01.08.2013 Views

Untitled - Universiteit van Amsterdam

Untitled - Universiteit van Amsterdam

Untitled - Universiteit van Amsterdam

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

INHOUDSOPGAVE<br />

- Van de redactie 2<br />

- De posterpagina : Palynologisch en TRB-onderzoek <strong>van</strong> een<br />

veentje op het Eexterveld(gem .Anloo) 3<br />

- The Nacirema 6<br />

- Op & om de tafel 7<br />

- Rare jongens die Romeinen 8<br />

- De opgraving <strong>van</strong> de UvA te Satricum 9<br />

-'Glasbergen is nog niet doods' Een interview met P .Theuws . .11<br />

- Trilithon 24<br />

- Terug naar het VWO? 25<br />

- Uitwisseling Nederland-Rusland 25<br />

- The real life kitchen 26<br />

- Beleef 't mee in IPP-Privé 28<br />

- Images of the present 29<br />

- Mafi Mushkèlèl 30<br />

- Extra caput ARCHIS<br />

- The Mennoman Household 35<br />

- Het Cordesbaai project 37<br />

- Postscript 42<br />

1


VAN DE REDACTIE<br />

Het eerste nummer in het nieuwe jaar is er weer, 90 piek<br />

gekort op de studiefinanciering en binnenkort een<br />

prestatiebeurs rijker . Life sucks zoals ze in Amerika vaak<br />

zeggen .<br />

Maar, wij zijn blij! Eindelijk de langverwachte copy <strong>van</strong><br />

studenten en medewerkers (de hand <strong>van</strong> deze redactie is snel<br />

gevuld, althans, nu nog wel) . In dit nummer niet veel 'oud'<br />

nieuwe in de zin <strong>van</strong> prehistorie, maar meer middeleeuwen en<br />

historie . Verder hebben we een interview met Frans Theuws<br />

(eigenlijk wel het centrale thema dit nummer) door de in een<br />

volgend nummer nader te leren kennen Stichting voor de<br />

Intuitieve Archeologie .<br />

Eindelijk het spannende vervolg op het verhaal over Syrié,<br />

een twistgesprek tussen E . Mulié en M . Dijkstra over de<br />

functie <strong>van</strong> de keuken en heel veel anders dit keer .<br />

Tot slot willen de redactieleden die in Amerika zaten<br />

tijdens het uitkomen <strong>van</strong> de vorige ARG! Menno bedanken voor<br />

het in elkaar draaien daar<strong>van</strong> . Ook zijn wij dank verschuldigd<br />

aan Paul <strong>van</strong> Kempen voor het ter beschikking stellen <strong>van</strong> de<br />

foto <strong>van</strong> het Paasei <strong>van</strong> Maand (ten overvloede : zie voorkant) .<br />

Menno Dijkstra<br />

Mieke Hissel<br />

Alette Kattenberg<br />

Esther Wieringa<br />

(Johan <strong>van</strong> den Berg)<br />

2


Palynologisch en TRB-onderzoek <strong>van</strong> een<br />

veentje op het Eexterveld (gem . Anloo) .<br />

Menno vroeg mij gisteren of ik vóór het weekend een in<br />

drievoud ingeleverd stuk (inclusief back-up) <strong>van</strong> minstens twee<br />

A4-tjes voor de ARG wilde maken over mijn scriptie, inclusief<br />

werkwijze, resultaten en voorlopige conclusies . Dit enerzijds<br />

ten behoeve <strong>van</strong> z'n broodnodige kopijbehoefte en anderzijds<br />

'om huidige in voorbereiding zijnde of nog niet uitgekristalliseerde<br />

afstudeeronderzoeken <strong>van</strong> IPP-era onder een breder<br />

publiek te brengen' . Gelukkig had ik nog een bestand in de<br />

computer waarin de headlines stonden <strong>van</strong> een bespreking <strong>van</strong><br />

het onderzoek tijdens de afdelingsvergadering in december jl .<br />

Deze versie is enigszins aangepast en <strong>van</strong> de laatste stand <strong>van</strong><br />

zaken voorzien . Om ruimte-technische redenen was het niet<br />

mogelijk diagrammen te reproduceren en gezien de doelstelling<br />

<strong>van</strong> deze rubriek is een literatuurlijst achterwege gelaten .<br />

In het kader <strong>van</strong> mijn afstudeeronderzoek/materiaalpracticum<br />

'oecologische archeologie' heb ik een veenprofiel,<br />

afkomstig <strong>van</strong> het Eexterveld (gem . Anloo in Drenthe, ca . 10<br />

kilometer ten oosten <strong>van</strong> Assen), palynologisch onderzocht . Bij<br />

de aanleg <strong>van</strong> een weg aldaar t .b .v . een ruilverkaveling is in<br />

een veentje een artefacten bevattende laag aangetroffen (vuursteen,<br />

maalsteenfragmenten houtskool en TRB aardewerk (Drouwen<br />

Dl) .<br />

Dit veen is uitgekozen omdat de overgang <strong>van</strong> Atlanticum<br />

naar Subboreaal compleet is ; bij het gros <strong>van</strong> de duizenden<br />

pingo's en kleine meren op het Drentse Plateau is de turf in<br />

de kachels <strong>van</strong> de voormalige locale bevolking verdwenen . In<br />

mijn pollendiagram bevonden zich afzettingen <strong>van</strong> het Laat-<br />

Glaciaal, Preboreaal, Boreaal, Atlanticum en Subboreaal (tot<br />

de Bronstijd) . Vooral in de laatste twee perioden zaten veel<br />

('niet alledaagse') soorten . Het bovenste deel <strong>van</strong> het profiel<br />

was iets minder goed geconserveerd dan het onderste deel .<br />

Op grond <strong>van</strong> de eerste topografische kaart <strong>van</strong> het gebied<br />

(1 :25 .000) kan worden geconstateerd dat het veentje waarschijnlijk<br />

vóór 1896 verland is . Bodemkundig onderzoek (door<br />

twee studenten RAI in 1982) heeft uitgewezen dat het ven in<br />

het Weichselien is ontstaan (pingoruine) . De diepte <strong>van</strong> de<br />

pingo is ruim twee meter (onder maaiveld) . Doelstelling is het<br />

het palynologisch verloop <strong>van</strong> het veen en <strong>van</strong> de landaam (zie<br />

verder voor uitleg) in het bijzonder te bekijken . M .a .w . wat<br />

was de invloed <strong>van</strong> de eerste landbouwers op de vegetatie, hoe<br />

verandert die en is er iets te zeggen over de landbouweconomie?<br />

Het veentje is op 1 juli 1993 met een guts bemonsterd . In<br />

de winter zijn er preparaten <strong>van</strong> gemaakt . Dit is eerst om de<br />

tien centimeter gedaan, om betrekkelijk snel een beeld te<br />

krijgen waar je zit (relatie diepte/periode) en om weinig tijd<br />

te verliezen . In deze serie zijn minstens 400 boompollenkorrels<br />

geteld . Van het laatste deel <strong>van</strong> het Atlanticum en het<br />

gehele Subboreaal zijn toen om de 2 centimeter preparaten<br />

3


gemaakt . In deze tweede serie zijn minstens 600 stuifmeelkorrels<br />

(AP) geteld . Alle cultuurgranen (Cerealia) zijn opgemeten<br />

en tot op de soort gedetermineerd .<br />

In het Boreaal [9000-8000 BP] groeide veel den en berk ;<br />

iep, es, eik en linde zijn laag ; in het laat-Boreaal worden<br />

deze wat belangrijker . Berk neemt dan af (ook iep en linde) .<br />

Het Boreaal is verhoudingsgewijs arm aan soorten . De kruising<br />

den-els markeert de overgang naar het Atlanticum [8000-5000<br />

BP] .<br />

In het Atlanticum was het klimaat optimaal en het humusgehalte<br />

in de bodem was ook goed . Er zal betrekkelijk veel iep<br />

(vooral op de lemige bodem (bij de beek)) en linde gestaan<br />

hebben . Els zal dicht bij de beek hebben gegroeid . In het<br />

onderste deel <strong>van</strong> het Atlanticum heeft hazelaar een maximum .<br />

Den neemt dan af . Er is volop veengroei buiten de oerbossen<br />

(Sphagnum,<br />

veenmos), maar komt in dit pollendiagram niet<br />

duidelijk uit de verf . In het laat-Atlanticum is ook klimop en<br />

maretak aanwezig (duidt op hogere temperaturen ; maretak komt<br />

nu in Nederland alleen in Zuid-Limburg voor, waar de gemiddelde<br />

temperatuur enkele graden hoger is dan in de andere delen<br />

<strong>van</strong> Nederland) . Net als uit andere diagrammen blijkt, bestaat<br />

het Atlantische landschap uit moerassen en bossen + overgangen<br />

naar elzen- en berkenbroekbossen en hoogvenen .<br />

In het Subboreaal neemt de temperatuur neemt wat af en de<br />

vochtigheid neemt toe, alsmede de grondwaterstand . Els neemt<br />

toe . Den is erg laag (voornamelijk inwaai <strong>van</strong> elders) . Sporadisch<br />

komt beuk op . Berk neemt af en eik toe . Linde en iep<br />

nemen af (iepenvall) ca . 3000 BC . Er is ook geen maretak in<br />

het Subboreaal gevonden, die veel op linde groeit . Artemisia<br />

(alsem) en Rumes (zuring) zouden theoretisch (in vergelijking<br />

met andere diagrammen) omhoog moeten gaan, maar dat doen ze<br />

niet . Houtskoolfragmenten in het veen bevinden zich op<br />

dezelfde diepte waar de cultuurindicatoren (smalbladige weegbree<br />

en cultuurgranen) opkomen .<br />

Landnam ( . Deense term voor inbreuk in het oerbos, zoals<br />

het aanleggen <strong>van</strong> akkers etc .) in Subboreaal : emmertarwe en<br />

gerst (Triticum en Hordeum), smalbladige weegbree (Plantaqo<br />

lanceolata, duidt op betreding) . Ook opkomst <strong>van</strong> Rumex (zuring),<br />

Gramineae (grassen), Drvopteris (niervaren), Compositeae<br />

(composieten) en Carvophyllaceae (anjerfamilie)(de laatste<br />

twee niet evident) . Kenmerkend voor TRB pollendiagrammen is de<br />

afname <strong>van</strong> linde en de opkomst <strong>van</strong> de cultuurgranen . De teruggang<br />

<strong>van</strong> oeverbegroeiing zou verband kunnen houden met het<br />

weiden <strong>van</strong> vee in de lagere (vochtige) gebieden .<br />

De TRB boeren kapten op kleine schaal (enkele ha .) bos<br />

voor akkers . Vee stond waarschijnlijk in de stal of veekraal<br />

(dit in tegenstelling tot de EGK boeren, die enkele tientallen<br />

ha . kapten voor akker en weide) . Na het kappen <strong>van</strong> het bos kan<br />

zich een heidevegetatie ontwikkelen, welke in het laat-Neolithicum<br />

al vrij uitgebreid kan zijn en tot accumulatie <strong>van</strong> zure<br />

humus leidt . Hierdoor ontstaan in de Bronstijd vrij uitgebreide<br />

heidevelden .<br />

Pollenspectra uit hunebedden tonen aan dat deze zijn<br />

aangelegd in gemengde eikenbossen (op de hogere leemhoudende<br />

bodems) op kleine open veldjes, die al dan niet in de regeneratiefase<br />

zijn . Nederzettingen moeten er dichtbij hebben gele-<br />

4


gen . Op de laaggelegen zandgronden bevonden zich berkenbroekbossen<br />

en in de stroomdalen eik en els . Mijn diagram past goed<br />

in dit beeld . Veel gevonde soorten wijzen op een overgangsvegetatie<br />

<strong>van</strong> het bos (bosrand) met oever- en graslandsoorten,<br />

die voor een belangrijk deel in een matig voedselrijk en<br />

vochtig milieu leven . Met hier en daar open plekken .<br />

De Bronstijd begint waarschijnlijk in het bovenste<br />

preparaat of valt net buiten het profiel . De heide neemt toe<br />

(toename <strong>van</strong> beuk en Sohagnum niet duidelijk) . Haagbeuk is in<br />

geen enkel preparaat gevonden ; dus het Subatlanticum ie waarschijnlijk<br />

verstoord/verdwenen bij de ruilverkaveling .<br />

TRB vondsten uit de omgeving zijn wel bekend (veel losse<br />

vondsten), maar voorzover ik weet niet in de vorm <strong>van</strong> een<br />

depot zoals o .a . te Weerdinge . Bij Anloo is een vage nederzetting<br />

aan het eind <strong>van</strong> de jaren 50 opgegraven . Het probleem is<br />

dat er zich in de Bronstijd op precies dezelfde plek een<br />

urnenveld bevond, die ook nog doorploegd is . Er zijn wel<br />

Havelte- en bakplaatfragmenten gevonden . Ook zijn er theorieën<br />

over het bestaan <strong>van</strong> TRB wegen in de omgeving <strong>van</strong> Eext .<br />

De duidelijkste TRB relicten zijn uiteraard de hunebedden<br />

(en steenkeldertjes), waar<strong>van</strong> er ooit 4 stuks binnen 1<br />

kilometer afstand <strong>van</strong> het ven lagen (nu nog maar één) en 3<br />

stuks tussen 1 en 3 kilometer . Op dit moment heb ik alleen een<br />

gegeven over het ganggraf D14 Eexterhalte (afstand tot het ven<br />

1100 meter), waar het vroegste aardewerk Drouwen B en C is .<br />

Dit aardewerk is dus ouder dan het aardewerk in 'mijn' ven (op<br />

grond <strong>van</strong> aardewerktypochronologie) . Of het aardewerk intentioneel<br />

(offer) of als afval in het ven is gedumpt is niet te<br />

achterhalen . Het betreffende aardewerk - 1 trechterbeker en<br />

een soort kom - ben ik nu aan het restaureren, beschrijven en<br />

tekenen .<br />

Nou, dit is het in vogelvlucht wel zo'n beetje ; mochten er<br />

nog vragen zijn dan kan je bellen : 035-245864 . Verder is te<br />

melden dat ik wegens ruimtegebrek een goede piano (Steinbach)<br />

en een fretloze basgitaar + versterker (Roland) in de aanbieding<br />

heb . Ben je hiernaar op zoek of mocht je iemand weten . . . .<br />

Groeten, Martin


THE NACIREMA<br />

Every culture containa its own unique patterns of<br />

behaviour, which seem alien to people from other cultural<br />

backgrounds . As an example, we can take the Nacirema, a group<br />

discribed in a celebrated research investigation by Horace<br />

Miner (1956) . Miner concentrated his attention on the<br />

elaborate body-rituala in which the Nacirema engage, rituals<br />

which have strange and exotic characteristics . His discussion<br />

is worth quoting at lenght :<br />

"The fundamental belief underlying the whole system<br />

appears to be that the human body is ugly and that its natural<br />

tendency is to debility and disease . Incarcerated in such a<br />

body, man's only hope is to avert these characteristics<br />

through the use of the powerful influences of ritual and<br />

ceremony . Every household has one or more shrines devoted to<br />

this purpose . . The focal point of the shrine is a box or<br />

chest which is built into the wall . In this chest are kept the<br />

many charms and magical potions without which no native<br />

believes he could live . These preparations are secured from a<br />

variety of specialized practitioners . The most powerful of<br />

these are secured from a variety of specialized practitionera .<br />

The most powerful of these are the medicine men, whose<br />

assistance must be rewarded witti substantial gifts . However,<br />

the medicine men do not provide the curative potions for their<br />

clients, hut decide what the ingrediente should be and thee<br />

write theet down in an acient and secret language . This writing<br />

is understood only by the medicine men and by the herbalists<br />

who, for another gift, provide the required charm . . . .<br />

The Nacirema have an almost pathological horror of and<br />

fascination with the moutti, the condition of which is believed<br />

to have a super-natural influence on all social relationships .<br />

Were it not for the rituals of the moutti, they beleive that<br />

their teeth would fall out, their gums bleed, their jaws<br />

shrink, their friends desert them, and their lovers reject<br />

them . They also believe that a strong relationship exists<br />

between oral and moral characteristics . For example, there is<br />

a ritual ablution of the mouth for children which is supposed<br />

to improve their moral fibre .<br />

The daily body ritual performed by everyone includes a<br />

mouth rite . Dispite the Pact that these people are so<br />

punctilious about care of the moutti, this rite involves a<br />

practice which strikes the uninitiated stranger as revolting .<br />

It was reported to me that the ritual consists of inserting a<br />

small bundle of hog pairs into the moutti, along with certain<br />

magical powders, and then moving the bundle in a highly<br />

formalized series of gestures ." (Miner, 1956, pp . 503-4)<br />

Who are the Nacirema, and in which part of the world do they<br />

live?<br />

6


OP & OM DE TAFEL<br />

Het gaat goed met de vertegenwoordiging <strong>van</strong> studenten in<br />

besturen, en het ziet er naar uit dat het volgend jaar alleen<br />

maar beter wordt . Dit jaar staat er namelijk voor de tweede<br />

maal achtereen geen IPP-er op de lijst voor 4-dimensionaal, de<br />

studentenfractie <strong>van</strong> de Faculteit der Ruimtelijke<br />

Wetenschappen en onze studierichting zal dan ook weer niet<br />

vertegenwoordigd worden in de faculteitsraad . Dat is jammer<br />

want de ongeschreven regel is dat iedere vakgroep één student<br />

in de raad heeft . Onze plaats wordt nu dus . alweer bezet door<br />

een student, om maar een open deur in te trappen, <strong>van</strong><br />

bijvoorbeeld fysische geografie, en wat dat voor gevolgen kan<br />

hebben lees je elders in de ARGI De structuur <strong>van</strong> de faculteit<br />

