten haer een ijgelijck die geen riet hebben te
maelen op het letters hout kappen, om daermede haere schulden te betaelen en dan
ongemolesteert te kunnen affgaen, soo dat Ued: Mo: Colonie die alreede verswackt is geworden,
met vertrecken en sterven apparent staet t’ onder te gaen, indien geen middel wort beraemt om
inwoonders en christen servants hier te senden tot welcken sijnde de heer gouv: Lichtenbergh
Ued: Mo: genoechsaeme middelen sal aenweijsen, om deselve te hier doen komen, op wiens
rapporten wij alle (die hier sijn ) hoopen en seer verlangen,
Naer het vertreck van Schakerloo sijn ondertussen hier gearriveert, schipper Cornelis Bastiaensen
met de paerden, hebbende 10 op de reijse verlooren, maer de rest gesont hier gebracht, schipper
Jacob Prek met cargasoen alsmede schipper Daniel Janssen, met dewelcke hebbe ontfangen een
extract uijt Ued: Mo: resolutie van dato den 26 septemb: 1670 inhoudende dat alle de soldaeten
van dit guarnisoen, als van Tabago en Isequebe, sou laten repatrieren, maer alsoo Ued: Mo:
resolutie niet en hebbe ontfangen als op den 4 april 1671 t’ welck is naer den vervatten tijt in de
resolutie, dat deselve in het vaederlant mochten wesen aengelant den 15 martij. Soo hebbe
deselve hier gehouden tot Ued: meerder ordre en resolutie, maer sijn die van Tabago hier noch
niet aengecomen, soo dat geen occasie hebbe gehadt om Ued: Mo: Missive aen den comd: Abel
Thijsso aff te vaerdigen, off te behandigen, alsoo de heer gouv: Lichtenbergh op den 25 martij
van hier naer Tobago is vertrocken mede nemende s’ lants vaertuijgen om daer mede herwaerts te
senden alle de planters en inwoonders van Tabago die souden genegen wesen haer selven hier
neder te setten, tot welcken eijnde wij aen den predicant Dominus Cialjou jegenwoordigh aldaer,
hebben belooft en toegeleght uijt de gemeene beursen indien herwaerts will komen, de somme
van 7 â 800 gulden s’ jaers, t’geene wij hebben gedaen ten insichte om daerdoor alle de planters
hier te creijgen, alsoo denselven seer is bemint, en ten anderen dat dit lant, sijnde groot in begrijp,
wel twee predicanten noodich heeft, daerom verhoope Ued: Mo: dit in consideratie sullen trecken,
en ons in het toecomende van die lasten bevrijden.
Wij beginnen hier nu voor vast te gelooven dat de heer gouv: Lichtenb: niet sal resolveeren
weeder herwaerts te komen (om gewichtige redenen) soo sal Ued: Mo: andermael
gerecommandeert laeten, dat de plaetse van sijn Ed: weder bij een genereus, ende verstandich
heer gelijck sijn Ed: is, mach werden bekleedt, die wij in het korte verhoopen tegemoet te sien,
waernaer wij seer verlangen.

183
Sal Ued: Mo: mede ootmoedich versoecken indien de saecken met Vranckrijck en onsen Staet tot
een rupture comen uijt te bersten, ons gelieve gedachtich te weesen, ende in tijts van alle
noodicheden (Ued: Mo: wel bekent) te voorsien, om des noots sijnde den vijant die dickwils
machtich komt, wederstant te konnen bieden, ende aff te weeren, opdat soo een schoone colonie
als dese (alhoewel in weijnich extune bij Ed: Mo: gelijck wij kunnen bemercken) Ued: Mo: niet
mach werden ontruckt, want ick wensche en bidde menichmael dat Ed: Mo: deselve eens konden
sien door een verrekijcker, of dat Ed: Mo: deselve eens levendich kon werden voorgeleght met
alle sijn schoone en heerlijcke velden vol riet en andere gewassen, ick sou verseeckert weesen,
dat Ued: Mo: deselve met meerder ernst soude voortsetten, dewijl het nu met soo weijnich
assistentie te doen is, en noch meer dewijl wij merckelijck sien, dat Godt de heer dit landt en de
vruchten zegent met een aengenaemen tijt des jaers, dat bij menschen gedencken in Surinam niet
is gesien, want een planter kan jegenwoordich alles planten wat hij will en behoeft naer geen tijt
te wachten ; soo dat wij dit jaer sullen beginnen te floreren, indien geassisteert werden met
paerden, en sullen oock alle de schepen die hier jegenwoordich sijn, en dit jaer staen te komen,
haer laedingh kreijgen, gelijck blijckt bij brenger deses Daniel Thijssen, die soo vol is dat niet een
halffe meer kan innemen. 14 daegen hieraen sullen volgen Bartel Wouters en Claes Pieters:
haeren mede vol, en goet en kort daeraen de resterende, t’ welck verhoope Ued: Mo: sal doen
animeren, om dit landt tot een tweede Brasil te brengen, t’ welck staet te hoopen, dewijl wij mede
(godt sij loff) van weijnich ofte geen sieckten weeten, en is alleenich t’ sedert het vertreck van de
heer gouv: Lichtenbergh hier gestorven en overleden mr: Mercus Munnick die eenige jaeren seer
imponent is geweest, weete oock van geen andere, soo dat wij door godts genaede jegenwoordich
een gesonden tijt hier beleven, die verhoope lang mach dueren tot onser zalicheijt;
de amunitie van oorlogh door Ued: Mo: ordre gescheept in het schip van Cornelis Bastiaensen
sijn hier volgens cognissement wel gearriveert, alsmede de vivres in het schip De Gekroonde Put
gescheept hebbe wel ontfangen, waervoor Ued: Mo: seer bedancke.
Waermede eijndigende, bevele Ued: Mo: in de bescherminge des Alderhoochsten, ende sal
verblijven.
Edele Mogende Heeren,
Ued: Mo: getrouwen dienaer.
P: Versterre
Suriname den [niet ingevuld] meij 1671
1671 – augustus 1– brief Pieter Versterre
2035 - 233
Edele Mogende Heeren,
Mijn Heeren, Alsoo t’ sedert mijnen laetsten aen Ued: Mogendh: hier niets van consideratie is
voorgevallen, sullen dese weijnige alleenigh dienen tot een ootmoedich versoeck, dat Ued:
Mogende ons bij eerste occasie gelieven toe te laeten komen verscheijde goederen hier ten
hoochsten noodich tot defensie ende behoudt van dese colonie, (te weeten) :
wielen tot de affeuijten, soo van 4. 6. 8. 12 en 24 ponders, doordien nauwelijcx een affeuijt
gemonteert is om in eenige rencontre te gebruijcken, alsmede trommels ende een vlagge, alsoo
wij in drie maenden geen marsch geslagen, noch coleur hebben konnen thoonen;

184
Gelijck wij oock mede seer noodich hebben een advijs jacht om langst de kust te gebruijken,
doordien beijde de oude jachten al eenigen tijt hebben omhoogh geseeten ende sijn onbequaem
om te repareren, doordien van de worm seer sijn doorgevreten, soo wenschte wel dat wij mede
van nieuwe werden voorsien.
Hebbe oock, door de continuele geruchten van oorloge ende de daegelijcxe verminderinge van
ons Guarnisoen alhier, uijt de omleggende rivieren (te weten) de Maraweijne, Surammeka, ende
Correnteijn het volck laeten lichten, ende hebbe het waepen van de generaliteijt aldaer geplant, tot
een teijcken dat die rivieren bij ons niet verlaeten, maer noch werden aengehouden, ende sullen d’
indianen, indien eenige vreemde schepen aldaer komen, ons daervan in tijts advertentie geven,
soo dat het volck bij provisie soo lange sal hier souden, tot eenigh recruijt sullen hebben
bekomen, ofte Ued: Mogende ordre, doordien wij in alles seer sober gestelt sijn.
Het soude seer jammer weesen dat dese Ued: Mogende colonie door soo een geringe middel ende
kleijne onkosten als daermede deselve diffensie kan werden gemaeckt, niet sou werden
aengeleght, daer deselve anders lichtelijck tot een prooij sou konnen weesen, dewelcke
jegewoordich in soo een schoonen en florisanten staet is, ende overvloedich voorsien met riet
hetwelck alle de scheepen wel sullen uijtweijsen die van hier gaen, gele: medebrenger deses, die
sijn schip soo vol heeft dat niet een halff ocx: meer kon bergen, soo dat vertrouwe dewelcke voor
desen soo een sleghte opinie van Surinam hebben gehadt hierdoor heel anders sullen beginnen te
discoureren, t’ welck verhoope Ued: Mo: mede sal aenmoedigen ons in het toekomende wat meer
gedachtich te sullen wesen, waarmede eijndigende.
Edele Mogende Heeren bidde godt Almachtigh hij Ued: Mo: regeeringe gelieve te zegenen ende
sal verblijven die altijt ben geweest.
Ued: Mogende getrouwen dienaer
Pieter Versterre
Surinam den 1 aug 1671
1672
de periode augustus 1671 - maart 1672 ontbreekt in de archieven
1672 - 2 april - instructie Staten van Zeeland
2035 - 234
ondertekend door P: de Huibert.
De gecommitteerde Raeden van Ed: Mo: Heeren Staten van Zeelant, authoriseren en gelasten bij
desen den Lieutenant Dominique Potteij, gaende met sestich man nae Suriname, om in cas van
eenige vijandelijcke attacque, 't sij van de Engelsche ofte Francoisen, het commando niet alleen te
voeren over het voorn: volck, maer oock over het geheele schip en boodte-volck daer toe

185
gehoorende. Werdende den schipper Pieter Voncker met sijn volck gelast, in soodanigen geval de
orders en commandementen van den voorn: lieutenant Potteij te pareren en te gehoorsamen ;
En soo is haer Ed: Mo: intentie en begeerte, dat alle occasie, om bij eenige vijant te komen, en in
eenich gevecht te treden, sal werden vermijt, en alleene toegelecht om de reijse naer Suriname te
spoedigen. Tot welcken eijnde onderwegen, soo het mogelijk is, geen lant ofte eijlanden sullen
worden aengedaen, als alleen uijt noodt en om eenige noodtwendige ververschingen, en dat voor
soo weijnige dagen als doenlijck sal wesen ; sullende den schipper met sijne stuerluijden goede
sorge hebben te dragen haere courrsen wel te setten ; en komende aen d' soute eijlanden, om over
te steecken, het ruijm soo hoogh te nemen, datse boven Cajana uijtkomen, om alsoo de reviere
van Suriname seeckerlick te beseijlen, die sij oock ten spoedichsten sullen hebben in te loopen, en
de soldaten aen het Casteel te lossen.
Doch in cas buijten alle apparentie, de colonie van Suriname door ijemant mochte wesen
bemachtigt, en dat over sulx mette militie aldaer tot secours ofte andersints geen dienst soude te
doen wesen ; soo sal den voorn: lieutenant metten schipper te saemen overleggen waer en op wat
plaetse de voorn: militie best soude konnen gebracht, ofte tot affbreucke van den vijandt
gebruijckt werden ;
Doch sullen haer wel wachten eenige quade geruchten ofte tijdingen onderwegen van Suriname
aen te neemen, veel min te gelooven, maer haere reijse derrewaerts te verhaesten, en aldaer met
eijgen oogen de waerheijt te gaen sien en ondervinden.
Actum ten rade in 't hoff van Zeelant binnen Middelburgh,
den 2e April 1672
Ter ordonnantie van welgemelte raedt,
Pr: de Huijbert
De periode april 1672 - december 1672 ontbreekt in de archieven.

186
1672 – december 29 – brief Pieter Versterre
2035 - 235
Edele Mogende Heeren,
Mijn Heeren, T sedert het affgaen van mijnen laetsten per schipper Jan Andriessen, waervan de
duplicatie aen Ued: Mo: ben sendende, is hier geene veranderinge voorgevallen, maer hebbe door
rapport van eenige indianen verstaen alsdat op den 4 octob: laestleden ontrent de riviere van
Correnteijn sijn geseijlt thien engelsche schepen, dewelcke van intentie waeren om herwaerts te
komen, maer sijn des nachts door een groote travade ende onweer alle [schepen] gaende geraeckt
ende te leijwaerts gesmeten, de seckerht: daervan is, soo mijn de indianen van de voornoemde
riviere hebben verhaelt, dat en op den sesden octob: hebben gesproocken met dien Engelsman
genaemt Pieter Raedt waervan Ued: Mo: in mijnen voorgaenden hebbe gespr:, denwelcken mede
in die vloot was geweest met een groote Barcque, maer des naghts onder de wal gelegen
hebbende, was alsoo het onweer ge..ppeert, ende bleeft vier daegen omtrent de riviere van
Correnteijn cruissen, om te sien off hier de schepen niet weeder souden opdoen, maer niemandt
vernomen hebbende, is weederom de leijewaert geloopen ende de vloot gaen soecken.
Naer het verhael van de indianen gen: haer van desen Pieter Raet was geseght , waeren de
schepen lange onderwegen geweest, soo dat haer de victualie begon te mancqueren, ‘t geene haer
apparent terugge heeft doen keeren, ende is ‘t sedert die tijt hier op de kust niets vernomen ;
Jck wil oock hoopen dat ons sulcx jegenwoordich niet magh overkomen, want wij seer benaert
sijn om vivres ofte provisie voor het guarnisoen ; maer wat belanght onse fortificatie hebbe
deselve door Godes ge[holpen] in soo goeden postuur en deffentie gebracht, dat deselve bequaem
is om een stoot te kunnen uijtstaen, maer den honger dewelcke een scharp swaert is, doet de
sterckste steden ende fortressen ter weerelt dwingen.
Ick moet Ued: Mo: voor waerachtigh verclaeren, dat jegenswoordigh soo veel provisie in het
s’Lants magasijn niet en is, om ons twee daeghen te kunnen spijsigen, mijn soldaten sijn nu soo
ranck als winthonden, doordien sij soo weijnigh te eeten krijgen, sijn nu altemet geweest een twee
en drie weecken sonder broot, alsoo niets en hadde om haer te geven, waerop het gantsche
guarnisoen bij mijn is gekomen, ende seijden dat het haer onmogel: was langer soo te kunnen
leven oft dienen, ende seijden gelijckerhandt dat sij haere waepens wilden neder leggen, om dan
de kost te gaen soecken onder d’ indianen, want onder de planters is soo weijnigh als onder het
guarnisoen.
Waerop haer met goede woorden ende beloften van verbeeteringen met het eerste schip
aensprack, dat sij haer weederom souden begeven tot haeren dienst ende devoir, ende een deel
dreijgementen daer bij doende, sijn sij weeder gekeert, maer gants niet tevreden, soo dat Ued:
Mo: wel kunnen considereeren hoeveel sulcke gasten genegen souden weesen om te vechten, en
off een eerlijck man in sulcke een occasie veel eer sou kunnen behaelen, alscheen [=ofschoon] ick
en de rest van de officieren hier sijnde, voor den dienst van Ued: Mo: geresolveert sijn te steunen,
soo en soude wij echter niet mans genoech weesen om te kunnen resisteren, want mijn vreese is
met anderen (indien het Godt de heere niet merckelijck en voorsiet) indien wij van eenigen vijant
komen besoght te worden, dat de soldaeten ons souden begeven, want het wordt daegelijcx noch
sleghter, gelijk brenger deses Ued: Mo: mondelinge can verhaelen.
Ick hebbe het guarnisoen daegelijcx met goede woorden nochal onderhouden, hoopende op een
goede uijtkomste, gelijck Ued: Mo: mijn vooreerst hebben gesegd dat in cortte daegen met Pieter
Doncker eenighe schepen souden vertrecken uijt Zeelandt waerop wij altijt hebben gehoopt, maer
in plaetse van kortte daegen is hetselve nu seven maenden, waeruijt wij genoeghsaem konnen
bemercken dat Ued: Mo: haer weijnigh aen den welstandt van dese schoone Colonie gelegen

187
laeten weesen, alsoo het Ued: Mo: niet onkundig is dat ick altijt t’ sedert het vertreck van de Heer
Gouvr: Lichtenbergh van hier, aen Ued: Mo: hebbe versoght om vivres voor s’Lants magasijn,
maer hebbe Godt beetert weijnigh bekomen, alhoewel Ued: Mo: genoeghsaem weeten dat ick het
volck sonder vivres niet can onderhouden, ende gants geen staet op de vrughten van dit Landt te
maecken is,
Daerom will ick nochmael Ued: Mo: naest Godt bidden dat in het toekomende beeter sorgen
magh worden gedraeghen voor ons allen die hier te Lande sijn, want het anders voor eenigh
eerlijck man onmogelijck sou weesen om ‘s Lants militie in goede staet en discipline te houden,
noch veel minder daermede te kunnen doen t’geene een eerlijck gemoet betracht, dat is een oude
refutatie te leggen ten dienste van Ued: Mo: t’welck van mijn met lijff ende siel wert gedesireert.
Ick ben oock genootsaeckt in dese occasie, tegens mijn hardt & gemoet, een begin te moeten
maecken van s’Landts en deser Colonies Ruine (dat is, dat alle weecken voor ‘s Landts
guarnisoen moet slaghten vier koeijbeesten, waervan de minste vijffthien hondert Pd: suijcker
waerdich is, ende noch meer omdat deselve alle bequaem sijn om dienst in de meulens te konnen
doen) denk hebben alreeds 36 beesten geslaght. Ick will hoopen dat Godt een uijtkomste sal
geven met het nieuwe jaer, waernaer wij seer verlangen eer dat het verderff verder sal gaen,
Waermede eijndigende, sal afbreecken, ende Ued: Mogende toewenschen den Zeegen des
Heeren, ende sal verblijven die tot noch toe geweest ben,
Edele Mogende Heeren,
Ued: Mogendes getrouwen dienaer,
Pr: Versterre,
Suriname, den 29 Xber 1672
1672 – december 29 – brief Pieter Versterre
2035 - 236
copie van de voorgaande brief

1673
188
1673 – januari 2 – Brief Nicolaes Combe
2035 - 237
Brief gericht aan de Staten van Zeeland. In het Frans gesteld. Combe meldt – evenals Versterre
in de voorgaande brief – dat het ‘s Lands magazijn leeg is, de soldaten op zwaar rantsoen
gesteld, en dat Versterre van de planters met een suikermolen, koebeesten heeft gevorderd ter
onderhoud van het garnizoen. Hij verzoekt dringend om provisie voor de ondervoede soldaten.
De periode januari - april 1673 ontbreekt in de archieven
1673 – april 22 - brief A: Thisso
2035 - 238
Brief gericht aan de Staten van Zeeland. In het Frans gesteld. Thisso verzoekt om bevordering tot
Luitenant. De aanhef van de brief luidt: De Sername, ce 22 apvril 1673. Tisso was dus in
Suriname op dat moment, en niet meer op Tabago. De reden is niet bekend.
1673 – April 20 - Lijst van vivres, door Nicolaes Combe
2035 - 239
“Lijste van de vivres gelevert door order van den Hr: Commandt: P: Versterre aen de garnison
van Suriname sedert den 1 July 1672 tot 1 April 1673, door Commis Nicolaes Combe”
Lijst van vivres, opgesteld door Nicolaes Combe, en ondertekend door Pieter Versterre.
Het – eenzijdige - dieet van het garnizoen bestond uit: brood, cassave, vlees, vers vlees, spek,
witte en grauwe erwten, gort, azijn, olie, en zout. Alleen voor de officieren was er stokvis. In de
lijst staat geen vermelding van dranken.
De enige extraordinaire vermelding betreft de levering van 4 oxhoofden zout aan de Gouverneur
op 8 maart, die deze vervolgens heeft uitgedeeld aan de planters. Er was een groot tekort aan
zout in de kolonie.

189
1673 april 22 – Lijst van uitkeringen boven de normale gage, door
Nicolaes Combe
2035 - 240
“Reekeningh van de soldaaten van ‘t geene dat sij in Suriname ontfangen hebben op haer gages,
sonder te reekenen ‘t geene sij ontfangen hebben in Zeelandt voor haer vertreck”
De lijst is opgesteld in het handschrift van Nicolaes Combe, en ondertekend door Pieter
Versterre. De lijst telt 15 namen, en geeft dus geen volledig overzicht van het garnizoen. Op 25
maart 1675 werd er wel een complete lijst van het garnizoen opgesteld.
1673 mei 6 – brief Pieter Versterre
2035 - 241
Brief gericht aan de staten van Zeeland. Versterre vermeldt de komst van vlootvoogd Cornelis
Evertsen op de rivier, maar geeft zoals gewoonlijk nauwelijks een beschrijving.
Edele Mogende Heeren,
Mijn heeren, Seedert het affgeven van mijnen laetsten per schipper Pr: Voncker aen Ued: Mo:
waervan de duplicata aen Ued: Mo: ben sendende, is hier op den [niet ingevuld] Feb: wel
gearriveert s’Landts Hoecker boot genaemt De Endragt, met eenige victualie die extreem wel te
passe quam alsoo wij doenmael in een groote noot ende elende waeren. Maer alsoo niet meer als
voor drie maenden speck daerbij en was, soo sullen wij haest weedrom in die selve droefheit &
gebreck komen, daer wij soo lange in sijn geweest, want van de drie maenden nu al twee
verstreecken sijn, soo dat nu niet meer als voor een maendt speck in ‘s Landts magasijn hebben,
doch wil hoopen, ende Godt bidden, dat ondertusschen weeder een ander schip magh komen,
t’geene ons weeder wat assistentie magh bijbrengen, anders sal genootsaeckt weesen wederom op
de planters te vallen, ende haere beesten te dooden, gelijk alreeds in de t’sestigh gedoot sijn ende
ijder met een kalff in het lijff, soo kunnen Ued: Mo: wel oordeelen, wat schade ende nadeel dit
voor de Colonie is, t’welck verhoope de Heere sal voorsien.
Met den voornoemden Hoeckerboot en hebbe geene missive van Ued: Mo: bekomen, maer op
den 27 Maert is alhier gearriveert de Heer Commr: Cornelis Evertsen met sijn bijhebbende
schepen, van denwelcken Ued: Mo: missive mij ter handt is gestelt, waernevens Ued: Mo: mijn
hebben gelieven toe te senden een permissie voor de heer Lt: de Huijbert om te repatrieren, tot
welcken eijnde hij op de voors: schepen is gegaen, ende sal den Heer Abel Thisso in sijne plaets
als Lt: voorstellen.
Uedele Mo: hebben mijn mede gelieven te ordonneren, alsdat goede sorge sal draegen voor
s’Lants welstandt alhier, ende s’Lants militie en fortificatie in goede ordre houden, t’geene aen
mijn niet sal manqueren, en sal oock soo strict naer komen, als eenichsints leijt in mijn
vermoghen. Oock hebben Ued: Mo: geordonneerd om een leijst over te senden van ‘t geene ons
manqueert, dewelcke hiernevens gaet.
Uedele Mogende hebben mijn met het schip van Pr: Doncker gelieven te ordonneren alsdat op
alle de slaeven van dese Colonie hooftgelt soude opstellen, maer ‘t selve als doen noch niet
geraeden vindende gelijck aen Ued: Mogende daervan de reeden hebbe geg:, ende versoght dat
Uedele Mo: ‘t selve nogh voor een tijt souden gelieven uijt te stellen, maer alsoo t’selve nu aen de
kant van een jaer geleden is, dat Uedele Mo: goetgt: voor de inwoonders van dese Colonie

190
hebben gelieven te seijn van haer noch soo lange uijtstel te gedoen, soo dunckt mijn (hetz: oock
verscheijden van haer selven seggen) dat nu tijt sal gaen worden, ende sal nu preparatie gaen
maecken om ‘t selve in het werck te stellen, ende Ued: Mo: daervan pertinente reeck: laeten
toekomen.
S’Lants Snaeuw genaemt Tijtverdrijff, alhier eenigen tijt in den dienst van Uedele Mo: geweest
sijnde, is door ouderdom en onbequaemheijt om dienst te doen afgeleght, naedat deselve door den
Heer Commdr: Evertsen met alle sijn timmerluijden is gevisiteert geweest, ik versoght sijn Edele
om de Snaeuw dewelcke bij hem was in de plaets van de oude alhier te mogen houden, om den
dienst van ‘t Lant waer te nemen, alsoo ten hoochsten daerom verlegen ben, maer seijde daertoe
geen ordre te hebben, off ‘tselve niet durffde doen, soo sal Uedele Mo: nu bidden dat doch
weederom een goede ende bequame snaeuw, wel gedobbelt en van alles wel voorsien, op het
spoedighste magh werden in de plaets gesonden, alsoo den dienst van t’Landt ten hoochsten
daeraen is gelegen.
Sal oock Ued: Mo: recommanderen den parsoon van Claes Reijniersen, om weeder met de
snaeuw hier te mogen komen, alsoo hij een parsoon is die sijn dienst alhier eerlijck ende trouw
heeft waergenomen, sijnde oock een man van een seer goet leven, altijt nuchter ende sober,
soodat mijns oordeels Uedele Mo: alhier te Lande geen bequamer souden konnen senden
doordien hij hier op de kust welbekendt is.
Den Heer Commr: Evertsen alhier met sijne schepen in de riviere gekomen sijnde, soo hebbe
verwisselt uijt dit guarnisoen elff franse soldaeten tegens soo veel nederlanders, ende hebbe
boven die noch vier nederduijtsche soldaten medegegeven die verminckt ende impotent waeren,
ende onbequaem om alhier eenigen dienst te konnen doen, aleenich de victualie te consumeeren.
Hier was onder de inwoonders van dese Colonie groote Vreught en blijdtschap als wanneer de
schepen inde riviere quamen, hoopende ende voor vast vertrouwende dat deselve waeren hier
gekomen om eenige maenden alhier post te houden, gelijck Uedele Mo: per schipper Pieter
Doncker aen mijn doenmaels hebben gelieven te schrijven, alsdat wij een secours van vivres
neffens twee a drie schepen van oorlogh hadden aff te wachten, soo hebben wij alle gemeent dat
dese deselve waeren, daer Ued: Mo: van hebben gelieven te schrijven, maer siende dat deselve
schepen nergens anders om sijn gekomen als alleenigh om wat te ververschen en schoon te
maeken, soo is de blijtschap verandert in groote droefht: ende vermenght met een groot
misnoegen over den staedt ronde…. uijt seggende dat Haere Edele Mogende niet geresolveert sijn
deese Colonie te behouden, te meer omdat de officieren van dese schepen tegens de planters
seijden, wanneer de planters bij haer quamen om om eenige assistentie, dat men in Zeelandt niet
anders seijde als dat Suriname de eenighste ruïne van de provintie van Zeelandt was, ende sij
seijden t’selve mede, waerop alle de planters seer gemisconteert heene gingen, voornaementlijck
de Joodsche natie, ende sij allen onder malkanderen seijden dat sij dan wel wenschten hoe eer hoe
liever onder een ander beschermheer te weesen, alsoo sij sulck een vreemde antwoordt niet en
hadden verwacht.
Maer het meeste t’geene de planters tot sulck een desperatie bracht van soo te spreecken, is het
groot gebreck ende extreem noot van levensmiddelen, waerin sij alle sijn gebracht bij
manquement van schepen ende voornaementlijck van Soudt, t’geene groote sieckten causeert, soo
wil nochmael bidden en hoopen Ued: Mo: in tijts dese onse groote swaerigheit trachten te
verlighten, ende ons te hulpe comen eer wij tot het uijtterste gevaer sullen sijn gebracht daer Godt
ons vooren will behoeden.

191
Gelijck ick den Almaghtigen oock bidde voor den welstandt van ons lieve vaderlandt, t’geene nu
voor een groot gedeelte alreede door den vijant is affgescheurt, t’geene mijn de hairen doet
reijsen als ick sulx hoorden, maer wil hoopen dat Godt de Heere Uedele Mo: waepens onder het
beleijt van sijn Hoogst: den Heere Prince van Oranijen sal zegenen, dat sij alles weederom sullen
moeten verlaeten, gelijck sij het hebben gecregen.
Ick hebbe in mijn groote noot aleer s’Lants hoeckerboot hier was gearriveert, als wanneer sonder
sout en eenige victualie was, de snaeuw gesonden naer de Barbicies om te sien off daer eenige
victualie was te bekomen, soo hebben sij een weijnich soudt, speck en vleesch aen ons
overgelaeten tot de somma van vier hondert en vier Carolij guldens, waervan Capt: Claes
Reijnierssen een wisseltje in mijnen naem op Uedele Mogende heeft gepasseert, alsoo den Capt:
niet wilde borgen, totdat de goederen in Suriname waeren gekomen, daerom versoecke Uedele
Mogende t’selve gelieven te doen betaelen.
Ick hebbe Uedele Mogende nu aen de kant van ses jaeren alhier te lande eerlijck ende trouw
gedient, ende Ued: Mog: noijt moeijlijck gevallen om te repatrieeren, alsoo ick oordeelde dat met
den vreeden niet veel fortuijn en was te maecken, maer doordien wij nu in soo een heevigen
oorlogh sijn gebracht ende nu den tijt gebooren is om voor een eerlijck man sijn fortuijn bij de
waepens te maecken, doordien sulx te lande daer geen of weijnigh apparentie toe sie, soo sal Ued:
Mo: bij desen ootmoedich bidden ende versoecken, dat mijn permissie van te mogen repatrieren
met de naaste schepen moge werden toegesonden, gelijck ick mede ben versoeckende verloff
voor alle de oude soldaten die met mijn ende de Heer Comdr: Crijnsen salr: hier int Lant
gekomen sijn, sijnde omtrent sestien a twintich int getal, die mij daervoor seer moeijlijck hebben
gevallen ende gebeden dat ick doch sulcx bij Ued: Mo: wilde versoecken, gelijck sij mijn oock
daegelijcks hebben moeijlijck gevallen om met dese schepen naer huijs te mogen gaen. Soo hebbe
haer daermede noch gecontenteert, dat haer belooffde dat sij met mijn souden vertrecken, ‘t welck
nochmaelz ootmoedich ben versoeckende, ende sal niet manqueren altijt voor den welstandt ende
gesontheit van Uedele Mogende de Almachtigen te bidden, gelijck alle de oude soldaeten mede
hebben belooft te sullen doen.
Den Heer Comdr: Cornelis Evertsen hier sijnde heeft mijn elffhondert Pd: buskruijt gelanght voor
‘s lants magasijn, neffens noch eenige cleijnicheden; hiernevens gaet de reeck: van de fransche
soldaeten van ‘t geene sij alhier hebben afgenomen.
Sal Uedele Mogende mede bij desen bekent maecken alsdat alhier uijt het guarnisoen sijn
weghgeloopen ses fransche ende ses hoogduijtsche soldaeten, waervan de Lijste hiernevens gaet.
De ses laetste vertrouwt men vast dat door den schipper Pieter Doncker ofte Cornelis Franschen
Cudde van hier sijn gevoert, alsoo sij op dieselve tijt sijn gemist, als de schepen uijtseijlden. Soo
wil Ued: Mo: ootmoedig bidden, daernaer te laeten vernemen, en de schippers te doen straffen
naer behooren, anderen ter exempel.
Hebbe bij dese occasie een wisseltje op Ued: Mo: getrocken in minderinge van mijne verdiende
gagie, van drie hondert Carolij guldens, t’geene ootmoedich versoecke dat door Ued: Mo: ordre
magh worden betaelt.
Sal bij desen oock versoecken van Ued: Mo: meerder ordres te mogen weeten raackende het
opstellen van het hooftgelt alhier op de slaeven, doordien Ued: Mo: mijn int generael hebben
gelieven te ordonneren dat hetselve op alle slaeven soude stellen, maer ick wil gelooven dat
daermede d’intentie van Ued: Mo: geweest, alleenich op diegeene die vijff jaeren een plantagie
hebben beseeten, ofte alhier gewoont, volgens het plaeccaet tot dien eijnde ge-emaneert ende bij
Ued: Mo: ordre alhier gepubliceert, in den jaere acht en sestigh, door den Heere Comdr: Abraham

192
Crijnsen salr:. Soodat vooreerst niet diegeene sal een aenvanck nemen totdat naerder ordre van
Ued: Mo: daerop sal hebben bekomen,
Waermede eijndigende,
Edele Mogende Heeren, bidde Godt Almachtich hij Ued: Mo: wijse regeeringe in deese
bedroefde tijden wil zeegenen, ende te verleenen t’geene Ued: Mo: saligh is, ende sal
ondertusschen verblijven,
Ued: Mo: getrouwen dienaer,
Pr: Versterre
Suriname den 6e Meij 1673
P:S:
Hebbe noch op Ued: Mo: moeten trecken een wisseltje van dartich gulden voor timmermans
gereetschap alsoo den ontfanger geen suijcker wilde accepteren, ende t’selve seer noodich van
doen was doordien wij jegenswoordich besigh sijn met nieuwe wielen te maecken en door de
hardicht: van’t hout veel gereetschap wert geconsumeert, soo versoecke dat Ued: Mo: t’selve
gelieven te doen betaelen aen den persoon van Isaacq Mattheussen. –
1673 – juni 7 – slavenverkoop fregat “America” te Curacao
2035 - 242
Uit het procesverbaal van verkoop blijkt, dat het hier niet gaat om een reguliere verkoop, maar
om de verkoop van in de oorlog buitgemaakte slaven. De Zeeuwse vloot onder Cornelis Evertsen
kruiste in die tijd in de West, en de verkoop van dergelijke “prijzen” werd beschouwd als
normaal oorlogsgebruik.
Opvallend is, dat de slaven waar mogelijk als familie staan genoteerd. Ook zijn er veel Indiaanse
slaven. Zeker heeft Evertsen de slaven dus niet opgepikt van een slavenhaler, maar heeft hij ze
buitgemaakt bij overvallen op plantages in vijandelijke kolonien.
Carsouw, den 7 juni 1673
Notitie van de slaven alhier aangecomen met het fregat America daer Commandr: op was Jan
Moense Van Oosthuijsen en ... Jansen de Graft van der Wouw als luijtenant en stuurman ;
gecommand: door de commandeur Bijncker en de Commandr: Cornelis Evertsen de Jonge om
met 206 slaven nae Carsouw[Curacao] te gaen en deselve daer te verhandelen ofte vercoopen
voor gelt ofte coopmanswaren , soo sijn de voors: slaven in gelt en ... gout vercogt ende betaelt in
Stucken van Achten en quaertjens soo hetselve sal uijtwijsen:
st. v. 8 st. qu.
Een jongen out 12 jaren 40
Een meijske out 16 jaren 31
Een man out 35 jaren 20
Een man out 25 jaren 18
Een man out 50 jaren 18 ½
Een man out 25 jaren 29
Een man out 35 jaren 26
Een man out 35 jaren 36
Een man met een vrouwe out 60 jaer 94
Een meijsken out 4 jaer 14
Een indiaen out 6 jaer 7 ½

193
Een vrouwe out 25 jaren 29 ½
Een vrouwe out 40 jaren 14
Een vrouwe met een suijger out 30 jaer 40 ½
Een vrouwe out 40 jaren 19 ½
Een vrouwe out 40 jaren 17
Een vrouwe out 45 jaren 21
Een vrouwe out 50 jaren 19
Een man en vrouwe out 100 jaren 19
Een man out 55 jaren 8
Een vrouwe out 50 jaren 10 ½
Een vrouwe out 70 jaren 2
Een meijsken out 10 jaer 50
Twee vrouwen en 3 kinderen oud 90 jaren 139
Een vrouwe out 25 jaren 4
Een vrouwe out 30 jaren 37
2 Een man en een vrouwe oud 90 jaer 20 ½
1 vrouwe out 25 jaren 7
1 vrouwe 50 jaren out 18
1 vrouwe out 70 jaren 1
1 man out 25 jaren 40
1 man out 25 jaren 90
1 vrouwe 30 jaren out 62
1 jongen out 15 jaren 53
1 meijsken oud 15 jaren 70
2 Een vrouwe en kindt out 50 jaren 30 ½
1 een jongen out 14 jaren 61
1 een meijsken oud 14 jaren 61
6 Een man vrouwe met 4 kinders 106
1 vrouwe van 20 jaeren 83
1 meijsken 15 jaeren 91
1 jongen 15 jaer 64
1 jongen 15 jaer 56
4 een man vrouwe en 2 kinders out 100 jaer 86
6 een man vrouwe en 6 kinders out 70 jaer 172
1 vrouwe van 50 jaeren 18
1 vrouwe van 55 jaeren 18
1 vrouwe van 50 jaeren 25
2 Een man en vrouwe out 70 jaren 105
1 vrouwe out 60 jaren 17
2 Een man met een vrouwe out 70 jaeren 79
3 Een man vrouwe en kindt out 60 jaren 87
2 man en vrouwe out 60 jaren 83
3 Een man vrouwe en kindt out 70 jaren 80
3 Een man vrouwe en kindt 56
3 Een man vrouwe en kindt out 60 jaren 86
2 Een man met een vrouwe out 60 jaren 86
2 Een man met een vrouwe out 70 jaren 54
2 Een man met een vrouwe out 60 jaren 57
1 Een man 55 jaren out 43 ½
1 Een vrouwe 30 jaren out 20

194
1 Een man out 40 jaren 50
1 Een man out 45 jaren 66
1 man out 60 jaren 43
1 vrouwe out 40 jaren 31
1 vrouwe out 30 jaren 28
1 vrouwe out 40 jaren 22
1 vrouwe out 30 jaren 81
2 Een man met een vrouwe out 60 jaren 53 ½
1 vrouwe out 20 jaren 71
2 Een man met een vrouwe out 70 jaren 64
1 vrouwe out 24 jaren 69
1 vrouwe out 45 jaren 46
1 man out 38 jaren 49
2 Een man met een vrouwe out 10 jaren 60
1 man 25 jaer out 100
1 jongen out 16 jaren 79
1 meijsken out 14 jaren 64
2 Een man met een vrouwe out 40 jaren 91
2 Een man met een vrouwe out 70 jaren 52 ½
2 Een man met een vrouwe out 70 jaren 52
1 meijsken 15 jaer 41
3 indiaenen vrouw en kindt 90
1 man out 70 jaren 23
1 vrouwe out 40 jaren 25
2 Een man met een vrouwe out 70 jaren 77
3 Een vrouwe met haer kinders out 50 ja 60
1 vrouwe out 40 jaren 46 ½
1 vrouwe out 40 jaren 30
1 man out 35 jaren 71
1 jongen out 20 jaren 51
1 man 50 jaren out 30 ½
1 vrouwe out 55 jaren 17 ½
1 jongen out 20 jaren 51
1 meijsken 15 jaren out 46
1 een kint 6 jaren out 35
1 man out 80 jaren 10 ½
1 vrouwe out 45 jaren 22
1 jongen out 20 jaren 61
1 jongen out 25 jaren 31
1 meijsken out 18 jaren 56
5 een man vrouwe en 3 kinders out 60 jaer 114
3 een vrouwe met 2 kinders out 40 jaer 108
1 jongen 13 jaren 52
5 een neger met een indiaense vrouwe met 3 kinders 57
1 jongen 16 jaer out 62
1 jongen out 17 jaer 77 ½
1 vrouwe out 25 jaer 36 ½
2 een man met een vrouwe out 80 jaer 53
4 een indiaen vrouwe met twee kinders 105
2 een man met een vrouwe out 70 jaren 138

195
2 een man met een vrouwe out 50 jaer 85
1 een indiaensche jongen out 18 jaer 8
1 meijsken 10 jaren out 75
1 meijsken 12 jaren out 50
1 jongen out 18 jaren 51
1 meijsken out 14 jaren 16
2 indiaennine out 40 jaren, met een jongetje 12
5 een indiaen vrouwe met drie kinders out 70 jaeren 85
2 een indiaen met sijn vrouwe oud 30 jaer 19
3 een indiaen vrouwe met een kint oud 80 jaeren 31
4 een indiaen vrouwe met twee kinders out 90 jaeren 43
1 jongen out 11 jaren 51
2 een man en vrouwe out 70 jaren 60
1 indiaensche jongen 40 ½
1 dito out 20 jaren 52 ½
3 een indiaense vrouwe met 2 kinders 40
1 ditto vrouwe out 25 jaren 25
t saemen 206 coppen die tot het schip America geweest hebben.
bedraegt t saemen aen stucken van acgten
Nae de vercoopinge quam een vrou weder doordien sij met de vallende
siekte was besmet, en is vercogt den eersten dagh voor 17 stuck van
acgten, ende den anderen dag weeder om voor vier vercogt, soo dat wij
de 13 stuck van acgten mosten laeten vallen.
Wij hebben nog tot het schip 46.800 Pd: campetij hout in betalinge
voor de negers t’gene van het capitael moet afgetrocken worden,
bedraegende aen Stucken van Acgten
6542
st. v. 8 st. qu.
1872
Nog aen de gouverneur voor de slaeven aen onkosten betaelt 155 40
Nog aen de vendutij meester voor het vercoopen 75
Nog tot vercoopen van de slaaven 67
Nog 2 slaven die de capiteijn toequam 60
Nog voor een slave die de vallende sieckte hadde die daer na minder
heeft gegolden
13
Stucken van Aghten 2242 40
Het geprocureerde van de slaven bedraeght de somma van St. Van
Agt:
Daer moet nu af in t generael de oncosten met het campetij hout
gelijck hierboven vermelt staet de somma van St: van Agten
6542
2242 40
Soo dat resteert St van 8 4299 60
Nu dit gelt tsaemen par Rato elck nae sijn volck gedeelt,
de hollanders seven hondert en vier coppen comt 2429 3.5
voor de zeeuwen vijf hondert en twee en veertig koppen 1870 4.5

196
stuck van achten: bedraegt als bovenstaend: 2242 40
Nu de onkosten voor de capiteijns op Karsouw gemaeckt :
500 ll stockvis 41 52
noch 12 levende geijten van de gouverneur 12
Een oxhooft wijn uijt cast van de capt: 30
Een half same uijt cast van de commandr: Bijnckes 15
Een tonne vleesch tot strecken van de erte te Carsouw gecogt 6
noch eijers voor de meester gecoght 1
noch 5 kasen die bijnckes aen boort stierde moeten betalen 5
noch twee te Carsou gecoght 2
112 5 2
Dit gelt nu par Rato van elck sijn volck gedeelt also wij achtien man
en de Hollanders 24 man sterck waeren
so dat de Zeeuwen moeten betaelen 48 2 2
noch voor verteerde costen op Corsou 15
noch aen het volck verschoten die met de commandr: gevaren hebben
aen Van der Linde 1/2 stuck van acgten
Aris Martensen een stuck van acgten
Jacob van Sen en Symon Leendertsen elck 2 gulden
comt t saemen
3 8
stuck van acgten 66 10 2
Soo dat de oncosten afgetrocken van het capitael bedraegt 1803 38 6
Inde eene sack aen stuck van acgten en halve : negen hondert vijf en
tacgentich, en inde andere 818 - 36 stuck van acgten,
comt tsaemen 1803 - 36 st.
noch voor oncosten van traenvis ... een schaep aen fero gecoght tot
nootdruft van de cajuite en scheepsprovisie tgene de zeeuwen aengaet
comt tesaemen :
42 st.
comt aen st. van 8 1802 44 2
tans nocg aen Jacob van Rotterdam gegeven omdat hij was verlegen
van redenen also hij niet en hadde om aen te doen, varende met de
commandr. Cors: Everts
1 5
comt aen st. van 8 1801 14 2
1674
de periode juni 1673 - december 1674 ontbreekt in de archieven, met uitzondering van 1 brief

197
1674 – januari 2 - Brief S: R: D: Plessis du Bellay
2035 - 244
particuliere brief gericht aan Mr: Justus de Huijbert, raadt secretaris van Haar Ed: Mog: de
Heeren Staten van Zeelandt, tot Middelburg. Een nietszeggende brief, interessant is echter dat de
naam Du Plessis reeds in 1674 in Suriname voorkwam.
Edele Wijse Voorsienighe Heer,
Mijnheer, Wij waren doodt door de slechte tijding doch beginnen te herleven door de betere
tijding ons hier door Captn: Pieter Jaspersen toegebraght ; Hoopen dat Godt ons lieve Vaderlandt
sal gelieven te seegenen, wij sijn hier alsnoch door sijn genade, want altijt van Vivres seer slecht
voorsien geweest sijn, ongemolesteert van vijandt gebleven,
’t sou sonde en jammer sijn, dat dit landt, ’t welck een groote Commercie nu van tijt tot tijdt aen
de Provintie sal geven, aen een ander Heer, ’t sij op wat manier ’t mocht sijn, sou geraken,
Wat ons aengaet hoopen het tot de eerste May courageusselijk te defendeeren om ten dienste van
ons Heere en Meesters wel te doen. Bid Ued: mij behulfrigh te willen sijn als Mons: Kempe ten
mijne reguarde Haar Ed: Mog: sal besolliciteeren.
Afbrekende, bidde dat Godt Ued: Mevrouw uw gemalin en Ued: familie gelieve te bewaaren in
gesontheit en lang leven. Waarmede be-eynde,
Edele Wijse Voorsienighe Heer,
Mijn Heer,
U Ed: seer onderdanighe ootmoedighe dienaar,
S: R: D: Plessis du Bellaij
Surinauw, den 2 Jany 1674

1675
198
1675 – januari 9 – brief Pieter Versterre
2035 - 245
Edele Mogende Heeren,
Mijne Heeren, T’sedert ........ Capt: Dirck Tobiassen, is alhier niets bijsonders voorgevallen
t’geene waerdich is Uedele Mogende te adviseeren, als alleenig : dat de Heer Secretaris
Oostermans op den sesden deser alhier gerust in den Heere is ontslaepen, indien Ued: Mogenden
wederom een ander in desselfs plaetse gelieven te senden, hij sal ons van harten wellekom
weesen.
Sal oock met groot verlangen Ued: Mo: ordres tegemoet sien nopende de herstellinge van onse
fortificatie, en desselfs noodige reparatie, alsoo sulcx ten hoochsten wort vereijscht.
Sende met brenger deses Capt: Jan Onercussen volgens Ued: Mo: ordre, thien van s’lants
soldaeten van de outste uijt het guarnisoen, welckers affreeck: door de Scrs: Salr: SRo. 1 nevens
gaet, de rest noch overighe soldaeten sullen met het naeste schip komen, versoecke ootmoedig dat
Ued: Mo: ons weeder een cleijn re.... van 20 a 25 mannen in de plaets gelieven te senden ; alsoo
het guarnisoen met het afsenden van dese soldaeten, alsoock het sterven en wechloopen van
anderen merckelijck is versobert.
Hiernevens gaet noch onder SRo. 2 de Reeck: van de laetste gesondene behoeften voor s’Lants
guarnisoen, waervooren s’Lants soldaeten gedebiteert sijn geweest, ende nu op haer reeck:
affgetrocken, monteerende de somme van L 223:5:8 grooten Vlaems, ende de goederen
bedroegen, volgens Ued: Mo: Reeck: mijn toegesonden, de somma van L 212:5:6 grooten
Vlaems, soodat deselve noch elff ponden over hebben gehaelt.
Oock gaet onder SRo: 3 de Reeck: van ’s Lants guarnisoen t’geene sij noch suijver op haere gagie
te goet hebben, van de tijt dat int Landt sijn geweest tot primo Jan: 1675, volgens Ued: Mo: ordre
aen mijn gesonden, waeronder de soldaeten gecomen met den Lt: Hugo Uijtterschee niet
begreepen sijn, alsoo deselve noch weijnich off niets tegoet en hebben.
Hebbe de vrijmoedichht: genomen, op het sterck aenhouden van den Joodsche Natie, Ued: Mo:
met een duplicaet van haer request weder moeijlijck te vallen, met versoeck dat Ued: Mo: daer
omtrent soodanigen favorabelen appostille gelieven te verleenen, als eenichsints lijdelijck is,
alsoo de behoudenis van Ued: Mo: schoone Collonie voor een groot gedeelte daer aen gelegen is.
Eene van de principaelste inwoonders van de hebreeusche natie alhier, met naeme Sr: Samuel
Nassij, heeft mijn een seeckere saecke bekent gemaeckt, niet ondienstich & profitabel voor Ued:
Mo: Collonie, indien deselve quaeme te succedeeren, naementlijck, dat den Agent van den
Coninge van Spaingie met naemen Manuelo de Belmonte in de stadt van Amsterdam, aen den
voorn: Sr: Nassij versocht heeft aen hem ten deesen de bequaemht: van de Colonie ofte riviere
van Suriname bekent te maecken, alsoo hij vertrouwde dat de handelingen van de ......... op
Crassou weegens de slaeven door de Coninginne Regente van Spaingie, te int nou [=nauw]
gebracht werden, en dat men genegen vond dien selven handel op Surinamen te brengen. Die

199
mijns oordeels seer proffitabel voor de Colonie soude weesen, indien deselve door eenige cleijne
benefitien voor de Spaingnierts te weege conde werden gebracht. Sal wel niet twijffelen off Ued:
Mo: sullen trachten ‘tselve te obtineren, indien sulx voorkomt.
Waermede eijndigende, sal verblijven met Ued: Mogenden toegewenschst te hebben een
gelucksaligh nieuw jaer ende den Zeegen des Heeren oock Ued: Mogenden wijse regeeringh, die
tot noch toe geweest ben,
Edele Mogende Heeren,
Ued: Mogende getrouwen dienaer tot der doot,
Pr: Versterre
Suriname den 9 e Jan: 1675
1675 – petitie Joodse inwoners
2035 - 246
Petitie omstreeks december 1674 van "de gedeputeerden & gantse Corpus van de Hebreeuwse
Natie", gericht aan gouverneur Pieter Versterre, met als doel de Joodse inwoners te vrijwaren
van het algemeen ingestelde Zondagsverbod. De brief is gesteld in vreemd lopend Nederlands,
met engelse woorden en uitdrukkingen ertussendoor. De Joodse natie was er blijkbaar nog niet in
geslaagd om goede tolken in de Nederlandse taal te vinden.
Vanaf punt 8 vertaling overgenomen uit het boek: J: M: van der Linde, Surinaamse suikerheren
en hun kerk, uitg. H: Veenman, Wageningen, 1966
Aen den Ed: Heer Mijn Heer Comm. Versterre Governeur van de Rivier & Districten van
Surinam, Capt: van een Companie Voetknegten in dienste van de Vereenigde Nederlanden.
Uit beveel ende Last van Ued: heeft ons de gedeputeerden & gansche Corpus van ’t Hebreuwsse
Natie in deesse Colonie van Surinam residirende, tot dien eijnde bijeen genodight [door] den
Jurator van desse divisie Samuel Nassy, geinsinueert & condigh gemaeckt,
hoe dat [op] ’t Instantie van de Heeren int geestelijckheijt Ued: hadde geresolveert Placaten uijt te
laeten geeven & Asigeren(?) om te verbieden op Sondagh & andere feestdagen alderhande werck
op plantagie & moolens, als ’t vaeren langs ’t Rivier, welcke verbood sich verspreijde tot onsse
Natie inkluis
& al sulcke verstaen hebbende, daer over discussieerende met de meeste intentie tot het
bequaemste ende beste middel, hebben geresolveert sich reverentelick & ootmoedig aen Ued: [te]
representeren gelijck wij doende nu [bij] dessig, dat Ued: gelieft te considereren & ooghmerck
nemen op desse apontementen hier int coort verhaelt, dewelcke men soude connen verbreijden,
noot vereijschende deselve examineren om daer uijt te schep[p]en soodanige Remedie als Ued:
sal gelieven goet te vinden,
om te sluijten & repareren, de inconvenienten schaede(?) & groote incomoditeit, dat dit gansche
Natie daeruijt soude spruijten, besorgende deselve te repareren & voor te comen door het goedste
& bequaemste die Ued: sal weten te vinden, soo wel int regarde van de Benefitie van de Staet, als
Voorspoet & augmentatie van de Colonie, & gedagtelijk voordeel van de voors: Natie.
1 e Ued: is Notorie & Beckent dat wij alhier sijn geadmiteert onder privilegie geoocknogeerd
[to acknowledge = erkennen] & geconffirmeert, in naeme & vanweege onsse Soverijne meesters

200
van desse Colonie, om te moogen Leeven in publick observatie van de wettige Statuten &
sermoenen die [door] ons van desweege sijn ingestelt ; sulckx sijnde, wilende ons eenijdrig
[eenieder] dwingen met het verbiden van enige feesten, [ons] te mogen onteeren tot het vieren
van andere Hooft daegen buijten onsse Religie
is een seckere Braek & Verminderinge van Libertijt die ons is vergunt & wij ter goedere trouwe
hebben geacepteert onder een Termijn zonder lemit, ende niemant can ontkennen dat het
ophouden ofte abstineeren van wercken in de Sondg. is een van de principaalste puncten in de
observatie van de Religie; soodat door dien middel wij niet allenich werden gefraudeert in de
weeckelijcke Beneffitie maar oock in de geestelijcke ; tegen het loopelijck [loffelijk] inst[el]lingh
van de Heeren Staeten om niemant dienaengaande te molesteren ofte violeren.
Soo de insult in desen is, het schandaal die daeruijt soude spruijten, ’t can gans geen
plaets hebben als met diegeene die van de Eijgenste Religies sijn, doordien hij int particulier
violeert ’t geene int generael wort geobserveert, maer voor diegeene die different sijn in wetten
ende sermoenen behoort het voor[gaande] geen schandaal genoemt te werden
gelijck per exempel wij weetten hoedanigh de gemeente van de gerefformeerde & Luijtersche
Religie sich draeijen in regarde van de observatie van de minste point die de paus gesint, [maar]
die van de andere willen dwingen te observeren, niettegenstaende tesaemen onder de naem van
Christenen sijn begrepen ; Estimeeren deselve dwange voor een Godloosse Tiranie tegen de Drij
Ziellen begaen
2 e
& dat nooch de sovereijn door eenige politique Redenen soude dit gebood willen mantineren in
de bewoonplaetsen daer de schandaal enigesins meerder plaets soude connen hebben, soude
aparente hebben van Recht & Reede ;
maer int plaette Landt daer de ingesseetenen alhier soo verre van malkanderen sijn woonen[de],
dat ’t naerste gebuur t’ minste een half mijl van malcanderen sietten, wilde wel weeten waar de
schandael vandaen soude comen, & ofte dit ’t selve niet is gelijck t’ werck die idereen in sijn
huijs met geslooten deuren doet ; want de Christen die in sijn feestdaegen kenis creijght van ’t
geene de Jooden in sijn plantagie off in sijn huijs doet, moet noodsaeckelijk comen ter plaettse
daer hij is & daardoor versuijmen sij[n] devotie in de geestelijcke saecken daer hij in geplicht is,
waerdoor de anderen met Reden connen van hem geschandaliseert werden, maer niet van de
Jooden anders gesint ende ver[r]e van de hant.
3 e Alwaer t’ Scheen dat UEd: door enige ocasie ofte fondement soude resolveren dusdanige
ordre te estableseren [to establish = instellen] int generael sonder exeptie van persoonen; UEd:
gerecht ende Politie selffs niet nootsakelijck .....; ...sijn de Executie van dien ophoudende soo veel
ons belang .... want indien men t soo wilde observeren, ongetwijffelt alle onse plantagien & verre
dependentien vandien conde in ruine loopen, met merckelijcke tegendeel van de colonie alhier
ende van de coophandel van Zeelant, want sijnde ’t Jaar van 365 daegen, van dewelcke wij 78
Sabath feestdaegen moeten vieren als ons van Godt ingegeven sonder enige dispensatie ofte
versuijm ; soo ons daer van ’t andere sijde bijcans soo veel meer worden afgedwongen soude de
helft van ’t jaer heenloopen ; de vrucht die ons daermede stont te verwachten blijft tot discresie
van diegeenigen, dit sonder patie sullen insien, verflauwende de dependentie van de negotie ende
andelingen.
4 e Behalve de boven verhaelde Reedenen wesende hart in ons tegendeel, en is niet minder
secker de pensoen(?) die wij jaarlijckx hebben door het langh durende reegenen waardoor de .....
Landen incapabel blijven om in den halven van t’ jaere its te connen uijtrechten in benefficie van
de plantagien , benemende ’t minste t’ derde part van ’t jaer alhier. Dat wij 'sweeks soude twee

201
daeghen stihl staen, dewelcke bijcans 3 sijn door t vruch[=vroeg] uijtsceijden uijt t werck des
vrijdagh & t laet intreeden des maendaghs, doordat sich de negers verlojen met het ....... Soodat
van het geheelle jaer sogaer 1/3 soude connen inplojeren int avantement ende ..... van onsen
noodicheeden & dagelijcken behoeften. Hieruijt sal idereen wel bemercken off wij op soodanige
wijse connen uitstaen het menichte van incomoditijten & swaere oncosten die dagelix voorvallen
buijten de ordinaire lijffrechten , t' stueren van negroos & .... als 't cresellen(?) van de moolens &
andere schier ontelbaere dingen ; t'welcke alles soo sijnde, onbehoorlijck is dat imant sijne & sijn
familien ruine zoude willen uijtstaen & verwoesten.
5e Godt de heere heeft de Sabatdag ingestelt en gebooden te vieren, door redenen idereen
beckent, dewelcke de hebreuwen observeeren ongeviolert, andere Natien hebben geintroduzert 't
Sondech & somige 't Vrijdech etc. dooch alle tot een insicht dat men begeert één dach in seven te
rusten van de wekeliche saecken, om deselve in godes dienst te imployeren.
Gaet voor diegeene die enigesins kennisse van Godt hebben & enige religie volgen ; maer voor
hijdenen, barbaren die van Godt nooch sijn gebootwetten, tot wat voordeel ofte imploy dinnen
haer dusdanige feestdaegen ? UEd: weet t' wel & 't is idereen bekent dat sij die doorbrengen met
ureren, droncken drincken, steelen & diergelijck, soo dat sooveel can aenneemen als sij daertoe
grooter comoditijten hebben & tijt om die te vermeerde ;
6e Het best & saliger dat se doen connen is haer plantagieen waer te neemen daertoe hebben
sij aen een dach in de weeck genoech om goede jaerlijckse cost te becoomen ; meer soude
allenelijck ..... om haer voor plantagieen & vruchten te vermeerderen & daerdoor goede
schelmstucken berichten met het overschot die sij vercoopen & ter contrarie haer meesters
affaires verminderen & gaen teruge, bovendat sij beelden haer in, dat de meesteren geen
volcomentlijck macht over haer hebben siende dat se gedwongen worden te doen dat se niet
begeeren & daerdoor verstouten sij haer sooveel dat se niet één ... uijt de wech soude nemen dat
men sij ... doen ; & soo men se daertoe wilde dwingen, 't soude uijtbersten in duijsende van
difficulteijten & valse clachten ; de opinien van alle de Christenen ....... leering is, dat soo men de
feestdagen soude imployeren in speelen, drincken uijtermaet, ofte in diergelijcke exercitie, veel
beter & bequamer is deselve om te brengen in matelijck arbijt, en soomige willen nooch
sustineeren dat wel zo goet is voor diegeene die niet veel werelse middelen heeft, een gedeelte
van de dach om te brengen om sijn nood te repareren naer verh.... , als grotelijcke devosie te
exerceren.
Concludeert ter halve [= derhalve] dat de negroos de twee dagen in de week moeten imployeren
op een van twee manieren, te weten: in schelmstucken, off in haer plantagie waer te nemen. De
eerste is seer onbequaem ende [d]angereus ; de tweede - wat diferentie isser ! doet se voor haer
aarbeijden ofse voor sijn meester, gans niet als 't geene voor is verhalt.
7e Ende voor seeker heer, indien diegeene die onder de esel van Religie alenich soecken
huijt haet 't bederf van de hebreusse Natie (van ons onverdient) ; alles naer behooren
considereerde soude vinden dat hieruijt soude connen spruijten mal-contentement aen de negros
van de andere natie ; siende dat de onse 2 dagen rusten hebben & sij qualijck een, dat ....sien
soude ...... prejuditie van goede meesters(?) ende colonieen
8e Het is oock te considereren, dat wij voor desse onsse vrienden ende beckende hebben
voorgeslagen ende geraeden, dat se haewars soude begeven haer soekende met 't goede tractement
die wij hier waren genietende, met voornemen de colonie te augmenteren, nu orende een
soodanige prohibisie sullen lichtelijck haer meninge ende resolutie veranderen.

202
9e Alle vrije ende liber verstant sal wel begrijpen, dat de liedens die sich begeven uyt andere
bevesten van langer hant bewont, vool van alle sevilitijt ende abundatien van alles, om te comen
woonen ende leven in dessen wusteynen vool gebrecken ende pericullen, die men alhier soo
menichmael heft uytgestaen, is allenich om te sien met bilick arbijt ende eerlijcke exercisie ies te
moogen avanseren in alle mogelichijt, maer dat men dien middellen souden soecke te benemen
ende beletten, de hoop daervan verlisende, t'reede dittert dat als sulx niet can geschieden veel
beetter is de wooninge te neemen in soodanige plaetsen daer alles overvludich is, meyende
dusdanige wusteynen vool gebrecken.
10e Het is U Ed. oock beckent, dat'tjacht van wilde dieren voor diegeen die se gebruycken
(ons verboode) een groote hulp is om met cleyndcr costen de nooddruft te hebben, om welcke
orsaek onsse montkoost veel costel is die se coopende alles wat zeewaerd comt, daerin
implojerende sjarlijckx een groote some suycker, om welcke orsaek wij dienen veel meer vrucht
te trecken van onsse plantagien als de andere planters die sich behelpen met 't geene ons
verbooden is.
11e Heer, wij mercken wel, dat degeenen die dit in onsse prejuditie soliciteren, soude connen
segen dat de sowerijn doenen wat dat sij willen ende dat men haer ordre moeten obedieren. Wij
weeten de weten van absolute macht, maer haer H.M. Estaten generaellen sijn gewent deserve te
meeten met weten der gerechtichijt ende vaederlijcke liefde, soodat sij wel sullen considereren dat
wij hier sij gecomen onder haer geb(iet) met privilegien van voolcomentlijcke libertijt, waerop in
wert gealterert een point voor ons van soo groote consequentie, dat, indien ons sulckx te vooren
waeren voorgestelt, niet en soude werde toegestaen, al soude wij grooten interesten staen te
verwachten, dat intrest niet lichtelijck is te vinden. Soo is het dat wij verhoopen, dat Haer H.M.
Staeten Generaellen mitsgaeders Haer Ed. M. Staten van Zeellandt propaetarissen van desse
colonie soellen dessen onsse versoek met vaderlijcke liefde toestaen, belaestende dat de Sondagen
in regaerde van ons sullen worden gehouden als in vaderlandt gebruyckelijck is, ende geobservert
wort in de Sondagcn die in May ofte November commen te vaellen aengaende 't verhuyssen ende
verder dependentien van dien niet toelaetende dat wij van contrarie gevoelle sijnde des aengaende
worden gemolestert, alsoo wij in alle voorvallende ocasien hebben onsse obedientien wel laeten
blijcken als trouwen vasallen ende patrioten behooren te doen, daer U Ed. goede getuyge van is.
12e Door alle desse voor verhalde reedenen blijckt, dat soowel tot het suyver onderhout van
onsse religie als tot augmentatie van onsse goederen ende 't last van 't leeven, scheynt
onmogelijck te sijn dat wij moogen verdragen een soodanige acte van soo groote consequentie
voor onsse natie.
In alles in desse verhalt is, uyt noot gedwongen, keeren wij aen U Ed., van haerten versoeckende
believe te repareren met een favorabele toesegginge, dat wij daeruyt werden gesloten,
verseeckerende U Ed. geen midelle koonden vinden om deserve te semuleren ofte observeren met
't gewoonelijck obedienten altoos beweesende aen U Ed. orderen. Ende 't geene ons meest
verdriet is, dat indien U Ed. niet en vint 't selve te repareren, nootsaeckelijck sullen gedwongen
sijn ander middel van leven te bespeuren onder 't protectie van Haer H. M. op soodanige wech als
ons onsse goede Godt sal openen, alsoo wij weeten ende hoopen, dat 't U Ed. ook notory is, dat
eenige persoonen desse saeke deregeren tot onsse meest desaventagie, ende geloove niet dat de
heeren onsse soverijnen aengenaem sal sijn dat doordat se ons willen dwingen dat ons niet
toestaet te doen allenich om haer patie [passie] tegemoet te comen, sullen willen aharderen [op ‘t
spel zetten], dat 40 ofte 50 familien sullen genoodsaek sijn de colonie te ruymen, dat tegen onsse
danck soude gcschieden soo desse rigeur ons wart continuert. Hiermeede sluytende, verhoopende
ende verwachtende U Ed. favorable ende vacderlijcke resolutie etc.

Was getijckent bij de naervolgende persoonen:
203
David Israel Perera. Isaq Josseph Drago. Isaq Montezinos.
David Nassi. Isaq Perera. Jacob Nunez.
Isaq da Costa. Jahacob Perera. Isaq Gabay.
David … ….pha …..
Salamon Desolis. Isak Aries.
jsaq Rs. de Prado. Mosseh Nassi.
Josseph Nassi. Mosseh Baruh Soizada.
Moddeh da Costa. Isaq Baruh.
Jsaq de Britto. Aron Perera.
Aron de Fonceca Meza. Abraham de Casseres.
Jeossuah Nassi. Benjamin de Caseres.
Jacob Nassi. Jsaq de Avilar.
David Baruh Carvaljo. Aron Perera Machabeo.
Jacob Nunes de Crasbo. Alonco da Fonceca.
Abraham Nunes. Josseph Baruh Carvaljo.
Gabriel Antunez. Aron de Fonceca Meza.
Samuel Nassi.
1675 – maart 21 – reisverslag ‘s Lands adviesjacht de Swaluw
2035 - 247
Het verslag is geschreven door een hoge ambtenaar die met “s’Lands snauwe de Swaluw” van
Vlissingen naar Paramaribo reisde om daar zijn commissie te aanvaarden. De reis ving aan op
21 november 1674, en men arriveerde te Paramaribo op 3 Maart 1675. De reis was vrij
voorspoedig, behoudens wat moeilijkheden met de losbandige schipper, die bij iedere haven het
schip verliet om enkele dagen de bloemetjes buiten te zetten. Op instigatie van de schrijver werd
hij na aankomst in Paramaribo in het fort Zeelandia vastgezet. De schrijver van de brief (de
handtekening is helaas onleesbaar – Heinsius?) was al eerder in Suriname geweest, en
constateert:
“.....Ick bevinde dese riviere in vrij betere staet als over twee jaren, want hier dagelix veel
suijkeren werden gemaeckt, het manqueert meest aan inwoonders soo als van ijder come te
verstaen ......”
1675 – maart 22 – brief Nicolaes Combe
2035 - 248
Gericht aan de Staten van Zeeland, gesteld in de Franse taal.
Combe bedankt de “nobles puissants seigneurs” uitvoerig voor zijn aanstelling tot ontvanger der
in- en uitgaande rechten.
Hij meldt dat hij aan Versterre het verzoek heeft gedaan, om een registerrol aan te leggen met
een beschrijving van iedere plantage en haar inwoners, om zo te kunnen komen tot de heffing van
hoofdgeld. Versterre heeft dit toegezegd.
Voorts heeft Combe voorgesteld de inrichting van 3 publieke Wagen, één te Paramaribo bij het
fort, één voor de divisie Thorarica, en één voor de divisie Commewijne. Versterre heeft gezegd
hierover geen orders te hebben, en dus geen actie te zullen ondernemen. Bovendien denkt

204
Versterre dat het logistiek onmogelijk is. Naar Combe’s mening is het best te doen, men zal alleen
een aparte bootsdienst moeten instellen voor het transport van de suiker naar de waag. De kosten
van deze dienst worden verhaald op de planters. Hij brengt onder Versterre’s aandacht, dat de
suiker op de plantages slecht wordt gewogen, de één gebruikt een steen als gewicht, de ander een
stuk hout. Tenslotte liegen de schippers over het gewicht van hun lading, zodat zij minder
uitgaande rechten behoeven te betalen. Zolang er geen waag is, kan dit alles niet worden
gecontroleerd. Hij overweegt om bij het laden der schepen controleurs aanwezig te doen zijn,
maar omdat de meeste schepen geen eigen balans hebben is dat geen effectieve maatregel. Hij
verzoekt de Ho: Mo: de instelling van de publieke waag te overwegen, en om twee balansen te
sturen, elk met duizend pond aan gewichten “d’Amsterdam”.
Tenslotte schrijft Combe, dat de 2000 francs om het fort te repareren, ten enemaal onvoldoende
zijn. Het fort is in zeer slechte conditie, de batterij van Crijnsen is bijna volledig buiten werking,
en de batterij aangelegd door Lichtenberg moet feitelijk opnieuw worden aangelegd. Hij stelt:
“... en un mot, le fort devient fort vieux, et a besoin d’un nouveau...”
1675 – maart 25 – brief Pieter Versterre
2035 - 249 / 250
Edele Moogende Heeren,
Mijne Heeren, seedert het afgaen van mijnen laesten aen Ued: Mo: waeraen mijn gedraegen soo
sijn mijn ondertusschen Ued: Mo: missiven per Commandr: Claes Reijniersz: ende Adriaen vande
Vijver op den 3 Maert 1675 alhier wel ter handt gecomen met de nevensgaende placcaten en
ordonnantien d’welcke volgens Ued: Mog: ordre aenstonts hebbe doen pupliceeren ende allomme
bekent maeken. Oock hebbe aenstonds den ontfangh van dien in handen van den Commies
Combe gegeven, ende sijn commissie ter handt gesteldt die Ued: Mog: ten hooghsten daervoor
doet bedanken, met belofte en verseeckering dat hij alles als een eerlijck ende trouw dienaar sal
waernemen.
Ued: Mog: hebben mij mede gelieven te t’ ordonneren dat alhier noch een twede persoon neffens
den commies Combe soude stellen, om s’Landts middelen te helpen invorderen, maer alsoo tot
noch toe geen bequaem persoon hebbe connen vinden, soo hebbe alles gegeven aen den commies
Combe dien Uedelen versouckt van preuve te mogen nemen om alles alleen op het goedtvinden
van Ued: Mo: te mogen waernemen, uijtgenomen s’Landts Boucq raeckende het hooftgelt van de
negers en de indiaense slaven, t’selve sal onder mijn behouden, tot Julij naestkomende 1675 als
wanneer het jaer wederom verstreecken sal sijn, dat een ijgelijck planter de gereghtigheijt sal
moeten betaelen, en dan sullen wij met goetvinden van Ued: Mo: de nieuwe lijsten doen
opkomen. Waeronder alle de Blancken mede sullen begrepen sijn, die aen Ued: Mo: alsdan
pertinent sullen worden toegesonden.
Ick hebbe Ued: Mog: in mijn voorgaende missive geadviseert, hoe dat alhier op Ued: Mog: ordres
in het beginnen van den oorlogh mijn toegesonden met den Lt: Potteij, het hooftgelt in de maent
Julij 1674 hebbe opgehaelt(?), welcks ordres alleenigh luijden op negers ende indiaenen, waerop
alle de oude ingesetenen soo van Engelsche en Joodsche Natie Julij naestkomende 1675 vier
jaeren sullen hebben betaelt, waervan vrij wat over soude hebben geschoten indien wij soo veel
koebeesten in den oorlogh niet hadden moeten slaghten, edogh vertrouwe eghter dat met het
eijnde vant vierde jaer met 45 cort sal coomen waervan aen Ued: Mo: pertinente Reeck: sal
toesenden. Oock mede brengen, om aen Ued: Mo: selfs in parsoon verhael te doen, als wanneer

205
van mijn Commandement sal sijn ontslagen en het geluck magh hebben, om Ued: Mog: te
congratuleeren.
Ued: Mo: hebben in het eene placcaat gelieven uijt te doen drucken, dat van alle uijtgaende
suijckeren vier percent aen de Wage ofte Balance sou worden betaelt, maer alsoo Ued: Mo: niet
duijdelijck hebben geordonneert aen mijn, ofte den Commies Combe, dat alhier de balansen
souden worden opgesteldt, soo hebben wij voor het presente met den anderen goet gevonden, dat
de 4 percent sal worden ontfangen op d’ verclaringe van de Schippr: en sijn Carga-boeck, tgeene
alles sal uijtwijssen, tot de tijt ende wijlen Ued: Mo: ordres ons sullen worden toegesonden, met
de Ballansen daernevens, alsoock op wat plaetsen deselve sullen moeten werden gesteldt.
De lijste die Ued: Mogenden hebben gelieven te ordonneren over te senden, van alle weerbare
mannen uijt alle d’inwoonderen alhier, en hebben niet kunnen gereet vallen, om met den brenger
deses, om de cortheijt des tijts wille, aen Ued: Mo: over te senden, alsoo dit landt groot en wijt is
ende met meer als 10 a 12 daegen tusschenbeijden is geweest,
alsmede d’lijste van de Engelsche natie, wie van haer genegen souden wesen om met de scheepen
te vertrecken, die haer hebben mede excuseerd, en senden haer meninghe soo op staende voet,
niet en conden verclaren, voordat sij malcander eens gesproocken hadden, maar sullen mede niet
manqueeren per naeste haere intentie te verclaren,
sal oock volgens Ued: Mo: ordre bij het innecomen van Engelsche scheepen, ofte geene
commissaris omtrent die saecken, soo veel voorsightigheijt gebruicken dat aen haer geen reeden
tot klacht sullen worden gegeven, ende het respect ende recht van Ued: Mog: sal worden
behouden, waerop Ued: Mo: van gerust gelieven te weesen.
Ued: Mo: ordres raeckende het opsenden naer Cajana om d’ Craght ende sterckte van dien te
verneemen, sal mede met d’eerste occasije worden naer gecomen, edoch wat belanght het
guarnisoen ende inwoonderen van Cajana, d’selve leven volgens rapport van indianen in een seer
miserabelen staet en crijgen gants geen assistentie en moeten alles op credit van de indianen
coopen, tot haer schip, t’geen sij verwaghten, sal gecomen sijn.
Ued: Mo: ordres nopende het cleijne zegel, sal vooreerst noch niet wel naergecomen cunnen
worden, alsoo ons geen zeegels noch stempelen om deselve te maecken is toegesonden. Alsoo
vertrouwe d’intentie van Ued: Mo: te sijn, dat deselve moeten weesen gelijck men die in Zeelandt
gebruickt.
Hierneevens gaet d’lijste van sLants guarnisoen bestaende in soldaeten ende mattroosen, en wat
belanght haere passepoorten wanneer die sullen worden gegeven, daerin sal claer worden
uijtgedruckt ende gespecificeert, hoe lange sij alhier in den dients van Ued: Mo: sijn geweest, wat
sij ter maent hebben gewonnen, ende wat daerop in cleedingh als anders hebben ontfangen, ende
sullen volgens Ued: Mo: ordres van mijn ende den commies worden onderteeckent.
Nopende d’Reecqueninge van Soldaten gagien, d’selve sal volgens Ued: Mo: ordre op mijne
thuijscomste worden gedaen, dewelcke door den Commies moeten worden gemaeckt, doordien
hij maer ... altijt de boecken van den Edele .... , die hem in handen sijn gegeven door de Hr:
Gouvernr: Lightenbergh, ende ....... alle drie maenden de Reecq: van de ..... gagie aen Ued: Mo:
overgesonden, wat deselve in dien tijt op haere gagie hadden opgenomen, ende bij mijn
onderteeckent dat sulcx met mijn permisse was geschiet. Eghter niettemin sal naer behooren in
alles Ued: Mo: goet contentement traghten te geeven.

