01.08.2013 Views

Hout in Gevels - TU Delft

Hout in Gevels - TU Delft

Hout in Gevels - TU Delft

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

Verslag onderzoek naar houttoepass<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> de architectuur en houtverduurzam<strong>in</strong>g.<br />

door Pieter Oskam st.nr. 9630472


BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g Enkele voorbeelden uit de praktijk met<br />

lamellen aan de buitenzijde van de gevel.<br />

en vochtproblemen 2<br />

Dit is van de fabrikant Lenco.


BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

Het plaatsen van zonneluiken<br />

is ook een optie. Deze<br />

referenties zijn van Isoluik.<br />

Te v<strong>in</strong>den op www.isoluik.nl<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 3


Globale mogelijkheden van alum<strong>in</strong>ium zonnelamellen.<br />

- Deze cijfers komen van fabrikanten van lamellen en kunnen per fabrikant afwijken -<br />

Alum<strong>in</strong>ium lamellen worden globaal <strong>in</strong> de volgende breedten geleverd:<br />

125, 200, 300, 360 en 400 mm<br />

de afmet<strong>in</strong>gen van bijv. Icarus lamellen (zie illustraties) zijn:<br />

125x25mm max overspann<strong>in</strong>g horizontaal: +/- 3.0 meter<br />

200x35mm max overspann<strong>in</strong>g horizontaal: tussen 3.0 en 3.5 meter<br />

300x50mm max overspann<strong>in</strong>g horizontaal: tussen 4.0 en 4.5 meter<br />

360x60mm max overspann<strong>in</strong>g horizontaal: tussen 4.5 en 5.0 meter<br />

400x80mm max overspann<strong>in</strong>g horizontaal: tussen 5.0 en 6.0 meter<br />

De lamellen worden uit 1 stuk geextrudeerd, behalve de 400mm brede, die wordt<br />

samengesteld uit 3 elementen.<br />

Alle formaten van de lamellen zijn te gebruiken <strong>in</strong> een systeem waarbij de<br />

lamellen automatisch met een motor gericht worden voor het beste zonwerende<br />

resultaat.<br />

Alle lamellen zijn te verkrijgen <strong>in</strong> alle RAL-kleuren<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g <strong>in</strong>formatie over het Icarus-systeem is te v<strong>in</strong>den<br />

op: www.benson.be<br />

en vochtproblemen 4


Globale mogelijkheden van houten zonnelamellen.<br />

- Deze cijfers komen van fabrikanten van lamellen en kunnen per fabrikant afwijken -<br />

<strong>Hout</strong>en lamellen worden globaal <strong>in</strong> de volgende breedten geleverd:<br />

De afmet<strong>in</strong>gen van lenco houten lamellen (zie illustraties) zijn:<br />

190x35mm max overspann<strong>in</strong>g horizontaal: +/- 2.0 meter<br />

290x42mm max overspann<strong>in</strong>g horizontaal: +/- 2.5 meter<br />

Hierbij kan er gekozen worden voor 2 houtsoorten, te weten: western red cedar<br />

of stellac (Alleen de 190mm brede variant)<br />

Alle formaten van de lamellen zijn te gebruiken <strong>in</strong> een systeem waarbij de<br />

lamellen automatisch met een motor gericht worden voor het beste zonwerende<br />

resultaat.<br />

Alle lamellen zijn te verkrijgen <strong>in</strong> alle RAL-kleuren<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 5


Tijdens het zoeken naar referentie-projecten<br />

met houten lamellen als buitenzonwer<strong>in</strong>g,<br />

stuitte ik op een <strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie zeer mooi<br />

project.<br />

Het NPS/VARA- gebouw. Het gebouw is<br />

ontworpen door architecten van het bureau<br />

Haskon<strong>in</strong>g. Het gebouw is een onderdeel<br />

van een ensemble van 3 gebouwen. De beide<br />

andere gebouwen zijn ontworpen door MVRDV.<br />

In het blad “Detail <strong>in</strong> architectuur” van<br />

november 2000 wordt het gebouw gelooft voor<br />

de ruimtelijkheid en de nette detailler<strong>in</strong>g van de<br />

buitengevel, zo zijn de lamellen voor de ramen,<br />

van b<strong>in</strong>nen, niet zichtbaar door een slimme<br />

<strong>in</strong>del<strong>in</strong>g van de kozijnen.<br />

Echter, ik kwam <strong>in</strong> een latere uitgave van dit<br />

blad, november 2002, dit gebouw wederom<br />

tegen en waar de titel van het eerste stuk,<br />

“gooise variant op japanse tatami” nog lovend<br />

was over de gevel, kopte het blad <strong>in</strong> de 2e<br />

uitgave: “groen uitgeslagen gooise lattengevel”.<br />

Het mag voor zich spreken dat dit geen<br />

compliment is.<br />

Ik wil graag weten waarom deze, en met deze<br />

nog vele anderen, gevel zo groen is uitgeslagen<br />

om vervolgens te leren van de gemaakte fouten.<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 6


Zoals op de illustraties aan de rechterkant goed is te<br />

zien, zijn de houten lamellen behoorlijk verkleurt.<br />

En niet <strong>in</strong> het grijs dat de bedoel<strong>in</strong>g van de architecten<br />

was, maar <strong>in</strong> algengroen. Het hout dat hier is gebruikt<br />

is Western Red Cedar, een zeer vaak toegepaste houtsoort<br />

door dat het zou vergrijzen en onbehandeld toegepast<br />

zou kunnen worden. Echter deze relatief poreuze<br />

houtsoort is zeer gevoelig voor vocht. Zeker <strong>in</strong> onbehandelde<br />

vorm. Het droge klimaat <strong>in</strong> californië zorgt ervoor<br />

dat het hout daar mooi vergrijst, maar <strong>in</strong> het vochtige<br />

nederland is daar geen sprake van. Alleen de zuid-oost<br />

gevel is aanzienlijk m<strong>in</strong>der groen, doordat deze gevel<br />

veel sneller opdroogt. Echter doordat deze gevel niet<br />

gelijkmatig opdroogt, heeft deze een bobbelig uiterlijk<br />

gekregen.<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 7


Naar aanleid<strong>in</strong>g van de bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gen op de vorige pag<strong>in</strong>a, ben ik op zoek gegaan naar<br />

meer <strong>in</strong>formatie over hout en de mogelijkheden tot voorkomen van aantast<strong>in</strong>g van algen en<br />

andere nare <strong>in</strong>vloeden van buitenaf. Op de website <strong>Hout</strong><strong>in</strong>fo.nl heb ik <strong>in</strong>formatie gevonden<br />

over afmet<strong>in</strong>gen van hout, behandel<strong>in</strong>gsmethoden en schimmels die hout aantasten. Hieronder<br />

is dit te v<strong>in</strong>den. Meer <strong>in</strong>formatie staat op de site.<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 8