zou de integratie tussen studenten, staf, onderwijs en<br />

onderzoek <strong>van</strong> de verschillende vakgroepen juist moeten<br />

bevorderen (het geheel is meer dan de delen afzonderlijk?) . In<br />

de praktijk echter komt iedereen voor z'n eigen vakgroep op,<br />

mensen die nog geloven in een facultaire structuur zijn nu<br />

juist dezelfde mensen die denken dat de tegenstellingen in de<br />

wereld overbrugd kunnen worden door Esperanto . Maar de<br />

faculteit heeft wel macht en voor studenten betekent dat dat<br />

er via deze weg dingen geregeld kunnen worden die op het nivo<br />

<strong>van</strong> de vakgroep niet lukken . Echt opwindend zijn de<br />

vergaderingen <strong>van</strong> de raad natuurlijk niet, maar mocht iemand<br />

zich geroepen voelen binnen een jaar zo'n 500 afkortingen te<br />

leren kennen en zich eventueel volgend jaar verkiesbaar te<br />

stellen voor de faculteitsraad kom dan eens kijken op het<br />

Facultair Studenten Overleg . Deze vergaderingen zijn vrij<br />

toegankelijk .<br />

Wat minder vrij toegankelijk, maar daardoor ook leuker<br />

zijn de Algemeen Bestuursvergaderingen <strong>van</strong> Europese en<br />

Mediterrane Archeologie . Er komt er weer eentje aan op 21<br />

maart om 16 :00 uur . Behalve het goedkeuren <strong>van</strong> het<br />

vakgroepsregelement in het kader <strong>van</strong> de bureaucratische<br />

rompslomp gaat de vergadering onder meer over het AIO-beleid .<br />

De AIO-plaats die al 1 à 2 maanden geleden ingevuld had kunnen<br />

worden is bewaard tot volgend jaar- Dit is niet in de laatste<br />

plaats gebeurd omdat er geen idee is hoe er besloten moet<br />

worden in welk project de AIO aangesteld moet worden . Dat is<br />

niet alleen jammer, maar ook triest . Volgens mij geven juist<br />

de jongere mensen een goede impuls in het lopend onderzoek,<br />

wat op het IPP hard nodig is, hoe sneller hoe beter . Er zijn 4<br />

plaatsen voor studenten in de vergadering . Ook als je nu<br />

eindelijk wel eens wilt weten wat de onderzoeksschool ARCHON<br />

inhoudt ben je welkom .<br />

Leuk nieuws dan . Het dagelijks bestuur gaat studenten deze<br />

zomer sterk aanraden een tetanusinjectie te halen voor ze op<br />

veldwerk gaan . Al die IPP-ers op hun eerste collegevrije dag<br />

naar de GGD om de maandag daarop met nog steeds opgezwollen<br />

7


illen of sterk vergrote biceps in de trein naar de opgraving<br />

te gaan . En dan te bedenken dat ze daar vaak niet eens een<br />

verbandtrommel hebben zodat je duim er alsnog af moet<br />

Maar erg nuttig waarschijnlijk (Pas op als ze bij de GGD<br />

cocktail zeggen ; het is niet wat je denkt) .<br />

Tenslotte het laatste nieuws over de computerfaciliteiten .<br />

Waren we dit jaar op de onderwijsvisitatie juist op<br />

computergebied goed beoordeeld ( zie de vorige ARG!) nu blijkt<br />

er uberhaupt geen onderwijs georganiseerd te kunnen worden . Er<br />

zijn namelijk geen stafleden meer die computercursussen kunnen<br />

geven . B .V . wordt dit jaar nog uit de vakgroep planologie<br />

getrokken om een cursus SPSS te geven, maar de tweedejaars<br />

moeten hun DBase al buiten het instituut volgen . Ook voor de<br />

(facultaire !) GIS-cursus is geen begeleiding voor de<br />

individuele opdrachten te krijgen <strong>van</strong>uit het instituut . Mocht<br />

je besluiten om volgend jaar GIS te gaan volgen, regel dan<br />

voor je begint een technische begeleider .<br />

Tot zover de nuttige tips . Of toch nog ééntje . Wees zuinig<br />

op je floppen, want als je ze alleen al in het water laat<br />

vallen werken ze niet meer .<br />

RARE JONGENS DIE ROMEINEN<br />

Alette<br />

Tot eind maart is in het Nationaal Tinnen Figuren Museum te<br />

Ommen nog de tentoonstelling te zien "Rare jongens, die<br />

Romeinen" . In deze tentoonstelling wordt met tinnen, prachtig<br />

beschilderde figuurtjes het leven uitgebeeld uit de tijd <strong>van</strong><br />

de Romeinen . Van allerlei aspecten zijn diorama's gemaakt ; zo<br />

zijn er Romeinse legerkampen, boerennederzettingen en steden,<br />

er wordt gewerkt, gebouwd en ambachten uitgeoefend, soldaten<br />

wachten naast hun schilden of trekken ten strijde .<br />

Het museum is rustiek gelegen aan de Overijselse Vecht, op<br />

een steenworp afstand <strong>van</strong> het station .<br />

Nationaal Tinnen Figuren Museum, Markt 1, Ommen .<br />

Tel : 05291-5 45 00 . Openingstijden di-za 10-17, zo 14-17 uur .<br />

8


DE OPGRAVING VAN DE UvA TE<br />

SATRICUM<br />

Ongeveer 50 km ten zuiden <strong>van</strong> Rome ligt het gehucht Le<br />

Ferriere . Het bestaat uit een paar huizen, een kerk en een<br />

bar . Een bar, waar<strong>van</strong> de omzet iedere zomer vertienvoudigd<br />

wordt door de komst <strong>van</strong> 'gli Olandesi' . Waar de lokale boeren<br />

met vier glaasjes rondom een halve literfles 'birra' zitten<br />

(en daar dan nog de hele avond over doen), slaat de<br />

Nederlandse equipe zonder blikken of blozen toch al gauw een<br />

drankje of dertig achterover . Goed voor de Italiaanse<br />

economie!<br />

Nu vraagt u zich misschien af wat dit in godsnaam met de<br />

titel <strong>van</strong> dit stuk te maken heeft . Dat zal ik u vertellen . Dit<br />

tafereel betreft geenszins het doorsnee Hollandse kroeggedrag,<br />

en evenmin een poging de beroemde Romeinse orgién nieuw leven<br />

in te blazen . Het is niets minder dan een informele nabespreking<br />

na een lange dag hard werken op de acropolis <strong>van</strong> Satricum<br />

.<br />

Satricum, de antieke naam voor het huidige Le Ferriere,<br />

was in de zevende t/m de vijfde eeuw v . Chr . één <strong>van</strong> de<br />

belangrijkste steden in Latium . Aan het eind <strong>van</strong> de vorige<br />

eeuw werd de stad ontdekt, min of meer toevallig, zoals zo<br />

vaak in de archeologie . De Franse professor Graillot was op<br />

zoek naar graven en besloot een proef te nemen op de lage<br />

heuvel in Le Ferriere . Hij vond geen graven, maar wel één <strong>van</strong><br />

de rijkste depots <strong>van</strong> wijgeschenken uit heel Italié . Toen<br />

Graillot zijn vondsten publiceerde, namen de Italianen meteen<br />

de opgraving over en groeven bijna non-stop tussen februari<br />

1896 en juli 1897 . Helaas werd er vrijwel niets gepubliceerd .<br />

In de loop <strong>van</strong> de twintigste eeuw werden nog kleine onderzoeken<br />

gedaan, maar opnieuw werd niets gepubliceerd .<br />

In de jaren zestig vond een onzaglijke ramp plaats voor de<br />

archeologen. Het grootste deel <strong>van</strong> het antieke stadsgebied,<br />

dat ongeveer 40 ha besloeg, werd metersdiep omgeploegd voor de<br />

aanleg <strong>van</strong> wijngaarden . Alleen de acropolis was beschermd<br />

gebied verklaard en ontsnapte zo aan de totale vernietiging .<br />

In 1977 ontving het Nederlands Instituut in Rome de toestemming<br />

de opgravingen te hervatten . Het deed dat in samenwerking<br />

met de zes Nederlandse universiteiten . In oktober <strong>van</strong> dat jaar<br />

werd de eerste verkennende campagne gevoerd . Op dertien oktober<br />

werd meteen al de meest bekende vondst gedaan, de zogeheten<br />

'Lapis Satricanus' . Op deze steen staat de oudste Latijnse<br />

inscriptie die bekend is .<br />

De eerste opgravingen richtten zich voornamelijk op de<br />

tempel die al door de Italianen op de acropolis gevonden was .<br />

Het bleek dat hier zich waarschijnlijk al <strong>van</strong>af de negende<br />

eeuw een heilige hut bevond, die in 640 v . Chr . ver<strong>van</strong>gen werd<br />

door een sacellum, een klein heiligdom met stenen fundamenten .<br />

Deze werd rond 550 op zijn beurt ver<strong>van</strong>gen door de eerste<br />

monumentale tempel, die rond 480 het veld ruimde voor de<br />

9


tweede tempel . Van deze tempel is bekend dat ze zeker tot in<br />

de eerste eeuw n . Chr . heeft bestaan .<br />

Op de acropolis werden totaal drie depots <strong>van</strong><br />

wijgeschenken gevonden . De oudste bevindt zich onder het<br />

tempelgebied . Dit depot bevat vondsten <strong>van</strong>af de achtste tot<br />

midden vijfde eeuw en moet dus verbonden worden met de heilige<br />

hut en het sacellum . De twee andere depots, beide gelegen ten<br />

westen <strong>van</strong> het tempelgebied, bevatten materiaal uit de<br />

Hellenistische periode (vierde t/m tweede eeuw) en moeten<br />

daarom bij de tweede tempel behoord hebben .<br />

Behalve de tempels stonden er nog andere gebouwen op de<br />

acropolis . Er zijn hutkommen uit de negende t/m de zevende<br />

eeuw gevonden . Rond 600 v . Chr vindt de overgang <strong>van</strong> hutten<br />

naar huizen plaats . We vinden dan ook muurresten uit de zesde<br />

tot de vierde eeuw .<br />

Naast de acropolis werd ook een necropool opgegraven, die<br />

ten zuidwesten <strong>van</strong> de acropolis lag . Deze necropool is te<br />

dateren in de vijfde en vierde eeuw v . Chr . en was waarschijnlijk<br />

een begraafplaats voor de Volaken, een volk dat in die<br />

tijd in Satricum leefde .<br />

~-archeologen hebben al <strong>van</strong>af het begin <strong>van</strong> de<br />

Nederlandse opgravingen en publicaties meegewerkt . Sinds 1990<br />

is het onderzoek voor een groot deel in handen <strong>van</strong> de UvA . De<br />

laatste jaren richtte het onderzoek zich op het gebied ten<br />

noordoosten <strong>van</strong> de tempel waar delen <strong>van</strong> een groot hofhuis<br />

zijn blootgelegd . Aan studenten Mediterrane Archeologie wordt<br />

de kans geboden om in Satricum hun verplichte opgravingsstage<br />

te houden .<br />

Aangezien door de politieke veranderingen in 1993 en 1994<br />

geen toestemming <strong>van</strong> de lokale autoriteiten is verkregen,<br />

moest het actieve veldwerk stopgezet worden . Er is echter<br />

goede hoop dat deze zomer met een grote groep de opgraving <strong>van</strong><br />

1992 voortgezet kan worden .<br />

Freek Vos<br />

Plattegrond <strong>van</strong> : hutkom, sacellum, le tempel en 2de tempel .<br />

1 0


"GLASBERGEN IS NOG NIET DOOD!"<br />

EEN INTERVIEW MET FRANS THEUWS .<br />

We zitten in een <strong>van</strong> de kale kamers in de oude HTS, een weinig<br />

sfeervolle omgeving voor een persoonlijk gesprek . Toch deert<br />

dat onze gast <strong>van</strong> <strong>van</strong>daag niet . Met een grijns op zijn gezicht<br />

zit hij voor ons, de goedlachse, rondbuikige Bourgondiér Frans<br />

Theuws . Een goedgemutste Brabander ; een joviale man, niet<br />

vervreemd <strong>van</strong> de natuur en zonder opsmuk . Hij behoort tot de<br />

zeldzame soort, die een vaste aanstelling heeft gekregen aan<br />

het IPP . Dat hij nu een aantal maanden functioneert als lid<br />

<strong>van</strong> het WP-vast, zagen de bestuursleden <strong>van</strong> de Stichting voor<br />

Intuitieve Archeologie (SIA) als een goede aanleiding voor<br />

interview . Een nadere kennismaking met een geluksvogel . . .<br />

Personalia en metrische kenmerken :<br />

Geboorteplaats en datum : 7 juli 1953, in Bergeijk .<br />

Lengte en gewicht : 173 cm, 146 pond .<br />

Maat schoenen : 39 1/2<br />

Militaire dienst : nr . 530707500, rang wachtmeester,<br />

functie landmeter .<br />

Broers en zusters : twee broers, en één zuster<br />

[die overigens een stuk<br />

knapper is dan Frans]<br />

Burgerlijke staat : Leeft in zonde (- ongehuwd,<br />

doch samenwonend)<br />

Gironummer : 3945926<br />

JEUGDBEKENTENISSEN .<br />

Wat wilde je vroeger worden, en hoe is het in werkelijkheid<br />

verlopen . we weten natuurlijk, dat in Bergeijk geen spoorlijn<br />

loopt, dus machinist wilde je niet worden . Was het<br />

brandweerman worden, of . . .?<br />

Ik wilde archeoloog worden vruger .<br />

Ook al toen je een jaar of zes was?<br />

Nee, toen kon ik nog niet nadenken .<br />

Dat is al een hele bekentenis, maar . . .<br />

Ik denk toch meteen archeoloog .<br />

Hoe ben je met archeologie in contact gekomen?<br />

Eehhh, via m'n oom .<br />

En hoe heet jouw oom?<br />

Ome Johan, Johan Biemans heet mijn oom .<br />

En hoe ging dat verder, we hebben de indruk dat je iets<br />

verbergt .<br />

Nou, die wist een Romeins grafveld, en toen [Frans was 11 jaar<br />

!] heb ik clandestien Romeinse graven uitgespit .<br />

Zette jouw oom je daartoe aan, die graven leeg te spitten, of<br />

was dat persoonlijk initiatief?<br />

Nee, dat was misschien wel een beetje aanzetten .<br />

Was je oom in die tijd je grote voorbeeld, of had je nog<br />

andere archeologen als voorbeeld .<br />

1 1


Ja, hij was mijn grote voorbeeld, ik kende in het begin nog<br />

geen andere archeologen .<br />

EERSTE STAPPEN (maat 39 1/2) IN DE STUDENTENWERELD.<br />

Goed . Je zit dit jaar dus 30 jaar in de archeologie, je hebt<br />

al vroeg de monumentenwet overtreden . Maar wanneer besloot je<br />

je activiteiten te legitimeren, door archeologie te gaan<br />

studeren?<br />

Dat is heel laat geweest, ik wou in 1974 eerst geschiedenis<br />

gaan studeren . Maar na mijn kandidaats hebben ze voor mij<br />

gekozen, ik mocht geen Middeleeuwse geschiedenis doen, omdat<br />

ik geen Latijn kende .<br />

Om archeologie te gaan studeren moest je naar <strong>Amsterdam</strong>.<br />

Ja, maar dat was pas in '78/'79 .<br />

Wat was het onderwerp <strong>van</strong> je kandidaats-scriptie in Nijmegen?<br />

Hoe hiette ie ok al wir, over Bergeijk . . . Hihihihihi-hi . Het<br />

ging gewoon over de middeleeuwse geschiedenis <strong>van</strong> Bergeijk .<br />

Het was echt historisch, alleen maar op basis <strong>van</strong> bronnen .<br />