206
Ued: Mo: hebben mij oock gelieven te ordonneeren seeckere particuliere saecke raeckende eener
Tobias d’Volder, stadthouder in Welferdijck, belangende eenige schulden die den selven alhier
door sijnen soone soude uijtstaende hebben, om deselve in te doen vorderen, ende aen hem De
Volder over te senden, maer gemerckt dat d’selve effecten sijn gecomen van seeckere goederen
hem Davidt De Volder den jongen medegegeven op halve winste door eenen Cornelis Cenvelaer
coopman tot Vlissingen, ende in tegenwoordich in Surname, alsmede door eenen Johannis Jan
Sonius, mede Coopm: tot Vlissingen, die deselve effecten alhier van Davidt De Volder hebben
doen beslaen ende arresteeren volgens haere Reecq: en bewijsen hierneevens gaende, d’welcke
meer comen te bedragen als alle d’effecten die hier sijn gebleven ; soo dat mijn vremt geeft [het
mij vreemd voorkomt] dat d’vader Ued: Mo: soo menighmael over die saecke durft impertineeren
als wetende dat niets van sijn soone can erven vooraleer d’schulden sijn betaelt, waerop d’selve
effecten al voor lange in handen van de voornoemde Cenvelaer ende Sonius hebbe gegeven, op
conditie dat sij aen den vader van den voorn: De Volder claere openingh ende bewijs van de
saecken sullen doen hebben door Johannis Jan Sonius tot Vlissingen.
De duisent Pd: buskruijt, een duisent vijff hondert Pd: lonten, en twee duisent vier ...... mijn op
Ued: Mo: ordre door den Equipagie meester van Vlissingen toegesonden sijn ons door schippr:
Adrian van ..... op den 16 e Maert .... ter handt gecomen waer Ued: Mo: ten hooghsten voor hebbe
te bedancken waerop volgens Ued: Mo: ordre alle het oude kruijt t’geene noch in slandts
magasijn is met d: eerste scheepen, die ’t selve cunnen bergen, aen Ued: Mo: sal afscheepen.
Wat belanght Ued: Mo: ordres op het inkoomen van de scheepen alhier sonder commissis van
Ued: Mo:, deselve sullen mede promt worden naergecomen ende aghtervolgt: ende haer het
Lastgeldt volgens ordonnantie, tot voordeel van Ued: Mo: doen betalen, ende sal oock in alles soo
veel moogelijck en doenlijck sal sijn, den commies Combe uijt kraght van sijne commissis d’
stercke en behulpsame handt bieden, waer hij dien van nodich sal hebben.
Wat belanght d’ gemoederen van den Engelsch natie alhier jegens d’ franz:, daervan vertrouwe
dit, en ben volgens haere voorige discorssen oock seecker, dat indien wij het ongeluck alhier
souden crijgen van de franz geattacqt: te worden, dat deselve eendraghtelijck d’ wapenen neffens
ons tegen die vijanden souden opnemen alsoo sij haer haten als de pest en haer op het besten geen
ander naem geven als franz doghs.
Sal oock niet manqueren Ued: Mo: met alle bequame scheepen te adviseeren den toestandt van
dese colonie als mede die van onse nabeuren met prima secunda en Tertica volgens Ued: Mo:
orders mijn dies aengaende toegesonden.
Ick hadde gehoopt gehadt op het arrivement van de Lt: Pottey, dat bij desen tijt ordres van Ued:
Mo: soude ontfangen hebben tot het opbouwen ende repareeren van de fortificatie die in eenen
soberen staedt is, maer alsoo Haer Ed: Mo: ons hebben gelieven te ordonneeren dat jaerlijcx niet
meer als aght duisend Pd: suijcker aen de fortificatie magh worden tegoet geleght, soo sal dan
genootsaeckt weesen alle de benedenwercken ende batterijen die jegenwoordigh meest onder de
voet leggen ende onbruickbaer sijn, ongerepareert moeten laten leggen, want deselve onder
d’veertigh duijsent Pd: Suijcker niet wederom naer behooren souden konnen opgemaeckt werden.
Wat belanght Ued: Mo: ..... Colonie is voor het presente door de Gooden Zeegen noch in een
goeden staedt ende alle de inwoonders seer gesont, maer schijnen een weijnich te sughten over
d’lasten die Ued: Mo: hebben gelieven op te leggen, waerop schijnen eenighe Requesten te willen
overgeven, meest raeckende d’vier percent , alsoo sij seggen inde Engelz en Franz: eijlanden het
gebruijck maer van tweeen is, eghter niettemin bekennen de goeden, dat sLants vloote oncosten
moeten goedtgemaeckt worden, waertoe sij gaerne naer vermoogen willen contribueeren.

207
Brenger deses Mr: Johan Simon, die Ued: Mogenden in den jaere 1667 op den 17 Augustij
neffens ons naer Suriname hebben gelieven te senden, in qualiteijt als chirurgijn, ende alhier nu
omtrent de aght jaeren geweest sijnde, ende sijnen dienst wel waergenomen hebbende, heeft mijn
menighmaelen moeijelijck gevallen om sijn verloff ofte paspoort te mogen hebben, alsoo om sijne
hooge jaeren en onpasselijckht: niet wel alles naer behooren conde waernemen, soo hebbe hem
‘tselve toegestaen, ende sijn verloff vergunt om te mogen repatrieeren. Alsoo hij mijn eerst een
brief thoonde van sijnen vrinden, die den voornt: Simon schreven, dat hij sijn paspoort van Ued:
Mo: hadden geobtineert, en dat hetselve met het schip d’ Susanna sou worden overgesonden, Soo
wil hoopen dat Ued: Mo: niet qualijck sullen nemen ........................ alsoo tot voordeel vanden
Landen is geschiet, want iemant gagie te geeven, die sijn ampt dickwils door ongemacken
bijnaght niet can waernemen, t’geene meest door de hooge jaeren comt, dunckt mijn ongeraden,
ende maer schaeden voor ’t landt te weesen. Eghter niettemin heeft den voorn: Jan Simon
geduerende sijnen tijt sijn ampt als een trou dienaer waergenoomen.
Waermede Eijndighende,
Edele Moog: Heeren bidde Godt almaghtigh hij Ued: Mo: Wijse Regeeringh wil zeegenen ende
Ued: Mo: in dese becommerde tijden verleenen ‘tgeene tot voorspoet ende zaligheijt van noode
is,
Verblijve,
Ued: Mo: getrouwen dienaer,
Was geteeckent Pieter Versterre
Surinamen den 25 e Maert 1675.
1675 – maart 25 – garnizoensregister
2035 - 251
Lijst opgesteld in het handschrift van Nicolaes Combe, en ondertekend door Pieter Versterre.
Lijste van den garnison in Suriname, den 25 maert 1675.
Den Heer Versterre Jacob Dere
Lieutenant Tisso Jan Uijtbogaert
Lieutenant Veersche Jan Gijsol
Vendrigg Duplissis Jan Smal
Commis Combe Nicolaes Verborgg
Sergeant Jan Anthonij Pieter de Weij
Sergeant Daniel Josias Mindert Evertsen
Sergeant Robert Chense(?) Jan Coveij
Sergeant Outshoorn Simon de L’ eau
Meester Damaert Chirurgijn Hendrich Pas
Connstapel Jan Pietersen Jan Gouliart (Goukart)
Job Abrahamsen timmerman Hendrich Bullaert
Corporal Boudewijn Adrian Vercruis
Corporal Lobbert Cobus van de Ende
Corporal Rutgaerts Guillaume Arseel
Capt geweldiger Court Blom Andries Simonsen
Arnout van der Banck Jan Pietersen
Jacobus Goeman Frederic Chapenbagh

208
Jems Stigers Jan van Dore
Anthonij Verschiere Anthoni Dickert(?)
Adrian van Gastel Hendrich Coeij
Jacob Pieck Maerten de Bock
Jacob van Bellegen Jan Pissert (Visser?)
Hans Roode Pieter Stevenaers
Jan Bomi Jan Rendolf
Pieter Fransisco Simon Leendertsen
Pieter Andriesen Jan Martin
Jan Parmentiers Jan Jansen van Bewijs
Pieter de Swart Engel Gerretsen
Thomas Hendricksen Cornelis Romlaers
Cornelis Jansen Machiel Adriansen
Jan Veersche(?) Lieven van Brakel
Gerret Jansen Claes Willemsen
Joost van Mellen Pieter Steenbach
Jan Pirson Nicolas de Cock
Maarten van der Bant Joost Demare
Jan de Parle Cornelis Adriansen
Simon Dircksen Jacob Dircksen
Engelbert Schouten Jan Rogers
Cornelis Rosé Bastiaen Dircksen
Jan Jansen de Jonge Mels van Verbec
Abraham de Vogel Willem Brouton
Jan Crois Barent Content
Lieven Lievensen Willem Crijnen
Jacob de Put Pieter Mulder
Willem Scot Hans Clinckhamer
Machiel van der Weij Laurens Andriesen
Jacob Pietersen Frans Daens
Charel Massuij(?) Pieter Schutter
Hendrick Lisses Isaac Satou
Jan van Eijck Roulant de Clossi(?)
Pieter duPré Francois le Brun
Jaques Ire Cornelis Vinc
Pieter Coopman Jan Grison
Joris Vrage Jan Machielsen
Claes Ramakers Bruijn Ruijmout
Louijs Verbec Joost Joosten
Jacob Jansen
Claes Pietersen
matroosen van de s’ Lands Boot:
Abraham Pietersen
Jan Dircksen
Henrij Thierson
Pieter Jacobsen
Den 25 e Maert 1675,
P: Versterre

209
1675 – Schuldenlijst Davidt de Volder
2035 - 251a
“Liste van de Uijtstaende Schulde van Mr: Davidt de Volder”. Zie brief Versterre 25 maart.
Een schuldenlijst ter waarde van 2451 pont suijker, geleend van: Pieter Versterre, Dominee
Basseliers, Merkus Munnicx, Mr: Springel, Hendrick deKastrije, Samel Nasij, Hend: Arre..dt, en
Jan de Backer.
1675 – Maart 25 – getuigenis Cuvelaer & Sonius
2035 - 252
Betreft de boedel Davidt de Volder. Cornelis Cuvelaer & Daniel Sonius verklaren dat Davidt de
Volder in het jaar 1671 ter waarde van twee en zeventig pond vlaams aan koopmansgoederen
naar Suriname heeft meegenomen. Deze waren bij genoemde heren in consignatie afgenomen.
1675 - 25 maart - brief Pieter Versterre
2035 - 253
duplicaat van 2035 - 249 / 250
1675 - 25 april - brief Nicolaas Combe
2035 - 254
Gericht aan de staten van Zeeland. Gesteld in de Franse taal.
duplicata
Nobles puissants seigneurs,
Jay reçeu la commission de Ontvanger van 's landts middelen, qu'il a pleu a Vos Nobles
Puissances me faire l' honneur de m' envoyer : ie rens graces tres humbles avec un profond
respect et sousmission a V:N:P: pour le dit honnerable office, ie prie ce grand Dieu, du plus
profond de mon coeur et intime de mon ame, qu'il luy plaise me donner la sagesse, prudence,
capacite, diligence, et conduitte requise, pour exercer le dit employ en rondeur de conscience,
pour le bien et prosperité de V:N:P:, le contentement des habitants, et le salut de mon ame, afin de
pouvoir tousiours rendre un bon conte de mon administration a ce grand Dieu, et a V:N:P:. Ie ne
manqueray, Dieu aydant, de mettre peine de recuter(?) les ordres de V:N:P: le plus
punctuellement qu'il me sera possible.
Iay prié monsr: le Commandt: Versterre de faire adiourner les habitants de cette colonie, pour
faire un roolle ou description distincte des plantages de chasque division, des blancs, et esclaves,
du nombre des ackers de terre qu'un chascun possede, suivant l'ordre de V:N:P: pour pouvoir
envoyer les copies du dit roolle a V:N:P:, lequel dit Dr: Commandt: m' a promis de ce faire apres
le despart de ce navire ;

210
Iay prié aussi mon susdit Commandr: de establir trois balaces publiques pour apporter tot le
suecre, pour y estre pesé, pour recevoir droits de V:N:P: ; et apres le transporter aux navires,
scavoir : une balance a paramaribo, ou quartier du fort, ou l' on pourroit apporter le suecre de la
division de Para, et de Sereno. Une autre 2e balance pour la division d'en haut, et division de
Torarica. La 3e balance pour la division de Commewijne. Le susdit Sr: Commandr: m' a respondu
qu'il n' avoit aucun ordre de V:N:P: pour establir des balances, qu' il ne pouvoit faire sans un
ordre de V:N:P: ; de plus me respondit que les planters ne pouvoyent porter leur succre a la
balance, n' ayant pas des boots, ou vaertuijgen, pour cela, et que obligeants les Schippers, a
envoyer querir le succre aux plantages pour le porter a la balance, pour le peser, et apres le
reporter aux navires, ce seroit trop d'embarras pour les dits schippers. Ie respondis au susdit Sr.
Commandt., que l'on pouvoit trouver un moyen plus commode pour ce faire, scavoir : d'establir
un homme, qui eust cinq ou six negres en chasque division, qui eust une bonne boot, ou pont,
pour aller querir le suecre aux plantages, pour le porter aux balances, en luy donnant tant pour sa
peine, pour chasque oxhoofft de suecre. Le susdit Commandt. me demanda qui payeroit ses frais,
ie respondis le planter la moitié, et le marchand qui reçoit le suecre l' autre moitié. Avec le
profond respect, et sousmission que ie dois a V:N:P:, il me semble que cette voye est la plus
facile. Le susdit commandt. me respondit qu'il ne pouvoit establir cet ordre, sans le
commandement de V:N:P:.
Par ainsi l' on pourroit empescher toutte fraude et tromperie, qui se glisse a livrer le succre,
autrement ny ayant point de balances, les schippers et marchands disent qu'ils ne doivent payer la
balance, de plus y ayant des balances, on ne pourra livrer de mauvais suecre comme sont une
grande partie, qiu livrent de syrop pour du succre, de plus avec permission de V:N:P:, ie diray que
plusieurs planters sur leurs plantages ont de fort mauvais poids, ou gewichten. l' Un a une pierre,
l' autre un block de bois, l' autre a un poids anglois, qui disent peser tant, et venant a repeser le
succre, on trouve des cinquante, et soixante livres de succre de manque sur un ocxhoofft, n' y
ayant point ….. de balances establies, il faut que ie m' en rapporte a la declaration des schippers
des succres embarquez a leurs navires, pour recevoir les droits de V:N:P: ; ou autrement, de
mettre des gardes sur les navires.
Il seroit necessaire d'avoir une garde sur chasque navire, puis que les navires l' un va a l' anchre a
Torarica, l' autre un peu plus bas, l' autre demeure au fort, et l' autre en un autre endroit, et ainsi il
faudroit une garde a chasque navire qui seroit de grand frais, et cette garde ne pourroit encor
peser le succre, puis que la plus grande partie des navires n' ont point de balances.
S' il plaist a V:N:P: d'establir des balances publiques, ie les supplie bien humblement avoir la
bonté de faire donner ordre d' envoyer deux balances, avec chascune mille livres de poids, ou
gewichten d' Amsterdam.
Mons: le Commandt: m' a dit qu' il gardera le livre du pais de hoofftgelt, iusqu' au mois de juillet
prochain 1675, et qu' il rendra conte a V:N:P: de ce qu' il a reçeu, et qu' en ce temps la le terme
est escheu aux habitants de payer derechef(?), et apres me livera au susdit temps entre mes mains
le dit livre, pour recevoir les droits de V:N:P:. Le dit Commandt. m' a aussi dit, qu' il continuera a
recevoir le hoofftgelt de ceux qui n' ont pas encore payé, afin de payer les debtes de ceux qui ont
fourni des livres, et autres chases pour le fort, le dit Sr. Commandt. m' a dit qu' il y aroit bien cint
et cinquante mille livres de succre a payer des vieilles debtes, a ceux qui ont livre des vivres, et
autres denrees(?) pour l' entretien du fort, lesquels d' aucuns ont desia [= deja] credité pres de
quattre ans, sans recevoir aucun payement, qu' il sera necessaire de payer avant touttes choses.
J' envoye cy joinct le duplicata a V:N:P: du conte des vivres livrez par l' ordre de mons. le
Commandt.

211
Ayant pleu a V:N:P: de m' envoyer un ordre pour limiter la reparation du fort, affuts, et
roopeerden, de ne desbourser que la somme de douze cents francs pour choses necessaire, avec le
profond respect et sousmission que ie dois a V:N:P: ie diray que la somme est bien petitte, que l'
on ne peut pas faire grande reparation pour ses derniers les deux grandes batteries le long de la
riviere, que monsr. le Commandt. Crijnssen defunct(?) a commencees, et que monsr. le gouvernr.
Lichtenbergh a achevees, sont entierement pourries, ont besoin d' estre renouvellees tot de
nouveau, et faire une teste le long des dittes batteries, pour empescher la riviere qui avance
beaucoup, et mine les dittes batteries, en un mot le fort devient fort vieux, et a besoin d'un
nouveau, cependant ie ne manqueray de suivre les ordres de V:N:P: le mieux qu'il me sera
possible.
Ayant pleu encor a V:N:P: d' ordonner dans les placaaten d' affirmer le zegelpacht, iay demandé a
monsr. le Commandt. les Zegels ou un cooper stempel pour marquer les zegels, le susdit
Commandt. m' a responde, qu' il n' en avoit point receu, ie luy ay demandé son advis la dessus,
lequel m' a dit que l' on ne pouvait rien faire, que premierement l' on aye des zegels, ou un cooper
stempel, ie supplie avec profond respect et sousmission V:N:P: qu' il leur plaise avoir la bonté de
faire envoyer les ordres, comment on se devra reigler en cet affaire, afin de les executer
ponctuellement, ie suis ….. d' impertuner V:N:P: d' un si long discours mal arrengé, ie crois estre
de mon devoir d' en advertir V:N:P:
Ie finis la presente, priant Dieu du plus profond de mon coeur, et intime de mon ame, qu' il benie
de plus en plus les armes defensiues de V:N:P:, et qu' il vous ait Nobles Puissants Seigneurs en la
saincte et digne garde, et suis,
De Vos Nobles Puissances,
Le tres humble, tres obeissant, et obligé valet,
Nicolas Combe.
A Suriname ce 25 avril 1675.
1675 - 1 Mei - brief Nicolaas Combe
2035 - 255
Gericht aan de staten van Zeeland. Gesteld in de Franse taal.
Nobles puissants seigneurs,
Par ma precedente envoyee a Vos Nobles Puissances, suivant la copie eyionte, iay escrit a
V:N:P:, que I' avois prié monsr. le Commandeur, de faire adiourner les habitants, pour faire un
roolle, ou description des habitants de chasque division, et du nombre des ackers de terre, qu' un
chascun possede, le dit Commandr. m' avoit respondu, que cela se pourroit faire, apres le despart
du precedent navire party. Depuis ce temps la iay prié le susdit Sr. Commandr. de ce faire, lequel
m' a respondu qu' il n' estoit pas de besoin de faire la ditte description ou roolle, avant le mois de
iuillet prochain, qu' en ce temps la le terme sera escheu aux habitants de payer derechef, ce que
iay mal entendu. Le dit Sr. Commandr. m' ayant dit depuis, qu' au dit mois de iuillet prochain
1675, l' annee commencera aux habitants pour payer, et que les dits habitants ne pourront estre
contraints a payer derechef, que sur la fin de l' annee, iay creu estre de mon devoir d' en advertir
V:N:P:.

212
Ayant pleu a V:N:P: de m' envoyer un ordre a la venue de la fleuyte nommee Eendracht d'
Amsterdam, ou le Schipper Jan van Rechter commande, de faire mesurer la ditte fleuijte, pour
voir si elle ne contient pas plus de cent lasten, suivant la declaration des maistres du dit navire, ie
me suis enquis, si il y avoit pas quelcun ici, qui eust une parfaitte cognoissance de mesurer les
navires, iusques ici n' ayant trouvé personne.
Iay prié monsr. le Commandr. de me vouloir ayder en cela, lequel m' a respondu qu' il ne scavoit
aussi personne qui eust cognoissance de mesurer les navires, qu' il croyoit que la ditte fleuijte ne
pouvoit pas contenir plus de cent lasten, suivant le dire de plusieurs.
Je me trouve aussi obligé d' advertir V:N:P: que la ditte fleuijtte Eendracht a apporté grande
quantité de caves ou kelders [verpakking voor flessen] de 15 et 12 boutteilles pleines d' eaux de
vie, et vin, comme aussi plusieurs pulles aussi pleins de vin, et eaux de vie, iay voulu pretendre le
droit de V:N:P: des dittes caves et pulles, monsr. le Commandr. m' a dit, que n' estant pas specifié
dans le placaet de V:N:P: , ie ne pouvois demander le dit droit, les Schippers voyant que ces
choses sont exemptes de l'inpost a l' advenir en apporteront une grande partie.
Dans le placaet de V:N:P: il est dit, que l'on devra payer les droits mis sur les vins, eaux de vie et
biere, avant qu' on les descharge a terre. Plusieurs schippers et marchands estants arriver ici, ont
de coustume de mettre leurs marchandises a terre, dans un packhuijs, pour les vendre ; monr. le
Commandr. m'a dit, que ie ne pouvois pas demander les droits de V:N:P: des vins, eaux de vie, et
bieres, avant qu' ils soyent vendus, et estants vendus on ne paye pas ici en argent, puis que l'
argent ne roule pas comme en d' autres pays, mais l' on paye en succre, et avant que de pouvoir
payer en succre, il faut le recevoir, ou souvent(?) le faire.
Ainsi le dit Sr. Commandr. m' a dit, que ie ne pouvois promptement recevoir les droits suivant le
placaet, mais quand les dit schippers ou marchands me payeront les dit droits, avant le despart du
navire, ie n'ay rien a dire, iay creu estre de mon devoir d' en advertir V:N:P:, afin que V:N:P:
puissent voir, que ie tasche d'executer leurs ordres le plus ponctuellement qu'il m'est possible.
Avec le profond respect et sousmission que ie dois a V:N:P:, ie re-itere encor ma tres humble
requeste, qu'il plaisera V:N:P: d' avoir la bonté de faire ordonner des balances, pour eviter toutte
fraude et tromperie qui se pourra glisser, ny ayant point de balances, il faudra pour les droits de
V:N:P: (suivant l' advis de monsr. le Commandr.) que ie m'en rapporte a la declaration des
schippers, lesquels sans doute taiseront une partie de leur propre succre embarqué, pour s'
affranchir des droits, et declareront le succre d'un autre.
Je supplie encor bien humblement V:N:P: qu'il leurs plaise ordonner, qui devra payer les quattre
pourcent a la balance, pour les droits de V:N:P: , y ayant contestation entre les vendeurs et
acheteurs, iay respondu le vendeur en doit payer la moitié, et l' acheteur l' autre moitié, l' acheteur
respond que cela n'est pas specifié au placaet de V:N:P:, iay prié monsr. le Commandr. de vouloir
reigler ce different, lequel m'a respondu qu'il n' avoit point d' ordre pour cela. Sur ce iay respondu
aux vendeurs et acheteurs qu' entre eux ils s'accordent, que je veux avoir les droits de V:N:P: .
De plus, les marchands disent que ny ayant point de balance establie, ils ne doivent payer la
balance, veu qu' ils sont tromper tous les iours sur les plantages, par les faux poids que d' aucuns
planters ont.
Monsr. le Commandr. m' a aussi dit, que ie ne pouvois pas aussi demander le droit de V:N:P: du
succre que l' on embarque dans les navires arriver, devant le dit ordre venu de V:N:P:.
Dans le placaet de V:N:P: il est fait mention que les blancs et negres payeront le hoofftgelt, n'
estant pas specifié les indiens esclaves, que d'aucuns habitants ont en nombre, pour le sevice de la

213
chasse, pesche, et naviger sur la riviere en des boots, que les dits planters disent estre exempts de
hoofftgelt, puis qu'il n'est fait aucune mention dans le dit placaet.
Il y a quelques semaines passees qu' il est arrivé ici une grande fleuijte envoyee du Roy de la
grande bretagne, pour advertir les anglois, qu'il doit encor venir deux autres navires d'Angleterre,
pour transporter les dits anglois en d'autres colonies angloises, avec leurs negres, et meubles, ou
en Angleterre. La plus grande partie ont fait dessein de partir, d' aucuns ont desia vendu leurs
plantages et bestiaux, a la reserve de leurs negres et chandieres qu' ils gardent pour porter a d'
autres colonies. Le despart des dits anglois causera une grande perte a cette colonie, et rendra le
negoce fort sterile.
Sur ce ie finis la presente, priant Dieu qu'il vous ait Nobles Puissant Seigneurs en sa sainte et
digne garde, et qu'il benie de plus en plus vos armes defensives, et suis,
de Vos Nobles Puissances,
Le tres humble, tres obeissant, et obligé valet, Nicolas Combe
a Suriname, ce 1er May 1675.
1675 - 1 Mei - brief Nicolaas Combe
2035 - 256
Gericht aan Pieter de Huybert, Raat pensionaris van de Ed: Mo: heren Staten van Zeelandt, heer
van Burgt(?),Hemstede, etc. tot Middelburgh. Gesteld in de Franse taal.
Combe bedankt De Huijbert uitvoerig voor zijn benoeming als ontvanger der rechten en
inkomende rechten. Schrijft dat vele inwoners van plan zijn te vertrekken vanwege de te zware
belastingen.
1675 - 8 Mei - brief Pr. Versterre
2035 - 257
Edele Mogende Heeren,
Mijne Heeren, t' sedert het affgaen van mijnen laesten aen UEd: Mo: per Capt: Cornelis Jacobsen
....... waervan de duplicaten hiernevens gaet, soo sijn mijn ondertusschen UEd: Moogende ordres
ende missiven alsmede de resolutien van haere Hooch Mogende nopende het affgaen der
Engelschen, per het schip de Susanne was ter Landt gecomen, welcke Haere Hooch Mogende
ordres niet en sal manqueren promptement naer te komen soo veel eenichsins in mijn vermogen
sal liggen ;
De goederen mijn bij UEd: Mo: ordres per het schip de Susanne gesonden, en sijn noch niet
ontfangen, alsoo het schip de riviere voorbij is geloopen, ende jegenwoordich noch niet
opgecomen en is, maer ontfangen sijnde, sullen naer behooren werden gemenagieert.
Op den 7e April laestleden is alhier binnen gecomen een Engels fluijtschip uijt Engelant, genaemt
de Hennerie and Sara of London, met een Engels parsoon genaemt Johan Frost, die bij UEd: Mo:
gepermitteert is vooruijt te komen ende onderwijlen de lijste van de willige vertreckende
Engelsche op te nemen, waermede hij t' sedert den 10e April laest, tot nu toe, besich is geweest,
maer heeft deselve tot noch toe niet punctuelk. kunnen overleveren, alsoo noch verscheijdene
sijn, die niet willen resolveren voor en alleer de Engelsche Commissarissen met d' andere
Engelsche schepen alhier sijn aengecomen.

214
Edoch niettemin, soo kan UEd: Mo: dit seggen, alsdat de engelsche natie alhier noch sterck sijn
hondert en twintich mans parsoonen, daeronder de vrouwen en kinderen niet gereeckent, als
alleenich de weduwen die haer eijgen staet moeten regelen ; van welcke hondert en twintich soo
ick verstaen hebbe, wel hondert sullen vertrecken, waeronder niet meer als drie suijkerwercken
zijn, en de resteerende overblijvende twintich, sijn meest alle suijckerwercken die mede wel
souden willen vertrecken, doch naer Out Engelandt, indien sij alle haeren staet voor contante
penningen aen ymant .... conden vercoopen, maer tot noch toe geene Coopluijden connende
vinden, sullen genootsaeckt sijn te verblijven ; maer indien sij conden, souden liever alle
marcheren, alsoo sij mekanderen opmaecken tot vertrecken, en wenschen diegeene die blijven
duijsent duijvels op haer lijff ; maer ick en kan niet vernemen dat den parsoon weegens sijn Majt.
hier gesonden, sulcke taelen voert , maer t' sijn de planters onder malkanderen.
Soo dat haer edele mo: hieruijt wel konnen mercken, wat liefde dese gasten tot de duijtsche natie
hebben, onder wiens reegeringe sij alle vet en tot een staet gecomen sijn. Ick maecke staet ofte
gissine dat sij over de vijffhondert negros met haer sullen voeren, wanneer sij sullen vertrecken,
en het heucht mijn seer veel, als wij hier int landt gecomen sijn, dat alle dese gasten niet boven de
vijftien slaven souden hebben uijtgemaeckt, soo gelieven Ued: Mo: eens te considereren, ofte
sijne Majt. van Groot Brittaignen te oordelen, hoe qualk: sijne Majt. onderdaenen alhier
getracteert sijn geweest.
Sij geven uijt dat sij voordaegen niet genegen waeren om te vertrecken, maer meerder genegentht:
gehadt hebben alhier te verblijven, en noch souden doen, ten waere sij niet en vreesden de groote
veranderingen die alhier staen voor te vallen.
Vooreerst seggen sij de veranderinge inde regeeringe, ofte gouvernement, indien de heer
Gouverneur Heijnsius hier komt dat alsdan de Colonie verpacht sal wesen onder sijn Ed:, ende
eenen mons. Nicolaes Clement ; ofte soo den Gouv. de Molin komt, niet geerne van franschen
aaert souden geregeert worden. Weegens dese verpachting spreecken verscheijde passagiers die
met het schip de Susanne gecomen zijn, die hetselve uijt den mont van Nicolaes Clement hebben
verstaen.
(ten tweeden) Over de schweere lasten die Haer Edele Mo: nu onlangs hebben gelieven op te
stellen, alsoo sij seggen deselve schweerder te weesen dan onder haer Coningh, en deselve dan
noch liever aen haer Coningh dan aen de Duijtschen willen betaelen.
Edoch t' en sijn niet alleene de Engelschen die daerover roepen en claegen, maer de duijtsche en
joodsche natie niet minder, alsoo ick voor waerachtich weete, dat de Joodsche natie van intentie
sijn twee gedeputeerdens met d' engelsche natie naer Jamaica willen senden, om te sien wat
previlegien sij aldaer bij den Gouvr. voor haer souden kunnen bedingen, en de duijtsche natie
verstaen hebbende uijt passagiers met de Susanne gecomen, dat het eijlandt Tabago bij de
provintie van Hollandt zal worden aengenomen, soo sijnder veele die het hooft daernaertoe
beginnen te hangen, en maer alleenich de uijtslach van dit werck willen verwachten.
UEd: Mo: en souden niet gelooven hoe swack dese Collonie van blancke inwoonders sal sijn,
wanneer d' engelsche natie sullen vertrocken sijn, welcker swackht. Ued: Mo: met dit schip niet
en hebbe derven adviseeren, omdat hetselve niet al te diffensieff en is , gelijck UEd: Mogende
mijn mede hebben gelieven te ordonneren, oock staet met dit schip in Compgnie. te vertrecken
een hoeckerboot waermede oock niet en derven adviseren, maer vier weecken naer deesen staet
Capt. Raes met sijn fregat van hier te vertrecken, waermede Ued: Mo: alles ampel sal adviseren.
UEd: Mo: getrouwe onderdaenen van de duijtsche natie ende joodsche natie hebben mijn seer
moeijelijk gevallen ende gebeeden, dit neevensgaende request aen Ued: Mo: te addresseeren, 't
geene sij seer demoedich met smeecken ende bidden aen UEd: Mo: sijn presenteerende, met
ootmoedich versoeck dat Ued: Mo: haer een favorabel apostille daerop gelieven te verleenen,
volgens de gelegentht. van den tijt.

215
also sij alle noch seer diep (volgens haere claghten) in de schulden sijn, en dese lasten haere
schult seer sal beswaeren, 't welck sij alle op mijn versoght hebben, UEd: Mo: voor te draegen, en
dat UEd: Mogende een weijnich reflectie gelieven te nemen op de behoudenisse van UEd: Mo:
schoone Collonie, welckers opkomste off ondergangh hier meest aen gelegen is. UEd: Mogende
biddende dit mijn schrijven niet qualk. aff te nemen, alsoo d inwoonders mijn niet met vreeden
hebben gelaeten, voor en alleer haer belooffde aen UEd: Mo: in haer ..... te sullen schrijven, en
oock mijn plicht is, wanneer sulcke donckere wolcken hier opkomen, om Ued: Mo: in tijts
daervan te adviseren.
UEd: Mogende gelieven uijt dit mijn schrijven niet te oordeelen, dat de duitsche ofte joodsche
natie alhier, haer selven willen stellen jegens de Gouvnrs. die UEd: Mo: haer sullen gelieven toe
te senden om haer te gouverneren, maer ter contrarie sullen deselve, wie het soude mogen wesen,
met alle beleeftht. ende onderdanichht. ontfangen, gelijck sij schuldich sijn te doen.
De Engelsche natie die van meeninge sijn van hier te vertrecken hebben meest alle haere vaste
goederen ende koebeesten alreede aen de duijtsche ende joodsche natie verkocht, alleeninemen sij
alle haere negros ende meulenwerck mede, en eenige cleijnicheden die ons geen hinder sullen
doen.
Soo dat de Commissarisen hier komende, niet lange werck ofte moeijte hier sullen hebben, off ten
waere dat sij hetselve souden soeken, gelijck ick vrese voor eenen Marcus Brandt, die in de
plaetse van de heer Ferdinand Goerijes is gestelt, also dien parsoonen een onversoenlijcken haet
jegens de duijtsche natie ende het gouvernement heeft. Hij heeft oock al verscheijde luijden,
wanneer voorleden jaer hiervandaen ging, gedreijght te crouwen(?). Dien selven Brandt heeft aen
den heer Gouvr. Lichtenbergh soo veel reeden gegeven, dat Sijn Ed: selfs hebbe hooren seggen,
dat indien sijn Ed: op een ander plaets als hier in Surinaeme waere geweest, hij dienselven
Marcus Brandt met sijne tanden vaneen sou hebben gescheurt, daerom hadde liever gesien, dat
hier andere Commissarisen in plaets van hem waeren gecomen, edoch sal echt mijn debvoir doen,
haer de maet vol te geven, dat geen reeden van claeghen sullen hebben.
Het hadde oock seer noodich geweest, dewijle d' Engelschen soo veel faveuren bij haer vertreck
van UEd: Mo: hebben bedongen en verkreegen, datter een articul tot haeren laste in mijne orders
ofte reglement waere ingevoeght (te weeten dat sij bij haer vertreck van hier, haer souden hebben
te wachten, d' indianen ofte naturellen van dese cust niet jegens de duijtsche ende joodsche natie
op te maecken, ende in haere waepenen te doen komen, gelijck sij in de tijden van de heer Gouvr.
Lichtenbergh bij het vertreck van den majoor Bannister deden, d' indianen gingen wijs maecken,
dat soo haest d' Engelschen vertrocken waeren, wij haer alle souden dootslaen, soodat de heer
Gouvr. Lichtenbergh genootsaeckt was, het meeste guarnisoen uijt het fort te lichten, om tot
gerustht. van de onderdaenen, het landt door te senden ; en sulcke geruchten beginnen nu
weederom door het landt te loopen, alsoo sij niet anders sullen betrachten, als onse natie alle spijt,
affront, en schaade aen te doen. Doch sal niet manqueeren, om in tijts 't selve met allen ijver en
vlijt trachten voor te komen.
Dese thien soldaeten die met dit schip hebbe laeten repatrieren, sijn hier meest ses jaeren int lant
geweest, en sijn de reste die jegens de vijffentwintich man gecomen met den Lt. Hugo
Uijtterschoo, bij UEd: Mo: ordre worden verlost, ende heeft een ijgelijk van haer sijn behoorlk.
passepoort ende verificatie van den Commies Combe,
waarmede eijndige,
Edele Mogende Heeren, Bidde Godt Almachtich hij UEd: Mo: wijse regeeringe in dese
becommerde tijden wil zeegenen, ende UEd: Mo: alles verleenen t' geene tot salich(eij)t noodig is
Amen, ende sal verblijven die tot noch toe geweest ben,

UEd: Mogen getrouwen dienaer tot den doot,
P: Versterre,
Surinamen den 8e Meij 1675.
1675 - mei - verzoekschrift inwoners
216
2035 - 258
gericht aan de staten van Zeeland. Betreft voornamelijk een petitie tegen de verhoogde
belastingen. Versterre schreef hierover in zijn voorgaande brief. Ondertekend door:
Was geteijkent voor d Jootse Natie:
Davidt Nassie ; Aron da Silva ; Samuel Nassie ; Isack Drago ; Raphel Aboab ; Isack de Avilaer ;
Isack Gabaij Sid ; Isack d. Costa ; Daniel Missiah ; Jacob Nunes Sentigo ; Samuel Perrera ;
Bento d. Costa ; Isaq en Jacob Perrera ; Jacob Nunes d. Castao ; Gabriel Antones
Was geteijkent door d'duijtsche:
C: Nachtegael ; J: V: Ruijven ; Cor. Snelleman ; AB. Schoors ; R: D: Plessies ; Jan
Scherphuijsen ; J:(?) Wobma ; Pieter van Lancam ; Ab. Schedeijn ; La Fortune ; Michiel van
Dee ; Jan Frederick Bachman ; D: Sonius
1675 - 8 mei - brief P. Versterre
2035 - 259
duplicaat van zijn voorgaande brief van die datum.
1675 - 4 Juli - brief P. Versterre
2035 - 260
Wel Edele Heer,
Mijn Heer, Ick hebbe voor desen eens de vrijmoedich(eij)t genomen van Ued: met een letter
moeijlijck te vallen, waerin als doen UEd: den toestant van de schoone collonie Surinaeme ten
deele hebbe bekent gemaeckt ende hoe licht deselve tot een florisanten staet sou kunnen werden
gebracht, 't geene verhoope UEd: niet qualick sal hebben genomen. Soo hebbe nu wederom bij
dese occasie ende met het inenkomen van de engelsche commissarisen alhier met Sijne Majts.
scheepen, niet kunnen naerlaeten, UEd: de lijste van de vertreckende engelsche onder No. 1 uijt
dese collonie, toe te senden, waerbij UEd: kan sien, wat parthije Sijne Majts. schepen sullen
medevoeren, ende hoe veele noch bij ons sullen blijven.
Het getal van de engelsche natie hier in dese collonie int generael is, of wort gereekent op hondert
en twintich families, ende daervan maecke staedt dat tachentich sullen vertrecken, voor so vele
ons voor t' merendeel bekent is, waeronder gereekent acht suijckerwercken, gelijck UEd: in de
lijste sult geannoteert vinden.
Maer worden alle op twee naer wederom bij de duijtsche en de joodsche natie beseeten, soo dat
wij in dien reguarde wel niet veel en verliesen, maer ten aensien van de goede ende bequaeme
planters, soo kreijght de collonie van Surinaemen een grooten krack, ende wort daerdoor oock
soodanich verswackt, dat sij een goede hulpe ende assistentie (te weeten van blancke inwoonders)
van nooden heeft, off loopt perijckel van t'eenemael te gronde te gaen ; alsoo de duijtsche natie

217
hier seer swack is, gelijck UEd: mede uijt dese nevensgaende lijste onder No. 2 van de weerbaere
mannen, sonder het guarnisoen, sult kunnen affmeeten ; ende op de joodsche natie niet veel staedt
en is te maecken, wiens lijste hiernevens mede onder No. 3 aen UEd: wort gesonden, alsoo sij
geduerich ook de sweere lasten, die men haer nu op wil leggen, clagen, waeraen onse natie oock
niet schuldich en blijft.
De Engelsche commissarisen hier binnen gecomen sijnde, is bij ons een dagh beraemt, wanneer
wij bij den anderen sullen komen, om alle differenten ende schulden tusschen d' engelschen en de
duijtschen te effenen, t' welck sal weesen op den twintich deser maent Julij, als wanneer ick
hoope, ende Godt bidde, dat alles in der minne sal afloopen ende eijndigen, waertoe aen mijn
sijde niet sal manqueeren, alle devoiren aen te wenden, ende oock niet en twijffele, indien sij
maer geen onredelijcke ofte onwettelijcke dingen van mijn komen te eijschen, die tot
merckelijcke prejuditie van dese collonie souden comen te strecken.
Wat belanght haere paerden, koeijbeesten, ende meulenwercken, blijven alle hier, doordien sij
deselve aen de duijtsche ende joodsche natie hebben vercocht ende in betaelinge gegeven, t'
geene een groote versterckinge voor dese collonie is.
Soo haest dese saecke een uijtslach ofte eijnde sal hebben becomen, sal niet manqueeren mijn
selffs d' eere te geven, van die aen UEd: bekent te maecken.
Voorts niet meer hebbende om desen te verlengen, sal afbreecken, ende naer U Wel Edele alle
heijl ende zeegen toegewenscht te hebben, veblijven die tot noch toe geweest ben,
Wel Edele Heer,
UEd: dienstverplichten dienaer,
P: Versterre
Surinam den 4e Julij 1675
bijlage 3 - de lijste van weerbre. mannen der Joodsche natie
2035 - 261
Abraham Perera
Abraham Sema
Abraham Caun (?)
Abraham d: Caseres
Aron d: Perera
Aron d: Silva
Aron d: Alfonseca
Abraham d: Pina
Barugh de Costa
David Nassij
Benjamin Perera
David Perera
David B: Carnasso
Daniel Mesia
David Amsalem
Isaacq Jacob Perera
Isaacq da Costa
Isaacq Gabaisi
Isaacq d: Fonseca Mesa
Isaacq Mesa

Isaacq Roiz de prado
Isaacq Joseph Drago
Isaacq Lesena
Isaacq Avelaer
Isaacq Paeto
Isaacq Parra
Isaacq Barrugh
Isaacq Arias
Jacob Nunes henricq
Jacob Nunes d: Castro
Jacob Nassij
Jacob Roiz d: prado
Jacob B: Benjamin
Isaacq d: Brito
Isaacq Montesinos
Jacob preto
Joseph Nassij
Joseph de Souza Montesinos
Joseph franco
Josua Nassij
Josua Barrocas
Moses B: Louzada
Moses da Costa
Moses Nassij
Raphael Aboab
Moses Januz
Mariana Roiz
Hana (Bana?) Roiz neto
Samuel Nassij
Samuel parera
Samuel Neto
Gabriel Antimes
Salomon de Solis
Samuel Angulter (Augulter?)
Samuel d: la parra
Sl: Henricques Perrera d: Castres Brabo
Isaacq Mesia Mendose
218
bijlage 2 - de lijste van weerbre. mannen der duijtsche natie
2035 - 262
Jacobus Conjard
sijn broeder
Gerard Wobma
Charles d: Lile
Cornelis Snelleman
Nicolaes Snelleman
Joannis Backman

dome: Basseliers
Johan van Ruijven
Johan van Scherpenhuisen
Samuel Puicgion (Pincgion?)
Carel Naghtegael
Harmanus Wagemeester
Abraham Schoor
Jooris Darval
Alexander Batij
Pieter Verhagen
Jan Janz Sorghdrager
Jan d' Poffer
La Fortuijne Aran
Bastiaen Thijssen
Roelof Hendrickz
Joannis Robbertz
Cornelis Cen..au
Daniel Sonius
Balthaser Swaeck
Robbert Telje
Balten Perduijn
Pieter van Lanckum
Isaaq van Milder
Nicolaes Groencock
Pieter Willemz
Andries Robbertz
Dego Spanjaert
Reijnier Warnar
Ranciad d'Belleplaets
Abraham Vignon
Francois Violet
Pierre Poisson
Roelandt Corbet
Jan Adriaenz Schouten
Jan d': Backer
Daniel le Rouce
Willem Pitie
Joannis Colins
Claes Warnar
Bartholomeus Heijmers:
Jan Jolle
Philip Bael
Cornelis Boogaert
Jacob le Roucxe
Jan d'Matte
Thomas Adelborgh
Francois Martens
Vincent Cravean
Anthony Wosseion
Volckert v. Alpeien(?)
219

Philip Braght
Wouter Assueros(?)
Michiel van Den(?)
Nicolaes d'Soute
Harman
Alexander
Pieter Pistorius
Jan Gerridtz
Daniel van Wilder
Leonard Benoij
Mattueijn(?)
Benon Spanjardt
Daniel Pieters
Francois Beljaert
Pedro del Nordt
Pieter van Houtten
Jan Hendrickz van Cuijlenb:
Poulus van Kerckhoov
Willem Manzo
Pieter Muller
Huijbreght Gille
Daniel Lambert
Jan Brandt
Jan Stratius
Thomas Lambert
Abraham d'Smith
Jan d'Noorman
Jan Peterse met sijn mt.
David van Hooghstadt
Dirck Casteleijn
Jacob Weijens
Cornelis Adriaenz.
Cornelis Loel(?)
Robbert d'Cuijper
Jacob Bolders
Anthonij Jeroenz
Graljam
Pieter Monbre
d'knight van Scherpenhuijsen
Johan d'la Borde
Christiaen d' Lange
Abraham Schedijn
Johan du Pon
Laurens Davidts
Jan Meckman
Thomas d' Jonge
Abraham Simon
Davidt Snoeck
Joannis Kerckhooven
220

Jacob d'Later
Joannis Camig...
Pieter Stevenaer
Jacob Delre
Hendrick Franz
Justus Wedens
Jan Slinger
Abraham Hagens
Claes
Solomon Fortuijn
Jan van de Velde
Jan Heijs
Phelip Crick
Gelijn Vervest
Simon Factoor
Adriaen Crijs (Crije)
Anthony Dammart
Isaacq Erens (Evens?)
Qurijn Francqen
Jooris Lemerchier
Paulus Holms
Jacob d' Graeff
Anthonij lefeber
Roelandt d'Clotij
Simon d'Leouw
Arent Gever
Abraham Thomas
Clement Pieterssen
221
bijlage 1 - De Lijste van Engelz die van meening sijn uijt dese colonie te vertrecken, als:
2035 - 263
Uijt d' oplandz divise:
Elias Elij met vrouw & kinderen (suickerwerck)
Richard Schatt
Andrew Kinghte met vrouw & kinder
Arthur Morris als idem
Pieter Manton idem
Robbert Hutson
Thomas Abraham
Henrij Ferris met vrouw en kinderen
Michiel Morris
George Goarden met idem
Arthur Jollij
John Horne
Ann Mattheias
Thomas Sparkes

John Spenar met sijn vrouw
Ralph Larken
James Grimes
John Wordword
William Carpenter met vrouw
William Jearwood met vrouw & kin.
William Vahan met vrouw
James Baker idem
John Tailor idem
Robbert Crowne idem
Roger Phelips idem
Righard the Drimmer idem
Surniauws divise:
Kronnin Westhorp met vrouw (suickerwerck)
Eduwart Saulls idem (suickerwerck)
Alexander Wilson vrouw & kinderen
Robbert Gates
William Rotherford met vrouw
Thomas Right
Eduwart Edij vrouw en kinderen
Thomas Scattergood en vrouw
John Horne
Thomas Thorpe
mrs. Neale met haer kint (suickerwerck)
Matthieu Jde met vrouw & kint
Para divisie:
Olivier Hampson met vrouw
Henry Conge
John Conge
James Davis vrouw en kinderen
Andrew Robbertson & vrouw
John Horton idem
Joseph Relij(?)
Ann Walter
William Paule(?) en vrouw
Francois Watson idem
John Foster idem
William Smith idem
William Haite idem
Isaacq Ritherson
Joseph Starling & idem & kinderen
Robbert Smith
Alexander Godwin idem
Thomas Jambes idem
John Commers idem
William Cu..ngen idem
Thomas Region
Scharles Graves idem & kinderen
222

John Chambers idem
Cleah donneford idem
Thomas Foster idem
James N
William Bleir
N. Arlo
223
Commewine divisie:
Samuel When en vrouw
John Morrius
William Wyatt vrouw en kinderen (suickerwerck)
Eduwart Watton
Henri Pierson idem
Abraham Baker idem
Abraham Walker
Pieter Clerck idem
Benjamin Pins idem
Robbert Morlon
1675 - 4 juli - brief Nicolaes Combe
2035 - 264
Nobles puissants seigneurs,
J'envoye cy joinct un recepisse de vingt vaeties de buscruit fort humide, pour faire repasser au
moulin, dont on ne se peut seruir, ayant esté ici au magasin l'espace de sept ans, embarqué dans le
navire Goude Poorte de Middelbourgh, ou le capt. Claes Vaes commande.
Le 5e du mois de may passé, il est arrivé ici deux navires d' Amsterdam avec des negres, seavoir
une fregatte et un kits. A l' arrivee des dits navires, iay demandé a monsr. le Commandr.
Versterre, si il trouvait bon que ie misse sur les dits navires des gardes, pour empescher toutte
fraude et tromperie, lequel me respondit que non, que faisant telles choses, cela obligeroit les
schippers de sortir de la riviere, et parter ailleurs leurs negres. Sur ce ie dis au Sr. Commandr. s'il
estoit necessaire de dire aux dits schippers, de ne vendre aucuns negres avant que ie les eusse
conté, et reçeu les droits de V:N:P:, lequel Sr. Commandr. me respondit, qu' il auroit luy mesme
soin de cela. Cela estant ainsi, un des schippers denuict vendit une bonne partie de ses negres aux
anglois qui s'en vont ; estant adverti de ces choses, i'en donne cognoissance au dit sr. Commandr.,
s'il avoit permis au dit schipper de vendre denuict en cachesse ses negres, avant que d'avoir payé
les droits de V:N:P:, lequel Sr. Commandr. me respondit, que ie n'avois rien a dire, quand le dit
schipper me donnoit la declaration de nombre de ses negres apporté en cette riviere.
Le dit schipper apres fit apporter une partie de ses negres a terre, que ie contoy, ou il n'y avoit pas
la moitié, qu' il vendit a terre, et le restant de ses negres, les vendit de iour et de nuict en son
navire. Entendant ces choses, ie me transportay au logis du dit Sr. Commandr.; lequel me dit qu'il
avoit reçeu douze negres pour les droits de V:N:P: ; lesquels il desiroit garder, pour payer les
anglois qui s'en vont, ausquels il est deu pour le conte de V:N:P:,ie respondis au dit Sr.
Commandr. qu'il pourroit payer les dits anglois avec les vieilles debtes du hoofftgelt, qu'il a encor
en mains, le dit Commandr. me respondit, qu'il pretendoit garder les dits negres, ie priay le dit

224
Commandr. de me vouloir donner une descharge pour pouvoir respondre a V:N:P:, lequel dit qu'il
le feroit.
Les dits schippers ayants vendus leurs negres, sont venu a moy pour escrire leurs passeports pour
passer le fort, suivant la costume, pour aller en haut avec leurs navires a Torarica, ou Santpunt. Je
demande a voir la lijste de leurs negres, a qui ils ont ester vendus.
Le schipper du kitz me monstra la ditte lijste, ou il en avoit cinquante six en nombre, lequel me
dit qu'il avoit payé les droits au dit Sr. Commandr., i'escris le passeport au dit schipper, lequel le
porte au dit Sr. Commandr. pour le signer pour passer le fort. L'autre schipper nommé
Christophel Lents me refuse demonstrer la ditte lijste, disant pour excuse qu'il ne l' avoit pas, que
c'estoit ses marchands nommez Cornelis Snelleman et Samuel Nassij planters ici, qui avoyent la
ditte lijste ; ie respondis que ie ne pouvois escrire son passeport, avant que de voir la ditte lijste.
Le dit schipper s'en alla trouver le dit Sr. Commandr. pour luy permettre de passer le fort, le dit
Sr. Commandr. m'envoya querir pour me demander le suiet qui m'empeschoit d'escrire un
passeport au dit schipper. Ie respondis au dit Sr. Commandr., avant que d'escrire le dit passeport,
ie desirois de voir la lijste des negres a qui il les avoit vendus, pour voir si ceux, qu'il avoit
vendus de nuict en cachette aux anglois, et autres, estoyent sur la ditte lijste, et que d'autre costé
i'avois donné charge a quelques personnes en secret, de s'enquerir des matelots du navire du
nombre des negres, lesquelles personnes m'ont rapporté, avoir entendu du chirurgien du navire et
des matelots, que le dit schipper avoit apporté en cette riviere 550 negres, et que le dit schipper en
ayant seulement livré douze negres, il en sous troyoit quattre et demi, des droits de V:N:P: ; Le dit
Commandr. me dit, que le schipper m'envoyeroit apres la ditte lijste, ie respondis au dit Sr.
Commandr. que c'estoit un signe evident que le dit schipper avoit envie de tromper, puis qu'il
refusait demonstrer la ditte lijste, que ie le prios de me maintenir en cela. Le dit Commandr. me
respondit, qu'il laisseroit aller le dit schipper avec son navire, et se prit a m'injurier menaçer, et a
donner des mauvaises paroles: depuis le dit temps passé, iay demandé plusieurs fois au dit
schipper la ditte lijste, sans la pouvoir obtenir, a la fin ces iours passez, le dit schipper m'a donné
le memoire cyionct en presence du dit Sr. Commandr, que i'envoye a V:N:P; ne m'ayant voulu
monstrer la lijste des negres, de ceux que les ont acheter, de peur que ie ne descrouvrisse ses
fraudes ; sur ce ie priay le dit Sr. Commandr. d'ordonner au dit schipper de me faire voir la ditte
lijste des debiteurs, le dit Sr. Commandr. m'a respondu en presence du schipper, qu'il n'estoit
obligé a cela. Par la peut on facilement croire, que le Commandt. et schipper ont intelligence
ensemble, ce qui me donne suiet d'en donner cognoissance a V:N:P: pour les supplier en toutte
humilité et reverence, d'avoir la bonté de me vouloir maintenir.
Il y a quelques semaines passees, qu'il est arrivé qu' un anglois par malheur a esté noyé dans la
riviere, et un autre anglois a esté tué d'un negre, lesquels ont laissé quelques esclaves, et biens,
que le dit Commandt s'est approprié, iay demandé le dit Commandr. comme Receveur de V:N:P:
qu'il luy pleust me livrer les dits esclaves et effets des dits anglois sans parents ici, pour les vendre
au plus offrant en public, pour ayder a payer les frais de la garrison. Le dit Commandr. m'a
respondu, que cela luy appartenoit ; le dit Commandr. voudroit bien recevoir les droits des
navires de negres et de ceux qui meurent sans faire testament, et que ie payasse les vieilles debtes
de pays, ayant desia plusieurs fois assigné des vieilles debtes du pays sur moy, des le moment que
iay reçeu la Commission de Receveur de V:N:P: ; sur ce iay respondu au dit Sr. Commandr. que
ie priois bien humblement de vouiloir payer les vieilles debtes du pays, puis qu'il reçoit encor les
debtes du hoofftgelt, et les droits des navires de negres, que ie payerois les debtes nouvelles que
ie foy pour acheter des vivres pour la garnison, aussi tost que i'aieray reçeu de quoy payer, ce qui
fasche le dit Sr. Commandr., est que du temps passé, il a reçeu les droits du hoofftgelt, et des
navires qui sont venus ici sans commission de V:N:P: qu'il y a fait payer, et de ceux qui sont

225
morts sans faire testament, sans en donner cognoissance a personne et qu' a present suivant les
ordres de V:N:P:, ie veux avoir cognoissance de ces choses, ce qu'il ne luy plaist pas.
Je n'ay encor rien reçeu des droits de V:N:P: mis sur les vins, eaux de vie, et bieres. Le dit Sr.
Commandr. m'ayant dit, que ie ne pouvois pretendre le payement, avant qu'ils soyent vendus et
reçeu le payement, avant le despart des navires. Dieu aydant, i'auray soin de faire payer les
schippers.
Iay fait pendre deux grandes balances, une a Paramaribo ou quartier du fort, et l'autre a Torarica
ou Santpunt. Monsr. le Commandr. a fait a Torarica pour balance-meester un certain Daniel
Sonius, et moy ie prendray garde a paramaribo, pour le succre qui vient de Commewijne, et
d'alentour paramaribo.
Ie fais faire a Torarica, par advis de Monsr. le Commandr. un warehuijs, n'en ayant point trouvé a
vendre proche la riviere propre a cela, i'en ay loei une autre pour six mois de temps, ne me l'ayant
voulu loër a moins de temps.
Les charpentiers sont a present dans le bois a cercher du bois commode a faire deux wippen(?)
pour charges et descharger le succre, cela estant fait, les balances commenceront a avoir leurs
cours, manque de charpentiers, cet ouvrage n'a peu estre fait plus fort.
A Paramaribo iay acheté une maison commode, proche la riviere, pour mettre la balance, par
advis de Monsr. le Commandr. ; laquelle maison aura besoin de reparation, ie tascheray e faire le
tout au meilleur proffit, et petitte despence des V:N:P:;
sur ce je finis la presente, priant Dieu de plus profond de mon coeur, qu'il ait Vos Nobles
Puissances en la saincte et digne garde et qu'il benie de plus en plus les armes defensives de Vos
Nobles Puissances, et suis,
De Vos Nobles Puissances, le tres humble, tres obeissant, et obligé valet,
Nicolas Combe
a Suriname, ce 4e juillet 1675
1675 - 6 juli - brief Pr. Versterre
2035 - 266
Edele Mogende Heeren,
Mijne Heeren,
.....uen laetsten aen UEd: Mo: is geweest per 't fluitschip de St. Jooris genaemt, waervan de
duplicata hiernevens gaet, waerin UEd: Mo: doenmaels het gepasseerde ten meestendeelen hebbe
bekent gemaeckt.
Onderentusschen soo sijn hier op den 14e junij laestleden in de riviere gecomen de engelsche
commissarisen van Sijne Majt. van Groot Brittaignen met haere schepen, die door mijn naer
behooren met alle civilitijt sijn ontvangen, die haer tot noch toe in 'tgeene voorgevallen is seer
civiel hebben gethoont, soodat bij ons ende haer edelheden een dach is beraemt om alle de
inwoonders van dese collonie te doen vergaederen, om alle openstaende schulden ende
verschillen die tusschen de duijtsche, joodsche, en de vertreckende engelsche natie souden mogen
openstaen ende oneffen sijn, te ballanceeren ende effen te maecken, t'geene alhier aen Paramoribo
op den thienden deser sal weesen, als wanneer ick verhoope ende Godt bidde, dat alles aen
wedersijden met contentement sal afloopen ende eijndigen, t'geene UEd: Mo: alsdan met het
naest daeraen volgende schip sal adviseeren.

226
Sende UEd: Mo: per brenger deses Capt. Claes Raes volgens UEd: Mo: ordre 2000 Pd. van ons
out buskruijt, ende het resteerende sal mede met de naeste scheepen die t'selve kunnen bergen,
volgen.
Hiernevens sende noch met t'selve schip ses van s'Lants soldaeten, waeronder vijff, die alle
passepoorten van UEd: Mo: hebben becomen om te repatrieeren en den sesden heeft een schwer
accident, t'geene hier te lande niet genesen kan worden ; en daerom mijn seer moeijlijck heeft
gevallen om te mogen vertrecken, om sijn selffs te laeten genesen ; echter niettemin, is over de
drie jaeren int landt geweest.
De passepoorten die Ued: Mo: aen dese soldaeten hebben gelieven te verlenen sijn meest van
diegeene, die met den Lt: Potteij int Landt gecomen sijn, soodat diegeene die 5 a 6 jaeren en
daerenbooven int landt sijn geweest, seer misnoeght worden en vraegen dat in den eewich(eij)t
geen verlossinge voor haer sal weesen, t'geene sommige van haer doet resolveeren wegh te
loopen ; soo dat UEd: Mo: seer vriendelk. ben versoeckende, om sulcke en diergelijcke onheijlen
voor te komen, ons weederom een retruijt van vijffentwintich man gelieven toe te senden, opdat
de ouden soldaeten oock eens mogen vertrecken, ende 't guarnisoen weder wat versterckt mach
worden.
Hiernevens sende UEd: Mo: onder No. 1 de lijste van de vertreckende engelschen, voor sooveele
haer tot noch toe hebben gedeclareert. Waeronder acht suijckerwercken sijn, volgens d'annotatien
inde lijst, waervan ses wederom bij de duijtsche ende Joodsche natie worden beseeten, maer de
twee andere vreese dat tot ruine sullen komen. De vertreckende Engelschen nemen niets met haer,
als alleenich haer negros, voorts alle paerden, koeijbeesten, ende meulenwercken blijven hier.
Alhoewel het getal van de vertreckende engelsche natie niet seer groot is, soo salt echter
niettemin een groote krack voor UEd: Mo: schoone collonie weesen, ten aensien van de goede
ende ervaeren planters, die de collonie daerdoor komt te verliesen, soo dat wil hoopen, UEd: Mo:
wederom sorge sullen draegen, dat de collonie opnieuw met inwoonders sal worden versterckt
ende geassisteert ende bij mancquement van dien is den onderganck light tegemoet te sien.
Noch gaet onder no. 2 eene lijste van alle de duijtsche ende fransche inwoonders alhier, waeruijt
UEd: Mo: de schwackht. van dese collonie lichtelk. sullen kunnen bemercken, en nauwelijcx te
gelooven is, dat in soo een groot landt soo weijnich blancke menschen sijn, en daer jaerlicx soo
veel suijckeren worden gemaeckt gelijck Ued: Mo: uijt dese nevensgaende lijste onder no. 3
kunnen sien, hoeveel scheepen met haere volle laedinghe tusschen mey 1674 en meij 1675 sijn
affgescheept.
Noch gaet hiernevens aen UEd: Mo: onder no. 4 een pertinente lijste van de weerbaere mannen
onder de Joodsche natie, behalven haere vrouwen en kinderen, waeruijt UEd: Mo: nu int generael
kunnen sien, de kracht en sterckte van dit landt, alsoo de lijste van s'Landts guarnisoen onder no.
5 soo t'selve heden ten daege wort bevonden, mede hiernevens gaet.
Seecker nieuws van Cajana hebbe tot noch toe niet kunnen becomen, als alleenich rapport bij een
indiaen genaemt Jan van der Goes aen Cajana woonachtich, bij veele van de duijtsche natie
bekent, denwelcken ontrent thien daegen geleeden hier bij mijn is weest ende naer sijn beste
kennisse de gelegentht. verhaelt heeft, doch gelijck UEd: Mo: wel hebben hooren verhaelen, dat
een indiaen niet boven het getal van vijff kan tellen, soo hebbe geen bescheijt uijt denselven
kunnen vernemen als alleenich dat de franschen aldaer dickwils om victualie veleegen waeren,
alsmeede bij wijlen seer sieckelijck. Doch tot meerder verseeckeringe ende nauwer ondersoeck

227
soo hebbe nu vier weecken geleeden 's landts snauwe opgesonden met een soldaet van s'landts
guarnisoen dewelcke de tael van de indiaenen seer wel kan spreecken, tot ontrent thien mijlen
naebij Cajana in een groote kreeck, alwaer de fransen dickweils met een boot ofte chaloup komen
vissen, ende sien off conte door d' hulp van de indiaenen aldaer eenige fransen kunnen
bespringen, om soo uijt haeren mondt de gelegentheijt van Cajana te kunnen verstaen, t'geene dan
aen UEd: Mo: pertinent sal adviseren.
s'Landts fortificatie alhier begint daegelicx meer en meer te vervallen, soodat het fort perickel
loopt van over een jaer of 2 in de riviere te storten, doordien de twee groote batterijen genaemt
Oranje ende Nassouw t'eenemael vergaen sijn, dat geen schut aldaer meer gebruijckt kan worden,
en de geordonneerde ordonnantie bij UEd: Mo: vastgestelt, van niet meer als acht duijsent pd.
suicker s'jaers aen de fortificatie te mogen besteeden, al aen de binnenwercken uijtgeleght ende
besteedt sijn, soo moet alles ongerepareert en in disordre blijven leggen,
waermede eijndigende,
Edele Mogende Heeren, bidde Godt Almachtich hij U Edele Mogende met een fonthijne van
zeegen wil overstroomen, ende sal verblijven die tot noch toe geweest ben,
UEd: Mogende getrouwe dienaer,
Pr: Versterre
Surinaemen den 6e Julij
1675
1675 - 16 october - brief Nicolaes Combe
2035 - 267
duplicata
Nobles puissants seigneurs,
J' envoye cy ionct un 2e recepisse de 20 vaeties de vieille buscruijt, pour livrer a Vos Nobles
Puissances, ou a leur ordre, pour faire remoudre au moulin, embarqué dans le navire nommé
Regenboogh de Vlessingen, ou le schipper Adriaen van de Viver commande ; par mes
precedentes iay envoyé aussi deux recepisse de 20 autres vaeties de vieille buscruijt, embarqué
dans le navire nommé Goude Poorte, ou le capt. Claes Vaes commande
Par mes precedentes iay mandé a V:N:P: que monsr. le Commandr. avoit fait pour balance
meester a Toerarica aliter Santpunt, un certain Daniel Sonius, lequel lors qu' il a esté question de
prendre en possession le dit office, vouloit en faire la fonction par un homme, qui a peine peut
escrire son nom, disant pour sa raison, qu' il ne pouvoit tousiours s' obliger de demeurer sur le
lieu, qu' il avoit un plantage a prendre garde, et des debtes des marchands a solliciter le payement
; ie respondis au dit sr. Sonius, que il s' avoit intention d' accepter le dit office, il estoit necessaire
d' en faire la fonction luy mesme, et s' obliger a demeurer au dit Santpunt autant qu' il est
possible, lequel me respondit qu' il ne pouvoit obliger a cela, pour laisser perdre ses propres
affaires. Sur cette responce i' en fis le rapport a monsr. le Commandr. et le priay de m' en vouloir
un autre, lequel me dit d' en chercher un autre.

228
Iay eu peine d' en trouver un autre, faisant difficulté de vouloir s' obliger a demeurer sur le lieu. A
la fin iay trouvé un certain Jan Robertsen qui sollicite ici les debtes de plusieurs marchands de
Zeelande, qui a accepté le dit office de balance-meester a Santpunt.
Il y a trois semaines passees que les balances avec les wippes pour descharger le succre sont
erigees, depuis ce temps la il est venu fort peu de succre a la balance. Ie scay bien que depuis
deux mois passer, la plus grande partie du succre a esté embarqué dans les navires anglois, ie
crois aussi d' autre costé, qu' il a esté plus embarqué de succre dans nos navires, que ce qui a esté
declaré: la plus part des navires voyants que les balances s' alloyent establir, sont allez a l' anchre
a une lieu, d' autres a demi lieu, ou environ de Santpunt, pour pouvoir a leur ayse de nuict passer
de l' autre costé de la riviere avec leurs chalouppes pour aller a leurs navires descharger leur
succre, sans le porter a la balance ; voyant cela iay prié monr. le Commandr. d' ordonner aux
navires d' aller tous a l' anchre a Santpunt, ou a Paramaribo aliter quartier du fort proche des
balances, affin qu' on puisse voir les dits navires quand ils chargent du succre, ce qu' il m' a
refusé, disant qu' il ne le pouvoit faire, qu' il estoit en la liberté des schippers d' aller avec leurs
navires a l' anchre ou bon leur sembloit ; sur ce iay prié le susdit Sr. Commandr. de defendre a
tous planters, de ne peser aucun succre sur leurs plantages, ains le faire porter a la balance pour
estre pesé et recevoir la le succre, comme cela se prattique dans les isles françoises ou il n' est
permis a personne de peser sur son plantage plus haut que la somme de vingt et cinq livres, mais
au poids royal, par ainsi on pourrait empescher toutte fraude et tromperie. Le susdit Commandr.
m' a aussi respondu qu' il ne le pouvoit faire, que ce seroit trop grand embarras pour les planters,
de courira chasque fois a la balance, et de mettre des gardes la nuict pour croiser sur la riviere a l'
entour des navires, ce seroit trop grand frais pour Vos Nobles Puissances.
Le dit Commandeur m' a respondu qu' il seroit mieux que Vos Nobles Puissances en Zeelande
fissent porter tout le succre des navires a la balance pour estre pesé et recevoir la le droict. Cela
seroit bien, si les navires alloyent arriver tous en Zeelande, (mais) les uns vont en Hollande, les
autres en d' autres havres, et d' autres iroyent pet estre en angleterre, en france, estant la paix, ou
ailleurs vendre une partie de leur succre, et ainsi Vos Nobles Puissances seroyent privez de ce
droict. Monsr. le Commandr. laisse en la liberté des schippers, sans le descharger a terre pour le
peser a la balance.
Les schippers et marchands qui ont de vieilles debtes d' un an, deux, trois, et quattre ont passez,
disent qu' ils ne doivent payer le droict de la balance, disants que si on les avoit payez au dit
temps, ils seroyent exempts de payer a present le droict de la balance ; iay prié aussi le dit Seigr.
Commandeur de vouloir reigler ce different, luy disant qu' il me semble que les schippers et
marchands (qui) ont quelque droict, et quand les debiteurs seroyent obligez de payer le droict de
la balance, ou au moins la moitié, on ne leur feroit point de fort(?), puis qu' ils ne payent point d'
interest. Le dit Commandr. m' a respondu, qu' il n' avoit point d' ordre pour cela de Vos Nobles
Puissances, il tient tousiours le party planters, a cause que luy mesme est un grand planter, ayant
plusieurs plantages.
Ie tasche de faire mon devoir autant qu' il est possible et empescher toutte fraude et tromperie, si
ie ne suis maintenu, ie ne puis rien faire ; sur ce je finis la presente, priant Dieu de tout mon
coeur, qu' il ait Vos Nobles Puissances en sa saincte et digne garde, et benie de plus en plus vos
armes defensives, c' est le souhait de celuy qui est, et sera a iamais,
de Vos Nobles Puissances,
le tres humble, tres obeissant et obligé valet, Nicolas Combe
a Suriname, ce 16e octob. 1675.