DOEL VAN HOUTVERDUURZAMING<br />

Doel van houtverduurzam<strong>in</strong>g is de houtsoorten die van nature onvoldoende duurzaam zijn, kunstmatig bestand te maken tegen aantast<strong>in</strong>g door met<br />

name schimmels. Door het hout te impregneren met een verduurzam<strong>in</strong>gsmiddel, wordt een hogere weerstand tegen aantast<strong>in</strong>g bereikt. Verduurzam<strong>in</strong>g<br />

is echter alleen nodig, als er <strong>in</strong> de toepass<strong>in</strong>g ook een reële kans op aantast<strong>in</strong>g (houtrot) bestaat. Schimmelaantast<strong>in</strong>g bijvoorbeeld treedt alleen<br />

op, als de condities daarvoor gunstig zijn. Dat wil zeggen bij de juiste comb<strong>in</strong>atie van vocht, zuurstof, voed<strong>in</strong>gsstoffen (<strong>in</strong> het hout) en temperatuur.<br />

Elk toepass<strong>in</strong>gsgebied voor hout heeft z’n specifieke gebruiksomstandigheden. Bij waterbouwkundige constructies zijn die geheel anders dan <strong>in</strong> de gevel.<br />

En <strong>in</strong> de gevel wordt het hout weer aan andere condities blootgesteld dan bij een houtconstructie onder dak. Daarom moet een eventuele verduurzam<strong>in</strong>g<br />

zijn afgestemd op de natuurlijke duurzaamheid van het hout en de diverse gebruiksomstandigheden.<br />

Afbeeld<strong>in</strong>g: Voorwaarde voor schimmelgroei<br />

Gevelbekled<strong>in</strong>g van hout<br />

<strong>Gevels</strong> zijn op verschillende manieren te bekleden. Een belangrijke manier is een bekled<strong>in</strong>g met houten delen. De houten delen,<br />

die <strong>in</strong> diverse uitvoer<strong>in</strong>gen leverbaar zijn, zijn zowel verticaal als horizontaal aan te brengen, maar ook diagonaal of gecomb<strong>in</strong>eerd.<br />

De gangbaarste houtsoorten hiervoor zijn Europees vuren en western red cedar; ook andere naaldhoutsoorten als Noord-Europees grenen, Californian<br />

redwood, Oregon p<strong>in</strong>e en lariks zijn echter mogelijk. Verder v<strong>in</strong>dt een scala van loofhoutsoorten toepass<strong>in</strong>g, met name meranti, bangkirai en iroko. Elke<br />

methode en houtsoort heeft haar specifieke aandachtspunten, maar ook de detailler<strong>in</strong>g en de afwerk<strong>in</strong>g zijn van belang.<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 9


SOORTEN<br />

<strong>Hout</strong> kan op diverse manieren <strong>in</strong> de gevel worden toegepast. De meest voorkomende zijn de horizontale of verticale houten delen, al dan niet<br />

geprofileerd.<br />

Ook andere profielen komen voor. De overlap moet bij voorkeur <strong>in</strong> halfhoutsconstructie zijn uitgevoerd. Bij toepass<strong>in</strong>g van mess<strong>in</strong>g en groef is er een<br />

grotere kans op vochtophop<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gen.<br />

Voor de afmet<strong>in</strong>gen van de delen gelden als richtlijnen:<br />

• voor western red cedar, Californian redwood en loofhout bedraagt de m<strong>in</strong>imale dikte 16 mm. Andere naaldhoutsoorten, zoals Europees vuren en<br />

grenen, moeten m<strong>in</strong>imaal 19 mm dik zijn. Voor topgevels en andere toepass<strong>in</strong>gen, waar we<strong>in</strong>ig kans op beschadig<strong>in</strong>gen bestaat, is een m<strong>in</strong>imale<br />

dikte van 17,5 mm verantwoord;<br />

• bij Californian redwood en western red cedar voor bevel sid<strong>in</strong>g hebben de delen een verlopende dikte van 16 mm naar m<strong>in</strong>imaal 4 mm;<br />

• de maximale werkende breedte ) , exclusief de expansieruimte, voor loofhout, vuren en grenen bedraagt 132 mm voor (Zweeds) rabat en 122<br />

mm voor potdekselen;<br />

• bij Californian redwood en western red cedar voor bevel sid<strong>in</strong>g bedraagt de werkende breedte 132 en 170 mm voor (Zweeds) rabat en 122 en<br />

170 mm voor potdekselen;<br />

• de hoogte van de overlap moet bij (Zweeds) rabat en bij schroten m<strong>in</strong>imaal 10% van de werkende breedte bedragen. Bij bevel sid<strong>in</strong>g en<br />

potdekselwerk is de overlap m<strong>in</strong>imaal 25 mm en bij opdekwerk m<strong>in</strong>imaal 20 mm;<br />

• tussen rabatdelen en schroten met halfhoutse overlap moet een m<strong>in</strong>imale spel<strong>in</strong>g (expansieruimte) zitten van 3 à 4 mm;<br />

• bij een open gevelbekled<strong>in</strong>g bedraagt de afstand tussen de delen m<strong>in</strong>imaal 5 mm.<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 10


HORIZONTALE BEKLEDING<br />

Bij horizontale bekled<strong>in</strong>g zijn de bekendste vormen:<br />

• rabatdelen, met halfhoutse overlap<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 11


• potdekselwerk, met vierzijdig bewerkte of ongekantrechte delen<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 12


• • bevel sid<strong>in</strong>g, een speciaal (Noord-Amerikaans) soort potdekselwerk;<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 13


• • Zweeds rabat;<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 14


• • open gevelbekled<strong>in</strong>g.<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 15


<strong>Hout</strong>soorten en kwaliteit<br />

De gangbaarste houtsoorten voor gevelbekled<strong>in</strong>gen zijn Europees vuren en western red cedar, maar ook andere naaldhoutsoorten als Noord-Europees<br />

grenen, Californian redwood, Oregon p<strong>in</strong>e en lariks zijn mogelijk. Verder worden tal van loofhoutsoorten toegepast, met meranti en iroko als de belangrijkste.<br />

Voor de kwaliteit van de toegepaste houtsoorten <strong>in</strong> gevelbekled<strong>in</strong>g zijn geen officiële normen voorhanden. Omdat de KVH 2000 voor gevelbekled<strong>in</strong>gen<br />

niet speciaal een omschrijv<strong>in</strong>g heeft opgenomen, wordt vaak verwezen naar buitenlandse kwaliteitsomschrijv<strong>in</strong>gen. Het is echter van belang voor hout<br />

als gevelbekled<strong>in</strong>g een kwaliteitsomschrijv<strong>in</strong>g vast te leggen, gebaseerd op de KVH 2000. Voor een aantal houtsoorten is een aanbevel<strong>in</strong>g opgenomen.<br />