Het is een gemeenplaats, maar het is bekend dat het<br />

studentenleven in die tijd draaide om drank en sex . Hoe zijn<br />

jouw ervaringen daarmee?<br />

HuHuHu, nou, die zijn wel aardig gewoon .<br />

Je hebt er volop aan meegedaan?<br />

Eeeeehhhhh, de drank wel, de sex was buiten het<br />

studentenleven . Ik was al voorzien .<br />

Je was een serieuze jongen met vaste verkering .<br />

HuHuHuHuHuHuHuHu .<br />

Maar in welke stad heb je wat dit alles betreft het meeste<br />

opgestoken?<br />

Eigenlijk zou ik Bladel moeten zeggen, maar dat is geen stad .<br />

Wat deed je tijdens je studententijd in Nijmegen aan<br />

archeologische activiteiten ?<br />

Ik heb in Nijmegen bij Bogaers en Haalebos gegraven . Vlak<br />

voordat ik naar het IPP ging heb ik in dat [Romeinse] schip in<br />

woerden zitten baggeren . Ik heb nog kerken opgegraven bij de<br />

ROB in die-jen tijd, in die <strong>van</strong> Bergeijk uiteraard . Dat was<br />

met Arie <strong>van</strong> Pernis, daar heb ik veel <strong>van</strong> geleerd . Zoals<br />

schaven zonder over het vlak te lopen . De kerk <strong>van</strong> Dommelen<br />

heb ik tot mijn grote schande niet gedaan, want toen werkte ik<br />

op de camping in Bergeijk . Ik maakte daar in de vakantie plees<br />

schoon .<br />

NOU MOET HET MAAR EENS AFGELOPEN ZIJN !!!<br />

Je belangrijkste archeologische ervaringen liggen toch in<br />

Zuid-Nederland . Heb je ooit in West-Nederland gegraven?<br />

Ja, ik heb het grote eiland Marken mee lek gestoken . Dat was<br />

na de veldcursus, de enige keer dat ik ooit de zee gezien heb .<br />

Was dat Middeleeuws?<br />

Die terp <strong>van</strong> Marken? Nou, met moeite .<br />

Het is bekend dat je tot een groep behoort of behoorde, die<br />

wordt aangeduid als de Kempenbende . Velen weten niet wat dat<br />

inhoudt, wat was de Kempenbende .<br />

De Kempenbende was een groep amateurarcheologen uit de Kempen,<br />

die elkaar kenden, en vervolgens door Jan Slofstra een beetje<br />

1 2


zijn opgevoed in de moderne archeologie . Daarna is die groep<br />

in Nijmegen gaan studeren, ik, Nico Roymans, Jos Deeben . En<br />

Verhoeven zat in Nijmegen . En later, ik weet niet of hij tot<br />

de Kempenbende behoort, is Ton Derks er nog bijgekomen (hij is<br />

in Hoogeloon geinitiéerd) . Daarna is die groep voor het<br />

grootste deel op het IPP gaan studeren . Behalve Wijnand <strong>van</strong><br />

der Sanden, hij studeerde al in Groningen, en Jos Bazelmans,<br />

die is naar Leiden gegaan . In <strong>Amsterdam</strong> hadden we uitgebreide<br />

discussies, Jan Slofstra, Nico Roymans en ik hielden<br />

tweewekelijkse "Kempensessies" . Daarin bedachten we, hoe de<br />

Kempen [en daarmee de wereld] veroverd zouden moeten worden .<br />

We maakten plannen die tot een buukske moesten leiden, Het<br />

Kempenproject 1 Het was mede de uitkomst <strong>van</strong> een woedeaanval,<br />

toen een ZWO-beurs was afgewezen . Toen dachten we, het moet<br />

maar eens afgelopen zijn!<br />

Dat was die aanvraag <strong>van</strong> Nico Roymans .<br />

Ja, rond 1980/81 hebben we gezegd, nou moet het maar eens<br />

afgelopen zijn, nou schrijven we op hoe wij vinden hoe dat<br />

archeologie er uit moet zien .<br />

Bestond het idee <strong>van</strong> een Kempenbende eigenlijk bij jullie<br />

zelf, of bestond het vooral bij de buitenwereld?<br />

Ik denk dat we het zelf niet zo zagen, hoewel we natuurlijk<br />

voortdurend met elkaar opgroeven . Toch waren er bijvoorbeeld<br />

in Dommelen ook wel zo'n 20 IPP-studenten . Maar wat het IPP<br />

betreft, dat was wel een gesloten groep, waar de geest <strong>van</strong><br />

Glasbergen nog als een soort godheid rondwaarde . Ze hebben<br />

nooit in de gaten gehad, hoe gesloten ze zelf waren, en hoe<br />

afwerend ze waren tegenover iedereen die niet tot de "eigen<br />

kweek" behoorde . Dat is het rampzalige <strong>van</strong> het IPP geweest .<br />

Ze zagen jullie als een bedreiging .<br />

Iedereen die de Symbolic construction of community gelezen<br />

heeft, 2 kan zich precies voorstellen hoe het IPP op ons<br />

reageerde . Men plakte diskwalificerende etiketten op een<br />

groep, die buiten de hunne stond . Het label dat een groep<br />

opgeplakt krijgt, kan vervolgens door die groep gecultiveerd<br />

gaan worden . We hebben ons dus nooit verzet tegen het<br />

predikaat Kempenbende [of Brabo's], omdat we het als een<br />

positieve kwalificatie zagen . Dat is het principe <strong>van</strong> -<br />

symbolische omkering <strong>van</strong> de werkelijkheid .<br />

De Kempenbende heeft in 1980 zo zijn top gehad ; daarna is het<br />

allemaal een beetje uitgewaaierd .<br />

Ik denk dat de hele groep in Hoogeloon 1980 nog één keer echt<br />

bij elkaar was . Daarna is hij uit elkaar gevallen . Dus op het<br />

moment dat wij dat etiket opgeplakt kregen, begon de groep<br />

zelf al uiteen te vallen .<br />

De archeologie was voor de leden <strong>van</strong> de Kempenbende een soort<br />

levensstijl .<br />

HuHuHu . . .<br />

Kun je dat toelichten, wat gebeurde er allemaal tijdens<br />

opgravingen?<br />

Eeeehhhhh . . . Nou, ik kan ontzettend veel vertellen over Jos<br />

1 Slofstra et al. 1982.<br />

2 Cohen 1985.<br />

1 3


Deeben . HuHuHuHu . . .<br />

Frans, wees nu eens iets duidelijker .<br />

Een mooi voorbeeld is de opgraving Hoogeloon 1980, de eerste<br />

grote campagne daar . We groeven overdag de villa op, en na het<br />

avondeten werd door een aantal enthousiastelingen nog een<br />

uurtje of twee aan de opgraving gewerkt, tenzij er kermis was<br />

in de buurt . We hebben er toen, geloof ik, zo'n 15 per fiets<br />

bezocht . Enne, het Hoogeloonse gemeenschapsleven hier en daar<br />

nog wat in een andere richting gestimuleerd dan ze gewend<br />

waren . HuHuHuHU . . .<br />

FRANS GAAT ZICH ECHT SERIEUS MET ARCHEOLOGIE BEZIGHOUDEN .<br />

Goed Frans, tot echt smeuige verhalen (over jezelf) ben je<br />

niet te verleiden . Dan maar weer over naar meer serieuze<br />

onderwerpen . Volgens Sander <strong>van</strong> der Leeuw heeft Jan Slofstra<br />

een belangrijke rol gespeeld in je ontwikkeling als<br />

archeoloog .3<br />

Ik denk dat Jan Slofstra wel een grote invloed had, met name<br />

in de beginfase . Zijn colleges zijn heel bepalend voor mij<br />

geweest . Ik heb in de inleiding <strong>van</strong> mijn dissertatie al<br />

beschreven, hoe hij uitrekende waar een Neolithische<br />

nederzetting lag, nota bene in het gebied waar ik altijd had<br />

rondgelopen . Achteraf bleek hij gewoon Thiessen-polygonen<br />

gebruikt te hebben . Ik leerde <strong>van</strong> hem methoden, technieken, en<br />

de visie dat archeologie een sociale wetenschap was . Verder is<br />

mijn geschiedenisopleiding heel bepalend geweest . Ik heb<br />

altijd gewoon geschiedenis willen schrijven, en geen<br />

traditionele archeologie willen beoefenen . Als je geschiedenis<br />

wilt schrijven, komt het erop aan, andere dingen te doen dan<br />

alleen potten en pannen te bekijken .<br />

Was traditionele archeologie toen nog cultuur-historische<br />

archeologie?<br />

Ja, en processuele . Wij werden toen ingevoerd in de<br />

processuele archeologie ; zeg maar economie, en sociale<br />

verhoudingen . Vanuit die optiek ben ik naar Merovingische<br />

grafvelden gaan kijken, het onderwerp <strong>van</strong> mijn<br />

doctoraalscriptie .<br />

Want het eerste Kempenboekje, dat je eerder al noemde, is nog<br />

heel processueel .<br />

Wij waren toen ordinaire processuelen . De analyse <strong>van</strong><br />

grafvelden in mijn scriptie . . . dat ging met alle technieken en<br />

stunts <strong>van</strong> het processuele grafveldenonderzoek . 4 Toen vergat<br />

ik, dat ik eigenlijk geschiedenis wilde doen .<br />

Ja, want waarom heb je eigenlijk gekozen voor Middeleeuwse<br />

archeologie? Want je bent begonnen met de Romeinse tijd .<br />

Eeehhhh . . . . Op de een of andere manier vond ik Middeleeuwen<br />

toch spannender dan Romeins . Ik had veel met kadasterkaarten<br />

en dergelijke gedaan . Middeleeuwen had het meeste te maken met<br />

het landschap, dat ik via namen en bronnen kende . De interesse<br />

in Middeleeuwse archeologie kwam voort uit een lokaal<br />

3 Van der Leeuw 1994, 134 .<br />

4 Theuws 1982 .<br />

1 4


perspectief, waarbij ik niet met een Romeins maar met een<br />

Middeleeuws landschap bezig was . Natuurlijk lagen in dat<br />

landschap veel Romeinse scherven, en in Nijmegen heb ik zelfs<br />

helemaal niets aan Middeleeuwse archeologie gedaan . Ik heb<br />

drie jaar uitsluitend Romeins gedaan, ik kende alle<br />

aardewerktypes uit mijn hoofd, ik kon alles <strong>van</strong> buiten<br />

ophoesten . [Frans is echt knap!] Maar dat was pottenarcheologie<br />

.<br />

De Middeleeuwse geschiedenis was voor mij aan<strong>van</strong>kelijk alleen<br />

maar landschapsgeschiedenis, op basis <strong>van</strong> kadasterkaarten,<br />

veldnamen en oorkonden . Ik had, toen ik in <strong>Amsterdam</strong> aankwam,<br />

nog nooit iets met Middeleeuwse archeologie gedaan . Er was in<br />

Brabant ook nog nooit iets gedaan, er was niks . Ja, Sint-<br />

Oedenrode, drie Middeleeuwse plattegronden <strong>van</strong> pater Wiro<br />

Heesters, en wat kerken natuurlijk . Maar eigenlijk kreeg ik<br />

pas op het IPP echt met Middeleeuwse archeologie te maken .<br />

Wat je daar over de Middeleeuwen te horen kreeg, was dat heel<br />

anders dan je verwachtte?<br />

Nou, ik wist natuurlijk dat ze nederzettingsonderzoek in<br />

Kootwijk deden . Maar toen het ging over de manier waarop die<br />

nederzettingen geinterpreteerd moesten worden, ontdekte dat ik<br />

toch anders over Middeleeuwse archeologie dacht, en andere<br />

dingen wilde doen dan gebruikelijk . Ik heb ook weinig colleges<br />

Middeleeuwen gevolgd . Er waren trouwens weinig traditionele<br />

colleges in die tijd, het waren die jaren dat John O'Shea,<br />

Randsborg en die mannen hier rondliepen .5<br />

Je bent er voor verantwoordelijk dat ME-onderzoek <strong>van</strong> het IPP<br />

in Zuid-Nederland is begonnen . Hoe is dat precies verlopen .<br />

Ik wist in Nijmegen al, dat het IPP Middeleeuwse<br />

nederzettingen in Zuid-Nederland wilde onderzoeken, als<br />

parallellen met Drenthe en de Veluwe . Maar niemand wist waar<br />

ze lagen . Ik ben al na een paar maanden met Carlos <strong>van</strong><br />

Regteren Altena naar het zuiden gereden . Ik zeg, als jullie er<br />

een zoeken, weet ik er wel een-, zoniet tien te liggen . En<br />

toen ben ik dus regelrecht naar Dommelen gereden . Het IPP<br />

heeft in 1980 geld ter beschikking gesteld om proefsleuven te<br />

graven . Zo is het eigenlijk op gang gekomen, toen hebben we<br />

drie jaar lange campagnes in Dommelen gehad . Langzaam werden<br />

vraagstellingen ontwikkeld, eerst heel traditioneel : hoe groot<br />

waren de nederzettingen, hoe zagen de huizen en het aardewerk<br />

eruit, enz . enz .<br />

We hadden snel een paar mooie modellen, maar er was maar één<br />

nederzetting . Dus die modellen moesten getest worden, toen<br />

zijn we rond kerken gaan graven, zoals in Bladel en Hulsel .<br />

Daarnaast hebben we nog wat andere dingen gedaan waar we zo<br />

over struikelden . We ontdekten dat er Einzelhöfe, losse hoeven<br />

lagen, als Kriekeschoor . Iedere keer als we het idee hadden,<br />

dat er een nederzettingstype lag dat wij niet kenden zijn we<br />

erop af gegaan .<br />

Problematisch voor Zuid-Nederland is het gebrek aan<br />

ecologische resten .<br />

5 Na het directeurschap <strong>van</strong> Glasbergen, werd nog niet<br />

direct een nieuwe hoogleraar aangesteld . In plaats daar<strong>van</strong>,<br />

kwamen er verschillende buitenlandse gastdocenten .<br />

is


HeHeHeHe . . .<br />

Acht jij je wel in staat als archeoloog om zonder die resten<br />

een betrouwbaar beeld <strong>van</strong> de Middeleeuwse bewoning en het -<br />

landschap te schetsen ?<br />

Ten eerste, en dat moet je letterlijk opschrijven [Ja,<br />

natuurlijk Frans], ontken ik, dat er in Zuid-Nederland een<br />

gebrek aan ecologische resten is . Ik denk, dat er eerder een<br />

gebrek aan belangstelling <strong>van</strong> ecologisch archeologen is voor<br />

andere dan Holocene gebieden . Dat er bij ons geen botten in de<br />

grond zitten, wil niet zeggen, dat bijvoorbeeld op basis <strong>van</strong><br />

modellen over veeteelteconomieén geen uitspraken mogelijk<br />

zijn . Ik denk, dat het beeld <strong>van</strong> een slecht ecologisch<br />

databestand in Zuid-Nederland gebaseerd is op empiricistische<br />

opvattingen over ecologie . Zo, schrijf dat maar op . . .<br />

Maar voor ecologisch onderzoek op site-niveau zijn de<br />

mogelijkheden toch beperkt .<br />

Ja, we hebben lang zaden en vruchten verzameld, en de<br />

formatie-processen onderzocht . Dat is inderdaad een<br />

problematische aangelegenheid gebleken . Maar ik denk dat<br />

onderzoek op site-niveau met andere technieken een boel<br />

oplevert ; zoals het fysisch-geografisch onderzoek in Dommelen<br />

bijvoorbeeld . Ook zou een goed gestruktureerd pollenanalytisch<br />

onderzoek voor Brabant goed kunnen helpen voor wat<br />

betreft het site niveau . Maar dan moet er een naast een<br />

archeologisch- een regionaal ecologisch programma komen .<br />

Om het concreet te krijgen : iets als een onderzoek naar de<br />

economie in verschillende nederzettingsfasen gedurende de<br />

volle Middeleeuwen, is problematisch .<br />

Nee, dat zal in hoofdzaak modelmatig moeten zijn . We zijn op<br />

dit moment vrij goed in staat, om bijvoorbeeld akker-arealen<br />

te definiéren in verschillende fasen <strong>van</strong> de pre- en<br />

protohistorie .<br />

Zozo, dat wisten wij niet .<br />

Ja, of je nou veel goeie, of slechte data hebt, het zal toch<br />

altijd bij modelvorming blijven . Je weet bijvoorbeeld niets<br />

over de agrarische wisselbouw . De vraag is, of je daar achter<br />

kunt komen met zaden- en vruchten onderzoek in een<br />

paalkuilnederzetting .<br />

Je hebt met Arno Verhoeven en Carlos een voortreffelijke<br />

publicatie geschreven over een gedeelte <strong>van</strong> de nederzetting<br />

Dommelen .6 Op welke termijn mogen we het vervolg verwachten .<br />

Eeehhhhh, es effe kijken . We hebben nu het plan de<br />

nederzetting Geldrop, die in vele opzichten kwalitatief beter<br />

is, eerst te doen . En in de komende twee jaar willen we een<br />

boek maken over de ontwikkelingen in Zuid-Nederland als geheel<br />

in de VME . De echte uitwerking <strong>van</strong> de data-set <strong>van</strong> Dommelen<br />

moet daar dan maar achteraan . Maar als er mensen zijn die zich<br />

beschikbaar willen stellen, dan moeten ze opbellen .[020-<br />

5255174 en privé 020-6390020]<br />

Het is bekend dat je opgravingen alle probleemgericht zijn . De<br />

vondsten in je laatste opgraving te Geldrop zijn zonder meer<br />

6 Theuws et al. 1988.<br />

1 6


spectaculair te noemen .7 Grundergráber wijzen op relaties met<br />

Zuid-Duitsland door de vondst <strong>van</strong> het gordelgarnituur <strong>van</strong> een<br />