229
1675 - october 17 - brief Nicolas Combe.
2035 - 268
gericht aan de Staten van Zeeland, gesteld in de franse taal.
Het waagrecht was per 25 juli 1675 ingesteld. Het recht a 4% werd in suiker voldaan. Combe
stuurt in october de sedert die tijd ge-inde rechten naar Zeeland in 2 schepen, en verleent de
schippers daarvoor een borgtocht (vermoedelijk een vrijdom van invoerrechten in Zeeland).
Combe meldt dat hij nog steeds zwaar wordt tegengewerkt bij het innen van het inkomend recht
van de slavenschepen, en dat ook het innen van het waagrecht nog niet soepel gaat.
1675 - october 24 - brief Nicolas Combe.
2035 - 269
gericht aan de Staten van Zeeland, gesteld in de franse taal.
Ook het innen van de rechten op sterke drank verloopt niet vlot. Als tussenoplossing wordt
toegestaan, dat diegenen die nog oude vorderingen op het land hebben, deze vorderingen mogen
gebruiken als betaalmiddel voor de diverse rechten, in plaats van contante suiker. Maar toch
zullen zij ook een deel contant moeten betalen, anders heeft het land geen contanten voor de
locale aankoop van vivres etc.
Combe meldt zonder verdere bijzonderheden, dat op 19 augustus het grootste deel der Engelsen
is vertrokken, met meer dan 1000 negers.
1675 - december 16 - brief Pr. Versterre
2035 - 270
Waarschijnlijk gericht aan Pr. de Huijbert. Ongeveer dezelfde inhoud als de brief van dezelfde
datum aan de Staten van Zeeland (zie navolgend)
1675 - december 16 - brief Pr. Versterre
2035 - 271
Beschrijft de grote uittocht der Engelse bewoners met 3 schepen. Uit andere bronnen is bekend
dat dit waren: het oorlogsschip HMS. Hercules, en de transportschepen America, en Henry and
Sarah. De passagierslijsten van deze schepen zijn bewaard gebleven. Zij brachten hun passagiers
naar Jamaica.
Edele Mogende Heeren,
Mijne heeren, 't Sedert het afgaen van mijnen laesten aen UEd: Mo: per capt: Adriaen van de
Vijver waerin UEd: Mo: hebbe geadviseert hoeverre alhier de saecken met de Commissarisen van
sijne Majt: waeren gebracht en dat ick niet beeter en dachte off sij waeren volgens haeren eijsch
in alles voldaen gelijck sij menichmaelen geprotesteert en verclaert hebben, waervan de attestatie
onder no. 1 hiernevens gaet ;
Maer op den laetsten dach wanneer haer soude uijt convoijeeren met 's landts snaeuw, soo bennen
de heeren commissarisen bij mij aen boordt gecomen, en over het ophouden der hebreeuwsche
natie jegens mijn geprotesteert, van welck protest de copia hiernevens onder no. 2 aen UEd: Mo:

230
wordt gesonden. Op welck gedaene protest ick andermael op de parsoonen van de duijtsche en
joodsche natie die bij mijn present waeren, versoght dat sij mijn doch oprecht haer gevoelen op
mijne ordres wilden verclaeren, waerop sij nochmael neffens mijn verclaerden dat de heeren
commissarisen geen ander recht en hadden, als die van den engelsche natie (waeronder wij
oordeelden de schotten en ijren mede begrepen waeren) en konden pretenderen, waerop dan het
protest hebbe laeten voortgaen.
Het is oock waerrichtich dat ten tijde wanneer de engelsche commissarisen alhier in de riviere
quamen, ende naer mijn alle de ordres van Haere Hooch Mo: als die van UEd: Mo: overgelevert
hadden, mijn versoghten de riviere op te mogen gaen, om met die van de engelsche natie te
mogen spreecken, 't geene haer aenstonts consenteerde, waerop haer oock vraegde off oock sij
orders hadden om met eenige andere natie te spreecken, daerop sij tot antwoort gaven van neen,
alsoo sij met geen andere, maer alleenich met de engelsche natie te doen en hadden, ende naer
eenige daegen boven geweest sijnde, meest de ronde in alle divisien gedaen hebbende, sijn
deselven commissarisen wederom bij mijn gecomen ende geseght dat veele van de engelsche
natie haer gedeclareert hadden om aff te gaen, maer spraecken mijn doen noch al van geen
jooden, maer int laetsten, wanneer het op een scheijden sou gaen, quamen sij met dese nieuwe
pretentie, en trachten soo de collonie van Surinamen op die tijt 't eenemael onder te brengen,
omdat sij genoechsaem konden sien, dat de collonie door het affgaen van alle de engelschen al
aen het sincken was, en vertrouwe indien wij eenichsins haere pretentien hadden kunnen toestaen,
sij souden daernaer al weeder met een andere gecomen hebben, waeruijt oordeele indien Sijne
Majt. van groot Brittaignen jegenswoordich niet in alles voldaen en is, hij noijt voldaen sal
weesen, als met het leveren van de gantsche collonie ; alsoo ick de voorgaende saecke oock hebbe
bijgewoont soodat ick oordeele een eerlick man seer ongeluckich is, die met die natie te doen
moet hebben.
Ick kan UEd: Mo: mede verclaeren dat haere drie groote ende machtige scheepen neffens noch
een jacht dat sij hier gecocht hebben - maecken vier in t getal - alle soo vol waeren, dat indien
noch een familie hadt willen resolveeren tot het vertrecken, sij genootsaeckt souden sijn geweest
om noch een ander schip te hueren, gelijck oock selffs uijt de brieven van den commissaris
Cranfild hebbe gehoort ende gesien, die hij mij voorlas ende soo geslooten aen het engelsche hoff
sondt, en dat het getal veel grooter was als sij haer selffs oijt ingebeeldt hadden.
Wij hadden oock groote sorgen ende commer om haere scheepen wel uijt te kreijgen, want sij
gingen seventhien voeten diep.
Den laetsten dach wanneer de engelsche scheepen uijt souden seijlen, sijn eenige vrije indiaenen
ofte naturellen van dit landt bij mijn gecomen en claegen dat ontrent de dartich vrije indiaenen
van haere vrunden aen het boordt van de engelsche scheepen waeren, die d' Engelschen
gepersuadeert hadden ende met haer aff wilden vaeren, 't geene sij niet en verstonden dat soude
geschieden, maer begeerden deselve alle wederom aen landt te hebben, off zij souden t
hiernamaels op mijn en de gantsche duijtsche natie verhaelen. Sulcx seggende in presentie van
verscheijde luijden, edoch waeren maer vier die d' indiaense tael verstonden, die sulcx oock
geattesteert hebben, waervan de attestatie hiernevens gaet. Waerop oock aenstonts aen boort van
de heeren commissarisen hebbe gesonden, ende versoght dat de indiaenen wederom aen aen landt
mochten gesonden werden ; daerop aenstonts ses van hetselve schip daer de heeren
commissarisen op waeren, aen landt gelevert werden, maer deselve een weijnich tijts daer sijnde,
werden wederom door d' engelschen gepersuadeert aen boort te gaen, doordien d' engelsche natie
alle de tael conden spreecken. Waerop dan jegens de heeren commissarisen hebbe geprotesteert
weegens alle onheijlen, moorden, branden en rooven, die onse natie hiernaemaels van de
Caribisen ... dat wechvoeren soude overkomen. Waerop de heeren commissarisen weeder jegens
mijn protesteerden, omdat ick de vrije indiaenen haer affvorderde ; alsoo sij oordeelden, onder
haere families te sijn, omdat sij altemet voor haer wat gevist off gejaeght hebben. Edoch s' lants

231
snaeuw met de engelsche scheepen uijtseijlende om haer buijten te lootsen, hebben de heeren
commissarisen de ses voorgaende indiaenen weeder aen snaeuw overgelevert, maer in d' andere
scheepen sijn sij gebleven ende also wechgevoert gelijck dese ses indiaenen voor mijn hebben
verclaert, ende oock eenige met naeme genoemt hebben.
Het can ons weijnich schaeden off voordeel sijn, indien sij hondert indiaenen met haer hadden
gevoert, maer d' indiaenen een volck sonder reeden sijnde, oordelen aenstonts dat haere vrunden
ofte kinderen voor slaven verkocht sijn, gelijck d' indiaenen oock seggen, dat d' engelschen onder
haer sulcx uijtgestroijt hebben, alsdat wij d' indiaenen aen haer voor slaven souden vercocht
hebben.
Op welck geruchte alreede een droevich ongeluck is geschiet, want twee engelschen van mijn een
passepoort versoght hebbende om in de beneden rivieren onder d' indiaenen te gaen handelen,
gelijck meermaelen geschiet is, soo sijn die twee engelschen onderweegen van de indiaenen doot
geslaeghen, t' geene noch noijt hier gebeurt is, haer seggende gelijck ons verhaelt is, ghij komt
hier om noch meer indiaenen wech te haelen en te vercoopen. Waerop aenstonts s' Landts snaeuw
met eenich volck naer beneden hebbe gesonden, en sien off men de dadigers kan attrappeeren,
van welckers weedervaeren UEd: Mo: per naeste sal adviseeren.
Het is waerachting dat ten tijden van den engelschen Gouv. William Byam hier een indiaen
versocht om met een engelsch schip t'geene hier in de riviere was, naer Jamaica te gaen, t'geene
hem den Gouv: toestont, maer den indiaen sijne vrienden sulcx verstaen hebbende, hebben den
Gouvr. soo lastich gevallen met te seggen dat hij den indiaen vercocht hadde, dat hij genootsaeckt
is geweest een scheepje te hueren om den indiaen weeder van Jamaica naer de vaste kust te
brengen, om soo weeder bij sijne vrienden te kunnen comen. Soo dat vertrouwe UEd: Mo:
genootsaeckt sullen weesen t'selve van Sijne Majt. te versoecken, dat de affgevoerde indiaenen
weeder aen de kust mogen gelevert worden, off anders sal het onmogelijck weesenom voor onse
natie alhier langer te kunnen leven, off wij loopen perijckel van alle gemassacreert te worden,
doordien de luijden hier wijt en sijt van den anderen woonen, soodat UEd: Mo: bidde in tijts
daerin gelieven te voorsien, opdat sulcke droevige plaegen voor ons mogen affgeweert worden.
Want het is seecker dat eenige indiaenen bij mijn sijn geweest ende geseijht, dat geen blancke
meer uijt dese rivieresou laeten gaen, als met een goet gewij(?) van indiaenen uijt dese riviere, die
haer noch vriendelijck tegens ons thoonen, waeruijt genoechsaem blijckt, dat de vertreckende
engelsche haer devoir genoech gedaen hebben, om de heijdenen jegens ons op te maecken.
De Saecke die UEd: Mo: mijn heeft hebben gelieven te recommandeeren, oock ordonneeren, dat
wel op mijn hoede sou sijn met het inkomen der engelsche scheepen, dat sij alhier onder schijn
van d' engelsche aff te haelen, algeene negotie souden drijven, t'geene maer al te veel geschiet is
niet alleene bij de schippers, maer bij de commissaris Brandt selffs, die van alhier wel de somma
van 70 a 80.000 pd. suijcker voor sijn vercocht cargasoen heeft medegevoert, waerover onse
coopluijden seer hebben gedoleert, dat sij moeten betaelen alle lasten en impositien, alleenich met
sleghte assignatien tevreeden mosten weesen, daer d' engelsche alle de contanten met haer
sleepten.
Waerbij onse coopluijden wel hondert duijsent Pd. suijcker schaeden hebben geleden, op
welckers clachten den schout van dese provintie jegens den commissaris Brandt en alle anderen
die hier genegotieert hebben, heeft geprotesteert, waervan de copia hiernevens aen UEd: Mo: ben
sendende.
Waerop hiernevens oock gaet een attestatie van verscheijde eerlijcke luijden dewelcke attesteeren,
dat den commissaris Cranfild den commissaris Brandt in volle compe. van wel twintich
parsoonen van alle natien, heeft verweeten en te lasten geleght dat sijne Majts. scheepen hier 14
daegen langer in de riviere moghten vertoeven om de retouren van sijn cargasoen in te vorderen,

232
niet waerdigh sijnde den naem van een commissaris te voeren, daer hij een schotje ende preker
was, met veele andere scheltwoorden meer. 't Geene hij commissaris Cranfild seijde aen Sijne
Majt. te sullen claegen. Waerop den commissaris Brandt dan weeder aen commissaris Cranfild
seijde, indien hij Cranfild ijts diesaengaende wilde claegen, dat hij genoechsaem wilde
bethoonen, dat hij commissaris Cranfild soo veel hadde genegotieert als Brandt selve,
soodat sij den tijt van haer verblijff alhier lustich met malkanderen overhoop hebben geleegen.
Dit is alles t'geene UEd: Mo: vant gepasseerde alhier kan adviseren.
Den secretaris Adriaen van Gheluwe alhier met UEd: Mo: commissie gecomen sijnde, hebbe
denselve aenstonts in die bedieninge bekent gemaeckt ende hem in die qualitijt voorgestelt, maer
gemerckt dat dat ampt alhier door het vertrecken van de engelsche natie soodanich vervallen en
verswackt is, dat het onmogelijck is voor een eerlijck man daerop te kunnen leven, laet staen van
twee, op welcke oorsaecke den secretaris Batij alhier affstandt van haere bedieninge heeft gedaen,
omdat hij gants geen voordeel meer daeraen en sagh ; soo versoecke seer gedienstich dat UEd:
Mo: t'selve in consideratie gelieven te trecken, en dat ampt als secretaris t'eenemael aen de
secretaris van Gheluwe gelieven op te draeghen, also hij een vigalant parsoon is die t'selve
eerlijck en trouwelijck sal waernemen ; oock dat UEd: Mo: voor denselven secretaris die goetheijt
gelieven te hebben, dat de acten (=aanstelling) als notaris aen parsoonen alhier verleent om
t'selve ampt alhier te bedienen, mogen worden ingetrocken, off anders blijft den secretaris
evenwel onder den voet (wet?), doordien sij soowel als den secretaris sullen geemploijeert
worden.
waermede eijndigende,
Edele Mogende Heeren, bidde Godt almachtich hij Ued: Mo: wijse regeeringe gelieve te
zeegenen, ende sal verblijven,
UEd: Mogende getrouwen dienaer,
Pr. Versterre,
Surinamen, den 16e Xber
1675.
1675 - correspondentie tussen Versterre en de engelse commissarisen
document 1 - 14 december 1675
2035 - 272
attestatie van Francois Chaillouth, Abel Thisso, Robert du Plessis, Cornelis Snelleman, Johan
van Scharphuijsen, en Samuel Nassij. Deze verklaren dat bij verscheidene gelegenheden de
engelse commissarisen zich gunstig hebben uitgelaten over de wijze waarop zij door Versterre
zijn ontvangen en behandeld.
document 2
2035 - 273
protestnota engelse commissarisen. Zij protesteren dat Versterre heeft geweigerd de hebreeuwse
natie en vrije indianen te laten vertrekken. De engelsen claimen dat dezen "his majesty's subjects"
zijn, omdat ze reeds ten tijde van de engelse kolonisatie in Suriname woonden, en dus het recht
hebben om te vertrekken volgens de artikelen van het vredesverdrag van Breda.

233
Versterre antwoordt, dat het meenemen van indianen zal betekenen dat de rest van de stam wraak
zal nemen op de achterblijvende kolonisten, en dat kan hij niet toestaan. Ook heeft hij aan
Engelse joden toegestaan te vertrekken, maar niet de overige joodse bevolking.
document 3 - 14 december 1675
2035 - 274
attestatie van Robert du Plessis, Cornelis Snelleman, Johan van Scharphuijsen, en Samuel Nassij.
Deze verklaren dat de commissarisen Brandt en Cranfild met elkaar ruzie hebben gemaakt,
waarbij duidelijk werd dat beiden naast hun officieele taak een groot cargasoen prive-goederen
hebben verhandeld.
document 4 - 16 december 1675
2035 - 275
protestnota van opperschout Ranciad de Belleplace tegen het handeldrijven der engelse
commissarisen, omdat dit in het nadeel van de kolonie Suriname zou zijn. De Belleplace
confisceert bij wijze van uitzondering de goederen niet, maar verwacht wel dat de koning van
Engeland hierover rekenschap zal afleggen aan de Staten van Zeeland.
document 5 - 21 augustus 1675
2035 - 276
protest van Versterre tegen het afvoeren van vrije indianen, omdat het meenemen van indianen
zal betekenen dat de rest van de stam wraak zal nemen op de achterblijvende kolonisten, en dat
kan hij niet toestaan. Hij verzoekt om uitlevering van ca. 30 indianen aan boord van de engelse
schepen.
De engelse commissarisen antwoorden dat de indianen uit vrije wil aan boord zijn gegaan,
overigens deels reeds zijn uitgeleverd, en voor de rest worden beschouwd als engelse onderdanen,
en behoren bij engelse kolonistenfamilies.
document 6 –
2035 - 277
niet leesbaar op de copie, zeer dun geschreven. Waarschijnlijk is het origineel wel leesbaar.
document 7 - 16 december 1675
2035 - 278
Attestatie van Cornelis Snelleman en Samuel Nassy, dat zij aan de gouverneur hebben verzocht
om maatregelen te nemen tegen het afvoeren van vrije indianen.
1675 - 17 december - borgstelling
2035 - 279
borgstelling van Cornelis Snelleman en Samuel Nassy ten behoeve van capt. Arent Gijssen van
het schip 't Gecroonde Radt, op punt van vertrek naar het vaderland, voor het bedrag van 1608
pd. suiker, zijnde 4% van de waarde van de lading. Gijssen zal dit bedrag de volgende keer dat
hij in Suriname is, betalen aan de ontvanger Nicolaas Combe. Als hij in gebreke blijft, zullen de
borgen worden aangesproken. Zie ook de brief van Combe dato 28 maart 1676.
1675 - 17 december - borgstelling

2035 - 280
copie van het voorgaande
1675 - 17 december - borgstelling
234
2035 - 281
idem, ten behoeve van capt. .... voerende het schip den Gouden Griffioen, ten bedrage van 8080
pd. suiker.
Zie ook de brief van Combe dato 28 maart 1676.
1675 - 18 december - brief Abel Thisso
2035 - 282
De datering van de brief is onjuist. Thisso schrijft duidelijk 1675 ; maar de gebeurtenissen die hij
beschrijft (aankomst Heinsius ; gebeurtenissen rondom Anthony Barbier en de grote indiaanse
aanval) vonden alle in 1678 plaats. Barbier werd in dat jaar berecht. Zeker heeft Thisso een
dateringsfout gemaakt. De brief wordt behandeld bij de stukken van 1678.
1668 - 1678 rekening tot laste van den heer commandeur Pieter
Versterre salgr.
2035 - 283
Rekening in het handschrift van Nicolaas Combe, opgemaakt na het overlijden van Pieter
Versterre. Deze rekening is abusievelijk bij de stukken van 1675 geplaatst. Hij wordt behandeld
bij de stukken van 1677, na de dood van Versterre in April van dat jaar.

1676
1676 - lijst militie
235
2035 - 284
"Memorie van den militie en haere betaelinge voor den jaer 1676" ; niet gesigneerd of
gecertificeerd. Totaal 92 officieren en soldaten, maar geen enkele bekende naam. Thisso noch
Versterre worden genoemd. Onder de officieren zijn er vele met hoge rang (majoor, colonel, etc.).
Deze mensen hebben zeker niet in Suriname gediend. Het lijkt erop dat de lijst in de archieven is
verdwaald geraakt, en niets met Suriname te maken heeft.
1676 - 19 maart - lijst van vivres
2035 - 285
lijst van aan het garnizoen geleverde vivres in de periode 1 maart 1675 tot 1 febr. 1676. op de
laatste pagina staat ook het geleverde buskruit. Opgesteld door commies Nicolaas Combe, en
gecertificeerd door Pieter Versterre op 19 maart 1676.
1676 - maart 18 - brief Nicolas Combe.
2035 – 286a
Duplicaat van de brief dato 17 october 1675, zie aldaar. Combe dateerde blijkbaar zijn
duplicaten niet conform de oorspronkelijke brief, maar gebruikte de datum van de dag waarop hij
het duplicaat schreef(?). Gericht aan de Staten van Zeeland, gesteld in de franse taal.
Het waagrecht was per 25 juli 1675 ingesteld. Het recht a 4% werd in suiker voldaan. Combe
stuurt in october de sedert die tijd ge-inde rechten naar Zeeland in 2 schepen, en verleent de
schippers daarvoor een borgtocht (vermoedelijk een vrijdom van invoerrechten in Zeeland).
Combe meldt dat hij nog steeds zwaar wordt tegengewerkt bij het innen van het inkomend recht
van de slavenschepen, en dat ook het innen van het waagrecht nog niet soepel gaat.
1676 - maart 28 - brief Nicolas Combe.
2035 – 286b
Nobles Puissants Seigneurs,
Messeigneurs, I'envoye cy ionct conte de vivres livrez par l'ordre de monsr. le Commandeur a la
garnison ; i'envoije aussi ionct a V:N:P: les copies de deux borghtocht, l'un du capt. Christophel
Lentz d'Amsterdam, montant a la somme de huict mille et huictante livres de succre, et l'autre du
schipper Arent Gijsel aussi d'Amsterdam, montant a la somme de seize cents et huict livres de
succre (opm: deze bijlagen zijn in het zeeuws archief losgekoppeld van de brief, en werden

236
hiervoor al vermeld) pour le droict de la balance du succre embarqué en leurs navires, provenant
de la vendition de leurs negres, apportez en cette riviere ; iay voulu faire payer le dict droict aux
dits schippers, suivant l'ordre de V:N:P:, monr. le commandr. m'a dit que quelques planters
avoyent escrit a V:N:P: en faveur des dits schippers, pour prier V:N:P: avoir la bonté de vouloir
relascher le dict droict. Monsr. le Commandr. m'a dit, que les dits schippers mettants caution
suffisante pour leurs sommes, ie n'avois rien a dire, iusqu'a la response de V:N:P:, ie n'aye peu
avoir plustost les dittes copies de nostre secretaire, pour les pouvoir envoyer a V:N:P: selon mon
devoir.
Ie ne puis avoir aucun payement des imposts mis sur les vins, eaux de vie, et bieres, comme aussi
le droict de la balance des succres que l'on embarque, l'un dit un tel schipper a mis caution pour
ce qu'il doit payer, pourquoi le dit schipper a il plus de preference qu'un autre, l'autre dit on a
envoyé requeste a Leurs Nobles Puissances, il faut attendre la response de la ditte requeste avant
que ie paye, l'autre dit quand ie verray un autre payer, ie payeray aussi ;
Ie suis obligé par l'ordre de Monr. le Commandr. d'acheter les vivres pour l'entretien de la
garnison et autres choses necessaires pour le pays. Depuis le temps que iay reçeu la commission
de V:N:P: de Receveur, ie ne puis rien recevoir de personne, en moins que ie ne doive pour le
conte du pays, que ie leurs rabbats: ceux ausquels il est deu pour le conte de V:N:P: sont tous les
jours a ma poste a me demander le payement, et mesme des debtes faittes il y a 4 et 5 ans passez
avant que ie fusse receveur, d'aucuns a me donner des mauvaises paroles, d'autres a me menaçer
de me battre pour leurs payements, me disants pour leurs raisons, pourquoij i'achete d'eux si ie ne
les veux payer.
Les soldats aussi en nombre considerable, ont estez a deux diverses fois a ma poste a me
demander leur payement, disant que ie suis receveur de V:N:P:, c'est a moy de les payer de leurs
gages. Par cy devant les schippers avoyent de coustheme de me declarer une partie de leurs
succres,avant que de les embarquer, sans estre obligé de les faire peser a la balance, depuis
quelque temps passé, personne ne me declare plus aucun succre, les dits schippers embarquent a
leur vouloir et plaisir, sans que I'en aye aucune cognossance, et estants sur leur despart,
m'apportent la copie d'une partie de leur charge, c'est a dire environ le quart, ou tierce partie, ne
me voulant contenter a cette declaration, disent que leurs navires sont chargez en partie de lemsen
sap, et une partie de bois a brusler, ils font des protests contre moy, prennent des attestations de
paroles interpretees en un autre sens que ie ne les ay dites, cerchent des chicanes, disants que
leurs navires demeureront ici a mes frais et despens, et pour mon payement me donnent une
assignation de quelque meuvaise debte qu'ils ont, que monsr. le Commandr. m'obligue a recevoir.
Ie me suis plaint plusieurs fois a monsr. le Commandr. et l'ay prié bien humblement d'avoir la
bonté de vouloir remedier a ces desordres, et de faire payer ceux qui doivent des droits, afin de
pouvoir payer ceux qui ausquels il est deu. Il me promet tousiours beaucoup sans aucun effect, et
au lieu de me proteger et maintenir, il m'est contraire en tout ce qu'il peut en cachette animé, et
incite d'avantage les uns et les autres contre moy, en leurs disants que ie le tourmente tous les
iours pour faire executer ceux qui doivent des droits. Avec les dits droits et imposts ie m'attire la
malediction et haine des habitants et gens de mer, qui fulminent et disent a mon absence : il faut
tuer de coups le commis Combe, quand il viendra nous demander les droits, l'autre dit, il ne le
faut pas tuer, mais il le faut tant battre, qu'il enmeure, afin que personne a l'advenir n'aye envie de
faire la fonction du dit office, et nous face payer les dits droits.
C'est ainsi qu'ils mordent la pierre, sans s'arrester au bras qui la iettee : monr. le Commandr. a
reçeu le hoofftgelt de l'annee passee, et a payé les debtes qu'il a voulu, la plus grande partie des
debtes pour le conte du pays sont encor a payer. Au mois de iuillet prochain, le hoofftgelt sera
derechef escheu a payer.
Iusqu'a present ie n'ay peu encor avoir du dit Sr. Commandr. la lijste entiere des blancs et negres
de cette colonie seulement d'une partie:

237
il seroit a desirer ici, qu'il y eust un meilleur ordre. Les soldats ne commettrayent poinct tant
d'insolences, comme il arrive tous les jours a se mutiner, et bander contre les officiers, ayants
dernierement conspirez ensemble de tuer les officiers et se rendre maistres du fort, un sergeant
s'estant apperçeu de cette conspiration en advertit les officiers, qui de nuict coururent au fort ; les
dits soldats se mirent a jetter de pierres et coegels, contre les officiers, contre le magazijn, et
rompre les tuiles. Le lendemain les dits officiers s'estants plaints a dit Commandr. de ce tumulte,
et saisi un des principaux autheurs de ce crime, au lieu de le faire chastier promptement en
exemple aux autres, l'a on laissé eschapper de la prison.
Ce qui m'oblige de recouvrir par celle cy avec un profond respect et sousmission a V:N:P: pour
prier bien humblemnt. de me vouloir maintenir dans mon dit office, autrement il m'est impossible
de m'en pouvoir acquitter selon mon devoir.
Priant bien humblement V:N:P: d'avoir la bonté de faire remedier a ses desordres suivant leur
sagesse et prudence, sur ce je finis la presente, priant Dieu de tout mon coeur, qu'il benie de plus
en plus vos armes defensives, et qu'il vous ait Mobles Puissants Seigneurs en sa saincte et digne
garde, et suis,
De Vos Nobles Puissances,
Le tres humble, tres obeissante, et obligé valet,
Nicolas Combe
a Suriname, ce 28e de Mars 1676.
1676 - 10 april - brief Pieter Versterre
2035 - 287
Edele Mogende Heeren,
Mijn Heeren, Ick hebbe UEdele Mogende in mijnen voorgaenden met Capt. Christoffel Lens
toegesonden t'geene alhier tusschen de Commissarisen van Sijne Majt. ende ons is voorgevallen,
oock daernevens UEd: Mo: bekent gemaeckt t'geene ontrent de indianen was gepasseert, hoe dat
deselve twee christenen hadden vermoort ; tot welcken eijnde s'Lants snaeuw met eenich volck
derwaerts hadde gecommandeert, die deselve indiaenen hebben achtervolgt ende int laest
aengetreft, die daervan vijff mannen hebben neder gehackt ende vier vrouwen gevangen gebracht,
maer den oppersten en hebben sij niet kunnen (krijgen) ;
die daernaer wanneer dese actie geschiet was de christenen even sterck bleeff dreijghen van
deselve te sullen achtervolghen en alles wat conde begaen te massacreren, waerop s'Landts
snaeuw drie weecken daeraen weeder uijt sondt om te sien off sij den oppersten niet conden
attrapeeren, maer denselven was haer weeder ontsnapt. Maer hebben wederom een (per)soon met
een geweer van hem door de voet geschooten, ende drie vrouwen gevangen gebracht, ende is den
oppersten ofte Capt. nu t'eenermael gevlucht ende heeft de riviere van Coppenhame verlaeten en
de reste van de Indianen haer nu still (houden) en wat daer verder van comen sal moet tijt leeren,
ondertusschen sal niet manqueeren mijn debvoir te doen om alles tot ruste en vreeden te brengen.
UEdele Mogende hebben mijn gelieven te ordonneren om aen UEdele Mo: over te senden alle de
stucken ende bescheeden van eenen Jan Robbertsen alhier raeckende de plantagie Rack a Rack
toebehoorende de weesen van wijlen Salomon Maertens , soo sal UEdele Mo: hierop bekent

238
maecken alsdat alle deselve sijn gegeven in handen van eenen Capt. Claes Raes om deselve in
handen van UEd: Mo: te leveren, die wij verstaen hebbe al lange bij UEd: Mo: gearriveert is,
ende wil niet twijffelen off sal deselve stucken volgens beloften al lange aen UEd: Mo:
overgelevert hebben, soude anders deselve weederom door Jan Robbertsen hebben laeten
uijtschrijven.
Maecke UEd: Mo: mede bekent alsdat in het schip de Susanna alhier voor reeckg. van weduwe
van Capt. Quirijn Mangelaer sal sijn gescheept ses en twintich duijsent Pd. suijcker, de reste
onder handen van eenen Bastiaen Thijssen staende, sullen met de naeste schip oock volgen en sal
alsdan de reeckg. ten laste van Capt. Mangelaer mede oversenden.
De scheepen alhier op laedinge leggende maecken traegen voortganck bij manquement van
suijckeren, die hier jegenswoordich seer weijnich sijn, het is naeuwelijcx te gelooven hoe seer
dese collonie door het vertrecken der engelschen verswackt is, t'geene men dachelijcx meer en
meer gewaer wort, soodat UEd: Mo: sullen genootsaeckt weesen de handt wat beter aen dese
collonie te houden, off anders vreese dat deselve noch te gronde sal gaen, alsoo die moet en
couragie van alle de planters meest begint te vallen, alsoo sij sien dat naer behooren met negros
worden geassisteert, t'geene wel het principaelste poinct is, want sonder deselve can t'verlies door
d'engelschen geleeden niet weeder opgehaelt worden, en daerom t'selve seer gedienstich ende
ootmoedich aen UEd: Mo: ben versoeckende, dat UEd: Mo: d' inwoonders van Surinaeme met
slaven gelieven gedachtich te weesen ; off anders (sal) hier, gelijck nochmael moet seggen, tot
mijn leetweesen de collonie t'onder gaen.
Ick ben mede nochmael genootsaeckt UEd: Mo: bekent te maecken den sleghten ende seer
soberen staet ende gelegentht. van onse fortificatie alhier, die jegenswoordich soodaenigh
vervallen en ontramponeert is dat van de veertich stucken die op en om het fort leggen, maer 9 a
10 sijn die gebruijckt connen worden bij manquement van affuijten en vloeringe voor de
batterijen, t'geene alles verrot ende vergaen is, soodat hier een seer noodige reparatie vereijst
wordt die onder de hondert duijsent Pd. suicker niet te doen sal weesen, waertoe de twaelff
duijsentt suijcker die UEd: Mo: tot de reparatie hebben gelieven te ordonneeren weinich can
helpen, ende sijn deselve oock voor dit jaer al geconsumeert en bij den commies Combe betaelt.
En moet de reste in soo een desolaeten staet blijven leggen, daer eenijder hier te lande genoech op
spreeckt, t'geene oock weijnich moet ende couragie aen den Gouvr: geeft ; oock weijnich
reputatie alsoo eenijder die soo een vervallen fortresse siet het sijne daervan oordeelt, denckende
te met sulcx de foutte en negligentie van den Gouvr. te weesen, waervan ick mijnselven
t'eenemael voor Godt en de waerelt vrij kenne, alsoo noijt gemanqueert hebbe UEd: Mo: sulcx
bijtijts met verscheijde scheepen bekent te maecken, maer tot mijn leetweesen noijt ordre tot
reparatie van UEd: Mo: daerop bekomen hebben.
Maer sal sulcx noch als vooren met verlangen tegemoet sien.
Het guarnisoen alhier verswackt ende half siek waervan UEd: Mo: per naesten een pertinente
lijste sal oversenden. De swackheijt van het guarnisoen komt meest uijt het verloopen van de
soldaeten die de schippers met haere scheepen wechvoeren wanneer sij manquement van volck
hebben, en ofschoon ick verseeckert ben dat eenige soldaeten in de scheepen sijn ende aldaer een
sergeant met eenige musquettiers naer beneden sende om deselven te soeken, soo sijn deselve
soodanich versteeken dat niet te vinden sijn, en als de sergeant wat lange wil soecken, gebiet den
schipper hem te willen haesten off set sijn seijlen bij ende dreijght hem oock mede te nemen. Op
sulcke en diergelijcke mannieren worden wij hier bejegent en soo UEd: Mo: daerin niet en
gelieven te voorsien soo ist ommogelijck eenich soldaet ofte vrij man die op UEd: Mo:
transportgelt overkomen hier te senden.

239
Waermede eijndigende, Edele Mogende Heeren, bidde Godt Almachtich Hij Ued: Mo: wijse
regeeringe in dese becommerde tijden wil zeegenen ende sal verblijven die tot noch toe geweest
ben,
UEd: Mogen getrouwen Dienaer,
Pr. Versterre
Suriname, den 10e April
1676
1676 - 20 april - brief Abel Thisso
2035 - 288
beschrijving van een voorgevallen rebellie, klaarblijkelijk ontstaan doordat de 3 luitenants
(waaronder Thisso) de wachtposten niet in orde bevonden en dit hardhandig corrigeerden ;
gesteld in (moeilijk leesbaar) frans. De omzetting is niet 100% correct, en dient nog gecorrigeerd
te worden.
A vos nobles et puissants Seigneurs mes seigneurs les conselliers des estast de Zeelande,
Mes Seigneurs suppliant me vouloir excuser sij (=si) je prendt l'hardiesse de vous escrire ces deux
lignes pour me recommander a Vos Hautes Puissances, et pour vous faire scavoir l'estaest comme
ce gouverne vostre collonie. C'est que depuis que l'on a parle qu'il venoit un autre gouverneur l'on
nae fait aucune reparation aux fortifications, car tout s'en va en ruine et desordre.
Voyant cela a nous trois luitenant - scavoir: Monsr. De Huijbert et Monsr. Utrechaijt et moy -
avons presenté une requeste a nostre gouverneur Pieter Versterre pour scavoir comme ce qu'il
avoit dessain a le faire, comme Nos Seigneurs verrons la copie et la response dans le lettre qui
nous envoyons a Nos Seigneurs.
Et aussi depuis ce temps il ny a justice ny discipline pour la milisse : car il est arrivé il y a un
mois que monsr. Utrechaijt et moy tout au soir vinsenes a la garde ; ou c'est que nous trouvames
la garde toute eejurée sauf le sergeant ou le corporal, et tous en dispute ; Et quelle lors voyant cela
nous mismons ordre le plus quil nous fust possible et en firent mettre quelques uns aux fer : cela
estant un peu apaisé, nous allames trouver mons: de Huijbert pour lui raconter ce qu’il estoit
passé.
Nous ne susmes pas arrivé a son logis que voicy nouvelle de la garde quil estoit pire (= erger) que
par devant: tout incontinant. Nous sommes allé tout trois ensemble ou c'est que nous avons fait
tout nostre possible. Et avons resolu …. de nous trois dans la garde. Et lá este moy qui a
commansé, Mons: de Huijbert et Mons: Utrechaijt se son retiré et ait fait fermé la porte du fort ;
un petit moment apres voler briques, boulets et vielle grenade par dessus les tuilles du Corp de
garde et a traver tout le fort, come s’il auroit tout abismé. (een ogenblik later vlogen er stenen,
kanonskogels, en oude granaten over de dakpannen van het wachthuis en over de hele breedte
van het fort, alsof het geheel vernietigd moest worden) Je fust contraint (= gedwongen) de faire
ouvrir le fort par le sergiant et envoyer querrir les deux Messieux, et me tenir a la porte jusque a
ce quil fusse venu. Et estant antré je dit a Monsr de Huijbert : prener garde vous recevons tout a
… un boullet sur vostre teste! Je ne… pas dit la parole qu’il fust jusi un boulet desis livré, quil luy
tomba sur la jouse, de quoy il en fust blessé jusqu’au sang. Car s’il auroit tombé un peu plus haut
il auroit peut-estre bien tué ;

240
Et ce tintamara (= rumoer) dura environ jusque a once heure. Et Mons: de Huijbert s’ en alla en
son logis, mais au paranant je fust trois ou quatre fois sur le rampart lespee (gekwetst) a la main ;
je ne trovaij personne que les sentinelles ; me estant informé eux qui c'estoit qui fesoit cela, il ne
scavions rien ; nous fismes relever (aflossen) les sentinelles, et fismes tout venir tous ceux qui
estoijent dans le fort aux corp de garde ; ayant visité par tout, tout cela ne …. de rien, estant tout
ensemble il recommansa de nouveau puisque jamais.
Et ne pouvant jamais scavoir qui c'estoit qui fesoit cela, je fait fermer le fort jusqu'a ce que le
gouverneur Versterre est venu qui estoit sur son plantagie, ayant envoyez querrir a la pointe du
jour par le sergeant : et l'on ne peut rien scavoir l'on … mist quelques uns dans les fer. Cela a
demeuré jusqu'a presant.
Et trois ou quatre jours apres, estant en compagnie de monsr. Utrechait songeant(?) en moy
mesme, je dit: allons nous ensemble dans le fort, il faut aller visiter, je croy que jay trouvé le
principal de la rebellion se estuy la, qui a jettée la ballot comme je dit il estoit jusi. Car il y avoit
un soldaet nommé Cacten qui estoit dans les fer (in de boeien) dessus un bastions, attaché a une
piece de canon, qui sortoit son pied de fer quant vouloit comme nous trouvames, lors je le fismes
attacher de deux piedt
et en advertir Monsr. Versterre de quoy il ne s'en ….... ; et a present il a rompu les fer et s'est
sauvé et aussi une autre personne, pour luy faire scavoir quil tenoit tel propos, quil souyatoit fort,
quil puisse partir avec le premier navire qui sortira d'icy, et quil fussent fris? des francois nos
ennenes afin de pouvoir reusir icij, prendre son revanche a quil pillesoit? pire que les … ennemis
voullant dire par sa parole, que s'il pouvoit il les ameneloit icy.
Mons: Veersterre me respondit que il scavoit bien cela, (mais) il a plus de quinze jours et ne en a
tenu comte ; ayant esté fort estonné de la response que je me prit a dire en sa presense, que s'il ne
vouloit point faire justice de ….. que voila mon Espe… que je luy jestaij en pied dans le forrau ;
disant que ce n'estoit point une chosse pour laisser aller de la forte car c'est un grand crime,
comestrant (contre) un serviteur de Mes Seigneurs qui a prononces les parroles nommé
Jean Schoot constabel du fort, qui a les cles des poudres et amonitions. Et scachant(?) comme
sont les fortifications …. du pays ; lors vinsomes en grande dispute me appellant pour une
jurougne. Je respondit que je n'estoit point jure, mais je savoit bien que je disoit ce que fesait ; et
luy dit encor: se n'est pas moy seul qui en fera le mesme, mais nous sommes trois luitenant qui en
feront le mesme, ou bien vous nous ferez justice, car vous faites ce que vous voulez sans nous
recognoitre ;
Alors il me dit qu'il n'estoit point obligé de nous donner cognoissance d' aucune chausse ; lors je
suis sorti de son plantagie avec le secretaire Van Gelouwe qui estoit allé avec moy afin de luy
mieux con.... come s'estoit en langage flaman acause que je croyoit qu'il ne me entandit pas fort
bien quant je parle flaman, rien autre pour le present si non me referant aux lettres de mijnheer de
Huijbert et monsr: Utrecheijt, car desirons de servir fidellement et maintenir la justice et bon
reiglement ; Mais pour luy pour veu qu'il puisse bien remplir sa bourse ne se sousie d'autre.
Et dans l’ annee 1675 nous avons parlé a luy pour scavoir quelle intantion de faire il avoit pour
les fortifications. Et aussi pour nostre entretien et autre chosses ; a la fin luy avons presenté une
requeste signé de nous trois luitenant, comme nous envoyons une copie a Nos Seigneurs, et
reponse de ce quil nous a donné ;
Et depuis le premier de Janvier nous n’ avons receu aucune chosse de magasin, ny moy, ni Mons:
de Huijbert, luy ayant parlé souvente fois que c’ estoit inpossible que nous puissions vivre avec le
peu l’ on nous donnait ; il nous a respondu que c’ estoit la faute du commis Nicolas Combe :
estant allé aupres du dit commis Nicolas Combe il nous a respondu que il avoit ordre du
gouverneur Pieter Versterre de ne nous livrer pas davantage que de coustume ;

241
Donc puis(que) a presant nous ne recevons rien ; ny d’ un costé, ny d’ autre, ny logement, non
plus car si nous voulons avoir logis, il le nous faut faire a nos depans (= onkosten) come nous
avons fait monsr: de Huijbert et moij ;
Mais ce neantmoins (=niettegenstaande) je met tout entre les mains de mes Seigneurs ce quil leur
plaira ordonner, ne refusant le services, et me rendre a mon delvoir tout ce qui se pourra de ma
capacité : car je ne croit pas partir de ce pays.
Finissant, je prie l’ Eternel qu'il veulle benir vos armes et donner prosperité a vos province et a
vos hautes personne, et demeure toute ma vie,
Vostre tres humble et affectioné et obeissant serviteur,
A: Thisso
Sername, le 10 april 1676
1676 - 20 april - brief Nicolas Combe
2035 - 289
Nobles puissants Seigneurs,
Messeigneurs, celle cy sera pour dire a V:N:P: que ce iourdhuy 20e d'avril, trois personnes de
cette colonie sont venus a moy pour me demander des passeports pour s'en aller en Zeelande avec
ce navire porteur de la presente, ausquels iay respondu, qu'il falloit qu'ils me payassent premier le
hoofftgelt de leurs personnes, et apres ie leurs donnerois un passeport, lesquels m'ont respondu,
qu'ils ne me devoyent rien, et dire : nous te battrons pour ton hoofftgelt, un autre a respondu : s'il
faut payer un certain Otto Heedy planter payera pour nous, iay respondu que ie voulois avoir le
payement du hooftgelt avant que de livrer le passeport.
Sur ces paroles dittes, le dit Otto Heedey est venu courir en mon logis en grande colere, avec un
baston, me disant pourquoy je ne voulois donner le passeport a ces gens, a commencé a lever son
baston pour me frapper ; voyant cela, ie me suis reculé, et suis entré en ma chambre ayant fermé
ma poste, disant quand ie te trouveray sur la rue, ie te battray tant que tu t'en souviendras
Apres ces paroles iay envoyé chez le Lieutt. Tisso (Monsr. le Commandr. demeurant sur un de ses
plantages, a demi lieu du fort) pour le prier de vouloir mettre de l'ordre a cette insulte, lequel a
commandé au dit Otto Goodey de payer le dit hoofftgelt, suivant ordre de V:N:P:. Le dit Otto
Heedey entendant ces paroles s'est retiré, disant qu'il estoit suffisant pour payer le dict droict s'il
faloit le payer, les habitants ayant pris la resolution de ne payer pas, de me battre et maltraitter
pour mon payement.
Apres ces choses le dit Lieutt. Tisso a envoyé un sergeant au plantage de monsr. le commandr.
pour lui faire recit de cette insulte, et de me vouloir proteger et maintenir contre les malfaisants,
lequel a respondu au dit sergeant que ie ne devois pas donner les passeports a ces gens la, qu'ils
ne m'eussent payé le hoofftgelt. Je n'ay pas si tost fait avec l'un, que l'autre recommence, voyant
que le dit Commandt. ne me protege et maintient pas.
Si le dit Commandr. tenoit bonne reigle et chastioit les malfaisants, les desordres et mutineries qui
se commettent ici tous les iours n'arriveroyent pas, plusieurs personnes nouvellement venus de
Zeelande, voyants ces choses passer la soste(?), commençent a prendre une aversion pour ce pays,
puisque le plus fort l'emposte.
Ie supplie avec un profond respect et sousmission V:N:P: d'avoir la bonté de faire remedier a ces
desordres, priant Dieu de tout mon coeur, qu'il vous ait Nobles Puissants Seignrs. en sa sancte et
digne garde, et suis,

242
De Vos Nobles Puissances,
Le tres humble, tres obeissant et obligé valet Nicolas Combe
a Suriname ce 20e
d'avril 1676
1676 - 1 juni - brief Nicolas Combe
2035 - 290
Duplicaat van de brief dato 28 maart 1676.
1676 - 19 maart - lijst van vivres
2035 - 291
Bijlage bij de duplicaat-brief van Combe dato 1 juli 1676. Lijst van aan het garnizoen geleverde
vivres in de periode 1 maart 1675 tot 1 febr. 1676. op de laatste pagina staat ook het geleverde
buskruit. Opgesteld door commies Nicolaas Combe, en gecertificeerd door Pieter Versterre op 19
maart 1676. De lijst is een copie, en kwam al eerder in de verzameling voor.
1675 - 17 december - borgstelling
2035 - 292
Bijlage bij de duplicaat-brief van Combe dato 1 juli 1676. Borgstelling van Cornelis Snelleman
en Samuel Nassij, ten behoeve van capt.Christophel Lens. voerende het schip den Gouden
Griffioen, ten bedrage van 8080 pd. suiker. De borgstelling is een copie, en kwam al eerder in de
verzameling voor. Zie ook de brief van Combe dato 28 maart 1676.
1676 - 1 juli - brief Claes Deynussen
2035 - 293
De ondertekening is onduidelijk. In brieven van anderen wordt de schrijver Claes Reyniers of
Reynierssen genoemd.
Edele Mogende Heeren,
Alsoo wij nu met ons schip 't jacht de S... ten dienste van UEd: Mog: collonie van Zerrename
over de twintich maenden hebben gekruijst, zoo is het dat door het continulle cruijssen zoo inde
opene zee als in de revieren van de voorschreven collonie ons want en zeijllen zoodanich sijn
versleten ende ontramponeert geworden dat wij omme UEd: Mog: dienst langer te connen
waernemen zullen moeten werden voorsien van een stel nieuwe zeijllen, een trosse tot het groote
want, ende een rieme kardos papier, alle hetwelcke als ten hoochsten nootsaklick
Oock mede het sensement van onse matrosen alsoo dat haer 2 jaren daerse voor aengenomen ben
wel rijcklick sullen omweesen eer dat hijer ander volck kan wesen om haer te vervanghen.
Mede is mijn versoek dat Haer WelE: Mog: gelieven mijn soo faverabel te wesen dat mijn
huijsvrouwe soude mogen wat gelt krijgen om mijn hier wat fitaelie te stueren, alsoo dat het

243
onmogelick is dat ick hier langer stellen kan, twelcke ick met het eerste schip naer dese collonie
gedisteneert afwachtende sal.
Ondertusschen Godt almachtich bidde dat hij genaedichlick dese kollonie gelieve te bewaren (en)
in voorspoet te laeten toenemen, ende UEd: Mog: met een goede langdurijge ende voorspoedige
regieringe tot welstant van gemeijne besten te segenen hetwelck van herten wenst,
Edele Mogende Heeren,
UE: mogende alderootmoedichsten ende getrouwen dienaer,
Claes Deynussen (onduidelijk)
A Paramaribo 1 juli 1676.
1676 - 1 juli - brief Claes Deynussen
2035 - 294
copie voorgaande brief
1676 - 9 juli - brief Abel Thisso
2035 - 295
copie van voorgaande brief dato 20 april (2035-288). Gesteld in (moeilijk leesbaar) frans.
1676 - 20 october - brief Claes Deynussen
2035 - 296
Ed: Moog: Heeren,
Mijn Hrn, Zedt. mijnen laesten alsdoen met 's Landts Snaeuw aen Cajana sijnde, per Capt:
Fabricius hebbe UEd: Mo: geadviseert d' standt van de snaeuw dat nauwlijcx met d' selve langer
conde zee houden, sijnde aen en op deselve geen meer bequaem want, noch zeijlen ; en versoghte
UEd: Mo: geliefden soo ras doenlijck was mijn sulcx te laeten toecomen ; manqueren eerstelijck
zeijlen, een cabel, een tros van 36 : 21 : 15, alsmede een tot het groot want
't Volck begint mede seer te morren en murmureeren, voornamentlijck doordien sij d' sleghte
betalingh dagelijx ter hooren comen. Wil UEd: Moo: bidden hierin te versien, en mijn t' voors.
soo ras oft met de eerste occasij doemlijck (is) te laeten toecomen, anders sal genootsaeckt sijn
eer drie maenden bennen gepasseert d' snaeuw aen d' wal te haelen.
Versoecke demoedelijck, soo UEd: Mo: het raetsaem geliefden te oordeelen mijn met het volck te
doen repatrieeren, en anderen in haer plaetse te laeten coomen ; kan nauwelijcx met d' selve het
langer stellen, d' reeden hier soo een schaerssen, soobren, en sieckelijcke conjencteure van tijt is,
sijnde nauwlijx provisien om het leeven te behouden te becomen.
Eijndigende naer hertgrondige groettenisse met wensingh dat den Almogende UEd: Mo: met
wijssheijt en prosperiteijt wil croonen, zeegenen, en bewaeren,
Sal blijven die tot noch ben geweest,
Ed: Moog: Heeren, Uw Dienstverplighte dienr:
Claes Deij..schen

Parimaribo in Suriname
den 20 Octbr. 1676
244
adres: Ed: Moog: Heeren
Mijn Hr. d' gecommitteerde Raeden van Ed: Mo: Heeren
Staten van Zeelandt, resideerende tot Middelb.
Per Capt. Pieter Heerentz. die Godt wil bewaren
1676 - 22 october - brief Pieter Versterre
2035 - 297
Edele Mogende Heeren,
Mijne Heeren, ick hebbe uw Edele mogende in mijnen laesten per Capt: Tobias Adriaensen
bekent gemaeckt, den sleghten en miserabelen toestandt van de forteresse ende magazijnen alhier
waerin wij tot onser aller hart- en leetweesen noch moeten continueeren.
De fortresse belangende, kan UEd: Mo: voor waerachtich verclaeren dat gants niet bequaem is
om gediffendeert te kunnen worden, de twee batthareijen genaemt Oranje en Nassauw, die de
meeste craght van de fortresse sijn, gemonteert d' eene met acht, d' andere met seven stucken, sijn
t' eenemael en gants onbruickbaer, doordien niet een stuck meer daerop kan geroert worden, de
battharijen t' eenemael vergaen, en de affeuijten onder de voet leggen, ende met de punten op het
fort gaet het niet beeter, alsoo wij naeuwelijcx soo veel schut konnen gebruicken, om de scheepen
te bedancken die het fort begroeten.
Met de vivres is het soodanich gestelt dat wij nu wederom bij gebreck van speck en vlees alsreede
over de 20 stucx koeijbeesten voor het guarnisoen hebben moeten slaghten, ende Godt weet
wanneer sulcx noch op sal houden, alsoo van geene scheepen en hoore noch verneme, t'geene niet
alleene streckt tot groot nadeel van s'Lants middelen, maer oock tot een merckelijcke ruine en
ondergangh van dese collonie, t'geene seer beswaerlijck int laeste sal kunnen geredresseert
worden.
UEd: Mo: kunnen wel considereren ende licht reeckenen wat sulcx verschilt, want indien ick hier
soutte vlees uijt het patria hadde t geene men hier ordinair voor 250 a 300 Pd (= Pd suiker) de ton
coopt, soude het guarnisoen met 5 a 600 Pd. Suicker s'weecks voor vlees kunnen onderhouden, en
nu moeten wij alle weecken twee beesten slaghten en ijder beest het minsten 2000 Pd de stuck, en
strecken deselve noch soo verre niet als twee tonnen vlees, waerdoor de casse soodanich moet ten
achteren raecken, dat alhier niet opgehaelt sal kunnen worden.
Bovendien can UEd: Mo: noch verseeckeren, dat onse soldaeten altemet wel veerthien daegen
sonder broot sijn, soodat het guarnisoen alhier seer miserabel getracteert wort, waerom men oock
naer becoomen een soldaet sijn plight niet wel kan doen onderhouden, want daer geen soldije
noch levensmiddelen volgens geloften worden gegeven, daer can een soldaet niet in goede
discipline worden gehouden, want den honger is een scherp swaert. Ick wil oock voor vast
gelooven indien nu alle kunnen weghloopen, wij officieren al lange alleene souden hebben
geweest. Daerom mogen UEd: Mo: wel verseeckert weesen, indien wij van eenigen vijant souden
worden geattaqueert (dat Godt de heere genaedelick wil verhoeden) het seer sleght met ons sou
affloopen, oock temeer omdat Godt de Heere d' inwoonders van dit landt soowel de naturellen,
negros, als blancken, met een generaele en swaere coors heeft gelieven te besoecken, waervan
magh ick met de waerheijt wel seggen, geen thien vrij en is geweest. Oock die de coors niet

245
gehadt en heeft is deselve noch subject te creijgen, waerdoor oock veele blancken, indiaenen en
negros sijn weghgeruckt, soodat bij menschen gedencken noijt soo een jaer alhier beleeft is, en
neemt de sieckten noch geen eijnde, doordien de menschen bij manquement van de europische
vruchten niet veel en kunnen becomen.
Ick hebbe UEd: Mo: mede van tijt tot tijt versoght om mijne verlossinghe en dat UEd: Mo: die
goetheijt voor mijn gelieven te hebben nu sulcx te concenteeren, alsoo nu den tijt van thien
achtereenvolgende jaeren alhier te lande eerlijck ende trouw hebbe gedient, ende mijn natuur door
de continuelle hitte t' eenemael begint te veranderen en te verswacken, hebbende nu meest een
geheel jaer onpasselijck geweest, ende al gaen quijnen met een quade maght alwaer hier te lande
niet van geholpen kan worden, doordien de chirurgijns mijn alle den raet geven naer de coude
landen te trecken om genesen te cunnen worden. Daerom sal UEd: Mo: nochmael seer
instantelijck bidden en versoecken dat UEd: Mo: mijn verloff gelieven toe te laeten comen, opdat
jegens het naestcomende voorjaer door Gods genaeden van hier magh vertrecken, waertegens
mijn sal gereet houden, alsoo wel verseeckert ben UEd: Mo: mijn voor een dienaer maer voor
geen slaeff en sullen houden en ijmandt meer op te leggen als hij draegen can.
Waermede eijndigende, Edele Mogende Heeren, bidde Godt Almachtich hij UEd: Mo: regeeringe
wil zeegenen, ende UEd: Mo: verleenen t'geene tot zalichheijt noodich is, verblijve,
UEd: Mogende getrouwen dienaer,
Pr. Versterre
Surinamen den 22e Octob: 1676
1676 - 2 december - brief Pieter Versterre
2035 – 298
Edele Mogende Heeren,
Mijne Heeren, t' Sedert het affgaen van mijnen laesten per capt: Pieter Heerensen, is alhier niets
gepasseert t'geene waerdigh is UEd: Mogende te adviseeren, als alleenigh het overleijden ende
affsterven van den vendrigh Robbert Duplessis, die int beginne van de voorleden maent 9ber is
overleden, alsmede verscheijde soldaeten, soodat ons guarnisoen alhier seer verswackt ende
schier onmogelijck is om eenige resistentie mede te cunnen doen. Want als den vendrigh
Duplessis begraeven soude worden, soo commandeerde ick het guarnisoen in de waepenen te
comen voor het lijck te marcheren, ende bevonde deselve te sijn in rijen en gelederen twintich
mannen, en noch twaelff die het lichaem droegen, maeckten tesaemen twee en dertich, t'geene ons
geheele guarnisoen was waeronder noch eenige naeuwelijcx bequaem om de waepenen te
draegen, door swackheijt.
Daerenboven is het noch al soo sleght met de fortificatie als met de militie, die mede t'eenenmael
onder de voet ende vervallen is, ende naeuwelijcx een stuck dat gebruickt can worden, door het
vervallen ende vergaen van de affuijten die t'eenemael veroudert sijn. Soodat die somme die UEd:
Mo: ons hebben gelieven te ordonneeren jaerlijcx aen de affuijten te gebruijcken int minsten daer
niets aen kan helpen, alsoo vertrouwe dat de noodige reparatie alhier onder de 200.000 Pd.
suijcker niet sal kunnen geschieden, doordien alles vergaen is ; soodat UEd: Mo: wel kunnen
oordeelen in wat postuur wij ons souden kunnen brengen jegens eenigen vijant, daer verhoope
Godt de Heere ons genadelijck voor verhoeden wil.

246
Ick sal UEd: Mo: nochmael bij desen gants vriendelijck ende ootmoedigh versoecken dat mijn
verloff magh becoomen om met het naestcoomende voorjaer van hier te mogen vertrecken,
doordien het voor mijn onmogelijck is van alhier langer te cunnen verblijven door mijn
continuele sieckten daer hier te lande niet van genesen can worden, doordien de natuur door de
lange jaeren dat hier geweest ben, te veel verswackt is, en daerom alle de chirurgijns alhier mijn
geen anderen raet connen geven als hoe eer hoe beter van hier naer de coude landen te vertrecken.
Waerop mijn t' eenemael op de goetht. van UEd: Mo: sal verlaeten, ende niet wil twijffelen off
UEd: Mo: sullen in dit mijn versoeck concenteeren, alsoo haer Ed: Mo: 'tselve mildelijck aen
andere officieren hebben verleent oordeele oock niet meer slaeff te weesen als andere, dat men
mij sou willen houden jegens natuur, daer UEd: Mo: mijn al bijnae over de twee jaeren geleden
hebben gelieven aen te schrijven van mijn gereet te houden om te repatrieeren, waerop te meer
vertrouwe dat mijn versoeck bij UEd: Mo: niet sal worden affgeslagen, maer goedertierentlijck
daerin sal worden geconcenteert. Waerop mijn selfs jegens het naestcomende voorjaer gereet
maecke om dan door Godes Genaeden van hier te vertrecken met capt. Tobias Adriaensen,
waermede tot dien eijnde veraccordeert ben,
Ende off het quame te gebeuren dat soo ras geen Gouvr. hier conde weesen om mijn te verlossen,
soo versoecke gants gedienstelijck dat haer Ed: Mo: mijn bijtijts gelieven te ordonneeren ende toe
te staen dat het Commandement aen den naest commandeerenden officier magh overleveren, die 't
selve wel soo lange tot UEd: Mo: een ander sullen gelieven te senden wel sal waernemen, also
niet gaerne hetselve sou laeten verloopen, t'geene nochmael sal gedienstich van UEd: Mo:
versoecke mijn sulcx magh worden vergunt,
Waermede eijndigende,
Edele Mogende Heeren, bidde Godt Almachtich hij UEd: Mo: alle tesaemen wil zeegen(en) ende
in een langhderige en voorspoedige gesontht. wil spaeren, ende sal verblijven die tot noch toe
geweest ben,
UEd: Mogende getrouwen dienaer,
Pr. Versterre
Surinamen den 2e Xber
1676

1677
247
Het jaar 1677 ontbreekt vrijwel geheel in de archieven.
1677 – april 27 – brief Hugo Uijterscho
2035 - 231
Brief gericht aan de Staten van Zeeland. Deze brief is door de archivaris van Zeeland
abusievelijk geplaatst bij de stukken van 1671 ; uit de context blijkt dat dit 1677 moet zijn, zoals
ook blijkt uit de originele datering van de brief. Uiterscho blijkt nogal wat klachten te hebben
over de zojuist overleden commandant Pieter Versterre en diens secretaris Adriaen van Gheluwe,
die hij ronduit beschuldigd van corruptie. Maar hij verzekert de Hoogmogenden, dat het onder
het nieuwe bestuur van Abel Thisso beter zal gaan. De functie van de briefschrijver is niet
bekend.
Edele Moog: Heeren,
Mijn Heeren,
’t Heeft godt almagtigh gelieft d’ hr: Pieter Versterre uijt dit dal der Tranen wegh te rucken en tot
hem, op den 30 meert verleden deser jaers, ’t nemen, ende is daer op in sijn E: plaets
gesuccedeert, d:hr: L: Abel Thisso die met toestemmingen van meest al d’: gequalificeertste
inwoonderen voor haeren Commandeur is erkent.
Ende Electie genomen hebbende, aenstont heeft bedanckt d: hr: Raeden soo van politie als justitie
die den voorn: hr: Versterre met haeren raat hadden bijgewoont, soodanighe in haer plaets
stellende als Haer Ed: Mo: door d: E: H: Thisso : in de toegesonde acte van kiesingse, sullen
gelieven te beoogen, sijnde eerlijcke lieden:
daer onder d: hr: Zects: Adriaen van Geluwe om reeden hier soo veel Jmbrolimenten, en forma
van concept, deser regeeringhe begonde te maeken, door Sijn E: om geen verdere onheijlen te
moveereen is gesteldt voor Raedt van justitie en politie.
d’: Regeeringh heeft int leeven van den E: h: Versterre soodanige hier gesteldt geweest, dat geen
regeeringh anders dan een wanschapen Corpus geleeck, daer veel claghten int gemeen, en van
ijder int bijsonder als onverdraegelijck langer te dulden over quamen, spelende in alles naer sijn
gevallen [naer sijn gevallen = naar het hem uitkomt] d’ Roll om d’ collonie van inhabitante,
coophandel in somma te ruineeren, sijn personagie ...... nergens anders op siende
t’ geen d: hr Zects: sijn intentie soo ick bemerk oock is, als sijn beurs, die begonde te vollen,
soodanigh te vollen, dat eenmael dese provintie door sijn onreghtmatige handelingen dan
hebbende gevilt, soude connen coomen te repatrieeren.
Wil haer Ed: Mog: vseeckeren dat d: Hr: Commandr: Thisso geen andere insigten heeft, om dese
schone Collonie bijna aen ’t hellen, uijt al sijn vmogen met sijnen raat soo veel doenlijk is te
reformeren, en in corten tijt, daer Godt sijn zeegen wil toe geeven, brengen in een soodanigen
Standt, dat met reght Haer Ed: Mog: den koopman en inwoonderen alhier getuijgenisse zullen
geeven, dese collonie van haer ingewickelde Corruptien ontlast, een gulde gedaente [heeft]
becomen, en in forma van regtmatig regeeringh, de goede de hant gebooden, en liegers en
bedriegers uitgeroeijt, sal worden gebraght.

248
Haer Ed: Mo: soude ick wel den standt van t guarnisoen deser fortresse Zeelandia notificeren,
maer gedraghe mijn aen de resolutie, resumptie en attestatie en lijste dienaengaende door den Hr:
Commandr: Abel Thisso [aan] Haer Ed: Mo: toegesonden.
’t Heeft Godt d’ Hr: gelieft te bewaeren en voor invasien der Franse vijanden te bevrijden, dese
Haer Ed: Mog: provintie, haer onthaelingh en recontres aen Tabago soude haer Ed: Mo: seer
geern mededeelen, maer een saeck bij forma van twemael te verhaelen, dencke onwijs te sijn,
altijt wil niet twijffelen off d’ Ed: Hr: Abel Thisso sal Ued: Mog: volcomen relasieeren(?)
d’Inwoonderen neffens mijn persoon, thoonen haer in dese gestalte van tijts, als dese is, daer
eenijder nootdruftigh [is] sonder provisien van alle hulp [verstoken] – alhoewel, die op Godt
hoopt, nooit verleegen valt - haer seer getroost, om in alle occasien , lijff, goedt en bloet, ten
dienste van Haer Ed: Mo: ende deese Haer Ed: Mo: Provintie in occasij van attacque tegens d’
algenen vijanden op te setten.
Haer Ed: Mo: souden niet gelooven in hoedanigen gestalte , ten tijden van Hr: Pieter Versterre,
ijder in sijn particuliere negotie, dese Haer Ed: Mo: schone Collonie is gesteldt, onderhouden en
d’ hant gebooden geweest, niemant conde eijts, tot voortsettingh van sijn plantagie , stadt,
huishoudingh, & & becomen, die niet en hadde Sijn E: gunst, als noch laest voor waraghtigh aen
alle sijn onguntstelingen, waervan ick een ben, met het incomen van Capt: Jan van Arle is
gebleecken, dat wel expresselijck den voorz: Capt: is verbooden, geen officieren alhoewel
courante betalingh , jae particuliere inwoonderen, geen negros conde becomen, off soude den
Capt: Sijn Ed: gunts verliesen.
Soo dat wij als in slavernije door sijn ingevoerde en aengematighde authoriteijt , hebben als
onderdruckt geleeft, daer wij nu niet en twijffelen een weijnigh aemtocht sullen becomen.
D’ Fortificatie wort in allen ijver, om in behoorlijcke standt van diffentie comen, bij de handt
gevatt, d’ battarijen sijn soo ver gecomen, dat bijnae bequam sijn, alle d’ affuijten, roopaerden &
& gemaeckt, dat in corte dagen sal sijn gedaen. Omme van deselve te connen cannoniseren .....
hier vallen vocatien(?), om alles in forma te brengen, soo veel, off men een nieuw en eerst
begonnen werck soude bij der handt vatten.
Capt: Claes Reijniers dato 18 9ber 1676 met slandts snaeuw uijtgesonden, niet wetende
waerhenen, is op den 30 Xber door een frans fregat omtrent Cayana genomen, vandaer mede
gevoert naer Martinico, en door d’ franschen op Tabago gebraght, van waer, met seecker boot off
barcq van hier herrewaerts om contschap gesonden, alhier de 15 April arriveert, & voors: barcq is
door d’ Hr: Commandr: en sijne Raden, alsoo geen vaertuigh bequam om dienst te doen hier
hebbende en een seer hoognodigh sijnde, gecoght, die den voorz: Reijniers deselve hebben
toegeschickt, voor sijnen gedane dienst, int diverteeren der Franz: om dese riviere aen te doen,
largo in sijn missive, en [die van] d’ Hr: Commandr: Thisso vervat, Haer Ed: Mog: bekent
gemaeckt.
Endelinghs recommandeert mijn persoon in Haer Ed: Mog: gunts, en versoucke seer
gedienstelijck dat Haer Ed: Mog: de goetheijt, waeraen niet twijffele, gelieven te gebruijcken :
Om den besoliciteerder van mijn Tractement, tot soulagiment van mijn huishoudingh alhier ;
soodanigen somma van penningen gelieven te laeten toecomen als Haer Ed: Mog: raetsaem sullen
bevinden te belooven, waervooren Haer Ed: Mo: sal hertelijck danckbaer sijn, en blijven, met
toewensingh van veele prosperiteijten, heemelsche zeegeningen, ende dat Godt de bestierder van
alles, Haer Ed: Mo: een lange regeeringh ende met een heijlsame goede bestendige vrede, ons
lieve vaderlandt en dese Collonie wil geven, Amen, die tot noch ben:
Ed: Mog: Heeren,
Mijne Heeren,
Ued: Mog: seer getrouwe en dienst verplichte dienaer.
Hugo Uytterscho

Paramaribo in Surinam, den 27 April 1677.
249
1668 - 1678 rekening tot laste van den heer commandeur Pieter
Versterre salgr.
2035 - 283
Rekening in het handschrift van Nicolaas Combe, opgemaakt na het overlijden van Pieter
Versterre op 30 Maart 1677. Uit het overzicht blijkt duidelijk dat Versterre behoorlijk misbruik
heeft gemaakt van zijn positie. In totaal had hij bij zijn overlijden een schuld aan het land van
345.171 Pond suiker, vergelijkbaar met de waarde van 12 goede plantages. De vraag is nu: was
Versterre een uitzondering, of was dergelijk gedrag normaal onder 17e eeuwse koloniale
gezagdragers ? Versterre is in ieder geval niet ontslagen, terwijl men in Zeeland via de brieven
van de ontvanger Combe goed op de hoogte was van het misbruik. Interessante punten:
no. 24 ; 31; 42 ; 43 ; 44 ; 45 ; 46; 54
Versterre heeft de gage geïnd van bijna alle weggelopen of overleden soldaten. Totaal ongeveer:
56.500 Pd. suiker
no. 35
voor gage van een slandts timmerman die op sijn plantage omtrent 3 a 4 maenden geaebeijt heeft
in de jaar 1674.
1600 Pd. suiker
no. 40
Een groote partije clinckers, moppen, steenen pannen, ijser, smitscoolen ongezet, etc. ;
arbeitsloon van twee a drie smits, meer als halftijt voor sijnen plantagen gearbeijt, en altemets
voor particuliere planters tot sijn proffijt, den tijt van ses jaeren nae gissinge weerdigh :
27.000 Pd. suiker
no. 41
voor een groote partije calcksteen ongetelt van Tabago, met twee scheepjes door den gr.
Lichtenbergh salr. tot 's lands dienst gesonden, en een groote partije aen de particuliere planters
tot sijn proffijt vercocht, nae gissinge ontrent weerdig :
6000 Pd. suiker
no. 53
voor de 4 percento van verscheijde suijcker, met diverse scheepen nae huijs toegesonden :
9716 Pd. suiker
no. 56
ontfangen volgens boven letter A folio 110 van verscheijde planters wegens hoofftgelt :
35.110 Pd. suiker

250
no. 57
voor de hoofftgelt van sijn beijde plantage genaemt Corcabo in compagnie, en plantage gent.
Imotapi, voor de jaeren 1673, 1674, 1675, 1676, 1677, en 1678, tegens 60 slaeven ontrent gehadt,
een jaar door mecandre:
18.000 Pd. suiker
no. 59
voor de hoofft en ackergelt van sijn plantage van Para creeck tegens 40 slaven, en 400 ackers.
2400 Pd. suiker
no. 60
voor de hoofft en ackergelt van sijn plantage gent. Sterrenburgh voor de jaeren 1674, 1675, 1676,
1677, en 1678, tegens 40 slaven, en 400 ackers.
12.000 Pd. suiker
no. 61, 62, 63, 64, 65, 66
Versterre eigende zich de bezittingen toe van kolonisten, die zonder testament waren overleden.
Zo verkreeg hij plantages, slaven, etc. etc. Totaal ongeveer :
140.000 Pd. suiker
1677 - 26 november - aanstelling Johannes Mulder
2035 - 299
resolutie van vergadering van de heeren Vereenigde Raden ter Admiraliteijt resideerende binnen
Amsterdam
Johannes Mulder wordt aangesteld als commandeur van Tobago, op een maandelijks tractement
van 50 gulden. Hij zal de commandeur Brinckes aflossen. De carriere van Mulder wordt
beschreven: hij had de VOC 15 jaren gediend, als vaandrig, luitenant, koopman, lid van de
politieke raad, en als ingenieur, in welke functie hij verscheidene plaatsen had gefortificeert of
helpen veroveren. Hij was raad-fiscaal op Makkassar, en laatst fiscaal en lid van de brede raad
der retourvloot.

1678
251
1678 - 2 februari - aanstelling Johannes Mulder
2035 - 300
Formele resolutie van aanstelling, ondertekend door de prins van Oranje
1678 - 15 januari - aanstelling Johannes Heinsius
2035 – 301
Aanstelling van Johannes Heinsius als gouverneur van Suriname, door de Staten Generaal der
Verenigde Nederlanden. Heinsius wordt geoordeeld "capabel & gequalificeert" te zijn. Hij had
eerder gediend als secretaris van de Raad van Justitie te Brazilie. In de aanstelling worden de
richtlijnen van bestuur vermeld: Heisius moet alle inwoners de eed van trouw doen afleggen,
handel en commercie bevorderen, en de raad van recht en justitie kiezen.
Op 15 januari legde Heinsius te 's Gravenhage de gouverneurseed af:
"Op huijden den vijfthienden January v. Jaere achtentseventigh heeft Johannes Heinsius gedaen
in handen van heer president in haer Ho: Mo: vergaderinge, den behoorlijcken eedt als
Gouverneur en opperhooft van colonie van Surname int' witte deses breeder vermelt, Mij present,
H: Fagel"
1678 - 3 Maart - verzoek J: Atkins
2035 - 302
To the Ho.ble John Heinsius governor of Surinam
I am importuned by sum of the english nation inhabiting wth. you att. Surinham, to interceade
wth. you that they may carry of themselves wth their effects to sum(=some) of his mats.
plantations, the incursions (=insurrections) of the Indians haveing put them in such feare that they
seeme to dispaire of their safety otherwaijse.
If you can aford them this favor I shall take it kindly from you. I have writt in behalf of
sumne(=some) of them already to the prince of Orange but have na returne as yet, if itt cannott be
done otherwise I shall pursue that point, If I can serve you in anything here you will finde me
very ready
Sir,
Your very affected ffreind,
J: Atkins
1678 - ongedateerd - antwoord op verzoek Atkins

2035 – 302a?
Mijnheer,
252
Ick hebbe ontvangen uwe Ex.tie. missive in dato 3 maert, waerbij gesien hebbe dat eenige van d'
engelse natie alhier woonachtigh aen uwe Ex.tie. gesz. hebben om voor haer t' intercederen ten
eijnde deselve sich met hare effecten van hier mogen transporteeren. Ick can uwe Ex.tie.
verseeckeren dat tot noch toe niemant van d' engelse iets versocht heeft dat haer is gewijgert & sal
na tijt & gelegentheijt haer alles toestaen t'gene oordeele voor mijne Hrn. ende Mrs. te connen
verantwoorden.
Brenger deses is Jan van der Spijck commandeur op het Jacht de Morgenstarre door ordre van d'
Ed: Mo: Hrn. Staten van Zeelant ge-equipeert om hier op de revier dienst te doen ; t'welck
goetgevonden hebbe na de Barbados te laeten afgaen geladen met eenige heddingh etc. ; oock
voorsien van eenige contanten om vivres te coopen die hier nodich sijn. Tot factoor gaet mede
David de Fonseca. Versoecke dat uwe Ex.tie. gelieft toe te staen dat gemelte persoonen haren
handel mogen drijven ende met vivres geladen weder hier comen, waermede uwe Ex.tie. ons
bijsonderlijck sult verobligeren om bij alle voorvallende gelegentheijt uwe Ex.tie. & die bij uwe
Ex.tie. souden mogen gesonden worden wederom te dienen,
verblijvende,
(ongesigneerd, ongedateerd)
1678 - 3 Maart - verzoek J: Atkins
2035 - 303
copie, zie hierboven
1678 - ongedateerd - antwoord op verzoek Atkins
2035 – 303a?
copie, zie hierboven
1678 - 3 Maart - verzoek J: Atkins
2035 - 304
copie, zie hierboven
1678 - 10 september - vergadering Staten van Holland
2035 - 305
Extract uijt de resolutien van de Heeren Staten van Hollandt ende West Vrieslandt in haer Ed:
GrootMog: Vergaderinge genomen op Vrijdagh den 10 Septembr. 1678
Is ter Vergaderinghe gelesen de Reqste van Johannes Heinsius, bij haer Ho: Mog: mitsgrs. bij
Sijn Hoogheijt den heere Prince van Orange aengestelt tot Gouverneur over de colonie van

253
Suriname, houdende dat hij supplt. bij instructie gelast sijnde om de voorschreven colonie bij alle
bedenckelijcke middelen ende door de bequaemste wegen aen te queecken ende te cultiveren, soo
veel in sijn vermogen soude sijn, ten hoochsten noodigh heeft allerhande soorte van luijden, soo
tot den lantbouw, ende het bevaren ende cruijssen der rivieren, en bequaem als om in de militie
ge-emploijeert te worden.
Ende nademael hij supplt. daertoe de bequaemste oordeelde luijden van vreemde natie als
hooghduijtsers, Brabanders, Gulickers, Zuijckenaers, ende andere vreemden inde arbeijt geoefent,
ende door den oorlogh uijt haer Landt gejaeght ende hier in dese provintie gevlught, die hij
supplt. van meeninge was tot den voorschreven lantbouw als anders aen te nemen, om binnen
Suriname voornt. te emploijeren,
Dat hij supplt. der liefste moghte sijn, aen hem te verleenen speciale authorisatie omme in
derselver provintie alomme sodanige luijden te mogen aannemen ende naer Suriname overvoeren
die hij vermeijnen mocht tot dienste ende aenqueeck van de voorsz. colonie nodigh te hebben
Dat mede derselver geliefte mochte sijn, te permitteren dat na sijn supplts. vertreck bij hem
eenige persoonen alhier soude mogen werden aengestelt, omme soodanige luijden van tijt tot tijt
aen te nemen om vervolgens bij bequaeme gelegentheijt affgescheept te worden sonder dat hem
daerinne eenigh empeschement soude mogen wedervaeren,
Waerop gedelibereert sijnde, hebben haer Ed: Gr: Mog: den voorn: supplt. geauthoriseert, soals
hij geauthoriseert wort mits desen, omme allomme in dese provintie soodanige luijden te mogen
aennemen ende naer Suriname voornt. over te voeren die hij vermeijnt tot dienst ende aenqueeck
van voorsz. colonie van noden te hebben, mitsgrs. oock omme (na) sijn vertreck eenige persoonen
te mogen aenstellen om soodanige luijden van tijt tot tijt aen te nemen, ende vervolgens bij
bequaeme gelegentheijt derwaerts aff te scheepen, sonder dat hem supplt. off sijne voorsz.
geauthoriseerdens daerinne eenigh empeschement sal mogen werden gedaen,
Welverstaende dat hij supplt. ende de voorn. sijne geauthoriseerden niet sullen vermogen aen te
nemen eenige persoonen die in hollandts dienst sijn, off haer van de voorn: dienst te debaucheren.
Accordt. met de voorsz. Resolutie,
was geteijkent Simon van Beaumont.
1678 - 18 october - verklaring commandr. Christians met zijn officieren
2035 - 306
Verklaring betreffende stormschade. Er is iets mis met de datering. De storm was 13-15
november 1678, de verklaring 18 october 1678.
Wij ondergesz. officieren op het schip de Bruijnvis, verclaren bij desen dat des nachts tusschen
den 13 & 14 Novembr. 1678 de wint liep N:N:W: met harde storm, soodat genootsaeckt waren
alle onse zeijlen in te nemen en het op Godts gena te laten drijven, des morgens sijnde den 14e
dito verswaerde het weer noch meer en meer ; soodat diversche sware ze-en over cregen. Ons roer
wierde t'eenemael losgeslagen soo datter nauernoot aen malkanderen door Godts providentie
bleef hangen : ons sonnendeck wierde t' eenemael in stucken geslagen (en) waeren genootsaeckt
drie stucken die in lij stonden overboort te werpen. De diverse zeen en water die wij in het schip
kregen gouzeerden veel water in het ruijm en cajuijt, soodat veel van het broot en alle stockvis,
cruijt als andere goederen seer beschadight wierden ; den 15 dito nam het weer Godt danck wat
af, dogh kregen als nu en dan nogh sware zeen over, doordien het schip niet op de zee konde
leggen.