De duurzaamheid varieert van duurzaamheidsklasse 1 (iroko) tot 4 (vuren en hemlock). Bij de m<strong>in</strong>der duurzame houtsoorten is het aan te raden de delen<br />

met fixerende zouten te verduurzamen.<br />

<strong>Hout</strong>soort D u u r z a a m -<br />

h e i d s -<br />

klasse van<br />

het kern-<br />

hout<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

Volumieke<br />

massa bij<br />

ca. 16%<br />

houtvocht-<br />

g e h a l t e<br />

(kg/m³)<br />

B r a n d -<br />

v o o r t -<br />

plant<strong>in</strong>gs-<br />

klasse<br />

Geschiktheid<br />

voor onbe-<br />

h a n d e l d e<br />

toepass<strong>in</strong>g<br />

Verduurzaamd nee ja<br />

Naaldhoutsoorten<br />

E u r o p e e s<br />

vuren<br />

N o o r d -<br />

E u r o p e e s<br />

grenen<br />

W e s t e r n<br />

red cedar<br />

O r e g o n<br />

p<strong>in</strong>e<br />

4 470 4 nee ja<br />

3 470 4 nee ja<br />

2 380 4 ja ja<br />

3 533 4 nee nee<br />

Lariks 3 590 3 nee ja<br />

Californian<br />

redwood<br />

2 375 4 nee ja<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 16


L o o f h o u t<br />

soorten<br />

Meranti 2 500 4 nee nee<br />

Iroko 1 600 3 ja nee<br />

Bangkirai 1 - 2 740 - 900 3 - 2 ja nee<br />

Rob<strong>in</strong>ia 2 700 3 ja nee<br />

Merbau 2 810 2 nee nee<br />

Sapeli 3 670 3 nee nee<br />

Jatoba 1 900 2 ja nee<br />

Tatajuba 1 850 2 ja nee<br />

Tabel: Overzicht van de gangbare houtsoorten voor gevelbekled<strong>in</strong>gen.<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 17


VUREN EN GRENEN<br />

Nom<strong>in</strong>ale maten voor ongeschaafd Europees vuren en grenen<br />

Dikte (mm)<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

Breedte (mm)<br />

38 50 63 75 100 125 150 160 175 200<br />

16 0 0 0<br />

19 0 0 0 0 0<br />

22 0 0 0 0 0 0<br />

25 0 0 0 0 0 0<br />

32 0 0 0 0 0<br />

38 X H H H X X<br />

44 X X X X X 0<br />

50 X X X H H H H H<br />

63 X H H H X X H<br />

75 X X X H H H<br />

95 X X X<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 18


100<br />

X<br />

X<br />

X<br />

H<br />

X<br />

X<br />

H = gangbare handelsmaat volgens NEN-EN 1313-1<br />

X = aanvullende handelsmaten <strong>in</strong> Nederland volgens tabel A9 van NEN-EN 1313-1<br />

0 = overige handelsmaten<br />

De houtdikten 95 mm en 100 mm zijn als gedroogd hout <strong>in</strong> de kwaliteitsklasse A en B, volgens NEN 5466 moeilijk verkrijgbaar. De reden hiervan is dat bij deze houtdikten<br />

een grotere kans op scheurvorm<strong>in</strong>gen <strong>in</strong> het hout bestaat tijdens het drogen.<br />

De m<strong>in</strong>imale lengte van gezaagd hout is 1.800 mm, oplopend met 300 mm. Andere maten zijn <strong>in</strong> overleg met de leverancier mogelijk.<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 19


MERANTI<br />

Nom<strong>in</strong>ale maten voor meranti<br />

Dikte<br />

(mm)<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

Breedte (mm)<br />

50 63 75 88 100 113 125 150 175 200 225 275 300 325<br />

16 x x x<br />

19 x x x x<br />

22 x x x x x x<br />

25 x x x x x x x x x x x<br />

32 x x x x x x x<br />

38 x x x x x x x x x<br />

44 x x x x x x x x<br />

50 x x x x x x x x x x<br />

63 x x x x x x x x x x x<br />

75 x x x x x x x x x<br />

100 x x x x x x x x<br />

125 x x x x x x<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 20


MERBAU<br />

Nom<strong>in</strong>ale maten voor merbau<br />

Dikte<br />

(mm)<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

Breedte (mm)<br />

75 90 100 125 150 175 200 225 250 275 300<br />

22 x x x x<br />

25 x x x x x x x<br />

32 x x x x x<br />

38 x x x x x<br />

44 x x x x x x x x<br />

50 x x x x<br />

63 x x x x x<br />

75 x x x x x x<br />

100 x x<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 21


LARIKS<br />

Nom<strong>in</strong>ale maten voor lariks<br />

Dikte<br />

(mm)<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

Breedte (mm)<br />

100 125 150 175 200 225 275<br />

19 x x x x x x<br />

25 x x x x x x<br />

32 x x x x x x<br />

38 x x x x x x<br />

50 x x x x x x x<br />

63 x x x x x<br />

75 x x x x x<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 22


WESTERN RED CEDAR<br />

Nom<strong>in</strong>ale maten voor western red cedar<br />

Dikte<br />

(mm)<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

Breedte (mm)<br />

100 125 150 200 250 300<br />

22 x x x x<br />

25 x x x x x<br />

32 x x x<br />

44 x x x x<br />

50 x x x x x<br />

75 x x x x x x<br />

100 x x x x x x<br />

150 x x x x<br />

AFMETINGEN<br />

Afmet<strong>in</strong>gen van enkele gebruikelijke houtsoorten<br />

In de tabellen die u aantreft via bovenstaande l<strong>in</strong>ks zijn de gangbare factuurmaten van enkele gebruikelijke houtsoorten vermeld. Het zijn de maten van gezaagd hout bij een<br />

houtvochtgehalte van 20% (m/m).<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 23


RICHTLIJNEN DUURZAME TOEPASSINGEN<br />

Voor een duurzame toepass<strong>in</strong>g van hout <strong>in</strong> de gevel zijn van belang de bouwkundige detailler<strong>in</strong>g, de afwerk<strong>in</strong>g, de montage, de zwelspel<strong>in</strong>g en de<br />

profielvorm.<br />

BOUWKUNDIGE MAATREGELEN<br />

Om de duurzaamheid van de massief houten delen te waarborgen, volgen hier de richtlijnen voor de detailler<strong>in</strong>g:<br />

• de horizontaal of verticaal aangebrachte delen moeten respectievelijk m<strong>in</strong>imaal 10 en 20 mm uit de steendag blijven. Dit is nodig om het hout,<br />

dat onder <strong>in</strong>vloed van vocht krimpt of zwelt, voldoende ruimte te geven, tene<strong>in</strong>de het werken op te vangen. Een tweede, niet m<strong>in</strong>der belangrijke<br />

reden is het vergemakkelijken van het onderhoud. Bij horizontale delen verdient het aanbevel<strong>in</strong>g het kopse hout schu<strong>in</strong> naar buiten af te zagen;<br />

• om te voorkomen dat via het kopse hout vocht b<strong>in</strong>nendr<strong>in</strong>gt, is het aan te raden het kopse hout te voorzien van een afdichtende laag;<br />

• aan de onderzijde moeten de delen vrij hangen of m<strong>in</strong>imaal 10 mm vrij van de onderliggende dorpel blijven;<br />