Oetzi-achtige Lederhose . Hoe wist je nu dat je daar de sleutel<br />

tot de oplossing <strong>van</strong> al je problemen kon vinden .<br />

Dat wist ik niet . .<br />

Alle opgravingen zijn probleem gericht, ik heb je ooit wel<br />

eens een luchtfoto uit zien knippen, en in vieren zien vouwen .<br />

Toen wees je op het midden, en je zei ahier zit het« .<br />

Is dat probleem gericht, of gewoon inzicht in het landschap?<br />

Maar de keuze voor Geldrop, dat je zegt daar zit het • en het<br />

klopt hoe zit dat . Wat zijn dat voor krachtige<br />

voorspellingsmodellen, hoe komt het dat je zo knap bent .<br />

Het was meer een sociaal probleem, ik durfde het aanbod om te<br />

graven niet weigeren . Hihihi . . . Nee, Geldrop kon gewoon<br />

compleet opgegraven worden, al zijn er tientallen <strong>van</strong> dat<br />

soort sites . Tiental-len!<br />

Toch zijn de vondsten spectaculair .<br />

Ja, maar er zit niet zoveel goud als in Dommelen, dat valt een<br />

beetje tegen . Schrijf maar op : in Dommelen zitten twee-entwintig<br />

gouden en zilveren voorwerpen in vijf graven, dat<br />

telt! Er zijn talloze <strong>van</strong> dat soort nederzettingen<br />

En die Grundergáber zitten op iedere dekzandrug?<br />

Ja, die zitten overal, en bij ieder verlaten kerkterrein .<br />

ALTIJD EEN PARADIGMA VOORUIT !!!<br />

Wat was het onderwerp <strong>van</strong> je promotie-onderzoek .<br />

Het MDS-gebied in de VME, waarbij de vraag centraal stond,<br />

waarom het gebied een perifeer karakter had, en hoe het in een<br />

grotere wereld stond .8<br />

Hoe denk je er nu, zeven jaar later nog over .<br />

Op onderdelen is niets veranderd, omdat we er sindsdien niets<br />

meer aan gedaan hebben . De inleiding en het paqus-verhaal<br />

staan nog steeds, aan de nederzettingsnamen heb ik niets meer<br />

gedaan, dus dat kan ik niet beoordelen . Ten aanzien <strong>van</strong> de<br />

nederzettingen is het natuurlijk anders, omdat we gewoon<br />

doorgegraven hebben .<br />

Vanuit welk paradigma heb je je proefschrift geschreven?<br />

Ik heb er zelf nooit een paradigma aangehangen, want ik denk<br />

dat ik daar het vage processuele kader langzaam ben gaan<br />

verliezen . Ik zou het bijna een ordinaire historische<br />

benadering willen noemen, het is gewoon geschiedenis, en dan<br />

vooral <strong>van</strong> de aristocratische groepen in Zuid-Nederland, en<br />

hun sociaal-politieke connotaties .<br />

In de loop der tijd heb je paradigma-wisselingen ondergaan, je<br />

zit nu op een andere toer . Wat zijn daar de oorzaken eigenlijk<br />

. <strong>van</strong>-<br />

De belangrijkste is een steeds beter inschatten <strong>van</strong> de<br />

betekenis <strong>van</strong> teksten . Ik wil zonder meer geschiedenis<br />

schrijven, dus materiéle kultuur én teksten in het onderzoek<br />

integreren . Sinds mijn dissertatie heb ik de studie <strong>van</strong><br />

7Theuws 1993 .<br />

8 Theuws 1988 .<br />

1 7


teksten steeds meer in de archeologie ingebouwd . Iedereen<br />

verwachtte, dat ik de resultaten <strong>van</strong> mijn scriptie, het<br />

processuele onderzoek <strong>van</strong> de grafvelden, in mijn dissertatie<br />

zou inbouwen . Maar daar heb ik niets meer mee gedaan, ik heb<br />

de grafvelden laten liggen, omdat ik al wist dat die<br />

benadering niet zou leiden tot inzicht in de sociale-politieke<br />

scruktuur, want dat kon ik controleren aan de hand <strong>van</strong><br />

oorkonden . Op zich kan nog vrij "processueel", in de zin <strong>van</strong><br />

kwantificerend, naar oorkonden gekeken worden . Het zijn immers<br />

gewoon transacties, maar zo gauw als er verhalende bronnen<br />

bijkomen, dan blijkt dat ze niet aansluiten op het beeld, dat<br />

je krijgt op basis <strong>van</strong> nederzettingsonderzoek . Die dekken<br />

elkaar niet meer .<br />

Wanneer en waarom ben je geinteresseerd geraakt in kabouters,<br />

het zgn . -Rien Poortvliet-paradigma • . Kun je dat paradigma<br />

eens kort uiteenzetten .9<br />

Huhuhuhuhu . . . Dat is tijdens het Pionier-project gebeurd . Als<br />

je met "kabouters" de interesse bedoeld voor rituelen en<br />

symbolische archeologie, dan is dat tijdens het Pionierproject<br />

gebeurd . En de visies op landschap, dan is dat pas<br />

iets <strong>van</strong> de laatste twee-drie jaar . Ik heb op de Reuvens-dagen<br />

in Leiden, twee jaar geleden, een verhaal gehouden, dat heette<br />

"Het landschap als idee" . Toen heb ik gezegd, het landschap<br />

bestaat ook gewoon tussen de oren, en niet alleen als een<br />

fysiek aanwezig iets . Dat is voor een Middeleeuwer een open<br />

deur, want iedereen weet hoe plaatskeuzes <strong>van</strong> kloosters <strong>van</strong>uit<br />

ideéle termen zijn geformuleerd, en hoe geesten het landschap<br />

beheersen, hoe een religieus landschap ontstaat, met kerken en<br />

kapellen, en heilige plaatsen . . . Dus eigenlijk is het heel<br />

raar dat het pas zo laat een rol in de Middeleeuwse<br />

archeologie is gaan spelen, want in de bronnen struikel je<br />

erover .<br />

Denk je dat het iets met de ontzuiling <strong>van</strong> de samenleving te<br />

maken heeft .<br />

Hahahaha, ik was al ontzuild . Misschien wel het tegendeel,<br />

want hoe meer je naar het landschap als idee kijkt, hoemeer je<br />

met de traditionele waarden <strong>van</strong> de katholieke kerk te maken<br />

heeft . 10<br />

Nou, dat zijn toch geen vaste elementen <strong>van</strong> het katholieke<br />

geloof .<br />

Ze bestaan juist in tegenstelling tot het katholieke geloof .<br />

Die [geesten en kabouters] die zijn er dus, omdat de aan de<br />

andere kant religieuze systemen het landschap beginnen te<br />

definiëren . De nadruk op die kabouters en heksen is erin<br />

gekomen via het verhaal <strong>van</strong> Nico over de urnenvelden, 11 maar<br />

dat gaat met name over de "outer world", waar de mensen<br />

eigenlijk helemaal niet thuishoren, maar de "inner world" het<br />

9 Zie het artikel <strong>van</strong> J .Spruit in Folia 48/11 <strong>van</strong> 4<br />

november 1994 .<br />

10 Frans heeft in een ander verband ooit gezegd, dat een<br />

Middeleeuwse archeoloog bij voorkeur katholiek moet zijn .<br />

11 Roymans 1995 .<br />

1 8


intensief gebruikte cultuurlandschap, zoals akkers en<br />

hooilanden, die zijn geincorporeerd in een voornamelijk<br />

christelijke kosmologie . Daar staan kapellen, kruisen, worden<br />

processies gehouden . Er gaan geen processies de heidevelden<br />

in, die blijven binnen het cultuurareaal .<br />

Maar de huidige belangstelling voor die kabouters en zo, het<br />

niveau onder de officiele religie, waar komt die dan <strong>van</strong>daan .<br />

Dat zou ik niet weten, vraag het maar eens over 10 jaar . Als<br />

je terug kunt kijken, dan weet je het antwoord misschien .<br />

WILLIBALD OF WILLIBRORD ? MISSIEWERK OP HET IPP . . .<br />

Nu stappen we over naar het IPP . Je rol in de toekomst <strong>van</strong> het<br />

IPP werd pas goed duidelijk toen je samen met N . Roymans een<br />

PIONIER-subsidie kreeg . Hoe kijk je op die Pionier-periode<br />

terug . Denk je dat je de doelstellingen hébt waargemaakt ?<br />

Jop Andrea (manager publieke relatie$ <strong>van</strong> RAAP) komt binnen .<br />

Er vinden enige handtastelijkheden plaats . Jop noemt Frans een<br />

hoogleraar in de dop . Vervolgens legt Frans Jop uit, wat in<br />

Belgiè een hoogleraar in de dop is, namelijk eentje die elke<br />

dag moet doppen . Doppen betekent daar niet copuleren, maar<br />

dagelijks stempelen voor je uitkering .<br />

Goed, Pionier-subsidie, hoe kijk je op die periode terug?<br />

Ik zou ten eerste willen dat het nog aan de gang was . De<br />

eerste twee jaar heb ik eigenlijk niets gedaan, want toen was<br />

ik bezig met het in-ter-na-li-se-ren <strong>van</strong> hele moeilijke<br />

concepten . Dat gold voor iedereen <strong>van</strong> het project . We wilden<br />

iets anders, en dus hebben we eerst nagegaan wat de actuele<br />

discussies in de archeologie waren, en hoe wij daar mee om<br />

zouden moeten gaan . De laatste jaren heb ik geprobeerd om iets<br />

met materiéle cultuur, en grafvelden te doen . Maar eigenlijk<br />

heeft het allemaal te kort geduurd om het allemaal goed af te<br />

ronden .<br />

Ik denk dat de doelstellingen allemaal gehaald worden, maar op<br />

het moment hebben we natuurlijk nog niks, er moeten natuurlijk<br />

nog een aantal publikaties verschijnen in 1995, begin '96 . We<br />

kunnen zo drie boeken maken .<br />

Was het niet verstandiger geweest, pas te beginnen met een<br />

projekt als de theoretische kaders er al zijn?<br />

Een <strong>van</strong> de doelstellingen <strong>van</strong> een Pionier-projekt is ook,<br />

nieuwe ontwikkelingen in jouw vakgebied in het projekt te imple-men-te-ren<br />

. Als je <strong>van</strong>uit bestaande theoretische kaders<br />

was begonnen, en de zaak gewoon ingevuld had, dan was de<br />

doelstelling ook maar voor de helft gelukt . We hebben nu een<br />

groep <strong>van</strong> archeologen, die ook buiten de vigerende kaders kan<br />

denken . Die groep kan uitwaaieren en zo ook nog wat missiewerk<br />

verrichten .<br />

Ondertussen stond de faculteit en het IPP in het bijzonder<br />

voor een zware taak <strong>van</strong> een reorganisatie . Wat is je mening<br />

over het verloop en de uitkomst ?<br />

Het had de helft sneller gekund, er is veel gediscussiéerd<br />

zonder dat er beslissingen zijn genomen . Maar dat zal wel<br />

nodig zijn geweest <strong>van</strong>wege de sociale kant <strong>van</strong> de<br />

reorganisatie . De uitkomst weet ik nog niet, dan moet ik eerst<br />

1 9


nog een jaar wachten, maar optimistisch ben ik niet .<br />

Waarom niet?<br />

Ten eerste denk ik, dat er geen enkele . . . Die oude<br />

mentaliteit, waar we het in het begin over hadden, die is<br />

onderhuids nog steeds aanwezig . Glasbergen is nog steeds niet<br />

dood . Een mooie titel boven het interview . . . Glasbergen is nog<br />

steeds niet dood, hahahahaha . . .<br />

Dat zou onze laatste vraag geweest zijn : Wat lijkt jouw nu de<br />

meest geschikte titel voor dit interview . Bij deze dus .<br />

Wat is het belangrijkste dat je in de afgelopen periode, <strong>van</strong><br />

het projekt en de reorganisatie, geleerd hebt ?<br />

Dat het heel moeilijk is, iets nieuws op gang te brengen .<br />

Momenteel ben je ingedaald en belast met verschillende taken .<br />

Geef een korte reactie op de taken :<br />

Onderwijstaak : Aardig, maar het kost momenteel veel tijd,<br />

omdat we in een fase zitten <strong>van</strong> onderwijsvernieuwing .<br />

Onderzoekstaak : Veel te weinig .<br />

Bestuurstaak : Veel te veel<br />

Jouw motto is : "Democratie leidt tot kwaliteitsverlies" .<br />

Hanteer je dat ook in je bestuursactiviteiten ?<br />

Daar krijg ik de kans niet toe, omdat democratie hier verward<br />

wordt met het feit dat iedereen hier over alles iets te zeggen<br />

moet hebben .<br />

Bureaucratie dus eigenlijk .<br />

Misschien is dat inderdaad een beter woord .<br />

Hoe zou die situatie <strong>van</strong> gering onderzoekstijd verbeterd<br />

kunnen worden .<br />

De kern <strong>van</strong> de zaak is, dat er te veel gediscussieerd wordt,<br />

men komt overal nog een keer op terug . Er zou een veel<br />

stringentere tijdsindeling moeten komen, mensen vallen elkaar<br />

op de meest ongelukkige momenten <strong>van</strong> de dag lastig . Ze zouden<br />

elkaars tijd moeten respecteren, en zelf op vaste tijden voor<br />

bepaalde taken beschikbaar moeten zijn . Er zou het idee moeten<br />

zijn, dat onderzoekstijd beschermd wordt . Op onderzoek wordt<br />

je uiteindelijk afgerekend, niet op het aantal vierkante<br />

meters dat je opgegraven hebt, of het aantal vergaderuren .<br />

Visitatie vindt plaats op onderzoek en onderwijs . Aan de<br />

kwaliteit <strong>van</strong> het onderwijs wordt momenteel iets gedaan, voor<br />

het onderzoek bestaat geen enkel criterium op het IPP . Er is<br />

geen enkele discussie over de beoordeling <strong>van</strong> onderzoek en<br />

publicaties, er zijn geen doelstellingen . Het feit, dat<br />

iedereen goedvindt dat geen geld voor publikaties beschikbaar<br />

is, geeft aan hoe men op het IPP over onderzoek denkt .<br />

Juist nu neemt de tijd, nodig voor onderwijs enorm toe, dus de<br />

tijd voor onderzoek zal nog minder worden .<br />

Mijn inschatting is, dat, wanneer het programma over twee jaar<br />

helemaal draait, alle docenten full-time onderwijs geven .<br />

Is dat bij de reorganisatie onderschat?<br />

Ik denk dat het niet voorkomen had kunnen worden, maar wel dat<br />

er niet genoeg over is nagedacht . Men realiseert zich nog<br />

steeds niet, dat de zaak gehalveerd is, terwijl nog steeds een<br />

zo volledig mogelijk programma wordt geboden .<br />

. . . EN MISSIEWERK IN DE REST VAN NEDERLAND EN EUROPA .<br />

Zal de pas opgerichte onderzoeksschool daarvoor een oplossing<br />

2 0


engen?<br />

Nee, ik denk het niet, want die is niet democratisch . In die<br />

zin, dat geen checks zijn ingebouwd ten aanzien <strong>van</strong> de<br />

bevoegdheid <strong>van</strong> diegenen die beslissingen nemen . Er wordt daar<br />

nu beslist zonder controle .<br />

Bij het opdrogen <strong>van</strong> de eerste en tweede geldstromen wordt de<br />

derde geldstroom steeds belangrijker voor de archeologie . Gaan<br />

we naar een commerciële archeologie toe ?<br />

Liever niet, maar gezien het huidige capaciteitsproblemen is<br />

dat bijna onvermijdelijk . De Nederlandse archeologie moet de<br />

komende twee jaar heel snel nadenken over de manier waarop dat<br />

georganiseerd moet worden . Als we niet goed opletten, worden<br />

we links en rechts gepasseerd .<br />

Is het met die derde geldstroom-financiering nog wel mogelijk<br />

om aan "zuiver wetenschappelijk onderzoek" te doen .<br />

Je zou moeten nadenken over een systeem, waarin afgestudeerde<br />

archeologen een paar jaar via de derde geldstroom werken, om<br />

vervolgens iets met de opgravingsgegevens te gaan doen .<br />

Misschien moeten niet alle, of alleen vier-jarige<br />

promotiebeurzen blijven bestaan . Een deel zou één of twee jaar<br />

kunnen duren, om derde geldstroom onderzoek uit te werken en<br />

te promoveren . Het is natuurlijk het grote probleem wat mensen<br />

daarna moeten gaan doen .<br />

Er ontstaan dus min of meer drie lagen, eerst de opleiding,<br />

dan werken in de praktijk via de derde geldstroom, het<br />

opgravingsniveau, en dan het echte onderzoek, bijvoorbeeld in<br />

de onderzoeksschool .<br />

Een deel <strong>van</strong> de mensen die dat willen, en het overzicht<br />

hebben, zou inderdaad moeten rouleren . Dat zou ook uit de<br />

Malta-gelden gefinancierd moeten worden . Een deel daar<strong>van</strong> zou<br />

best in onderzoek gestoken kunnen worden . Van een miljoen per<br />

jaar kun je toch zo tien mensen betalen . De vraag is alleen of<br />

men na de periode <strong>van</strong> het h echte s onderzoek nog in staat is om<br />

naar het opgravingsniveau terug te gaan .<br />

Wat denk je trouwens over de huidige organisatie <strong>van</strong> de<br />

Nederlandse archeologie in het algemeen?<br />

Die moet in een zeer hoog tempo doorgelicht- en aangepast<br />

worden . Aan de ene kant moet dus die derde geldstroom goed<br />

opge<strong>van</strong>gen worden, en een goede basis gecreéerd worden om<br />

mensen aan te stellen . Aan de andere kant is er steeds meer<br />

onderzoek in een internationaal kader, op een hoger<br />

abstractieniveau, onder andere die kabouter-achtige<br />

toestanden . Men realiseert zich nog te weinig, dat wat aan de<br />

basis gebeurt, pas begrepen kan worden als men tegelijk tot<br />

generalisaties probeert te komen . Het integreren <strong>van</strong> die<br />

dingen, onderwijs, derde geldstroom en onderzoek, is het<br />

belangrijkste waar de Nederlandse archeologie zich de komende<br />

jaren mee moet bezighouden .<br />

Wat mist de Nederlandse archeologie ?<br />

Pit en drive . Huhuhuhu . . .<br />

Je staat bekend als een een echte Europeaan, door je<br />

bemoeienissen met de European Science Foundation . Wat is<br />

volgens jouw de toekomst <strong>van</strong> een op Europees niveau<br />

georganiseerde archeologie ?<br />

Ik vind mezelf bevoorrecht omdat ik in de ESF zit, omdat ik<br />

plotseling over netwerken beschik waardoor ik m'n eigen<br />

2 1


onderzoek opeens in een ander perspectief zie . Je ziet opeens<br />

hoe relatief het is wat je in je eigen regio doet . Ik heb voor<br />

de eerste keer echt inzicht in wat in andere gebieden gebeurd .<br />

De mensen in de ESF hebben ook weer heel eigen visies over het<br />

opzetten <strong>van</strong>- en vraagstellingen bij regionale projecten .<br />