254
Smeten ons wurpancker en peerdelijn buijtenboort, op hope dat het schip daermede wat beter op
de zee soude leggen ; dogh brack dadelijck in stucken. Tegen den avondt was het weer
Godtdanck sooveel afgenomen dat wij ons schover seijl bij maeckten. Den anderen daeghs
bevonden wij dat het schip door den voorsz. storm seer was geontramponneert, oock dat het roer
't eenemael los was en bij de natgewordene fictualie niet bequaemelijck connende comen ; noghte
het roer oock niet versien, tensij dat wij op een bequaeme reede waren ; soo hebben wij
ondergesz. na rijpe deliberatie en alles overleght wat te overleggen stont, nootsaeckelijck
gevonden onsen koers na de zoute eijlanden te zetten, omme aldaer versien dat.
Dan alsoo is geschiet. Actum in het schip de Bruijnvis, den 18 october 1678, was geteijkent:
Abraham Christiaensen, commandeur ; Theunis Pieterse, stuerman ; Evert de Lieffde, onder
stuerman
1678 - 13 t/m 15 december - rechtszaak Anthony Barbier
Anthony Barbier was op 13 december 1678 met een kano met 4 indianen naar Paramaribo
gekomen, en werd ervan verdacht dat hij spioneerde ter voorbereiding van een indiaanse aanval
op Paramaribo. Hij werd opgepakt en gevangengezet in het fort Zeelandia. Op 15 december werd
hij ter dood veroordeeld. Zie ook de hierna volgende brief van Thisso.
document 1 - 13 december 1678
2035 - 307
1e ondervraging Anthony Barbier. Deze bekent dat hij op de hoogte was van het indiaanse
aanvalsplan, maar dacht dat het niet door zou gaan.
document 2 - 14 december 1678
2035 - 308
2e ondervraging. Dit is geen letterlijke ondervraging (zoals de eerste), maar het verslag ervan.
Blijkens dit verslag bekent Anthony Barbier dat hij kwam spioneren ter voorbereiding van een
indiaanse aanval.
document 3 - 15 december 1678
2035 - 309
Vonnis. De gouverneur en zijn commissarisen vonnissen Barbier om ".. gebracht te werden ter
plaetse patibulaire(?) & aldaer gestraft te worden met de coorde dat de doodt daernaer volght,
confisquerende verder alle zijne goederen ten profijte van de lande.
Aldus gedaen op de fortresse Zeelandia desen 15 Xber 1678, getkd. A Thisso ; Wm. de Bruijs ; H:
..... ; Daniel Bonte ; Pouwlus Schrijns ; Jacob Jansen, mij bekent A: van Gheluwe...."
1678 - 18 december - brief Abel Thisso
2035 - 282
De datering onder de brief is onjuist. Thisso schrijft duidelijk 1675 ; maar de gebeurtenissen die
hij beschrijft (aankomst Heinsius ; gebeurtenissen rondom Anthony Barbier en de grote indiaanse
aanval) vonden alle in 1678 plaats. Barbier werd in dat jaar berecht. Zeker heeft Thisso een
dateringsfout gemaakt.
Wel Edele wijse doorluchtige heer

Mijn Heer,
255
Wij sijn ten hoochsten veblijt door eener afgezondenen boot te hebben vernomen de aenkomste
van Uwen Ed: tot voor de riviere deser provintie, nevens een goet aantal soldaten ende ander
gereetschap van oorlogh, die in dese conjuncture van tijden alhier ten hoogsten nodigh zijn tot
subsistentie deser colonie ende preservatie van het leven ende goederen van de inwoonderen
derselver. Wij wenschen u Wel Edele met het gouvernement soo veel geluck, heijl en voorspoet
als wij voor onsen eijgen persoon souden willen ofte mogen desidereren.
De tijdinge van de generaele vrede is ons lieff en aengenaem, als door dewelcke dese colonie
staet te floreren en vermenighvuldigen, daer wij van harte sijn na verlangende ; aen d andere zijde
druct het ons ten hooghsten dat wij aen u Wel Edl. dese provintie niet konnen overgeven in
soodanigen staet van vrede en correspondentie met de indiaenen, als sij voor deser wel is geweest.
Het is tot ons grote leetwesen voorgevallen dat de voorsz. wreede ende moetwillige indianen,
sonder nochtans de minste reden toe te hebben gehadt, uijt pure jalousie ende wraaclust
onderlinge hebben gecomplotteert wel den tijt van vier a vijf maenden geleden, omme de gehele
duijtsche en joodsche natie in haer totaliter te extirpeeren(=extermineren) dat zij nu over eenige
tijt hebben beginnen int werck te leggen, beginnende eerst aen Pirica inde Camewijne ende aldaar
doodende ontrent thien christenen.
Een ander partije aen Para-crequi alwaar men rekent gesneuvelt te zijn ontrent dartigh christenen
soo mans als vrouwspersoonen, nevens verbrandingh & distructie van meest alle de
suickerwercken in Para krequi gelegen.
Een derde partije heeft aenslag gemaact boven Torarica en hebben aldaar verscheijde moorden
begaen, soo omtrent madame de Chastires haer soon en nichte als andersints, meijnende alsoo
van boven op de Santpunct aen te vallen ende haere moorderije int werck te stellen, daertegen die
van de Santpunct noch doende sijn, sonder dat wij eenige verdere swaricheijt daervan hebben
vernomen.
De vierde partije soude hebben aengevallen aen Paramaribo ende sulcx soude seeckerlijck sijn
geschiet, tenwaere wij eenen Anthonij Barbier sijnde enen halven indiaen op den 13e december
voorleden naer de middagh alhier aenkomende als spion, nochtans onder den deckmantel van
handelinge te willen doen, hadden doen in hechtenisse nemen, ende naar genomen examen ende
sijn eijgen confessie hem hadden doen ophangen, welcke naar alle apparentie heeft verhindert dat
de tocht bij de indianen besteecker(?) op Paramaribo geen voortganck heeft genomen, & door U
Wel Edle. komste soodanig ge-intimideert dat sij vanself om vrede ootmoedich sullen komen
bidden, dat wij van gantscher harten wenschen, dat de goede Godt sijn zegen en genade tot
welstant van dese colonie ende voortsettinge van de handel op deselve daartoe gelieve
goetgunstelijck te verleenen,
waermede blijve Wel Edle wijsen en voorsienigen heer, immer UEd: ootmoedigen en dienstbre.
dienr., en was getijck(en)t A: Thisso
Paramaribo
Sondagh den 10e decenber A 1675.
1678 - 28 december - brief Johannes Heinsius
2035 – 310/311/312
Edele Mogende Heeren,

256
Den 26 Octob. aen ancker leggende voor Den Briel hebbe Uwe Ed: Mo: kennisse gedaen, hoe dat
doe(=toen) al een maendt op het schip de vergulde Son na een goede wint hadde gewaght.
Desen dient om Uwe Ed: Mo: advijs te geven dat den 27 Octob: van voor Den Briel sijn onder
zeijl gegaen dogh niet eer hebben konnen in zee geraecken als den 2 novemb. 's avonts, ende sijn
den 16 december ontrent 8 mijlen boven de rivier Suriname ten ancker gecomen, na gissinge drie
mijlen van de wal, dogh alsoo niet wel verkent waren, is den Commandr. Walingh Jansz. met de
chaloupe na landt gesonden, om bekent te geraecken ; maer heeft niet weder konnen aen boort
komen, hebbende geweest in groot gevaer van te vergaen, soodat sonder langer na de chaloupe te
waghten den 20 sijn onder t' seijl gegaen en dien dagh geluckigh in de rivier gearriveert,
beneffens het jaght de Morgenstarre met ons uijtgeloopen, dat dienselven dagh sonder kennisse
vant lant gehadt te hebben voor de riviere bij ons gekomen is, hebbende seven dagen in
vortmuyen(?) gelegen om eenige lecken te stoppen.
In de riviere gecomen is den commandeur Walingh Jansz met sijn chaloupe volck ons tegemoet
gekomen, sijnde op den barcke met intentie om ons daermede te komen opsoecken, sijnde voor 8
dagen gevictualieert alsoo het met de chaloupe niet hadde konnen doen, noghte oock met de boot
van schipper Tant, daer se al twee dagen mede hadden in zee geweest. Met den avond sijn ontrent
een mijl vant fort Zeelandia ten ancker gekomen, en den 21 s'morgens ten acht uijren voorbij
geseijlt, alwaer diverse van de voornaemste inwoonderen ons sijn komen verwellecomen,
alsmede den vaendrich-majoor uijt den naem van de Hr. Thijsso mij komen aenbieden sijne barge
om aen landt te gaen.
Hebbe de bijhebbende soldaten aenstonts altemael in een kleijn vaertuijgh doen embarqueren
ende ben ontrent ten tien uijren met een aensienelijcke compagnie soldaten onder het geleijde van
Capt: Bernard Plijster aen landt getreden, sijnde deselve verdeelt in drie divisien en vooraen met
een trompetter en twee tamboers. Aen t' landt komende hebbe gevonden een compagnie borgers
in de wapenen onder het commando van capt: Balthasar Perduijn, en is de hr. Thijsso mij tegens
gekomen om te verwellecomen, met wie na het casteel ben gemarcheert, die voort selve comende
de sleutels mij heeft overgelevert, en ben soo met Sijn E: binnengetreden, daer de soldaten in de
wapenen stonden, in de dertigh sterck, voor wie mijne drie commissien hebbe doen voorlesen,
waerop dat se den eedt van getrouwigheijt hebben gedaen, versouckende niettemin verlost te
worden.
Hierop ben ick beneffens de hr. Thisso weder buijten het Fort gegaen, alwaer mijne
medegebraghte compagnien alsmede de compagnie borgers in de wapenen stonden, aen wien de
commissien oock sijn voorgelesen, en hebben den eedt van getrouwigheijt mede gedaen.
't Schip de St. Joris daer 42 passagiers op sijn, den 27 Octob. uijt de Maes geloopen, is hier nogh
niet gearriveert, alsmede de snaeu de Bruijnvis die daeghs nae ons vertreck soude volgen, d'
oorsake dat niet met ons uijtgeloopen is, is omdat den commandeur sonder ordre was na
Rotterdam gegaen. Hierop sijn 32 persoonen soo soldaten als matroosen.
Alsoo geen kost voor de soldaten konde aen land genomen werden, hebbe de commijs Combe
geordonneert dat hij haer voor een dagh a twee provisie soude geven, die verclaerde datter geen
50 pont broot int magasijn was, ende geen 100 pont vleijs, en bij d' inwoonders niets te krijgen.
T' is uwe Ed: Mo: bekent wat moeijte en schade ick door dit werck van Suriname in den tijt van
seven jaren geleden hebbe, en nu meenende na soo veel uijtgestane moeijelijckht. en verdriet de
vrughten van mijnen arbijt te genieten, vinde de saken heel anders gelegen, ende de colonie in d'
uijterste gevaer gebraght te wesen, door de samenrottinge van d' indianen, sijnde soo mij beright
wort ontrent tien duijsent sterck, die voorgenomen hebben de christenen uijt haer lant te
verdrijven, tot dien eijnde doot slaende soo blancken als negros, verbrandende de molens, en

257
ruinerende de vrughten ; en tweemael van secretaris van Geluwe gevordert hebbe Uwe Ed: Mo:
omstandigh beright te doen.
Hoe desen oorlogh nogh sal werden bijgeleght kan ick Uwe Ed: Mo:vooralsnogh maer weijnigh
bescheijt van geven, dan dat d'inwoonderen hierdoor verhindert worden op te brengen t'gene Uwe
Ed: Mo: van de selve sijn verwaghtende is wel seecker, ende staen in gevaer van alles te verliesen
; t'sal derhalven nodigh wesen dat uwe Ed: Mo: ten spoedighsten gelieven ordre te stellen om de
colonie met sufficante middelen bij te springen ; dewijl niet sien kan dat de planters in een
geruijmen tijt maghtigh sullen wesen om soo veel op te brengen als waermede t' guarnisoen
souden kunnen werden onderhouden, sijnde jegenswoordigh niet bequaem - soo mij van de
principaelste wert geïnformeert - om de kost te versorgen voor 50 slaven om hierontrent het fort
te gebruijcken, daer se anders wel gewent sijn tot dienst van de colonie eenige honderden af te
senden, ende kost daernevens te fourneren.
Uwe Ed: Mo: konnen nu wel sien dat ick geen ongelijck gehadt hebbe sorge te dragen om soowel
kost ende geweer etc. als volck herwaerts te brengen, die wel sufficant is voor mijn volck maer
niet om de gantsche colonie te versien, staende de planters generalijck gebreck van kost te
hebben, doordien datter voorlede jaer een misgewas is geweest ontrent de levensmiddelen ; en nu,
sijnde den principaelsten tijt om te planten, t'selve verhindert wort door den opstant van d'
indianen, daer d' inwoonders continuelijck voor in de wapenen moeten staen.
Uwe Ed: Mo: konnen sien bij de copie van de nevensgaende twee resolutien wat datter aengaende
den wederstant van d' indiaenen is geresolveert en daerbij te noteren dat d'hr. van Ruijven
difficulteerde op te gaen vooraleer hem van 4 tonnen vleijs dede versien, waerbij Uwe Ed: Mo:
konnen sien hoe het hier gestelt is.
Int incomen van de reviere sijn bij ons gecomen Paulus Schrijvers en Daniel Bonte, leggende met
hare schepen geladen, waghtende na den sprinckvloet om uijt te lopen, die seijden dat wij hier in
een aerts paradijs souden gecomen sijn ingevalle den oorlogh met d' indianen niet was
voorgevallen. Ick kan Uwe Ed: Mo: verseeckeren dat het jegenswoordigh wijnigh daerna gelijct,
dogh het lant is tot groote perfectie te brengen en steeckt int selve - na het seggen van eenige van
de voornaemste planters - meer voordeel als (soo vertrouwe) oijt Uwe Ed: Mo: is bekent gemaect
; deselve spreecken van groote dingen en bijsonderlijck kan hier aen Paramaribo een schone stat
gebout worden, vrij beter als Middelburgh, maer jegenwoordigh ist een open vleck met eenige
verstroijde huissen, hebbe voor mijn logement niet konnen becomen als een sael in maniere van
een boereschuer van ons landt, soodat ick mijnselven met een sware familie niet weinigh verlegen
vinde, verscheijde fatsoenelijcke luijden die mede gekomen sijn weten oock geen logement te
becomen, oock sijn de plaatsen daer de luijden in woonen meer gelijck na pallissaden met stroo
ofte bladeren van boomen gedect als huijsen, sijnde te verwonderen datter geen andere sorge
gedragen is tot accommodatie ende verseeckeringhe van de luijden. Dat seer wel te doen is: een
borstweringe met pallisaden in maniere van een halve maen getrocken, soude dese plaets
volcomen verseeckeren tegens alle aenval van de indianen, daer nu de luijden van deselve met
haer goet int Fort sijn komen vlughten, onder andere den commijs Combe en d' hr. Thijsso selve,
soo ick wel berigt ben.
Nu t' Fort is een plaets daer geen logement voor een fatsoenlijcke familie in te vinden is, gelijck
blijckt dat diversche planters met hare familien en goederen aen de schepen sijn komen vlughten,
onder andere d' hr. Snelleman selve, die een van de Raden is.
Daer wanneer Paramaribo tot een stadt gemaeckt, en met een wal versien was, soude het een
sekere burght en toevlucht wesen voor de gantsche colonie.

258
Wat aengaet het fort t'selve is in redelijcke postuer van defentie, maer heeft diversche defecten
die tot een conservatie van t selve nootsaeckelijck moeten gerepareert wesen, waertoe Uwe Ed:
Mo: ordre ben versoeckende, oock connen der qualijck 25 soldaten behoorlijck in logeeren,
soodat eenige baracken moeten gemaect werden.
Om nu dese colonie buijten swarigheijt te stellen en int korte tot een frorisanten staet te brengen,
soo wete geen beter middel te bedencken, alsdat Uwe Ed: Mo: bij Hare Ho: Mo: gelieve tewegen
te brengen dat de respective collegien tot admiraliteijt van Hollandt en Zeelandt gevordert
werden, successivelijck bij alle vertreckende schepen een goet aantal soldaten herwaerts te
senden, tot de nombre van duijsent in den tijt van één jaer, beneffens hondert gulden aen geldt bij
ijdere soldaet, waervoor dat ick se sal aennemen alhier te lande vier jaren te doen dienst doen,
sonder verder iets tot laste van den Staet te brengen, en daerenboven het transport van gemelte
soldaten te betalen ; en hiermede soude de colonie volcomentlijck werden geadsecureert en in
goet postuer gebraght, daer anders deselve groot perijckel sal loopen, en ten besten genomen
blijven quijnen, want de vrienden van t' Vaderlandt die aengenomen hebben hare negotie hier te
maken en volck over te senden, sullen nu t'eenemael wesen geintimideert ; soodat tensij den Staet
de colonie ten spoedighsten gelieft bij te springen, Hare Ed: Mo: niet konnen verwaghten datter
eenige bijsondere vrughten van sullen comen.
Ende is mede ten hooghsten nodigh dat bij de respective Collegien ter Admiraliteijt vijf snaeuwen
herwaerts werden gesonden ijder voorsien met 20 matroosen, ende gevictualieert voor 18 a 20
maenden, om hier op de rivier ende kuste dienst te doen, soo sal den staet van desselfs gelegentht.
oock behoorlijcke ende pertinente informatie connen ontfangen daer haer sonder twijffel veel aen
gelegen is, alsoo hier vrij wat te doen is, soo ten aensien om coloniën te maecken, als negotie te
drijven.
Aengaende den opstant van d' Indianen en de reden die haer daertoe heeft gemoveert, referere mij
aen de twee nevensgaende brieven die mij int opcomen aen de revier door Walingh Janse sijn ter
handt gestelt, d' eene van d' hr. Thijsso, d' ander van den commijs Combe ; verders hebbe terloops
gehoort dat aen haer genoughsame reden van offentie is gegeven, de schult soo t schijnt wort wel
van d' en op d' ander geleght, t'welck soo sal laten berusten totdat het mij op een ander manier
wert aengebraght, ofte dat van Uwe Ed: Mo: hiertoe speciale ordre sal hebben ontfangen.
Verders is mij verhaelt, dat d' indianen Caribisen genaemt, gewesen vrienden van ons volck, voor
desen aen d' hr. Thijsso hebben connen versoucken dat hij haer met eenige blancken soude willen
assisteren tegens d' Arowacken hare vijanden, sijnde een andere natie van Indianen, die oock een
differente tael spreecken, datse malkanderen niet konnen verstaen, t'welck bij twee persoonen in
mijn dienst sijnde wert geconfirmeert, die den eenen goet Caribes en den anderen Arrowacks
spreeckt, omdat den gouverneur van de Barbisches d' Arowacken met gewapende blancken
doorgaens was assisteerende, t'welck soo verde soude hebben geopereert dat d' hr Thijsso aen den
gouverneur van de Barbisches soude geschreven hebbe dat hij soude willen nalaten d' Arowacken
met volck t' assisteren, ofte dat hij anders genootsaeckt soude wesen van gelijcken aen de
Caribisen te doen ; t' welck soo verde soude hebben geopereert dat den gouverneur van de
Barbisches een vrede tusschen de twee Indiaense natien heeft tewege gebraght, sijnde dit nu aght
maenden geleden.
Sedert welcken tijt dat de Caribisen, die gewent sijn altijts tegens d' Arrowacken t' oorloghen,
metten anderen souden beraetslaeght hebben om ons volck op 't lijf te vallen, behalven dat haer
reden van misnougen soowel bij eenige uijt de Jootsche als van onse natie al over langhe sijn
gegeven, en soo sommige seggen souden d' Indianen al over drie jaren dese conspiratie int sin
gehadt hebben, andere rapporteren het weder op een ander manier.

259
Uwe Ed: Mo: sullen connen sien hoe dat door de politie van dese twee commandeurs om de twee
indiaense natien te bevredigen, alle die van onse natie op de wilde cust sijnde int uijtterste gevaer
gebraght sijn, alsoo volgens de confessie van Anthonij Barbier d' Arowacken mede souden
geresolveert hebben op denselven tijt als de Caribisen ons volck hier alomme aentasten, die van
de Barbisches, Isequebe, etc. op het lijff te vallen, en uijt te roijen.
Nu wort bij eenige van de voornaemste planters voorgeslagen dat het dienstigh soude wesen een
besendinge te doen aen den gouverneur van de Barbisches om hem te persuaderen d' Arowacken
op te wercken en t' animeren om den oorlogh de Caribisen weder aen te doen, aghtende dit een
bequaem middel te wesen om de Caribisen tot den vrede te brengen. Hierop hebbe ick dan goet
gevonden de twee Raden aen de Commewijne hare residentie houdende, die sigh nogh niet
vertoont hebben, op te ontbieden, om met haer beneffens d' hre. Snelleman en van Ruijven over
dit werck te delibereren.
De snaeu is godtdanck mede gearriveert, in wat gevaer deselve geweest is connen UEd: Mo: sien
uijt de nevensgaende verclaringe van den commandeur met sijne officieren, sijnde genootsaeckt
geweest drie stucken canon overboort te smijten, en indien d' andere drie mede hadden connen
overboort werpen, soude t'selve gedaen hebben. Deselve storm hadden wij mede in de Spaense
zee op de hoogte van de Barles, waerdoor de roerpin dighte bij ons roer quam af te breecken,
soodat in seer groote verlegentht. souden sijn geweest ten ware middel gevonden hadden om de
naesten dagh een nieuwe te maecken.
Op onse aenkomste heeft mr. Smith, sijnde getrout met madam Couwel, van mij versoght ses
soldaten tot bewaringe van sijn plantagie die hij seijde d' eenighste te wesen die in Para-creeck
overigh was, waermede hij verseeckert was deselve te connen defenderen, alsoo die was
versterckt, ende met twee stucken canon versien, dewelcke hem toegestaen hebbe ;
soo ist dan gebeurt dat hij den 26 s'morgens, medebrengende den corporael, mij is comen
besoucken met sijn huijsvrouw, wanneer dienselven avond een brief ontfangen hebbe van sijn
directeur dat sij beijde gader door d' Indianen waren vermoort, als Uwe Ed: Mo: bij d' ingeleijde
missiven breder sullen connen sien, dat opnieu een groote verslagentheijt onders de planters heeft
gegeven, hebbe aenstonts den vaendrigh Selevers met dertigh man daernatoe gesonden, met ordre
om daer te blijven ende soo veel afbreuck te doen als mogelijck is.
Hebbe gemelte vaendrigh den eersten dagh van onse komste met twintigh man oock derwaerts
gesonden, die weders gekeert is sonders eenige indianen te vernemen ; naderhandt isser Capt:
Perduijn met een groote maght geweest, die van gelijcke weders is gekeert sonders eenige
indianen vernomen te hebben.
De voornaemste inwoonders seggen sat soo d'Indianen int korte niet konnen gedempt ofte tot
vrede gebraght werden, datse dan altemael geruineert sijn, alsoo hare plantagien d' eene voor d'
andere na staen afgebrant te werden, dat Godt wil verhoeden. Ick sal sorge dragen voor de
bewaringen vant Casteel en de verseeckeringe van Paramaribo soo veel mogelijck sal weesen,
hebbe tot dien eijnde openinge beginnen te laeten maken met tien soldaten en tien negros, ontrent
een mijl van hier te landewaert in, om een pallisaetwerck daer op te werpen, dienende tot een
voorwaght, en sal meteenen een kostplantagie aldaer laten beginnen. Ben geinformeert dat ten
tijde van de Engelsen wel dertigh a veertigh kostplantagien die wegh uijt geweest sijn, waervan
jegenswoordigh niet een is overgebleven, hoewel ijdereen affirmeert dat van hier wel seven
mijlen te landewaert in het beste lant is van gantsch Suriname, soodat Uwe Ed: Mo: klaerlijck
konnen sien dat t'gene versuijmt is daer aldermeest op diende aght gegeven te worden,
namentlijck de verseeckeringe van Paramaribo ende levensmiddelen, daer soo t blijckt niet eens
om is gedaght geweest.

260
Diverse van de planters hebben mij al komen versoucken om haer ijder een brandewijn stuck met
hart broot over te laten, sijnde alreede verlegen om kost, en bevreest datter een seer groote
schaersheijt daervan sal wesen, indien die van de Barbados hier geen vivres comen te brengen.
t' Is Uwe Ed: Mo: bekent dat soo een oorlogh uijt te voeren geen werck is voor een particulieer,
ick meen alrede seer veel gedaen te hebben dat het land door d' assistentie die ick hebbe
aengebraght, bij provisie is gesalveert, want de luijden rontuijt verclaren dat sonder mijne komste
en het medegebraght secours sij niet maghtigh soude wesen tegens d' indianen te bestaen, bidde
derhalven op het alderonderdanighste uijt den naem van de gantsche colonie, dat Uwe Ed: Mo:
goedertierentlijck reflextie gelieve te nemen op den standt van deselve, om die met volck,
ammonitie, en kost te secunderen, en principaelste van alles is volck, want ick Uwe Ed: Mo: kan
verseeckeren dat de colonie het wel waerdigh is, vinde het lant vrij beter als ick selve hadde geimageneert,
en is waerlijck in corte jaren tot grooter perfectie te brengen als Brasil oijt voor de
West-Indische Compie. is geweest, hoewel dat deselve soo om dat landt te winnen als te verliesen
vier en twintigh jaren heeft doorgebraght beneffens veele milioenen aen geldt.
De goede inwoonders van dese provintie hopen dat Hare Ho: Mo: een hondert duijsent gulden
sullen gelieven te laeten aenleggen tot behout ende preservatie van dese colonie, daerse soo
liberael sijn geweest in hare consenten om weapoca tot eene colonie op te reghten, welck lant bij
Suriname in geen consideratie komt alsoo diversche revieren soo bij oosten als bij westen aen
dese connen werden geïncludeert, en soude - onders Godts zegen - met gemelte somme aennemen
alles te redresseren ; en in weijnigh tijt de colonie in soodanigen stant te brengen dat een opstant
van d' indianen noijt meer te vreesen souden wesen.
Bidde dat Hare Ed: Mo: mij gelieven te excuseren dat alles niet in soodanige ordre wert
geadviseert en de bijlagen daer bij gevought als wel behoort ; de kortheijt des tijts ende
menigvuldige affairen sijn daervan de oorsake, want mij geen tijt gelaten wort om te slapen.
Ick hadde Capt: Plijster belast een pertinent beright op te stellen aengaende de constitutie ende
gelegentht: vant casteel met de defecten die daerin werden bevonden, dogh alsoo heden door een
neger advijs komt dat den vaendrigh Selevers in Para creeck door d' indianen wierde aengetast,
hebbe gemelte Capt: met de meeste militie derwaerts gesonden, beneffens capt. Perduijn met
eenige vrijwillige, en t Casteel ten deele met matroosen doen besetten, dit is d' orsake dat dit
beright nu niet kan overgaen ; soo bidde Haer Ed: Mo: onder anderen spoedigh gelieven te senden
t'gene bij den commijs Combe is opgestelt.
Daer wort sonderlinge voor gebreck van kost gevreest, want alsoo men de negros niet kan laten
planten worden deselve insolent en consumeren veel meer kost als tevooren, soo dat selfs
gevreest wort de negros metterteijt oock wel soude mogen opstaen. Het is Uwe Ed: Mo: bekent
hoe dat altijt voorgeslagen hebben de nootsaeckelijckheijt van blancke persoonen in dit landt te
brengen, sijnde te verwonderen datter niet eerder een opstant van d' indianen ofte van de negros is
voorgevallen.
Can nu niet verder largeren, maer sal afbreecken, Godt bidden voor den welstandt en prosporiteijt
van Uwe Ed: Mo: regeringe,
Edele Mogende Heeren,
Uwe Ed: Mo: gantsch ootmoedigen en onderdanigen dr.
(ongesigneerd)
Paramaribo, den 28 decemb. 1678

261
1678 - 28 december - brief Johannes Heinsius
2035 - 313
Kort begeleidend schrijven bij de hoofdbrief van dezelfde datum; benadrukt de noodzaak van 200
extra soldaten, een fregat, en vivres. In Nederland had men blijkbaar Combe gerecommendeert,
en Heinsius bericht hierover:
".... sal de recommandatie aengaende Nicolaes Combe in aght nemen, gemelte persoon wert bij
velen gehaet en qualijck van gesproocken, maer het can wesen dat het geschiet omdat hij wel
doet, alsoo den predikant die ick mede gebraght hebbe tot sijnen huijse gelogeert is, die
getuijgenisse geeft dat hij van een vroom leven is ...."
1678 - 30 december - kort verslag Heinsius
2035 – 313a (heeft eigenlijk per abuis geen nummer)
Niet gesigneerd, in haast opgesteld door Heinsius.
Gisteravond laet is Capt. Plijsters met de troupen op mijn ordre uijt Para creeck wederom
gecomen, aldaer latende op t' huijs van mr. Smith een sergiant met sestien man om die post te
bewaren, om gemelte creeck niet te abondoneren.
En volgens het rapport van den vaendrigh Selevers waren deselve wel tweehondert sterck doese
op het huijs aenvielen, en quamen met soodanige onversaeghtht. dat diergelijcke noijt van d'
indianen is gesien, ende vindende luijden sigh in hare condiwite t'eenemael bedrogen, seght dit d'
eerste mael te wesen datter in Para creeck sijn gerepouseert van alle t'gene datse aldaer hebben
ondernomen.
D' hr. van Ruijven is gisters avont mede van de Santpunt gekomen, 't gene aldaer voorgevallen is
gaet hiernevens bij geschrifte. De Messrs. vinde haer selven mede bedrogen ontrent gemelte
indianen, want daer se die soo maer meenden te verdrijven, sijn selfs voor haer geweecken ; nu
heeft de hr. van Ruijven voorgestelt dat ijdereen soude gaen om sijn eijge plantagie te bewaren,
waarover van dese morgen raed gehouden sal worden, den uijtslagh kan ick Uwe Ed: niet bekent
maken, alsoo desen inde morgenstont afgaet met een expresse barcke na de schepen van
Schrijvers en Bonte die belooft hebben buijten de revier te waghten, langer hebbe haer niet
connen ophouden.
Bidde noghmaels om godes wille dat ten eersten secours magh werden gesonden, bijsonderlijck
van volck, alsoo alle de plantagien in seer groot gevaer sijn van verbrant te werden en 't plattelant
verwoest.
Wat aengaet het Casteel ende Paramaribo t'welck tot een stadt meene te maken, sie weijnigh
swarigheijt omt selve te bewaren, maer de plantagien alle te beschermen met een wijnich soldaten
is - als Uwe Ed: bekent is - onmogelijck.
Ben van intentie een compie. negros op te reghten en tot soldaten te maken, belovende haer ten
eijnde van vier jaeren dienst vrijdom ; In Brasil hadden de portugesen een regiment negros onders
den collonel Henriques Dias, een neger met één arm, t'welck ons meer afbreuck gedaen heeft als
eenige ander regiment van de portugesen
Paramaribo 30 decemb. 1678
(niet gesigneerd)

262
1678 - 31 december - korte brief Heinsius
2035 - 314
Introductiebrief aan de commandeur van Essequibo. Heinsius noemt de vrede tussen Arowacken
en Caribisen de voornaamste oorzaak van de indianenopstand in Suriname. Verzoekt dat de
commandeur van Essequibo helpt, dat de vrede tussen de twee stammen wordt verbroken.
Verzoekt tevens om bijstand van 8 a 10 soldaten, of anders bevriende Arowackse indianen. Deze
zullen gevangengenomen vijandelijke indianen als oorlogsbuit krijgen.
1678 - 31 december - korte brief Heinsius
2035 - 315
Introductiebrief aan de commandeur van Berbice, ongeveer dezelfde inhoud als de voorgaande.
Heinsius verzoekt om bijstand van 20 soldaten, alsmede bevriende Arowackse indianen. Deze
zullen gevangengenomen vijandelijke indianen als oorlogsbuit krijgen.

1679
1679 - 18 januari - verslag
263
2035 - 326
Afzender noch geadresseerde worden vermeld. De afzender is een joodse kolonist in Suriname.
De geadresseerde is waarschijnlijk Claes Bruijningh Wilderlandt, zaakwaarnemer van gouv.
Heinsius in Nederland. Want het verslag is een bijlage bij een brief van Claes Bruijningh
Wilderlandt dato 25 April 1679.
Copie van een brief geschreven uijt Surinaeme den 18 januarij 1679 en over Barbados
gearriveerd.
Verleeden hebbe ick geadviseerd weegens den oproer der indiaenen en vant vermoorden van
verscheijden Joden en cristenen tegenwoordig. Hebben eeniegen uijtvallen gedaen, soo Cristen
als Jooden, benevens enieghe indiaen onse vrinden, daar waeren 36 cristen, 17 Joden, mijn
broeder was capitain, ende had de arier gaerde (= achterhoede). En van deese 17 joden hebben de
Indiaenen 4 joden en een fransman afge....
Wij hebben, met de 60 Indiaenen die met ons waeren, in een heeviege Bataijllie geweest. De
veijanden hebben nogh 4 van de cristen doot geschooten, en wij hebben van haer een capitain met
nogh twee aenderen de cop afgehouwen en de rest is in de moeras ghevlucht. Wat dooden sij over
hebben, is nogh onbeckend en mijn broeder is miracluselijck (= miraculeus) ge-eschapeerdt door
de diligentie van mijn 2 indiaenen, dewelcke met rondassen(?) hem hebben beschermpt. De
grodte perijckel dat heij gehadt heeft, ontstont door de 100 negros die achter waeren en alle
vlughten.
Tegenwoordigh sijn redts 70 blancken doot, wij hebben 2 pieragos (= kano's) nae Correntine
ghesonden om te verneemen van de indiaenen aldaer of sij oock met de rebellen aenspannen soo
die niet met onssen vijanden houwen, soo hoopen 50 pieragos tot assistentien van haer te crijgen,
ende wij gaen daermeede te dwingen alsoo de rebellen die haer int bos onthouden maer 400
starck sijn, doch deweijl seij haer in de bossen en moerassen onthouden ist onmogelijck om bij te
comen.
Wij Jooden maecken een starck huijs om ons te beschermen afwachtende waet eijnde desen
tumulten sullen nemen. Godt wil ons een goedt sucxes geeven, wij hoopen soo de indiaenen van
de cust niet met de vijanden houwen alles wel sal gaen.
Tegenswoordigh sijn alle plantagies geabandonneerdt maer de negros blijven met groot gevaer
nogh op de plantagies. Wij hebben tot nu toe ontrent 30 van de belhamers opgehangen ende wel
nogh soo veel ghevangen ende dootgeschooten, maer soo geen menschen uijt vaderlandt werden
gesonden en de indiaenen van de cust onse vijanden sijn, soo sullen wij t landt moeten verlaeten,
dat Godt verhoede.
(niet gesigneerd)
1679 - 29 januari - brief Lucas Caudri

264
2035 - 316
Korte brief, geschreven op het fort Nassau, gericht aan Johannes Heinsius. Lucas Caudri was
commandeur van Berbice. Hij schrijft dat hij de hoofdlieden der Arrowacken had ontboden, en
met hen had afgesproken dat de Arowacken weer de oorlog zouden verklaren aan de Caribisen,
en heeft 6 kano's met arowackse indianen & enige christenen naar Suriname gezonden, voorzien
van ammunitie en victualieen.
1679 - 4 januari - brief Lucas Caudri
2035 – 316a
Korte brief, geschreven op het fort Nassau, gericht aan Willem de Bruijn, factoor en commis van
de Edele West-Indische comp. te Suriname. Persoonlijke brief, zonder veel inhoud.
1679 - 24 maart - brief Johannes Heinsius
2035 – 317/318
Edele Mogende Heeren,
Den 6 Meert hebbe Uwe Ed: Mo: per Joost Jansen gesz. en van alles ampel bericht gedaen.
Hebbe Uwe Ed: Mo: versocht dat mij in eijgendom mocht werden toegestaen de gront van t'gene
late bebouwen, alsoo t'gene daerop timmere Uwe Ed: Mo: niets van in reeckg. sal brengen ;
alsmede dat de camer ofte schuer die hier gevonden hebbe, sijnde bij den commandant Versterre
voor Uwe Ed: Mo: reeckg. getimmert, aen mij van gelijcke erffelijck mochte werden toegestaen,
alsoo daeraen ontrent timmere, ofte soo Uwe Ed: Mo: mij dit niet gelieven te vergunnen, dat het
dan mach werden gepriseert, alsoo daer oock een gedeelte van een huijs op soude stellen.
Sijnde ten hoochsten nootsakelijck dat hier andere huijsen werden gebout als tot noch toe is
geschiet, om de menschen bij hare gesontheijt te houden ende de goederen buijten bederf ; alsoo
het niet te woonen is in soodanige huijsen als hier sijn, dewelcke vol ongedierte sweven ende
lochte en dampen daer soo door trecken, dat alles ten eersten beschimmelt & bedorven wort ;
oock isser gebreck van huijsen, soodat de luijden die nieuw overgecomen sijn geen plaets vinden
om te connen logieren, dat haer seer verdrietigh valt, bijsonderlijck omdat bijna ijdereen int eerst
iets schort, seer ve.... met quade beenen(?) gequest, dit alles maect vele luijden seer ongeduldich,
en beclagen haer datse hier gecomen sijn. Indien der nu bequame huijsen gebout wierden, soo
souden verscheijde ambachtluijden herwaerts getrocken werden, bijsonderlijck timmerluijden, en
souden de luijden vrij gesonder leven ende hare goederen beter bewaren connen.
De soldaten hebben oock geen logementen dat sieckte veroorsaeckt, en daer is geen gasthuijs, soo
datter bijna niets is van t'gene hoorde te wesen.
Wat aengaet het invorderen van s'Lants gerechtigheijt, t'selve valt seer difficyl, alsmede het doen
leveren van goede suijckeren, tensij dat alles hier gelost en geladen wort, en dan isser een hooft
noodich, dat ick souden aennemen te maecken & onderhouden ingevalle Hare Ed: Mo: mij
gelieven toe te staen vier Pd. suijcker van ijder stuckgoet dat gelost wort, sijnde van de groote van
een half aem, minder half soo veel & grooter als een oxhooft dobbel, alsmede vier Pd. suijcker
voor ijder oxhooft suijcker voor het aen landt doen & wederom afschepen, oock vier Pd. om elck
stuck van de incomende goederen van 't hooft t'huis te brengen ofte in een packhuijs te doen.

265
Op dese manier souden de fraudes connen voorgecomen werden, oock gelt datter geene
suijckeren als volgens de keure afgescheept wierden, doch soo als t nu gaet doen de luijden wat se
begeren, en 't is niet mogelijck de gerechtigheden in te vorderen, als Uwe Ed: Mo: connen sien bij
de nevensgaende lijste van de suijckeren die int schip van Joost Jansen geladen sijn, die de
schipper mij ter hand gestelt heeft om de vier pcto. in te vorderen van de planters die daertoe
t'eenemael onwillich sijn, en vele exceptien bijbrengen ; en eer dit can geschieden soo sijn vele
van de luijden of doot of insolvent, gelijck blijckt dat tot heden van de vier pcto. niets is betaelt,
uijtwijsende het bouck van den commijs Combe t'welck hiernevens gecopieert gaet, ende souden
de planters daerbij schuldigh wesen 175541 pd. suijcker dat se refuseren te betalen, seggende aen
Hare Ed: Mo: versocht te hebben daervan geexcuseert te mogen sijn ; alsoo Uwe Ed: Mo: daerop
alsnoch niet op hebben geantwoort, pretenderende derhalven vrij te wesen ;
Hiermede - soo den Commijs mij secht - souden de meeste oude schulden connen betaelt werden,
t'welck vertrouwe Uwe Ed: Mo: intentie te wesen, en dat derhalven de planters de vier pcto.
gehouden sijn te voldoen ; doch soude alles veel gemackelijcker connen geschieden soo hier geld
int lant was.
t' Is sulcx dat het weijnige geld dat hier is soo hooch ge-estimeert wort, dat de luijden liever een
stuck van achten ofte rijcxdaelder hebben als vijftich pd. suickers, ende wort in betalinge
doorgaens een pd. suicker ofte een st. voor een ende t'selve gehouden & bij de meeste t' geld voor
suijcker geprefereert, soodat het nu niet practicabel is een pd. suicker tot 2 st. te reeckenen & ist
oock onmogelijck de soldaten onders 8 stuijvers ofte 8 pd. suijcker daeghs te connen
onderhouden, dat Uwe Ed: Mo: gelieven in consideratie te nemen.
t'Is seer nodich dat hier geld int Lant gebracht wort om alles daermede te connen coopen &
betalen, dat voor de menschen gemackelijcker soude wesen, ende veel beter betalinge omgaen, en
s' Lants gerechtigheijt met gemack connen ingevordert worden, mits alles hier wort gelost ende
geladen.
De Suickerhrn. souden hare suijckeren dan oock beter maken, en de luijden met het gewicht ende
quade suickers soo niet bedrogen worden & omdat het geld niet uijt het lant gevourt soude
worden diende het verhoocht al was t dat een schillingh tot 10 st. gingh & soo alles naadrehant.
Alsser geld omgingh, soo soude de suijcker in voorraet connen opgecoght worden, oock na de
deucht betaelt, & soude inde packhuijsen gevonden worden ; soodat de schepen int corte soude
connen afgeladen werden, daer nu veel tijt vereijst wort om de suijckeren van de plantagien af te
halen, soodat de schippers dan voor minder vracht deselve souden overvoeren ; en soude hierdoor
meer volck int landt gequeect worden soo om in de waech te arbeijden als op en neer de revieren
& kreecken te varen om de suijckeren af te halen, daertoe gebruict souden connen werden een
manier van schuijten als in ons vaderlant, daer nu niet als open booten toe werden gebruickt, daer
de luijden geen lijfberginge in hebben, dat groote ongesontheijt veroorsaect om datter doorgaens
seer veel regen valt, de dagen heet, en de nachten cout sijn.
t' Wort oock geremarckeert dat dit de gesontste plaets van 't Land is, en t volck op de schepen
minder comt sieck te worden ende te sterven soo wanneer als se hier blijven leggen, dan of se na
andere plaetsen gaen om te laden.
Soo, wanneer hier alle goederen gelost ende geladen worden, sal de principaelste negotie hier
werden gedreven en vele menschen bijeen getrocken, waerdoor de stadt in postuer gebracht sal
worden om gedefendeert te connen werden, bij alle voorvallende gelegentheijt.
Ende sullen Uwe Ed: Mo: oock staet connen maken op het ontfangen van haere incomsten, die
met gemack sullen connen ingevordert werden daer het nu bijna onmogelijck is & niet na
behooren can geschieden ;
en dewijl de luijden tegens het ackergeld seer steecken en het hooftgeld oock niet wel in te
vorderen is, soo dunct mij int welnemen van Uw Ed: Mo: dat dit beijde conde werden afgenomen,

266
uijtgenomen dat eene hondert pd. suijcker conde betaelt werden voor ijder neger als se eerst
aencomen & vercoght worden, ende in plaets van 4 pcto., 6 pcto. betaelt voort uijtgaen van de
suijckeren.
Vertrouw Uw Ed: Mo: hare reeckg. daer beter bij souden vinden, doch soude nodich wesen dat
Uwe Ed: Mo: een nieu placcaet hiervan oversenden, met ordre om t'selve stricktelijck te doen
observeren, ende niet toelaten eenige schepen van hier na andere plaetsen te gaen laden, oock niet
een oxhooft suijcker te laten afschepen voordat de gerechtigheijt betaelt was.
En soo de luijden wilden opposeren gelijck se seer mutineus vallen, soo soude een exempel
moeten gestatueert werden, en d'een of d'ander rigoureus gestraft, want de luijden t'eenemael
onwillich vallen om te doen als se hooren, conspirerende genouchsaem metten anderen om Uwe
Ed: Mo: ordres ende placcaten t' opposeren, gelijck gebleecken is bij die van de Commewine die
genouchsaem mutinie hebben aengerecht, als Uwe Ed: Mo: sullen gesien hebben bij het request
met haer 47 geteijckent, daer se al de planters hebben willen intrecken ten ware het bijtijts ware
geprevenieert geweest.
En is 't selve requeste geteijckent ten huijse van Isaack van Mildert, sijnde Raed van Justitie &
Politie, hadde hooren tegen te wercken , soo geve Uwe Ed: Mo: in bedencken ofse soo een man
niet souden goetvinden t' ontbieden om hem gevoelich te maken van t'gene gedaen heeft, opdat
anderen daer exempel aen meugen nemen, alsoo met dit volck geen huijs te houden is, sijnde
gewent na hare fantasije te leven & niet anders te doen alsse begeren, ende niet te betalen tensij
dat se willen, doende vele vergeefse tochten doen ; ja, wanneer se de suijckeren de luijden hebben
toegesecht & met hare mercken doen mercken, leveren se die niettemin dickwils aen andere, alle
t'welcke soude connen werden voorgecomen soo wanneer stricktelijck geordonneert wierd alhier
aen de waegh betalinge te doen.
Uwe Ed: Mo: connen sien bij de lijste van de suickeren bij Joost Janse overgelevert, hoe dat hij
maer 71 oxhoofden stelt in te hebben voor sijne meesters, daer hij een schip met peerden hier
gebracht ende goede betalinge ontfangen heeft. Soodat na alle apparentie wel een hondert
oxhoofden ofte anderhalf verswegen heeft ; en dit can niet verhindert worden tensij de schepen
hier laden.
De planters seggen dat de schippers altijt so gewent sijn te doen, en dit maect dat se mede t'
onwilliger sijn het hare op te brengen, daer oock geen ander bewijs voor is als de lijste van de
schippers die se veeltijts geen geloof willen geven, seggende dat de schippers de suijckeren van
de planters over aengeven om haer eijge te verswijgen, ja, dickwils valsche namen gebruijcken en
dan ist niet doenlijck een boot te senden om bij d' eene 24 bij d' andre 48 pd. suijcker te halen en
so voorts
Bidde derhalven dat Uwe Ed: Mo: hierop reflexie gelieven te nemen, want het nootsakelijck is dat
op vele dingen andere ordre wert gestelt ; hoewel het de planters niet mochte gevallen, welckers
intentie is om te blijven leven na hare fantasije, en haer schuldenaers in betalinge te geven watse
willen.
't Segel soude mettertijt oock noch iets connen opbrengen, als het in treijn conde gebracht
werden, doch t' soude nodich wesen dat uwe Ed: Mo: gesegelt papier daertoe oversonden, alsoo
hier geen segels sijn, soo behelpe mij met papiertjens als hier ingeslooten, in plaets van segels,
doch het beschiet noch weijnigh ; hier soude oock wel een wapen dienen te wesen voor dese
provintie.
't Regent hier dagelijcx extraordinair meer als luijden die hier twintigh jaren int lant geweest sijn
oijt gesien hebben, soodat al het suijckerriet onder water staet datter niet één molen is die malen
can, en al de cost wijt verdroncken, soodat de luijden voor groot gebreck vreesen.
Luijden die hier lange jaren gewoont hebben seggen dat dit het slechste lant is 't gene bij ons
volck beseten wort ; doch de navigabelste revier, maer dat in de Marrawine, in de Courentine en

267
de kreecken daerontrent veel beter lant is, soodat mettertijt in die quartieren schoone plantagien
souden connen gemaect worden.
't Is oock nootsakelijck dat op diverse plaetsen guarnisoen gehouden wort om tegens het
samenrotten van d'indianen wacht te houden, want het een volck is dat men niet vertrouwen can,
sijnde wispelturich ende bedriegelijck.
Hebbe Uwe Ed: Mo: gesz. dat genootsaeckt was schipper Van der Bosch int Casteel te doen
logieren, t'gene hij gedaen heeft sullen Uwe Ed: Mo: bij de nevensgaende bewijsen connen sien ;
ende alsoo door versoeck van diverse ten uijttersten niet is geproduceert maer de saecke met den
fiscael is afgemaeckt voor ses stucx negers, waervan hij voor sijn derde twee heeft ; oordeele
d'andere vier voor Uwe Ed: Mo: te wesen, versoucke niettemin te weten hoe dit bij Uwe Ed: Mo:
wert verstaen.
Den Commijs de Bruijn heeft ernstich versocht dat dit ontrent de Westindische Compie. mocht
verschoont blijven & daervan niet over gesz. werden, doch can niet nalaten Uwe Ed: Mo: alles
bekent te maken om te beter te mogen weten hoe mij in diergelijcke voorvallende saecken sal
hebben te dragen, daerop Uwe Ed: Mo: rescriptie versoucke.
Ben mede geïnformeert dat als hier luijden comen te sterven sonders erfgenamen de middelen aen
den staet vervallen sijn, ende bij den gouverneur werden aengeslagen ende behouden, ofte
soodanigh reeckg. van oncosten ingebracht dat Hare Ed: Mo: daervan niets genieten, 't welck
vastelijck vertrouwe Uwe Ed: Mo: intentie niet te wesen, soo versoucke te weten hoe Uwe Ed:
Mo: dit verstaen, of soo wanneer van soodanige sterfhuijsen behoorlijcke reeckg. wert gedaen
Uwe Ed: Mo: niet verstaen dat den gouverneur daer de helft ofte een derde van is toecomende,
ende of Uwe Ed: Mo: t' resterende niet souden goetvinden te laten ge-emploijeert werden tot
opbouwinge van de stadt Suriname.
Soude wel nodich daertoe bij Uwe Ed: Mo: eenige incomen wert beraemt, niet twijffelende of
Uwe Ed: Mo: sullen van gevoelen sijn dat het ten hooghsten dienstigh ende nodich is datter een
stadt wert gebout gelijck men siet dat bij die Spaengiaerts ende Portugesen overal in dese landen
is geschiet, die haer aenstonts hebben begeven tot opbouwinge van steden, en hebben deselve
versien met kercken, kloosters, raedthuijsen, arcenaelen en diergelijcke publijcke plaetsen ;
daerbij ons volck tot noch toe hier niet gedaen is, jae niet één bequaem huijs gebout is om in te
wonen ; hoewel Uwe Ed: Mo: verseckeren dat in gatsch America geen soo bequame plaets te
vinden is als dese om een stadt te bouwen.
Geve Uwe Ed: Mo: oock in bedencken oft niet dienstich soude wesen in ons lant een collecte te
laten doen tot opbouwinge van een kerck alsoo hier niet hebben als een slecht opstel van plancken
met bladeren van booven gedeckt , daer de luijden niet droogh in connen sitten alst regent, gelijck
sulcx veeltijts geschiet Oock ist seer kleijn dat indien de gemeente toeneemt - gelijck se sedert
onse comste gedaen heeft - soo salder geen plaets voor de menschen wesen, want de kercke met
hondert vijftich menschen heel vol is en nu comen der alreede ordinair over de hondert.
Sijnde dom: Backer die ick mede gebracht hebbe seer ijverigh ende van een goet leven, waerdoor
de luijden tot den Godtsdienst getrocken worden, daer dom: Chaillou een persoon is om de
luijden uijt de kerck te drijven, alsoo hij sijn werck maect van drincken ende eer hij daertoe
geselschap van fatsoenlijcke luijden soude manckeren, soo haelt hij indianen & negers om hem te
helpen drincken, soodat die predicant in plaets van stichtinge, groote ergernisse geeft & in de
Commewine niet soude dienen alsoo de luijden die daer woonen gehouden worden te sijn van een
ongebonden ende gedeboucheert leven, ende van selfs genouch drincken, soo soude daer wel een
ander predicant vereijst worden, dom: Chaillou jegenwoordich na de Berbiches vertrocken is om
eenige kinders daer te gaen doopen.

268
Hebbe dom: Backer maer 800 gls. jaers belooft mits alle drie maenden te betalen ; nu connen
Uwe Ed: Mo: wel dencken dat dit ten minsten geld moet wesen als int Vaderlant gaet, en dan sal
hij t' noch scrap genouch hebben om met een familie te connen leven.
Als Uwe Ed: Mo: gelieven goet te vinden dat in plaets van dom: Chaillou een ander predicant
mach ontboden werden om in de Commewine te gaen dienst doen, t'soude seer dienstigh wesen
om die wilde luijden tot een gesetter leven te brengen. Een proponent tegens vierhondert gulden s'
jaers soude mede hier wel te passe comen.
't Soude oock wel dienstich wesen dat vooraen de Commewine bij provisie een fort wierde
gelecht om die luijden wat in ordre te houden, oock op het incomen & uijtloopen van de scheepen
te letten, om mettertijt een considerable fortresse daer te maecken, dienende om eenige
vijantlijcke schepen het oploopen te beletten, indien Uwe Ed: Mo: t'selve soo mochten
goetvinden, doch dit soude wel gelt costen.
Aengaende t'gene ontrent d' indianen sedert mijnen laesten gepasseert is, referere mij aen het
genoteerde van de dagelijckse voorvallen hiernevens gaende, twijffele niet of die menschen sijn
nu aen t' eijnde der loop van haer quaetdoen gecomen, ende den oorlogh selfs moede, alsoo daer
bij gebreck van vele dingen comen te lijden ; doch 't sal nodigh wesen te vigileren & op diverse
plaetsen guarnisoen te leggen, opdat van samenrottingen werden afgehouden, om daer bij te
wesen soodrae alsse iets mochten ondernemen, tot dien eijnde sal den Capt: Del Campo met sijn
volck moeten werden in dienst gehouden.
Wanneer hier erst gecomen was, waren de luijden in een seer verslagen conditie, vresende datse
door de indianen souden gedrongen worden 't Lant te verlaten ; nu het soo verde gebracht is dat
het na alle apparentie met d' indianen vrede is, soo sijn de luijden noch niet vernoucht, maer
souden de hoofden wel willen gedoot, en d' indianen verders gestraft hebben, niet considererende
dat se selfs d' oorsaeck vant werck sijn, oock dat het onmogelijck is dat d'indianen souden
handelen om haerselven over te leveren om gestraft te worden.
Soo dunct mij dat het bij provisie wel is dat die luijden soo verde gebracht sijn datse met moorden
& branden ophouden, verders sal men haer dan wel connen voorschrijven wat se sullen hebben te
doen ofte te laten.
Doch daer sijn meer blancke persoonen int lant nodich, ider van de planters soude het wel na sijn
sin willen hebben, de minste pretendeert een corporael te wesen, ende soo veel te seggen te
hebben als den Gouverneur selfs, weinich reflexie nemende op het secours dat haer hebbe
toegebracht & indien geen cost hadde medegebracht soo waren wij van honger al lange gestorven
& voor onse familie selfs hebbe weijnich anders als soute vleijs & stockvis om van te leven ; &
wat het 's lants incomen aengaet hebbe tot nogh toe geen vijf duijsent ponden suijcker ontfangen.
Dewijl de luijden het soo breet voor hebben om 't Land te willen verlaten & na andere colonien te
gaen, soo dunct mij onders correctie dat haer die lust wel soude vergaen in gevalle als men soo
één of twee van de voornaemste selver wech sont en ondertusschen hare plantagien dede
vercopen, vertrouwe dat se dan gevoeligh souden gemaect worden van hare onredelijckheijt ende
onwetenheijt, alsoo de meeste planters van niets tot groote gelegentheijt sijn gecomen.
Hebbe Uwe Ed: Mo: per Joost Jansen gesonden de redenen bij de voornaemste van de colonie bij
geschrift gestelt, die d' indianen gemoveert hebben om tegens ons volck op te staen ; de copien
daervan connen nu niet mede gesonden worden, vermits de cortheijt des tijts. De hrn. van de
Commewine Van Mildert en Schoor sijn tot noch toe in gebreecke gebleven 't gene haer daervan
bekent is bij geschrifte te stellen.
Den Commijs Combe heeft aengenomen de boecken van den overleden Commandant Versterre te
copieren om met schipper Tant te connen overgaen.

269
Hiermede Godt biddende voor Uwe Ed: Mo: gesontheijt ende welvaert,
verblijve,
(niet gesigneerd)
Surinamburgh den 24 Meert 1679.
1679 - 29 maart - brief Nicolas Combe
2035 - 319
Nobles puissants seigneurs,
J' envoye cyjoinct a V:N:P: le conte des vivres livrez, depuis le 20e du mois de mars 1678, par
l'ordre du commandeur Tisso, iusqu'á la venue de monsr. le Gouverneur Heinsius ; iay livré a mon
dit seigneur Heinsius, les livres du hoofftgelt receus par monsr. le commandeur Versterre defunct,
avec la copie d'iceux, que ie crois que mon dit seigneur gouverneur envoye par cette occasion a
V:N:P:
Apres la mort du dit commandeur Versterre defunct, iay reçeu quelques postes du dit hoofftgeld,
pour payer les frais de l' entretien de la garnison, par ordre du dit commandeur Tisso, comme il
appert par les quittances que iay.
Jay esté obligé de continuer a escrire sur le livre du hoofftgeld de monsr. Versterre defunct,
manque de livre nouveau, ou papier suffisant pour cela ; iay prié monsr. le Gouverneur Heinsius
de luy rendre mes contes du peu que iay receu, et luy faire voir par bonnes quittances ou ie l'ay
employé, afin d' en faire rapport a V:N:P: pour ma descharge ; il m'a respondu qu'il n'avoit point
encor de temps pour cela.
Monsr. le gouvernr. a present fait recevoir le hooftgelt, de ceux qui n'ont voulu payer ; iay livré
aussi a mon dit seigneur gouverneur Heinsius le livre des quattre pourcent du succre embarqué
par les planters, depuis le 25e juillet 1675 iusqu'a sa venue, lesquels planters iusques ici ont refusé
de vouloir payer, lequel succre le dit seigr. gouverneur commence a recevoir le payement.
Ie supplie bien humblement V:N:P: d' avoir la bonté de me faire ordonner un traittement pour l'
office de Receveur, qu'il a pleu a V:N:P: de m' honorer, lequel iay exercé l'espace de quattre ans,
lequel par la malice des habitants et peu de maintien des commandeurs m' a causé tant de peines,
maledictions, et fascheries ;
Monsr. le gouverneur suivant ma tres humble requeste, m' a fait la grace ces iours passez, de me
descharger de mes offices, ie rens graces tres humbles a V:N:P: du plus profond de mon coeur et
intime de mon ame, de l' honneur qu'il a pleu a V:N:P: me faire de me tenir si long temps en leur
service.
s'il plaist a ce bon Dieu nous donner la paix avec les indiens, mon dessein est de demeurer dans le
pays, et faire un petit plantage, et vivre la en repos, cependant V:N:P: ayants a faire de mon tres
humble service, peuvent tousiours disposer entierement, de celuy qui est, et sera a iamais,
de Vos Nobles Puissances,
Le tres humble, tres obeissant, et obligé valet,
Nicolas Combe
a Suriname ce 29e mars 1679.

1679 - 1 april - brief Heinsius
270
2035 - 320
De geadresseerde is niet vermeld. Pieter de Huijbert ? Korte brief, met daarin enkele zaken die
Heinsius in zijn brief van 24 Maart aan de Staten van Zeeland ook al had geschreven.
1679 - 1 april - brief Heinsius
2035 - 321
Edele Mogende Heeren,
t' Sedert uwe Ed: Mo: den 24 passado van alles kennisse gedaen hebbe, volgens het
nevensgaende, heeft schipper Van den Bosch hier getardeert, ende is voorgevallen op den 27 dat
d' oude soldaten altesamen gecomen sijn voor mijn logement, begerende haer afscheijt, seggende
voluijt niet meer te willen dienen, soo dat se t' eenemael hebben gerebelleert ; hoe dit int werck
gegaen is, & wat daertegens gedaen hebbe sullen Uwe Ed: Mo: connen sien bij nevensgaende
beschijden.
t' valt moeijlijck over sulcke luijden te gouverneren als hier int lant sijn ; derhalven nochmaels
bidde dat Uwe Ed: Mo: spoedich secours van soldaten gelieven te senden, indien het noch niet
mochte geschiet wesen, want sonder desen hier geen huijs te houden is,
Sijnde de planters seer onwillich om te doen soo als se hooren, sijnde van een tumultieusen geest,
groote drinckers, gebruickende groote extravagantien met glasen breecken, malkander met wijn te
begieten, & andere exorbitantien meer, waerdoor deselve haer hoofden op de loop laeten ; en dan
isser niet na haer sin, gelijck bij die van de Commewine gebleecken is sijnde d' aenlijders van
mutinie die de soldaten onder de hand sóó gesustineert wort, dat mede in stijven ;
& Isaack van Mildert sich als hooft getoont heeft te wesen van de oproerigen in de Commewine,
als Uwe Ed: Mo: geadviseert hebbe, ben alsnoch van opinie, dat soo een man hoorde uijt het
Landt gesonden & alle sijne goederen publijck vercoght te worden, tot soodanich gebruick als
Uwe Ed: Mo: sullen goetvinden te ordonneren. Aldaer is noch een seer mutineus persoon, een
Engelsman sijnde geweest een caper aen Jamaica genaemt Philip Hael, die gehouden wort een
groote oorsaeck vant werck te sijn ; bidde dat Uwe Ed: Mo: soodanige aenschrijvens aen mij
gelieven te doen dat mij aenbevoolen mach werden justitie te plegen & straffe te exerceeren over
diegene die haer comen te buijten te gaen.
't Soude na mijn opinie een groot ontsach maken dat men soo een voornaem planter ofte twee 't
Land uijtsond & sijne goederen ex tempore soo publijck dede vercoopen, opdat hij seffens
mochte geruineert wesen. Ick meen andere souden een exempel daeraen nemen, want de luijden
clagen van weelde, sij comen nergens soo welcomen als se hier sijn ; 't sal aen geen andere
planters manckeren alser maer volck comt, ende negers genouch gesonden worden, hier is een
schip met 348 stucx gearriveert die aenstonts vercocht sijn, niettegenstaende voor groot gebreck
van cost gevreest wort, & vele sijn daerenboven gediscontenteert datse geen hebben connen
becomen.
Verstae dat het altijt gebruickelijck is geweest dat den gouverneur ofte commandeur de prijs van
de negers heeft helpen maecken ende genouchsaem geordonneert wie negers & wie geen negers
soude hebben ; doch hebbe mij daermede niet gemoeijt, maer den commijs van de West Indische
Compie. met de planters laten omspringen, dat hem seer wel heeft gevallen. Doch diverse van de
voornaemste planters die misgedeelt sijn hebben gesecht dat het niet na behooren is toegegaen &

271
datse een request daerover aen mij souden presenteren, maer hebbe het niet vernomen. Ben van
opinie dat het best is dat de negotie onder haer gedreven wort na haer eijgen goetvinden, doch sal
telckens 40 a 50 negers sien te becomen om aen de cleijne planters uijt te deelen, dat een
bijsonder voordeel aen de colonie sal geven ; hebbe twee van haer ijder meet een neger
geaccommodeert, d' een sijnde een houtsaeger, d' ander een schilpadtvanger, die seggen dat d'
kleijne planters noijt negers hebben connen becomen, t' welck ten uijttersten nadeligh is voor de
colonie, want soodanige kleijne planters veel tot onderhout ende welstant van de colonie connen
contribueren & mettertijt groot worden.
Dewijl de Compie. soo weijnich negers sent, wort voor vast ende seecker gehouden dat het een
seer groot voordeel voor de colonie soude wesen, ingevalle particulieren mochten geanimeert
worden hier negers te brengen.
Hiermede (eindigende) sal Godt bidden voor Uwe Ed: Mo: gesontheijt ende welvaren, ende
verblijven,
(niet gesigneerd)
Surinamburgh den 1 April 1679
1679 - 10 april - brief Heinsius
2035 – 322/323
De geadresseerde is niet vermeld. Pieter de Huijbert ?
Wel Edele Gestrenge Heer,
Den 1 deses hebbe Uwe Ed: laest gesz. per schipper Jan van den Bosch, waervan hiernevens de
copie gaet alsoock eene aen Hare Ed: Mo: ; hebbende noch wel weeder per gemelte schipper
gesz. ende diverse bijlagen daer naer nevens gesonden, onder anderen de copien van de bewijsen
tegens hem Van der Bosch, hebbende bij compositie aen de fiscael betaelt ses negers tot straffe
van sijne insolentie alhier gepleecht, doch alsoo denselven Van den Bosch een boosaerdige
persoon schijnt te wesen, als blijct bij 't gene sedert sijn vertreck aen een arme vrouwe gedaen
heeft, volgens het ingeleijde bewijs.
Ende alsoo een van de mutineuse soldaten die sich vluchtigh hield ende ingedacht was op pene
van dat sijn naem aen de galge geslagen soude worden, mede genomen heeft, soo twijfele of wel
soo insolent mochte wesen als het packet brieven voor Hare Ed: Mo: mede gegeven, achter te
houden ; alsoo wanneer de recepisse teijckende gesecht heeft datter niet veel goet voor hem in
soude steecken, dat goetgevonden hebbe Uwe Ed: Mo: bekent te maecken, opdat Hare Ed: Mo:
mogen weten dat niet gemanckeert hebbe van alles bericht te geven, gelijck hope te continueren,
soo Godt mij gesondheijt gelieft te geven.
Soude gern verstaen oft niet dienstigh ende nootsakelijck was, dat den naem van gemelten Van
der Bosch aen de galge wert geslagen, beneffens den naem van de persoon die hij heeft sonder
consent wechgevoert, opdat de schippers exempel mogen nemen & voortaen niemant sonder
paspoort medenemen, ende d' orders van den gouverneur beter mogen observeren, sijnde de
luijden hier doorgaens seer ongebonden ende dissoluijt als Uwe Ed: sult hebben connen sien door
wat moeijlijckheijt hebbe moeten passeren, en 't erchste is datter van de planters niets te becomen
is, hebbe tot noch toe niet één suijcker connen machtich worden.