• hout dat <strong>in</strong> aanrak<strong>in</strong>g komt met m<strong>in</strong> of meer vochtige grond kan permanent te vochtig zijn, omdat volledige afsluit<strong>in</strong>g tegen vocht uitermate<br />

moeilijk is. De afstand van maaiveld tot de onderzijde van de delen moet m<strong>in</strong>imaal 200 mm zijn;<br />

• stootvoegen worden niet alleen aangebracht vanwege de beperkte lengte van de delen -ze zijn er <strong>in</strong> handelslengten vanaf 1800 mm tot 6000<br />

mm (oplopend met 300 mm)-, maar ook om de gevel te accentueren. Het is aan te bevelen deze kopse naden uit te voeren als open voegen. Het<br />

voordeel hiervan is dat nabehandel<strong>in</strong>g van het kopse hout mogelijk blijft, waardoor hier m<strong>in</strong>der kans op vochtopname is;<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 24


• horizontale naden moeten dusdanig zijn uitgevoerd, dat een goede afvoer van water is gewaarborgd<br />

(afbeeld<strong>in</strong>g l<strong>in</strong>ks).<br />

• vooral bij hogere gebouwen is het belangrijk na te gaan of er water kan b<strong>in</strong>nendr<strong>in</strong>gen dat door de w<strong>in</strong>d<br />

tegen de gevel wordt opgestuwd;<br />

• voor de aansluit<strong>in</strong>g op andere constructiedelen met een doeltreffende waterker<strong>in</strong>g zijn verschillende<br />

profielen verkrijgbaar;<br />

• de onderrand van de bekled<strong>in</strong>g moet men naar b<strong>in</strong>nen toe afschu<strong>in</strong>en (onder een hoek van 60° ),<br />

waardoor er een afdruiprand ontstaat. Afronden van de onderrand is beter, omdat dit een betere<br />

verfdekk<strong>in</strong>g geeft;<br />

• met het oog op eventueel zwellen moet men de delen met enige spel<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de breedte (3 à 4 mm)<br />

aanbrengen;<br />

• <strong>in</strong>dien de buitenbekled<strong>in</strong>g met cement- of kalkwater <strong>in</strong> aanrak<strong>in</strong>g kan komen, verdient het aanbevel<strong>in</strong>g<br />

deze met bouwfolie te beschermen (zie afbeeld<strong>in</strong>g rechts). Cement- en kalkvlekken zijn zeer moeilijk<br />

te verwijderen<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 25


BOUWPLAATS<br />

De behandel<strong>in</strong>g van geveltimmerwerk bij opslag en verwerk<strong>in</strong>g op de bouwplaats is een zeer kritische factor. Hoewel er de laatste jaren verbeter<strong>in</strong>g<br />

is gekomen <strong>in</strong> de logistiek en er vaker gebruik wordt gemaakt van moderne hijsmiddelen en opslagmethoden, waardoor geveltimmerwerk gemiddeld<br />

m<strong>in</strong>der lang op de bouwplaats staat, blijft de verfbehandel<strong>in</strong>g op de bouwplaats een punt van aandacht. Het stellen en <strong>in</strong>metselen kan bij een<br />

onzorgvuldige aanpak leiden tot beschadig<strong>in</strong>gen aan de grondlagen, maar zeker ook aan het hout. Voor onderdorpels, met name die van deurkozijnen,<br />

geldt dat ze goed moeten worden beschermd. Het <strong>in</strong>- en uitgaande “bouwverkeer” van personen, kruiwagens en verrijdbare apparaten leidt regelmatig<br />

tot beschadig<strong>in</strong>gen aan de verf en het hout.<br />

Het afschilderen moet niet beschouwd worden als een laatste cosmetische <strong>in</strong>greep om eventuele mankementen aan het oog te onttrekken. Het is de<br />

laatste duurzame bescherm<strong>in</strong>gslaag die met normaal onderhoud lang meegaat. Het afschilderen moet onder gunstige omstandigheden (geen stof,<br />

regen of te lage respectievelijk te hoge temperatuur) gebeuren. De werkzaamheden op de bouwplaats zijn:<br />

• het kalkschoon maken van het hout. Het is belangrijk valspecie direct te verwijderen om verkleur<strong>in</strong>g of aantast<strong>in</strong>g van het verfsysteem te<br />

vermijden. Het is dan ook aan te bevelen de onderdorpels af te dekken;<br />

• het schuren en re<strong>in</strong>igen van het hout;<br />

• het zorgvuldig repareren van naden en eventuele andere beschadig<strong>in</strong>gen met op kleur gebrachte stoppasta;<br />

• het bijgronden van de gerepareerde delen tot de oorspronkelijke laagdikte;<br />

• het afschilderen. De afwerklaag die op de bouwplaats wordt opgebracht, moet m<strong>in</strong>imaal een 40 µm droge-laagdikte hebben.<br />

Als het toegepaste verfsysteem het toelaat, kan men - <strong>in</strong>dien gewenst of noodzakelijk - plamuren. Een plamuurlaag levert echter geen positieve<br />

bijdrage aan de kwaliteit van een verfsysteem. Plamuur heeft een hoog gehalte aan pigmenten en vulstoffen, maar bevat we<strong>in</strong>ig b<strong>in</strong>dmiddel. Hierdoor<br />

kan de hecht<strong>in</strong>g twijfelachtig worden. Daarom is het aan te raden zeer spaarzaam om te gaan met plamuur op geveltimmerwerk. Zo mogelijk moet<br />

men het vermijden.<br />

Een effectievere oploss<strong>in</strong>g is het gebruik van een twee-compomenten reparatiemiddel.<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 26


AFWERKEN<br />

<strong>Hout</strong> voor een gevelbekled<strong>in</strong>g kan men afwerken met een transparant of dekkend verfsysteem, te weten:<br />

• oplosmiddelhoudende verven (alkyd);<br />

• watergedragen acrylaat-dispersieverven;<br />

• oplosmiddelarme verven (high solid-verven).<br />

Alkydharsverven hebben als voordeel dat er goede en ruime ervar<strong>in</strong>g mee is opgedaan, ze hebben daardoor nog steeds het grootste<br />

aandeel <strong>in</strong> buitenschilderwerk. De voordelen van watergedragendispersieverven zijn de bestandheid tegen UV-stralen, de snelle drog<strong>in</strong>g en<br />

de relatief grote elasticiteit. Door het nagenoeg volledig ontbreken van oplosmiddelen zijn ze aanzienlijk m<strong>in</strong>der belastend voor het milieu.<br />

Ook oplosmiddelarme verven hebben het voordeel dat ze het milieu m<strong>in</strong>der belasten, maar de praktische ervar<strong>in</strong>g hiermee is nog beperkt.<br />

Als gekozen wordt voor een afwerk<strong>in</strong>g, moet de houten gevelbekled<strong>in</strong>g voor het aanbrengen rondom zijn voorzien van m<strong>in</strong>imaal één afwerklaag. De<br />

reden hiervoor is tweeledig, namelijk de verhog<strong>in</strong>g van de duurzaamheid - geen vochtopname <strong>in</strong> de overlap en achterzijde - en het voorkomen van<br />

zichtbaar wordende, niet-afgewerkte delen bij de krimp van hout met een overlap.<br />