Hoewel ze soms met heel andere zaken te maken hebben, kun je<br />

toch <strong>van</strong> hun conclusies heel wat opsteken . In de toekomst moet<br />

meer <strong>van</strong> dat soort fora gebruik gemaakt worden in de<br />

Nederlandse archeologie, misschien kan dat ook <strong>van</strong>uit de<br />

onderzoeksschool .<br />

STUDENTEN EN ANDERE DITJES EN DATJES .<br />

Als je nu jouw generatie studenten vergelijkt met de huidige,<br />

wat valt je dan als eerste op ?<br />

Te weinig pit en te weinig drive bij de huidige generatie .<br />

Hoe zou je de ideale student willen omschrijven ?<br />

Iemand die naast de archeologie, alleen nog maar slaapt .<br />

Wat denk je <strong>van</strong> de integratie <strong>van</strong> studenten in het uitvoeren<br />

en uitwerken <strong>van</strong> archeologisch onderzoek ?<br />

Dat zou verbetert kunnen worden, denk ik . Ik zou alleen niet<br />

zo snel weten hoe . Het is natuurlijk heel gemakkelijk om ze<br />

een stukje nederzetting te laten uitwerken, maar dat is in het<br />

kader <strong>van</strong> hun intellectuele vorming toch ver onder de maat .<br />

Het aantal studenten neemt natuurlijk zo snel toe, dat<br />

onderwerpen met een beetje niveau snel bedacht moet worden .<br />

Wanneer zijn studenten geschikt als AIO of OIO ?<br />

Als ze zelf met ideeèn komen .<br />

Er moet op het IPP nu een AIO-plaats worden ingevuld, kunnen<br />

mensen ook met eigen ideeen komen ?<br />

Wat mij betreft wel, ik zou tegen iedereen zeggen die denkt<br />

een goed idee te hebben : schrijf het op en lever het in .<br />

Natuurlijk moet het wel een beetje binnen de bestaande tijdruimte<br />

kaders [1200 BC-1200 AD, West- of Zuid-Nederland]<br />

kaders <strong>van</strong> het IPP vallen, die zijn ruim genoeg . Maar als<br />

iemand wil weten, hoeveel Chinezen in 1530 op Malta zaten,<br />

moet hij dat zelf maar uitzoeken . En het moeten mensen zijn,<br />

die een beetje zelfstandig kunnen werken .<br />

Wat denk je <strong>van</strong> de studieduurverkorting, collegegeldverhoging,<br />

en selecteren bij de poort ?<br />

Het eerste lijkt me volstrekte onzin, het is al bijna<br />

onmogelijk om mensen binnen vier jaar op te leiden . Omdat<br />

archeologie voor een groot deel op ervaring berust, zou je<br />

eerder nog een jaar extra moeten hebben om stage te lopen,<br />

projecten te leren runnen . Collegegeldverhoging is alleen maar<br />

aantrekkelijk voor het ministerie, daar hoef ik ook niet voor<br />

te zijn . Selecteren bij de poort is in principe wel goed, maar<br />

bij het huidige aantal studenten archeologie is dat ook niet<br />

verstandig . Ik zou zo niet weten op welke criteria je zou<br />

moeten selecteren, het kan ook best zijn dat iemand opbloeit<br />

als hij eenmaal kan studeren .<br />

Wat zijn tot nu toe je archeologische hoogte- en dieptepunten<br />

Huhuhuhu, het is heel moeilijk om uit die aaneenschakeling <strong>van</strong><br />

hoogtepunten te kiezen . Haha hahaha . Een hoogtepunt, wat is<br />

dat eigenlijk . Dat weet ik niet één twee drie .<br />

Dat is wel triest .<br />

2 2


Er is zoveel wat leuk is .<br />

En een dieptepunt?<br />

Ja, dat was toch wel moeten gaan graven in Geldrop .<br />

Heb je met je archeologische werk ooit prijzen gewonnen, zoals<br />

de W.A . <strong>van</strong> Es-prijs of de grote E3-prijs ?<br />

Nee, en die eerste bestond nog niet toen ik daarvoor in<br />

aanmerking kwam .<br />

Wat maakt de plaatsnaam Lommel in je los? Het verhaal gaat dat<br />

je daar d .m .v een cara<strong>van</strong> het bodemarchief verstoord hebt .<br />

Volgens mij is dat een gerucht .<br />

Wat zijn je beste en slechtste karaktereigenschappen ?<br />

Dat moeten andere mensen maar voor mij bepalen . De slechte<br />

zijn zo algemeen bekend, die weet iedereen al .<br />

Aan welke karaktereigenschap <strong>van</strong> jezelf heb je<br />

. hekeldan<br />

de meeste<br />

Ik heb geen hekel aan mezelf, dat is dus m'n slechte<br />

eigenschap .<br />

Wat is je favoriete muziek?<br />

De radio . Huhuhuhu .<br />

Favoriete alcoholische versnapering?<br />

Rochefort nr . 10 [Een zware trappist, beste lezers . We hebben<br />

inderdaad met een echte Bourgondier te maken]<br />

Wat is voor jouw romantiek?<br />

.<br />

Daar doe ik niet aan, romantiek . Wat is dat romantiek .<br />

misschien een ondergaande zon in Geldrop .<br />

Waar heb je een hekel aan ?<br />

Luie mensen, mensen die niet vooruit willen .<br />

. .<br />

Frans, wat denk je dat iedere vrouw <strong>van</strong> je zou willen weten?<br />

Ik denk niet dat er veel vrouwen veel <strong>van</strong> mij willen weten .<br />

Huhuhuhuhuhuhu . . . .<br />

LITERATUUR .<br />

Cohen, A .P ., 1985 : The symbolic construction of community,<br />

Chichester/London/New York : Ellis Horwood Ltd ./Tavistock<br />

Publications .<br />

Leeuw, S .E . <strong>van</strong> der, 1994 : Whispers from the context of real<br />

life . Towards pluriformity in archaeology, Archaeological<br />

Dialogues 1/2, 133-164 .<br />

Roymans, N ., 1995 : The cultural biography of urnfields and the<br />

long-term history of a mythical landscape, Archaeological<br />

Dialogues 2/1, 2-38 .<br />

Slofstra, J ./H .H . <strong>van</strong> Regteren Altena/N . Roymans/F . Theuws<br />

(eds), 1982 : Het Kempenproject . Een regionaal-archeologisch<br />

onderzoeksprogramma, Waalre : Stichting Brabants Heem<br />

(Bijdragen tot de studie <strong>van</strong> het Brabants Heem 22) .<br />

Theuws, F ., 1982 : De Frankische frontier in de Kempen (550-<br />

725) . Een archeologisch perspectief, <strong>Amsterdam</strong>/Bergeijk (IPP<br />

scriptie 1983, 4(a)-(b)) .<br />

23<br />

J


Theuws, F ., 1988 : De archeologie <strong>van</strong> de periferie . Studies<br />

naar de ontwikkeling <strong>van</strong> bewoning en samenleving in het Maas-<br />

Demer-Schelde gebied in de vroege Middeleeuwen, diss .<br />

<strong>Amsterdam</strong> .<br />

Theuws, F ./A . Verhoeven/H .H . <strong>van</strong> Regteren Altena, 1988 :<br />

Medieval settlement at Dommelen . 1 Introduction, environment<br />

and history . 2 The stream-valley settlement, BROB 38, 229-430 .<br />

TRILITHON<br />

Tja, het leek een mooie actie, doen alsof J . Baart komt,<br />

om zo 't animo voor de lezingen te vergroten . De opkomst was<br />

enorm (althans voor een Trilithon lezing) . Helaas zat J . Baart<br />

met z'n knie omhoog en heeft hij op het laatste moment de<br />

lezing afgezegd . Deze is uitgesteld tot eind maart, hierover<br />

zullen nog posters opgehangen worden . B . Goudswaard heeft met<br />

z'n verhaal over de brug <strong>van</strong> Cuyk voor een goede ver<strong>van</strong>ging<br />

gezorgd .<br />

Zestien april is er een lezing georganiseerd door de<br />

klassiekers over onderwaterarcheologie door Fik Meijer .<br />

Hopelijk is de opkomst <strong>van</strong> de IPP-ers dan net zo goed als die<br />

<strong>van</strong> de klassiekers bij onze lezing .<br />

En last but not least, een groot feest zit nog steeds in<br />

de planning, alleen zijn plaats en datum nog niet bekend .<br />

2 4


Terug naar het VWO?<br />

Veel scholen organiseren voorlichtingsmarkten om<br />

leerlingen voor te bereiden op de studiekeuze na het VWO . Soms<br />

komt het voor dat oud-leerlingen gevraagd wordt iets te<br />

vertellen over hun huidige studie . De voorlichting die VWOleerlingen<br />

op deze manier krijgen, is heel direkt . De student<br />

is nog niet zo lang <strong>van</strong> school af en kan zich dus goed<br />

verplaatsen in de situatie <strong>van</strong> de leerling . Bovendien kan de<br />

student de voorlichting baseren op zijn/haar eigen ervaringen .<br />

Ik wil een oproep aan alle studenten doen, om waar<br />

mogelijk aktief de eigen school te benaderen en daar iets over<br />

je studie te vertellen . Als je uitgenodigd wordt, kom dan bij<br />

mij langs voor het meenemen <strong>van</strong> informatiemateriaal over de<br />

studie . Ook kan ik nog enige tips geven, die je in je verhaal<br />

kunt gebruiken .<br />

Marion Seeman<br />

UITWISSELING NEDERLAND-RUSLAND<br />

Door contacten <strong>van</strong> het IPP met de universiteit <strong>van</strong> Moskou<br />

bestaat er deze zomer, mits er genoeg animo voor is, de<br />

mogelijkheid om daar veldwerk te gaan doen .<br />

Er zullen resten uit de Scythentijd en de periode <strong>van</strong> de<br />

Vikingen (de Letse en de Finse cultuur) worden opgegraven .<br />

Via het NUFFIC, een organisatie voor internationale<br />

samenwerking, bestaat de mogelijkheid hiervoor een beurs aan<br />

te vragen . Dit moet echter wel binnen afzienbare tijd<br />

gebeuren . Dus ben je geinteresseerd? Haast je dan naar<br />

Pieter Floore voor meer informatie!<br />

2 5


THE REAL LIFE KITCHEN<br />

De real life kitchen <strong>van</strong> een archeologiestudent is in<br />

ieder geval niet een opgeruimd geheel in de ban <strong>van</strong><br />

schoonmaak-middelen . Niets <strong>van</strong> dat alles! Een goede keuken is<br />

een waar toevluchtoord : bron <strong>van</strong> koffie in tijden <strong>van</strong> nood en<br />

anderszins, vluchtplaats bij kamerclaustrofobie, centrum <strong>van</strong><br />

culinair genot en alcoholbevoorrading . Niet in het minst zijn<br />

er ook talloze mogelijkheden om je te ,verwonderen over Gods<br />

schepsels die als paddestoelen uit de grond opduiken . Dit<br />

alles openbaart zich als volgt aan U . De doorleefde houten<br />

tafel biedt talloze mogelijkheden voor creatieve uitingen met<br />

zagen (zakmesgerei), messen, kurketrekkers e .d . Bovendien<br />

kleven er dierbare herinneringen in materiële zin aan vast .<br />

Het zijn immers voedselresten <strong>van</strong> generaties studenten die<br />

tussen de planken plakken en de nodige ingekerfde teksten .<br />

Schandelijk om alleen al op het idee te komen zo'n levensstuk<br />

te willen veruineren!<br />

Op het aanrecht siert vrijwel het gehele bestek en eetgerei<br />

plus pannenset de boel op . Wat heb je er anders aan? Nu<br />

is het (voor professionals) tenminste overzichtelijk<br />

gerangschikt en het benodigde kan naar behoeft eventueel wat<br />

worden ontsmet . Daarmee gaat dan natuurlijk wel de kans<br />

verloren op het opbouwen <strong>van</strong> een gedegen weerstand . Het<br />

fornuis biedt naast pannen, die het leven <strong>van</strong> huisgenoten<br />

opluisteren met de geur <strong>van</strong> uitkokende kadavers, een riante<br />

blik op het eetpatroon ; voer voor analisten . De kasten,<br />

planken en alle andere beschikbare plaatsen worden behuisd<br />

door voedsel en allerhande zaken die het bestaan zo z'n charme<br />

geven : asbakken, de enige en dode huisplant, wat spinnen,<br />

lectuur, ongeopende rekeningen, lege flessen en niet nader te<br />

definiëren objecten die op een mysterieuze wijze verschenen<br />

zijn . Van de vloer kan (in noodgevallen) uiters riant worden<br />

gegeten en het binnenvallen met je legerkistjes aan, leve de<br />

klei- en lóssopgravingen, geven een prachtige stratigrafie <strong>van</strong><br />

de graafcarriere . Een soort beeldende C .V . zeg maar .<br />

Opbeurende teksten over de naderende teloorgang <strong>van</strong> de wereld<br />

sieren de muren tussen getuigen <strong>van</strong> bescheiden foodfights .<br />

Er zijn echter elementaire basisregels . Er moet TEN ALLE<br />

TIJDE directe onbelemmerde toegang bestaan tot de allernoodzakelijkste<br />

levensbehoefte! Na de immer te korte nachtrust, is<br />

het trachten te ontwaren <strong>van</strong> enig leven in de zaak namelijk de<br />

brandende kwestie . Geen mens onterende kwellingen dan . Direct<br />

bij de hand moet het zijn : Alka Seltzer, glas, water, peuken,<br />

koffie en Zippo : zes heldhaftige zaken <strong>van</strong> levensbelang! Voor<br />

de die-hards een opbeurende ochtendslok, ter meerdere eer en<br />

glorie . Een ander gewichtig punt vormt de koelkast (met<br />

diepvriesvak waar zich altijd nog wel één of ander dood 'iets'<br />

ophoudt, wachtend op preparatie) . Het koelvak is dè plaats<br />

voor de ware onderzoeker : 'Niet het flauwste benul wat dit nu<br />

in godsnaam weer is, maar . . .It's alive!' Pijnlijk wordt het<br />

slechts als het geheel een aanslag op je voortbestaan gaat<br />

vormen . Daar voor is het een bron <strong>van</strong> grote verbazing : een<br />

komkommer stroomt door de groentebak en de ex-sla sijpelt door<br />

2 6


de spijltjes <strong>van</strong> de rekken omlaag . De meest bewonderenswaardige<br />

processen roepen dood voer opnieuw tot leven in de<br />

vorm <strong>van</strong> zachte harige kussentjes in interessante<br />

kleurschakeringen . Leven en laten leven denk ik maar .<br />

Uiteraard vereist een juist bestaan wel de aanwezigheid<br />

<strong>van</strong> een tweede koelkast . Vanzelfsprekend betreft het hier de<br />

goedgevulde bierkoelkast met vriesvak voor het echte zware<br />

werk . De bierkoelkast staat natuurlijk prominent opgesteld op<br />

eerbiedige afstand <strong>van</strong> de dreigingen uit het andere projectiel<br />

en is bereikbbar <strong>van</strong>af de drempel <strong>van</strong> de keuken (voor noodgevallen)<br />