272
Op dese manier ist onmogelijck te bestaen, want er sorge moet gedragen worden om nieuwe
vivres etc. t' ontbieden, voor d' eerste twee a drie jaren sal t seer hart vallen te connen bestaan,
maer daerna sal der wel canse wesen om voordeel te doen, ende soude Hare Ed: Mo: wel durven
beloven tien duijsent gulden s'jaers te geven, inganck nemende met het uijtgaen vant jaer 1682 &
soo ijder jaer duijsent gulden meer voor den tijt van veertich jaeren, soodat Hare Ed: Mo: met het
eijnde van den jaer 1722 f 50.000,- s' jaers incomens souden hebben, ende soude het dan daerbij
dienen te blijven.
Doch in die jaren alser oorlogh voorviel soude niets moeten werden betaelt, want het dan niet
mogelijck soude wesen iets op te brengen, als Uwe Ed: bekent is, dat de colonie dan meer als te
veel met haerselven soude te doen hebben, ende apparent wel nodigh sijn datse bij Hare Ed: Mo:
wierde bijgesprongen in welcken gevalle t'selve oock soude dienen te geschieden, mits in vrede
het wederom wierde gerembourseert ; vertrouwe dat op dese conditie wel medestanders souden te
vinden wesen, bijsonderlijck soo int corte secours van volck & geld comt, om alles te connen in
ordre brengen, ende 't Land verseeckeren.
Daertoe verscheijde dingen nodich dienen gedaen als:
een nieu fort gebout ofte het oude gerepareert, en met twee hoofden versien voort instorten ;
daerom een nieu fort geoordeelt wert beter te wesen, doch dit soude veel costen, ingevalle het na
behooren wierde gemaect, geloove niet dat hondert duijsent gulden daertoe genouch souden
wesen, als men al op het allermenagieerlijckste te werck ginck ; alsoo het een roijaal fort diende
te wesen, dat na mijn opinie diende gemaect te werden daer ick een huijs late bouwen, sijnde
ontrent 500 voeten vant fort & soude 't selve huijs int fort connen getrocken worden beneffens
een kelder en packhuijs dat daernevens late bouwen om voor een magazijn te dienen.
Soo een fort soude door 't canon van de schepen niet wel connen werden geïncommodeert, tensij
het aen Landt wierde gebracht, dat veel swaerder valt als daer men met schepen can voor comen ;
dan soude aen elcke sijde vant fort op de riviercant een suffisante batterije dienen gelecht te
worden, ider voorsien met twaelf halve cartouwen, vóór met boomen gepallissadeert tegens de
wallen aen, soo datter geen canon coegel soude connen doorgaen. Dewelcke meer afbreuck aen
de schepen souden connen doen als het jegenswoordige fort & veel minder schade staen t'
ontfangen, behalven dan den afbreuck die uijt het voorgestelde fort soude connen geschieden,
welck seer suffisant can gemaect werden om veel menschen in te connen bergen, daer int
jegenswoordige fort qualijck hondert soldaten connen logieren, dan soude de stadt dienen bewalt
ofte tenminsten met pallissaden omcingelt & met bequame huijsen voorsien worden, t'welck alles
wel diende int werck gestelt worden, om iets goets daervan te maken.
Ontrent de Commewine soude mede wel een fort nodich wesen om t'incomen van de schepen soo
veel mogelijck daermede te beletten, oock op de vertreckende schepen te beter te connen letten,
datse niet doen gelijck Van den Bosch gedaen heeft, die eerst den vierde dagh nadat hij sijn
afscheijt genomen heeft vertrocken is, hebbende s'avonts voor sijn vertreck noch geweest bij den
commijs van de Compie. soodat hij drie dagen later heeft connen schrijven als ick gedaen hebbe,
dat na mijn opinie seer ongerijmt comt, dat de luijden aen den gouverneur soo weijnich defereren;
't sal noch veel meer moeijte costen eer dat men de luijden haer devoir sal connen brengen, 't is
seer nodich geweest een fiscael aen te stellen, die ick bevinde te wesen een seer fraij man die vrij
wat ontsach onder het volck begint te brengen, derhalven soo d' hr. Lijens comt dat hij dese plaets
sal moeten verlaten, sal 't wel dienstich wesen dat hij met iets anders wort bedacht. Ick bevinde
dat dese man heel wel is, alsmede capt: Plijster. Op dese twee persoonen can ick staet maken, wat
de rest aengaet can noch niet veel seggen, doch sal Uwe Ed: van tijt tot tijt van alles kennisse
doen, ende bidde van uw Ed: particulierlijck als van een vriend, onderrichtinge te mogen

273
ontfangen, hoe mij in alles hebbe te gedragen, alsoo mijne inclinatie noijt anders is geweest als
om t' gemene beste te betrachten.
Hoewel bevinde dat weijnigh reflexie op wert genomen, soodat groote reden hebbe om mij te
beclagen, dat oijt aen Suriname hebbe gedacht, want soo ick nu come te sterven soo is mijn
vrouw en kint absoluijt geruïneert, alsoo in lange noch niet sie in te crijgen t'gene door dit werck
hebbe verloren, ende daer moet van alles nieuwe provisie gemaect worden ; bidde derhalven
onderdanich dat Uwe Ed: het goede beste gelieft te doen, ten eijnde Hare Ed: Mo: de twee
getrocken wisselbrieven ijders van duijsent ponden Vlaems op den vervaldach gelieven te
betalen, sonder t'welcke ick hier niet bestaen can.
Verders soo kan niet anders sien als dat het seer dienstich ende nodich soude wesen, dat den hooft
gemaect worde, met stricte ordre van Haer Ed: Mo: alles daer te doen lossen & laden, gelijck
gesz. hebbe, dan salder middel wesen om de luijden de gerechtigheijt te doen betalen, daer het nu
in jaer en dach van haer niet is te crijgen, oock niet soo alst hoort, dewijl te veel can verswegen
worden, dat dan niet sal connen geschieden. Oock sullen de planters genootsaect wesen goede
suickeren in betalinge te geven daer se nu veeltijts seer onbequame suickeren leveren, als bij de
dagelijckse klachten te sien is.
Doch soude dienstigh wesen dat in plaets van vier pcto:, ses betaelt wierd voort uijtgaen, & het
hooft- en ackergeld daertegens afgenomen wierde, mitsgdrs. het het kleijn zegel, t'welck alles niet
als met seer groote moeijte can werden ingevordert, sijnde de luijden oock genegen veel te
verswijgen ontrent het getal van hare negers, onder pretext dat het kinderen sijn ofte niet wercken
& soo voort. & Wat de geringe luijden aengaet ist seer difficijl iets van haer te halen, als Uwe Ed:
bekent is ; soodat oordeele het veel gemackelijcker sal wesen dit af te schaffen, ende 2 pcto: meer
op het afschepen van de suickeren in te vorderen. Alleen soude van opinie wesen dat op het
aencomen van de negers van ijder eens vooral hondert Pd. suijcker p. hooft wierde afgevordert,
dan soude de 3 pcto: van de negers dienen gecontinueert & de ses gulden op de natte waren, mits
deselve in geld alst int vaderlant gaet betaelt wert, ofte in suickeren tegens een st. gereeckent,
want de schippers niet één man begeven over te voeren onder dertich gulden ofte ses hondert pd.
suijcker, niettegenstaende Hare Ed: Mo: geordonneert hebben datse met 300 Pd. suijcker sullen
moeten tevreden sijn.
Aengaende het Letterhout soude versoucken dat hare Ed: Mo: t'selve als een Regael aen
haerselven gelieven te houden, gelijck in Brasil het Brasilien hout was, want het letterhout maer
met discretie dient gecapt & overgesonden, ofte anders ist d'oncosten niet werdich, ende soo Hare
Ed: Mo: mij dit gelieven te vergunnen sal in plaets van 2 pcto: als voor het uijtvoeren moet
betaelt worden, ses pcto: geven.
Op alle t'welcke bidde dat Uwe Ed: reflexie gelieft te nemen, alsoo niet twijfele of Uwe Ed: sult
bevinden dat het op dese manier soo best soude gaen ;
Doch daer is een groote swaricheijt ontrent het fort dat seer vervalt ende (s)onder veel geld niet is
te repareren, hebbe al diverse nootsakelijckheden doen helpen, doch daer manckeert seer veel
aen, soodat niet wete hoe het daermede sal stellen, & alsoo aent fort dagelijcx wel te repareren
valt, daer de werckluijden na toe moet senden, can tot noch toe niet eens in een huijs geraecken,
maer blijve wonen als op straet, tot seer groot ongemack ende schade ; t' is waerlijck met alles
hier seer slecht gestelt, doch met assistentie is een groot land hiervan te maecken, dat metter tijt
groote negotie staet uijt te leveren.
Verscheijde plaetsen sullen noch dienen met soldaten beset om tegens d' indianen te waecken,
daer nu in eenigen dagen niet veel van gehoort hebbe ; twijfele niet of sij sijn den oorloch moede
ende vinden haer verlegen bijsonderlijck omdat d' Arowacken op haer gevallen sijn ende

274
considerabele schade gedaen hebben - soo verstaen hebbe maer niet met de grootste sekerheijt,
alsoo men op de rapporten van negers ende indianen dickwils weijnich staet can maken.
Ick ben seer verlangende na soldaten om d' oude te mogen licentieeren, sijnde een seer quade sake
dat men de luijden over haer tijt hout, t'welck een groote oorsake vant verlies van Brasil is
geweest, want de luijden dan t'eenemael onwillich worden.
't Soude veel beter wesen datse vóór haer tijt wierden afgedanct op conditie van int Land te
blijven, en al wast dat Hare Ed: Mo: alle jaer duijsent soldaten gelieven te senden mits alleen
honderd gulden bij ijder daernevens sendende, neme aen deselve hier vier jaren int Lant te
houden, ende voort meeste gedeelte tot planter te maecken, en dit is d'eenige wech om t' Lant te
populeren ende verseeckeren, want de beste landen noch onbewoont leggen en dan ist een seer
nootsakelijcke saecke om beijde revieren de Marawine & Courentine aen de colonie te hechten.
Alsoo niet sien can hoe het incomen van de planters sal weten te becomen, hebbe een brief aen de
voornaemste gesz., als Uwe Ed: cunt sien bij d' ingeleijde copie, versouckende dat de suickerhrn.
iders tien a vijftien oxhoofd suijcker willen afleveren op reeck. van t'gene de planters schuldigh
sijn, maer vinde geen gehoor, hoewel haer genouchsaem geremonstreert hebbe dat haer eijgen
welvaren daeraen gelegen is, alsoo der sorge moet gedragen worden voor nieuwe vivres souden
de soldaten onderhouden worden, en dat t'selve beter is, als dat men de beesten & cassavij van
hare plantagien comt halen, doch alles wil niet helpen ; soodat geen beter middel can bedencken
om 't incomen van den staet in te vorderen als 't gene boven geschreven hebbe.
Alsoo den Fiscael al diverse luijden bij compositie heeft gestraft waervan hij gehouden is reeckg.
te doen, ende hem een derde is toecomende & voor Hare Ed: Mo: twee derde dienen te wesen,
soude geern weten of Hare Ed: Mo: niet souden goetvinden mij de helft daervan toe te leggen,
soo datter voor Hare Ed: Mo: één derde soude wesen van alle de boeten die bij den Fiscael
ontfangen werden, 't welck Hare Ed: Mo: noch eenich incomen soude geven, & mij oock wel
accommoderen, alsoo hier vooreerst soo veel incomen niet tegemoet sie als de lasten importeren,
ende soude hierdoor geanimeert wesen naeu toe te sien om den Fiscael tot het doen van reeckg.
etc. te houden.
Hiernevens heeft Uwe Ed: copie van een brief bij dom. Backer aen de classis van Amersfoort
gesz. daer hij geëxamineert is, ten eijnde noch een predicant herwaerts mocht werden gesonden,
die seer nodich is, bijsonderlijck als d' hr. Basseliers soude vertrecken, gelijck Sijn E: gesecht
heeft daertoe inclinatie te hebben, ten minsten om eens over te gaen tot reddingh van eenige
sterfhuijsen ; hebbe Sijn E: alsoock dom: Backer maer achthondert gulden s'jaers toegelecht
hollants geld, dat hier gereeckent wort één pd. suicker tegens één st., gelijck al 4000 pd. aen dom.
Basseliers voor drie maenden dienst betaelt hebbe.
t' Soude oock seer dienstich wesen dat Hare Ed: Mo: een proponent tegens 4 a 500 gulden 's jaers
geliefden toe te staen, t'welck oock soo weinich is als een persoon van leven can.
Hiermede Godt biddende voor Uwe Ed: gesontheijt ende welvaren, verblijve,
(niet gesigneerd)
Surinamburgh 10 April 1679.
1679 - 10 april - brief Heinsius
2035 – 324/324a

copie voorgaande brief
275
1679 - 25 April - brief Claes Bruijningh Wilderlandt
2035 - 325
Gericht aan Pieter de Huijbert, raadspensionaris van Zeeland. Geschreven te Amsterdam.
In de vergadering van 10 sept. 1678 der staten van Holland was afgesproken dat door Heinsius
".. eenige persoonen alhier (= in Nederland) soude mogen werden aengestelt, omme soodanige
luijden van tijt tot tijt aen te nemen om vervolgens bij bequaeme gelegentheijt affgescheept te
worden ...".
Blijkbaar was Wilderlandt door Heinsius aangesteld als zo een zaakwaarnemer. Hij schrijft dat
hij met het oog op de benarde toestand in Suriname 130 matrozen en soldaten gereed heeft voor
vertrek, maar geen kolonisten heeft kunnen werven. Hij heeft uit eigen zak zorggedragen voor
kleding en wapens, en moet nog victualie inkopen.
Hij verzoekt om met terugwerkende kracht een tractement te mogen ontvangen, en naar Suriname
te worden uitgezonden in de functie van kapitein over de door hem geworven troepen, met behoud
van de hem door Heinsius vergunde Eerste Raadsplaats.
Bij de brief is een copie gevoegd van een briefje dato 18 januari 1679 over de toestand in
Suriname. De situatie was in Suriname inmiddels weer wat rustiger geworden, maar dat kon
Wilderlandt niet weten.
1679 - 18 januari - brief
2035 - 326
Afzender noch geadresseerde worden vermeld. De afzender is een joodse kolonist in Suriname.
De geadresseerde is waarschijnlijk Claes Bruijningh Wilderlandt, zaakwaarnemer van gouv.
Heinsius in Nederland. Want het verslag is een bijlage bij een brief van Claes Bruijningh
Wilderlandt dato 25 April 1679. De brief geeft details over de indiaanse opstand. De brief wordt
behandeld bij januari 1679.
1679 - 1 mei – resolutie kopergeld
2035 - 327
Komt ook in de verzameling voor bij 2035 - 330 ; zie aldaar
1679 - 3 mei - brief Heinsius
2035 - 328
Wel Edele gestrenge heer,
Den nevensgaende is copie van mijnen laesten aen Uwe Ed: gesz. per schipper Teunis Willemse
Sluijs van hier op Amsterdam vertrocken. Bij een postscriptum van deselve hebbe uwe Ed: advijs
gegeven dat sich wederom nieuw veele van d' indianen opdeden, niettegenstaende men alle dagen
verwachtende was een confirmatie van den vrede, daer de vijanden schenen toe geinclineert te
wesen ; doch soo het schijnt is 't een volck daer men geen vertrouwen op can stellen, sijnde

276
wispelturich & moordadich gelijck se sedert wederom begonnen hebben haer te vertoonen niet
verde van hier (hebb)ende verbrant de plantagie van mr. John Browningh die tevoren al eens
verbrant geweest & nu wederom ten deele was opgemaeckt.
Daerna sijn se met groote macht gecomen & hebben op den 23 April s' morgens vrouch aengetast
twee plantagien dichtbij den andere op dese revier gelegen, op d' eene sijnde directeur Andries
Verbrugge, die sich d' eenige blancke persoon bevont aldaer te wesen, heeft niettemin sich weten
te salveren met de meeste negers, d' andere is de plantagie van Joris Jaspersen en Cornelis
Adriaense in compie. daer se met haer seven blancke persoonen op waren, en hebben haer seven
gedefendeert van smorgens voor dage tot s'namiddachs ten twee uijren, wanneer d' indianen sijn
geretireert. In dese actie is aen een coogel dootgebleven Cornelis Adriaense, een jonghman die
seer beclaeght wert. Joris Jaspersen beneffens noch drie andere sijn gequest geworden, & is de
plaetse daer se in waren tot negen malen van d' indianen in brant gesteecken, doch telckens bij
haer met assistentie van de negers geblust geworden, hebbende juijst verscheijde vaten met water
binnenshuijs. Voorts is de molen ende 't molenwerck verbrant gelijck op de plantagie van
Verbrugge alles verbrant is, dit heeft een groote verslagenheijt onder ijdereen gecauseert, temeer
omdat bij d'indianen sich diverse negers bevonden hebben die onsen negers toeriepen datse bij
haer souden comen daer se wel souden wesen, goede cost hebben ende niet behouven te wercken.
Onder andere sijn de voornaemste hiervan geweest vier negers eenigen tijt geleden van de
plantagie van Joris Jaspersen wechgeloopen ; oock is geobserveert dat bij d' indianen verscheijde
roeren sijn gebruijct geworden, dat se veel stouter sijn als men haer oijt tevoren heeft geweten.
Sommige twijfelen of se eenige blancken bij d' indianen gesien hebben, doch 't is seecker dat se
geroupen hebben dat ons volck die met schepen gecomen waren, wederom met schepen mosten
wechgaen, dat het land haer toecomt, ende alles geconsidereert sijnde soo wert bevonden dat de
macht van d' indianen toeneemt, daer wij dagelijcx verswacken, soo door de mutinie van d' oude
soldaten sijnde acht man quijt geworden, als de rest blijvende onwillich om langer te dienen. Het
nieuw volck is veel met sieckte ende bijsonderlijck met quade beenen gequest, hoewel tot
verwonderinge van ijdereen weinich tot noch toe sijn gestorven, doch wert verwacht dat met den
droogen tijt die haest aencomt de sterfte grooter sal wesen.
Uijt de Commewine is onlanghs wech geloopen Otto Eden, een persoon die doorgaens hier wel
moeijlijckheijt heeft aengerecht & sijn diverse blancken met hem gegaen, onder andere noch een
planter genaemt Jacob St. Roux & hebben samen wel dertich a veertigh negers mede genomen ;
vele luijden versoucken dagelijcx te mogen vertrecken, ende spreecken generalijck van t' land te
sullen moeten verlaten.
Idien d' indianen soo voortgaen met de plantagies te verbranden salders nootsakelijck een
hongesnoot ontstaen & niet mogelijck wesen de negers de cost te geven, dewijl bij niemant cost te
vinden is, hebbende ijders weijnich genouch voor sichselfs, soodat die uijt sijn plantagie gebrant
is geen raet weet om sijn negers de cost te geven.
Daerenboven isser een groote vreese dat de negers haer met d' indianen sullen vougen ofte tegens
haer meesters opstaen, t'is een ongehoorde sake dat men soo veel slaven sal in toom houden met
soo weijnich blancken, en daerenboven sooveel duijsent indianen rontom sich hebbende die altijt
vijanden connen worden, gelijck nu gebleecken is.
't Is mijn groot ongeluck dat ick hier in soo een tijt onder soo veel moeijlijcke menschen gecomen
ben, die nu int minste geen contentement can gegeven worden, laet men oock doen wat men wil.
't Is onmogelijck d' indianen overal waer te nemen & om haer selfs te gaen soucken is onse macht
te kleijn toe, oock manckeren wij bequame persoonen om haer in bosschen ende door d'
moerassen te connen volgen, hebbe lange gesocht na een bequam persoon om als capt: Del
Campo te dienen, en wanneer meende een gevonden te hebben, te weten Pieter van Houten met

277
sijn cameraet Engel Claesen, luijden die lange gewent sijn onder d' indianen om te gaen, die oock
belooft hadden met een partije indianen hier te comen verstaen, dat dese luijden mede souden sijn
doorgeloopen, niettegenstaende haer een maend voorleden vier negers sijn toegesecht vanwegens
de colonie over hare gedane diensten.
Hier blijct datter geen staet op menschen te maecken is, ende alles wel geconsidereert sijnde siet
het hier suer uijt, ende staen van dach tot dach niet als alderleij verdriet te wachten, ende hebben
weijnich hoop van redres, tensij een spoedich secours uijt het vaderlant ons toecomt, waerdoor
mogen bequaem gemaect worden om de vijanden selfs te aentasten & uijtroijen, alsoo het sich nu
laet aensien dat d' indianen ofte wij het lant verlaten moeten, alsoo der met goetheijt ontrent haer
niet te doen is.
Doch soo Hare Ed: Mo: geen suffisant ende spoedich secours procureren, sal dese colonie niet te
behouden wesen, in dese tijt ist qualijck mogelijck met de militie die hier is, ons eijgen volck in
toom te houden.
t' Is nu al over de vier maenden geleden dat hare Ed: Mo: ons arrivement bekent gemaact ende om
secours gesz. hebbe, hope daerop reflextie sal sijn genomen, vertrouwe niet datter iemant sal
gevonden worden die voor soo weijnich gelt soo veel soldaten sal aennemen hier int lant t'
onderhouden, als ick gepresenteert hebbe, al stueren hare Ed: Mo: alle jaer duijsent, mits dat
beneffens ijder maer een honderd gulden aen geld comt, soo sal de colonie met Godt tegens alle
vijanden van binnen & van buijten connen verseeckert worden ; doch sooder geen spoedich
secours comt sullen de planters hier niet te houden wesen, vele spreecken van na Tabago met hare
negers te willen gaen, jae slaen voor om gelijckelijck daerhenen te trecken, want de luijden sij vol
ancxt ende vreese, ende vele (die) seer quaetwillich ende veel schuldich sijn, verlangen maer na
sulcke veranderinge.
De vreese van gebreck van cost neemt seer toe alsoo der alreede luijden gevonden worden die
gebreck daervan beginnen te crijgen ; 't schip met cost uijt nieu Nederlant comt oock niet te
voorschijn, t' most hier al lange geweest hebben, en dat van cost er is buijten twijfel verongeluct.
Verders weet men niet dat eenige schepen te verwachten sijn, soodat t' eenemael op het secours
van Hare Ed: Mo: sijn dependerende, Godt geve dat het haert mach comen, want hier gebreck van
alles is.
Hier is ten hoochsten kleijn vaertuighen nodich als barcken & booten, oock drie a vier snauwen
alsoo één weinich uijtrechten can, dewijl daeraen dicwils getimmert moet worden.
Hier is waerlijck een heerlijcke colonie van te maken, doch daer wort gereetschap toe vereijst
ende soo het bij onsen Staet niet wert versocht, staet alles verloren te gaen, dat Godt verhoeden ;
en dan sal sonder twijfel gebeuren dat de fransen of d' engelsen hier een costelijck lant van sullen
maken, tot groot nadeel van onsen Staet ; 't Schijnt dat die natiën daer een ander wijse op stellen,
mij wort verseeckert dat doe ons volck t' lant innamen datter wel vijftien hondert engelsen in
waren, en nu sijnder naulijcx vijfhondert blancken in te vinden, dat er nochtans t' eenige welvaren
& behout vant lant in de menichte van menschen bestaet.
Desen gaet over de Barbados met het Jacht de Starre dat sende om te sien of daer cost te becomen
is. De barck die van hier derwaerts gegaen is, is wedergekeert, doch met weijnich cost alsoo het
medegenomen hout niet veel gerendeert heeft, maer de twee engelsche scheepjens die van de
Barbados hier gecomen waren & beloofden met vivres weder te comen, sijn niet gearriveert ;
Hebbe een brief ontfangen van den gouverneur van de Barbados waervan hiernevens copie gaet,
hij versouckt dat d' engelse met hare effecten mogen vertrecken ; schrijve daerop antwoorde als
bij de copie hiernevens gaende te sien is.

278
Van de barcke den 22 maert na de Barbiches gesonden om enige arrowacken tot onse assistentie
te becomen, hebben tot heden noch niets vernomen, hoewel het niet boven veertich mijlen van
hier is.
Drie a vier bercken om langs de cust te vaeren sijn hier seer nodich, beneffens verscheijde dingen
meer, want hier niet als alles gebreck is. Daerom op een spoedich secours uijt het vaderlandt sijn
verwachtende, dat Godt wil geven wij haest mogen becomen,
biddende den Almogenden Uwe Ed: in sijn protexie te willen nemen, verblijve,
(niet gesigneerd)
Surinamburgh 3 meij 1679.
1679 - 3 mei - brief Johannes Heinsius
2035 - 329
duplicaat voorgaande brief
1679 - 10 mei – resolutie kopergeld
2035 - 330
transcriptie overgenomen uit: J: A: Schiltkamp e.a., plakaatboek Suriname dl. I, uitg. Emmering
1973, plakaat no. 80.
Den Gouverneur van de provintie van Suriname met den gevolge en aancleven van dien.
Allen dengenen die desen sullen sien ofte hooren lesen saluyt;
doen te weten dat vermits alhier te lande geen cours van geld is, seer groote moeylijckheyt
ontstaet in het coopen van goederen ende betalen van schulden, bijsonderlijck van kleynicheden,
soodat de luyden beswaerlijck van den anderen connen comen; oock dat het bijna onmogelijck is
's lants gerechtigheyt t'ontfangen die d'Heeren Staten van Zeelant verstaen dat punctuelijck sal
werden voldaen.
Soo ist dat wij dacrin willende voorsien, goetgevonden hebben tot accomodatie van d'ingesetenen
te doen maken seeckere copere penninxkens van 1, 2 & 4, die ganckbaer sullen wesen voor
sooveel ponden suycker als se genombreert sijn, waer mede ydereen sal connen te marct gaen
ende alle beuselingen als anders af betalen, sonder daervan bouck te houden gelijck tot noch toe
heeft moeten geschieden; daerenboven alsoo bevonden wort dat vele ambachtsluyden tot seer
groot nadeel van de colonie een gewoonte maecken van in de herbergen te gaen drincken ende
considerabile quantiteyt suyckeren verteeren voor dat se het eens hebbe verdient, waerdoor dan
veeltijts comt te gebeuren dat de herbergiers op hare betalinge niet passen om de schippers ende
andere varende luyden daer se stercken dranck van gecocht hebben op haer tijt te betalen, maer
laten se vertrecken sonder te voldoen, 't welck in 't vaderlant een groote blame op dese colonie is
brengende.
Soo ist dat wij geordonneert hebben gelijck wij ordonneren bij desen dat van nu voortaen geen
herbergiers aen iemant wie het oock soude mogen wesen eenigen dranck sal tappen sonder de
betalinge daernevens t'ontfangen, op pene van dat geen recht gedaen sal worden op iets dat de
herbergiers sullen hebben uytgeboeckt.
Ende opdat bovengemelte penninxkens tot geriefen van ydereen mogen strecken ende van handt
tot hand voor betalinge dienen, soo nemen wij aen ses weecken voor het vertreck van yder schip
des versocht sijnde, aen de schippers, matroosen ende Schotse coopluyden die daermede staen
over te gaen, suyckeren te doen leveren voor soodanige penninxkens als se aen onse ordre sullen

279
ter hand stellen, ende tot allen tijden deselve penninxken voor 's lants gerechtigheyt aennemen,
waerna sich ydereen sal hebben te reguleren, alsoo wij sulcx ten dienste van den lande hebben
bevonden te behooren.
Aldus gedaen in Surinamburgh den 10 meij ao1679.
1679 - 20 juli - resolutie kopergeld
2035 – 330a
transcriptie overgenomen uit: J: A: Schiltkamp e.a., plakaatboek Suriname dl. I, uitg. Emmering
1973, plakaat no. 80.
Wij JOHANNES HEINSIUS Gouverneur van de provintie van Surinaame met den gevolge ende
aenkleven van dien.
Allen dengeenen die desen sullen zien ofte hooren leesen saluit;
Doen te weten alsoo ons dagelijkx klachte toecoomen dat de herbergiers ende andere persoone
eenige waaren ofte goederen te koop hebbende, refuseeren te ontfangen de kopere pennikxkens
van no 1, 2, 4, tot accommodatie van ydereen in treyn gebracht omme deselve voor sooveel suiker
te werden goet gedaan, alles volgens onse ordonnantie ende placcaat in dato 10 mey laast. Ende
alsoo de suikeren volgens ordre van:de Edel Mogende Heeren Staten van Zeelandt altijt zijn
gewent gerekent te worden en in betalinge cours te hebbe tot twee stuyver 't pondt, daar wij op
onse aankomste alhier gevonden hebben dat tussen een stuyver en een pondt suiker bijna geen
differentie is gemaakt geworden, 't welck wij soo hebben laten passeeren en zijn de pennikxkens
ook naar advenant gerekent, strekkende 't zelve tot zeer groot gerief van ydereen. Zoo wert egter
bevonden dat diverse persoonen uit een verkeerde drift tot nadeel van de gantsche colonie dit goet
gebruik van de opgemelte penninkxkens voor suiker aan te nemen trachten te verhinderen ende
omverre te stoote, arbydende om een lb suiker noch lager te brengen als een stuyver, daar het veel
meer waardigh is. Makende tot dien eynde twederly prijsen van haere goederen, eene te betalen in
zilver geldt en 't ander ongelijk hooger in kopere penninkxkens, 't welck alles is strekkende tot
zeer groot nadeel van de colonie ende de goede ingesetenen van dien, als daardoor werdende een
fondament geleght om de suickeren niet alleen in prijs te doen vallen, maar ook het wynige
silvergeldt dat in 't landt is te doen weghvoeren en soo de colonie te verswakken en ontblooten
van haare behulpmiddele, waarmeede de negotie gedreeven ende ydereen van noodsakelijkheeden
versorght werdt.
Soo is 't dat wij ons genootsaakt vindende daarin te voorzien, hebben geordonneert en gestatueert,
ordonneren ende statueeren mits deesen dat van nu voortaan geen twederly prijsen sullen werden
gemaakt in 't vercoopen van goederen, maar alles vercoght werden te betalen met suikeren, ende
sullen gene kopere penninkxkens mogen gerefuseert werden onder de quantiteyt van een oxhooft,
dat is sevenhondert ponden, op de verbeurte van de vercoghte goederen en duysendt ponden
suiker daarbooven; nochtans werdende gepermitteert dat den verkooper zilvergeldt sal mogen
aannemen tot een stuyver voor een pondt suiker indien den kooper 't selve gewilligh is te geven,
maar anders niet. Werdende wel expres verbooden eenige middelen te praktiseeren om deese onse
ordonnantie lluysoir te maken, op pene van arbitralijk aan den lijve gestraft te worden;
ende soo eenige herbergiers refuseeren kopere pennikxkens voor haare kost ofte drank aan te
nemen, sullen voor d'eerstemaal ses weken gesuspendeert worden van haare neringe en
daarenboven voor die tijdt in haare huisen geconfineert blijven, en voor de tweedemaale uit het
landt gebannen worden. Ende opdat dese onse ordres te beter mogen werden g'observeert, wert
wel expresselijk verbooden eenige zilvergelt uit het landt te voeren, op verbeurte van 't zelve
geldt en 't schip daar het zal werden in gevonden en daarenboven sal den schipper arbitralijk
werden gecorrigeert.

280
Ordonnerende derhalve den fiscaal, schouten en andere officieren van de justitie hierop naau
regard te geven, ten eynde onse ordres werden geobserveert en nagekoome, also wij sulckx ten
dienste van den lande bevinden te behooren.
Aldus gedaan in Surinamburgh den 20 july 1679, was getekent J. HEINSIUS. Ter ordonnantie
van den gouverneur, was getekent J: C: Bovetius.
1679 - 28 mei - brief John Atkins
2035 no 331
Sir,
I have reed yo: lettrs. by the two ships that arrived from you here, the first of them out of
charitable consideration of yo: greate necessities I was content to admitt to .... themselves with a
small proportion of provisions such as we could spare, butt the great drought that have hapned
lately amonghst us, has so exhosted all plantation provisions that can no longer permitt the
carrying away any more, having in reason need to take care of ourselves in the first place ;
therefore I desire you will send no more ships hither, lest they fall under the extreamity of the
law, having complyed already all yo: necessities as far as we can ;
For the proposition made me by Fonseca (as I conceive from you & yo: councele) I shall
communicate itt to the King my mastr., according to the resolucons I shall receive from him, I
shall give yo: further satisfaction if yo: continue in the same minde
and soe I bid yo: hearty fare well,
under stood:
sir, yo: very affect ffriend,
was inscribed:
J: Atkins
the superscript was:
To the Hoble. John Heinsius
governor of the province of Surinam.

1679 - 29 mei - brief Nicolas Combe
2035 no 332
281
in de margine staat:
Monsr. le gouvernr. a fait battre de la monnoye de cuivre (= koper) comme des deuten d' un, 2, 3,
et 4 sols piece, il paye avec le dit cuivre, ceux qui sont en son service, les personnes francs ;
d'aucuns ne veulent recevoir le dit argent en payement, ie crains que cela causera beaucoup de
bruit dans le pays.
Noble et tres honnoré seigneur,
Celle cy sera pour dire a monr., que iay entendu par le dernier navire arrivé, que monsr. s'alloit
derechef marier avec madame Sgeutenires, si le mariage est accompli, ie souhaitte par celle cy a
monsr. et madame autant de benedictions, et prosperité, tant en l' ame, comme aux corps, comme
i'en puis souhaitter pour moymesme ;
Ie re-itere encor ma tres humble requeste a monsr. (s'il est possible) de faire recevoir mon
payement, des assignations que monsr. hempera(?) entre mains, comme aussi pour le reste de mon
payement du Lieutt. de Huijbert ; i'escris par cette occasion a messeigrs. les Estats, ie les prie de
me faire la grace de m' ordonner un traittement pour mon office de Receveur, pour l'espace de
quattre ans, qui m'a causé tant de peines, et fascheries, par la malice des habitants, et le peu de
maintien des commandrs. Monsr. le gouvernr. fait recevoir les arrerages du hoofftgelt, de ceux
qui n'ont voulu payer, comme aussi les quattre pourcent du succre embarqué par les habitants
depuis 25 juillet 1675 iusqu'a sa venue. Les habitants fulminent beaucoup contre le dit
gouverneur et (il) experimente a son tour leur malice ; Il y a quelques iours passez, a ma tres
humble requeste, monsr. le gouvernr. m'a fait la grace de me descharger de mes offices
Le dit gouvernr donne une petitte rantson aux soldats et officiers, parfois des vivres gastez, les
soldats crieyent contre moy, pourquoy ie ne parle pour eux, et vouloyent que ie fist des loix au dit
gouvernr. ; le dit gouvernr m' avoit aussi reiglé ma rantson, et obligé a faire la garde pour simple
soldat avec les bourgeois, choses inouies pour un commis. Autreplus le dit gouvernr est si
mesfiant, qu'il ne me confient pas les clefs des ammonitions de guerre et des vivres, i'estois obligé
de porter les clefs chez luy, et de les aller querir quand i'en avois a faire. Autreplus me tenoit si
suiet pour son service, que ie ne pouvois vacquer nullement a mes propres affaires, et estre suiet a
entendre du bruit des uns et des autres, par la che… rantson et payement des uns et des autres.
Le dit gouvernr. pretent faire payer aux soldats 40 sols par semaine pour leur rantson, et aux
officiers a l'advenant, disant puis qu'il faut que nous payions nos vivres, que l'on nous donne donc
des vivres qui soyent bons, et non gastez.
Le dit gouvernr. est un homme regardant de bien pres, pour espargner les gages d'un commis, il
fait faire la fonction tantost par l'un, tantost par l'autre ;
le dit gouvernr. m'a promis de me faire payer des deniers desboursez pour le pays, si les habitants
payent les 4 pr 100 du succre embarqué, et ce qu'ils doivent du hoofftgelt, cela se montera a une
bonne somme ; si il ne tient sa promesse a me faire payer, ie seroy contraint de luy faire un
present pour l'obliger a cela. Cette semaine, Dieu aydant, iay envie de traitter chez moy le dit sr.
gouvernr. sa famille et les officiers, ayant destiné un bon agneau (= lam) de mon petit troupeau
pour cela.
Le 9e de may passé il a pleu a Dieu d'appeler en son repos mon pere, il n'a esté que trois iours
malade, il est esteint comme une chandelle ;

282
s'il plaisoit a ce bon Dieu nous donner la paix avec les Indiens, ie m'en irois acheter un plantage et
demeurer la a le faire cultiver a repos.
Les Indiens nous font encor fortement la guerre ; ils ont bruslé et destruit entierement des
plantages de messrs. Munninc avec un autre plantage Voisin, ayants tué quelques blancs des dits
plantages. S'il ne nous vient du secours et Dieu nous ayde, ie crains que nous serons obligez
d'abandonner Surename, les indiens menacent de brusler entierement les cannes de succre en la
seicheresse (= droge tijd), qui sont en ce temps la fort seiches (= droog) et fort faciles a brusler ;
et apres destruire les plantages, et nous massacrer, disants qu'ils veulent que nous sortions de leurs
pays, qui leurs appartient, ayants estez violentez et maltraittez des nostres en leurs propre pays,
s'estants plaints des torts (= onrecht) et injures faites a eux a nos commandrs, on ne leurs a iamais
donné satisfaction ny maitenu dans leur propre pays, disants qu'ils sont …. de souffrir davantage.
Voila les fruicts du mauvais gouvernement de Serename, et du peu d' ordre, qui y a regné depuis
le despart de monsr. Lichtenbergh de bonne memoire, pour... que les commandrs ayent fait leurs
affaires, et espargné des biens en prenants des presents de corruption, ils ont negligé le bien
public.
Un chascun songe a desloger et sortir d'ici, si le gouvernr. vouloit laisser aller, un veut aller a
Tabago, un autre aux isles francoises et angloises, un autre s'enfuit sans congé comme un Otto
Heedey, avec d' autres sans payer leurs crediteurs.
J'entens que monsr. le pensionaire a acheté une part de plantage de monsr. van Crunningen son
fils, lequel m'a envoyé procuration pour solliciter le payement du directeur, ie commence par ce
navire a envoyer quelques ocxhooffts de succre pour payement a monsr. van Cruningen, estants
capables de pouvoir rendre quelque service davantage a mes dits Seignrs. Ils peuvent disposer
entierement de leur tres humble serviteur. Par le prochaine navire, Dieu aydant, ie me donneray
l'honneur d'escrire un mot de lettre a monseignr. le pensionaire pour luy presenter mes tres
humbles services, cependant ie finis la p(rese)nte en presentant mes tres humbles respects et
services a ma noble dame incognue, mademoiselle, messrs d'Oosterlant, et a toutte la famille, et
suis,
Noble et tres honoré Seigr.
Le tres humble tres obeissant et obligé valet Nicolas Combe,
a Suriname ce 29 May 1679.
1679 - 30 mei - brief Johannes Heinsius
2035 no 333/334/335
Edele Mogende Heeren,
Den 4 deser is alhier gearriveert schipper Daniel Bisschop met wie becomen hebbe Uwe Ed: Mo:
ordres van den 19 Janrij 7.ii. ende 14 febrij, waerop dient dat vertrouwe wanneer Uwe Ed: Mo:
nader informatie sullen ontfangen hebben aengaende de saecken hier te Lande, Uwe Ed: Mo: hare
resolutien sullen comen te veranderen.

283
Hebbe tot dien eijnde eenige aemmerckingen op het papier gestelt, die hiernevens gaen, soo Uwe
Ed: Mo: deselve gelieven te laten geobserveert werden, twijfele niet ofte sal tot groot voordeel
van de colonie strecken & Uwe Ed: Mo: incomen veel beter ingevordert connen werden.
Doch boven al moeten volck gesonden worden of Uwe Ed: Mo: connen geen staet maken datse
een colonie hebben, gelijck oock d'inwoonders haerselven van hare plantagien niet seker houden,
soo lange alsser geen meer blancken int lant sijn.
Den oorloch van d'indianen en de continuele vrese die der is dat de negers haerselven tegens hare
meesters mochten comen op te werpen, doet idereen in groote vertwijfelinge & benauwtheijt
leven, ende vele verlangen van 't land af te wesen, 't welck haert soude cesseren, ingevalle een
suffisant getal soldaten hier was om d' indianen onder te brengen, en de colonie verders in
verseeckeringe te stellen, tot welcken eij(n)de op diverse plaetsen guarnisoen dient te worden
gelecht.
Oock wort hier meerders zeemacht vereijst als één snaeu, ende hoe eerders dat de behoorlijcke
requisiten overcomen, hoe eer dat het lant in goet postuer is te brengen, connende Uwe Ed: Mo:
verseeckert wesen datter een machtigh coninckrijck van te maken is, vant grooste ende beste
gedeelte heeft ons volck noch naulijcx kennisse.
Samuel Nassij heeft de revier ver boven op geweest die seer veel van de grootheijt en de
schoonheijt van t lant weet te seggen, hebbe hem versocht t'selve bij geschrifte te willen stellen.
t' Is al de werelt bekent hoe dat d' engelse ende franse coloniën sijn bevolckt ende tot perfectie
gebracht door de menighte van servants ofte dienaers, die se daer gebracht hebben om voor 4 a 3
jaren t' arbeijden, en dewijl soodanige dienaer in ons land niet te vinden sijn, soo isser voor ons
geen ander middel als de bevolkinge met soldaten te doen, van dewelcke Uwe Ed: Mo: can
verseeckeren dat ick goede planters sal connen maken.
Uwe Ed: Mo: hebben gelieven te resolveren dat bij alle schepen op ijder twaelf Last één persoon
na herwaerts sal werden overgevoert, doch met soo weijnich volck ist land niet te populeren, 't
soude één persoon dienen te wesen voor ijder twee last, en dan moeten het luijden wesen die
verbonden sijn vier jaren hier int lant te blijven, maer sulck volck niet als schipper Bisschop
medegebracht heeft, sijnde van de sesse, vijf die wederom meugen vertrecken alsse willen, den
laetsten is een om diverije uijt Vlissingen gebannen, die den schipper secht voor reecknge van
den baillou medegebracht heeft, om daervan na sijn welgevallen te disponeren, sonder den
gouverneur te kennen, gelijck hij oock een persoon is die pretendeert te mogen doen wat hij
begeert, seggende nergens toe gehouden te wesen, als den intrest van sijn meesters ende
sijnselven te betrachten, gelijck meest alle de schippers oock soo spreecken, sijnde meest alle
onwillich om eenigen dienst te doen aen de colonie, tensij dat se daer voordeel bij sien, om met
hare schepen ergens op een plaets te gaen leggen daer se suijcker verwachten, ofte een man twee
a drie te leenen op een plantagie daer de belofte hebben suijcker t' ontfangen.
Alsoo de schippers weijgerich blijven 't volck voor 300 Pd: suijcker per hooft over te voeren,
sijnde dit oorsake geweest dat gemelten Bisschop geen dertich soldaten heeft medegebracht,
alsoock captn Bonte daer tevooren gelijck getal, die d' heeren Boudaens aengenomen hadden met
ijder schip te senden.
Indien sulcx hadde gevolckt soo was Suriname half ontset, want hier boven alle defecten die
menichvuldigh sijn, niet sooseer als (aan) soldaten gebreck is.
Sal 't derhalven ten hoochsten nodich wesen, dat de schippers willich gemaect worden om volck
over te voeren, al wast dat men haer 5 a 600 pd. suijcker soude betalen ; Uwe Ed: Mo: souden het
lastgeld vier gulden connen verhoogen, om het daeruijt te vinden, want daer sullen geen schepen

284
manckeren om de suijckeren te comen afhalen, bijsonderlijck als het lastgeld hier & niet int
vaderlant wert gevordert ;
Ende connen Uwe Ed: Mo: verseeckert wesen dat het hierop 't nauste sal connen worden
ingevordert, gelijck Uwe Ed: Mo: connen sien bij de nevensgaende lijste vant schip van Teunis
Willemse Sluijs uijt Spangien hier gecomen om een ladingh suijcker te soecken, die volgens sijne
inladinge betaelt heeft tegens 140 lasten, sijnde een schip kleijnder als dat van Paulus Schrijvers,
waerbij Uwe Ed: Mo: onderscheijt connen sien, ende hoe dat alles hier mettertijt exact sal connen
invorderen, bijsonders wanneer de schippers recht willen gaen gelijck vertrouwe desen gedaen
heeft. Anders sal men oock als alles in beter ordre is, daertoe connen houden, maer nu doet vast
ijdereen wat hij wil, sijnde voort meeste gedeelte seer moeijlijcke luijden, bij wie selfs niet al te
seecker ben, soodat met groot verlangen assistentie ben tegemoet siende, sonder 't welck het hier
niet te stellen sal wesen, alsoo d' indianen onse vijanden dagelijcx meer aengroeijen, sijnde een
vals moordadich volck daer men geen staet op can maken, ende soo de saken nu staen, sal ons
volck hier in verseeckeringe niet connen leven, tensij dat se voor een groot gedeelte uijtgeroeijt
worden.
Nu hebben wij tot ons groot leetwesen verstaen dat 't schip de St. Joris daer 42 passagiers op
waren om herwaerts aen te comen, tot Algiers is opgebracht, dat een seer groot verlies is, onder
andere wasser een boer op, met sijn vrou en 8 kinderen, die wel twee jaer gewacht heeft om met
mij mede te gaen.
Noch was herwaerts comende schipper Pieter Gerritse Toffel, sijnde één vant volck van d'hr.
Apricius, die een seer bequaem scheepjen heeft, daer hij af en aen d' eijlanden mede meende te
varen om die van onse natie die daer tegens haer sin woonen af te halen & hier te brengen ; hij
heeft selfs sijn vrouw aen d' eijlanden, schipper Bisschop secht dat hij drie weecken voor hem van
de soute eijlanden herwaerts aen vertrocken is, inhebbende sout, vis, ende elf esels, en alsoo hij
wel over twee maenden hier conde geweest sijn, wort gevreest dat hij mede om hals is, tot seer
groot nadeel van de colonie, alsoo hij een heel fraij man is, genegen om hier met sijn familie te
woonen, en af en aen d' eijlanden te blijven varen. Oock soude sijn scheepjen hier jegenwoordich
goeden dienst connen doen, dewijl hier ten hoochsten gebreck van vaertuijch is.
Hebbe gesien dat d'hr. Lijens hier staet te comen in qualiteijt als Landdrost, sal hem gaen
tegemoet sien, hoewel hier een bequaem persoon tot Fiscael hebbe aengestelt, als Uwe Ed: Mo:
laest geadviseert hebbe, vertrouw dat d' instructie vor den Fiscael waervan hiernevens de copie
gaet, oock voor den landdrost sal connen dienen, daerop Uwe Ed: Mo: resolutie sal tegemoet sien.
Als mede of den Fiscael ofte de Landdrost niet bevoucht is de soldaten t' apprehenderen die hij
bevint te delinqueren, t' sij tegens malkanderen oftewel tegens een borger, t'is gebeurt dat den
Fiscael heeft geapprehendeert een soldaet die hij vont te vechten met een borger, t' welck sich den
vaendrich Sillevers aentrock, daerover quam clagen, seggende dat als t'selve toegelaten wierd dat
dan sijn dienst quiteerde & noijt geen staet meer begeerde te dienen, met andere expressien
waerdoor hij na mijn opinie meriteerde als inhabil wechgesonden te worden, als een aenlijder van
mutinie, temeer alsoo de twee luijtenants mede van intentie waren om haer afscheijt te comen
versoucken, doch sijn noch achtergebleven.
Hebbe dit soo late passeren ten aensien van den vaendrich (die) bij de soldaten bemint is & oock
sijn devoir wel verstaet, doch sulcke luijden die aen haerselven nemen om te blijven of te gaen na
sij selfs begeeren, dienen ons niet ; soodat naer verlange na d'aencomst van soldaten hem sijn
dimissie te geven, beneffens alle d' oude soldaten die t'eenemael bedorven sijn door teveel licentie
die se gehadt hebben. Die vrouwen hebben, begeren niet uijt te marcheren tensij dat men haer
dubbel rantsoen geeft ; sulcx is in Brasil noijt gebruijckelijck geweest. Oock hebben de soldaten
daer noijt soodanich rantsoen gehadt als ick haer geve, te weten vier pd. hart broot, ofte seven pd.

285
sacht broot, drie pd. vleijs, een pd. speck, en een canne gort, sijnde meer als ick haer belooft
hebbe.
Aengaende den Fiscael hebbe gesecht dat soo wanneer hij een soldaet vint te delinqueren daer
geen officier ontrent is, dat hij bevoucht is die te apprehenderen mits in de hooftwacht sendende,
anders dat hij den officier daermede sal laten begaen, als breder bij een nader instructie daerop
gemaect te sien is.
't Can gebeuren dat een soldaet een ander can dootsteecken, eer een officier die dan noch om een
sergiant met eenich volck moet senden, bij de wercke comt, dat door den Fiscael die sijn dienaers
altijt bij hem heeft can belet worden. Een soldaet can iemants persoon ofte huijs berooven en
doorloopen eer een officier bij de wercke sal sijn, dat door den Fiscael can worden voorgecomen,
& soo voorts.
Ick hebbe op het Recif een Sergiant geweten die moeijte aenrechte tegens een borger, t'welck den
Schout willende beletten, heeft hij sich tegens hem geopposeert, waerover den sergiant bij den
Raed van Justitie met de strop om den hals is gegeesselt. Sal dan een Fiscael niet geauthoriseert
wesen alle menschen tegens te gaen en de quaetdoenders op de daet vindende te apprehenderen ?
Bidde dat Uwe Ed: Mo: mij hierontrent hare positive resolutie gelieven te laeten toecomen, om te
weten waerna mij hebbe te reguleren.
De Moeijte ende moeijlijckheijt die hier dagelijcx hebbe is sonder eijnde, en 't respect dat mij
toegedragen wordt is kleijn, als onder andere Uwe Ed: Mo: connen sien bij twee actien die den
Fiscael gejustitueert heeft, d' eene tegens Andries den Haen, die in een geringe boete is
condemneert, en d' ander tegens Jan La Borde, welcke persoon ick oordeelde dat most werden
gebannen, doch conde het daer niet toe brengen, soo was van gedachten hem evenwel uijt het
Land & aen Uwe Ed: Mo: te senden, maer daer sijn soo veel ende dat vande rechters zelve, die
hem wel in acht a tien duijsent pd. suijcker wilden gecondemneert hebben, voor hem comen
spreecken dat hij mocht ontslagen worden, dat t'selve niet was af te seggen, soo hebbe hem
losgelaten op conditie dat de sake in state blijft, en soo hij onderentusschen iets comt te misdoen
voort eene ende ander gestraft sal worden.
Bidde van Uwe Ed: Mo: te verstaen hoe mij hierin sal hebben te dragen, want sooders geene
straffen geschieden daer de luijden exempel mogen aen nemen, salt hier niet te stellen wesen,
alsoo de luijden doorgaens te boosaerdigh sijn & onwillich om iets tot dienst van het land te
contribueren, gelijck laest gebleecken is wanneer eenich volck na Para soude gaen, dat van huijs
tot huijs selfs hebbe moeten gaen bedelen om eenige neegers te crijgen om een pirague voort te
helpen, sonder 't welcke de soldaten niet conden derwaerts gebracht werden, en dit in een sake
van d' uijtterste extremiteijt, wanneer ijdereen sich excuseerde onders pretext dat andere niets
deden en soo voorts.
Soo datter andere middelen uijt het vaderlant moeten comen ofte alles sal verlooren gaen. En
dewijl de luijden hier seer uijtgelaten sijn, sijn de soldaten nodich om haer in toom te houden &
sullen deselve moeten gebruict worden tot invorderen tot 's lants gerechtigheijt, dewijl niet sien
can dat de planters op andere middelen daertoe te brengen sijn.
Behalve dat, een considerabele macht gerequireert wort om d' indianen onder te brengen, welcker
getal dagelijcx aengroeit, en om de waerheijt te seggen t' is soo een volck dat men qualijck weet
wie vriend ofte vijand is, sijnde boosaerdich vals ende wispelturigh.
Aengaende de suijckeren tot 2 st. t' pd te reerckenen, is hier jegenwoordich t'eenemael buijten
practijcke, alsoo een stuijv: immers soo veel als een pd suijcker geestimeert wort, soo verwachte

286
dat Uwe Ed: Mo: ordre sullen geven om t' geld te verhoogen wanneer het int lant sal blijven &
uijtgegeven worden, daer het de luijden nu bij haer houden om bij gelegentheijt te versenden.
Alsoo het bijna onmogelijck is dat men s' lants gerechtigheijt can invorderen, soo hebbe seeckere
kopere pennincckens gepractiseert, soo tot accommodatie van de luijden als om daerdoor de
gerechtigheden te beter te connen invorderen, alsoo nu betalinge sal connen geschieden, al wast
dat iemant maer één oxhooft suijcker geladen heeft, & sal int corte hiervan t' effect connen
werden gesien. Bij provisie sijn de luijden tot haer eijgen gerief hiermede seer wel gedient.
Hiernevens gaen eenige daervan tot een monsters, alsmede het placcaet daervan ge-emaneert.
Hebbe gesien dat Uwe Ed: Mo: aen de West Indische Compie. het lastgeld geremitteert hebben
van de schepen die hier met slaven comen, alsmede het halve recht van de suijckeren die per
schipper Bonte staen afgevoert te werden. 't Welck voor mij ten hoochsten prejudicabel is, alsoo
Uwe Ed: Mo: bekent is, dat het heele incoomen mij is toegestaen en daerop hebbe een sware
equipagie gemaect tot voortsegginge van de colonie, en vinde nu dat het verwachte incomen int
minste niet can toereijcken d' onkosten die der moeten gedragen worden. Want vermits den
oorloch met d' indianen vallen de lasten ongelijck swaerder en 't incomen merckelijck minder,
want niet half soo veel suijckeren afgescheept worden als anders soude gedaen worden. En soo de
planters seggen sal t' naeste jaer noch slimmer wesen, omdat geen suijckerriet geplant nochte bos
gevelt wort, soo dunct mij int welnemen van Uwe Ed: Mo: dat van de Compie. oock soo veel
vorderen mach als van anderen, want daer noch genouch te cort sal comen & sonders Uwe Ed:
Mo: assistentie is de colonie niet te maintineren, de soldaten connen onder acht pd suijcker
daechs niet onderhouden worden, en liever acht stuijvers soude van Uwe Ed: Mo: daertoe
ontfangen, als hier acht pd. suijcker van de planters vorderen.
Uwe Ed: Mo: maken staet dat een predikant voor 12000 pd suijcker 's jaers t' onderhouden is,
maer bij het request van dom. Backer sullen Uwe Ed: Mo: connen sien dat hij met 16000 pd. die
hem geve niet sustineren can, dese man verliest oock 1500 gulden aen goet int schip van Coster,
hij verclaert meer als drie duijsent gulden ten achteren geraeckt te sijn. 't Valt oock verdrietigh opt
pericul van sijn leven te comen dienen, en dan niet te connen subsisteren. In Brasil had een
predicant 1200 gl. 's jaers en 12 gl. s' weecx aen costgeld.
Uwe Ed: Mo: gelieven oock te weten datter geweer & medicamenten moeten wesen, die in de
lijste niet gedacht sijn. Daer moet oock verversingen gecocht werden voor de siecken, sonder t'
welcke dat de luijden vergaen die anders int leven connen gehouden werden.
Een garthuijs moet er nootsakelijck gebout werden, een corte guarde van gelijcken, en aen t' fort
moet dagelijcx reparatie gedaen worden, eenige booten onderhouden worden, ende diverse andere
oncosten meer gedaen, soodat in plaets van 't incomen te verminderen, t' selve nootsakelijck
diende vermeerdert, alle t'welcke bidde Uwe Ed: Mo: in consideratie gelieven te nemen.
Dewijl d' officieren op hare pointilles staen ten reguart van de soldaten, soo ben van gevoelen dat
Uwe Ed: Mo: verwachten dat het recht der burgers en planters bij mij sal worden gehandhaeft,
soodat een soldaet met een borger questie hebbende te rechte sal staen voor den Gouverneur
beneffens één van d' officieren en de drie Raden, ofte drie uijt de magistraet, van gelijcke soo een
soldaet met een matroos questie heeft, waerbij conde gevoucht worden den schipper vant schip
daer hij op dient, alsmede soo de questie is tusschen twee matroosen.
Hierop sal Uwe Ed: Mo: resolutie tegemoet sien, ende ondertusschen dit soo practiseeren.
Hiernevens gaet een lijste van oorlochsbehouften die bidde ten eersten mogen werden
overgesonden.

287
Hebbe int schip van Tant geladen 31 stucx bedorven boscruijt inhoudende 3610 pd volgens
nevensgaende notitie van de constapel. 't Cruijt bederft hier geweldich, daer sal haest noch meer
bedorven cruijt connen overgesonden worden, oock is inde St. Joris 2200 genomen, soo datter
cruijt nodich dient gesonden en bijsonderlijck fijn cruijt, daer is groot gebreck van.
Hebbe schipper Tant voor Uwe Ed: Mo: medegegeven drie halve amen suijcker, sijnde beter als
ordinaris, tot een monster, en een vaetjen limoensap. Bij gelegentheijt hope occasie te hebben om
meerder aen Uwe Ed: Mo: te connen senden.
Dat Godt gaf dat wij van d' indianen verlost waren, soo soude alles alhier mettertijt noch
welstaende gaen, en daer is geen cans toe tensij Uwe Ed: Mo: ons secours gelieven toe te senden,
daer wij seer na verlangen dat int corte mach comen, want wij alle dagen geallarmeert worden,
dan van d' ene cant dan van d' ander. Nu isser weer quade tijdinge gecomen van de Marawine, die
volgens het laetste ingebrachte nieus van Pieter van Houten, onse vrienden schenen te wesen, en
hebben nu sijn camraet Engel Clasen weghgejaght ; d'Indianen is een volck daer gantsch geen
staet op te maecken is, sijnde wispelturigh ende valsch.
Uwe Ed: Mo: sullen dan wel considereren dat wij een goede macht nodich hebben om haer te
connen tegengaen, op hope van haer te verdrijven ende voor een gedeelte uijt te roijen, daer het
behout van de colonie in bestaet. Gemelte van Houten hadde gemeent met een deel indiaenen en
eenige vrijwilligen af te comen om te lijwaert tegens onse vijanden te gaen, maer nu salder een
macht selfs na de Marawine dienen gesonden.
Sende oock hiernevens de copie van de boucken van d'hr Versterre mij door Sr. Combe ter hant
gestelt.
Hiernevens gaet mede de lijste van de suijckeren soo schipper Tant mij opgegeven heeft in sijn
schip geladen te sijn, waerbij blijct dat wel 70 last suijcker in heeft, hoewel secht bijna 100
oxhoofden saufraict(?) heeft, en sijn paspoort luijt maer 58 last, soodat Uwe Ed: Mo: wel sien
connen dat het lastgeld hier tot meerder voordeel can werden ingevordert. Hebbe evenwel het
voor 58 last laten passeren, doch een pd suijcker tot één st. gereeckent, op conditie dat als hij mij
gelt brengt, dat dan voor een st. hem wederom één pd. suijcker sal leveren, doch doet niet als
clagen dat hij eens soo veel betaelt als hij schuldich is, hoewel minder betaelt, en alhoewel sijn
schip niet vol is, refuseert een vrouw met twee kinderen over te voeren wiens man is
dootgeschooten & van den armen onderhouden wort, sijnde al eens door Jan van den Bosch aen
land geset, soodat Uwe Ed: Mo: claerlijck connen sien dat de schippers niet anders doen als t'gene
dat se selfs willen. Derhalven salt nodich wesen dat men haer tot beter reden brengt.
Hier is van Curassou gearriveert een schip met ontrent hondert negers bij den directeur van die
plaets herwaerts gesonden, volgens de eerste partije, waervan hiernevens de copie gaet, alsmede
de copie van de twee requesten bij den commijs De Bruijn daertegens ingelevert, maer alsoo den
schipper noch selfs niet weet of de negers hier sal vercoopen ofte met deselve weder vertrecken,
soo is op de requesten noch niet gedisponeert.
In gemelte schip wert gesecht wel ses duijsent stucken van achten te wesen, die hier souden
besteet werden ingevalle datter maer suijckeren te becomen waren ; wort derhalven hooch nodich
geoordeelt dat het geld verhoocht wort, om door dat middel hier int Lant te blijven & ganckbaer
te worden, want die het nu in handen crijgen houden het op om weder uijt het land te senden,
verders referere mij aen de nevensgaende bijlagen.
Hiermede Godt biddende voor Uwe Ed: Mog: gesontheijt & welvaren, verblijve,
Edele Mogende Heeren,
Uwe Ed: Mog: gantsch ootmoedige & onderdanigen dienr,

J: Heinsius
Surinamburgh 30 Meij 1679.
288
1679 - 30 mei - brief Johannes Heinsius
2035 no 336
geadresseerde onbekend. Pieter de Huijbert ? Ongeveer dezelfde inhoud als de voorgaande brief.
1679 - 1 juni - brief Daniel Witboom
2035 no 337
“.. extract uit sekeren brief geschreven door schipper Daniel Witboom voerende het fregat d'
Anna Maria liggende in de rivier van Suriname, aan dhr Geleen Lampsins tot Vliss(inge)n in
dato den eersten Junij 1679....”
Witboom schrijft dat de gouverneur zijn schip in beslag heeft genomen, en dat hij "als een schelm
gelijck" is behandeld, en huisarrest had gekregen. Hij schrijft dat hij de soldaten die hem
bewaken, heeft dronken gevoerd om snel een brief te kunnen schrijven.
1679 - 19 juni - brief Daniel Witboom
2035 no 338
“... extract uit een brief geschreven door schipper Daniel Wittboom voerende het fregat d' Anna
Maria, aan d'heer Geleijn Lampsins tot Vlissingen in dato 19 Junij 1679 uijt Suriname....”
Ongeveer dezelfde inhoud als de vorige brief. De reden van de inbeslagname schijnt te zijn, dat
Witboom niet de juiste hoeveelheid ingeladen suiker had opgegeven. Maar zie ook brief Heinsius
dato 18 september.
1679 - 18 augustus - memo Johannes Heinsius
2035 no 339
Verzoek om de achterstallige gage van oud-soldaat Jan Smal (inmiddels begonnen met een kleine
plantage) uit te betalen.
1679 - 18 augustus - brief Johannes Heinsius
2035 no 340
Edele Mogende Heeren,
Den 30 Meij hebbe Uwe Ed: Mo: laest gesz. per schipper Adriaen Tant. 't Sedert hebbe ontfangen
Uwe Ed: Mo: resolutie in dato 28 April per schipper Pieter van Eede op den 22 Julij alhier
gearriveert, waerbij gesien hebbe dat Claes Bruijninck Wildelant Uwe Ed: Mo: geïnformeert heeft

289
100 soo soldaten als matroosen aen de hant te hebben, om daermede van Amsterdam herwaerts te
komen. Denselven Wilderlandt is op den 26 julij alhier met het schip de Susanna wel gearriveert,
medebrengende ontrent 20 soo soldaten als matroosen, behalven noch eenige passagiers soo mans
als vrouwspersoonen, samen 36 sterck, t'welck een groot verschil is van 100 soldaten, die hier nu
jegenwoordich extraordinaris wel souden te pas komen ;
alsoo d'indianen niet tot reden te brengen sijn, tensij datter meerder militie uijt het vaderlant ons
toekomt, dewijl alle bedenckelijcke middelen tot sware oncosten daertoe hebben aengewent, oock
uijt de Barbisches een secours van 250 Arowacken beneffens 20 cristens becomen, die ons meer
quaet als goet gedaen hebben, alsoo deselve sonder iets op onse vijanden te tenteren weder uijt de
revier vertrocken sijn, waerdoor deselve te stouter sijn geworden, ende hebben sedert verscheijde
negers van diverse plantagien wechgehaelt, t'welck de luijden seer mismoedich maect, durvende
de negers naulijcx meer int velt laten gaen, t'sij om te planten ofte suickerriet te cappen, waerdoor
bijna niets gedaen wort, soodat de planters op dese wijse haerselven comen te consumeren, ende
niet sullen connen uijthouden tensij datter int korte een secours van twee a driehondert soldaten
uijt het vaderlant comt, waerdoor wij mogen machtigh gemaect wesen om d'indiaenen onse
vijanden van ons af te drijven, opdat ijdereen mach bequaem sijn den lantbouw na behooren voort
te setten, t'welck jegenwoordich onmogelijck is.
En daerenboven isser een generaele vrees dat de negers tegen haer meesters wel mochten comen
op te staen, soodat niemant sijn leven seker schijnt, tensij datter spoedich meer blancke persoonen
int lant gebracht werden, waermede dese aensienlijcke colonie is te verseeckeren en machtich te
maken.
En daertoe wert hulp ende assistentie uijt het vaderlant gerequireert. Want het incomen is
jegenwoordich niet machtigh om t' guarnisoen t' onderhouden, en daerenboven is het
nootsakelijck om dese colonie na behooren te verseeckeren datter guarnisoen gelecht wert inde
Marawine, alsoock in Coppenamme, Surammeka, en Courentine, om d' indiaenen haer
bijeenkomst te water te connen beletten, t'welck alles soude strecken tot grootmakinge ende
verseeckeringe van de colonie.
Alsoo der vele luijden geinclineert souden sijn aldaer plantagien te maken, dewijl se oordelen de
beste landen aldaer te sijn, doch daer is niet goets te hoopen tensij datter op middelen gedacht
wort om van tijt tot tijt een goet aental blancke persoonen alhier int lant te brengen ; Uwe Ed:
Mo: connen oordelen in wat perijckel de luijden leven, daer se haer bevinden op hare plantagien
met 40, 60 a 80 negers en niet boven twee a drie blancken, ja, sommige maer één, om de negers
met gewelt van slagen en extraord. straffen tot haer devoir te houden, & daerenboven dagelijcx in
vreese leven om van d' indiaenen overvallen te werden.
Mr. Suncombe heeft mij verklaert van desen oorloch wel vijfmael hondert duijsent pd suicker
schade geleden heeft, ende nu sooveel suicker niet weet te maken als om voor de cost te betalen
die hij voor sijn negers moet coopen.
Verders referere alles aen de nevensgaende bijlagen waerbij Uwe Ed: Mo: connen sien datter
niets versuijmt is int werck te stellen t'gene geoordeelt is geweest eenichsints tot onsen beste te
connen dienen, gelijck tot noch toe daermede besich sijn. Ende wederom in Para aen een plaetse
genaemt Topibo een sterckte gaen beginnen, om daerdoor de plantagien in de bovenlanden
gelegen soo veel mogelijck voor het overloopen van d' indiaenen te bevrijden.
Doch wij sijn te swack van volck om te connen doen t'gene vereijst wort ; sijn derhalven alsnoch
op een spoedich secours uijt het vaderlandt hopende, ten eijnde dese colonie mach werden
gepreserveert en d' inwoonders voor verdere ruine bewaert ; dat godt wil geven die Uwe Ed: Mo:
in Sijne heijlige bescherminge gelieve te nemen, verblijvende,

290
Edele Mogende Heeren,
Uwe Ed: Mo: seer ootmoedigen en onderdanighen dienr.
J: Heinsius
Surinamburgh, den 18 Augtij 1679
't Jacht de Morgenstarre den 4 Meij van hier na de Barbados gesonden om cost te halen, comt soo
t' arriveren, hebbende tien weecken onderwegen & aen Essequebe vervallen geweest ; t' Schip dat
uijt Nieu Nederlant met cost verwachte en in de maent van febrij alhier hoorde te wesen, arriveert
mede, soodat nu Godtdanck van cost genouch versien sijn, en van dranck meer alsser nodich is,
datter nu twee a driehondert soldaten quamen t' arriveren, soo was onder Godes zegen de colonie
herstelt.
1679 - 21 augustus - brief Johannes Heinsius.
2035 no 341
"Hooge ende Mogende Heeren ....". Dit is Heinsius' eerste brief aan de Staten Generaal sinds het
aanvaarden van het gouverneurschap. Hij geeft een kort overzicht van de gebeurtenissen vanaf
december 1678 tot augustus 1679. Verzoekt om 3 a 400 soldaten, of anders zal de kolonie
verlaten moeten worden. Hij schrijft, dat de Joodse natie om hulp van de Engelsen heeft
gevraagd:
".... Soo ist gebeurt dat het Jacht de Morgenstarre van hier gesonden hebbe na de Barbados om
eenige vivres te coopen, daervan gevreest wiert hier groot gebreck te weesen, waermede is
overgegaen seeckere Jode met namen David de Fonsequa, die volgens een brief van den
Gouverneur van Barbados aen mij gesz. waervan hiernevens de copie gaet, sich daerontrent (=
hulp of overname door de Engelsen) schijnt uijtgelaten te hebben, sonders dat daertoe de minste
ordre gegeven hebbe, apparent dat die van de joodse natie sulcx op hem hebben begeert, alsoo de
principaelste van haer dit Lant niet geern souden ruijmen..."
1679 - 29 augustus - brief Lucas Caudri
2035 no 342/343
Uitgebreide brief van Caudri, gouverneur van de Berbisches, aan Heinsius. Caudri had Heinsius
een legertje van 20 blanken en 250 indianen te hulp gezonden. Heinsius was niet tevreden over
hun prestatie, en had geklaagd over de vivres die zij consumeerden. Dit is Caudri's antwoord op
Heinsius' klachten. Hij analyseert de veldtocht, waaruit blijkt dat het volgens hem niet aan onwil
van zijn leger heeft gelegen dat deze is mislukt, en gaat in op de andere klachten.
Op 1 october 1679 heeft Heinsius de brief geantwoord, zie aldaar.
1679 - 18 September - brief Heinsius
2035 no 344
Korte brief. De geadresseerde is niet bekend. Heinsius spreekt hem aan met "... doorluchtigh
Furst, genadigh Heer..". Misschien de prins van Oranje ? Heinsius verzoekt om 3 a 400 soldaten.

291
1679 - 18 September - brief Heinsius
2035 no 345
"Hooge ende Mogende Heeren ....". Heinsius' tweede brief aan de Staten Generaal. Kort verzoek
om "secours van volck".
1679 - 18 September - brief Heinsius
2035 no 346
Gericht aan de Staten van Zeeland
Edele Mogende Heeren,
Den 18 Augts was mijnen laesten pr capt. Marinus Willemse waermede Uwe Ed: Mo: van alles
hebbe bescheijt gegeven, 't sedert sijn alle devoiren aengewent tot dempinge van d' indiaenen,
doch met weijnich succes, als Uwe Ed: Mo: uijt nevensgaende dagelijckse aenteijkeningen
kunnen sien.
Soodat de luijden mismoedich worden ende van het behout vant lant beginnen te despereren,
sijnde onder deselve vele die wel wensten dat se met hare slaven daer uijt mochten trecken,
wanneer sij bevrijt souden wesen van hare schulden te betalen ; Niet wel tevreden sijnde dat ick
hier gekomen ben, waerdoor sij daervan sijn verhindert geworden, en dewijl de conditie van de
colonie dagelijcx verergert hebbe gedacht mijn plicht te wesen aen Hare Ho: Mo: ende Sijn
Hooght: daerover te schrijven, gelijck Uwe Ed: Mo: konnen sien bij de nevensgaende copien,
alsoo dit Lant sonder assistentie van volck niet is te mainteneren.
Oock isser bijna niets te krijgen van het incomen van t' lant, alsoo de luijden t'eenemael onwillich
sijn om te betalen, bijsonderlijck de 4 prcto. die se volgens de boucken schuldich sijn. Daerom
soude versoucken dat Uwe Ed: Mo: een positive ordre gelieven te senden om de luijden t'
executeren die niet betalen, alsoo bijna alles qualijck nemen t' gene ick doe, hebbende vant begin
aen gelijck als een haet geset om datse haer inbeelden dat ick gekomen ben voor reeck. van de
pachters, t'welck haer tot noch toe niet uijt het hooft kan werden gebracht.
Ick hebbe int begin van Daniel Witboom gekocht voor 35.000 pd suijcker aen goederen tot dienst
van de soldaten waervan hij tot noch toe niet meer als 22.000 pd heeft weten te becomen, soodat
hem noch 13.000 schuldich ben, ende alsoo hij met capt: Sander Matthijsen vertreckt heeft
gerefuseert een oblig: aen te nemen om t'selve aen sijn ordre te betalen, ende alsoo sijn scheepje
tot dienst van de colonie is aengeslagen, t'welck hij gerefuseert heeft wederom te nemen als Uwe
Ed: Mo: breder konnen sien bij de nevensgaende bewijsen, soodat die man niet als klachten Uwe
Ed: Mo: staet toe te brengen, doch alles is geschiet met advijs van de Raden, tot defensie van de
colonie ; daerom hope dat het Uwe Ed: Mo: haer sullen laten welgevallen.
Met schipper Tant hebbe 20 oxh suijcker overgesonden tot betalinge van medicamenten die mr.
Clifton heeft overgebracht int schip van Paulus Janse ; hebbe oock in de 20 oxh van de Jootse
natie gekregen in plaets van vijftich die se belooft hadden daer in te schepen, dewelcke niet
genouch sijn om te betalen de vrachten voor de passagiers en de vivres die hij voor mij heeft
overgebracht.
Uwe Ed: Mo: hebbe aen mij toegestaen dat vier schepen vóór andere souden werden afgeladen,
doch kan niet verkrijgen dat een schip daer ick mede overgekomen ben sijn ladinge bekomt ;

292
oock wete sooveel suicker niet te bekomen als om te betalen de vrachten van het volck en de
vivres daermede overgekomen sijn. De Jootse Natie die belooft hadden vijftich oxh. daer in te
schepen hebben tot noch toe maer vijf geladen en van de cristenen sie seer weinich te becomen,
soo dat hier tot mijn ruïne schijn gecomen te sijn, tensij Uwe Ed: Mo: daerin gelieven te voorsien.
Ende hetgene te beklagen is dat de luijden noch misnoucht sijn dat het Lant door onse komste
gesalveert is, toonende haer in alles onvernoucht, hoewel tot noch toe niet anders als placcaten
ende ordres sijn uijtgegeven dienende om de luijden tot haer devoir te brengen, sonder eenige
executie te laten geschieden die ick verwachte dat Uwe Ed: Mo: mij ordonneren datse geen reden
pretenderen te hebben van haer t' opposeren.
Hebbe Uwe Ed: Mo: van alles int brede kennisse gegeven, verwachtende van Uwe Ed: Mo: te
verstaen wat wel ofte qualijck mocht gedaen sijn om mij int toekomende daerna te reguleren,
doch hebbe tot mijn leetwesen tot noch toe nergens op eenich antwoordt gekregen.
Schipper Bastiaen Wagenaer is hier wel gearriveert, waerbij Uwe Ed: Mo: eenige vivres ende
ammonitie van oorlogh gelieven te senden, maer van soldaten die aldermeest vereijst worden
geven Uwe Ed: Mo: niet één woort advijs, t'welck een groote verslagenheijt onder de luijden
alhier heeft gebracht, despererende van eenich secours te sullen becomen, en soo stellen de
meeste luijden de colonie verlooren, dat Godt wil verhoeden, en kan oock niet sien dat daer noot
van is, maer wel dat de luijden werden geconsumeert ende uijtgeput, soodat se onmachtich
gemaeckt worden hare schulden te betalen, tensij datter een prompt secours van volck komt, soo
staet alles te Ruïne te gaen, derhalven onderdanichlijck biddende dat Uwe Ed: Mo: t'selve
gelieven voor te komen & volck te senden.
Hebbe capt. Sander Matthijsen de vlagge die gewent is vant Fort te waijen medegegeven, alsoo
deselve t'eenemael onbequaem is om gebruickt te worden, en versoucke dat Uwe Ed: Mo: een
ander gelieven in de plaets te senden, want het geweldich slecht staet dat men geen vlagge kan
laten waijen alsser schepen inkomen, hebbe aen gemelte capt: oock mede gegeven tien vaetjes
bedorven kruijt en sal noch meer pr andere gelegentheijt daervan oversenden.
Hebbe met gemelte Sander Matthijsen afgereeckent die meende dat de gerechtigheijt soude
betalen en geeft briefjens op de planters, dat is soo wel alsof hij mij stelde om sijn quade schulden
in te manen, soodat alles niet als puijr verdriet is hier te wesen, hebbende uijt een genegentheijt
om mijn vaderlandt dienst te doen een goede gelegentheijt verlaten & mijnselven geruineert.
Hiermede Godt biddende voor Uwe Ed: Mo: welvaren & prosperiteijt, verblijve,
(niet gesigneerd)
Surinamburgh,
den 18 Septemb. 1679
1679 – 11 juli t/m 13 oct - extract van de daglijckse gebeurtenissen
Het extract 11 t/m 31 juli 1679 werd eerder gepubliceerd in de West Indische Gids en is hieruit
overgenomen. Deze periode komt overigens niet voor in de archiefcopieen van het !!
Waar zijn deze dan wel te vinden?
De periode na 19 sept. – 13 october komt voor onder
2035 no 347/348
Den 11 July (1679)

293
sijn hier van de Berbiches gearriveert acht canoen met Indianen sterck 250 meest Arowaquen met
haer overste Waray, geaccompagneert met ontrent 20 Cristenen onder het commando van Jan
Hendricx Warin, en is oock mede gecomen Jan Martins Schot, voornaem planter ende Raed van
de Colonie Berbiches, van wie de Gouvernr: verstaen heeft dat dit secours, bij den Commandeur
van Berbiches [Caudri] ons toe gesonden, in Coppename was geweest ende aldaer gemoet hadde
't Fregatjen d'Anna Maria, 't welck op een sterck huys, bij d' Indiaenen aldaer gemaeckt, veel
hadde geschoten en dat sy oock gemeent hadden te landen, maer was achtergebleven ; wat de
reden daervan waeren, wird bij de hoofden niet eenderley verhaelt; verstonden dat Gideon de
Bourse Secretaris en Raed van de Colonie [Berbice] mede gecomen was met de barck, van hier na
de Berbiches gesonden ende vertrouden deselve binnen een dach a twee hier soude wesen.
Soodra is dit volck niet aengecomen, ofte hebben geroepen om kost, seggende al eenige dagen
daervan gebreck gehadt te hebben; so is daer op order gestelt en sijn de Blancken in een herberg
gelogieert en getracteert, soodat se meest droncken sijn geraekt en heeft men haer naulijcx 's
anderen daechs savonts in haer vaartuygh connen krijgen; nadat van broot, brandewijn en andere
nootsakeleijkheden versien waren, heeft den Gouverneur aan den hr. Van Ruyven gesz., ten eynde
dat d'Indianen onse vrienden beneffens eenige blancken op een tocht mochten worden gesonden,
om te sien of eenigh voordeel op haer conde werden gedaen.
Den I2en dito
tegen den avond is het secours van de Berbiches gecomen, met eenige vrijwillige van ons volck,
na Para vertrocken om te sien wat afbreuck dat aen onse vijanden kan gedaen werden.
In de voornacht is de barcke gearriveert, daer d'Hr. Gideon de Bourse sectr: en raad van de
Berbiches mede gecomen is, sijnde een persoon, die de Gouvernr lange jaren tot Londen gekent
heeft, soodat sich verseck(er)t hout, dat alles, wat in hem lijt, sal contribueren tot assistentie van
dese colonie.
Den 13en dito
Is Capt. Walinck Janse met het jachtje d' Anna Maria mede van Coppename gecomen en heeft
Pierre de Chuyes [Commandeur over de militie] gerapporteert, dat daer gecomen sijnde vooreerst
getracht hadde d'Indianen aen Boort te krijgen, onder voorgeven dat se Engelse waeren, latende
geen vlaggen wayen; dat deserve achterdocht gaf, soodat gene aen boort gecomen sijn en alsoo
geen Engelse vlagge was te becomen geweest, heeft sich daer niet van connen bedienen: heeft
dan, na eenige dagen wachtens, geresolveert de sterekte van d'Indiaenen te beschieten, maer
bevonden groot defect int cruyt te wesen; oock waren maer versien geweest met weynich cougels
tot het canon, hoewel alle de twee en drie ponders mede hadden, die in het magazijn waren ; secht
verder dat acht canoen met Arowacken, van de Berbiches tot onse hulpe gecomen, aldaer in de
riviere van Coppenamme quamen, doen se daer.... dagen hadden geweest en dat gaerne gesien
hadde, dat se gesamentlijck souden hebben gelant, maer dat d'Arowacken daer toe niet conden
gebracht worden, onder voorgeven dat de Caribisen te sterk beschants waren en de wegen met
doornen beset hadden, hoewel oordeelde daertoe cans genouch was; dat derhalve beducht over de
rechte Intentie van d'Arowacken, te meer alsoo Warray, sijnde den Oppersten onder haer, aen lant
gegaen was en met Priary, synde den principaelsten van de Caribissen van dat quartier, hadde
gesproocken en sich als vriend van desselve getoont; oock hadden gesecht van wederom na de
Berbiches te willen gaen, soodat groote moeyte gehadt hadde om haer te persuaderen na
Suriname te comen, hebbende haer van Broot moeten versien, sonder 't welcke niet begeerde te
gaen.
Heeft de Gouverneur een chaloupe met 12 man onder commando van den sergiant Robbert
Cherisey na Para gesonden soowel tot assistentie van d'Arowacken, aldaer sijnde, indien sulcx
vereyst wort, als om te sien of se iets mochten nodich hebben.