BEVESTIGEN<br />

<strong>Hout</strong>en gevelbekled<strong>in</strong>g wordt aangebracht op een stijl- en regelwerk met een doorsnede van m<strong>in</strong>imaal 22 x 50 mm. De hart-op-hartafstand<br />

van stijlen en regels bedraagt maximaal 600 mm. De afstand wordt bepaald door materiaalkeuze, bevestig<strong>in</strong>g, w<strong>in</strong>ddruk enzovoorts.<br />

<strong>Hout</strong>en delen worden bevestigd met roestvaststalen nagels of schroeven. Nieten of T-nagels zijn niet toegestaan. De koppen van de nagels of schroeven<br />

moeten op het oppervlak van het houten deel blijven, om beschadig<strong>in</strong>g van het oppervlak te voorkomen. Dit maakt ook de kans op beschadig<strong>in</strong>g van de<br />

afwerklaag kle<strong>in</strong>er.<br />

Voor de lengte van de bevestig<strong>in</strong>gsmiddelen gelden de volgende regels:<br />

• draadnagels: m<strong>in</strong>imaal 2,5 x de dikte van het deel;<br />

• houtschroeven: m<strong>in</strong>imaal 2 x de dikte van het deel.<br />

Bij potdeksel- en opdekwerk gelden voor de lengte:<br />

• draadnagels: m<strong>in</strong>imaal 3,5 x de dikte van het deel;<br />

• houtschroeven: m<strong>in</strong>imaal 3 x de dikte van het deel.<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 27


Per steunpunt wordt per deel één bevestig<strong>in</strong>gsmiddel aangebracht, als volgt:<br />

• rabatdelen: 25 mm uit de onderzijde;<br />

• potdekselwerk: 30 mm uit de onderzijde;<br />

• bevel sid<strong>in</strong>g: 30 mm uit de onderzijde;<br />

• Zweeds rabat: 45 mm uit de onderzijde;<br />

• schroten: 25 mm uit de kant;<br />

• opdekwerk: bij smalle opdekstroken: <strong>in</strong> het midden van het deel;<br />

• bij opdek met gelijke delen: 25 mm uit de kant van het deel;<br />

• channel sid<strong>in</strong>g: 25 mm uit de kant;<br />

• open gevelbekled<strong>in</strong>g:<strong>in</strong> het midden van het deel.<br />

ONDERHOUDSVRIJ HOUT<br />

De belangrijkste eis voor onderhoudsvrij hout is dat de levensduur niet korter mag zijn dan die van hout dat is voorzien van een oppervlakafwerk<strong>in</strong>g en dat vakkundig is<br />

onderhouden.<br />

Er bestaan twee typen die wat het uiterlijk betreft een verschillend resultaat opleveren. Deze methoden zijn:<br />

• hout dat geïmpregneerd is met fixerende verduurzam<strong>in</strong>gszouten<br />

• meestal groen van kleur;<br />

• onbehandeld hout dat op natuurlijke wijze vergrijst.<br />

ONAFGEWERKT HOUT<br />

<strong>Hout</strong>, zonder bescherm<strong>in</strong>g aan weer en w<strong>in</strong>d blootgesteld, verweert op natuurlijke wijze. Het krijgt dan op den duur een grijsachtige t<strong>in</strong>t; onderhoud is niet nodig. In pr<strong>in</strong>cipe<br />

kan elke houtsoort op natuurlijke wijze vergrijzen, maar gezien de duurzaamheid wordt voor geveltimmerwerk en gevelbekled<strong>in</strong>g slechts een vrij beperkt aantal houtsoorten<br />

gebruikt. Voorbeelden zijn de Canadese naaldhoutsoort western red cedar en de loofhoutsoorten iroko, rode meranti en merbau. Behalve Europese naaldhoutsoorten zijn de<br />

loofhoutsoorten azobé, bangkirai/selangan batu en basralocus bekende voorbeelden uit de waterbouw.<br />

De meeste houtsoorten vergrijzen zonder oppervlakbehandel<strong>in</strong>g <strong>in</strong> een periode van ongeveer vier tot zes maanden. De snelheid van vergrijzen hangt af van de houtsoort en<br />

de mate van blootstell<strong>in</strong>g aan weer en w<strong>in</strong>d. In een natte en regenrijke periode gaat dat sneller dan <strong>in</strong> een droge periode. Ook bij directe blootstell<strong>in</strong>g aan zonlicht vergrijst het<br />

hout door de UV-stral<strong>in</strong>g sneller. We zien dan ook dat hout dat <strong>in</strong> de zuidgevel is toegepast, beter vergrijst dan hout <strong>in</strong> de noordgevel.<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 28


Bij het veel toegepaste western red cedar is het oppervlak gedurende de periode van vergrijz<strong>in</strong>g nogal vlekkerig. Een regelmatige vergrijz<strong>in</strong>g ontstaat door het hout te<br />

impregneren met een anorganisch zoutmengsel op basis van met name chroom. Dit voorkomt tevens de mogelijke groei van algen op het hout.<br />

De voorwaarden voor het toepassen van onbehandeld hout zijn overeenkomstig de voorwaarden die zijn genoemd bij verduurzaamd hout.<br />

Een van de bekendste voorbeelden van natuurlijke vergrijz<strong>in</strong>g is het vroeger veel toegepaste teakhouten scheepsdek. Daarnaast komt vergrijsd hout veel voor <strong>in</strong> de<br />

waterbouw en bij voetgangersbruggen (veelal azobé), openluchtwielerbanen, sh<strong>in</strong>gles op daken, enzovoorts. Ook kozijnen, boeiborden en gevelbekled<strong>in</strong>gen kunnen<br />

van vergrijsd hout zijn. Voor maatgevoelige onderdelen als bewegende ramen en deuren is het gebruik van vergrijzend hout af te raden. Omdat het hout open staat voor<br />

vochtwissel<strong>in</strong>gen en daardoor vrij kan krimpen en zwellen, kunnen ramen en deuren <strong>in</strong> een vochtige periode klemmen en <strong>in</strong> een droge periode tochtverschijnselen vertonen.<br />

PREVENTIEVE HOUTVERDUURZAMING<br />

<strong>Hout</strong> kan evenals andere materialen van biologische oorsprong worden aangetast door biologische organismen, zoals schimmels, <strong>in</strong>secten, bacteriën en mariene boorders.<br />

Om dit te voorkomen, kan een preventieve behandel<strong>in</strong>g met een houtverduurzam<strong>in</strong>gsmiddel noodzakelijk zijn. De werk<strong>in</strong>g van houtverduurzam<strong>in</strong>gsmiddelen berust op een<br />

chemische <strong>in</strong>teractie tussen het middel en hout. Bekende middelen zijn gebaseerd op de metalen koper en chroom en soms arseen. Ook creosoot is een bekend product.<br />