.<br />

Als aan het bovenstaande is voldaan staat niets het in<br />

goed (ruig en archeologisch/geologisch) gezelschap nuttigen<br />

<strong>van</strong> copieuze maaltijden en eerbiedwaardige hoeveelheden<br />

geestrijk vocht nog in de weg . Sterker nog, de omgeving is<br />

geschapen voor diepgaande wetenschappelijke gesprekken tot<br />

diep in de nacht, waaruit véél goeds kan voortkomen .<br />

Ongepaste en buitengewoon onwelvoeglijke aanslagen op dit<br />

alles d .m .v . onbeschrijflijk foute schoonmaakacties dienen uit<br />

de aard <strong>van</strong> de zaak met kracht te worden tegengegaan! Daarbij<br />

is het zeer milieuvriendelijk om het geld voor geheel<br />

overbodige schoonmaakmiddelen om te zetten in ontsmettende<br />

alcohol . Bier en jenever zijn voor dit doel uitstekend<br />

geschikt .<br />

De keuken is naast de studeergrond, dè plaats om gelukkig<br />

te zijn . Hier gebeuren, als het goed is, de dingen die er echt<br />

toe doen . Hier worden maaltijden bereid, <strong>van</strong> excellente<br />

kippesoep (dank voor het recept!) tot zwanen en ander<br />

gedierte . Hier worden opgravingsgegevens besproken . Er worden<br />

diepgaande filosofische discussies gevoerd en vriendschappen<br />

bezegeld . Het is hier waar wordt geleefd! Let wel, na<br />

sluitingstijd <strong>van</strong> de kroegen natuurlijk en wanneer je je<br />

tenminste niet met de schep in je poten tot over je oren in<br />

een opgravingsput bevindt .<br />

Sinds wanneer spreekt het niet meer voor zich dat dit<br />

alles doordrenkt is <strong>van</strong> drank, stof, lege flessen, peuken en<br />

andere ranzigheden? Sinds wanneer is Alka Seltzer niet langer<br />

een begrip onder studenten? En sinds wanneer moet er een lans<br />

worden gebroken, in een IPP-blaadje nog wel, voor het<br />

instituut keuken?<br />

Ter geruststelling <strong>van</strong> een enkel staflid : Er kan bijzonder<br />

juist worden geleefd zonder alcohol . En het is <strong>van</strong>zelfsprekend<br />

dat een ieder zijn eigen grenzen moet kunnen en mogen stellen<br />

waar het het nuttigen <strong>van</strong> drank aangaat . Ik heb nooit anders<br />

willen beweren .<br />

En . . . sinds wanneer moet men dergelijke dingen onder een<br />

onschuldig stukje zetten?<br />

Edy Mulié<br />

2 7


BELEEF HET MEE IN IPP PRIVÉ<br />

- T, ten Anscher in Eik & Linde : "Vrouwen zijn de zandbanken<br />

<strong>van</strong> de archeologie" . Ik verkeerde even in de veronderstelling<br />

dat het een compliment was, maar zandbanken zijn doorgaans<br />

fenomenen waar het schip op strand .<br />

J .A . Bakker ving dit op en verstond het verkeerd, maar maakte<br />

alles goed : "Ja, vrouwen zijn de groene valleien <strong>van</strong> de<br />

archeologie!" . De opmerking <strong>van</strong> ten Anscher biedt overigens<br />

ruimte voor de vraag waar(op) zijn schip dan wel strandde .<br />

- Johan v/d Berg probeerde J .P . Pals te chanteren toen we iets<br />

<strong>van</strong> hem gedaan probeerden te krijgen : "Denk erom hoor, ik heb<br />

je naakt in de sauna gezien ." (De Romeinse in ARCHEON tijdens<br />

de Reuvensdagen red .) . Jan-Peter was met stomheid geslagen,<br />

maar wist te antwoorden : "Ja, maar ik jou ook" .<br />

- Behoefte aan een unieke DATA-MASSAGE? Willem Beex helpt!<br />

- Buiten, na eerder bij het Capita gegeven door H . Fokkens<br />

vertrokken te zijn, liep ik twee briesende IPP studentes (te<br />

weten M .S . en E .B .) tegen het lijf . Ik vroeg hen waarom zij<br />

ook zo vroeg vertrokken . Het antwoord was schokkend . . . Zij<br />

wisten mij te vertellen dat H . Fokkens al jarenlang een<br />

"Kontenboek" bijhoudt <strong>van</strong> vrouwen bij hem op de opgraving . Het<br />

na de pauze vertrekken was dus een gedeeltelijke boycot <strong>van</strong><br />

hun kant .<br />

- M .H . :"Eigenlijk is dat hele tutorialonderwijs hartstikke<br />

klote" .<br />

- Ons bereikte het bericht dat Fokko Kortlang samen met 18<br />

andere mensen aan een heuse inval heeft deelgenomen op de<br />

IJzertijd-boerderij in het openluchtmuseum te Eindhoven, waar<br />

op dit moment het experiment nog in volle gang is . Verkleed<br />

als een androgyn Romein (hij droeg een letterlijke vertaling<br />

<strong>van</strong> een borstkuras) heeft hij met behulp <strong>van</strong> een katapult<br />

diepvriespizza's over de schutting geschoten .<br />

Ik ben trouwens ook zeer benieuwd naar een emic ervaring<br />

(perceptie e .d . Bloemers eat your heart out!)<br />

- Vooruitlopend op het interview <strong>van</strong> Frans Theuws elders in<br />

dit nummer kwamen E .M . en L .W . met het initiatief tot een<br />

uitreiking <strong>van</strong> de FRANS THEUWS LUL VAN DE MAAND TROFEE .<br />

Wegens een overweldigende hoeveelheid aan potentiéle<br />

kandidaten, kon een keuze voor dit nummer nog niet gemaakt<br />

worden . (Maybe next time!)<br />

- Tot slot wil ik elke IPP'er nog even een hart onder de riem<br />

steken met een moraliserende noot <strong>van</strong> L .W . tijdens de laatste<br />

afdelingsvergadering prehistorie : "Het moet maar eens<br />

afgelopen zijn met al die negatieve verhalen en roddels onder<br />

elkaar en over elkaar" .<br />

Met veel genoegen, Esther Wieringa e .a .<br />

2 8


IMAGES OF THE PRESENT<br />

Enige tijd geleden vernamen wij uit de F .G . Brul 36 (het<br />

'vakgroepblaadje' <strong>van</strong> de fysisch geografen) het volgende :<br />

Tja, nu staan we met onze bek vol scherven . Het enige wat<br />

we aan zijn onbegrip kunnen doen, is hem uitnodigen een dag<br />

met archeologie-studenten mee te lopen (het is hem bij deze<br />

toegestaan dit in zijn blote snikkel te doen) . Misschien wil<br />

degene die de huidige generatie (archeologie) studenten geen<br />

pit en drive vindt hebben ook meelopen . Liefst volledig<br />

gekleed .<br />

2 9


MAFI MUSHKèLè !<br />

vervolg verslag <strong>van</strong> Syrië<br />

In Aleppo werden we opge<strong>van</strong>gen door Hans en Glenn (resp .<br />

de Nederlandse en de Amerikaanse opgravingsleider) in het<br />

Nationaal Museum . Na anderhalf uur kwamen we in Umm el-Marra<br />

aan : een klein dorp met vierkante kleitichelhuisjes, mensen in<br />

vrolijk gekleurde gewaden, de zon er loodrecht boven, het was<br />

er kaal, vlak, droog . En vlak aan de tell (ruineheuvel) stond<br />

'ons huis' : een groot, onaf, rechthoekig terrein met een<br />

cementen huis met drie vertrekken waarin een aantal bureaus<br />

kwamen te staan, een losstaande keuken, douches, later drie<br />

toiletten .<br />

De teil was enorm en diverse plaatsen werden putten <strong>van</strong><br />

10x10 m . aangelegd, die overduidelijk sporen uit de Romeinse<br />

en de Bronstijd bevatten . Hier vond je tenminste sporen zoals<br />

echte muren ; na alle zompige vlekken in Neerlands bodem een<br />

ware verademing . In de put (ieder had een eigen put, behalve<br />

Edy die met squares de tell overstak) werd in squares <strong>van</strong><br />

2x2 m . gewerkt, tezamen met vier Syrische mannen . In Nederland<br />

hadden we er tegenop gezien om 'arbeiders te hebben', maar in<br />

de praktijk viel dat enorm mee . Het werk met de houweel was<br />

niet vol te houden dus waren we blij dat een ander dat voor<br />

ons deed en bovendien was het heel gezellig om met hen samen<br />

te werken : elke dag mierzoete thee, een beetje arabisch leren,<br />

met handen en voeten praten . . . Natuurlijk waren er ook<br />

problemen, vooral omdat de belangen tegenstrijdig waren : wij<br />

wilden archeologica, zij wilden zoveel mogelijk grond<br />

verzetten (=zoveel mogelijk geld verdienen) . Maar aan de<br />

andere kant waren ze ook geinteresseerd en wisten ze vaak meer<br />

over de resten te vertellen dan wij (de huizen worden<br />

bijvoorbeeld nog steeds op nagenoeg dezelfde wijze gebouwd) .<br />

Na het werk (<strong>van</strong> half vijf tot negen uur) brachten de<br />

Arabieren het materiaal en de vondsten terug en weer anderen<br />

wasten en droogden de vondsten . Heel gerieflijk . Na het tweede<br />

ontbijt gingen wij opgegraven vlakken tekenen, zolang de zon<br />

ons dat toeliet . Naast vuursteen waren er honderden scherven<br />

en 'goodies' als figurines . Het mooiste waren echter de<br />

plattegronden die zich aan ons ontvouwden, met als hoogtepunt<br />

een tempel . Zegt U daar vooral even U tegen .<br />

Syrië leek een tamelijk relaxte zaak te worden . Deze<br />

gedachte bleek heel fout . Van het ene op het andere moment<br />

hadden onze darmen bedacht dat ze het toch allemaal niet zo<br />

tof vonden . Het resultaat was verschrikkelijk . Weliswaar waren<br />

er drie toiletten, doch echt geschikt voor een lange zit is<br />

een buitenlucht-hurkplee toch niet . De wegen der ingewanden<br />

bleken ondoorgrondelijk, alles werd er in waterige substantie<br />

omgezet en als zodanig geloosd . Heel fascinerend om mee te<br />

maken, doch slechts voor korte tijd . Na verwoede pogingen de<br />

zaken weer in het gareel te krijgen, hebben we dat maar<br />

gelaten voor wat het was . Aldus getergd hielden wij moedig<br />

stand .<br />

Dankzij de irrigatie-kanalen was het de Syriërs gelukt om<br />

3 0


een droog woestijnachtig gebied te voorzien <strong>van</strong> : de mug!! Het<br />

stikte er<strong>van</strong> . Na een dag plezierige archeologie zongen<br />

miljoenen muggen aan de Syrische hemel . Om een uur of twaalf<br />

werden ze afgewisseld door de honden . Men bleek niet zo te<br />

doen aan het voeren daar<strong>van</strong> zodat hongerige roedels 'snachts<br />

proletarisch winkelden . Dit leverde dan weer luidkeels en zeer<br />

langdurig gegil <strong>van</strong> het uitverkoren slachtoffer op tot dit of<br />

de bek werd gesnoerd of wat Arabieren vonden dat zij ook recht<br />

hadden op nachtrust . Opgelucht vielen we onder de Grote Beer<br />

in slaap . Daarin ruw verstoord door de hanen die meenden dat<br />

het tijd was voor wat ochtendgekraai om uiteindelijk hun<br />

plaats weer aan de muggen af te staan . Ander nachtelijk<br />

vertier kwam <strong>van</strong> de Arabieren zelf met de bekende (slash and)<br />

burn techniek . Heel indrukwekkend hoe ze in de wijde omgeving<br />

velden afbranden, tot het moment dat de zaak danig fikt en je<br />

je hebt beziggehouden met de windrichting . . . Uiteindelijk is<br />

het dan toch steeds weer om half vijf ochtend gebleken . In elk<br />

geval voor Hans die ons daar met een geheel misplaatste<br />

vrolijkheid deelgenoot <strong>van</strong> maakte : 'Goeimorgen, het is half<br />

vijf' . Tijd om <strong>van</strong> het dak af te komen en enige tijd later<br />

kwiek de teil te bestormen . Het hele proces <strong>van</strong> pijnlijk<br />

wakker worden, bleek zeer spectaculair, zodat de syrièrs een<br />

half uur eerder kwamen om ons <strong>van</strong>af de tell gade te slaan .<br />

Donderdagavond was Aleppo-avond : eten en boodschappen doen<br />

in de grote stad . Aleppo is een unieke ervaring . Tegen alle<br />

wetten <strong>van</strong> het leven en de natuur in, werkt het verkeer daar<br />

als volgt : je loopt of toetert je een zelfgekozen weg door de<br />

stad en dit zeer vastberaden . Dit zou geen probleem vormen als<br />

niet al duizenden verkeersgangers hetzelfde deden . Van ons<br />

werd eveneens verwacht dat we ons met ware doodsvarachting<br />

voor aanstormende vrachtwagens wierpen . Middenin dit helse<br />

spectakel sukkelden doodgemoederd paardjes en ezeltjes voor<br />

karretjes voort . Uiteindelijk wist Hans het orakel te<br />

verklaren : je betaalt hier bloedgeld als je iemand aanrijdt :<br />

heel doeltreffend .<br />

Via mensen die we in Turkije hadden leren kennen kwamen in<br />

een religieuze wijk <strong>van</strong> Aleppo terecht . Hier bleek zich een<br />

waar paradijs te bevinden, bevolkt door wereldreizigers en<br />

Australiérs . Het was een oase, let wel : een MUGLOZE oase! Het<br />

plekje <strong>van</strong> de sleutel werd ons aangewezen- we waren altijd<br />

welkom . Opgetogen over zoveel goeds op aarde togen wij midden<br />

in de nacht terug naar het kamp met de taxi . Na het<br />

gebruikelijke spektakel en de nodige onderhandelingen legden<br />

wij ons lot in de handen <strong>van</strong> twee gasten in een minibus . Na<br />

een half uur door tal <strong>van</strong> louche achterbuurten werd ergens<br />

haltgehouden om de weg maar eens te vragen, hetgeen wij<br />

welwillend als zeer bemoedigend interpreteerden . Na nog wat<br />

rijden werd er gestopt om de bemanning <strong>van</strong> de minibus te<br />

wisselen . Onophoudend glimlachend en ons sigaretten<br />

presenterend, zaten ze voorin om de weg te zoeken . Met een<br />

bleke glimlach en fiks zwetend zaten wij achterin, op een<br />

kompas loerend om een indicatie te krijgen <strong>van</strong> de richting <strong>van</strong><br />

de rit . Leg maar eens uit dat de weg naar Umm el-Marra ergens<br />

is waar je in het aardedonker rechtsaf een onverharde weg op<br />

kan . Dankzij Edy's zaklamp, er is hard gelachen om diens jack<br />

met handige dingen, is de afslag nog gevonden ook .<br />

3 1


Taxichauffeurs zijn een heel apart hoofdstuk in Syrie .<br />

Gesterkt met de wetenschap hoeveel een rit normaal kost,<br />

gingen wij keihard de onderhandelingen in . Met als resultaat<br />

een aantal fikse ruzies met achtervolgingen door woedende<br />

taxichauffeurs die zich op ons hadden verkeken . Wij <strong>van</strong> onze<br />

kant zagen niet in dat we moesten betalen voor een rit waarbij<br />

we heel Aleppo zagen, voor we rood <strong>van</strong> woede de chauffeur<br />

zover kregen dat hij 'terugreed naar het punt <strong>van</strong> instappen om<br />

daar dan eindelijk eens te gaan informeren waar hij eigenlijk<br />

heen moest . . . de Citadel, het absolute en beroemde middelpunt<br />

<strong>van</strong> Aleppo, was hem geheel onbekend . Toen we daar na lange<br />

tijd toch aankwamen, hebben we hem in ons gebrekkig Arabisch<br />

de ouderwetse huid volgescholden en een straat vol overdonderde<br />

Alepponaren achter ons gelaten .<br />

Intussen verkeerden wij nog immer in staat <strong>van</strong> oorlog met<br />

onze ingewanden . Wanhopig probeerden we uit te vinden welk<br />

voedsel niet voor tilt zorgde . We dachten wel safe te zitten<br />

met a .o . yogurt en brood . Tot we voet in een bakkerij hebben<br />

gezet dan . Het bakken dood alle bacterién, dat bleek kennelijk<br />

niet de bedoeling want men liet het brood afkoelen op de grond<br />

waar iedereen met zijn slippers rondloopt . Exit brood dus en<br />

exit yogurt waar we dus eigenlijk helemaal niet zo goed tegen<br />

bleken te kunnen . Dodelijk bleek echter de Syrische kip, niet<br />

voor Elles die standvastig vegetatiér bleef, des te meer voor<br />

Edy . Niets dan het beste namelijk voor de gasten en laat dat<br />

nou net zo'n gevleugeld gifbonkje zijn . . .<br />

Om bij Gods schepsels te blijven, die waren er overtuigend<br />

. Zo bleek de tell het domein te zijn <strong>van</strong> massa's geelgroene<br />

schorpioenen (Francis mocht nog genieten <strong>van</strong> één zo'n<br />

rakker in zijn broek) en goedige hagedisjes . Wandelend door<br />

het dorp werden wij verrast door twee slangen die zich,<br />

vervaarlijk voordoend, voor onze voeten wierpen doch zich<br />

schielijk onder een muurtje gingen liggen schamen over deze<br />

mislukte grap . Wonderlijk dat vliegjes ter grootte <strong>van</strong> een<br />

kleine vlo het effect <strong>van</strong> een brandende sigaret geven op een<br />

weerloze arm . Nee, het echte werk begint bij de spinnen die,<br />

in waarschuwend oranje, een lengte bereiken <strong>van</strong> circa acht cm .<br />