294
Den 15en dito
's namiddachs sijn d'Indianen, van de Berbiches gecomen, uyt Para weder gekeert, rapporteerende
diverse van ons volck, dat se in Para gelant en na eenigen tijt marcherens gecomen waren aen een
waterachtige plaets, daer se op het diepste tot onder d'oxels mosten int water gaen, om te comen
na een voomaem dorp van d'Indianen achter Pipebo gelegen ;
de voortrop bestaende meest uyt volck van Suriname en hadde niet verde vandaer ontmoet een
canootje met vier Indianen als wanneer de voornaemste gidse teruggeginck, zeggende aen
d'Arowacken: hier syn nu de Caribissen ende daer is occasie om met haer te vechten, doch heeft
weynich genegentheyt onder haer gevonden, seggende dat se int water niet conden vechten en dat
de Caribbissen sterck van volck waeren, die men bij nacht most verrassen; soo is wedergekeert bij
de voortrop en bevonden dat ons volck een Indiaen in de canoe geschoten hadde, die neerseech,
soo sprongen d'andere drie buyten boort en haelden hem met het haer daaruyt; waerop mede
geschoten wierd en soo gemeent wort, syn se gequetst geworden alsoo een gekerm onder haer
hoorden, soo wanneer ze aen 't lant waren gecomen;
verders hebben een groot geschreeuw gehoort onder d'Indianen van het dorp en sijn soo weder
teruggekeert; alsoo d'Arowacquen t'eenemael onwillich waren om voort te trecken, soo hebben se
hier en daer wat kost uyt de gront gehaelt en hier gecomen sijnde, weder geklaecht van gebreck
aen kost; soo heeft den Gouverneur een brandewijnstuck met hart broot toegesonden en oock
brandewijn doen geven, en aan de blancken gesonden 20 roggebrooden van 4 .. stuck beneffens
vier stoop Canariwijn; verders hebben d'Hren: van de stadt een beest laten slachten en
aengenomen de blancken met wijn en d'Indiaenen met brandewijn te tracteren etc.
Den 16en dito
Is den vaendrich Sillevers met de snaeu uyt de Corentine gearriveert, medebrengende de broeder
van Annassabo met noch twee Indianen, rapporterende verders dat Annassabo haar wel hadde
getracteert ende alle vrientschap betoont, seggende, dat hij met ons in vrede wilde blijven ende
binnen drie weecken hier soude wesen met vier piraguen met Indiaenen om ons 't assisteren; de
reden waerom niet eerder gecomen was, seyde te wesen, omdat verstaan hadde dat de Gouverneur
van Suriname al de Caribbisen liet doodslaen; dat hij om daervan onderricht te wesen een bootjen
met drie man hadde uytgesonden, die niet waren wedergekeert, soodat staet maeckte deselve
dootgeslagen ofte verongeluct te wesen.
Dese drie Indianen van Annassabo mede gecomen beneffens de twe Indianen van het volck van
Capt. Irikay, die met de snaeu mede gegaen sijn, sijn gelogeert geworden bij James Turner synde
een particutier vriend van dit volck.
Den I7en dito
Is James Turner met Pierre de Chuyes bij den Gouverneur gecomen, seggende dat de vijff
Indianen Caribissen niet wist te bewaren tegens d'overlast van de Arowacken dat ze dreychden in
syn huys te breecken ende haer dood te slaen niet tegenstaende datter een schildwacht voorstont;
soo heeft de Gouverneur deselve int Casteel doen logeren ende verseeckeren.
Is Gerrit Wobma, luytenant van de Bovenlantse Divisie bij de Gouverneur gekomen,
rapporterende dat op gisteren ons volck van boven was uytgetrocken met 22 blancken, 22 negers
en 40 Indiaenen wel versien van geweer om te sien of eenig voordeel op onse vijanden souden
connen verkrijgen, staet maeckende, dat d'Arowacken noch in Para waren.
Den 18en dito
's Morgens sijn de Arowacken na vele persuatien gepermoveert geworden na boven te trecken, in
hope, dat se van daer een tocht op de vijand souden doen; verstonden, dat d'Arowacken seer

295
t'onvreden waren, dat se de drie Caribbisen van de Courentine gecomen, niet mochten doot slaen,
seggende, dat het schelmen waren, die de Blancken quamen bedriegen.
Den 20en dito
Heeft den gouvernr: brieven ontfangen, de Hr: van Ruyven adviseerende, dat ons volck, aan de
Santpunt uytgeweest synde, weder gekeert waren, sonder den vyant vernomen te hebben.
Den 28en dito
Is de hr Van Ruyven van Torarica gekomen, doende rapport, dat hij beneffens Samuel Nassy wel
vijf dagen besich was geweest met d'Arowacken en d'Indianen bij ons sijnde, om te sien of te
samen een tocht op onse vijanden mochten doen, doch hebben haer daertoe niet connen brengen,
sijnde bij haer een groote onwillicheyt soowel onder d'Arowacken als de Blancken bij haer sijnde,
d'een leggende de schult op d'andere, soodat van haer niets hadden te verwachten, 't welck tot
groot nadeel van de Colonie stond te strecken dewijl onse vijanden te stouter souden worden,
ingevalle d'Arowacken sonder iets uyt te rechten quamen te vertrecken.
Den 29en dito
's avonts sijn d'arowacken van boven weder gekeert sonder iets ondernomen te hebben.
Den 30en dito
's morgens is Jan Hendricks Warin, Commandr: over het volck van de Berbiches, bij den
Gouverneur gecomen, seggende dat d'Arowacken noch van dezen namiddach wilden vertrecken
en souden sien ofte in Surammeka en Coppename
de Caribissen conden aendoen ende afbreuck toe te brengen.
Gevraagt sijnde hoe dat het quam, dat geen tocht van boven na Surammeka hebben willen doen,
seggen, dat se door te veel water bij desen natten tijt souden moeten passeren en dat de Caribisen
sterck waren ende overal gewaerschouwt en dat Irikaye selfs soude gesecht hebben, dat het niet
raedsaem was alssoo se door veel water mosten passeren, dat soo se mosten
retireren veel dooden ende gequetsten souden becomen, dat verders geremarqueert hadden, dat de
Indiaenen die ze aen Coppenamme gesien hadden onder d'Indianen waren, die sich onse vrienden
toonden te wesen, soodat het seecker is, dat se malcanderen van alles verwittigen. Dit sijn de
reden, die bij de hoofden van het volck, die door den Commandr: van de Berbiches tot onse
assistentie gesonden sijn, geallegeert worden, daer ter contrarie aen onse cant een seer groote
onwillicheyt by haer is gespeurt, bijsonderlijck bij de Blancken, die voorgaven onder geen
commando te staen, en niet schenen gecomen te sijn, als om haer wel te doen tracteren en soo se
gelegenheyt sien hier en daer wat te rooven, gelijck in Para gebleecken is, dat coper ende stael uyt
een molen hebben uytgebroocken en medegenomen. Verders lieten se blijcken, dat het haer
onaengenaem was d'Indianen van de Courentine ofte een gedeelte van dat volck als Annassabo
met de syne, die onse vrinden syn, daervoor t' erkennen gelijck of t' selve tegens haer particulier
interest strecte; oock heeft men van haer niets connen verkrijgen.
Den 31en dito
Is de hr: Snelleman met Irikaye zijnde de voornaemste Indiaense Capt., die aen onse syde is
gebleven, bij den Gouvernr: gecomen, seggende expres afgecomen te sijn, denckende
d'Arowacken hier noch te vinden, om haer beschaemt te maecken over hare leugens; dat hij haer
gesecht hadde te sullen brengen bij de Caribisen door een droogen wech ende goede cans was om
haer afbreuck te connen doen en dat hij selfs met sijn volck soude medegaen.
(Periode 1 - 18 sept. ontbreekt).

296
19 Septemb.
Nadat de brieven bij de Gouvernr pr Sander Matthijsen gesz. ware gedepecheert, is de barcke van
de Barbisches gearriveert die int wederkomen in de Courentine is aengeweest, vanwaer Anassabo
met sijn broeders heeft mede gebracht, die toonde genegen te sijn om met ons in vriendschap te
blijven.
s'Nachts is capt Plijster met de groote boot met vivres ende ammonitie na Para vertrocken,
medenemende den Luijtnt Grevenbrouck met soldaten om de Luijtnt Schoppens met het volck
aldaer guarnisoen houdende af te lossen, ende alvorens met het mede genomen volck en sooveel
als uijt het Fortje can werde gemist een tocht op onse vijanden te doen, sijnde tot dien eijnde vier
indiaenen medegegaen om de wech te wijsen.
20
Is gearriveert t' schip Juffr. Susanna schippr Willem de Vlaminck, den 12 julij uijt Zeelant geseijlt,
daermede vivres ende ammonitie van de staet voort guarnisoen gecomen sijn. Jonckhr. Paulus
Lirne die in qualiteijt als Lantdrost overquam is bij de wech overleden. Cornelis Bolle
medegecomen voor onderdrost, met ordre van de staet om hem te laeten succederen. Verders sijn
eenige weijnige passagiers medegecomen & onder andere Francois Beljaert voor oppercommijs
van de Westindische Compie.
21
Is Jan Booms ingecomen die met de barcke van schippr Claver was uijtgeweest, dewelcke
volgens resolutie van den 6 deses soude dienen tot assistentie van den tocht bij d'hr Schoor uijt de
Commewine te ondernemen, welcke barcke met ses man door schippr Cocq bemant is ende voor
één maend van cost versien. Die hoewel maer drie dagen was uijtgeweest bij gemelte Cocq
gerefuseert wiert te laten weder in zee gaen, & wanneer hij daertoe was gepersuadeert, heeft sijn
volck onwillich geweest ; soodat den gouvernr genootsaeckt is geweest de barcke van de
Barbisches gecomen te gebruicken om Booms wederom uijt te senden, die ingecomen is
voorgevende dat hij de boot van Willem de Vlaminck hadde gesproocken die seijde dat ontrent
twintich indiaense vaertuijgen hadde gesien, soo dat vreesde in de Commewine mochten
geloopen sijn, alsoo ons volck niet hadde vernomen op de bestemde plaets quam ; derhalven sien
hoe het inde Commewine gelegen was, & alsoo volck (= volgens) heden vandaer gecomen
berichten dat in de Commewine alles wel was en de hr. Schoor op de bestemde tijt vertrocken.
Soo dat geoordeelt wert dat Jan Booms op de rechte plaetse niet was geweest, ende qualijck
gedaen hadde opgecomen te sijn, en dat na alle apparentie het indiaense vaertuijgh dat gesien was
dat van ons eijgen volck sal geweest ende twee voor één sullen getelt hebben gelijck sulcx wel
meer gebeurt.
26 Septemb
Is gearriveert t' schip Malga schipper Paulus Schrijver den .... uijt Zeelant geseijlt hebbende, in
Noorwegen aengeweest, vanwaer vijftich peerden medegebracht heeft, beneffens vier soldaten
door d'heer Boudaens hem mede gegeven.
Is mede gearriveert Barent Roelantse Boogaert van hier na de Barbados om cost geseijlt, doch
heeft maer weijnich connen becomen, vermits door de groote droochte aldaer selfs manquement
was. Secht dat aen de Barbados tijdinge was datter wel vijfentwintich France oorlochs schepen
met een deel branders aen d' eijlanden waren ; datse derhalven alles claer maecten & in ordre
brachten, hoewel de spraecke ginck datse iets op de Spanjaerts int sin hadden.
29

297
Is Nicolas Combe tegens de avond bij de gouvernr gecomen, seggende dat een neger van hem -
hebbende wesen jagen - eenige hutten van indianen gesien hadde ontrent de gouvernrs plantagie,
ende het vuer daerin noch brande ; waerop een sergiant met ontren(t) 20 man is uijtgesonden om
te sien wat van de sake is, die s' anderendaeghs s' morgens is wedergekeert, rapporterende dat
eenige hutten hadde gevonden daer hij oordeelde in tien dagen niemant in hadde geweest,
dewelcke hadde laten in brant steecken.
Is tijdinge van boven gecomen dat d' plantagie van Madam Montasinus door d' indiaenen
t'eenemael verbrant was.
30
Is Jan Booms met de barcke wedergecomen, seggende dat soo verde als de Marawine hadde
geweest, maer van d' hr Schoor niet hadde vernomen, soodat weder was gekeert, waerop de
Gouvernr hem hadde tegemoet gevoect dat hadde hooren verders te gaen om daerna te vernemen,
dewijl hij wiste dat d' intentie was om na Amanabo te gaen, soo hebbe hem geordonneert na de
Commewine te gaen om te vernemen of daer eenich nieus van d'hr Schoor was gecomen.
1 octob.
Is Jan Booms weder bij den Gouvernr gecomen, seggende dat in de Commewine verstaen hadde
dat ons volck van daeruijt getrocken van intentie ware om soo verde te gaen als eenige
vijantlijcke indianen soude vinden, al wast tot Cajana toe. En soo heeft sich gewillich getoont om
met de barcke weder uijt te gaen, temeer omdatter cost ende andere nootsakelijckheden daerin
waren die ons volck buijten twijffel sullen nodich hebben, soo is gemelte barque desen avondt
wederom uijtgerust ende van een nieuwe focke voorsien.
2
Is Pieter de Chuijes met de snaeuw na de Courentine vertrocken waermede gegaen is capt:
Mabare met noch vier indianen vant volck van Anassabo, blijvende hij selffs hier bij ons, om een
van sijne vrienden te persuaderen tot onse assistentie te comen.
7
Is Jan Booms met de barque weder gecomen rapporteerende dat hij die van de Commewine int
wederkeren hadde gemoet ende van d' hr Schoor verstaen dat se in de Marawine en de Amanabo,
ontrent vijtich indianen soo mans, vrouwen, als kinderen hadden becomen en de meeste daervan
dootgeslagen, behoudende ontrent twintich soo vrouwen als kinderen gevangen.
Dat verder alles hadden verbrant ende geruineert daer bijgecomen waren, soo van huijsen als
vaertuijch, refererende sich verders aen het rapport van de hr. Schoor die binnen éee dach a twee
soude hier wesen ; verders secht dat d'indiaense vaertuigen bij de boot van Willem de Vlaminck
gesien, die van ons volck uijt de Commewine waren geweest.
8
Is tijdinge van boven gecomen dat d' indianen bij haer hebbende den bewusten Neger Gaminet,
gecomen waren op de plantagie over eenigen tijt bij Dirck Castelijn begonnen, die diverse van
sijn negers hadde na hem getrocken onder voorgeven dat se wel souden getracteert worden,
andere waren door booten die daer op af quamen gesalveert, en Castelijn wierd gehouden óf
dootgeslagen óf wechgevoert te sijn.
Hierop heeft den Gouverneur de Luijtent. Schoppens met eenige soldaten derwaerts gesonden om
te sien wat hierontrent te doen is.
10

298
Is de luijtent. Schoppens wedergekeert, rapporteerende dat d' indianen geweest waren aen de
plantagie van Thomas Duncombe, alwaer se eenich ried in den brant hadden gesteecken, en
vandaer over de revier gecomen waren aen de plantagie van Coignard daer se resistentie hadden
gevonden, soodat niets uijtgerecht hadden, maer hadden Dirck Castelijn ontrent het bos bij sijne
negers gevonden die wechgeruct hadden sonders te weten of hij dootgeslagen was of dat se hem
int leven hadden gehouden, verders waren der wel dertich van sijn slaven wech, meest vrouwen,
sijnde dit een seer groot ongeluck.
10 Octob.
Is gemelten Luijtent. op het versoeck van de vrou van Castelijn met eenige soldaten na Para
gesonden met ordre om noch meer volck uijt het fortjen te lichten en te sien of ergens iets van
haer man conde vernemen, alsoo veele van gedachten waren dat hij wel mochte int leven
behouden sijn.
Is Jan Coole commandr. van de vrijwilligers van Torarica gecomen, medebrengende een brief
van d'hr. van Ruijven inhoudende dat gemelte vrijwilligers geordonneert waren uijt te trecken om
te sien of d'indianen die op de plantagie van Castelijn het quaet hadden gedaen ergens te
attraperen souden wesen, doch comende op de plantagie van Bastiaen Thijssen daer se haer cost
deelden, refuseerden de meeste part voort te marcheren onder voorgeven dat se negers
manckeerden om haer cost te dragen ; soo waren se met haer sestienen bij d' hr van Ruijven
geordonneert haer geweer ende ammonitie af te leggen, versouckende wat hij verders hierontrent
soude doen.
Waerop is goetgevonden den commandr. Coole wederom te laten opgaen met brieven aen
gemelten Van Ruijven dat hij alle het aengenomene volck onder haer commandr. soude senden na
de creecq Pranarewacke om te sien of daer eenich van des vijants vaertuijgh, dat geoordeelt wiert
daer in de creecq verborgen te wesen, conden vinden ende ruineren en dat dan verders het volck
soude hebben herwaerts te doen comen om informatie over haer wandevoir genomen te werden.
11
s'Nademiddachs heeft dom: Backer den Gouvernr bekent gemaeckt dat van sijn plantagie tijdinge
becomen hadt dat d' indiaenen eenige van sijn negers hadden dootgeslagen ofte wechgevoert,
versouckende eenich volck derwaerts mocht werden gesonden om te sien of noch eenige negers
conden gesalveert worden. Soo is een sergiant met eenigen soldaten derwaerts gesonden die
weder gecomen sijnde rapporteerde dat geen indianen hadde vernomen en datter twee negers en
twee negerinnen gemist wierden.
13
Is den Luijtent. Schoppens wedergekeert, rapporterende dat hoochop in Para hadde geweest, maer
nergens geen indianen vernomen, sijnde weijnich apparentie dat van Castelijn bescheijt te krijgen
is, die vermoet wort seeckerlijck gedoot te sijn. Dit is een persoon die gehouden wort een van de
beste planters te wesen, hebbende een schoon suijckerwerck in Para gehadt met veel bestiael.
1679 - 26 September - zaak Bovetius
2035 no 349
Deze zaak wordt behandeld bij de stukken van october 1679.
1679 - 22 september - bericht Staten van Zeeland

299
2035 no 350/351/352
De Staten van Zeeland schrijven bericht te hebben ontvangen, dat in Suriname vele personen in
gouvernementsdienst zijn aangenomen tegen exorbitante salarissen en vergoedingen. Zij
informeren naar de juistheid van dit bericht.
Heinsius antwoordt dat het bericht onwaar is, en geeft secretaris van Gheluwe opdracht om een
volledige lijst van salarissen en vergoedingen op te stellen ; deze lijst ("declaratie van
salarissen") is als bijlage bij het antwoord gevoegd. Ook is toegevoegd een verklaring van de
commies van de WIC Willem de Bruijn, die verklaart dat hij aan het gouvernement afdraagt 3%
recht op de inkomende slavenschepen, en 4% recht op de uitgaande schepen.
1679 - 25 september - order op het waken der burgermilitie
2035 no 353
Den Gouverneur van de provintie van Surinaame met den gevolge en aankleven van dien,
Alsoo ons door de heeren Officieren over de burgerwacht van Suriname is getoont: de groote
nalaticheidt ontrent het waken en d’ onwilligheidt in het betalen van de boeten bij ons daarop
gesteldt, waaruit te volgen staat indien sulckx langer getollereerdt wordt, dat de wachten
dagelijkx meer en meer sullen declineeren en vervallen, ’t geen in dese conjuncture van tijdt, tot
merckelijk nadeel soo van deese stadt, als de geheele colonie is strekkende,
Soo is ‘t, dat wij met advis van de heeren officieren boven gemeldt, ordonneren dat alle burgers
die haare wacht laaten overslaan en op haare geordonneerde uuren daar niet compareren, en
wederom van daar vertrekken ; d’ geordonneerde boete van twintigh ponden suiker den dagh na
haare wacht voor sonnenondergangh sullen in handen brengen van den deurwaarder Davidt Piek,
die wij daartoe gequalificeert hebben om gemelde boeten te ontfangen, en te brengen in handen
van de hr. Cap. B: Perduin, en bij foute van dien ordonneren wij den voorz, deurwaarder om
hetselve de naaste dach in te vorderen, met een boete van vijf ponden ten profijte van gemelten
deurwaarder. Doch bij vorder weijgeringe ordonneren wij den deurw voorz een sergeant en twee
soldaaten tot sijne adsistentie te nemen en de defaillanten te executeeren, bij gijselingh met een
boete van vijftigh ponden suicker daarboven ; de helft ten profijte van opgemelde deurw. En d’
andre helft ten profijte van de sergeant en soldaten. Also wij sulckx ten dienste van den lande
bevinden te behooren.
Aldus gedaan in Suriname den 25 September 1679
Was getekent
Heinsius
Ter ordonnantie van de gouverneur
Was getekent
P. Sanderus
1679 – 1 october – brief Heinsius
2035 no 354/355
Gericht aan Lucas Caudri, commandeur van de Berbiches ; antwoord op diens brief dato 29
augustus 1679.

300
Heinsius zegt nogmaals dat de hulptroepen uit Berbiche niet wilden vechten, en dat hun komst
nadelig is geweest voor Suriname. Verder een hoop heen en weer gepraat. Zegt dat de officieren
van het hulpleger van Berbiche dieven zijn “ ... die haar besoetelt hebben met het beroven van de
Copere en de Staalen van de molen van de hr. Dirck Castelijn in Para ....... dit sijn nu de
weldoende vrinden daar Ued: (= Caudri) van schrijft...”
1679 – 3 t/m 5 october – notulen van resoluties
2035 no 356
“... Notulen van de resoluties genomen bij de Wel Ed: Heer Johannes Heinsius gouverneur van
de provintie van Zerenamme met ..... aencleven van dien, ende desselfs politique Raade ...”.
Notulen opgesteld door secretaris A: van Gheluwe
o.a.: Claes Bruijn Wilderlandt wordt de comissie gegeven van Eerste Politieke Raad.
1679 – 23 aug. t/m 5 october – zaak Jan Eldersen
document 1 – 5 october 1679 - vonnis
2035 no 357
Jan Eldersen, matroos op het schip De Star onder capt Jan van der Spijck, heeft diverse malen
dienst geweigerd en de kapitein beledigd, en eenmaal geslagen. De Fiscaal Stephanus Schut eist
de doodstraf door ophanging.
Onder de eis staat de beslissing van Heinsius vermeld: Jan Eldersen wordt veroordeeld tot 3 x
van de ra doen vallen, en vervolgens 50 zweepslagen, en moet 4 jaren in de oplandse divisie
werken, zonder in Torarica of verder benedenwaarts te mogen komen. Zijn gage wordt
geconfisqueerd.
document 2 – 23 augustus 1679 - getuigenverklaring
2035 no 358
Getuigenverklaring Arie Cox, stuurman ; Hendrick Francen, bootsman ; David Gernaer,
matroos. De verklaring is opgesteld door secretaris A: van Gheluwe.
De getuigen zeggen dat Jan Eldersen, matroos op het schip De Star onder capt Jan van der
Spijck, diverse malen dienst heeft geweigerd, de kapitein beledigd, op wacht geslapen, en daarop
door de kapitein (waarschijnlijk met slagen) gewekt, heeft hij teruggeslagen. Bij het inkomen van
de Surinamerivier was hij wederom “dol rasende”.
1679 – 26 sept. t/m 6 october – zaak Bovetius
document 1 - 26 September - getuigenverklaring
2035 no 349
Getuigenverklaring van: Cornelis Ponsaer, majoor ; Barbara Bissenbroeck, diens vrouw ; en
Catharina Jagers. Deze verklaren gedrieen dat de secretaris Bovetius, destijds wonende in het
huis van Francois le Bruijn, en later in het huis van Abel Thisso, bij diverse gelegenheden in hun
bijzijn had geklaagd dat gvr Heinsius diens belofte om hem secretaris van geheel Suriname te
maken, niet was nagekomen. Zij hadden hem meerdere malen horen zeggen revenge te zullen
nemen met een pistool. Hij had op een zondag voorbereiding getroffen om de gouverneur in de
kerk dood te schieten, maar had daarvan afgezien.

301
document 2 – 6 october
2035 no 359
“de heeren Raden van Politie ende Justitie der provintie van Suriname zijnde geassembleerd
omme te resumeren de bewijsen van het delict dat naergegeven wort bij den secretaris Bovetius
ontrent den heer Gouverneur deser provintie van Suriname Johan Heinsius met woorden en
dreijgementen in het werck te willen stellen, verklaren haer sentiment ende gevoelen dien
aengaende te wesen als hieronder ....”
Jacob Vlam zegt geen uitspraak te kunnen doen. De getuigenverklaring van Ponsaer acht hij niet
geldig, want Ponsaer en Bovetius hebben woorden gehad en Ponsaer acht hij dus partijdig.
Barbara Bissenbroeck als echtgenote van Ponsaer is eveneens ongeloofwaardig ; Blijft over
Catharina Jagers, die geen sterke getuigenis heeft afgelegd.
De Raden J: van Ruijven, J: van Rijnsoever, en Cornelis Snelleman, confirmeren zich met het
oordeel van Vlam.
1679 – 7 october - request Jean Elie Francois
2035 no 360
Het request is opgesteld in het handschrift van Nicolas Combe, die Elie Francois blijkbaar
vertegenwoordigd. Combe heeft het document echter niet ondertekend.
Jean Elie Francois is een R:K: priester op doorreis naar de Franse eilanden of Spaanse en
Portugese gebiedsdelen. Hij heeft besloten te vertrekken naar Brazilie met het schip de Juffrouw
Sara, en vraagt toestemming aan de gouverneur. Deze had nl. toegezegd de transportkosten te
zullen betalen.
Onder het request staat de beschikking van de gouverneur. Het verzoek wordt toegestaan, Combe
wordt geordonneerd de transportkosten te regelen met de schipper.

302
1679 – 6 en 7 october - notulen van resoluties
2035 no 361
Enige besluiten :
omtrent plantages: Rac A Rac (zaak tussen Martinus Martens en Jan Robbese); en Oud en Nieuw
Accaribo ; omtrent een extra belasting om de kosten van de oorlog met de indianen te dekken ;
iets over een schip ; over klachten van de militie vanwege te weinig voeding.
1679 – 8 october – over de hermeting van “de rijzende zon”
2035 no 362
Ick onderz: beloove burchte te weesen, voor capt. Willem Seal, voerende het schip De Rijsende
Son, voor 20 ½ Last, dat meer ofte grooter bevonden is geweest als de metinge gedaan in
Zeelandt, ende dat tegen 160 Pd: suiker, ofte 16 gl. Per Last, te weeten indien de Hrn Staaten van
Zeelandt verstaan, dat het betaalt moet worde. Suriname 14 oct 1678, getekent Samuel Bridges.
Monsr Combe werdt versogt den Gouverneur te berighten hoe het bovenstaande is gepasseert, om
sich daar naer te reguleeren. Suriname 8 octob: ao 1679, getekent Heinsius
Schipper William Seale, is in Suriname gearriveert met sijn schip genaamt de Rijsende Son, om
suiker te laaden, met een comissie van Mijn Ed: Heeren de staaten van Zeelandt. De duitse
schipps sijn bij den command: Thissou gecoome, om te belette dat do schipr in deese rivier soude
laaden, seggende voor haar beede, dat do schip van Londen was, en geen duits schip volgens de
meninge van Haar Ed: Mog:.
Den Hr: Thissou dat hoorende, woude verbieden aan do: schipr , (so is) den heer Thissou wesende
gewaarschout van eenige persoonen niet te beletten in do: schip te laaden, wesende tegen d’ order
van Haar Ed: Mog:
Do: Hr: Thissou gaf permissie aan do: schip te laaden, op die conditie, dat hij soude zijn schip
hier wederom laaten meeten, om te weeten de regte groote.
Tot dien eijnde de Hr: Thissou ordonneert comis Combe, do: schip te laaten meeten door twee
scheeps timmerluiden ; Do: comis heeft zighzelve getransporteert na do: schip met twee
scheepstimmerluiden om do. Schip te laten meeten. De schippr gaf tot antwoord dat zijn schip
alreede in hollandt gemeeten was, volgens ’t bewijs van de passeport en equipagemr. Joost van
Breen, niet willende sijn schip laten meeten. Do: comis, brengende dit rapport aan den voorz.
command. Thissou, liet haalen do: schipr. int fort, hem gevende quaede woorden, waarom hij
woude niet zijn schip wederom laten meeten, settende do: schipr. gevangen in ’t fort.
Enige daagen daarover soo langh, dat do: schipr per coopman genaamt Samuel Bridges
accoorde(e)rt met do hr Thissou, om de schipr te lossen, dat zij zouden toelaaten do schip te
laaten meten.
Wierden de capts Pieter Heresen en W: de Vlaming daartoe geordonneerdt met twee
scheepstimmerluiden, dewelck schip gemeeten zijnde, wierde bevonden 20 ½ lasten grooter als
de meetinge int vaderlandt gedaan.
Eer do: schip mochte uitzeilen, do: coopman Bridges wiert geconstringeert door de hr: Thissou,
een borghtoght van zijn handt te schrijven, te betaalen voor do: schipr de bovengemelte 20 ½ Last
a 16 gl per last, als blijckt indien ’t de Hrn Staaten van Zeelandt zoo verstonde
Getekent
Nicolas Combe

303
1679 – 15 october – Brief dominee Basseliers
2035 no 363
Gericht aan gouverneur Heinsius(?). Basseliers verzoekt om uitbetaling van zijn achterstallige
gage. Klaagt dat buurman van Ruijven op zijn(=Basseliers) grond een kostgrond heeft
aangelegd, en zijn slaven er brandhout hakken. Vraagt om een hermeting van de scheidslinie.
1679 – 16 october – bericht Heinsius
2035 no 364
Kort bericht van Heinsius aan de “Hooge ende Mogende Heeren” staten generaal. Verzoekt om
secours.
1679 – 19 december ; 1680 – 13 febr – brieven Cornelis Bolle
2035 no 365/366
De eerste brief is dun geschreven en slecht leesbaar ; de tweede brief is goed leesbaar
Surinamhburg 19 decemb 1679
Desen nevensgaende is copie van mijnen laetste met capt Paulus Janse op Amsterdam gesonden.
De zaken van dese colonie sijn ’t sedert van sleght tot veel arger geloopen, sijnde nogh eenige
plantagien geruineert en andere verlaten, veel negers loopen dagelijckx naer den vieant,
voorleden weeck hebben eenige slaven wegh gehaelt ; alle dese dingen komen mij niet vremt
edoch wel droevigh voor.
Ick ben nu tusschen drie a vier maenden hijer geweest, in welcke tijt wel veel resolutien sijn
genomen om den vieant tegens te gaen, edoch niets int werck gestelt ; daer den droogen tijt wel
goede gelegentheit toe gegeven heeft.
Wij sijn hijer alle seer verwaghtende, dat Ued: Mo: eenige naerder ordres tot redres in de
regeringe sult afgesonden hebben, want op dese wijse kan ick .... versekeren dat wij dit goede lant
in corten quijt sullen geraken ; de levensmiddelen beginnen alreede te manqueeren, soodat ick een
droevigh eijnde tegemoet sie.
Edoch sooder één persoon met wijsheijt, couragie en genereusheijt (die ongetwijffelt bij de
suickerheeren en gemeente aen gene soude sijn) met maer een hondert soldaten werde afgesonden
met één vaertuigh van 10 a 12 stucken, soo soude ick niet twijffelen ofte wij souden behouden
blijven.
Maer op dese wijse (offschoon wij soo ruineusen oorlogh niet en hadde) soo soude het lant
verloren moeten gaen ; daer en is niet één persoon, van de grootste tot de minste, ofte klagen met
fondament van ongelijck, de justitie wort vertreden en staet meest in de ... van een persoon
naerdat sijn hooft hem nu of dan tegens de geregtigheit dicteert.
Mijn emolument daer den maerschalck heeft connen van leven, worden mij t’ eenemael
afgenomen ; ick hebben geen actie ofte rangh in eenige vierschaeren. Wil ick ijets ex officis
versoecken, moet sulckx als een particulier bij requeste doen. Als ick met sijn Ed: daerover in
debat kome, dat sulckx.....
(7 regels onleesbaar)
de zaken tot soodanige extremiteit gekomen sijnde, mij volgens eet en plight te ontlasten van
Ued: Mo: in eenige deelen aen te wijsen ter wat oorsake dit schoone lant verloren staet te gaen, en

304
mij tot de uitterste extremiteijten te vervallen ten ware Hare Ed: Mo: daer int corten gelieven te
versien.
Edele Mo: Heeren
Desen is copie van mijnen laetsten met capps Bonte gesz, waeraen mij gedrage ; wij sijn hijer in
groot verlangen naer eenigh goet redres in de regeringe en secours, Want ... heeft tot de uitterste
extremiteit te komen.
De indianen doen nu en dan nogh al veel schade. Bovendien loopen veel negros wegh, en wij
sitten naer gewoonte stil, sonder de vieant te gaen vinden. Jae, wort selver gevreest, dat se ons
hijer op Surinaemsburg en tegelijck op Torarica sullen overvallen, daer se goede occasie toe
hebben, want wij leggen open, sonder eenige de minste beschansinge tot onse defentie te maken.
Het schijnt (dat) het genoegh is den Hr: Gouvernr sijn huijs en fort maer goeht te bewaeren,
latende de planters en borgers ter prooije van die barbaren.
De levensmiddelen sijn alreede soo schaers, dat veele gebreck hebben, soodat te vreesen is een
disperate resolutie bij veelen sal genomen worden, ten ware in Corten secours en verlightinge
quam.
Den Heer Gouvr heeft permissie aen eenige van de engelse natie gegeven om met een goet getal
negros aftegaen, hetwelcke ons ingesetenen onwilliger maeckt om hijer langer te verblijven.
Het is wel waer Ed: Mo: heeren, dat ick hebbe geremarqueert dat int 5 articul van de laetste vrede
tot Westmunster gesloten, het afgaen van de Engelse natie is toegestaen, wanneer sijn Majest
eenige schepen tot transport van sijn onderdanen sal willen seijnden, sulckx bekent sal maken aen
Hare Ho: Mo:, die daerop dan aen den gouverneur van Suriname sullen gelasten alle soodanige
Engelsen als vrijwilligh te laten afgaen. Edogh Edle Mo: heeren, sulckx is in desen in geenen
deele geschiet, soodat wij niet wel en weten, wat den hr gouvr hijermede voorheeft.
Wel, Ed: Mo: Heeren, ick sal afbreecken, mij verder refererende aen mijne vorige missives, Ued:
Mo: biddende deselve in favorabele recommandatie te nemen. Wenschende Ued: Mo: in hare
personen en regeringe veel voorspoet, verblijve,
Edele Mog: Heeren,
Uedle Mo: Onderdanigen en gehoorsamen dienaer,
Cornelis Bolle,
Surinaemsburgh, 13 febr 1680
P.S.
Desen is blijven leggen tot heden, t’ sedert hebben de indianen met hulpe van eenige negros een
sprongh in dese plaets gedaen tusschen 8 en 9 uure savons, dight bij daer de Borgerwaght vergad:
; brekende int huijs, doodende een man, een vrouw en kint soodanigh quetsende datter geen hope
van leven is.
Eergisteren hebben hijer op de revier de plantagie van Conjart geattaqt., hem levendigh met
nemende die een miserabele doot staet te verwaghten, een ander swaerlijck quetsende.
16 feb: 1680

1679 - calculatie
2035 no 367/368/369/370
De overheidsboekhouding van het jaar 1679
305
document 1
2035 no 367
“...Notitie van al t’geene van s’lants gerechtigheijt hebbe ontvangen...” Dit zijn de werkelijk
ontvangen inkomsten van 1679. De lijst is per inwoner of kapitein gespecificeerd ; in totaal zijn
er maar 20 posten ; het totaalbedrag aan inkomsten is 297.482 pd. Suicker ; hiertegenover staan
1.633.612 pd suicker aan uitgaven.
de lijst is opgesteld en ondertekend door Nicolaes Noordingh, als boekhouder van de provintie
van Suriname, en geaccordeerd door Heinsius.
document 2
2035 no 368
grootboek (debet / credit)
De totale uitgaven bedragen 1.633.612 pd suicker ; de creditzijde bedraagt 715.183 pd suicker,
het negatief saldo 918.429 pd. Maar dit is een fictief saldo, want lang niet alle belastingen waren
werkelijk betaald. De werkelijke inkomsten bedroegen slechts 297.482 pd, zoals gespecificeerd in
document 1. Het reeele tekort bedroeg dus 1.336.130 pd suicker.
Aangezien de uitgaven de inkomsten verre overtreffen, zal het duidelijk zijn dat lang niet alle
rekeningen en salarissen zijn uitbetaald. Wie wel, en wie niet werd betaald, staat niet
aangegeven.
de boekhouding is opgesteld en ondertekend door Nicolaes Noordingh, als boekhouder van de
provintie van Suriname, en geaccordeerd door Heinsius.
document 3
2035 no 369
Specificatie van ’s lands uitgaven, opgesteld en ondertekend door Nicolaes Noordingh, als
boekhouder van de provintie van Suriname, en geaccordeerd door Heinsius.
De specificatie is opgebouwd uit:
3.1 - jaarsalarissen van de ambtenaren. Deze rekening is de specificatie van de debetpost 1 van
het grootboek (zie document 2)
Creijgsvolck gl Pd
Aen den heer gouverneur bij de resolutie toegelegt. 4500
Voor tractement van 31 meij 1678 tot 21 xber 1679
toe, a 4300 gl pr jaar 6827
Voor 3 raden a 1200 gl 3600
Voor een secretaris 600
Voor een reeckenmeester & opperhouder 1200
Voor een klerk 600
Voor een bottelier 300
Voor 2 predikanten a 800 gl 1600
Voor een schoolmeester 300
Voor een opperchirurgijn 600
Voor een apothecar 450
Voor een onderchirurgijn 300

306
Voor een geweldiger 300
21177 423555
3.2 – jaarsalarissen officieren en soldaten. Deze rekening is de specificatie van de debetpost 2
van het grootboek (zie document 2)
Officieren en soldaten gl pd
Aen den Captn & 2 knegten 1168
Aen den Captn Luijtent. met 2 kneghten 876
Aen 3 luijtenants ijeder een kneght 2190
Aen een vandrigh met een kneght 584
Aen een majoor a 24 stc 438
Aen 6 sergeanten a 16 stc 1764
Aen een schrijver a 16 stc 294
Aen 2 corporaels van de adelborsten 588
Aen 2 appointees a 16 stc 588
Aen 1 Captn des armes a 16 stc 294
Aen 6 corporaels a 12 stc 1314
Aen 2 tamboers a 12 stc 438
Aen een trompetter a 16 stc 294
Aen 150 soldaten a 8 stc 21900
32730 654600
3.3 – jaarsalarissen commandeur & matrozen. Deze rekening is de specificatie van de debetpost
3 van het grootboek (zie document 2)
Commandr & matroosen gl Pd
Voor haer maentgelden van 2 9ber 1678 tot 2 9b 1679
toe, bedraegt 12410
Van 2 9b 1679 tot 21 Xb toe 1661
14071 281420
3.4 - specificatie van ’s lands uitgaven. Deze rekening is de specificatie van de debetpost 4 van
het grootboek (zie document 2)
Suriname 10 April 1679
Reeck: van het bouwen van een groote schoorsteen int
casteel tot gebruick van de soldaten, alsoo bevonden
wiert datter perikel van brant was, door het
vuermaecken op verscheijde plaetsen in de baracken. gl Pd
4000 klinckers a 200 pd t 1000 800
2 oxh calck a 250 pd per oxhooft 500
Een metselaer met de cost a 70 pd daeghs 700
Een knegt a 45 pd daeghs 450
Voor hout & ijserwerk 70
Nogh oncosten aen t Fort Zelandia gedaen

307
Aen de metselaer betaelt:
Voor 6 dagen gewerckt met de cost a 70 pd daeghs 420
Nogh voor 6 dagen gewerckt 420
Aen den opperman voor 6 dagen a 45 pd 270
Aen 2 metselaers & 1 opperman 6 dagen 1110
Nogh 2 metselaers & 1 opperman 6 dagen
Aen steen & calck
Voor 5000 steen a 150 pd ’t duijsent &
1110
2 oxhoofden calck a 200 pd
1150
Aen de timmerlieden
Aen den timmerman voor 6 dagen met de cost a 70 pd 420
Nogh aen den timmerman voor 6 dagen a 70 pd 420
Nogh aen 2 timmerlieden ijeder 6 dagen a 70 pd 840
Aen den fabricq 6 dagen a 100 pd 600
Aen 2 timmerlieden yeder 6 dagen a 70 pd 840
Voor 100 delen a 15 pd ’t stuck 1500
Aen spijckers 500
Aen het dack & repareren 600
Overig:
Aen medicine volgns reeck fol. 646 12920
Voor packhuijshuer 800 pd smaents 9600
Voor mijn huijshuer a 1200 pd smaents 14400
Voor 125 snaphanen a 300 pd t stuck
Voor 60 puck & half precken & drie .... 2 trommels,
37500
eenige vellen, 4 helbaerden en 260 gl samen
5200
150 pd musfuet cogels a 20 gl ‘t 100 pd 300
100 patroontassen a 40 pd 4800
Een cortegaerde gebouwt a 8000
Huer van een jaer vant logement van de ... a 300 pd 3600
½ Jaer huer voort zieckenhuijs a 200 pd
Aen de indianen in diverse malen gegeven cargasoen
1200
(rocken, hoeden, coralen, messen, wijn & brandew. &)
10000
Voor een groote boot aen capt Theunis Sluijs betaelt 7000
Voor een chaloup aen Joost Jansz betaelt 2100
Voor een canootje betaelt om in Para te dienen
Voor provisie gegeven aen mr. Jan Elise Roomse
400
priester met captn Burgh Jacobz vertrocken bedraegt
Aen Poulus Janz voor 2 ijsere stucken & toebehooren
510
betaelt
Aen Nicolaes Combe commis voor 4 ½ maent
2000
tractement
2955
Voor rantsoen a 96 stc s weex
Voor brandewijn aen de soldaten voor mijn comste aen
1728
Teunis Sluijs betl. die nae Para gingen
Voor de kuijper int magasijn gewerckt alsmede negros
224
int kruijt op diversse tijden &
Voor 6 weecken cost gt. soo van soldaten als matroosen
voor Rotterdam & den Briel van 130 man a 7 st daeghs
3000
38220

308
Voor werfgt van 100 man a 12 gl per hooft
Voor provisie gefournt voor 42 passagiers opt schip van
24000
schippr Costen van der Turck 9 ... a 30 gl
Uwe Edle soldaten mutineerden & deselve van de
nieuwe soldaten int fort wierden geleij... aen een yeder
25200
een nieuwen hoet gegeven
1920
233497
3.5 - specificatie van de passagierskosten. Deze rekening is de specificatie van de debetpost 5 van
het grootboek (zie document 2). De totale kosten bedragen 28540 pd suicker voor 44
passagiers “in de cajuit” en “onder het deck”.
Document 4
2035 no 370
Specificatie van de inkomsten, opgesteld en ondertekend door Nicolaes Noordingh, als
boekhouder van de provintie van Suriname, en geaccordeerd door Heinsius.
Deze specificatie komt overeen met creditpost 1 t/m 5 van het grootboek (zie document 2).
Surinamburgh den 21 Xb 1679
Lastgelden van schepen
gl pd
11 posten, gespecificeerd per kapitein, totaal:
3 pcto van incomende negros
124080
3 posten, gespecificeerd per kapitein, totaal:
4 pcto gereghtigheijt van uitgaende suickeren
82810
9 posten, gespecificeerd per kapitein, totaal:
gerechtight van stercken dranck
80753
13 posten, gespecificeerd per handelaar, totaal:
ontfangen negro’s van hr. Tijssou
57186
13 stuks negers, totale waarde:
diversen
40625
4 posten, totaal:
22729
In de laatste rekening(“diversen”) zitten 2 opvallende posten:
Per hr van Ruijven voor de waege aen de Santpunt hem vercogt 1500
Per Jan van Ruijven voor ’t huis van dom: Basseliers hen vercoght 2000
1679 – schuld van plantage Nieuw Accaribo aan het gouvernement
2035 no 371
schuldoverzicht vanaf 3 juli 1673 t/m 13 april 1679. De plantage was eigendom (of alleen onder
directie van?) van: Julius Lichtenbergh (1673-74) ; Balthasar Swaeck (75-78) ; Thomas
Coignard (78-79). In 1675 werkten er 6 blanken en 35 slaven, op een areaal van 300 akkers. In
1679 was het areaal gegroeid tot 400 akkers.
De plantage werd door het gouvernement aangeslagen voor hoofdgeld, akkergeld, en 4%
uitgaand recht op de suiker. Deze belastingen waren deels in natura voldaan, door het leveren
van “coebeesten” aan het fort. Desondanks was er in 1679 een negatief saldo van 7466 pd
suicker.

309
Het rekeningoverzicht is waarschijnlijk opgesteld door Thomas Coignard, de laatste directeur.
Hij protesteert tegen de aanslagen van 73 en 74 ; want, zo stelt hij, de plantage werd door
Lichtenberg in 71 gesticht, en behoort volgens placcaat 5 jaar vrijgesteld te zijn van belasting.
1679 – notulen aengaende differente saecken
2035 no 372
Verslag, zonder nadere datum, opgesteld door A: van Gheluwe. Aan de Ed: Mog: Staten van
Zeeland wordt gevraagd wat te doen indien gouv. Heinsius komt te overlijden. Wie moet hem ad
interim opvolgen ?
1679 – december 5 – onderzoek Julius Caesar Bovetius
document 1 - 5 dec. 1679
2035 - 373
Interrogatie van Catharina Jagers, de dienstmaagd van secretaris J: C: Bovetius, betreffende een
– al dan niet serieus –moordcomplot op de gouverneur Heinsius door diens secretaris Julius
Caesar Bovetius. De voornaamste aanklacht was, dat Bovetius had gezegd “op de gouverneur
met een pistool zijn revenge te zullen nemen”. Verder had Bovetius zijn dienstmaagd ertoe
aangezet om regelmatig pluimvee bij de gouverneur te stelen en dit op zijn tafel te serveren.....
document 2 - 5 dec. 1679
2035 - 374
Interrogatie van Barbara Biesenbroek, huisvrouw van Cornelis Ponsar. Ook mevr: Biesenbroek
kon weinig ernstige zaken melden.
document 3 - 5 dec. 1679
2035 - 375
Interrogatie van Meijndert Jansen van Leeuwen, oud 16 jaar.
1679 – december 22 – verklaring schipper Jan van der Spijck
2035 - 376
Van der Spijck’s schip was gecharterd door Samuel Nassi en Johannes Heinsius om goederen in
Cayenne te verhandelen. Zij hadden Lieven de Wever aangesteld als koopman. Volgens van der
Spijck’s verklaring kon hij deze reis vanwege weersomstandigheden niet volbrengen, en werd
daarop door Lieven de Wever gesommeerd om naar Suriname te retourneren. In plaats daarvan
zette van der Spijck koers naar Barbados. Om zijn onschuld in deze zaak aan te tonen, eiste De
Wever van de schipper een getekende verklaring. Zie ook “extract der daghelijckse
gebeurtenisse”, 1680 januari 18.
1680

310
1680 - januari 1 - Brief gouverneur Johannes Heinsius
2035 - 377
Edele Mogende Heeren
Den 16 Octob: hebbe uwe Ed: Mo: seer ampel gesz: pr: Schippr: Paulus Janse van Amsterdam,
ende den 27 Novembr: pr: t’ Schip de Provintie van Suriname waarvan hier nevens de copien
gaen; soo dat Uwe Ed: Mo: van alles omstandich bericht sullen hebben.
Sal jegenwoordich niet veel seggen maer mij refereren aen de dagelijckse voorvallen waarvan
hiernevens een extract gaat & sullen Uwe Ed: Mo: connen sien hoe dat onse saacken van dagh tot
dagh slimmer worden & sonder een prompt secours alles wel tot ruïne mocht loopen.
Daer wort gereeckent datter nu al seven a agt hondert Negers soo doorgeloopen als van den
Vijant sijn wechgevoert ; ende wort gevreest dat ons noch meer quaat als van d’ Indianen selve
sal toegebragt werden, als sijnde deselve veel stouter & assuranter als d’Indianen, daerenboven
weet men niet wie dat men vertrouwen mach, selfs niet de dienaars & slaaven van ‘t huys.
Ende bevinde trouloosheijt onder de voornaemste Zeeluijden die in dienst genomen hebbe, als
gebleecken is aan Jan van der Spijck Schippr: op t’ Jacht de Morgenstarre, die doorgaens
geprotesteert heeft dat hij al sijn leven mij wel wilde dienen & int minste geen quaat vertrouwen
van hem gehadt hebbe ;
Soo ist evenwel gebeurt dat hij met bovensz: Jacht is doorgegaen beneffens Lieven de Wever die
daer een Cargasoen in hadde om aen Cajana te gaen verhandelen, hebbe daerover gesz: aen den
Gouvernr: van de Barbados & aen Antonio Rodrigues Rezio ten eijnde dat den Schippr: mach
werden achterhaalt, als Uwe Ed: Mo: uyt de nevensgaende copien connen sien.
Soo bidde dat Uwe Ed: Mo: na gemelten Jan van der Spijck gelieven te doen vernemen ten eijnde
hij mag werden gestraft. Hij heeft sijn vrouw tot Maeslandsluijs.
Ben oock seer bedroogen in Walingh Janse die ick bijsonderlijck alles goets toevertrout hadde
denckende dat hij een Persoon was daer men sich op mocht verlaten, maer vindende de saken hier
niet als verwacht hadde, heeft vant begin aen sig al dwars aengestelt, tot drincken begeven in
plaats van sijn dienst na behooren waer te nemen, om soo het mij moede te maken,
ende alsoo de Schippr: van de Snaeu sijn swager is die mede deselve gange gegaen heeft al meer
als een half jaer geleden, om geld spreeckende juijst als hij stont om met d’ Saeu in see te loopen,
en hoewel haar wel genegen ben geweest suijckeren te geven, soo hebbe ‘t selve niet weten te
wege te brengen vermits van de Planters niets te becomen is. Ick meende haer evenwel te betalen
uyt seventien ocxhoofden suyker die int schip hebbe van Captn: Tobias Adriaense, doch daer
hebbe ‘t volck van Schippr: Wittboom mede moeten voldoen, die meest met hem overgaen, sijnde
dit scheepjen oock aangeslagen tot dienst vant Lant.
Doch alsoo met het wechloopen van Jan van der Spijck geoordeelt hebbe dat dese twee luijden
daer kennisse van hebben, soo hebbe haer beijde gevangen doen setten & de Snaeu met een
andere Schippr: versien, op datter mede geen ongemack over soude comen. De verdere matroosen
hebben hare betalinge hier meest ontfangen & wort haer van tijt tot tijt alles gefourneert dat se
nodigh hebben.
Hebbe nu over het jaer het Guarnisoen onderhouden & de soldaten tot den 21 decembr: afbetaelt,
ende hebben deselve noijt manckement van cost gehadt maer op extraordinaire occasie hebbe
haer brandewijn ende taback doen geven, soo dat deselve tot nochtoe in seer goede ordre sijn,
doch sonder Uwe Ed: Mo: assistentie is het mij onmogelijck hier staende te blijven.

311
Uwe Ed: Mo: connen sien bij de nevensgaende Rekeningen hoe dat mij is comende 1336130 Pd:
suyker ofte F 66.806,10 behalve noch diverse oncosten die gedaen sijn soo aen de Snaeu, Barque,
Booten, etc: ; aen ‘t Fort geschiet oock weder reparatie ; bij Mr: Clifton sijn diverse medicijnen &
verversinge voor de siecken gekocht daer hij noch geen rekeningen van gegeven heeft.
De Snaeu is weder naar Courentine vertrocken met de hooftman Annasabo om d’Indianen onse
vijanden te beletten datse die van de Courentine mede niet opmaken om haer toe te vallen, alsoo
gevreest wort dat eenen Tonaij die onse slimste vijand is tot dien eijnde daer na toe is, ‘t welck
een seer nadelige sake soude wesen indien sulcx quam te gebeuren.
Sende den gewesen Schippr: van de Snaeu Teunis Pieterse met Captn: Tobias Adriaense over
sonder afrekeninge mede te geven, alsoo van opinie ben dat hij als een mutin ende fauteur van
quaat hoort gestraft te worden, als breeder bij de dagelijckse aanteijckeningen te sien is.
Den Major Ponsar wert mede wechgesonden pr: Schippr: Bonte sijnde bij den Crijchsraet daer
toe gecondemneert als bij de sententie hiernevens gaende te sien is.
Hebbe nu al diverse malen gesz: hoe nootsakelijck het is dat alles hier gelost ende geladen wort
alsoo s’Lants gerechtigheijt andersints na behooren niet can worden ingevordert, alsoo de
Schipprs: van de stercken dranck niet meer aengeven alsse selfs willen & oock volgens ordre
aenstonts geen betalinge doen, maer naderhant comen klagen dat een gedeelte is uytgeloopen ofte
scheep uytgedroncken, pretenderende noch grooten afslagh die men haer dient te geven.
Aengaende de suykeren synde gewent een lijste over te leveren van ‘t gene dat se in hebben ,
waerin dat se seer bedriegelijk handelen, gevende verkeerde namen op, en geven dan in betalinge
assignatien op luijden daer niet van te krijgen is, gelijck noch laest bij Sander Matthijsen is
gepleecht.
Hebbe het nu soo verde gebracht dat se met de copers Penn:[?] betalinge aen het Comptoir comen
doen, volgens de lijsten die bij de schippers werden opgegeven, daerin dat se soo veel verswijgen
connen als se begeren, sijnde onmogelijck dat de vier pr: Gto [4 % gerechtigheid] behoorlijck can
werden ingevordert & gewogen als wanneer alles na behooren sal conne werden geobserveert
Oock sullen de luijden behoorlijcke betalinge genieten voor hare geleverde goederen als men de
suykeren haer toeweecht , ende bijsonderlijck soo wanneer deselve gekeurt worden, dat de
colonie in reputatie sal brengen daer nu ijders klaecht over bedroch, soo int gewicht als inde
suykeren selve.
Uwe Ed: Mo: speciale ordre wort vereijst om de vier pr: Gto in te vorderen die volgens de
boucken uytstaen omdat de luijden die anders absoluijt refuijseren te betalen, hoewel int generael
niet connen verstaen om iets te betalen datse aent Land schuldigh sijn, en sooder eenige weijnige
sijn die betalen soo seggen d’ anderen: ben je geck dat je den Gouvernr: betaelt, oock sijn met
dese oorloch veel extraordinairen oncosten bij d’ Ingesetenen selve gedaen die se begeeren dat
dat haer in reeckg: sullen valideren.
Indien Uwe Ed: Mo: nu niet gelieven mijn wisselbrvn: te voldoen, ten eijnde dat ick mijn credit
mach behouden, ende hetgene betalen dat nootsakelijck van doen hebbe tot onderhout van de
colonie, soo ist voor mij onmogelijck te bestaan & wensche maer doot te wesen, want het leven
op dese manier mij al te grooten cruijs is.
Ende alhoewel mij van Uwe Ed: Mo: is comende F 66.806,10 soo ben nu maer F24000,- op Uwe
Ed: Mo: treckende, te weten: F18000,- te betalen aen Hendrik Panzer ende F6000.- aen d’Hr
Burgem: van Naerssen.

312
Op het alder onderdanichste biddende dat Uwe Ed: Mo: gelieven ordre te stellen tot betalinge van
gemelte sommen alsmede de voorige getrocken F 12000,- sijnde mij andersints onmogelijck de
colonie te preserveren.
Met het resterende sal noch wat wachten, ende over een half jaar Uwe Ed: Mo: wederom Reeckg:
senden, als oock Reeckg: van de vivres van Uwe Ed: Mo: ontfangen, hoopende soo alles
mettertijt in ordre te brengen.
Niet twijfelende of Uwe Ed: Mo: sullen in corte jaren een goet incomen uijt dese colonie trecken
als d’Indianen eens sullen sijn tot ruste gebracht & een middel beraemt sal sijn om vele menschen
hier te doen subsisteren, daer alles aen dependeert.
Doch nu moet de colonie nootsakelijck verlooren gaen sonder Uwe Ed: Mo: assistentie van volck
en gelt: als blijckt bij de voornaemste van de Zeeluijden die ontrou bevonden sijn, hoewel
gedacht hadde datse seer trouwe luijden waren, maar vreesende datse geen betalinge souden
krijgen heeft haer gebracht om quade wegen in te gaan, en soo het nu quam te gebeuren dat de
militie van alles niet conde versorghen, soo souder niets in ordre te houden sijn, alsoo van de
Planters niets te becomen is als voor desen, dewijl dat se selfs gebreck hebben en dagelijcks van
vertrecken spreecken, derhalve Uwe Ed: Mo: connen oordeelen in wat conditie dat wij sijn.
Alsoo Claes Bruijninck Wildelandt volgens de nevensgaende bescheijden niet alleen onwillich is
geweest d’ eerste politique Raets plaats aen te nemen, maer met groot empressement begeert heeft
te vertrecken hoewel tot noch toe hier blijft, soo hebbe in sijn plaets aengestelt Bastiaen Thijssen
die mij inbeelde dat reckelijck & wel sal wesen. Wil hoope t’ selve Uwe Ed: Mo: aengenaem sal
sijn.
In plaets van de secretaris Bovetius daer vrij wat op te seggen valt volgens nevensgaende
bescheijden, is Adriaen van Gheluwe & alsoo de Raden niet ge-inclineert sijn over hem reets te
spreken soo hebbe hem verlof gegeven om na het vaderlant te gaen soo dra passagie can vinden.
Hebbe Schippr: Bonte mede gegeven duijsent pont bedurven buskruijt & 81 stucx geweren
waervoor andere in de plaats versoucke, als oock de kleijne [kleding?] behouften volgens
nevengaende lijste indien die noch niet gesonden sijn alsoo seer nootsakelijk sijn.
Hiermede Godt biddende voor Uwe Ed: Mo: gesontht: en prosperiteijt, verblijve:
Edele Mogende Heeren,
Uwe Ed: Mo: gansch ootmoedig en onderdanigh dien:
J: Heinsius
Surinamburgh, den 1 jan: 1680
1680 – januari 9 – brief gouverneur Heinsius
2035 - 379 / 380
Duplicaat van de voorgaande brief
1680 – januari 9 – brief gouverneur Heinsius

313
2035 - 381
Een korte brief gericht aan Wm: Stapleton, gouverneur van de engelse caribische eilanden, als
antwoord op diens verzoek om - in overeenstemming met het tractaat van Breda – engelse
planters te laten vertrekken met het schip Dexford onder capt: James Aire. Heinsius antwoordt
dat dit helaas niet mogelijk is, omdat bij Stapleton’s verzoek geen brief van de Nederlandse
Staten Generaal is gevoegd, zoals in het tractaat voorgeschreven. Zie over deze zaak het “extract
der daghelijckse gebeurtenisse”, 1680 januari 7-9.
1680 – januari 9 – brief gouverneur Heinsius
2035 - 382
Een korte brief gericht aan James Aire, schipper van de Dexford, met ongeveer dezelfde inhoud
als de voorgaande brief.
1680 – januari 15 – verzoekschrift Tomas Jonckombe
2035 - 383
Jonckombe verzoekt om samen met huishouden, have en goed te mogen vertrekken met het schip
de Dexford, capt: James Aire
In de magine staat Heinsius beslissing vermeld; hij staat toe, dat Jonckombe’s vrouw met 50 oude
slaven mag vertrekken.
1680 – januari 16 - proces Jan Reunier
2035 - 384
Korporaal Reunier had de leiding over een groep soldaten gestationeerd op de plantage van
Heinsius. Hij had een koe van de plantage laten slachten. Enige dagen daarna slachtten de
negerslaven der plantage een kalf, en gaven een deel aan de militairen om op te eten. Ook
plukten de militairen regelmatig vruchten.
De Fiscaal eiste de doodstraf middels ophanging.
Op 15 januari veroordeelde de krijgsraad Reunier tot geseling en verbanning
Op 16 januari werd dit oordeel verzwaard tot de doodstraf middels ophanging, na een ingekomen
belastende verklaring dat Reynier van plan was geweest te muiten.
Na een gratieverzoek van 23 burgers, waaronder Samuel en Joseph C: Nassi, werd uiteindelijk
besloten tot uitvoering van de eerste straf, zijnde geseling en verbanning.
1680 – januari 20 – brief Heinsius
2035 - 385
Korte brief, niet ondertekend, maar waarschijnlijk van Heinsius, met het verzoek tot uitlevering
van schipper van der Spijck van het jacht “de Morgenstarre”. Zie ook “extract der daghelijckse
gebeurtenisse”, 1680 januari 18.
1679 – december 23 - verklaring gouvernement Barbados

314
2035 - 386
“Be it known to all whom this presents”; officieele verklaring van het gouvernement van
Barbados, dat Lieven de Wever, koopman van het schip “de Morgenstarre”, zich onmiddelijk na
het binnenlopen van het schip bij het gouvernement had gemeld met het verzoek schipper van der
Spijck in hechtenis te nemen. Echter was de Morgenstarre in de duisternis van de nacht
weggezeild. Verklaring opgesteld door Edwyn Stede Esq:, deputy secretary & sole notary
publique of the island of Barbados. Zie ook “extract der daghelijckse gebeurtenisse”, 1680
januari 18.
1680 – januari 21 - brief Samuel Nassi
2035 - 387
Zakenbrief
Mijn Heer,
Mijn ongesontheijt & het wechloopen van veele van onse Negros die wij meenen te vervolgen is
d’ oorsaack dat ick niet bij Ued: coome om van Ued: te versoecken dat dit schip mach opcomen
om met beddinghs te laden alsoo hij bevracht is voor de helft & heeft maer 30 dagen Leeghdagen;
Het bevrachten van sulcke schepen is om iets te connen senden waermede in cas van noodt
provisie soude connen koopen dat anders niet connen doen, alsoo de penningen die men daer
conde hebben met dagelijcx te trecken tot een eijnde comen, en al wat van sulcke natuur van goet
van hier versonden wert, is proffijt voort Lant;
Het schip brengt geen ladingh als calck steen, doordien ik gesz: hadde dat met de comste van
Nicolaes Verbraeck hier cost genoegh was; Mongoij ben ick dagelijcx verwachtende met paarden
en provisien & sal noch met het vertreck van dit schip om meer senden om alsoo te beter te
connen subsisteren tot dat wij uijt het vaderlant assistentie krijgen; dat ik hoope sal int corte
wesen alsoo de brieven van Barbados sulcx confirmeren ;
Den alderhoochsten wil ons assisteren ende Ued: van alle onheil bewaren waer mede Ued: noch
eens versoecke dat het schip mach opcomen omdat ick sulcke groote schade niet sal lijden als ick
soude doen indien hij omlaagh soude laden; breecke af verblijvende
ED: Heer
Mijn Heer
Ued: onderdanigh dienr:
Was geteijkt: Samuel Nassi
Surinam den 21 janrij 1680
1680 – januari 23 – brief gouverneur Heinsius
2035 - 388
Waarin wordt verklaard dat het aan de huisvrouw van Tomas Jonckombe en 50 slaven wordt
toegestaan om met het schip de Dexford onder capt: James Aire te vertrekken, uit consideratie
voor de door Jonckombe’s geleden verliezen. De korte brief is niet geadresseerd en ook niet
ondertekend, maar is waarschijnlijk een briefje van Heinsius aan James Aire, of mogelijk aan
Stapleton.

315
1680 - proces Hans Christoffel Coenen
Hans Christoffel Coenen en Dirck Jansz. , beiden soldaten, waren in een vechtpartij verwikkeld.
De sergeant van der Perre, pogende de partijen te scheiden, werd zijn degen (“rappier”)
ontfutseld en door Coenen met de botte kant enige malen geslagen.
document 1 - ongedateerd
2035 - 389
Interogatie over het gebeurde. De 4 ondervraagden, Jaspersen, Boudewijns, Verbeek, en
Carelsen, allen soldaten, bevestigen het voorgevallene, maar zeggen dat de sergeant niet met de
degen is geslagen.
document 2 - 1680 – Januari 25
2035 - 389a
De soldaat Coenen werd ten laste gelegd, dat hij de orders van de sergeant van der Perre had
genegeerd, de sergeant zijn degen had afgenomen en hem daarmede had geslagen.
De Fiscaal eiste de doodstraf middels ophanging.
Op 25 Januari veroordeelde de krijgsraad Coenen tot 10 x spitsroeden lopen
1680 - januari 30 - Verzoekschrift van Samuel Nassi
2035 - 391
Aen den Wel Ed: Heer Johannes Heinsius Gouvernr: van de provintie van Zuriname met den
gevolge ende aenkleven van dien,
Geeft met behoorlijcke onderdanigheijt te kennen d’ Heer Samuel Nassi . hoe dat een gedeelte
van sijn Supplte: vriendens Negros sijnde wel ten getale van 60 a 70 gesamentlijck sijn
weghgeloopen, en naer alle apparentie haer bij d’Indianen onse vijanden onthouden. Van welck
getal hem Supplt: door hulpe van sijn Indianen 9 a 10 weders in handen gecomen sijn,
en alsoo de Supplt: wel considereert dat deselve als verraders en schelmen, indien langer onder
sijn handen verblijve, de reste van sijn Supllt: Negers mede tot soodanige dilicte souden soecken
te debaucheren, sijnde toevallen die indien quame te gebeuren in dese hooch bedroefde &
commerlijcke tijt van oorlogh niet alleen de Supplt: persoon neemaar de geheele colonie sijn
concernerende,
& alsoo de schade indien de gemelte wedergekregen Negros naer verdienste met de doot gestraft
wierde veel te considerabel is om boven de genoemde voorgaande te dragen, soo keert den
Supplt: hem bij dese sterck makende voor sijn Ed: vrienden, tot U Wel Edt: ootmoedelijck
versoeckende dat deselve Negros uyt dese colonie naer de Barbados mogen getransporteert
worden om aldaer tot des Supplt: voordeel verhandelt te worden.
‘t welck doende,
In margine stont:
Den Gouverneur staat den Supplt: dat hij de versochte wechgeloopen Negros in handen gekregen
negen a tien na de Barbados magh versenden.
Zuriname, den 30 January 1680. was geteijckent Jn: Heinsius
Lager stont:
Ter ordonnantie van de Hr: Gouvernr:, A: van Gheluwe
Noch stont:

316
Naer gedane collatie is desen met met den originele bevonden t’ accorderen t’ welck ick getuijge
A: van Gheluwe
1680 - januari 30 - Verzoekschrift van Isaac Mesa
2035 - 391
Verthoont met behoorlijcke Eerbiedight: Capt: Isaac Meza als ordre hebbende van Sijn Ed:
Swager d’Hr Louis Diaz woonachtigh in Barbados, hoe dat hij Supplt: de effecten en intresten
van gemelte Louis Diaz heeft gederigeert en waergenomen, en alsnoch is derigerende en
waarnemende.
En in soodanigen qualiteijt van L: Dias voornt: ordre heeft becomen, om het restant van sijne
Negers en effecten alhier onder sijn Supplt: directie sijnde, van hier naer Barbados te
transporteren dewijl de plantagie verbrant is, en de meeste slaven soo door de vijanden gerooft als
bij haer overgeloopen sijn, om daerdoor noch het weijnighe overschot van sijn verlooren staet
alhier te mogen genieten, te meer alsoo genoemde L: Dias sijnde een natuurlijk onderdaen van
sijn majt: van Groot Brittanien dit octroy bij alle voorvallen is competerende volgens het vredens
tractaat tusschen sijn majt: voornt: en Hare Ed: Ho: Mo:
Derhalve keert den Supplt: hem tot U Wel Edt: versouckende ootmoedigh dat u wel Ed: hem t’
bovenstaende gelieve te accorderen.
‘t welck doende etc:
In margine stont:
Den Gouvernr: verklaert den Supplt: sijn versoeck niet te konnen accorderen alvoorens
behoorlijcke brieven & instructie van de Hrn: Staten Generael aan hem werde vertoont volgens
het vijfde arteijkel van het vredens tractaat daer den Supplt: sich op beroept.
Zuriname den 30 Janrij 1680, was geteijkent: J: Heinsius
Lager stont:
Ter ordonnantie van de Hr: Gouvernr:, A: van Gheluwe
Noch stont:
Na gedane collatie is desen met met den principalen bevonden t’ accorderen t’ welck ick getuijge
A: van Gheluwe
1680 – februari 5 – brief J: van Ruyven
2035 - 392
Van Ruyven doet verslag van de Indiaanse overval op zijn plantage nabij Thorarica, waarbij 5
soldaten en een aantal negerslaven zijn omgekomen. Van Ruyven deelt mede dat hij besloten
heeft de plantage te evacueren. Zie ook “extract der daghelijckse gebeurtenisse”, 1680 februari 1
– 4.
Wel Edele Heer,
Mijnheer, met droefheijt moet UEd: bekent maken het ongeluck dat dese achter middagh op mijn
plantagie is voorgevallen, sijnde de corporael Joris Verhagen met drie soldaten en een blancke
kuijper met hare vijven, beneffens een partij van mijn Negersmans daeronder 5 a 6 mede met
roeren versien, die naer haer plantagie om cost gingen, van de Indianen int weders terugh comen

317
overvallen en Godt betert, naerdat haer wel geweert hebben, alle vijf dootgeslagen, met een neger
& drie swaerlijck gequest, gelijck als uijt de mont van de negers die ge(e)chappeert sijn verstaen
hebbe.
& deerlijck ongeluck 't welck oorsaeck sal sijn dat ick mijn plantagie sal genoodsaackt sijn te
verlaten, want ben beducht datter geen blancke op sal connen houden, of ten ware dat UEd: mij
beliefde te adsisteren, alsoo 't verlaten van mijn plantagie haer nog veel stouter sal maken als oijt,
terwijl se niet anders en trachten als ons tot vertrecken te dwingen.
De Heere gelieve ons een uijtcomste te geven, want sonder secours sullen niet wel connen
bestaen.
UEd: aengename dato Pmo. Febrij. is mij voorleden Saaterdagh avondt behandigt door Captn.
Cocq, die ick desen morgen assignatien gegeven hebbe voor den inhout van die UEd: hem belieft
heeft te geven ; hoope dat sullen betaelt worden, maer dom. Basseliers heeft het gerefuseert en
gesegt niet te willen betalen, om datter niets uijtgericht was.
Vreese dat de andere haare daer als voor desen weder aen sullen ergeren, en mede soo doen.
Eijndigende, hiermede, verblijve, naer UEd. in de protexie des alderhoochsten bevolen te hebben,
Mijn Heer,
UEd. Dienstw. dien.
/ was geteijkent / J. v. Ruijven
Torarica den 5 febrij. 1680
1680 – februari 6 – inventaris aangekochte vivres
2035 - 393
“Memorie vande Vivres door ordre en acto van haer Ed: Mog: d’geeerde gecomitteerde Raeden
van de Staten van Zeelant, in dato 6 e february 1680 – gecoght en gereet gemaekt voor de colonij
van Suriname”
De lijst betreft een aanzienlijke hoeveelheid vivres, waarvan een deel werd afgescheept in het
schip van de heren Van Pere, terwijl de rest voorlopig achterbleef in ’s Lands magazijn te
Middelburg.
1680 – februari 12 - proces Heinsius contra Roys
2035 - 394
Bij de schotse koopman Pieter Roys woonden een aantal vrije Arowakken. Een dezer had een
indiaanse slavin van Heinsius tot vrouw genomen, echter zonder diens medeweten. Hij was bij
zijn vrouw – dus bij Heinsius - gaan wonen. Dit zinde Roys niet, en hij overtuigde de Indiaan om
weer bij hem te gaan wonen. Heinsius beschuldigde daarop Roys van diefstal van een vrij mens.
[sic] . Roys liet daarop de indiaan teruggaan naar zijn echtgenote, doch had er geen vrede mee,
en probeerde hem met enig geweld weer mee te nemen uit het huis van Heinsius. Heinsius deed
daarop Roys een proces wegens kidnapping aan.
Tijdens het verhoor bejegende Roys de Gouverneur & Raden dermate “disrespectvol”, dat de
Gouverneur (Heinsius!) zich genoodzaakt zag hem in het fort Zeelandia op te sluiten totdat hij
geleerd zou hebben Gouverneur en Raden “civieler” te woord te staan.......
1680 – februari 13 – betaling passage du Croij en Pietersen

318
2035 - 395
1 - De Raden van Zeelandt verordonneren de gouverneur van Suriname tot betaling van de
passage van Daniel du Croij. Kosten 300 pond suiker. Ordonantie gedateerd 27 februari
1679.
2 - Verklaring van kapitein Bisschop, dat de gouverneur van Suriname de overtocht van Brian
Pietersen heeft betaald. Gedateerd 13 februari 1680
De ordonnantie en de verklaring zijn beide in één brief samengevoegd ten bewijze dat de
Gouverneur aan zijn verplichtingen heeft voldaan. Onder aan dit briefje staat een korte
protestnota, waarin wordt aangegeven dat du Croij een veroordeelde dief is, en dat de kolonie
dergelijke mensen niet nodig heeft.
1680 – februari 13 – verzoekschrift Hermanus Wagenaer
2035 - 396
Wagenaer verklaart al geruime tijd in zware detentie en met boeien gevangen te zitten, en
verzoekt om vrijlating onder borgstelling, om zijn zaken af te kunnen handelen.
In de margine staat Heinsius beslissing vermeld; Wagenaar wordt, na zijn schulden te hebben
afgelost, naar Zeeland gezonden. Zie ook “extract der daghelijckse gebeurtenisse”, 1680 januari
13
1680 – februari 13 – verzoekschrift Pieter Roys
2035 - 397
Roys verzoekt om ontslag uit arrest, om dringende zaken af te handelen.
In de margine staat Heinsius beslissing vermeld; Roys wordt onder borgstelling 2 x 24 uur in de
gelegenheid gesteld om zijn zaken af te handelen, en moet zich daarna weer op het fort melden.
Onder Heinsius beslissing staat een borgstelling, getekend door 4 personen
1680 – februari 14 – proces Theunis Pieterse Goethart
2035 - 398
Januari 22 –
Verklaring van koopman Lieven de Wever over de gebeurtenissen aan boord van de
“Morgenstarre”, ten tijde dat het schip voor de kust van Suriname verankerd lag met bestemming
Cayenne. Zegt met name dat Theunis Goethart, schipper van ’s Lands bark dichtbij geankerd, 3
weglopers heeft geholpen aan boord van de “Morgenstarre” te komen. De verklaring werd
afgelegd in het bijzijn van de secretaris Adrian van Gheluwe, en enige getuigen. zie ook “extract
der daghelijckse gebeurtenisse”, 1680 januari 18.
Februari 14 –
Verklaring van De Wever voor Gouverneur & Raden.
Ongedateerd -
Extract van de notulen van Gouverneur en Raden betreffende het onderwerp. Goethart is
geexamineerd en heeft uiteindelijk bekend. Men besluit Goethart te ontslaan uit ’s Lands dienst
en te deporteren naar Nederland.