De <strong>in</strong> Nederland toegepaste middelen zijn wettelijk toegelaten en worden professioneel toegepast, waardoor er geen onaanvaardbare schadelijke nevenwerk<strong>in</strong>gen zijn voor<br />

mens en milieu.<br />

BEHANDELINGSMETHODEN EN SCHIMMELS<br />

MIDDELEN<br />

In de loop der jaren zijn er tal van houtverduurzam<strong>in</strong>gsmiddelen ontwikkeld, die werkzaam zijn tegen aantast<strong>in</strong>g door schimmels en/of <strong>in</strong>secten. De belangrijkste groepen zijn:<br />

• <strong>in</strong> water oplosbare metaaloxideverb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gen op basis van koper, chroom en/of borium en/of arseen. Deze verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gen fixeren sterk aan het hout, kennen een breed<br />

toepass<strong>in</strong>gsgebied en hebben een decennia lange 'praktijkervar<strong>in</strong>g'. Het grootste deel van de middelen is nu op koper gebaseerd. Het gebruik van CCA zouten zal<br />

alleen nog maar toegelaten zijn <strong>in</strong> de utiliteitsbouw en de GWW-sector;<br />

• <strong>in</strong> water oplosbare metaaloxideverb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gen op basis van alleen koper <strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie met organische biocide. Deze middelen zijn sterk fixerend maar hebben een<br />

m<strong>in</strong>der breed toepass<strong>in</strong>gsgebied en, omdat ze recent op de markt zijn, een kortere praktijkervar<strong>in</strong>g;<br />

• organische biociden (zoals tebuc<strong>in</strong>azole, propioconazole en quaternaire ammoniumverb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gen) die alleen bovengronds kunnen worden toegepast. Deze zijn niet<br />

sterk fixerend en hebben een korte praktijkervar<strong>in</strong>g;<br />

• creosootolie. Dit is het oudst bekende (meer dan 100 jaar) verduurzam<strong>in</strong>gsmiddel waarvan de samenstell<strong>in</strong>g steeds geperfectioneerd is. Zij wordt vooral toegepast <strong>in</strong><br />

de grond-, weg- en waterbouw;<br />

• <strong>in</strong> water oplosbare bifluoriden die niet fixerend zijn en alleen worden toegepast voor kozijnen en gevelbekled<strong>in</strong>g. Deze middelen kennen een korte praktijkervar<strong>in</strong>g;<br />

• middelen die alleen plaatselijk verduurzamen (kozijnhoekverb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>gen), de zogenaamde houtcapsules of -pillen op basis van TBTN, bifluoriden of boorzuur. Deze zijn<br />

niet fixerend en hebben een korte praktijkervar<strong>in</strong>g;<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 29


SCHIMMELS<br />

<strong>Hout</strong>aantastende schimmels, ook wel zwammen genoemd, zijn een groep lagere planten die, wat de aantast<strong>in</strong>g van hout betreft, <strong>in</strong> twee groepen zijn <strong>in</strong> te delen:<br />

• Schimmels die de celwand van het hout niet of nauwelijks aantasten en derhalve betrekkelijk onschadelijk zijn. De voornaamste hiervan zijn de blauwschimmels.<br />

• Schimmels die de celwand van het hout wel aantasten en dus schadelijk zijn. Deze schimmels veroorzaken de eigenlijke houtrot. Men onderscheidt drie typen:<br />

bru<strong>in</strong>rot, witrot en zachtrot.<br />

BLAUWSCHIMMEL<br />

Het bestrijden van blauwschimmel, verblauwen of blauw zoals het verschijnsel ook wel heet, is van groot belang, omdat de verkleur<strong>in</strong>g kan leiden tot een aanzienlijke<br />

waardeverm<strong>in</strong>der<strong>in</strong>g van het hout. Een tamelijk grote groep schimmels -op dit moment zijn er meer dan 100 soorten bekend- veroorzaakt blauw. Deze groep is <strong>in</strong> drie<br />

subgroepen onder te verdelen:<br />

• Veroorzakers van blauw bij rondhout, dus van vers, ongeschild hout. De <strong>in</strong>fectie verloopt meestal via de stralen en niet via het kopse hout. De schimmels die dit<br />

verschijnsel veroorzaken, behoren overwegend tot de geslachten Ophiostoma, Leptographium en Discula.<br />

• Veroorzakers van blauw bij gezaagd hout. Er is sprake van een secundaire <strong>in</strong>fectie met schimmelsporen. De verspreid<strong>in</strong>g door het hout geschiedt voornamelijk <strong>in</strong> de<br />

lengtericht<strong>in</strong>g. De belangrijkste groep schimmels behoort tot het geslacht Cladosporium.<br />

• Veroorzakers van blauw onder een afwerklaag. Deze groep schimmels speelt een rol bij afgewerkt hout dat <strong>in</strong> rechtstreeks contact staat met het buitenklimaat.<br />

Infectie v<strong>in</strong>dt plaats via scheuren of barsten <strong>in</strong> de verflaag. Een van de belangrijkste schimmelsoorten hier is Aureobasidium pullulans.<br />

De voornaamste methoden ter voorkom<strong>in</strong>g van een <strong>in</strong>fectie zijn: gladschuren, afronden van scherpe hoeken en een voldoende dikke, elastische afwerklaag.<br />

Tussen de diverse schimmelsoorten die blauw veroorzaken, bestaan duidelijke verschillen <strong>in</strong> de wijze van verspreid<strong>in</strong>g. Bepaalde soorten verspreiden zich via het vroeg- en<br />

laathout, terwijl andere dat alleen via het vroeghout doen. Blauw komt ook voor bij loofhout, maar hierover is nog we<strong>in</strong>ig bekend.<br />

Omdat blauwschimmel het hout niet echt aantast, is de schade mechanisch gezien beperkt. De sterkte van het hout neemt niet of nauwelijks af. De echte schade aan door<br />

blauw aangetast hout is een verm<strong>in</strong>derde esthetische waarde; daarom mag dit hout gewoonlijk niet worden toegepast als het <strong>in</strong> het zicht blijft.<br />

Blauwschimmels komen veelal samen met oppervlakteschimmels voor. Deze laatste zijn op zich tamelijk onschuldig, maar de overgang naar schimmels die vrij ernstige<br />

zachtrot veroorzaken, is zeer vaag. Daarbij komt dat blauw- en oppervlakteschimmels aantast<strong>in</strong>g door bru<strong>in</strong>rotschimmels vaak bevorderen. Omdat blauwschimmels en<br />

oppervlakteschimmels alleen bij nat hout optreden, bestaat er voor (constructie)hout geen gevaar als het droog is.<br />

De hoofdoorzaak van de verkleur<strong>in</strong>g zijn de pigmenten <strong>in</strong> de hyfen (schimmeldraden) van de blauwschimmel of de pigmenten <strong>in</strong> de vruchtlichamen van de<br />

oppervlakteschimmels. De aantast<strong>in</strong>g op zich is vergelijkbaar met het beg<strong>in</strong>stadium van zachtrot. In tegenstell<strong>in</strong>g tot wat zich bij zachtrot voordoet, gaat de aantast<strong>in</strong>g bij<br />

blauwschimmels of oppervlakteschimmels niet verder dan zeer fijne celwanddoorbor<strong>in</strong>gen.<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 30