Vooral in de schemering geven ze blijk <strong>van</strong> hun misplaatste<br />

bestaan . Niet iedereen kon er tegen dat ze met dertig km per<br />

uur over je voeten rennen, terwijl je dagrapporten schrijft en<br />

tegelijkertijd oorlog voert met honderden muggen (net waren<br />

het er nog miljoenen, het begint te wennen) . De in Turkije<br />

ontmoete Alex kwam eens in het holst <strong>van</strong> de nacht, twaalf uur,<br />

(het was niet ongewoon dat het dak om half negen vol lag) ons<br />

opzoeken, schrok zo erg <strong>van</strong> al het ongedierte en <strong>van</strong> de staat<br />

<strong>van</strong> ons verblijf dat ze meteen weer vertrok : 'This is heli!` .<br />

Ja tamelijk heroisch waren we, vastberaden ons door niets,<br />

maar dan ook niets te laten weerhouden in onze speurtocht naar<br />

archeologica .<br />

Tussen al het fraais in Syrie bestond nog een minpuntje,<br />

het ministerie voor immigratie . ( . . .) Na een paar tellen kwam<br />

er een man in een bruin uniform naar ons kijken, wat hij zag,<br />

beviel hem in het geheel niet . Hij schudde uiterst vermoeid<br />

zijn hoofd en zei dat we in een ander vertrek moesten wachten .<br />

Het was duidelijk dat we stom en gek waren dat we het niet<br />

meteen door hadden gehad . Hij bleef met opgetrokken<br />

3 2


wenkbrauwen tegen de deurpost geleund naar ons kijken .<br />

Verbaasd en bedroefd over de stomzinnige nietigheid <strong>van</strong> de<br />

mensheid in het algemeen en die <strong>van</strong> ons in het bijzonder . Het<br />

tweede vertrek was identiek aan het eerste, maar een man in<br />

een blauw uniform vroeg ons wat we hier kwamen doen en keek<br />

ons aan alsof we volkomen geschift waren . Hij liet ons onze<br />

bagage pakken en bracht ons terug naar het eerste vertrek waar<br />

een minuut later de man in bruin uniform ons weer aantrof . Hij<br />

keek naar ons . Heel langzaam maakte een gevoel <strong>van</strong> onbegrip<br />

zich <strong>van</strong> hem meester, gevolgd door droefheid, boosheid, diepe<br />

teleurstelling en het besef dat de wereld speciaal gemaakt was<br />

om hem te treiteren . Hij leunde tegen de muur, fronste zijn<br />

wenkbrauwen, sloot zijn ogen en kneep even in zijn neus :<br />

'Jullie bevinden je in het verkeerde vertrek, zei hij<br />

eenvoudigweg, ga alsjeblieft naar het andere vertrek' . In<br />

zulke situaties komt er een wonderbaarlijke rust over je, het<br />

is duidelijk : elke ambtenaar die je tegenkomt, zal je het<br />

leven zo zuur mogelijk maken, tot je hem betaalt om ermee op<br />

te houden .<br />

Naast het graven en het uitwerken, besteedden we eveneens<br />

tijd aan uitstapjes : vrijdags . We hebben het prachtige Jebel<br />

Aruba bezocht . We zijn de Eufraat (die bruin wordt als het<br />

regent in Turkije) overgevaren naar Tell Banaath, fenominabele<br />

Neolithische sites met huisindelingen en met uitzonderlijk<br />

grote hoeveelheden vuurstenen . Ook voerde een tocht ons door<br />

de woestijn naar Palmyra . De woestijn . . . sprakeloos .<br />

Palmyra . . .een oase waar de Romeinen met recht <strong>van</strong> hielden . Na<br />

de woestijntrip de helft <strong>van</strong> de banden lekgereden en een<br />

jongen met fiets geramd .<br />

Ook in het dorp zelf was wel degelijk wat te beleven . 'Je<br />

mannen' vroegen je om de beurt om bij hen thuis te komen .<br />

Aldaar dronk je, al dan niet gedwongen, liters thee en werd je<br />

vol medelijden aangestaard wanneer je ontkennend moest<br />

antwoorden of je kinderen had en/of getrouwd was . Ze wilden je<br />

<strong>van</strong> alles meegeven en maakten de lekkerste hapjes voor je<br />

klaar (wat is vegetariér in het Arabisch?) . Voor de foto's<br />

werden de prachtigste glitterjurken uit de kast gehaald . Een<br />

heel wonderlijke ervaring was ons bezoek aan de tijdelijke<br />

buren : een nomadenfamilie . In hun tent hebben we toen gegeten<br />

en een shaggie gerookt met oma die de broek aan had .<br />

In ieder geval is, mede dankzij de gelukkige aanwezigheid<br />

<strong>van</strong> een verkoelende waddi (waar we eens verrast werden door<br />

een gefrustreerde jongeman die met opgetrokken jurk en al<br />

vunzig fluisterend zijn edele delen liet zien . . . ach, mannen)<br />

ons het leven in Syrié wel degelijk bevallen . Grote steun en<br />

toeverlaat hierbij waren de Arabieren : wat een machtig volk!<br />

Volgende keer : . . .'snachts werden we door de Turkse politie <strong>van</strong><br />

ons bed gelicht . . .<br />

Mulié & Besselsen<br />

3 3


PRESENTATIE<br />

Sinds enige tijd is ARCHIS toegankelijk voor de<br />

Archeologische instituten in <strong>Amsterdam</strong>, Groningen<br />

en Leiden .<br />

Voor iedereen die aan deze instituten verbonden is<br />

en meer over de werking en de mogelijkheden <strong>van</strong><br />

ARCHIS te weten wil komen, organiseren wij drie<br />

ARCHIS-presentaties en wel op de volgende dagen :<br />

Maandag 13 maart te Leiden <strong>van</strong> 14.00 tot 16 .30 uur<br />

Vrijdag 17 maart te Groningen <strong>van</strong> 14.00 tot 16.30 uur<br />

Donderdag 6 april te <strong>Amsterdam</strong> <strong>van</strong> 14.15 tot 16 .45 uur<br />

Aan het eind <strong>van</strong> de middag is er gelegenheid voor vragen en opmerkingen<br />

.<br />

Voor meer informatie kunt U zich richten tot:<br />

Expertisecentrum ARCHIS, ARCHIS t.a.v. Rene Proos fp. EXTRA CAPUT<br />

Kerkstraat 1<br />

3811 CV A,nersfoort<br />

tel : 033-634233<br />

Emoil :rene.proos@orchis .nl<br />

Bij deze presentaties zullen de volgende<br />

onderwerpen aan de orde komen :<br />

• de geschiedenis <strong>van</strong> het project en de<br />

huidige stand <strong>van</strong> zaken<br />

• uitleg <strong>van</strong> de databasestructuur<br />

• uitleg <strong>van</strong> het GIS-gedeelte <strong>van</strong> ARCHIS<br />

• een introductie in de structuur <strong>van</strong>, en<br />

het werken met het Archeologische Basis<br />

Register (ABR)<br />

• ARCHIS op de universiteiten : de<br />

inpassing <strong>van</strong> ARCHIS in het<br />

studieprogramma en de mogelijkheden<br />

in wetenschappelijk onderzoek .<br />

Plaats : B .C .P . Jansen Instituut,<br />

zaal C 2


THE MENNOMAN HOUSEHOLD<br />

Deze rubriek is bedoeld om het leven te veraangenamen.<br />

Om ervoor te zorgen dat het veldwerk het komende seizoen<br />

nog efficiënter verloopt en omdat sommige mensen erg<br />

zenuwachtig <strong>van</strong> deze rubriek worden (zie elders in dit blad),<br />

volgt hier het tweede deel over het leven in een keuken .<br />

Ditmaal nemen we een voorwerp onder de loep dat voor<br />

archeologen <strong>van</strong> levensbelang is : de ijskast .<br />

Dit voorwerp dient een tweeledig doel ; het langer goed<br />

houden en op smaak brengen <strong>van</strong> voedsel en drank . Gezien het<br />

voedselpatroon dat op een opgraving heerst, zal de ijskast<br />

voornamelijk, in toenemende mate <strong>van</strong> volume, in beslag genomen<br />

worden door : kaas en vleeswaren, resten avondeten <strong>van</strong> de<br />

vorige dag (deze categorie komt weinig voor) en een wijd scala<br />

aan 'consumeerbare vloeistoffen' . Beter uitgeruste opgravingen<br />

kunnen voor de laatste categorie een eigen koelkast<br />

reserveren . Wanneer dit niet mogelijk is, tracht dan uit te<br />

vinden op welke wijze een zo groot mogelijk aantal bierflesjes<br />

erin kunnen ; liggend of staand . In noodgevallen kan een met<br />

koud water gevulde badkuip nog goede diensten bewijzen .<br />

Een steeds terugkerende rite de passage is het ontdooien .<br />

Als dit dan toch moet gebeuren omdat het vriesvak te klein<br />

wordt, is het belangrijk dat dit snel gebeurd : tijd is<br />

voedsel . Trek als eerste de stekker eruit, zet de deur <strong>van</strong> de<br />

koelkast wijd open en versnel het ontdooiingsproces door een<br />

bak met gloeiend heet water in het vriesvak te zetten . Wanneer<br />

dit niet voor handen is, gebruik dan een haarfóhn . Op een<br />

opgraving is er altijd wel iemand die zo'n ding bij zich<br />

heeft . Na enige tijd is het mogelijk het ijs in grote stukken<br />

<strong>van</strong> het koelelement de halen . Enig geweld kan hier op zijn<br />

plaats zijn . Sluit hierna de koelkast weer aan .<br />

Vanuit mijn praktijkervaring zijn er nog twee dingen waar<br />

men extra op moet letten : zet de ijskast niet te koud, want<br />

aan 'killing tomatoes' heb je weinig . Als je gaat stofzuigen,<br />

trek dan niet op een vrijdagmiddag een willekeurige stekker<br />

uit het stopcontact zonder hem weer terug te steken na de<br />

gedane arbeid (Geldrop '94) .<br />

Als er op een nieuw overnachtingsadres <strong>van</strong> een opgraving<br />

een ijskast <strong>van</strong> elders wordt geplaatst, denk dan aan het<br />

volgende : de koelvloeistof die zich achter de ijskast in het<br />

buizenstelsel bevindt, moet weer 'uitzakken' voordat de<br />

ijskast weer aangesloten kan worden . Dit wachten kan het beste<br />

1 dag duren .<br />

Oh ja, wist u dat een aardappel méér is dan een gezond en<br />

smakelijk onderdeel <strong>van</strong> de maaltijd? Met de bekende pieper<br />

kunt u ook hardnekkige vlekken te lijf gaan . Zo kunt u<br />

spinazievlekken op kleding insmeren met een rauwe aardappel .<br />

Daarna uitwassen en de vlek is verdwenen . Ook fruitvlekken op<br />

messen kunt u verwijderen door het bestek in te smeren met een<br />

doorgesneden rauwe aardappel . Zijn uw vergulde fotolijstjes<br />

vuil en dof geworden? Na een behandeling met een rauwe<br />

aardappel worden ze weer als nieuw! Een stuk aardappel is<br />

3 5


trouwens ook zeer geschikt als basis voor een bloemstukje .<br />

Door het aardappelvocht blijven de bloemen dagenlang goed .<br />

De vraag die ik <strong>van</strong> de heer F . Kortlang mocht ont<strong>van</strong>gen over<br />

het verwijderen <strong>van</strong> stuifmeelvlekken <strong>van</strong> broeken kan ik nog<br />

niet beantwoorden, de testresultaten laten nog op zich<br />

wachten .<br />

Menno Dijkstra<br />

3 6


HET CORDES BAAI PROJECT<br />

Een artikel uit `Journaal Den Goeden Wind' .<br />

archeologisch onderzoek naar de resten <strong>van</strong> het winterverblijf <strong>van</strong> de eerste Nederlandse tocht door de Straat <strong>van</strong> Magelhaes .<br />

Introductie<br />

Het Instituut voor Pre- en<br />

Protohistorische Archeologie<br />

Albert Egges <strong>van</strong> Giffen <strong>van</strong> de<br />

<strong>Universiteit</strong> <strong>van</strong> <strong>Amsterdam</strong> (IPP)<br />