319
1680 – februari 14 – verzoekschrift capt: Bisschop
2035 - 399
Bisschop verzoekt om betaling van 9000 ponden suiker, die Gouverneur Heinsius aan hem
schuldig zou zijn voor het inzetten van zijn schip en bemanning tijdens een krijgstocht in Para.
Bisschop adresseert zijn verzoek niet aan de gouverneur, maar aan de Raden van Politie.
In de margine staat de beslissing van de Raden vermeld:
De Raden constateren, dat dergelijke diensten in ’s Lands belang door alle andere kapiteins
altijd gratis zijn verleend. Zij kunnen geen vonnis vellen en zeggen “zijn actie te sullen institueren
daer en soo hij te rade worden sal”. Met andere woorden: de zaak wordt op de lange baan
geschoven.
1680 - februari 16 - Brief gouverneur Johannes Heinsius
2035 - 400 / 401
Edele Mogende Heeren,
Den 1 passado sijn van hier vertrocken de Captnen: Tobias Adriaense & Jan de Bonte, waermede
aen Uwe Ed: Mo: laest gesz: hebbe ende alsoo ons sedert geene schepen uyt het vaderlant sijn
toegecomen, sijnde nu omtrent vijf maanden dat dat het laetste van daer alhier arriveerde, soo sijn
de luijden al eenigen tijt in desperatie geweest niet weetende off er secours te verwachten is, dan
of se sullen verlaten blijven.
Uwe Ed: Mo: gelieven te considereren, dat het nu veertien maanden is dat ick hier gearriveert
ben, voor alles sorge gedragen hebbe, soo dat aen de soldaten & matroosen nooit haer rantsoen
heeft ontbroken, en andere extraordinaire oncosten gedaen, sonder bijna eenige incomen te
ontfangen, nu om een oorloch uijt te voeren hebben Uwe Ed: Mo: mij niet gesonden, oock ist
selve onmogelijck sonder assistentie van volck, geld, & vivres etc:, alsoo onse saecken dagelijcx
verloopen.
Soodat wij verswacken & de vijanden stercker worden, sijnde nu soo verde gecomen dat alles in
gevaer is, en wij in dese plaets pericul loopen van gemassacreert & alles verbrant & geruineert te
werden, alsoo onse macht doorgaens afneemt, en die van de vijanden aengroeyt en t’ manckeert
haer maer aen couragie om ons tot ruine te brengen als se willen, want daer is geen volck int Land
om d’Indianen overal te comen waernemen, die door hare successen dagelijcx ge-encourageert ,
en door den toeval van Negers stouter gemaekt worden.
Soo dat de luijden maer wachten na tijdinge uijt het Vaderlant omt Lant gesamenlijck te verlaten,
sooder geen assistentie comt. Uwe Ed: Ho: hebben niet één soldaat gesonden, en die mij belooft
hadden volck na te senden sijn in gebreke gebleven als aen Uwe Ed: Mo: geklaecht hadde.
ende dewijl Uwe Ed: Mo: mijn wisselbrvn: niet voldoen soo weet ick oock geen raed om meer
kost en andere behouften te laten comen, alsoo Uwe Ed: Mo: bij de Reeckg: pr: de Bonte over
gesonden connen sien dat het incomen niet vierde part kan opwegen d’onkosten dieder moeten
gedaen worden: derhalven sonders behoorlijck secours int corte t’ ontfangen, hebben Uwe Ed:
Mo: niet anders als een seeckere ruïne van dese colonie te verwachten.
De Joden hebben tijdinge over Barbados datter drie a vier hondert man geordonneert sijn om
herwaerts te comen, maer stellen soo weijnigh vertrouwen daerop datse eenige Engelse schepen
houden tusschen hier en Barbados te varen om of de noot aen de man quam daermede te connen
wechtrecken.

320
Verder vinde sooveel moeijlijcheijt met alderleij slach van menschen, dat waer ick tevoren dacht
int vagevier gecomen te sijn, beelde mij in nu al int voorburgh zvan de hel te wesen want de
luijden soo buytensporich dat het niet te spreken is, ijders willende de dingen naer sijn fantasie
hebben sonder liefde ofte eenicheyt onder den anderen, doende niets als klagen & schelden
sonders recht ofte reden, frequenterende d’herbergen tot laet inde nacht.
Daer den Landdrost sich bij laet vinden, soo dat de herbergiers selfs over hem klagen, seggende
datse ten tijde van de Fiscael rust hadden, dat de luijden doe[toen] voor tien uyren na huijs
gingen, daer hij haer nu selfs tot twee a drie uren in de nacht comp[agn]ie hout, verders is hij een
persoon die onder een glas wijn veel praats voert en niet onderlaet tot nadeel van de Gouvernr: te
spreecken, seggende dat hij gecomen is om toe te sien dat den Gouvernr: recht doet dat sijn
commissie van den staat is, en met de Gouverneur niet te doen heeft, en dergelijcke absurde
dingen meer, daer ick mij niet aen gestoort hebbe, totdat het te grof gegaen is, en hebbe hem in de
Raed ontboden & het bovenstaende voorgehouden, in presentie van een herbergierster daer hij
noch de 9 deser tot twee uijren in de nacht hadde sitten drincken, en sich soo vindende overtuijcht
heeft beterschap belooft, hoewel daechs tevoren de confidentie hadde om in de Raed te seggen
dat het leugens waren,
hebbe hem oock gesecht dat soo der iets op mij te seggen viel dat stonde onder correctie van Uwe
Ed: Mo:, maer hem hadde sijn devoir aen te wijsen, en na exigentie van sacken te corrigeren en
hebben hen hier mede laten henen gaen: Uwe Ed: MO: gelieven te weten dat soo een Lantdrost
hier weijnich goet doet maer ter contrarie de saecken die op een goeden voet gebracht waren heeft
laten vervallen, wij souden het hier met den Fiscael wel afgesien hebben, doch van d’ hr: Liens
indien die door de doot niet was geprevenieert hadden vrij wat anders verwacht.
Daer desen mede overgaat is schippr: Gabriel Bisschop een moeijlijck persoon die doorgaens veel
geraes hier gehouden heeft en van tijt tot tijt vele quade diensten gedaen, sijnde soo hij secht niets
gehouden te doen als ‘t gene tot sijn Mrs: interest strect, soo pretendeert hij 9000 Pd: suijckeren
voor dienst aent Lant gedaen daer al ses schipprs: uijt de revier vertrocken sijn, die met meerder
bereijtwillicheijt den selven dienst volbracht hebben sonder daer voren iets te pretenderen.
Hij weijgert oock een misdadiger van hier af te voeren die op t versoeck van de burgers bij t’
leven is gehouden daer hij tot de galge was gecondemnt: seggende ront uijt in den raed dat hij
geen schelmen uijt het land voeren wil en soomen die aen boord sent dat hij die int uijtgaen vande
revier sal aen land setten & laten loopen, hoewel hem uijt de naem vande borgers voor de vracht
is contentement belooft te doen, t’ is derhalven nodich dat Uwe Ed: MO: tegen dese en
diergelijcke moetwillige schipprs: gelieven te voorsien en de soodanige resolutie te nemen dat
men haar in ordre kan houden want se al te grof aen gaen, ende bijsonderlijck desen Bisschop die
wel pretendeert dominateur vande revier te wesen ; hij heeft hier op t versouck van d’ hr: Baillou
van Vlissingen een dief gebracht, voor seven jaren van daer gebannen. daer hij sonder kennisse
van den Gouvernr: van gedisponeert heeft, genaemt Daniel du Croij, Uwe Ed: MO: hebben
geordonneert drie hondert Pd: suijcker voor sijne passagie te betalen dat gedaen hebbe, als oock
voor eenen Adrias Pieterse die hij aende Gouvernr: mede niet vertoont heeft, t’ welck int
welnemen van Uwe Ed: MO: onbetamelijck is, dat den Gouvernr: de passagie sal moeten betalen
voor luijden die hij niet weet ofse overgebracht sijn ofte niet.
Nu manckeert hij noch drie persoonen hier gebracht te hebbern volgens Uwe Ed: MO: resolutie
van den 7 febrij: 1679. Inhoudende dat de schipprs: voor ijder t’waelf last dat hare schepen groot
sijn één persoon moeten over brengen ; nu, Bisschops schip is groot 60 last soo most hij vijf
persoonen mede gebracht hebben die verbonden sijn voor vier jaren hier te Lande te blijven.
Want andere persoonen hier niet in begrepen connen werden, dewijl deselven met het eene schip
comen en t’ andere weders vertrecken, daer mede de colonie niet versterct wert, ende soude te

321
wenschen wesen dat Uwe Ed: Mo: voor ijder twee last dat de schepen groot sijn één persoon
lieten over brengen voor vier jaren verbonden hier te blijven om het land te bevolcken, sonder t’
welcke hier noijt in seeckerheijt sal sijn te leven, ende het manckement van blancke persoonen is
d’ eenige oorsake van het ongeval daer de colonie in blijft steecken en sonders secours niet uijt te
redden is, want onmogelicke dingen niet te doen sijn.
De millitie is swack, in vele plaetsen verdeelt, en de helft bijna sieck ofte creupel soo datse van
selfs dagelijck afneemt behalven die door den vijant werden verslagen.
Teunis Pieterse Goethart, die dacht dat met de vorige schepen vertrocken was, is noch hier
gebleven & gaat nu met Bisschop over, de nevensgaende attestatie van Lieven de Wever is noch
tot sijne Laste gecomen. Indiender noch soo een getuijgenisse tegens hem was souder geen
swarigheijt sijn hem te doen hangen.
Ick ben door Walingh Janse met sijn volck seer bedrogen, meende een eerlijck man aen hem te
hebben, maer het contrarie blijct waer te sijn.
Julius Caesar Bovetius die mij van een goet vrient op trou was toegesecht & voor seer bequaem
gerecommandeert om als Sectrs: te dienen, is bevonden een seer pervers ende valsch persoon te
wesen, daer oock geen dienst van gehadt hebbe, vermits continueel indispoost is geweest, den
selven gaet oock per Bisschop over, Uwe Ed: Mo: connen bij de nevensgaende bewijsen sien hoe
hij sich heeft aengestelt, de Raden sijn niet ge-inclineert geweest recht over hem te spreecken,
hoewel haer opinie is dat hij als secretaris niet hoorde gebruijckt te worden.
Hiernevens gaet oock copie van de Reeckg: laetst aen Uwe Ed: Mo: gesonden, waerbij mij is
comende F 66806,10, waer op in alles F 36000,- getrocken hebbe. Wil hopen dat Uwe Ed: Mo:
ordre tot de betalinge daervan sullen gelieven te stellen, want anders moeten wij evenwel
vergaen, door gebreck van alderleij nootsakelijckheijt alsoo niets meer wete te becomen, oock
niet te betalen voor de kost uyt Nieu Nederlant ontfangen, sijnde het schip dat deselve gebracht
heeft met heddings na de Barbados vertrocken in plaats van met suykeren afgeladen te worden
gelijck belooft was, soo dat van die vrienden geen provisie meer te verwachten is.
Uwe Ed: Mo: sullen derhalve wel connen sien, dat sonder assistentie alles tot ruïne gaen moet,
want soo ick soo verde gebracht werde dat de soldaten niet can onderhouden en contentement
geven, staet alles in confusie te geraecken, als can gesien worden bij het ontrouwe Zeevolck die
occasie genomen hebben tot wechloopen, en rooven, om datse na haer sin niet sijn betaelt
geworden hoewel hoewel datse geen gebreck gehadt hebben van seer goede kost.
Wat sal ick dan seggen, die sedert het jaar 1672 op ordre van hare Ho: Mo: mijn geld verschoten
hebbe tot verlossinge van haer gevangenen, ende tot noch toe mijns wetens geen remboursement
becomen hebbe. Ende nu tot preservatie van dese colonie alles hebbe bijgeset, soo van mijn
selven als vrienden.
Indien Uwe Ed: Mo: mij niet gelieven te doen betalen, wat valt er dan voor mij te wenschen als te
sterven om uijt dit verdrietigh leven te wesen, en soo mijn vrou en dochters ongeluckigh na te
laten, daer ick haer uyt haer welvart gebracht hebbe , alleen om mijn vaderlant dienst te doen, dat
ick oock genouch moet hooren, & bevinde bij experientie dat ick soo veel dienst aen t selve niet
schuldigh was ; soo bidde dan dat Uwe Ed: Mo: mijn conditie gelieven in te sien ende volgens
Uwe Ed: Mo: laetste schrijvens in redelijckheijt met mij te handelen op dat ick door wel doen niet
mach verlooren gaen.
Hier mede Godt biddende voor uwe Ed: Mo: gesontheijt ende welvaren verblijve.
Edele Mogende Heeren:
Uwe Ed: Mo: gantsch onderdanigen en getrouwen dienaer.

J: Heinsius
322
Verder ben mij refererende aende nevensgaende bijlagen ende bijsonderlijck aende dagelijckse
voorvallen ofte geschiedenisse.
Surinamburgh den 16 februarij 1680
1680 - februari 16 - Brief gouverneur Johannes Heinsius
2035 - 402 / 403
Duplicaat van de voorgaande brief.
1680 – januari 1 tot februari 16 – extract der daghelijckse gebeurtenisse
2035 - 404 / 405
Dit extract is een bijlage bij de brief van Heinsius dato 16 februari.
In Heinsius’ tijd was de gouverneur nog niet verplicht een dagelijks journaal bij te houden.
Heinsius rapporteerde aan zijn superieuren middels uitgebreide maandelijkse brieven, en voegde
daaraan toe een maandelijks “extract der daglijckse gebeurtenissen”, in feite een voorloper van
het latere gouverneursjournaal. Bij brief en extract werden bijlagen gevoegd, waarnaar
regelmatig wordt verwezen: “… van inhout als bij dezelve te lesen is…”
Het woord “extract” doet overigens vermoeden dat er geëxtraheert is van een uitgebreider
journaal, maar dit schijnt niet het geval te zijn.
Het extract is volledig overgenomen.
1680 – 1 janry
Sijn na het Vaderlant vertrokken de schepen de Surinaem Coopman Captn: Tobias Adriaense en
de Jonge Vogel Fenix Captn: Jan de Bonte sijnde geen van beijden volladen. Hiermede sijn
diverse passagiers overgegaan, ende bevonden dat oock sonder consent is doorgegaen: Jacob La
Maire, niettegenstaande beijde Captns beloofd hadden niemant sonder verlof te sullen
medenemen.
2 –
Is alhier van Niew Jorck gearriveert een scheepje genaemt The Hunter, Schippr: Paul Crean,
Inhebbende negen paerden, drie sijnde bij de wegh gestorven, ende een wijnigh cost, sijnde te
verwonderen dat op soo wijnig goederen een reijse soude werden gemaekt.
3 –
Is de reijse van de Snaeu na Courentine voortgegaan sijnde een nieu Roer daar toe gemaeckt.
4 –
Is Captn: Jrihaye met vier priagus (piakka’s, indiaanse boten) Indianen van boven hier gecomen
om een tocht op onse vijanden in Para te doen, sijnde lange hieromtrent besich geweest, ende soo
het voornemen was souden na Serammeka & Coppename gegaen sijn, doch het hapert altijt aen ‘t
een of ‘t ander, en het principaalste ongeluck is dat wij van geen soldaten versien sijn : & alsoo

323
Jrihaye versocht dat vijftien blancke met hem mochten medegaen is dan Luytent: Schoppens
geordonneert met de sergeant en 13 soldaten te gaen & sijn snachts met het getij vertrokken.
6 –
S’ Namiddaghs is den Luitent: Schoppens beneffens Jrikaye bij den Gouvernr: gecomen doende
rapport, dat sij een mijl in Para waren gelant ende gemarcheert hadden tot half wegen Serammeka
ter plaetse daer se gemeent hadden een huys met Indiane te vinden om die te overvallen, doch
vonden het huijs afgebroocken en soo, geen Indiane ontmoet hebbende, waren weder gekeert,
Jrikaye met goetvindens verder te gaen.
7 –
Sijnde Sondaghs S’ morgens vrouch is bij de Gouvernr: gecomen de Schippr: van de Dextford
Kitch leggende geanckert omtrent de Commewine daer Captn: op is James Aire[?], comende in 9
dagen van de Barbados, die aen hem overgelevert heeft een brief van sijn Captn: ende een van
Wm: Stapleton Generaal van de Engelse Caribese Eylanden, inhoudende dat hij bovensz: Kitch
sont om de subjecten van sijn Plant: van Engelandt met hare goederen af te halen sijnde verder
van inhout als bij deselve te sien is ; den brief van de Captn: hout alleen in dat hij selfs soude
opgenomen hebben ten ware indispoost was.
7 Janry
S’ Avonts is Schippr: Bisschop uijt Commewine gecomen rapporterende dat hij aldaer gemoet
hebbende den Jol van d’ Engelse kitch met vijff persoone en dat een daarvan was Hermanus
Wagemr: sijnde een van dat volck die met Philip Hall waren doorgegaen, t’ welck vreemde
speculatie heeft gegeven ende bijsonderlijck onder die in de Commewine ge-intresseert sijn,
waarvan eenige waren tot die gedachten gebracht dat desz: kitch wel een roover van Jamaica
mocht wesen, waermede Philip Hall met sijn aenhanck mocht gecomen sijn, om een deel Negers
uijt de Commewine te halen. Hierop is Captn: Plijsier met drie boote ende in de twintig man soo
soldaten als vrije luijden na de Commewine gegaen om te sien wat hier van mocht wesen.
8 –
Is de Schippr: van de kits weder bij den Gouvernr: gecomen versouckende antwoord op de
brieven gisteren aen hem overgelevert, hierop is met advijs van de Raden goetgevonde d’ Hrn:
Barduyn ende Greenwood te committeren om na de kits: te gaen, ende aen den Captn: van
deselve te versoecken dat hij sijn commissie wilde toonen & vernemen of hij eenige nadere ordres
hadde als den brief van den Generael Stapleton die versouct dat d’ Engelse met hare goederen van
het Lant mogen trecken volgens de Vrede gemaeckt tot Breda & het nadere tractaat daer op
gevolcht, t’ welck articul 5 datter brieven & Instructien van d’ Hrn: Staten Generaal aen haren
Gouverneur tot Suriname moeten wesen.
Is Hermanus Wagemr: gevangen gebracht die se in de Commewine gevonden hadden weder na
de kitch varende, hebbende geweest op de Plantagie van Francois Browningh aen wie hij een
brief van sijn Broeder hadde gebracht, verders ondervraecht sijnde heeft verklaart als bij het
exame daarvan te sien is.
9 –
Hebben de Hrn: Perduyn & Greenwood aen den Gouvernr: rapport gedaen dat deselve de
commissie van den Captn: hadden gesien als ook een ordre van de Generael Stapleton, doch dat
hij geen brieven hadt van d’ Hrn: Staten Generael aen hare Gouvernr: tot Suriname, soo is
goetgevonden aen de gemelten hr: generael te schrijven dat aen d’ Engelse geen verlof kan werde

gegeven om te vertrecke sonder soodanige brieven & instructien van hare Ho: Mo: te sien, en
verders als bij de brief can werden gelesen.
324
9 – Janry
Alsoo twee soldaten in de Commewine gelaaten bij haer gehouden hadden een van de vier
matroosen uyt d’ Engelse Jol, contrarie d’ ordre bij Captn: Plijster aen haer gegeven, die alleen
belast hadde de Jol wat op te houden tot dat hij met Wagemr: de kitch soude sijn gepasseert, en
dan met de vier matroosen te laten na haer boort gaen, is een sergeant na de Commewine
gesonden om de twee soldaten hier gevangen te brengen, ende d’ Engelse matroos aen sijn Captn:
weder te leveren.
10 –
Heeft den Gouvernr: een brief van d’ Hr: van Ruyve ontfangen, adviserende dat op den 14 deser
d’ Indianen het woonhuijs & Suijkerwerck van Captn: Mesa hadden verbrant, ende daechs daer
aen gecomen waren op sijn cost plantagie (te weten van Ruyvens), ende de Negers
geaccompagnieert met eenige blancken hadden aengetast & overvallen doch datter maer een
blancke gequest was & wel drie indiane soodat se dadelijck ware geretireert.
11 –
Is den Captn: van de konincq kitch bij de Gouvernr: getracteert beneffens eenige engelse planters
& anderen.
12 Janrij
Is den Sergeant uyt de Commewine weder gecomen, mede brengende de twee soldaten doende
verders rapport dat de matroos sijnde een Hamburger aen de Engelse Captn: hadde overgelevert
en dat de soldaten hem niet hadden opgehouden, maer selfs hadde willen wech blijven, sijnde van
intentie om niet weder aen boort te gaen maer sich te verbergen totdat de kitch soude wech wesen
om dan hier te blijven ; gemelte Captn: heeft hiermede satisfactie genomen en den matroos doen
straffen.
Is hier gecomen de Wede: van John Fasters sijnde een Indianin met hare broeder wesende
Sapaijn van Natie die verklaarde dat haer man wesende een Engelse Planter in Para int eerste
begin van den oorlogh door de Indianen was dootgeslagen, ende sij sedert gevangen gehouden,
ende nu occasie gevonden hadt om met hare broeder wech te comen, dewijl d’ Indiane meest
opgetrocken waren de wech na Para, seyde oock datter over sestien dagen drie hoofdmannen uyt
de Courentine ofte de kreecke daeromtrent met haer volck stond te comen om haer met d’ andere
Indianen te voegen en ons soo gelijckelijk op diverse plaatsen aen te tasten.
13 Janrij
Is Hermanus Wagenr: in den vollen Raad nader ge-examineert ende bevonden dat hij met vele
leugens omgaet, ende na alle apparentie niet anders overgecome te sijn als om quadt te doen,
hebbende mede gebragt brieven van Otto Eden aen diverse persoonen tenderende om de Planters
te animeren t’ Lant te verlaten, gelijck hij Wagemr: oock den brief geszn: heeft aen d’ Hr Isaac
van Mildert gedateert Antigo 12 Xber 1679, ende bekende dat die hier in de Commewine gesz:
hadde op de Plantagie van Francois Browning & van daer gesonden na gemelte Van Mildert, bij
welcken brief niet anders can worden geoordeelt als dat hij gecomen is om t’ Volck op te maken
ten eijnde datse t’ Landt soude verlaten & met hare effecten door gaen, t’ welck een groote
verslagenht: heeft gegeven onder die van de Commewine.
ende te meer omdat Otto Eden schrijft van noch twee Engelse schepen die hier staen te come (met
aan boord) Pieter Raet en noch een ander t’ welck gehouden wort te wesen Philip Hall, twee

325
persoonen die bekent sijn te wesen seer quade instrumenten, ende bequaam om iets te
ondernemen, derhalven gevreest wort dat se wel mochten comen om een deel Negers uijt de
Commewine wech te voeren, ofte d’ Indiane onse vijanden in Serammeka ende Coppename van
ammonitie en gewere te versien, en de Negers die se van ons gerooft hebben haar af te handelen
& soo een fondament tot onse ruine te leggen. Het is oock bevonden dat George Lies[?] met
wiens wede: Wagemr: seijde getrout te wesen, noch int leven was doe hij van Antigo vertrock soo
dat hij een onbeschaemde leugenaer is.
Sijn op het versoeck van Captn: James Aire diverse van de voornaemste luijden aen sijn boort
geweest, die hij heel wel getracteert heeft, den Gouvernr: die mede versocht was heeft sich geexcuseert.
Den Gouvernr: heeft aen gemelten Captn: Aire wel ecpresselijck doen versoucke dat
geen luijden vant Lant soude willen afvoeren sonder Paspoort t’ welck belooft heeft en
verseeckert van niet te sullen doen, oock daarenboven sijn dienst aengeboden om met sijn Schip
in Surammeka ofte Coppenamme tegens d’ Indianen te gaan, doch is t’ selve ongeraden
geoordeelt.
18 Janrij
Is hier van de Barbados gearriveert t’ schip Bloessem Schippr: Richard Martin, sijnde t’ eenemaal
leech & soo den Schippr: slechts hier gecomen om beddings ende andere houtwerck in te nemen
voor de helft.
Dit heeft wederom nieuwe alteratie onder het volck gegeven, voorgevende dat de Joden dit schip
hebben doen comen om haer af te halen. Met gemelte schip is mede gecomen Lieven de Wever
die met Schippr: van der Spijck als coopman met de Cargasoen was mede gegaan, ende oock
gedacht wiert handadich te wezen aen het wechloopen en dat sich met Van der Spijck hadde
verstaan, doch het contrarie blijct nu, ende dat Van der Spijck tegens sijn wil en danck een andere
cours heeft gestiert als hij gehouden was te doen, soo dat aen de Barbados gecome sijnde sich
heeft geadresseert aen den Gouvernr: Jonathan Atkins ende versocht arrest op gemelte Van der
Spijck, presenterende sijn persoon neffens hem gevangen te laten stellen, maar den Gouvernr:
seijde dat hij eerst moest protesteren. Onderentusschen is Van der Spijck s’ Nachts doorgegaan
volgens de verklaringe van de Secrts: Edwijn Steds aen Lieven de Wever gegeven.
20 –
Is hier uyt Nieu Engelant gearriveert t’ Schip de Trent Schippr: George Munjoy. Den 14 Aug: van
hier naar Barbados vertrocken, inhebbende acht paerden en diverse vivres, ‘t schip met de gantse
lading is geconsigneert aen Samuel Nassy comt in 29 dagen overgeseijlt.
24 –
Is Captn: James Aire met de kitch Deptford weder vertrocken met wie is mede afgegaen de
huysvrou van Tomas Doncombe [Joncombe?] met dertigh Negers soo mans als vrouwen en
twintig kinderen, uyt consideratie dat hij sijn plantagie heeft moeten verlaten en geen kost voor
dezelve heeft ; oock diverse oude negers daer hij seer bevreest voor was dat na d’ Indianen
souden loopen.
26 –
Is het Engels scheepje The Hunter Schippr: Paul Crean de 2 Janry van Niw Jorck hier gearriveert,
na de Barbados vertrocke, inhebbende eenige beddings en ses paerden die hij weder terugge
neemt alsoo daer voor geen betalinge sach te becomen ; den Schippr: seijde van intentie te sijn int
corte weders hier te wesen met cost geladen.

326
30 Janrij
Is de Piriago met inde twintigh Indiane van boven gecomen die beneffens een sergeant met tien
soldaten gesonden sijn tot op de Plantagie van Belleplace om te sien of eenige Indiane van onse
vijanden daer ontrent sich onthielden , dewijl geoordeelt wierde het nu omtrent de tijt te wesen
dat deselve een generale aanval souden doen , dog sijn savonts weder gekeert sonder iets
vernomen te hebben.
1 Febry
Is tijdinge gecome van de plantagie van de Secrts: van Gheluwe dat d’ Indiane daer geweest
hadden, sijnde aengevoert door den bewusten Neger Ganimaet roepende al de Negers van de
plantagie toe dat se met hem souden gaen naer d’ Indianen, alsoo daer wel leefden ende niet
behoufden te wercken, hadden verders het meulenhuijs in brant gesteecken, een Neger
dootgeschoten & twee doodelijck gequest ; oock was er 6[?] Negers en Negerinne na de vijanden
toe geloopen.
2 –
Is den Luijtent: Gravenbroeck met eenige soldaten na de voorsz: Plantagie gesonden, alsoo
gesecht wirt dat men daer weer hadde geschooten, doch is bevonde abuijs te wesen en dat sedert
aldaer geen Indiane gewesen hadden.
4 –
Alsoo den Secrts: van Gheluwe geresolveert is de Plantagie in Para te verlaten sich bevindende
onmachtig vermits sijn groote verliesen van Negers, om deselve na behoore te doen cultiveren, is
den sergeant met eenige soldaten derwaerts gesonden tot convoij, en goetgevonden de ses
soldaten die aldaer garnisoen houden te laten continueren, alsoo die post nootsakelijch moeten
werden bewaart tot bevrijdinge vande rivier.
S’ avonts ontrent acht uijre sijn d’ Indianen gecome aen de uytterste huysen van de Prince Straet
waervan d’ eerste twee verlaten sijn. In het derde was een vrou met haer kint sijnde geweest de
meyt van den Secrts: van Gheluwe, daer se ingevallen sijn, bij haere hebbende den Neger
Ganimdt beneffens andere Negers meer, ende heeft gemelte Ganimdt tegens de vrou gesecht: gij
sijt oorsake dat mijn Mr: Perduijn mij een oor heeft afgesneden, daarom sul je nu sterven, waerop
dat se verscheijde slage met houwers & swaerden heeft gekregen, soodat se haer voor doot lieten
liggen beneffens haer kint dat mede doodelijch gequest is. Int selve huys was noch een burger
sijnde de schoelapper genaemt Cruijthoff die se in sijn hamach hebben vinden leggen. Eenige
houwen in de kop gegeven ende een pijl in de borst gesteecke, daervan een uyr omtrent daerna is
gestorven.
Hierop is alles inde wapenen gecomen & sijnde de vijand sonder verders iets t’ attenteren,
doorgegaen.
9 –
Is ‘t Schip de Trent daer nu Schippr: op is Josias Monjoy met beddings na de Barbados
vertrocken, toecomende Samuel Nassi die t’ selve sont om van daer eenige cost te halen en
herwaerts te brengen.
14 –
Sijn twee matroosen van t Schip van Claver bij den Gouvernr: gecomen doende rapport dat d’
Indianen gister avond gecomen waren op de Plantagie Acaribo daer directeur op is Tomas
Conjard die beneffens sijn officiere een wijnich buyten sijn huys gegaan sijnde, door denselve
wierde aangevallen & wechgevoert, een officier ternauwernoot eschapperende.

327
Hadden verders het koockhuys half verbrant ende noch een blancke op drie plaetsen met pijlen
gequest, synde dit widerom een nieu groot ongeluck & soo alle dage andere te verwachten tot wij
door secours uyt het vaderlandt mogen verlost worden.
1680 – febr. 16 t/m maart 10 – extract der daghelijckse gebeurtenisse
2035 - 406 / 407
16 feb:
Is Jan Stratius met de Barque van de boven kust weders gekeert raporterende dat hij vermits het
ongestuymich weer niet verders hadde conne geraken als tot Sinamary ontrent twintigh mijlen
van Cajana gelege soo dat de brieven aen de Gouvernr: van Cajana hem mede gegeven niet hadde
bestelt, nochte ook sijn principaelste oochmerck berijct, dat is dat hij had de meenen te spreken
met de Indiaense Natie genaamt Aracarisen, hebbende tot haer hooftman gehadt eene Jan van der
Goes dewelcke altijt seer geneegen tot tot de Nederlanders sijn geweest.
onder welcke Natie hij Stratius vier a vijf Jaren heeft verkeert ende als een Indiaan selve mede
geloopen, hadde oock twee snaphanen en eenige andere goederen mede genomen om aen haer te
vereeren, die hij weders gebracht heeft.
Verders secht dat hij d’ Indiane langs de kust hadt bevonden seer ge-inclineert tot vrede te wesen,
haer seren excuserende dat se geen quaat int sin hadden ende t’ onrechte door ons volck waren
aangetast ende verstroijt gelijck hij haer gevonden hadde inde bosschen geretireert.
Hebbende veel moeijte gehadt om haer door een Indiaan met hem mede genome te doen
opsoecken wiens vader onder haer woont klaechde bijsonderlijck over de perkotten[..?] dat die d’
oorsack hiervan waren, ende seijde dat Pieter van Houten, Engel Classy en Isaac no Noss haer
veel quaet gedaan hadden, dat die bij haer niet meer mosten comen, maer dat de Gouvernr: de
barque conde wederom senden met weijnige blancke om met haer te comen handelen, dat se, dat
se gebreck hadden ende souden sien broot ende hangmacken te krijgen om daartegens te geven.
Waerop Stratius haer gesecht heeft dat se aen ‘t fort conden comen handelen gelijck voordesen,
soo hadden se geantwoort dat se nu niets en hadden om te connen mede brengen alsoo se alles
verlooren hadden en soo in de bossen niet meer conden woonen, dat se liever slaven van de
blancken wilden wesen als soo te leven, dat se nu weders aen de Zeecant souden comen wonen
gelijck voordesen, versouckende dat hij weder bij haer wilde comen, maer weijnich volck soude
mede brengen, en dat eenige van haer met hem na de Gouvernr: soude gaen.
Dat hij nu twee van dat volck soude mede gebracht hebben, maer hadden twee a drie dagen tijt
vandoen om haer gereet te maken, en conde daer niet na wachten vermits de quade hant gekrege
hadde, daer nodich most nagesien worden, doch hadde belooft weder bij haer te comen int begin
van den droge tijt, sullende wesen inde maent van Junij.
Hier mede sijn die van de Commewine nu gerust gestelt houdende haar verseeckert dat
d’Indianen van de boven kust, daer se vreesden van overvallen te worden, sich nu souden stille
houden ; de drie persoonen hier boven genoemt daer over de Indianen klagen ende versochten dat
niet bij haer souden comen sijn handelaars onder deselve geweest, welck slach van volck
geoordeelt wordt veel quaats onder d’ Indianen gedaan te hebben, ende een groote oorsaack van
de oorloch te wesen:
Anders soo hebben Pr: van houten en Engel Clasen goede diensten gedaen gedurende desen
oorloch ende wert het daarvoor gehouden dat d’Indianen ofte Caribesen van de bovenkust sooseer
tot vrede genegen sijn te wesen omdat se op verscheijde tijden sijn geslagen geworden , sijnde bij
experientie bevonden dat d’Indianen int generaal sijn ontrouwe moordadige menschen ende sehr
wispelturich, op wie dat men geene staet kan maken ende oock geen deech[?] van hebben sal , ten
sij dat men haer onder dwangh can houden;

328
Ende is bij het rapport van Stratius gebleecken dat hij sijn persoon beneffens die van de barck
onder d’Indianen seer heeft gepericuliteert, ook de barck in gevaar gestelt, alsoo de meer als
veertich Indianen seffens aen boort sijn geweest, die hij hadde beschoncken ende vereeringe van
kraalen en messen gegeven, sustineerende dat anders doende met dat volck niet soude sijn terecht
geraect.
Verders wist hij te seggen dat d’Indianen hem gesecht hadden dat se bij de Aracarisen hadden
geweest om assistentie tegens de Paracouren te becomen die een deel van haer volck hadden
dootgeslaggen maer dat haer voor antwoort gegeven was datse met de Duytse eerst soude vrede
maken, datse qualijck deden met haer te oorlogen etc: sijnde blijde dat hij gecomen was om met
haer vrede te maken, datse nu bij d’Aracarisen souden gaen en seggen dat Jan bij haer geweest
ende vrede gemaeckt hadde, meenende soo van hare vijanden de Paracouren betalinge ofte
revengie te gaan halen.
Noch seijde van d’Indianen verstaen te hebben den chevalier de Leijse Gouvernr: van Cajana met
vijf schepen met volck uyt Vranckrijck aldaer was gearriveert , sijnde weders gekeert op den tijt
als hij gesecht hadde te sullen comen en dat alle d’Indianense Captns: ontboden hadde om met
haer de vrientschap te vernieuwen.
16 feb:
Is Adrian Hoogenkamp bij de Gouvernr: gecomen rapporterende dat Tomas Conjaert die gedacht
was door d’Indianen wech gevoert te wesen, gister avond in de Rivier was gevonden in sijn rugge
met een pijl geschoten die geoordeelt wird vergiftich te wesen omdat hij extraordinair was
opgeswollen ; verders seijde dat het koockhuijs heel verbrant was en oock twee Negers waren
weggevoert ; Also gemelten Hoogenkamp voor een derde in dese plantagie ge-interesseert is,
heeft versocht de directie daervan te mogen hebben t welck hem is toegestaen ter tijt toe de
principalen int Vaderlant mnader daer over sullen comen te disponeren.
17 –
Is Schippr: Gabriel Bisschop na het vaderlant vertrocken mede nemende, tegens sijne ecxpresse
beloften van niemant van het lant te sullen afvoeren, den sergt: Adrian van der Perre sijnde
geweest een knecht van d’ Hr: Wildelant.
ende alsoo Schippr: Bisschop soo seer op sijn interest staet wert gedacht dat hij de vracht voor
hem heeft afgesproocken en den sergt: selfs heeft wechgesonden, alsoo niet van sijn selven heeft
en door recommandatie van gemelten Wildelant tot sergt: is geavanceert:
noch heeft Bisschop bij sich gehouden twee snaphanen van ‘t Lant ende een steenstuck ofte basse
die aan hem gelangt waren om tegens de vijant dienst te doen , ten tijde als in Para d’ optocht
geschiede , die hij doorgaens gewijgert heeft wederom te leveren seggende daervan niet te weten
ende is nu bevonden dat hij de basse aen d’Hr Thisso sijn oom heeft vereert.
20 –
Is hier van de Barbados gearriveert t’ Schip de hopewell Schippr: Francois Gibbon hebbende ses
weecke onderwege geweest sijnde t’ eenemael ledich comt aen de Joden geconsigneert om
beddinghe te laden.
20 feb:
Is mede gearriveert t’ Schip Batty Schippr: William Dunskombe, comende in minder als ses
weecken van Nieu Jorck geseijlt inhebbende dertigh peerden ende partijen cost.
Bovensz: twee Schipprs: seijden vier mijlen boven de Revier gemoet te hebben den bekende
Pieter Raet, daer voor desen van gesproocken is seijlende, soo hij haer gesecht hadde na d’

329
Amasone om met d’ Indianen te handelen, hebbende een kleijn scheepje niet boven twintigh ton
ofte tien Last groot, ophebbende seven a acht man.
21 –
Is het Schip de Bloessem Schippr: Richard Martin den 18 passado alhier van de Barbados
gearriveert, met beddings geladen wederom derwaerts vertrocken.
26 –
Is gearriveert een scheepjen genaemt The George van Limmingtoen bij het eijlant Wicht daer
Schippr: op is Wm: Liege comende van fijael[?] met wijn geladen, sijnde afgesonden bij Mr: Wm:
Darvall tot Nieu Jorck wiens broeder tot Amsterdam woont ende genegen is om hier een handel
van kost als anders te stabilieren indien hij eenichsints sijn Reeckeninge daerbij mocht vinden, ‘t
welck tot groot voordeel van dese colonie soude strecken.
29 –
Is George Monjoy met het scheepje d’ Anna Maria, dat bij Samuel Nassi gekocht is, met beddings
geladen na de Barbados vertrocken, om met eenige kost wederom te comen.
3 maert
Is tijdinge van boven gecomen dat de vijantlijcke Indianen twee dagen geleden ‘s Nachts
gecomen waren op de plantagie van de Hr: Thijssen met intentie om deselve in brant te steecken
doch waren, weijnich schade gedaen hebbende, weders geretireert .
Onderentusschen was Irikaye met een deel Indianen onse vrienden, sich bevindende aen de
Santpunt, daer na toe gegaan, ende hadde, haer wel een mijl vervolcht hebbende,haer
aangetroffen, soo dat se hantgemeen waren geworden, ende de vijanden de vlucht namen
achterlatende eenige boogen, pijlen, hangmacken, etc: Aen onse sijde waren drie Indianen
gequest en aen de vijanden sijde reeckende mede datter drie a vier swaar gequest waren.
7 maert
Is het scheepjen The George Schippr: Wm: Leich de 26 passado alhier van Fijael gearriveert met
wijn geladen, wederom vertrocken, also geen betalinge voor deselve wist te becomen, hoewel
hier seer groot gebreck van wijn is.
Is Captn: Irikaye met drie Piriaguen met Indianen na de Corentine vertrocken om van daer meer
assistentie te halen ende daermede te comen om onse vijanden in Coppenamme ende Surammeka
te beoorlogen, en is op sijn versoeck ‘s Lants Bercke mede gegaan, waarmede de Gouvernr: een
brief gesz: heeft aen Pieter de Chuyer synde met de snaeu al over twee maenden na de Corentine
gesonden om meerdere assistentie van Indianen van daer te becomen, doch is sedert geen tijdinge
van hem gecomen, ‘t welck doet vresen dat hem ‘t een ofte ‘t ander ongeluck mochte sijn
overgecomen.
8 –
Is tijdinge gecomen dat d” Indianen gecomen waren op de plantagie van den Gouvernr:. Soo is
aanstonts een sergt: met eenich volck derwaerts gesonden, ende bevonden dat se uyt het bos
waren gecomen, bekruypende eenige Neegers die daer dicht aen werckten, hadden een van
deselve mede genomen ende een gequest ende waren soo weders doorgegaen .
Hierop is aanstonts de sergt: met eenich volck derwarts gesonden, die niets vernomen hebbende
wedergekeert sijn, hoewel op ‘t spoor van de vijant hadden hooren te vervolgen.
9 –

330
Is den Majoor Cherisey voor dagen met omtrent 20 man uytgesonden om te sien of op het spoor
Indianen ergens soude comen aantreffen, hebbende bij sich drie Indianen om de wech te wijsen,
doch sijn tegens de middagh weder gecomen, sonder iets gemoet te hebben als eenige hutten daer
d’Indianen gelogieert hadden, soo hebben niet goetgevonden verders te avanceren alsoo de wegen
tot aen de middel toe vol water waren.
10 –
Sijn van de Correntine alhier gearriveert twee Periaguen met inde twintigh Indianen waer mede
de brief aen den Gouvernr: van Pieter de Chouyes is gecomen, van inhout als bij deselve te sien
is, ende soude alles aldaer wel gaan ingevall dat wij volck van hier derwaerts conden senden om
aldaer met dertigh man guarnisoen te houden sijnde seer veel aen gelegen dat d’Indianen van die
Revier onse vrienden blijven, immers soo als se nu sijn voor een goet gedeelte, want aldaer oock
veel Indianen gevonden worden die sich onder onse vijanden vermengen ende neffens haer ons de
oorlogh aendoen.
Hier eindigt het extract der dagelijkse gebeurtenissen. De archieven van Zeeland lopen door tot
1681, maar het journaal werd niet meer bijgehouden, of is verloren gegaan.
1680 – maart 10 – verslag Pieter de Chuyer
2035 - 408
verslag van de militair Pieter de Chuyer over de gebeurtenissen aan de Corantijn. Gesteld in de
franse taal.
1680 - februari 27 - maart 4 – de zaak Simon Schoppens
De luitenant Simon Schoppens had klaarblijkelijk een onbehouwen karakter als hij een borrel
ophad, en had bij verscheidene gelegenheden diverse personen uitgescholden, waaronder de
Fiscaal Stephanus Schut, de kapitein Bernhard Plijster, mevrouw Mettje Droget, en de heer
Jacobus Vlam. Op 11 februari werd Scheppens in arrest genomen en er volgde een uitgebreid
onderzoek.
De hele zaak lijkt een storm in een glas water, de moeite van het papier niet waard.
document 1 - 1680 – februari 27
2035 - 409
Interrogatie van Lt: Grevenbroeck, sergt: Jan de Jongh, en soldaat Andries Treffer.
Grevenbroeck, de Jongh en Treffer waren aanwezig bij de arrestatie van Schoppens op 11
februari door de fiscaal Schut. Bij die gelegenheid gaf Schoppens toe de vorige nacht een
woordenwisseling te hebben gehad met kapitein Plijster.
document 2 - 1680 – februari 27
2035 - 410
interrogatie Antoni Kuyper, Jannetje Simpson zijn huisvrouw, en Mettje Harmensz huisvrouw van
Elias Droget.
Tijdens Schoppen’s arrestatie dato 11 februari ten huize van Kuyper, ontstond een kleine
woordenwisseling tussen hem en de Fiscaal.
document 3 - 1680 – maart 1

331
2035 - 411
Interrogatie van kapitein Bernhard Plijster.
Plijster verklaart dat op 10 februari Metje Droget woorden had met Simon Schoppens. Jacobus
Vlam trachtte hem te overreden naar huis te gaan, waarop hij deze ook uitschold, en hem met zijn
degen verwondde.
document 4 - 1680 – maart 4
2035 - 411a
Verzoekschrift van de fiscaal Stephanus Schut ter zuivering van zijn naam.
In de margine staat de beslissing van de Gouverneur vermeld:
Luitenant Schoppens wordt veroordeelt “de gequeste naem eere van de Hr: Fiscael te
repareren”. Hij dient publiekelijk te verklaren dat de Fiscaal een “vroom en eerlijck man” is
document 5 - 1680 – februari 26
2035 - 412
verklaring Jacobus Vlam, raadsheer, en Jacobus Keyser, chirurgijn
Vlam & Keyser verklaren dato 11 januari in de herberg van Jan Silver te hebben gehoord, dat
Schoppens de fiscaal Lanbertus Vlam uitschold.
document 6 - 1680 – maart 1
2035 - 413
interrogatie van Balten Perduin, burgemeester en krijgsraad
Perduin verklaart dat op 10 februari ten huize van Elias Droget, kapitein Plijster en luitenant
Schoppens een woordenwisseling hebben gehad, waarbij Schoppens Plijster heeft uitgescholden,
maar zich daarna min of meer heeft geexcuseert. Plijster bleef kalm, en bracht Schoppens naar
huis.
document 7 - 1680 – maart 1
2035 - 414
interrogatie van Joan Bruyns
Bruyns verklaart dat dato 10 februari ten huize van Elias Droget kapitein Plijster en luitenant
Schoppens blijkbaar een woordenwisseling hebben gehad, en dat Schoppens zich had
geexcuseert.
document 8 - 1680 – maart 4
2035 - 414a
verzoekschrift van capt: Bernhard Plijster ter zuivering van zijn naam
In de margine staat de beslissing van de Gouverneur vermeld:
Luitenant Schoppens wordt veroordeelt capt: Plijster “in sijne gequeste eere te herstellen”. Hij
dient publiekelijk voor de wacht te verklaren dat het hem spijt.
document 9 - 1680 – zonder datum
2035 - 415
Interrogatie Metjen Harmens, huisvrouw van Elias Droget, herbergier
Op 10 februari weigerde Metje vanwege het late uur te tappen voor Simon Schoppens, waarvoor
hij haar uitschold. Jacobus Vlam en de vaandrig van de burgerwacht Noordingh trachtten hem te
overreden naar huis te gaan, waarop hij hen ook uitschold, en Vlam met zijn degen verwondde.
document 10 - 1680 – zonder datum
2035 - 416
Interrogatie Nicolaes Noordingh, vaandrig, Crijn Francken, en Mr: Harmen Doncker

332
Deze vertellen ongeveer hetzelfde verhaal als Metje Harmens.
1680 – maart 7 brief gouverneur Heinsius
2035 - 417
Brief van Heinsius aan Pieter de Chuyer op tocht in de Corantijn, met het verzoek om bericht te
sturen over zijn tocht.
1680 - maart 8 – proces Simon Schoppens
2035 - 418
Luitenant Simon Schoppens wordt ten laste gelegd een ruzie met de herbergierster Mettje
Harmens, het toebrengen van letsel aan Jacob Vlam, en het beledigen van Fiscaal en gouverneur.
De Fiscaal eiste de doodstraf.
De luitenant Schoppens verzoekt “dat hem sijne begaene fauten mogen worden gepardonneert”
Op 8 maart veroordeelde de krijgsraad Schoppens tot 3 maanden suspensie uit zijn rang van
luitenant.
1680 – maart 13 – openbare oproeping door gvr: Heinsius
2035 - 419
In de colonie circuleert een missive van de vluchteling Philip Baal, waarin deze verklaart dat de
kapitein Bernard Plijster zich met goud heeft laten omkopen, om niets te zien en te horen van
Baal’s vlucht naar Antigua.
De gouverneur roept eenieder op die het bovenstaande kan bewijzen, om zich binnen 6 maanden
aan te melden, en indien niemand zich meldt, zal Plijster “puijr, suijver ende innocent” worden
verklaart.
1680 - maart 18 - Brief gouverneur Johannes Heinsius
2035 - 420
Edele Mogende Heeren:
Per schippr: Gabriel Bisschop hebbe Uwe Ed: Mo: laest gesz: gaende daervan hiernevens het
duplicaet. Gemelte schippr: heeft niet tegen staende sijne protestatien van niemant sonder
paspoort van ‘t lant te voeren, een sergeant mede genomen. Soo isser vast niet één schippr: die
sich ontsiet om volck sonder consent mede te nemen. Captn: Tobias Adriaense selfs heeft twee
persoons mede genoomen die aen t’ lant schuldigh sijn:
Tis nu ses maenden dat wij geen schepen uyt het vaderlant hebben gekregen soo dat ijdereen sich
inbeelt dat wij verlaten sijn, ende wat mijn aengaet weet het guarnisoen niet langer t’
onderhouden sonder assistentie van uwe Ed: Mo: t’ontfangen, raecke aen ijdereen schuldich en
weet niemant te voldoen, want hier geen incomen is doordien de meeste plantagies geruineert
sijn, en die noch schuldich staen seggen absoluijt niet te willen betalen, dewijl datter geen militie
genouch int Lant is kannen haer daer toe niet dwingen.

333
De joden die belooft hadden in het schip de Son op afreeckeninge van t’ geen sij aen t’ lant
schuldich sijn, vijftich oxhoofden suijck[er] te schepen hebben alleen acht oxh: gescheept soo dat
het mij onmogelijck is het hier langer gaende te houden, en alsoo voor de passagie van t’ volck
met het schip de Vergulde Son hiet gebracht, moet betalen volgens de nevensgaende Reeck: de
somma van F5530,- daer toe ick niets kan oversenden soo ben genootsaeckt de voorn: somme op
uwe Ed: Mo: te trecken, te betalen aen d’ hr: Willem Pedij tot Rotterdam, die in plaets van
voordeel te doen meer als 2000 Vlaems bij dese reijs sal schade lijden, alsoo sijn schip dat ons
hier gebracht heeft op en slechte vracht niet meer heeft in gekregen als 215 Surinaemse en 31
france oxhoofden suijcker hoe wel wel 1200 oxhoofden kan innemen niet tegenstaende wel
vijftien maenden hier inde rivier heeft gelegen, ende door Uwe Ed: Mo: resolutie gepreviligeert is
voor andere afgeladen te worden, soo heben de planters daer op evenwel geen reflexie willen
nemen gelijck se oock nergens na vragen.
Uwe Ed: Mo: konnen wel dencken hoe verdrietich dat het valt niet alleen mijn selven geruineert
te sien maer dat noch andere vrienden soo merkelijcke schade voor mijn moeten lijden.
Ick heb d’ hr: Pedij geen anderen raet comen geven als noch maer soo een schip herwaert te
senden met hondert soldaten ende sich aen Uwe Ed: Mo: t’addresseren, versoeckende dat op het
arrivement van gemelte schip geene suijckeren sullen mogen werden geladen tensij dit volladen
is, en datse sullen hebben te betalen één stuijver per Pd: voor vracht, waer mede vertrouwe dat hij
eenichsints aen sijn garant soude connen komen, sijnde onder correctie voor dese colonie
dienstich dat soo een man, sijnde een vande grootste coopluij in holland, soude geanimeert werde
sijn negotie hier te continueen.
Alsoo Uwe Ed: Mo: comen verseeckert sijn dat ingevalle dit schip niet hier gecomen hadt ende de
kost die ick hier uijt nieu Engelant versorcht hebbe, soo had dese colonie al lanch wegh geweest.
Godt weet watter noch van sal geworden, dewijl deselve sonder prompt secours niet langer can
bestaen.
Verders referere mij aende nevens gaende bijlagen sijnde nu eenigen tijt onpasselijck geweest soo
dat het mij niet mogelijck is méér te schrijven.
Hiermede afbreeckende bidde Godt voor Uwe Ed: Mo: gesontheijt en prosperiteijt verblijvende.
Edele Mogende Heeren
Uwe Ed: Mo: gansch ootmoedigen en onderdanigen dienr:
J: Heinsius
Surinamburgh den 18 maert 1680
1680 – eind maart 1680 – memorie Sander Matthijsen
2035 - 421
Matthijsen geeft aan, de kapitein Pleyster wist dat Philip Baal voornemens was te vluchten, maar
desondanks geen voorzorgsmaatregelen heeft getroffen, en de vluchteling ook niet heeft
achtervolgd.
1680 - april 27 - Brief Nathanael Clifton

334
2035 - 422
Clifton meldt de dood van gouverneur Heinsius, op 21 April 1680. Het bestuur wordt
overgenomen door de Politieke Raad.
Edele Mogende Heeren:
Het arrivement van het schip Wester Zouburgh op den 13 deser heeft een ijder seer verblijt als
hebbende nu een beginsel van het lange verwachte secours becomen en hoe dat int kort het
resterende stont te volgen, Godt sij gedanckt dat de colonie gesalveert is en soude Uwe Ed: Mo:
konne verseeckeren dat int korte alles sal konnen herstart werden soo het schip met 150 soldaten
komt te arriveren want het Godt danck alreeds soo verde gebracht is dat alle d’ Indianen te
windewaert bevredicht sijn en hebben nu alle de Indianen en vande Courentine daer het grootste
getal woont tot onse vrienden gekregen die nu besigh sijn om de indians van Coppenam tot
vreden of rede te brengen, geconjungeert met eenige van d’ onse, oock sijn gemelte Courentiense
Indianen voor een gedeelte genegen om onder ons te komen wonen en hebben inde Courentine
een sterck huijs voor ons gebout om een partije militie daer in te connen logeren t’ welcke sal
dienen tot meerder verseeckeringe van hare getrouwicheijt tot ons; over 12 dagen is Pieter de
Chuijer met de Snaeu en 25 man vertrocken naer Coppenam en Surammeca verhoope in 2 a 3
dagen wat goets daer van te vernemen.
De hr: Captn: Majoor Commandt: Herman de Huijbert die over quam om naest den hr: Gouvernr:
Johannes Heinsius te Commanderen is op Zee gestorven, tot groote droefheijt van ons alle, alsoo
vele van sijne experientie vande Indianen een groot gevoelen hadden, en veel bij haer soude te
weegh gebracht hebben, doch alsoo den hemel ons daermede niet en heeft believen te begunstigen
soo moeten wij getroost wesen.
De oorsake waerom aen uwe Ed: Mo: ben schrijvende is desen als bekent te maken het overlijden
van den Ed: hr: Gouverneur Johannes Heinsius op den 21 deses des nachts ten één uijre tussen
sondagh en maendagh: hebbende ontrent twaelf dagen lam geweest met weijnich koorts en
begonde sijn ledematen weder eenichsints te bewegen t’ welck ons en hem eenige hoop van
herstellinge gaff maer sondaghs s’ avonts ten negen uijren krijgende een harde koorts waer aen hij
twee uijren daer naer is gestorven tot groot leet wesen van ons alle ende tot groot nadeel vande
colonie, want alles wel begonde te gaen niettegenstaende hij veele vijanden hadden.
Hij was seer bedroeft te hooren uyt een brief gesz: van een seecher hr: woonende tot Middelburch
hoe dat aen uwe Ed: Mo: was geadviseert dat hij hier soo mecanick[?] leefde en niet één dronck
water of wijn voor een vrient en hadde, alsmede dat hij de soldaten weijgerde om te gaen vissen
en als hij se noch t’ allen geluck liet gaen, soo woude hij een derde daer van hebben, het welcke
onder correctie al te samen abominable leugens zijn, want hij noijt van ijmant een eenige vis heeft
begeert, wel is waer dat als sijn indianen niet gevangen en hadden dat hij wel somtijts dese of
gene heeft laten vernemen of ijmant vande soldaten ijets gevangen hadden, het welcke dan wel bij
wijle gebeurde oock somtijts niet, maer altoos heeft hij haer wel twee mael meer daer voor
gegeven als een ander soude hebben gedaen, het sij aen brandewijn taback of iets anders dat sij
begeerde, hebbende ook menichmael aen het huys comen vragen of den den Gouvernr: geen vis
begeerde, en heeft haer meesten tijt met haer ware laten henen gaen haer gevende een dronck
brandewijn of wat anders na datter iets bij de hant was, soo dat ten hoochsten verwondert ben hoe
dat men sulcke onbeschaemde Godloose menschen kan vinden die soo profaen tegen de waerheijt
derven schriven.
Het is hem oock te Laste gelecht van eenige, dat hij een dronckaart was, maer het één is soo wel
waer als het ander, want indien Uwe Ed: Mo: een premie daerop stelden van duysent ducaten soo
ijmant d’Hr: Gouvernr: Heinsius in Suriname ooijt vrolijck hadde gesien, twijfele niet of daer

335
souder geen gevonden worden om ‘t selve te bewaerheden, want hij een Patroon was van
soberheijt.
Het ware Uwe Ed: Mo: ende de Colonie goet geweest dat hij noch enige jaren in in leven hadde
mogen blijven, twijfele niet of hij zoude onder Gods Zegen alles soo hebben gedirigeert dat dit
Lant in korten tijt soude hebben gefloreert verre boven Brasil.
Veel quade en boosaardige monden die hem in sijn leven niet en hebben mogen lijden, die
wensen hem nu weders te hebben, siende hoe het tegenwoordigh gaet, want elck wil de Meester
spelen, niemant wil gehoorsamen. Den eenen seght : daer is nu geen Gouverneur , den anderen
seght: naer wie souden wij luijsteren, wij willen doen wat wij begeren, wie sal ons leet doen, wij
hebben noch langen tijt eerder een andere Gouvernr: komt, laet ons nu de tijt waernemen.
Het welcke alle saken sijn van een quaat gevolg, derhalve bidde Uwe Ed: Mo: van gantscher
harten dat het Uwe Ed: Mo: gelieve de plaatse van den overleden Gouvernr: Heinsius te
vervullen, hoe eer hoe liever, alsoo den dienst van den Lande daer ten hoochsten aen is gelegen.
De Heeren Politique Raden sijn nu eenige maalen vergaadert geweest over hetselve subject maer
konnen malkanderen niet verstaen, elck pretendeert de supperioriteit, echter hebben deselve op
den 24 deser de gemeene planters besz: tegens den 6 May, offer iemant was die iets hadde tegens
den persoon van Barent Plijster als eerste politique Raad voorgestelt en tegen Stephanus Schut als
Captn: Luytent:, soo niet dat het Gouvern[emen]t soude weesen aen d’Hr: Politique Raden als
Johan van Ruyven, Johan van Rijnsouver, Jacob Vlam, Abraham Seroock[?], Cornelis
Snelleman, en Bastiaan Thijssen ; yders een maant op sijn tour, en soude Stephanus Schut van de
Militie niet mogen disponeeren als op ordre van d’hrn: Raden, totdat nader door Uwe Ed: Mo:
daerover soude werden gedisponeert.
Aengaende mij is sulcx dat op den 3 Maart laetstleden mijn bedieninge als Chirurgijn Generaal
hebbe ter neder gelecht ende de Hr: Gouvernr: heeft mijn dan belooft (omdat ick in het Lant
soude blijven) een politique Raedsplaets ofte secretaris van den hoogen Raedt, het welcke mij het
liefste was, op conditie dat ick noch als doctor aen sijn huys soude continueren sonders voor
iemant maer te practiseren en soude mij daervoor toe voegen duijsent caroli guldens jaarlijcx.
Soo hebbe dan op sijn aenbiedinge alles verlaten mij beloovende daerover aen Uwe Ho: Mo: te
schrijven, en soude mijn gage ingaen den 4 Maart 1680, maer het ontijdich afsterven van
denselven heer heeft het goede belet.
Derhalve versoucke ootmoedich dat Uwe Ed: Mo: mij in een van de voorsz: Chargies[?] gelieve
te introduceren, ofte soo het Uwe Ed: Mo: oordeelde beter te wesen voor mij de Commijs plaets
van Sr: Combe (die nu al een jaer sijn demissie heeft ontfangen op sijn versouck) sult mij ten
hoochsten verobligeren en sal altoos trachten Uwe Ed: Mo: van alle tegoede rekenschap te geven
soo als een eerlijck en getrouw commies behoort te doen.
Hiermede sal Godt bidden voor Uwe Ed: Mo: gesontheyt en prosporiteyt, ende verblijve,
Edele Moogende Heeren,
Uwe Ed: Mo: gantsch ootmoedigen en onderdanigen dienr:
Nathanael Clifton
Surinamburgh, den 27 April 1680
1680 – ongedateerd – verslag kapitein Barend Pleyster

336
2035 - 423
Pleyster heeft de Cottica verkend om een geschikte plaats te vinden voor een beschermend fort
tegen de Indianen. Pleyster geeft aan dat dit moet gebeuren in of nabij de Gras-creecq, die de
Cottica en de Commewijne verbindt, zodat beide rivieren door het fort kunnen worden
beschermd. Hij stelt verder, dat de plaats aan de monding van de Gras-creecq “daer het oude
fortje heeft gelegen”, is afgespoeld en niet meer gebruikt kan worden. Hij stelt voor een fort te
bouwen op de verlaten kostplantage van Jan de Noorman een half uur boven de kreek, en een half
uur beneden de onderste plantages.
1680 – dossier Bernhard Plijster
Dit is een dossier vol van negatieve getuigenverklaringen over de kapitein Bernhard Plijster,
betreffende een aantal onderling niet gerelateerde zaken, klaarblijkelijk aangelegd met de
bedoeling de man zwart te maken. Vrijwel alle verklaringen zijn genoteerd door secretaris A: van
Gheluwe.
document 1 - 1680-april 29
2035 - 424
getuigenverklaring Pieter Sanderus, Jan Dircksz: Coster, en Joris Eerlandt.
Dezen verklaren het volgende:
Capt: Bernhard Plijster heeft aan Sanderus bevolen de rantsoenen der soldaten te vergroten,
hetgeen deze heeft geweigerd omdat dit niet binnen zijn verantwoordelijkheid ligt. Vervolgens
heeft Plijster de weduwe Heinsius bevolen de rantsoenen te vergroten, die dit ook heeft
geweigerd. Tenslotte heeft Plijster de magazijnmeester / commies Noordingh gesommeerd de
rantsoenen te vergroten. Noordingh weigerde dit, zeggende dat hij Plijster niet langer als
Commandant beschouwde, aangezien hij door H: H: Mo: uit die functie was ontheven; waarop
Plijster Noordingh in arrest had gesteld.
document 2 - 1680-april 29
2035 - 425
getuigenverklaring van Nicolaas Noordingh, commies, en mevrouw Elisabeth Rachijlaer, wed:
gvnr: Heinsius.
Idem voorgaand
document 3 - 1680-mei 5
2035 - 426
getuigenverklaring van Jan Stratius, Daniel Leroux, en Francois Bruiningh
Dezen verklaren het volgende:
Bernhard Plijster was te Commewijne bij de bark van planter Philip Hael aan boord gekomen en
had schip en inhoud in beslag laten nemen, omdat hij meende dat Hael zonder toestemming
Suriname wilde verlaten. Hael had Plijster op erewoord verzekerd vrijwillig naar het fort te
zullen gaan. Plijster had hiermee genoegen genomen en was weggegaan. Hael had vervolgens
have en goed van zijn plantage op het schip geladen en was er vandoor gegaan. Plijster was –
volgens de getuigen – bang geweest om achter hem aan te gaan. Zie over deze zaak ook de
documenten 13 maart (openbare oproeping) en eind maart 1680 (memorie Sander Matthijsen).
document 4 - 1680 – mei 6
2035 - 427

337
getuigenverklaring Martin Jacobz:, planter te Commewijne
verhaalt over een ruzie tussen hem en Plijster.
document 5 - 1680 – mei 7
2035 - 428
getuigenverklaring Johannes Ridderbagh en Anthony Adriaanse
idem voorgaand
document 6 - 1680 – ongedateerd
2035 - 429
getuigenverklaring sgnt: Jan de Jonghe en lt: Simon Schoppens.
Dezen verklaren het volgende:
In augustus 1679 waren zij onder bevel van Bernhard Plijster met 2 boten, 30 soldaten en enige
timmerlieden op weg naar post Topibo. De Parakreek werd echter versperd door omgekapte
bomen, waarachter Indianen zich hadden verschanst. De afspraak was dat de Jonghe en
Schoppens in de voorhoede zouden varen en de bomen verwijderen, daarbij gedekt wordende
door de hoofdmacht onder Plijster. Echter was Plijster ver achtergebleven en had hen niet
gedekt.
1680 – mei 2 – transportcontract
2035 - 430
transportcontract tussen H: H: Mo: de Raden van Zeeland, en de Zeeuwse reder Isaac van Pere,
over een reis van het fregatschip America naar Suriname.
o.a.: het schip zal 15 soldaten en emigranten meenemen, en er wordt voor iedere gestorvene 5
pond vlaams, en voor iedere levend overgebrachte 10 pond vlaams betaald.
1680 – mei – petitie van de inwoners
De inwoners, vertegenwoordigd door een commissie van 12 personen, bieden een vrij dwingende
petitie aan bij de Raad van Politie. Zij stellen voor:
1 - een uitbreiding van de raad van 7 naar 12 met name genoemde leden
2 – het leger is gebonden de bevelen van de Raad te gehoorzamen
3 – aanwenden van de inkomsten der kolonie voor de kolonie zelf
4 – kleine zaken kunnen door de president & 2 raden worden beslist
5 – grote zaken “het land rakende” mogen niet door de Raad worden beslist. Dit moet in een
soort volksvergadering gebeuren.
6 – niemand mag zonder toestemming uit de kolonie verhuizen
7 – oude toegekende privileges mogen niet worden veranderd
8 – het doen terechtstaan van het Raadslid Bernhard Plijster.
De oude raad, bestaande uit 6 personen, antwoordt merendeels instemmend op de voorstellen
(behalve Plijster natuurlijk). Daarna volgt een uitgebreide correspondentie, deels in duplo, over
de uitvoering van de veranderingen. Tenslotte wordt de nieuwe raad geïnstalleerd en door de
bewoners erkend.
De totale correspondentie bestaat uit 8 brieven en copien, totaal 16 stuks.
De commissie van inwoners bestaat uit:

338
N: Noordingh, Cha: Greenwood, Pieter Heerense, Jan Booms, Isaac Meza, Samuel Nassy,
Raphael Aboab, Abraham Kerstens, Gerrit Wobma, B: Parduyn, C:B: Wilderlandt, J: Muldert.
De “oude” Raad van Politie wordt gevormd door: B: Pleijster, Jan van Rijnsouver, Jacob Vlam,
J: van Ruyven, Bastiaen Thijssen, en Ab: Schoors
document 1 - 6 mei 1680
petitie van de inwoners ; alleen in copievorm in de verzameling aanwezig, zie 2035-438
document 2 - 7 mei 1680
2035 - 431
antwoord van de raad van Politie
document 3 - 8 mei 1680
2035 - 432
antwoord van de commissie der inwoners
document 4 - 8 mei 1680
2035 - 433
antwoord van de raad van Politie
document 5 - 8 mei 1680
2035 - 434
antwoord van de commissie der inwoners
document 6 - 8 mei 1680
2035 - 435
antwoord van de raad van Politie
document 7 - 8 mei 1680
2035 - 436
antwoord van de commissie der inwoners
document 8 - 9 mei 1680
2035 - 437
1 - verklaring van de inwoners ("suijckerheren, planters, borgers, ende gemeene ingesetenen
alhier present"), dat men de nieuwe raad erkend.
2 - verklaring van de nieuwe raad, dat deze haar best zal doen de kolonie te besturen. Deze
nieuwe raad bestaat uit: J. van Ruijven ; B. Plijster ; Jacob Vlam ; J. van Rijnsoever ; W. de
Bruin ; G. Wobma ; Balten Perduijn ; J. van Wildert ; C. B. Wilderlandt ; Bastiaan Thijssen ;
A. B. Schoors.
copieen van de documenten 1 t/m 8
2035 - 438 / 439
1680 – Mei 26 – brief B: Wilderlandt
2035 - 440
Brief gericht aan de Raden van Zeelandt.

339
Wilderlandt zegt door de overleden gouverneur Heinsius bedrogen te zijn, en met zoete woorden
en de belofte van een hoge positie in Suriname, overgehaald te zijn om financieel borg te staan
voor Heinsius. Eenmaal in Suriname gearriveerd kwam Heinsius de gedane beloften niet na.
Wilderlandt verzoekt om schadevergoeding en een goede positie.
1680 – juli 23 – brief Everhardt van Hemert
2035 - 441
Brief gericht aan de Raden van Zeeland
Capitein Everhard van Hemert verzoekt om vivres en ammonitie, en meldt dat op 26 juni een
veldtocht tegen de indianen is aangevangen onder commando van L: Verboom met een
troepenmacht van 150 blanken en 200 bevriende indianen. Verder geeft van Hemert een overzicht
van bevorderde officieren.
1680 – juli – journaal Lt: S: Schoppens
2035 - 442
Dagjournaal lopende van 03 tot 31 juli 1680, van de gebeurtenissen te Coppename, alwaar
Schoppens door Laurens Verboom was geposteerd met een schip en 39 soldaten.
Schoppens beschrijft de vredesonderhandelingen met de gevreesde Prijari, met geschenken van
vis aan de ene zijde en sopies aan de andere zijde. Hij slaagde er niet in de nieuwe vrienden op te
zetten om het guerillalegertje van de neger Gamindt op te sporen. Het journaal eindigt op 31 juli.
Daar is een goede reden voor. Op die dag was er een groot drinkgelag met 200 indianen, en
vervolgens hakten de nieuwe vrienden Schoppens en zijn militie aan mootjes, zoals blijkt uit de
brief van Laurens Verboom dato 10 augustus. 10 man overleefden de aanslag.
1680 – augustus 10 – brief Laurens Verboom
2035 - 443
De eerste brief van Laurens Verboom, die na Heinsius’ dood geleidelijk het bestuur overnam.
Deze brief is – in tegenstelling tot alle andere - waarschijnlijk geen copie door een klerk
vervaardigd, maar is het origineel, opgesteld in Verboom’s eigen, moeilijk leesbare handschrift.
Edele Moogende Heeren,
Ick hebbe het Ued: Moogenden in mijn voorsz: [schrijven] bekent gemaeckt, datter bij ons was
vast gestelt, een toogt op de vijanden te doen in de rievieren Saramacca, Koppename & de
Corantijn.
ick ben dan in persoon met 130 man & een capt:, 2 lnt: & 2 vadnd: & 3 sergt: op den 26 May
1680 uit de Revier van Zurinaam gevaard, nadat ick de Commando van de provintie aen Capt:
Hemert hadt overgegeven & ben deselfde namiddag tussen 2 a 3 uure in de rivier van Koppename
gekomen voor een burchte genaem Karassobo, alwaer de cristenen(?) verscheyde mael hadden
voorgeweest, dog telckens ledig vanaff daer moesten vertrekken.
soo dra ons ancker in de gront hat, liet ick de Planter Mons: Philip Braet genaemt die de
Indiaansche taal heel wel spreeckt, met de Capt: van de Vijant spreken, die niet als oorlogh
begeerde, denkende dat wij weder niet sout durve attaqueren, wij deden dan 10 a 12 canon

340
schoote op gem: & sij op ons met snaphanen, dat sij seer wel van versien sijn, ick liet dadelijc
mijn volck in de piyages [pyaka’s] gaen, die 7 in t getal waaren, ende landde soo recgt tegen haer
aen, ick hadt geluck van eerst met mijn piyage aen lant te sijn & spronck soo overboort, met
handt de granaten in mijn handt, soo als ick die meynde te werpen, liep een frans man de wal op,
dewelcke ick volcgde & bevond dat de vijanen waaren geweken, ick bleef op de borsweering
staen, met de houwer in de vuist, tot dat al mijn volck aen lant wasch, wij hadden geen doden &
maer 2 gequesten, waeronder mijn knecht de swaerste was & de andere in deese in mijn persoon
sijnde licht in sijn been geschooten, ick liet capt: Cemminck daer die nagt met 90 Musquettiers &
de Luit: Schoppens wat meerder geavanceert ; oock met 90 man. Des anderen daecgs begonnen
wij daer een Sterck huys te maaken & kregen de kleine.... aen lant, doch brachten wij 2 stuckjes
canon aen lant schietende elck een pond ijser maer vernam(?) haer sedert niet meer, den 7 Juny
was ons huys gans gemaeckt wel gepalisadeert van onder & boven & wel gedect met houten
tijgels, om voort .... bereyt te sijn.
Nadat ick den Lt: Schoppens & mijn vaandrig Cuyl & een Serg: met 90 man hadt laaten
commanderen, gaf ick de Lt: order hoe hij sicg sout gedraghen in ons ab[sentie] ...... dat soo daer
Indianen bij hem quamen, & dat hij daer altijt de helft bij hem t sout houden & als daer 20 a 30
hadt dat hij se dan doot sout smijten, insonderheijd als de [indiaanse] Capt: daer quamen, welcke
ordre ick hem hebbe gegeven in presentie van alle de officieren & de 2 raaden van Politie &
justitie, ick daerop geroemt(?) sijnde als sijnde een man van goede .... & oock lange int Lant
sijnde geweest & altijt Lt: bij den Gouverneur Heinsius Salr:
vertrocken tegen de avont uit de rievier & seijlden de ghanse nagt met een moij briesje uit de O
@ O te Z. Op de middagh quamen wij in de rivier van Corentijn & seijlden die op omtrent 20
mijlen & quamen de Indianen aan boort om vrienschap te houden & vaaren naer de vrienden die
met ons Karassobo hadt helpen winnen, des 12 dito gaven wij haer een .... voor 15 dagen, om
weder met ons naer Zaramaca te gaen, met 10 priyages Indianen, t welcke sij ons beloofden,
......manqueerden de bocken [indianen] & versochten nog 10 daagen. Ick daer nu soo lange na
gewacht hebbende, con niet wel sonder haer vertrecken, gaf haer dan noch 10 daagen, met
dreygementen dat diegeen die niet klaar waaren, dat wij die souden Doot smijten, alsoo wij niet
wilden bedroghen sijn van haer, sij beloofden het dan voor vast & volbrachten haare belofte – soo
als gereed waaren om te vertrecken & capt: Cemmijncx met 30 man al hadt gecommandeert &
sijn troupen & amonitie al aen lant gedaen in dat huis dat de Gouverneur Heinsius Salgr: sich had
laten maaken, soo wij op de 5 augusty de boot na ons toe [zagen] komen seijlen, waervan wij
goede tijdingen verwachten, maar hoe seer vonden wij ons bedrogen & bedroeft, als wij hoorden
dat de vijand haer in ons absentie op de rivier van Surinaem hadde vertoont & daer een ... doot
gesmeten,
maer het droevichste van al was te hooren, de groote misslach & vouten van de vermalijdijde Lt:
Schoppens, die sig contrarij sijn ordres hadt gedragen, gelijck haer ED: Moogende sien connen
uyt de neven gaende copijen van sijn journael met sijn eygen handt geschreven, niet alleen tegen
sijn ordre maer durfte mij met klem berichten te senden, commandeerende mijn selfs geen
schaade te doen aen de vijant & daer meede vreede te maacken op sijn eygen ......,
de vijanden dan vreede met hem gemaeckt hebbende, quamen daer soo veel als sij wilden, & dat
soo veele dat sij op de 31 juny ontrent 200 man bij hem in huys quamen om met hem te drincken,
& soo als sij besich waaren met malkander te drincken, begon de Indiaense Capt: op de ... te
speelen, doch vielen al de Indianen op ons volck aen & begonden die doot te smijten, beginnende
van hem eerst.
De Vaandrig die met Schoppens over dese daet altijt overhoop lach , wert oock seer gequest doch
wel hadde een houwer & trock omlaagh , daer hij nogh 5 man vont vechtende, die hij seer aen
moedichde & vocht met haer handt aen handt tot dat sij t huys weder schoon hadden. De vijanden
weder gevlucht sijnde, sach hij noch 10 gesonde mannen bij hem, soo op het scheepje (dat tot

341
thuisverblijf van de post daer was gebleven) als bij hem ; de Lnt: & de Serg: met 10 man sijnde
op de plaets doot gebleven & de eerste seer gequest,
De vaendraeger bevindende hem te swackt om met 10 man dese 2 posten te water & te lande te
versien, is geresolveert de post te verlaaten & met de gequesten na Zuenaem te vaaren met het
scheepje, niet beter wetende, of wij waaren oock alle geklopt, omdat de tijd die ick haer gestelt
hadt van daer weder te sijn wat langer hadt geduurt als ick hadt gesecht.
Dese tijdinge brack heel mijn deseijn [krijgsplan], nu bevonden wij ons ontbloot van voeding &
amonitie van oorlogh, t gene wij meest aen dat scheepje (als t sijnde het grootste) hadt gelaaten &
hadt gedacht dat weder in Coppename(?) te vinden. Ick liet dan dadelijck dese levens middelen,
schut & amonitie weder aen boort brengen & resolveerde van daer weder naer toe te gaen, al was
t maer om die 2 stuckjes die de vaendrich hadt laaten vernagelen te haalen & soo ons huys noch
stont, hetselve weder in te nemen, schoon het nu vrij stercke was & daer over wel weder post in te
drijven(?).
Het waare wel te hoogste noodich in de Corantijn oock een post te houden, al was t maer om die
Indianen in toom te houden, & het is een schoone wijde diepe rivier & goet lant om voor
Carissenen [caraiben] in te woonen & koophandel daer in te drijven.
Dit is in t korte t gene ons op dese tocht is voorgevallen. Wat ons noch wedervaaren sal, moet ons
de tijt leeren, & sal niet manqueren haer Ed: Moogenden met de eerste occasie pertinente
kennisse daervan te geven,
Wij bidden haer ED: Moogenden gelieven ons doch toe te senden amonitie van oorlogh, in
sonderlijck kruyt & wat houwers als sijnde hier goet geweest, want wij t meest handt aen handt
hebben moeten vechten.
Dient hier noch volck te sijn, aldaer op verscheijde posten te samen wel 120 man leggen moeten,
die niet anders doen konnen als post houden, & niet met ...
Onse levens middelen sijn soo na opgegeten, dat wij niet weeten hoe wij t langer in Zurinamen
sullen stellen, doch wij hoopen dat haer ED: Moogende daer goede Sorg voor sullen dragen.
Soo dra wij weeder onder Godes segen weder in Zuernaem komen, sullen wij niet manqueren om
de vijanden weder een Lant tocht te ... gelijck wij nu meede gesint sijn te doen, om van
Zarammaca over Lant naer Paramibo te marseeren, sijnde boven in de rivier van Zuernaem over
Para kreeck heen, daer onse meeste vijanden woonen.
Capt: Cemminck bidt haer ED: Moogende seer ootmoedelijck om een commissie als Capt:, als
hebbende nu alreeds de dienst soo lange voor de vijant waer genomen, & nogh sal doen tot sulcke
ordre van haer ED: Moogende kome.
Wij sijn oock schuldigh voor de vaandrig Adriaen Culenbrug te versoecken een commissie tot
Lnt: in plaats van die infame Schoppens, als wij oock doen int generael voor alle de officieren die
hier van mij sijn aengestelt, welcker naemen ick haer Ed: Moogende in mijn voorgaende hebben
toegesonden, ons op haer ED: Moogende ordonnere goede belooningen,
verlaatende sullen niet manqueren van Godt te bidden voor een lange & geruste regering
Edele Moogende Heeren
UED: onderdanige getrouwe dienaer L: Verboom
Inde Rivier de Corantijn dd 10 augustus 1680, seijlende volle de rivier uit.
1680 – october 28 - brief dominee Basseliers
2035 - 444

342
Gericht aan de Raden van Zeeland. De dominee klaagt een volle brief lang over zijn
achterstallige gage. In feite was hij sinds zijn aankomst in 1667 nooit betaald, en hij had dus alle
reden tot klagen. Hij klaagt dat de gage bovendien is verlaagd van F1200,- naar F800,-;
Heinsius had hem een regelmatige betaling beloofd, maar kwam zijn belofte niet na. Toen
Basseliers vroeg om naleving van de afspraak, hield Heinsius hem – zeer onterecht – voor dat hij
een plantage heeft om in zijn levensonderhoud te voorzien, Basseliers klaagde hierop:
“…..Zijn E: worde mij wgn: [Zijn Edele antwoorde mij deswegens] dat ik de plantagie hadde,
waar op ik &woorde [antwoorde] dat mij slegts de helft toequam, dat se van de viand afgeloopen
was, dat 12 slaven verloren waren, dat ik ook mijn plantagie niet konde waernemen als andern,
om mijn dienst niet te schuijnen[?], en daarom ook wijnig voordele en nu niets als schade ….”