BRUINROT<br />

Een belangrijke groep van houtaantastende schimmels is bru<strong>in</strong>rot. In het beg<strong>in</strong> van de aantast<strong>in</strong>g wordt alleen het lign<strong>in</strong>e afgebroken en vertoont het hout een lichtbru<strong>in</strong>e tot<br />

geelachtige verkleur<strong>in</strong>g. Bij voortschrijd<strong>in</strong>g van de aantast<strong>in</strong>g wordt het hout geleidelijk aan zachter. In een vergevorderd stadium, wanneer ook de cellulose wordt afgebroken,<br />

vertoont het oppervlak krimpscheuren, zowel evenwijdig aan als loodrecht op de vezels. Op het houtoppervlak vormen zich donkerbru<strong>in</strong>e tot zwarte strengen gebundelde<br />

schimmeldraden, die vaak waaiervormig zijn vertakt.<br />

Onder deze groep houtaantastende schimmels vallen: de huiszwam, de kelderzwam en de plaatjeshoutzwam.<br />

-- HUISZWAM<br />

De huiszwam, of eigenlijk ‘echte huiszwam’ (Serpula lacrimans), is een van de gevaarlijkste houtaantastende schimmels die <strong>in</strong> gebouwen kunnen voorkomen. In veruit de<br />

meeste gevallen beg<strong>in</strong>t de aantast<strong>in</strong>g dicht bij de grond <strong>in</strong> vloerdelen en -balken van slecht geventileerde ruimten. De huiszwam kan zowel naald- als loofhout snel en volledig<br />

vernietigen. Behalve massief hout kunnen ook spaanplaat, vezelplaat, triplex, papier en textiel worden aangetast.<br />

De huiszwam vormt een wit, wat-achtig mycelium (schimmeldraden), dat plaatselijk citroengeel wordt en later door verouder<strong>in</strong>g grijs, olijfgroen of violet verkleurt. Uit dit<br />

mycelium vormen zich grijze tot grijsbru<strong>in</strong>e, potlooddikke schimmelstrengen, die zorgen voor het transport van vocht. Deze strengen worden bros wanneer ze droog zijn.<br />

Het taaie vruchtlichaam ligt <strong>in</strong> de vorm van een pannenkoek veelal plat op de ondergrond en heeft een witte, opgezwollen rand. In het midden vertonen zich gedraaide,<br />

netvormige plooien en groeven met een bleekgele tot roestbru<strong>in</strong>e kleur. Het vruchtlichaam kan gemakkelijk worden losgemaakt. De sporen kunnen een kaneelbru<strong>in</strong>e tot<br />

roestbru<strong>in</strong>e stof vormen. Het hout zelf toont bij sterke aantast<strong>in</strong>g het typische beeld van bru<strong>in</strong>rot: het is bru<strong>in</strong>gekleurd en brokkelig.<br />

Afbeeld<strong>in</strong>g: Vruchtlichaam van de huiszwam<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 31


Afbeeld<strong>in</strong>g: Vergevorderde aantast<strong>in</strong>g door huiszwam<br />

De huiszwam ontwikkelt zich bij temperaturen tussen 3 en 26 ° C en een houtvochtgehalte tussen 25 en 55%. De optimale condities zijn een temperatuur van 21 ° C, een<br />

houtvochtgehalte van 30-40% en het ontbreken van luchtbeweg<strong>in</strong>g. Boven 26 ° C stopt de groei.<br />

Als de schimmel zich eenmaal <strong>in</strong> hout heeft gevestigd, kan hij ook droog hout aantasten. Via de draden, die zich zeer ver kunnen uitbreiden, voert hij zelf het benodigde vocht<br />

aan, waardoor het houtvochtgehalte met 10 tot 40% kan stijgen. Daarnaast gaat de schimmel ook via de draden en strengen (het mycelium) op zoek naar nieuw hout. Deze<br />

draden dr<strong>in</strong>gen zelfs dwars door metselwerk en isolatiemateriaal heen. <strong>Hout</strong>soorten, behorend tot de duurzaamheidsklassen 1 en 2 worden niet aangetast.<br />

-- KELDERZWAM<br />

De kelderzwam (Coniophora puteana) is een veel voorkomende schimmel, die zowel rondhout als gezaagd hout aantast. De schimmel zit dikwijls <strong>in</strong> hout dat door lekkage of<br />

<strong>in</strong>wateren nat is geworden, met name <strong>in</strong> de delen en balken van begane-grondvloeren. Dit gebeurt vooral als het vloerhout te nat is verwerkt of als het vocht kan opnemen uit<br />

de grond of de muren (onvoldoende ventilatie). De kelderzwam tast zowel naald- als loofhout aan. <strong>Hout</strong>soorten, behorend tot duurzaamheidsklasse 1, worden niet aangetast<br />

en houtsoorten van duurzaamheidsklasse 2 slechts zelden.<br />

De kelderzwam veroorzaakt waarbij zich op het houtoppervlak donkerbru<strong>in</strong>e tot zwarte strengen gebundelde schimmeldraden vormen, die vaak waaiervormig zijn vertakt. De<br />

strengen worden niet zo dik als die van de huiszwam; de diameter ervan bedraagt doorgaans niet meer dan 1 à 2 mm.<br />

Het vruchtlichaam van de kelderzwam bestaat uit een vlezige, aan het hout gehechte plaat van circa 3 mm dik. Aan de van het hout afgekeerde zijde bev<strong>in</strong>dt zich het<br />

kiemvlies, waarop zich de sporen vormen. Dit kiemvlies vertoont veelal knobbels. Het vruchtlichaam is aanvankelijk okerkleurig, later donker olijfachtig bru<strong>in</strong>; de rand blijft<br />

geelachtig wit. De vruchtlichamen kunnen <strong>in</strong> diameter variëren van enkele centimeters tot meer dan 500 mm.<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 32


Afbeeld<strong>in</strong>g: Vergevorderde aantast<strong>in</strong>g door de kelderzwam <strong>in</strong> vuren<br />

De kelderzwam tast de celwanden van het hout volledig aan, waarbij voornamelijk de cellulose wordt afgebroken; de lign<strong>in</strong>e blijft vrijwel onaangetast. Hierdoor gaat de sterkte<br />

van het hout snel achteruit. De zwam ontwikkelt zich alleen dan <strong>in</strong> hout, wanneer dit te vochtig is. Een houtvochtgehalte van 50-60% is optimaal voor de schimmel, maar<br />

ook droger hout kan worden aangetast. <strong>Hout</strong> echter dat zeer veel water bevat, zoals het sp<strong>in</strong>t van pas gevelde bomen of hout dat onder water is toegepast, blijft gevrijwaard<br />

voor aantast<strong>in</strong>g, omdat de zwam dan onvoldoende zuurstof ter beschikk<strong>in</strong>g heeft. De optimale temperatuur voor de kelderzwam is ongeveer 21 ° C, vanaf 35 ° C treedt nog<br />

ger<strong>in</strong>ge groei op. Beneden 0 ° C stopt de groei, maar de zwam is bestand tegen temperaturen beneden -30 ° C. De kelderzwam kan tezamen met andere houtaantastende<br />

schimmels of met blauwschimmels optreden. Aan het e<strong>in</strong>de van de groeiperiode kan zij vruchtlichamen vormen, waarop de sporen ontstaan die voor de verspreid<strong>in</strong>g zorgen.<br />