heeft sinds enige tijd haar<br />

interessegebied uitgebreid naar<br />

de nieuwe tijd, dat wil zeggen<br />

de periode <strong>van</strong> 1500 tot aan het<br />

begin <strong>van</strong> de industriële revolu-<br />

tie .<br />

Vooral de Nederlandse ex-<br />

pansie in Azië en Amerika heeft<br />

de speciale aandacht . Het nog<br />

nieuwe onderzoek concentreert<br />

zich in het bijzonder op de<br />

economie en het dagelijks leven<br />

in de vestigingen overzee en,<br />

even belangrijk, ook op de middelen<br />

<strong>van</strong> transport c .q . de<br />

scheepvaart . Het IPP zal zich de<br />

komende jaren richten op het<br />

karteren en inventariseren <strong>van</strong><br />

vindplaatsen uit deze periode<br />

met het oog op toekomstig archeologisch<br />

onderzoek .<br />

De Nederlandse expansie vindt<br />

zijn oorsprong aan het einde <strong>van</strong><br />

de zestiende eeuw . De Tachtigjarige<br />

oorlog is min of meer de<br />

directe aanleiding tot de commerciële<br />

initiatieven die dan op<br />

grote schaal gaan plaatsvinden<br />

in de jonge verenigde Nederlanden<br />

. De Nederlanden waren verstoken<br />

<strong>van</strong> de produkten uit Azië<br />

en Amerika die voorheen door de<br />

Spanjaarden ingevoerd werden .<br />

Die hadden immers het monopolie<br />

op de handel in de goederen uit<br />

deze werelddelen in handen . Om<br />

dit monopolie te breken en ook<br />

om zoveel mogelijk afbreuk te<br />

doen aan de macht <strong>van</strong> de Spanjaarden<br />

werden fondsen bijeengebracht<br />

en compagnieën opgericht<br />

om handelsvloten uit te rusten<br />

naar Azië en Amerika . De afzonderlijke<br />

initiatieven, die vaak<br />

niet het optimale resultaat opleverden,<br />

leidden langzamerhand<br />

tot het besef dat de handel op<br />

een grotere schaal <strong>van</strong>uit èèn<br />

compagnie moest worden georganiseerd<br />

. Als gevolg werd in 1602<br />

de VOC opgericht .<br />

Èèn <strong>van</strong> die vroegste expedities<br />

werd uitgerust <strong>van</strong>uit Rotterdam<br />

in 1598 en stond onder leiding<br />

<strong>van</strong> de admiraals Mahu en De<br />

Cordes . Zij maakten een tocht<br />

door de Straat <strong>van</strong> Magalhaes die<br />

voor de meeste opvarenden onfortuinlijk<br />

afliep . Door slecht<br />

weer waren zij genoodzaakt de<br />

winter in een baai halverwege de<br />

Straat door te brengen . Het is<br />

waarschijnlijk dat in die zogeheten<br />

Cordesbaai hier<strong>van</strong> archeologische<br />

sporen terug te vinden<br />

zijn .<br />

Het bloedstollende relaas, dat<br />

niet onderdoet voor het verhaal<br />

<strong>van</strong> de befaamde overwintering op<br />

Nova Zembla <strong>van</strong> Barents en Van<br />

Heemskerk drie jaar daarvoor, is<br />

reeds in het begin <strong>van</strong> de zeventiende<br />

eeuw gepubliceerd . Helaas<br />

is dit, toch in veel opzichten<br />

beperkte, gedrukte verslag het<br />

enige dat is overgebleven . Alle<br />

scheepsjournalen en documentatie<br />

waarop het verhaal gebaseerd zou<br />

zijn, zijn in het verleden verloren<br />

gegaan . Een archeologisch<br />

onderzoek naar de resten in de<br />

Cordesbaai, waar de vloot bijna<br />

een half jaar verbleef, zou<br />

daarom een bijzondere aanvulling<br />

op ons beeld <strong>van</strong> deze historische<br />

episode kunnen geven .<br />

De reis <strong>van</strong> Mahu en De Cordes<br />

door de Straat <strong>van</strong> Magalhaes<br />

In 1598 werd door Johan <strong>van</strong> der<br />

Veken en Pieter <strong>van</strong> der Haeghen<br />

en compagnons, reders te Rotter-


dam, een octrooi bij de Staten<br />

Generaal aangevraagd voor een<br />

compagnie . Deze Rotterdamse<br />

Compagnie had tot doel contact<br />

te leggen met de landen in oost-<br />

Indië om vervolgens handel te<br />

kunnen drijven in specerijen en<br />

andere kostelijke waren .<br />

Voor deze reis werden vier grote<br />

schepen en een jacht uitgereed,<br />

te weten ; De Hoop, het admiraalsschip<br />

onder bevel <strong>van</strong><br />

Jacques Mahu ; De Liefde, met<br />

Simon de Cordes als viceadmiraal,<br />

vervolgens Het Geloof<br />

met als kapitein Gerrit <strong>van</strong><br />

Beuningen, die al eerder met<br />

Cornelis Houtman in Indië was<br />

geweest, en De Trouw, waar<br />

Jurriaen <strong>van</strong> Bocholt het commando<br />

voerde . Tevens reisde het<br />

kleine jacht De Blijde Boodschap<br />

mee, onder bevel <strong>van</strong> Sebald de<br />

Weert .<br />

Behalve de handel speelden er<br />

nog andere beweegredenen mee om<br />

een zo grote expeditie te ondernemen<br />

. Men wilde in navolging<br />

<strong>van</strong> zowel Francis Drake als<br />

Cornelis Houtman de Spaanse<br />

provincie in Amerika aanvallen,<br />

nieuwe landen in de Grote Oceaan<br />

ontdekken en, niet minder belangrijk,<br />

andere handelsroutes<br />

verkennen die minder gecontroleerd<br />

werden door Spanje of<br />

Portugal .<br />

De vloot vertrok in de zomer <strong>van</strong><br />

1598 om na een lange reis langs<br />

de kust <strong>van</strong> Afrika en <strong>van</strong>daar<br />

over de Atlantische Oceaan in<br />

april 1599 de Straat <strong>van</strong> Magalhaes<br />

in te lopen . Het zat de<br />

Hollanders echter niet mee ; waar<br />

hun voorgangers, zoals de Portugees<br />

Magalhaes en de Engelsen<br />

Drake en Cavendish met een<br />

gunstige wind in enkele weken de<br />

gevaarlijke engte konden doorvaren,<br />

zo waren de vijf schepen<br />

<strong>van</strong> De Cordes <strong>van</strong>wege het<br />

slechte weer gedwongen te overwinteren<br />

in een baai, die naar<br />

de Hollandse gezagvoerder de<br />

Cordesbaai werd genoemd en<br />

tegenwoordig Fortescu Baai heet .<br />

In barre omstandigheden brachten<br />

de schepelingen daar vijf<br />

maanden door . Ruim honderdtwintig<br />

mannen zijn in deze<br />

periode door ziekte, kou en<br />

conflicten met de locale Indiaanse<br />

bevolking overleden en<br />

op het land in de baai begraven .<br />

Gedurende hun verblijf in de<br />

baai hebben de Hollanders ondanks<br />

alle tegenslagen getracht<br />

zich zo goed mogelijk voor te<br />

bereiden op hun verdere tocht<br />

naar Oost Indië en Japan . Daartoe<br />

werd een in onderdelen meegebracht<br />

schip terplekke in elkaar<br />

gezet om daarmee de vloot<br />

te kunnen versterken .


Nadat de schepen uiteindelijk de<br />

Grote oceaan hadden bereikt,<br />

raakte de vloot al snel uit elkaar<br />

. De Blijde Roodschap werd<br />

door de Spanjaarden in Chili<br />

overmeesterd en De Hoop verdween<br />

in de Grote Oceaan, evenals het<br />

net daarvoor in elkaar gezette<br />

jacht De Postillon . Maar twee<br />

schepen wisten Azië te bereiken<br />

. De Trouw belandde op Tidor<br />

en werd onderschept door de Portugezen,<br />

die de gehele bemanning<br />

uitmoordden . Het verhaal <strong>van</strong> De<br />

Liefde is bekender ; het schip<br />

verdwaalde op de Grote Oceaan en<br />

was het eerste Europese schip<br />

dat de Hawaii-eilanden aandeed .<br />

Toen het schip ten lange leste<br />

de baai <strong>van</strong> Nagasaki in Japan<br />

inliep, was de bemanning zo verzwakt,<br />

dat zij plundering en<br />

ondergang <strong>van</strong> het schip niet<br />

meer konden verhinderen . De zeelieden<br />

werden in Japan vastgehouden<br />

en wisten voor de Oost-<br />

Indische Compagnie waardevolle<br />

contacten met de Japanse bewindhebbers<br />

te leggen .<br />

Het is duidelijk dat de reis <strong>van</strong><br />

Mahu en De Cordes financieel en<br />

vooral menselijk gezien een<br />

fiasco was . Alleen het schip<br />

Het Geloof met Sebald de Weert<br />

keerde in Rotterdam terug na in<br />

de Straat <strong>van</strong> Magalhaes te zijn<br />

omgekeerd . De andere schepen<br />

zijn alle verloren gegaan .<br />

Niettemin droeg deze reis het<br />

zijne bij tot de ontwikkeling<br />

<strong>van</strong> de wereldhandel en scheepvaart<br />

<strong>van</strong> de Nederlanden . Allereerst<br />

werd <strong>van</strong> de Straat <strong>van</strong><br />

Magalhaes een zeer gedetailleerde<br />

zeekaart gemaakt, die tot aan<br />

het begin <strong>van</strong> de 19de eeuw niet<br />

overtroffen is . Daarnaast is de<br />

latere unieke positie <strong>van</strong> de<br />

Hollanders in Japan in niet<br />

geringe mate voorbereid door het<br />

verblijf <strong>van</strong> de scheepslieden<br />

<strong>van</strong> De Liefde .<br />

Het gegeven dat een dergelijke<br />

expeditie met meer kennis en<br />

voorbereiding wel tot een<br />

financieel succes kon leiden<br />

heeft Johan <strong>van</strong> der Veeken goed<br />

beseft . Hij is enkele jaren<br />

later èèn <strong>van</strong> de belangrijkste<br />

initiatienemers tot de oprichting<br />

<strong>van</strong> de VOC . Zo hebben Van<br />

der Veeken en zijn admiraals<br />

Mahu en De Cordes een belangrijke<br />

aanzet gegeven tot de<br />

ontwikkeling <strong>van</strong> Nederland als<br />

handelsnatie en in het bijzonder<br />

<strong>van</strong> Rotterdam als wereldhaven .<br />

Het archeologisch onderzoek<br />

Het lange verblijf <strong>van</strong> admiraal<br />

De Cordes en de zijnen heeft<br />

naar alle waarschijnlijkheid<br />

blijvend archeologische sporen<br />

achtergelaten in de Straat <strong>van</strong><br />

Magalhaes . Vooral de Cordesbaai<br />

is <strong>van</strong>uit dit oogpunt zeer belangwekkend<br />

. Behalve dat hier de<br />

hele vloot de winter <strong>van</strong> 1599<br />

heeft doorgebracht, is deze plek<br />

getekend door de aanwezigheid<br />

<strong>van</strong> het Hollandse zeemanskerkhof<br />

. Niet alleen de honderdtwintig<br />

begraven Hollanders verdienen<br />

een nader onderzoek, ook de<br />

resten <strong>van</strong> een mogelijke nederzetting<br />

en een provisorisch<br />

scheepswerfje kunnen worden<br />

verwacht .


De plaatsen die in 1599 door de<br />

Rotterdamse vloot zijn aangedaan,<br />

liggen nu in het Chileense<br />

deel <strong>van</strong> Patagonië . Ook in Chili<br />

bestaat grote interesse in het<br />

onderzoek naar de Hollandse aanwezigheid<br />

in dit gebied . De Hollanders<br />

maakten èèn <strong>van</strong> de<br />

eerste uitvoerige beschrijvingen<br />

<strong>van</strong> de Straat <strong>van</strong> Magalhaes, die<br />

nog steeds voor de Chileense geschiedenis<br />

<strong>van</strong> grote waarde is .<br />

Een aardige bijkomstigheid is<br />

dat het scheepje dat in de<br />

Cordesbaai werd gebouwd, waarschijnlijk<br />

het vroegste gedocumenteerde<br />

bewijs <strong>van</strong> scheepsbouw<br />

in de Straat is .<br />

Voor het archeologisch onderzoek,<br />

dat aan het eind <strong>van</strong> 1993<br />

gepland is, hebben het IPP en<br />

het Instituto de la Patagonia<br />

<strong>van</strong> de Universidad de Magallanes<br />

te Punta Arenas in chili een<br />

samenwerkingsovereenkomst gesloten<br />

. Het onderzoek <strong>van</strong> het Nederlands-Chileense<br />

team zal uit<br />

drie onderdelen bestaan :<br />

1 . Een voorbereidende historisch<br />

en archief-onderzoek . Dit wordt<br />

voornamelijk in Nederland verricht<br />

.<br />

2 . Een uitgebreide veldverkenning<br />

<strong>van</strong> vermoedelijke vindplaatsen<br />

in de Straat <strong>van</strong> Magalhaes<br />

om overblijfselen <strong>van</strong> Hollandse<br />

activiteiten uit 1599 op<br />

te sporen met gebruikmaking <strong>van</strong><br />

geofysische onderzoeksmethoden .<br />

3 . Aan de hand <strong>van</strong> de resultaten<br />

<strong>van</strong> deze survey zal een beperkt<br />

veldonderzoek verricht worden .<br />

Hiervoor zullen op geselecteerde<br />

plaatsen kleine opgravingen<br />

worden uitgevoerd met als doel<br />

de kwaliteit <strong>van</strong> het bodemarchief<br />

te bepalen en tevens de<br />

aard <strong>van</strong> de activiteiten nader<br />

vast te stellen . Met de kwaliteit<br />

<strong>van</strong> het bodemarchief wordt<br />

bedoeld of een vindplaats door<br />

natuurlijke processen of menselijke<br />

activiteiten bedreigd<br />

wordt en of volledige opgraving<br />

op korte termijn noodzakelijk is<br />

voordat alle sporen verdwenen of<br />

vernield zijn . Dit risico is in<br />

de Straat <strong>van</strong> Magalhaes niet onwaarschijnlijk<br />

daar de laatste<br />

tijd het toerisme en de oliewinning<br />

in dit gebied sterk toenemen<br />

. Deze archeologische overblijfselen<br />

uit de periode <strong>van</strong> de<br />

vroege overzeese scheepvaart<br />

zijn een belangrijk deel <strong>van</strong> ons<br />

cultureel erfgoed . Het is dan<br />

ook te hopen dat de benodigde<br />

fondsen voor dit onderzoek bijelkaar<br />

gebracht kunnen worden .<br />

Pieter Floore


AANVULLENDE INFORMATIE :<br />

Aangezien dit al een wat ouder stukje is zijn we naar<br />

Ortiz-Troncoso gegaan voor wat informatie over een eventueel<br />

verder onderzoek . Hijzelf heeft contact in Chili met het<br />

Instituto de la Patagonia <strong>van</strong> de Universidad de Magallanes in<br />

Punta Arenas . In samenwerking met dit instituut probeert hij<br />

gelden bijeen te krijgen met hulp <strong>van</strong> enkele stichtingen die<br />

geld ter beschikking stellen voor de economische en culturele<br />

ontwikkeling in dat gebied .<br />

Het historisch-archeologisch onderzoek is in deze<br />

contreien iets relatief nieuws . De nadruk lag hier m .n . op het<br />

prehistorisch onderzoek, men vond dat er over de contact<br />

periode al genoeg schriftelijke bronnen waren en bovendien was<br />

het archeologie <strong>van</strong> het kolonialisme was .<br />

In 1970 heeft er een <strong>van</strong> de eerste historisch-archeologische<br />

onderzoeken plaatsgevonden in dit gedeelte <strong>van</strong><br />

Patagonié . Het betrof hier een Spaanse nederzetting uit 1584 .<br />

De resten <strong>van</strong> (beschermende) pallisades om deze nederzetting<br />

heen zegt al iets over de aard <strong>van</strong> contacten tussen de<br />

inheemse bevolking en de nieuwkomers . Voorts is er in<br />

omliggende Indiaanse nederzettingen, <strong>van</strong> Spanjaarden afkomstig<br />

aardewerk en metaal aangetroffen .<br />

Deze Koestindianen waren jagers-verzamelaars die geen<br />

metaal of aardewerk kenden . De wederzijdse contacten waren dus<br />

niet altijd vriendelijk en hoewel de doodsoorzaak <strong>van</strong> de 124<br />

omgekomen Nederlanders nog niet bekend is, zullen ongetwijfeld<br />

een aantal <strong>van</strong> hen door Indianen zijn vermoord .<br />

EEN TOEKOMSTIGE EXPEDITIE?<br />

Mocht deze expeditie doorgaan, zal dit begin '96 gebeuren .<br />

Een probleem vormt de financiering, omdat de vliegtickets naar<br />

Zuid Amerika en de bootreis naar de site veel geld gaan<br />

kosten . Het is uiteindelijk de bedoeling er met 4 of 5 mensen<br />

heen te gaan . Dit zal dan gebeuren in de maanden december tot<br />

maart (zomer in Patagonié) .<br />

Er zal o .a . worden gezocht naar de daadwerkelijke ligging<br />

<strong>van</strong> de Cordes baai (de oude kaart stemt niet overeen met de<br />

huidige situatie) en de begraafplaats . Voorts een interessant<br />

onderzoek <strong>van</strong> de omliggende Indiaanse nederzettingen, waar<br />

wellicht westerse invloeden waarneembaar zijn in de materiële<br />

cultuur .<br />

Tip: Lees Shogun . Daarin vind je het verdere relaas <strong>van</strong><br />

het schip 'de Liefde' dat na de overwintering als enige de<br />

kusten <strong>van</strong> Japan bereikt heeft . Het schijnt dat ergens in<br />

Japan nog straatnamen zijn met namen <strong>van</strong> de Hollanders die<br />

daar zijn gebleven en in een museum in Tokio staat een<br />

boegbeeld <strong>van</strong> 'de Liefde' in de vorm <strong>van</strong> Erasmus <strong>van</strong> Rotterdam<br />

(de vroegere naam <strong>van</strong> het schip) . De Japanners dachten<br />

overigens bij het zien <strong>van</strong> dit beeld dat ze te maken hadden<br />

met een heilige .<br />

Met dank aan Ortiz-Troncoso,<br />

41<br />

Menno en Eether


POSTSCRIPT<br />

Aangezien het vooral op het IPP populair schijnt te zijn<br />

meer over iemand te weten te komen dan alleen 'werk', lijkt<br />

het ons een interessant idee zoiets een vaat onderdeel <strong>van</strong> de<br />

ARG! te laten worden ._ Als mensen een goede suggestie hebben<br />

voor zo'n interview of profiel ; doe er wat aan of geef<br />

suggesties aan ons door .<br />

Het volgende nummer zal ergens eind april weer<br />

verschijnen . Nogmaals willen wij er op wijzen dat er voor<br />

studenten en medewerkers ruimte is gereserveerd voor iets als<br />

een posterpagina . Als je je daarvoor niet voor hoeft te<br />

schamen, laat dan ook eens de rest <strong>van</strong> het IPP weten waar je<br />

mee bezig bent .<br />

Oh ja, de copy willen wij graag ont<strong>van</strong>gen op schijf in WP,<br />

lettertype Courier 10, zonder afbreekfratsen en andere<br />

flauwekul!!<br />

Tot de volgende keer .<br />

COLOFON<br />

Dit is het vakgroepsblad voor studenten <strong>van</strong> de opleiding<br />

Europese en Mediterrane Archeologie aan de Faculteit der<br />

Ruimtelijke Wetenschappen <strong>van</strong> de <strong>Universiteit</strong> <strong>van</strong> <strong>Amsterdam</strong> .<br />

Verschijnt hoplijk vijf keer per jaar .<br />

Oplage 100 exemplaren . Abonnementsprijs voor niet-studenten<br />

bedraagt tien gulden per jaar .<br />

Redactie : Adres :<br />

Johan <strong>van</strong> den Berg Nieuwe Prinsengracht 130<br />

Menno Dijkstra 1018VZ <strong>Amsterdam</strong><br />

Mieke Hissel tel . 020-5255822<br />

Alette Kattenberg<br />

Freek Vos (klas . arch .)<br />

Esther Wieringa<br />

4 2

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!