1681
343
1681 - januari 23 - Brief L: Verboom
2035 - 445 / 446
Edele Mogende Heeren
Onse gebiedende Heeren
Bij onse laatste afgegane missive pr: Capitein Paulus Schrijver, van dato 4 novemb: 1680 die wij
verhoopen Uwe Ed: Mo: wel sal sijn ter hant gekomen, hebben wij Uwe Ed: Mo: bekent gemaakt
dat den 4 novemb: dato van ons schrijven een generale velttocht te water ende te Lande bij de
hant was genomen onder het beleijt van Captn: Boudewijn Keminck te Lande ende Captn:
Everhardt van Hemert te water, het succes van deselve wort Uwe Ed: Mo: bij de onderstaande
optentien[?] in het korte mede gedeelt.
Sij sijn dan onder het beleijt als vooren den 4e november voorsz: soo te water als te Lant na den
vijant gemarcheert, den 18e daar aan sijn sij sonder verliese van volk alhier behouden
aangekomen, hebbende verscheijde vijandelijke dorpen geruineert, 82 stucx Indianen soo mans,
vrouwen, als kinderen, ende vijf negros gevangen gekregen, van welcke eerste sij het
meerderendeel in het bos hebben doen ophangen.
Dese tocht dan tot ons soo remarkabel voordeel uijtvallende, wilden wij geen tijt versuijmen tot
krenckinge van onse vijanden, maar sijn aanstonts naboven gevaren, omme de indianen onse
vrienden met alle bedenkkelijke persuasien te doen Resolveren om aanstonts, nevens ons, eene
nieuwe ujttocht op onse vijanden aan te grijpen, doch sij waren in geenen deelen tot onse
Resolutie te brengen, voorwendende dat sij vermoeijt waren, plantagies mochten maken, cassavi
planten om broot, ende oko tot drank te hebben, sij wilden ook joelen en drinken over de victorie,
ende die haar wel hadden gekweten, tot nieuwe Capiteinen maken.
Sij hadden ook een van onse vijanden gevangen, dien wilden sij eerst levendigen branden ende
daarna opeeten, de martelisatie van welcken gevangen wij selfs met onse oogen hebben
aanschout, tot aansettinge van welke daat ontrent de indianen onse vrienden wij het onse hebben
toegebracht, wel wetende dat sulcx tusschen onse vrienden Indianen en onse vijanden, een
eeuwige verbitterende soude causeren, daaraan den staat van dese colonie uijttermaten veel
gelegen is.
Den 26 december voorleden, hebben wij dan dat spectakel aangeschout, sij dansten met den
gevangen drie dagen, hem tusschen beijden alle bedenkkelijke tormenten toevoegende, een
geheele nacht hebben sij hem continuelijken op sijn bloote lijf met brandende fakkels geprikkelt,
hij dan geheel bloot half gebraden ende geschroeijt sijnde, wiert met een pijl in de borst
geschoten, en eijndelings dootgeslagen, ende sijne armen om te kooken afgesneden.
Dit was het eijnde van desen ongelukkigen, en tegelijkke van dese heijdense tragedie, ende de
oorsaak die ons heeft verhindert eene grooter nederlage onder onse vijanden te maken, daartoe
nochtans de constitutie van tijt ons genoechsaam favorabel was, maar alsoo het ‘t eenemaal
onmogelijk is, dat ons volk gesepareert van d’ Indianen onse vrienden, den tocht op onse vijanden

344
met goet succes konnen voltrekken, vermits sij inde bossen niet konnen marcheren, en ook de
schuijlhoeken dienende tot retrait van onse vijanden inde wildernissen haar onbekent sijn, soo
hebben wij tot ons leetwesen, voor die tijt moeten stille wesen, doch voor ons vertrek, hebben wij
eene vaste kaarte gemaakt, om de vijanden een voordeel af te sien.
Den 30e daar aan, hebben wij tot dien eijnde 42 van ons volk na boven gecomandeert, die den 7
janrij: 1681 alhier sijn geretourneert, sonder iet wat notabels te hebben uijtgerecht, alsoo sij
verhindert waren door den overvloedigen regen, niet konnen: in het bos marcheren sulcx dat wij
tegenwoordigh genootsaakt sijn defensive ende niet offensive te ageren, evenwel konnen wij met
waarheijt schrijven dat gedurende den tijt onser aanwesens alhier d’Indianen onse vijanden aan
niemant van de inwoonderen deser colonie, eenige de alderminste schade hebben toegebracht.
Den voorsz: 30e decemb: is hier Captn: Keminck met de Barck vande bovenkust gearriveert, die
wij daar na toe hadden gecomandeert, om onse vrientschap met de inwoonderen aldaar te
renoveren ende vast te stellen, met sigh brengende de opperste van de revieren Amanabo ende
Marawine, die wij vriendelijk hebben ontfangen, ende eene vaste vrede met haar geslooten.
Den 13 janrij: 1681 hebben wij onse Barkke onder comando van den voorsz: Keminck na de
riviere de Courentijn afgesonden, om van daar af te lossen 13 van onse soldaten, die wij aldaar
hadden gelaten, ende meteenen te ondertasten de gemoederen vande Courentiners, omme ons in
alle voorvallende gelegentheden daarnaar te reguleren, ende te gelijke haar, is het doenlijk, te
disponeren omme met ons cunjunctim een generale tocht op de vijanden aan te vangen, welke
reijs sijnde voltrokken ende het succes van deselve hebbende vernomen, sal Uwe Ed: Mo: pr:
naaste schepen hetselve worden geadviseert,
Wij verwachten met uijtgestrekten halse het schip Zurname met onsen nieuwen Gouvernr:, van
welcken hier te bewellekomen wij wensten de eere te mogen erlangen, het wachten verveelt ons,
niet wetende de oorsaak van sijn langh vertoeven, wij willen hoopen dat de goede godt hem
gelukkighlijk ende gesont nevens de sijne sal laten overkomen, ende niet gedoogen, dat dese
colonie de veranderingh van soo veel Gouvernrs:, en Comandrs: langer onderworpen sij.
Daar benevens verwachten wij, soo ons wort aangedient, eenige vaartuijgen met levensmiddelen
en amonitie de guerre de boushe, die voor alle dingen, hier ten hoochsten nootsakelijk sijn, soo
tot behoudenisse van dese colonie, in het tegengaan van de vijanden, als tot enturtenue[?] van
onse soldaten.
Met dewelcke wij van als nu verlegen sijn, om na behooren hare rantsoenen uijt te deelen, en
seckerlijk indien wij geen mankkement van levensmiddelen hadden gehadt, wij souden meer
uijttochten op den vijant hebben gedaan, want soldaten te comanderen om haar leven voor het
lant op te setten, ense niet te konnen provideren van levensmiddelen, beneemt niet alleen den
moet van de soldaten, maar breekt aan de andere sijde den bant van onderdanicheijt in het
pareeren van comandes.
Ende het en ware dat wij door het schip van Adriaan Tant (buijten verwachten) dienaangaande
waren gesecoureert, wij souden onse magazijnen ledigh hebben bevonden, ende onse arme
soldaten van geene montkosten hebben konnen versorgen, wij willen hoopen dat Uwe Ed: Mo:
daar in sullen voorsien, op dat wij tot preservatie van Uwe Ed: Mo: intresten, onse volkeren onder
den bant van eene goede militaire discipline mogen houden, ende gebruijkken daar wijse sullen
achten van noode te hebben.
Eijndelings voor dese tijt ons ontbloot vindende van verder stoffe, sijn wij genoorsaakt af te
breken, onderentusschen godt almachtigh biddende dat hij Uwe Ed: Mo: persoonen in sijne
heijlige protexie gelieve op te nemen, en uwe regeeringh met zeegeningen te kroonen, ten besten

345
van ons lieve vaderlant, ende tot aanwas ende accressentie van dese Uwe Ed: Mo: provintie van
Zuriname, dat van herten wenst.
Edele Mogende Heeren
Uwe Ed: Mo: onderdanige ende verschuldigde dienaar
L: Verboom
Zurinamburgh den 23 januarij 1681
Post Schriptum
Is alhier in dese rieviere gearriveert het schip Zuriname, daar Capntn: op is Claas Reijnier Son
nevens de afgesonden officieren ende de militie tot recruteringh van dit guarnisoen, bij Uwe Ed:
Mo: afgesonden, mitsgaders de barcke omme tot een vaartuijgh op dese reviere te gebruijken, dat
ons niet weijnige vreugde toegebracht heeft, te meer alsoo wij door de afgesondene vivres
volkomen sijn versekert van uwe vaderlijkke voorsorge van dese provintie van Zuriname, waar
over wij Uwe Ed: Mo: ten hoochsten dankbaar sijn, en sekerlijken was het noodigh (gelijk wij
inde missive aande andere zijde vermelt hebben geschreven) dat ons die levens middelen
toegesonden wierden, om onse soldaten in behoorlijkke discipline (ten dienst van dese colonie) te
konnen houden.
Wij sullen verder alle onse krachten aanspannen, omme (tot behoudennisse van dese colonie) alle
goede en noodige ordres te doen observeren ; wij hadden ons vastelijk ingebeelt dat door de
komste van den hr: Gouvernr: Munninxs onse schouderen in het dragen van den last deser
regerings, souden hebben geworden onderschraagt, maar bevinden ons vooralsnogh in dese onse
hoope bedrogen, sullen echter pr: naaste schepen sijne wel Edts: komste tegemoeth afwachten.
wij hadden gewenst dat nevens het arrivement, van het voorgemelte schip medicamenten ons
hadden toegesonden geweest sonder dewelkke wij geen raat en weten, om onse sieken en
gequetsten te cureren.
blijvende onderen tusschen.
Edele Mogende Heeren
Uwe Ed: Mo: onderdanige, ende verschuldige dienaar
L: Verboom
Zurinamburgh den 23 januarij 1681
1681 – april 14 – missive Ferolle, commandeur cayenne
2035 - 447
Gericht aan de interim gouverneur. Betreft de confiscatie door Ferolle van het schip de Tortue.
Het schip was toegelaten om water en zout in te nemen, maar mocht geen handel drijven. Dit had
toch clandestien plaatsgevonden, waarop het schip was geconfisceerd.
Verder verzekert Ferolle, dat hij er nauw op toeziet dat geen wapensmokkel plaatvindt naar de
Surinaamse indianen die in oorlog zijn met Surinaamse gouvernement.

346
1681 - april 15 – brief Nicolaes Combe
2035 - 448 / 449
Gericht aan de staten van Zeeland, gesteld in de franse taal. In een post-scriptum verhaald
Combe over de aanval van de indianen op het fort:
"... La nuict passee l'ennemi a esté ici au quartier du fort, il a bruslé un logis le plus esloiné du
fort, et en mesme temps la maison d'un des plantages d'un certain Balten Perduijn, esloigné un
grand quart de lieu du fort, ou il ny avoit personne, estant abandonné…"
1681 – Maart 18 – brief Johan Waaywel
2035 - 450
Gericht aan de staten van Zeeland. Een verslag van bepaalde gebeurtenissen tussen 22 januari
en 17 maart 1681, waarbij Waaywel zelf betrokken was. Origineel & copie.
1681 - april 15 - Brief L: Verboom
2035 - 451
Uitgebreide beschrijving van de toestand van het land. De door de bewoners gekozen 12-koppige
raad van Politie wordt op last van de Staten van Zeeland weer teruggebracht tot de oude
formatie.
Edele Mogende Heeren:
Onse gebiedende Heeren
Wij refereren ons aan het voorgaande schrijvens van dato 18 martij 1681 voorleden, met het schip
de vergulde salm Captn: Jan Jansz de doot, over Amsterdam aan Uwe Ed: Mo: toegesonden,
aanden ontfanck van dewelcke wij niet twijffelen, doch omdat het soude konnen gebeuren dat het
gemelte schip (dat godt verhoede) konde sijn verongeluckt terwijle wij den tijt niet en hebben om
duplicata daarvan te maken, sullen wij eenige vande bijsonderste ende voornaamste pointen
daarbij gementioneert, bij repetitie verhalen , Hare Ed: Mo: sullen ons gelieven van de lanckheijt
in desen te verontschuldigen.
Het schip Zuriname bij onse laatste missive aangeroert, hebben wij bij alle bedenckelijcke
middelen soo bij affictie van Placcaten als andersints (volgens Hare Ed: Mo: resolutie) met vracht
suijckeren getracht af te laden, doch vinden onderwegen sooveel struijckelingen door het komen
van Captn: Tobias Adriaanse, dien wij door sijn onvermoeijlijk aanhouden nevens die van onsen
Raade hebben moeten toestaan de suijckeren in sijn eijgen schip te embarqueren.
die (van sijne ende sijner Mr: goederen alhier te verkoopen) souden komen te procederen
alleenelijcken uijt bedongen hebbende dat hij geene vracht goederen, van wie het ook soude
mogen wesen, sigh soude vervorderen in te nemen, daarenboven dat hij geobligeert soude sijn de
revenuen van sijn oude uijtstaande schulden in het gemelte schip Zuriname af te schepen, dat
(naar alle apparentie) weijnigh te beduijden wesen sal, alsoo men wel kan vermoeden dat
gemelten Captn: sal trachten de retouren van sijn alhier gebrachte goederen in te vorderen, ende
alsoo sijn schip vol te krijgen, en liever sijn oude restanten laten uijtstaan, vermits bij sijne
debiteuren die hij nu de novo komt te crediteeren, het oude sal borgen, ende het nieuwe contant
sal sien in te krijgen.

347
Het schip de Vogel Phenix alhier met slaven gearriveert, doet ons in dese sake niet weijnigen
ondienst, alsoo wij nevens die van onsen Raade (op de iterative versoeken, ja genoechsame
protesten van d’ hr: Francois Beljaart oppercomijs van de west inde: compie:) sijn genootsaakt
geweest het selfde schip vrijheijt te geven, omme de suijckeren wegens de negerschulden te
imbarqueren.
Dat int reguard van de ladingh van het schip Zuriname niet weijnigh verachteringh te wege
brengt, sulcx dat wij vresen dat wij dien aangaande (tot onser harten leetwesen) de goede intentie
van Haar Ed: Mo: niet sullen konnen doen effectueren. Het gemelte schip licht alhier tot grooten
koste en laste van Hare Ed: Mo: ; wij onderentusschen blijvende verlegen ende niet wetende wat
verder in dese sake aan te vangen sij, niettemin sullen wij (na den noot en tijts gelegentheijt) den
intrest van Uwe Ed: Mo: met alle vlijt trachten te besorgen.
Het vaartuijgh Saxenburgh alhier gearriveert sal nodigh wesen tot diensten van den lande te
worden aangehouden, de nieuwe barcke alreeds toegemaakt ende verdobbelt sullen wij trachten
tot goeden prijs te verkoopen, ende de suijckeren daarvan te provenieren, in het gemelte schip
Zuriname af schepen, maar sien weijnigh apparentie om goede coopluijden daar toe uijt te vinden,
sullen niettemin ons devoir daar toe aanwenden.
Volgens Resolutie van Uwe Ed: Mo: hebben wij de magistrature alhier verandert, ende daarin
gestelt tot raaden
Johan van Ruijven
Cornelis Snelleman
Johan Waaijssel
Claas Bruining Wildelandt
Isaac van Mildert en
Francois Beljaart
Gemelten hr: Wildelandt door de doot van d’ hr: Heinsius zalr: door sijn menichvuldige verliesen
daarontrent het hooft op de loop hebbende, heeft verscheijde malen inde vergaderinge onbequaam
gecompareert, genoechsaam dieselve door sijne ongefondeerde redenen in confusie ende
verwarringh brengende, soo dat wij (soo sulcx blijft continueren) eijndelings sullen genootsaakt
wesen (tot ons leetwesen) hem te deporteren, ende een ander bequaam persoon in sijne plaatse te
surrogeren dat wij willen vertrouwen Hare Ed: Mo: (als ten besten van de regeringh deser colonie
gedaan) ten goede sullen gelieven op te nemen;
Aangaande de Militie alhier geposteert, bij onse vorige missive gementioneert, sent den Hr:
Comys Combe hiernevens de monsterrollen waaruyt Uwe Ed: Mo: sullen konnen sien wat getal
van seventigh soldaten alhier nog overigh sijn, aen dewelcke wij ons refereren.
Wij hebben bij onse voorgaande missive Uwe Ed: Mo: bekent gemaakt dat het schip genaamt de
Tortue Schippr: Boudewijn Martensz van der Swalm om sekere ons als doen onbekende redenen
door den Gouvernr: van Cajana was aangeslagen ende geconfisqueert, ende omme de oorsaak
daar van te vernemen, hebben wij (volgens onse schuldige plicht) d’ hr: Captn: Hemert ende den
vaandrigh Selevers daar na toegesonden, die ons dan de nevens gaande stucken (als oorsaak van
de confiscatie van sijn schip en goederen) hebben toegebracht, aan dewelcke wij (om kortheijts
willen) ons refereren, bestaande in dese navolgende getranslateerde ende genombreede copien,
als:

348
No.1 Copie vande afgesondene missive aan den comandr: van Cajana door den heer
commandr: Verboom.
No.2 Examinatien ontrent den duijtsen schippr: Boudewijn Martensz van der swalm.
No.3 Het arrest en beslach van schip en goederen.
No.4 Auctentijcque copien van drie verscheijde attestatie van dese saak.
No.5 Verscheijde verklaringen tot laste van den schippr: Boudewijn Martensz van der swalm.
No.6 Bekentenisse van Boudewijn Martensz van der swalm van verhandelt te hebben 50 a 60
lowijsen van dato 18 janrij: 1681 mitsgaders copie van den eedt bij denselven van der
Swalm ter deser secretarije gedaan 7 februarij 1681.
No.7 Copien auctentijcq vande missive van den comandr: van Cajana aan d’ hr comandr:
Verboom.
Aangaande de gemaakte kaarte met de Indianen omme den vijant gesamentlijcken te bespringen,
daarvan bij onde laatste missive gewach gemaakt is, is deselve tot noch toe niet ter hant genomen
doordien de Indianen deselven (op protext van niet te konnen klaar vallen) voor eenigen tijt
hebben geprolongeert.
Dan is sekeren tocht ondernomen door den vaandrigh Adriaan Cuilenburgh met eenige soldaten
en etterlijcke Indianen na de riviere Surammeka ende daar ontrent, omme eenige japaijers
[Sapaijers?] die laats onder de Caribesen aldaar onthoudende sijn, van daar te trecken ende tot
onse vrientschap aan te lokken, dogh soo deselve tot de vrede niet souden wesen te disponeren
hebben onse troupen last deselve doot te slaan, ende vijandelijk aan te vallen, sullen deselve
troupen tusschen beijde den vijant soo veel afbreucke trachten te doen als in hare macht sal
bestaan, en sijn nu al ettelijcke dagen uijtgeweest doch is van het succes van deselve tocht tot
noch toe nogh goed, noch quade tijdinge vernomen.
De andere tocht staat vandagh te dage te worden aangevangen waarvan (deselve sijnde
voltrocken) uwe Ed: Mo: kontschap sal worden gedaan.
De goede godt geve dat die tochten alle beijde mogen uijtvallen tot ruine van onse vijanden ende
bevrijdinge desen colonie. Welcke laatste tocht sal worden gecomandeert door Captn: Boudewijn
Keminck en sal hij sigh, met de eerste troupen hebbende geconiungeert, begeven na de reviere de
Courentijn aandoende tusschen beijden alle de sterckten van den vijant omme deselve soo veel als
hem mogelijk wesen sal in den gronde te verderven.
Bij voorleden missive hebben wij Uwe Ed: Mo: bekent gemaakt hoe dat op het versoek volgens
de ingegevene Reqte: van d’ hr: Nicolaas Combe het ontfangerschap generaal deser provintie ad
interim aan d’ hr: Johan Waaijwel is gedefereert gelijck bij deselve requeste die wij voor tweede
maal oversenden kan worden gesien. Wij versoeken soo het Haar Ed: Mo: welgevalt, daarvan
acte van approbatie.
Tot ons leetwesen moeten wij de oude klachten aan Haar Ed: Mo: renoveren aangaande het
gebreck van vivres en ammonitie van oorlogh. Van vivres sijn wij redelijk wel voorsien geweest,
dogh daar sulcken quantiteijt van volck moet worden uijt gespijst kanmen wel reek maken dat
deselve dagelijcx worden geconsumeert, schoon dat door den comijs Combe (onder ons opsicht)
deselve op de mesnagiereelste[?] maniere worden gedistribueert, sulcx dat het beter sal wesen dat
Haar Ed: Mo: ons toevoer gelieven over te senden, alsdat wij hier broot en andere eetwaren ten
minsten een cent boven de waardije souden wesen genecessiteert in te koopen.
Het magasijn door de gedurige aantevangen tochten wort seer verijdelt ende geconsumeert, sulcx
dat de toevoer van vivres uijt den vaderlande ten hoochsten noorsakelijk is, of anders kan men

349
geen uijttochten langer op den vijant doen en al wasser al gelt in het lant, door de verwoestinge
van de Indianen is daar naulijcx broot te becomen.
Hier nevens gaat eene pertinente lijste wegens de consumptie ende uijtgave vande rantsoenen t’
sedert de doot van den hr: Gouvernr: Heinsius zalr: uijtgedeelt, met notificatie van de quantiteijt
van de alhier nogh overige levensmiddelen volgens de ordre van haar Ed: Mo: van dato 3
novemb: 1680.
De notitie van de ammonitie en behoeften van oorlogh gaat hiermede nevens, ende sal het
bedorgen buskruyt met het schip Zuriname overgesonden worden omme te vermaken.
De alhier geposteerde soldaten vallen ons uyttermaten moeijlijk ende lastig, doch alsoo ons
dunckt dat hare klachten rechtvaardigh sijn, hebben wij aangenomen voor haar aen Uwe Ed: Mo:
te schrijven, sij klagen gelijk de waerheit is, ende wij oock selve sien, dat hare mede gebrachte
kleeren, linnen en wollen versleten sijn, ende dat sij tot het opkoopen van andere noch gelt noch
credit en hebben.
Ende wij konnen haar tot ons leetwesen daartoe geen raat verschaffen, daar sijnder ettelijcke
onder haar die op dÍndiaanse wijse met naakte billen alleenlijk een camiesje voor haar
schamelheijt hebbende, daar heenen gaan, en soo sulcx langer moet blijven duuren, sijn wij
beducht dat sij geene comande sullen willen pareren, en eijndelings (godt wil het daar toe niet
laten komen) revoltern, daar uijt dan soude af te wachten staan de totale ruine deser colonie, ende
het verlies van soo veel duijsenden als Haar Ed: Mo: tot opbouw van deselve hebben te koste
gelecht.
Alle dese groote inconvenienten konnen lichtelijk worden voorgekomen door sulck een middel
als wij met permissie van haar Ed: Mo: ende onder correctie van beter gevoelen, alhier sullen ter
neder stellen dat wij versoeken dat in achtinge mach worden genomen, eerstelijcken sal het
hoochnodigh wesen dat Haar Ed: Mo: na dese provintie oversenden eene genoechsame quantiteijt
van alderleij silvere munt omme de soldaten daar mede te konnen betalen, ten tweeden sal mede
nodigh ende niet min voor haar Ed: Mo: proffijtabel wesen, dat het selfde gelt op dat het uijt dese
provintie niet soude worden vervoert, worde geaugmenteert, te weten een ducaten tot vier gulden,
ende een rijcxdaalder tot drie gul[den] ende gevolgelijk de kleijnder stetie [specie?] naar
advenant.
Ten derden sal het ook nodigh wesen dat op de selve munt alhier een stempel worde geslagen,
opdat het gestempelde gelt volgens de augmentatie mach worden uijtgegeven en ontfangen, ende
het ongestempelde sijn cours mach nemen volgens de permissie van onsen staat in den
vaderlande.
D’ hr: Raatsheer Johan Waaijwel, schijnt sigh te hebben laten verluijden dat hij
van den Staat (causa offitie), is gegageert met eene somme van twaalf hondert caroli gulden ’s
jaars, dat de andere raatsheeren sijne mede broederen komt te verdrieten; en ons dagelijck daar
over klachtigh vallen, pretenderende dese provintie soodanigen dienst, ja grooter ten aansien van
hare ervarentheijt van den Lande, te komen toebrengen als den voorsz: heer Johan Waaijwel, en
over sulcx gelijk tracktement te meriteren ; dan soo niemant was geprefereert souden sij liever als
voordesen het lant voor niet ende uijt liefde dienst doen, waar op wij de intentie van Uwe Ho:
Mo: bij de eerste occasie tegemoet afwachtende sijn.
Wat aangaat de comportementen vande predicanten Francois Chaillon, Johan Basseliers, ende
Andriaan Bakker, sullen wij seggen het geene ons de ondervindinge leert,

350
van den eersten die nu den 30 e maart voorleden is gestorven sullen wij vermits sijne doot, nogh
goet noch quaat verhalen,
aangaande den tweeden te weten d’ hr: Basseliers, weten wij tot desselfs laste niet te schrijven dat
eenichsints sijne bedieninge onbetamelijck wesen soude, maar heeft bij alle vrome en verstandige
de reputatie van eenen goeden en eerlijcken wandel,
wat aangaat Dome: Andriaan Bakker, is van d’ hr: Heinsius gelijck wij voorhenen hebben gesz:,
in dienst aangenomen, en oversulcx staat hij niet op de repartitie van Uwe Ed: Mo: ; den selven
heeft sigh van sijne eerste aankomste tot huijden altijt wel ende cristelijk gedragen, alleenelijcken
heeft hij pretenderende aan de gemeijnten van Zuriname niet verbonden te sijn, ende van de
planters uijt de Comewijne sijnde beroepen, met aanbiedinge van een tracktement van 24000
ponden suijcker jaarlijcx, onder belofte van vaste en sekere betalinge, sigh voor een jaar daar na
toe begeven gelijck wij het selve bij onse voorgaande missive bekent hebben gemaakt.
Van gelijcken hebben wij bij onse voorgaande brieven (terwijl dat alhier geen zegel en is),
versocht om eenighe riemen Papier met opgedruckte zegels van 24, 12 en 6 st. te mogen
becomen, daar op wij tot nogh toe geen antwoorde hebben vernomen, die wij met den eersten
sullen verwachten, opdat het gemelte zegel in treijn gebracht worden moge, met de doot van d’
hr: Gouvernr: Heinsius zalr: is het selve opgehouden en hebben het soo gevonden alst nu
tegenwoordige is.
Omme de menichvuldige questien die hier tusschen de planters ontstaan, bijsonderlijk inde
Comewijne in cas van erfschijdinge, sullen nootsakelijk bij uwe Ed: Mo: een a twee geswoore
lantmeters dienen te worden overgesonden.
Pick teer, tot onderhout vaartuijgen zeijlgaren, traan om te branden, moet nootsakelijk
overgesonden worden, alsoo den traan gants is geconsumeert soodanigh dat de soldaten bij nachte
in hare corps du guarde blindelingh moeten waken.
Mede is het ten hoochsten nodigh dat eene partije goede snaphanen overgesonden worden, alsoo
meestal het geweer door het climaat van dese landen en gebreck van een a twee smits geheel
bedorven is. Wij willen dan verhoopen dat ons de gemelte snaphanen nevens de smits sullen
worden toegesonden, alsoo sonder deselve de wapenen in geen order konnen worden gehouden.
T’ sedert dat onsen constapel ende bosschieter van hier wechgeloopen is, waar van bij onse
voorgaande missive is gementioneert, sijn wij grootelijcx verlegen om het cruijt, rampaarden, en
afsuijten in goeden stant te houden, sal derhalven dienstigh wesen dat een ander in desselfs
plaatse afgesonden worden.
Wij sijn hier ten hoochsten verlegen om eene goeden ende wel gestoffeerde medicament kist, om
de sieken ende de gequetsten te konnen dienen, anders loopt het perijckel dat veele door gebrek
van deselve een ontijdige doot sullen sterven.
Wij bedancken Uwe Ed: Mo: gants gedienstelijk voor de quantiteijt toegesonden ammonitie de
guerre de bouches, en wenschen dat haar Ed: Mo: daar in gelieven te continueren, dogh vinden
wij niet raatsaam soo veel te gelijcke in een schip over te senden, maar hadden liever een
kleijnder quantiteijt met verscheijden schepen af te wachten omdat hier het magasijn waarin de
ammonitie moet werden opgesloten, ten aansien van de vochtigheijt van de plaats daarin niet
lange sonder verderf konnen worden bewaart.

351
Wij sijn door onvergetelijcke danckbaarheijt aan Uwe Ed: mo: verplicht, ten aansien van het
advancement aan onsen persoon in onse jonge jaren binnen dese provintie toegevloeijt, wij sullen
ook in aanmerckinge van deselfde obligatie ons in onsen dienst soodanigh trachten te
evertueren[?]: dat Haar Ed: Mo: (door gode's genade) de vruchten daarvan sullen komen te
genieten.
Dit is alleenlijk onse eenige en ootmoedige bede, dat aan ons comissie aangaande onse
bedieninge mach worden overgesonden, als Captn: Majoor Comandant deser provintie, in dier
voegen als die gene van d’ hr: Captn: Herman de Huijbert zalr: is gedepescheert geweest.
Ons gants vriendelijk versock is mits desen dat Uwe Ed: Mo: ons geen vaandragers noch
Luijtents: meer gelieven toe te senden, sullende sulcx strecken niet alleen tot mesnage van den
staat, maar ook tot encouragement vande alhier wesen officieren, die sulcx door hare vroome
daden sullen bevonden worden te meriteren.
Wij bedancken Uwe Ed: Mo: van gantscher herten voor de comissien van het advancement van
den Lijtenant Keminck tot Capiteijn, die sulcx in alle manieren betoont te verdienen, en noch
nader door sijne valiandiese in sijne aan te vangen tochten gelijk wij geen andere hoope van hem
konnen scheppen, sal bewijsen te sullen waardigh sijn, als ook wegens het advancement vande
andere alhier wesende officieren.
Wat aangaat het maken van eenige cost plantagies tot sustenue en onderhout van dit
tegenwoordige guarnisoen, als bij Uwe Ed: Mo: voorgemelte resolutie geinsereert, souden
deselve al lange in het werck sijn gestelt geweest ten ware wij door den indiaansz oorlogh hadden
verhindert geweest, sullende geen occasie laten voorbijgaan om deselve bij de eerste gelegentheijt
aan te vangen ende te perfectioneren.
Wij hebben uijt de comissie van den Luijtenant Tomas de Rechte van Hemert gesien sijnen tijtel
als majoor, omme hem daarin te installeren sooder geen ander persoon in die bedieninge alhier te
lande was, doch alsoo wij hebben bevonden dat eenen Robert Cherisei voor onse aankomste
alhier daar mede was gebenificeert, die het selve ampt wel ende loflijk bedient, vinden wij geen
reden om den selven te removeren, derhalven hebben wij goet gedacht met die sake te
supercederen, ter tijt en wijlen wij het geluck sullen hebben van aangaande dese sake op dit ons
schrijvens Uwe Ed: Mo: nader resolutie te sullen verstaan.
Dit is het gene wij voor dese tijt Uwe Ed: Mo: nodigh hebben gehadt te adviseren, de
particulariteijten bij het succes vande gementioneerde tochten vernemende sullen Uwe Ed: Mo:
telckens worden genotificeert,
eijndelings Uwe Ed: Mo: persoonen de protectie der alderhoochsten aanbevelende (bidden wij
den almachtigen) dat hij deselve genadelijk gelieve te beschermen, en uwe Ed: Mo: regeringe,
met voorspoet geluck, ende heijl, te becroonen, dat van gantscher herten desireert.
Edele Mogende Heeren
Uwe Ed: Mogende getrouwen ootmoedige ende verschuldigde dienaar
L: Verboom
Zurinamburgh den 15 april 1681
1681 - april 15 - Brief L: Verboom

2035 - 452 / 453 / 454 / 455
Duplicaat van de voorgaande brief.
352
1681 – april 16 – brief Everhard van Hemer
2035 - 456
Gericht aan de Raden van Zeeland. Van Hemer bericht over de slechte en versleten uitrusting van
de “ons arme en miserabele” soldaten. Hij stelt: “... want de meeste van de Soldaten beginnen al
naeckts te loopen, als de indianen ....”. Hij verzoekt H:E:M: om de benodigde maatregelen te
treffen.
1681 – april 16 – brief Johan Waaijwel
2035 - 457
Gericht aan "mijnheer"(de Huijbert ?). Waaywel, aangesteld als ontvanger generaal van de
kolonie, bericht o.a. over frauderende schippers bij de belastingaangifte. Verzoekt dat de
ontvanger de beschikking krijgt over een tentboot en 4 slaven om op de schepen controle te
kunnen doen.
1681 – april 16 – brief Johan Waaijwel
2035 - 458
Gericht aan de Raden van Zeeland. Waaywel, aangesteld als ontvanger generaal van de kolonie,
stelt de volgende maatregelen voor:
1. de ontvanger-generaal mag bij inspecties de hulp inroepen van de Landdrost of militairen.
2. installatie van 3 balansen: te Commewijne, te Paramaribo, en te Torarica. Alle suiker moet
alvorens verscheept te worden, eerst gewogen zijn. Er moeten keurmeesters worden
aangestelt om de kwaliteit te keuren. Afgekeurde suiker moet worden geconfisqueerd.
3. Verzoekt dat de ontvanger de beschikking krijgt over een tentboot om op de schepen controle
te kunnen doen.
1680 – ongedateerd – brief Heinsius
2035 - 459
Gericht aan de Raden van Zeeland. Deze brief zit in de chronologische verzameling niet op
volgorde, want Heinsius was getorven op 21 april 1680. Het is een begeleidende brief bij een
concept-placcaat, dat de H:E:M: “ter approbatie” werd voorgelegd.

1681 - april 17 - Brief B: Kerminck
2035 - 460
Edele Mogende Heeren:
Mijne gebiedende Heeren
353
Den ontfanck van de comissie wegens mijn advancement van Luijtenant tot Capiteijn, aan mij
overgesonden door de heer van Coppensdam, heeft mij niet weijnigh blijdtschap toegebracht,
siende dat ik in gedachtenisse van haar Ed: Mo: komen, ende dat hare goetgunsticheijt ontrent mij
wort besteedt, ik sal mij aan de andere zijde dragen als een eerlijk man, ende niets doen dat mijne
bedieninge onwaardigh maken sal, sulcx dat haar Ed: Mo: bij tijt en gelegentheijt sullen komen
afnemen dat sij een man hebben geadvanceert die altijt sal trachten te bewijsen, dat de gunste van
haar Ed: Mo: niet tevergeefs ofte vruchteloos aan hem sal sijn besteedt,
eijndelings (alvooren uwe Ed: Mo: persoon hebbende aan bevolen de protectie des
alderhoochsten), sal godt bidden dat hij uwe Ed: Mo: regeringe tot welstandt van den staat, en te
gelijcke van dese onse colonie, met alderleij voorspoet, geluck en heijl gelieve te becroonen, dat
van herten wenscht.
Edele Mogende Heeren
Uwe Ed: Mo: gants getrouwe onderdanige, ende verschuldigde dienaar
B: Kerminck
Zurinamburgh den 17 april 1681
1680 – october 28 - brief dominee Basseliers
2035 - 461
Gericht aan de Raden van Zeeland. Copie, deze brief kwam al eerder in de verzameling voor. De
copie is gevoegd bij een brief van april 1681, en is klaarblijkelijk bedoeld als een “reminder”.
1681 – april 18 - brief dominee Basseliers
2035 - 462
Gericht aan de Raden van Zeeland. De dominee verzoekt wederom om zijn gage, maar deze brief
is veel interessanter dan de voorgaande, omdat een gedeelte is gewijd aan het wel en wee van de
gemeente:
“.....ANOUSR C’SAILLON [Francois Chaillon] voor eenige maanden om sijn ongewenscht
leven(?) gesuspendeert zijnde (& eenige onbetamenlijke gedragingen omtrent Woord &
Sacramenten), werd hem ook niet den tijt gegeven (also hij meende verongelijkt te sijn) om sich
selve te verantwoorden, niet tegenstaande verscheide getuygen tegen hem waren & de waerheyt
bijna aen iegelijk bekent, maar is tot ons leetwesen in die staat niet geschikt, sijnde werkelijk
somwijl van God in sijn verstand geslagen, en eenigde tijt aan een moeijelijke ziekte gegaan
hebbende, is voor wenighe dagen overleden,
hebbende de Kerk van Paramaribo niet alleen daardoor, maar ook door t vertrek van do: Bakker
na de Commawine, nu all eenighe tijt ledigh gestaan, zijnde na gelegenht: egter door dito do:

354
Bakker of mij aldaar somwijl dienst gedaan, t welck aan genoemde gemeynte droevig is maar ook
schaade ...... & hoopen & bidden wij haar Ed: Mog: die plaats gelieven te vervullen met een
bequaam & trouw herder, opdat door t ophouden van de prophetij t volck niet met .... mag.....”
1681 – Juli 14 – ’s Lands inkomsten 1667 – 1681
2035 - 462
Deze lijst van inkomsten 1667 – 1681 is opgesteld door de generale ontvanger Nicolaas Combe
in 1681. Alle inkomsten zijn vermeld in ponden suiker. Totaal is er 345.049,- aan inkomsten over
de jaren heen.
De lijst is vermoedelijk opgemaakt toen Combe – op eigen verzoek – het ontvangerschap
overdroeg aan Johan Waaywel. Dat was omstreeks april 1681, maar Waaywel werd formeel pas
geinstalleerd op 11 december 1681.
1681 - juli 20 - Brief L: Verboom
2035 - 463 / 464 / 465
Edele mogende Heeren:
Onse gebiedende Heeren
Bij onse voorgaande missive gedateert den 15 april 1681 afgesonden door Captn: Andriaan
Abrahamsz Tant hebben wij uwe Ed: Mo: bekentgemaakt , dat wij alle bedenckelijcke middelen,
omme het schip Zuriname volgens intentie en resolutie van uwe Ed: Mo: eerstelijcken en vóór
alle schepen te doen volladen; dogh dat ons daar in seer groot empesgement hadden toegebracht,
de Capiteijnen Tobias Adriaansz, ende Joost Banckert, den lesten in dienst van de West Inde:
Compie:, gelijk wij bij deselve missive uwe Ed: Mo: in het breede hebben geadviseert, die wij
willen verhoopen wel terhant gekomen sijn sal derhalven achten wij onnodigh uwe Ed: Mo:
aangaande dese sake met lankheijt moeijlijk te vallen.
Wij sijn genecessiteert geweest om het gemelte schip Zuriname af te laten gaan, alhoewel het
selve niet was volladen, doordien het manqueerde aan victualie van de matroosen, dat den Captn:
ook bevreest was, om tegen de winter sigh met het schip in zee te begeven, derhalven hebben wij
hem op sijn versoek ende itaretivelijk aanhouden gelicentieert te repatrieren, te meer alsoo hij
seijde sulcx bij haar Ed: Mo: genoechsaam te sullen konnen verantwoorden; wij willen
vertrouwen dat dese licentie bij haar Ed: Mo: ons ten goeden opgenomen worden sal.
Aangaande de nieuwe alhier opgemaakte barcke, daar van bij onse voorgemelte missive mentie is
gemaakt dat wij deselve souden trachten te verhoopen, kan sulck alsnu niet geschieden, vermits
onse oude barcke "soetendal" niets meer gebruijckelijk is, door groote ontfangene schade op de
laatse tocht tegens onse vijanden.
Den Comijs Nicolaas Combe sent hier nevens de novo eene monsterrolle van de militie, alhier
geposteert, nevens de notitie vande amonitie de guerre de Bouche.
Bij voorgaande missive is mentie gemaakt van sekere tocht met d' Indianen onse vrienden te
ondernemen tegens de Indianen onse vijanden, beleijt door den luijtent: Thomas de Rechte van
Hemert, aangevangen den vijfden april, daar van eerst den 26 april kontschap gecomen is, dat sij

355
de sapaijers daarbij vermelt tot onse vrientschap hadden gedisponeert, en ettelijcke Caribesen
onse vijanden, waar onder een grooten Captn: van Zurammeka gerekent, hadden dootgeslagen,
mitsgaders eenige van haar dorpen hadden geruineert.
Wat aangaat de tweede tocht bij onse laatste missive aangeroert, gecomandeert door Captn:
Boudewijn Kerminck, is het succes daarvan als volcht : ten dage van sijn vertrek wij met
sekerheijt sijnde geadviseert dat een frans vaartuijgh op onse kust met de indianen onse vijanden
handelde, en haar van wapenen van oorlogh fourneerde, omme alsoo door dat middel onse
wechgeloopen en gestoole negers (haar onder de indianen onse vijanden onthoudende) machtigh
te worden ende te vervoeren, hebben wij gemelten Captn: Kerminck gelast en schriftelijke ordre
gegeven, dat hij (soo het eenichsints mogelijk was) het selve vaartuijgh soude trachten te
vermeesteren ende op te brengen, het welcke ook is geschiet op den 23 meij voorleden, het gene
dienaangaande bij ons is ondervonden, ende dat wij dachten dat ons daarin (causa officie) te
doene stont sullen wij int korte hare Ed: Mo: hier verhalen, alsoo uijt de breede informatien
daarvan beleijt hiernevens gaande, in largo wort gesproocken.
No.1 Voor eerst uijt het interrogatorium gehouden ontrent den persoon van mr: Jean de
Sober, schippr:, ende Francois le Moine tolck.
No.2 Interrogatorium waar op gehoort sijn de volgende matroosen, Andries Churget, Jean
Geraard, Piere le Miere, Guilliam Tene, Daniel Duge, en Jean Morel.
No.3 Interrogatorium waar op gehoort sijn Guilliam Contant, Maturijn Ectif, en Noel Lejee,
alle matroosen als booven.
No.4 Vaarder examinatie van den schippr: de Sober, ende Francois le Moine tolck.
No.5 Sententie tot laste van de geexamineerdens.
No.6 Gepretendeerde comissie waar mede sij dese kust hebben aangedaan van dato 9 feb:
1681 onderteijckent bij le comte de Blenac volgens haar voorgeven.
No.7 Facture van haar mede genomen cargasoen, onderteijckent Clocher.
No.8 Geslootene missive aan monsr: de Ferolle, Major van het ijlant Cajenne.
No.9 Geslootene missive geaddresseert a monsr: monsr: Aumont woonende op het eijlant
Cajenne.
No.10 geslootenen missive geaddresseert a monsr: monsr: Boisjolij Potier a Cajenne.
No.11 Idem geadresseert a monsr: Beltereau, mr: chirurgijn a Cajenne.
No.12 Idem geadresseert a monsr: Fontaijne Captn: Comandt: van den Compie: voetknegten a
Cajenne.
No.13 Een opene missive aan den selven heer.
No.14 Copie van den inventaris vande Bergantijn met sijn toebehooren, als mede van de
goederen daar in bevonden.
Bij alle onse voorgaande missiven hebben wij hare Ed: Mo: bekent gemaakt de necessiteijt ende
gebrek van amonitie oorloge, mitsgaders de vivres om de soldate seer[?] te onderhouden waaraan
wij ons voor ditmaal nogh refereeren, alsoo deselve ons nu meer als tevooren ontbreken.
Aangaande de alhier geposteerde soldaten hebben wij van gelijcken hare Ed: Mo: geadviseert bij
onse voorgaande, hoe slecht het daar mede gelegen is, dat men seer wel kan bedencken want sij
met slecht rantsoen haar moetende tevreeden houden, geen gelt krijgende op hare gages om daar
mede haar selven te konnen dienen, sijn genecessiteert naakt sonder kleederen koussen nogh
schoenen daar henen te loopen, op de wijse van de indianen, gelijk volgens onse vreese (waar van
wij mede hiervooren hare Ed: Mo: hebben geadverteert) op den 20 meij is voorgevallen, dat het
guarnisoen voor onse wooningh is gekomen pretenderende vleijs, speck, en olie voor haar
rantsoen te hebben, daarvan het magasijn niet was voorsien, sulcx dat wij wij groote moeijte

356
hadden om haar te stillen en met gort en erreten tevreeden te doen wesen, waartoe den
degenenstock gebruijckt moest sijn.
Het bedorvene buscruijt ende geweer senden wij met dit tegenwoordige schip naar het vaderlant,
om aldaar te worden vermaakt; waarvan de cognossimenten aan den Comijs Combe overgelevert
sijn.
Bij onse voorgaande hebben wij mentie gemaakt aangaande het zegel, en versocht eenige
gedruckte riemen papier van 6,12, en 24st, die wij tot nogh toe niet hebben becomen, dat ons doet
dencken dat hare Ed: Mo: uijt consideratie van den erbarmelijcken staat deser colonie niet langer
willen hebben dat opgeheven worden sal.
De lantmeters bij onse voorige missive versocht sijn hier ten hoochsten nootsakelijk, om alle
geschillen voor te komen, en alle de nootsakelijkheden in onse voorgaande versocht.
Op den 15 junij voorleden hebben wij Captn: Everhardt van Hemert met 50 man op een tocht
gesonden vergeselschapt met de Indianen onse vrienden, nemende haar cours na de reviere de
Courentijn, haar conjungeerende met den luijtent: Hemert, die sij aldaar vonden gaande
binnendoor na de reviere Coppenamme, ende op de thuijsreijse ruineerende onderwegen alles wat
haar voor quam, gemelten Captn: Hemert rapporteert ons uijt den mont van de indianen en sekere
gevangen neger te hebben gehoort, dat de afgesonden francen met dit schip Zuriname, aan de kust
van onse vijandelijcke indianen, onse gestoolen en wechgeloopen negers hebben verhandelt voor
snaphanen, cruijt, loot, etc.
Ende alsoo het menichmaal voorvalt dat sommige soldaten alhier mochten versoeken vrij te
wesen van haren dienst, mits en onder conditie dat sij schuldigh souden sijn vier jaren in dese
colonie te moeten blijven, om haar met planten of andersints te geneeren, soude ons versock
wesen dat wij deselve met discretie mochten licentieen.
Wij sijn alsnogh, als bij onse voorgaande gemelte, in groot verlangen van het geluck te hebben
van een nieuwen Gouvernr: te sien, en ons daarbij ontlast te vinden van de seer sware lasten en
moeijlijkheden daarmede wij tot nogh toe beswaart sijn geweest.
Den 27 meij voorleden is alhier voor het fort gearriveert Captn: Engel Jansz Swart, voerende het
schip Westcappel van vlissingen, ende den 28 junij daaraan Captn: Theunis Tanghe, voerende het
schip de Florentia van middelburgh, met welcke beijde schepen wij van haar Ed: Mo: geene de
minste antwoorde op alle onse voorhenen menichvuldige afgesondene inpostante missiven hebben
becomen dat in ons variable gedachten te weege brenckt.
Op den 16 deser loopende maant julij is de fortresse zeelandia door een canonschoot door de
inkomende barcken vande tocht bij ongeluckh in brant geraakt, doordien de daacken van de
soldaten bracken en de corps du guarde met bladeren bedeckt sijnde die men alhier tats noemt,
seer lichtelijk konnen ontsteken worden, godt sij gedanckt dat de wint van het cruijthuijs (dat nu
kortelings door de ontfangene kalck en steen nieu gemaakt is) daarvandaan af waaijde, andersints,
soo het nogh in het houte hadde gestaan stonde het geschapen om het fort ende de huijsen
daarontrent met de inwoonderen inde locht geworpen te worden.
derhalven, om sulcke inconvenienten voor te komen, worden uwe Ed: Mo: vriendelijck versocht
ende gebeden eene goede quantiteijt van pannen over te senden, omme de gemelte soldaten
bracken en corps du guarde daarmede te decken.

357
Ende alsoo wij qualijk raadt weten ons langer hoe te Gouverneeren ontrent de soldaten, om de
voorverhaalde groote nootsakelijkheden soo van gelt, kleederen, koussen, schoenen, die sij
altemaal geene uijtgesondert ten hoochsten van noode hebben, alsook en wel bijsonderlijk ontrent
de oude soldaten van d’ hr: Gouvernr: Heinsius zalr:, die nogh veel minder credit alhier hebben
dan de nieuwe met ons mede gebrachte, ten reguarde dat wij niet en weten op wat repartitie
deselve staan ende van wie betaalt sullen worden, vinden wij ons tenhoochsten genecessiteert
(temeer alsoo wij op onse iterative schriftelijcke versocken van soodaninge inportante saken
geene ofte weijnige antwoorde becomen) af te senden den persoon van Captn: Boudewijn
Keminck, alhoewel hij hier ten hoochsten nodigh is, om bij haar Ed: Mo: aan te houden ende te
besolliciteren alle de bovenverhaalde nootsakelijkheden, en verder te versorgen dat eenichsints
mochte strecken tot restouratie ende herstellinge van dese bedroefde colonie, bijsonderlijk ontrent
de gelt middellen, waarvan wij bij onse laatste missive aan hare Ed: Mo: hebben gesz:, waaraan
wij ons om kortheijts wille refereeren,
wij sijn ook tot dese resolutie niet weijniger gedwongen door manguement van levensmiddelen
alsoo (de saken aldus blijvende staan) wij langer geen raadt sien om uijttochten te doen, en ook
voor revolteeren te vreesen hebben, gelijk gemelte Captn: Kerminck uwe Ed: Mo: sulcx alles en
nogh meer mondelinge voordragen sal;
wij willen verhoopen dat dese anvoije ons van haar Ed: Mo: ten goeden opgenomen worden sal,
als sulcx sijnde geschiet uijt onvermijdelijcke nootsakelijkheijt, uijt cincere en oprechte
meijninge, ende tot preservatie van den intrest van hare Ed: Mo:.
Dit is het gene wij voor dese tijt noodigh hebben geacht uwe Ed: Mo: te adviseren, latende de
reste aan de mondelinge comunicatie van onsen voorsz: anvoije.
Hetgeen wijders hier in dese colonie sal passeeren sullen wij uwe Ed: Mo: met de naaste afgaande
schepen pertinentelijk notificeren,
Eijndelings uwe Ed: Mo: persoonen de protectie des alderhoochsten aanbeveelende, bidden wij
den almachtigen dat hij deselve genadelijk gelieve te beschermen, ende uwe Ed: Mo: regeringe
ten besten vanden lande geluckigh ende voorspoedigh te maken, dat van herten wenscht.
Edele mogende Heeren
Uwe Ed: Mo: gantsch getrouwe en onderdanige dienaar.
L: Verboom
Int Schip Zuriname den 20 julij 1681
1681 – december 11 – extract raadsvergadering
2035 - 466
Dit extract uit de notulen van Commandeur en Raden dd. 11 dec. 1681 behandelt de resolutie
waarbij Johan Waaywel wordt geinstalleerd als provisioneel ontvanger generaal. De aanwezige
Raad bestaat uit: commandr: Verboom, Johan van Ruyven, Cornelis Snelleman, Johan Waaijwel,
C: B: Wilderlandt, Francois Beljaart.
1681 – december 12 – verzoekschrift Jan Thomasz:
2035 - 467
Gericht aan commandeur & raden. Thomas is de directeur van de plantage Rac-a-rac. De
eigenaar is Martinus Martens te Middelburg. De strekking van het verzoekschrift is niet duidelijk,

358
noch de in de margine vermelde beslissing van de Raad. In ieder geval betreft het een geschil
tussen Martens en ene Jan Robbertz (inmiddels overleden). De naam wordt vermeld van Gerard
van de Poele, getrouwd met de weduwe van Jan Robbertz.
1681 december 22 – brief Nicolaes Combe
2035 - 468
Gericht aan de staten van Zeeland, gesteld in de franse taal.
1681 – december 22 - brief L. Verboom
2035 - 469
[eerste pagina's ontbreken]
.... in de 50 Negros rebellen dootgeslagen, ende de fortresse in ruijn en assche gelecht, niet meer
als één met een pijl in de rugge gequetst die het alsoo ontkomen is, konnende sulcx aan de
Indianen onse vijanden rapporteren, dat een seer goede sake is, om de Indianen onse vijanden tot
vrede te disponeren, die seer nauwe en groote correspondentie hadden met den voorsz: Ganimdt
ende de sijne, sijnde tot dien eijnde een breede padt gemaakt van de fortresse tot aan Zurammeka
loopende, alwaar onse voornaamste Indianen onse vijanden haar onthoudende sijn.
Den 21 gd: hebben wij den Luijtenant Guilliaume van der Slijp met s Lants barcke weder na den
Courentijn gesonden, ende met hem 25 soldaten, omme van onse vijanden te vernemen of sij
(volgens hare vorige belofte) genegen waren tot vrede, dogh vonden t soo niet geschapen als wij
ons vastelijcken hadden ingebeelt, wij wilden dencken dat haar de nederlage van de
voorverhaalde Negers nogh niet bekent was, om alle hetwelcke aan ons te rapporteren, den
vaandrager Van den Bergh met de barcke van Courentijn is afgekomen en alhier gearriveert op
den 6 december.
Sulcx dat wij ons benoodigt vonden den 19 december den vaandrager Van den Bergh met twee
Barcken weder na de Courentijn te senden met 36 soldaten, omme sigh met den Lieutenant van
der Slijp ende de sijne te conjugeren, ende (also het anders niet wesen konde) vijandelijk te
ageren, van het succes van welcke tocht wij Uwe Ed: Mo: nogh niet konnen adviseren, alsoo selfs
op dese tijt wij nogh daarvan geen notificatie hebben becomen.
De fortresse Zeelandia is in soo slechten ende geringen stant (gelijk wij Uwe Ed: Mo: in alle onse
missiven niet hebben versuymt bekent te maken) dat het onmogelijk is deselve tegen uytheemse
vijanden te konnen defenderen.
Wij nemen de vrijmoedigheijt Uwe Ed: Mo: bekent te maken dat het ons lastigh en kostelijk valt,
langer alhier op soodanigh tracktement te comanderen, weshalven bidden wij ootmoedighlijk dat
het Uwe Ed: Mo: goede geliefte sij het Gouvernement met vermeerderinge van tractement aan
onsen persoon te defereren, ofte liever dat wij van desen dienst mogen worden ontslagen, en in
het vaderlant eene vaste Compagnie becoomen moge, het welck wij van Uwe Ed: Mo:
gewoonlijcke goetheijt met vast vertrouwen afwachtende sijn.

359
Wij hebben den vaandrigh Cornelis van den Bergh om sijn dapperheijt geassumeert tot
vaandrager in de plaats van den overleden vaandrigh Selever, welcke comissie wij gedienstelijk
versochten dat Uwe Ed: Mo: bij de eerste gelegentheijt sullen gelieven over te senden.
Wij bedancken Uwe Ed: Mo: voor de toegenegenheijt aan dit Guarnisoen ende ten besten deser
Colonie bewesen soo in het toesenden van amonitie van oorlogh, als cargasoenen streckende ten
dienste van de soldaten, bestaande in schoenen, linne broeken, linne koussen, hemden en hoeden,
pr: Captn: Jan Bisschop alhier gekomen.
Wat aangaat het stellen van borgen wegens de administratie wegens het ontfangerschap deser
Provintie te doen door d’Hr Johan Waaywel, referen wij ons aan het extract van het vierde articul
van de notulen van de Resolutie genomen den 11 Xb: 1681 tot dien eijnde hiernevens gaande.
Wat aangaat het maken van de drie balancen, ende te stellen één bij bij het fort, een ander aan
Thorarica, en een derde in Comewine, vinden wij daarin groote moeijlijkheden ende niet weijnigh
tegenstrevelingen van de gemeene ingeseetenen, wij hebben met onse Raaden ende de
voornaamsten deser Colonie daarvan gesproocken, dogh tot nogh toe geene perfecte resolutie
konnen nemen, maar sullen met allen ernst trachten haar Ed: Mo: bevel tot executie te brengen,
sullende alsdan haar Ed: Mo: daarvan pertinente notificatie toegesonden worden.
Wij hebben ontfangen eenige gezegelde papieren te weten, soo uwe Ed: Mo: gelieven te
schrijven, 25 van ses gulden, 50 van 24 stuijvers, 100 van 8 stuijvers ende 300 van 4 stuijvers,
dogh den secretaris heeft ons laten sien dat op de zegels van 6 gulden één te kort komt, op de
zegels van 24 st: vier, op de zegels van 8 st: vier, op de zegels van 4 st: drie, uijtbrengende stucx
twaalf, sijnde sulcx veroorsaakt soo ons is aangewesen doordien abuijsivelijk in het gemelte
pacquet met zegels twaalf vellen papier op een formaat gesneden, in blancko ingelecht sijn, en
indien haar Ed: Mo: ‘t gemelte zegel in treijn[?] willen houden sal de novo een grooter guantiteijt
dienen te worden toegesonden, in sonderheijt van de kleijnste.
Wij dienen wederom te worden geprovideert van eene quantiteijt vivres en amonitie van oorlogh,
die ons int korte sullen ontbreken alsoo ons Guarnisoen sterck is, ende de vaartuijgen als
Saxenburgh en andere op onsen hals komen om geprovideert te worden dat wij uwe Ed: Mo:
onderdaniglijk versocken in goede achtinge te willen nemen.
Wij willen verhoopen dat wij pr: naaste schip of schepen occasie sullen hebben om uwe Ed: Mo:
nogh beter ende aangenamer tijdingen (aangaande den welstant deser colonie) toe te senden,
eijndelings niets meer van gewichte tegenwoordigh uwe Ed: Mo: hebbende te comuniceren,
willen wij uwe Ed: Mo: persoonen de protexie des alderhoochsten aanbevelen, ende (na
toewenschinge van eene geluckige, langdurige, ende bestendige regeringe) verblijven.
Edele Mogende Heeren
Uwe Ed: Mo: gantsch getrouwe verpligte ende verschuldigde dienr:.
L: Verboom
Zurinambugh den 22 decemb: 1681 pr. Captn: Theunis Thange
Post schriptum
Aangaande de saake van Geraard vander Poel als getrout hebbende de wede: Jan Robbertsz,
ende monsr: Martinis Martens coopman tot Middelburgh, wegens de plantage Racq a Racq,

360
daarvan uwe Ed: Mo: ons jongst van hebben gelieven te schrijven, is deselve voor den ontfangh
van uwe Ed: Mo: missive afgedaan, ende door comissarissen gedetermineert, als uwe Ed: Mo: bij
de .......
[Laatste pagina ontbreekt]
1681 - december 22 – brief Jean Waaywel
2035 - 470
gericht aan de staten van Zeeland. Waaywel bevestigt zijn benoeming als s’Lands ontvanger en
spreekt hierover zijn dankbaarheid uit. Bevestigt de opdracht om dominee Basseliers drie jaren
achterstallige gage uit te betalen in suiker (totaal 2000 pond). Vraagt om een vast tractement,
aangezien een provisie van 3% op de ontvangen gelden hem niets oplevert.
het jaar 1682 ontbreekt in de archieven

1683
361
1683 - februari 20 – notificatie van verkoop van de kolonie Suriname
2035 - 471
Notificatie van de verkoop van Suriname door de Staten van Zeeland aan de geoctrooieerde West
Indische compagnie. Blijkens de brief werd hierover op 6 juni 1682 en 6 januari 1683
onderhandeld en overeenstemming bereikt. De notificatie gelast alle inwoners, ambtenaren,
raden van Politie, en de bevelvoerder Laurens Verboom, om de WIC te erkennen en te
respecteren.
“... aldus gedaen int Hoff van Zeelandt tot Middelburgh op den 20 february 1683 onder ons
grootzegel daeraen doen gangen, en door onsen secretaris gedaen onderteijckent...”
1683 – januari 6 – borgstelling Van Odijck
2035 - 472
De heer van Odijck werd namens de staten van Zeeland aangewezen de openstaande schulden in
Suriname af te wikkelen, waartoe een bedrag groot F24.000,- uit de koopsom groot F260.000,-
werd gereserveerd. Van Odijck stelde zich hiertoe borg, in de fraaie notarieele bewoordingen der
17 e eeuw.
De ondergesz:, Heer van Odijck, eerste Edele in de provintie van Zeelandt ende als gemagtighde
van de Hove en provintie ingevolge de Resolutie van den 29 May 1679 en 30 July 1681,
belooft bij desen in dien qualiteit, dat met het eerste bij de geoctrooyeerde West Ind. Compagnie
te requirerene Schip na Suriname, voor Reeckeninghe van de welgemelte Heeren Staaten van
Zeelandt, door de Comp: t’haren risico te laten versenden, een somma van thien duijsent guldens,
dewelcke ten dien einde onder de voorz: Compagnie sal blijven berusten uyt de tweehondert en ’t
sestigh duysent guldens voor de gemelte colonie uytgelooft,
omme daeruyt door de gemagtighden van haer Ed: Mog: te betalen de gemeene soldaten voor
sooverre hetselve sal konnen strecken ende tot verdere voldoening van de soldaten die op het
aanvaarden van de possessie der voorz: Colonie bij de WestInd: Compagnie in levenden lijve
bevonden worden.
Soo verklare ick tot gerustheijt van de gem: Compagnie in mijn selven te sullen inhouden een
somma van veertien duijsent guldens, uijt de gem: somma van tweehondert en ’t sestigh duysent
guldens, boven de voors: aff te sendene thienduysent guldens, omme uyt deselve te vinden de
verdere betalingh van de voors: soldaten, in leevenden lijve bevonden,
ten welcken eijnde mij selven voorbetaghtelijck in mijn prive bij desen stelle als borge en
principael, belovende, in cas de Ed: Mog: Heeren Staten van Zeelandt voornt: daervan in
gebreecke moghten komen te blijven, het voors: aghterstal[?] ter somma van veertien duysent
guldens met de voors: in te houdene somma op te leggen en te betalen, ende dat sonder eenige
exceptie ofte reghtsvorderingh, renuncieerende derhalve van de bonificien Ordinis et excucsionis,
den effecten van dien ten volle verstaande;

362
Zijnde tot meerdere verseeckertheijt van de voorz: ...... tevreeden, mij in den inhoude deser, bij
die van den Hogen Rade in Hollandt ten allen tijde willigh te laten condemneren, constituerende
daertoe onwederroepelijk van nu af aen de twee outile procureuren van denselven Hoogen Rade
die nu zijn off in der tijdt
Souden mogen weesen, soo omme deselve condemnatie telckens te versoucken
als daerinne te consenteren ....., al was ’t op ’t versouck van de voorgedaghte WestInd:
Compagnie alleen,
sonder dat door dit geconvenieerde sal verstaan werden eenigsints te deroyeren ofte wegh te
neemen de ectensie ende den inhoude van het eerste articul van het Octrooy, bij haar Ho: Mog: op
den 23 september laatstleeden verleent,
Aldus gedaan,
In ’s Gravenhage den 6 januarij 1683
Accordeert met sijn Principale
Joh: Althusius
Zonder datum – concept statuten geoctr. Societeit van suriname
2035 - 473
“Conditien, onder dewelcke de WestInde: Compagnie, de stadt van Amsterdam, ende de Heer
van Sommelsdijck souden konnen inlaten in den eygendom etc. Van den Colonie van
Zuriname....”
Alhoewel niet met name zo genoemd, zijn dit de concept-statuten van de geoctroyeerde societeit
van Suriname. De stad Amsterdam en de heer van Sommelsdijck nemen deel in het eigendom van
de kolonie, ieder voor een derde deel. De WIC, op dat moment 100% eigenaar, behoudt het
eigendom van het resterende derde deel. De heer van Sommelsdijck gaat als gouverneur naar
Suriname. In het stuk wordt de onderlinge verhouding tussen de de drie partners nauwkeurig
geregeld.
Het stuk is niet ondertekend en evenmin gedateerd, het betreft hier geen officieele
oprichtingsacte, maar slechts een concept.
1683 – betalingsoverzichten Van Odijck, 2 stuks
2035 - 474 / 475 / 476 / 477
De heer van Odijck was belast met de afwikkeling van de verkoop van Suriname aan de WIC. Hij
heeft hiervoor een betalingsoverzicht opgesteld, waarin de afwikkeling van de lopende schulden
wordt beschreven. Deze schulden werden betaald met een deel van de totale koopsom groot
F260.000,-. Het saldo werd op 22 januari 1683 “tot Middelburgh in de banck gebracht”.
Er zijn 2 overzichten, mogelijk een concept en een definitieve versie. Ze zijn niet precies hetzelfde,
maar in hoofdlijnen identiek.

363
1679 – 1682 register van lastgelden van Middelburg
2035 - 478 tot en met 501
"Memorie van 'tgene bij den equipage .... lastgeld van de schepen varende na Surename, 't sedert
februarij 1678 als wanneer hij daertoe bij acte van Last is geauthoriseerd"
Schepen werden door de ontvanger aangeslagen op basis van hun gewicht, uitgedrukt in
“lasten”. Het “lastgeld” bedroeg 8 guldens per last. Blijkens de lijst varieerden de schepen in
grootte van 22 tot 90 last. De lijst omvat 24 schepen over een periode van 46 maanden.
De lijst betreft uitsluitend de ontvangen gelden in de stad Middelburg, maar de schepen
vertrokken niet allemaal vanuit die stad. De helft vertrok uit Vlissingen, en enkele uit
Amsterdam.; Waarschijnlijk werd er betaald in de stad waar het schip stond geregistreerd. Maar
andere steden zullen ook lastgeld hebben geheven, en in Suriname moest waarschijnlijk ook
worden betaald.
Bij het register zijn de bijbehorende kwitanties gevoegd, waarvan hier een voorbeeld:
Ick onderschreven Gerson Panneel ; als geauthoriseert van de gecommitteerde Raden van de Ed:
Mog: Heeren Staten van Zeelandt, tot den Ontfanck van ’s Landts Recht- ende Last-gelt der
Schepen, varende op Suriname en andere plaetsen daer omtrent : Bekenne ontfangen te hebben
uyt handen van d’Heer Johannes de Coningh, de somme van drij en zeventig pont 6 st: 8 ct over
’s Landts gerechtigheyt ende Last-geldt van ’t Schip genaemt de Juffrouw Geertruyd daer
Schipper op is Hendrik Jansen Krijgsman, groot uytwijsende den Yck-brief daer van zijnde, vijff
en vijftigh Lasten tot Acht gulden per Last, ende dat tot een Recognitie om vrijlijck te mogen
varen, keeren en handelen op de colonie van Suriname, ende andere plaetsen daer omtrent,
ingevolge van de Placcaten van Haer Ed: Mog: de Heeren Staten van Zeelandt : In kennisse van
de Waerheyt hebbe Ick dit met eygen handt onderteyckent, Actum in Middelburgh den 19 e
Augusti Ao 1681:-
G: Paneel L 73: 6: 8:
datum betaler schip schipper grootte
1679-02-06 Lambrechtsen, Barend de gecroonde flesse Visscher, Gabriel 60 last
1679-02-06 Lambrechtsen, Barend Lucretia Goethem, Pieter van 30
1679-05-02 Soulbeecke, Leendert Samuel Hee, Pieter van 22
1679-06-23 Willemsen, Sijmon Mallega Schrijver, Paulus 90
1679-07-03 - Johannes Wagenaar, Bastiaen 40
1679-07-06 - Johanna Vlaminck, Willem de 62
1679-09-30 - de Jonge Gillis Valckenburch, Cornelis 45
1680-07-24 Boot, Johannes de Hope Arentsen, Maerten 25
1680-09-27 Vessup, Harmanus Sara Abrahamsen, Adriaen 60
1680-09-27 Janssen, Dirck Juffrouw Moggel Adriaensen, Tobias 55
1681-03-13 Kerckhout, Jacob van Westcappel Swart, Engel 30
1681-05-06 Coenraets, Coenraed Florentia Tange, Anthonius 50
1681-05-19 Blockerij, Josia van de Vrijheijt Dircxsen, Michiel 60
1681-05-28 Ferro, Isaack ... Gideon (hoecker) Cornelissen, Cornelis 35
1681-07-14 Kerckhout, Jacob van Cornelia Bisschop, Jan 50
1681-08-19 Coninck, Johannes de Juffrouw Geertruijt Janssen, Paulus 55
1681-09-09 Macquet, Jan Susanna Roijs, Pieter 55
1681-11-15 Vetsup, Hermanus Sara Abrahamsen, Adriaen 60
1681-12-23 Slott, Meijndert het vergulde slot Slott, Meijndert 28
1682-05-26 Coenraets, Coenraed Florentia Tange, Anthonius 50
1682-06-04 Hurgronge, Isaack Eendracht Roijs, Daniel 60
1682-09-10 Hurgronge, Isaack de ...... Hurgronge, .... 38
1682-09-16 Kerckhove, Jacob van Cornelia Bisschop, Jan 50
1682-10-19 Blockerij, Josia van de Vrijheijt Dircxsen, Michiel 60

364
1683 – betalingsoverzichten Van Odijck, 2 stuks
2035 - 502 / 503 / 504
Nogmaals 2 betalingsoverzichten van van Odijck betreffende de bovenvermelde F22.500,- .
Het wordt er allemaal niet duidelijker op, maar van Odijck heeft in ieder geval aardig wat
verantwoord. De in totaal 4 detailrekeningen zijn “voer voor boekhouders”.
1683 – Accoord van de verkoop van Suriname
2035 - 505
Dit is de officieele verkoopacte tussen de Staten van Zeeland, vertegenwoordigd door de Heer
van Odijck, en de geoctroijeerde west-indische compagnie, betreffende de verkoop van de kolonie
Suriname aan de compagnie. De koopsom bedraagt F260.000,-
“Aldus overeen gekomen ende geaccordt alhier in den Hage op den sesden van de maand Juny in
den jare sestienhondert twee en tachtigh, ende door de voornoemde Contrahenten hiervan twee al
eens luijdende instrumenten onderteekent, ende ten wederzijden uijtgewisselt”
Na 6 juni 1682 werden nog nadere voorwaarden vastgesteld. Deze zijn onder het document
gevoegd, en werden ondertekend op 6 januari 1683.
“Aldus nader geconvenieert en overeen gekomen in s Gravenhage desen 6 January in den jare
sestienhondert drie en tachtigh, ende door de voornoemde Contrahenten hiervan twee al eens
luijdende instrumenten onderteekent, ende ten wederzijden uijtgewisselt”
1683 – Acte van transport van Suriname
2035 - 506
Dit is de officieele transportacte tussen de Staten van Zeeland, vertegenwoordigd door de Heer
van Odijck, en de geoctroijeerde west-indische compagnie. Gedateerd 6 januari 1683.
1683 – Octroy
2035 - zonder nummer
“Octroy ofte fondamentele Conditien / onder de welcke Haer hoogh Mog:, ten besten en
voordeele van de Ingeseetenen deser Landen / de Colonie van Suriname hebben doen vallen in
handen en onder directie van de bewinthebberen van de generale Nederlandsche Geoctroyeerde
West-Indische compagnie”
Gedrukt boekwerkje, gedateerd ’s Gravenhage 1682.
Dit Octrooy regelt de rechten en plichten van de eigenaar van de kolonie (de WIC) en de
ingezetenen.