Deze vruchtlichamen worden zelden <strong>in</strong> gebouwen aangetroffen.<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 33


-- PLAATJESHOUTZWAM<br />

De plaatjeshoutzwam (Gloeophyllum spec. div.) tast zowel rondhout als gezaagd hout aan, niet alleen van naaldhout, maar ook van loofhout. Zij komt voor zowel <strong>in</strong> de<br />

buitenlucht als <strong>in</strong> gebouwen, bijvoorbeeld <strong>in</strong> kozijnen, deuren en tu<strong>in</strong>hout. Het kernhout van de soorten, behorend tot duurzaamheidsklasse 1, wordt niet aangetast, dat van<br />

soorten van duurzaamheidsklasse 2 zelden.<br />

Afbeeld<strong>in</strong>g: Vruchtlichaam van de plaatjeshoutzwam<br />

Afbeeld<strong>in</strong>g: Vergevorderde aantast<strong>in</strong>g door de plaatjeshoutzwam <strong>in</strong> vuren<br />

De plaatjeshoutzwam veroorzaakt bru<strong>in</strong>rot. De aantast<strong>in</strong>g is b<strong>in</strong>nen<strong>in</strong> het hout meestal ernstiger dan aan het oppervlak. Ook komt lokaal zeer ernstige aantast<strong>in</strong>g voor, de<br />

zogenaamde ‘pocket rot’.<br />

De schimmeldraden bev<strong>in</strong>den zich <strong>in</strong> het hout en hebben plaatselijk kle<strong>in</strong>e uitgroei<strong>in</strong>gen, gespen genoemd. Typisch zijn de zogenaamde medaillons: een vergroei<strong>in</strong>g van<br />

twee gespen. De schimmeldraden zijn <strong>in</strong> het hout alleen met de microscoop waarneembaar, ze zitten <strong>in</strong> de regel niet op het hout. Wel kunnen ze voorkomen <strong>in</strong> spleten en<br />

nissen; ze zijn dan oranjeachtig geel van kleur en als massa met het blote oog te zien.<br />

Het vruchtlichaam van de plaatjeshoutzwam kan, afhankelijk van de groeiomstandigheden, verschillende vormen hebben. Het kan volledig aan het hout zijn gehecht en<br />

draagt dan aan de onderkant het kiemvlies met onregelmatige poriën, waarop zich de sporen vormen. In andere gevallen worden paddestoeltjes zonder steel gevormd. Aan<br />

de onderkant hiervan bev<strong>in</strong>dt zich het kiemvlies, dat soms plaatjes (lamellen) of onregelmatige poriën vormt. De kleur van het vruchtlichaam, ook de onderkant, is licht- tot<br />

donkerbru<strong>in</strong>. Bij uitdrog<strong>in</strong>g wordt het vruchtlichaam kurkachtig. De vruchtlichamen ontwikkelen zich vaak vanuit spleten <strong>in</strong> het aangetaste hout.<br />

De plaatjeshoutzwam heeft een voorkeur voor hoge temperaturen. Zij groeit optimaal bij een temperatuur van 30 à 35 ° C. Hoewel de zwam alleen <strong>in</strong> vochtig hout groeit,<br />

heeft zij een grote weerstand tegen droogte, waardoor zij jarenlang <strong>in</strong> droog hout kan blijven leven. Wanneer het hout weer vocht opneemt, ontwikkelt de zwam zich opnieuw.<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 34


WITROT<br />

De aantast<strong>in</strong>g door witrot kenmerkt zich hierdoor dat zij, <strong>in</strong> tegenstell<strong>in</strong>g tot bijvoorbeeld bru<strong>in</strong>rot die eerst het lign<strong>in</strong>e aantast, het lign<strong>in</strong>e en de cellulose gelijktijdig aantast.<br />

Het hout wordt bij de aantast<strong>in</strong>g lichter van kleur, maar <strong>in</strong> de beg<strong>in</strong>fase kan ook een donkere verkleur<strong>in</strong>g optreden. In een vergevorderd stadium is het hout vezelachtig<br />

zonder dat er, zoals bij bru<strong>in</strong>rot, scheurtjes overdwars optreden.<br />

Witrot wordt vooral veroorzaakt door paddestoelen die parasitair groeien op het staande hout. In sommige gevallen wordt ook het opgeslagen hout door witrot aangetast.<br />

Hoewel het merendeel van de witrotschimmels alleen loofhout aantast, kunnen sommige schimmels ook grote schade aanbrengen aan naaldhout.<br />

ZACHTROT<br />

Zachtrot (o.a. Chaetomium globosumTrichoderma spec. div.) is een vorm van schimmelaantast<strong>in</strong>g, die <strong>in</strong> veel gevallen sterk op witrot lijkt. Er is sprake van afbraak van<br />

cellulose. Zachtrotschimmels hebben door de microscoop gezien meestal een kleurloos mycelium. Zachtrot kenmerkt zich door een zacht houtoppervlak. De schimmels<br />

hebben een voorkeur voor de houtlagen direct onder het oppervlak en beperken zich <strong>in</strong> het algemeen tot de buitenkant van het hout. Onder bepaalde omstandigheden kan zij<br />

even diep <strong>in</strong> het hout dr<strong>in</strong>gen als andere vormen van houtrot. In funder<strong>in</strong>gshout -<strong>in</strong> het bijzonder bij de horizontale delen (kespen)- is zachtrot aangetoond tot diep <strong>in</strong> het hout.<br />

Zachtrot komt, voor zover bekend, meer voor bij loofhout dan bij naaldhout. De optimale temperatuur waarbij de schimmel zich ontwikkelt, ligt bij 26-28 ° C en de optimale<br />

zuurgraad bij pH = 6.<br />

Zachtrot manifesteert zich <strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie als een zwartbru<strong>in</strong>e verkleur<strong>in</strong>g van het houtoppervlak. Bij ernstiger aantast<strong>in</strong>g wordt het hout zacht, en na drog<strong>in</strong>g ziet het er<br />

enigsz<strong>in</strong>s verkoold uit met talrijke fijne scheurtjes, zowel <strong>in</strong> de lengte- als breedtericht<strong>in</strong>g. Er treedt dan gelijktijdig verlies aan massa, volume en sterkte op. Bij nat hout kan<br />

het aangetaste deel er gemakkelijk vanaf worden gekrabd.<br />

BTCD verslag<br />

Pieter Oskam<br />

studienr.<br />

9630472<br />

<strong>Hout</strong>en Buitenzonwer<strong>in</strong>g<br />

en vochtproblemen 35

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!