IV De dialectische benadering

IV
De dialectische benadering
1 Een dialectische benadering van kennis
1.1 Inleiding
De werken van G.W.F. Hegel (1770-1831) worden over het algemeen
tamelijk obscuur gevonden. De complexiteit en circulariteit van zijn
filosofische systeem is daar niet eens de belangrijkste oorzaak voor:
centraal in dit systeem staat de opvatting dat onze kennis zich
gedraagt als een zelf-ontwikkeling van begrip en dat die verloopt
zoals onze ervaring verloopt: dynamisch, dialectisch. Keer op keer
herhaalt Hegel posities die al aan bod zijn gekomen, maar steeds
weer vanuit andere (hogere) gezichtshoeken. Het centrale thema
van Hegels filosofie is de voortgang van de geschiedenis, opgevat als
de voortgang van het menselijk denken. Hegel verwijst vaak naar
eerdere filosofen, die hij beschouwt als leveranciers van interessante
denkfouten, en als noodzakelijke stadia in een zich ontwikkelend
denkproces, dat niet afdoende begrepen kan worden zonder kennis
van die stadia.
We hebben gezien hoe Kant de mogelijkheid van synthetische a
priori waarheden heeft onderzocht. Om te verklaren hoe dergelijke
waarheden gekend kunnen worden, betoogde Kant dat de menselijke
geest zich niet in een volkomen passieve relatie tot zijn objecten
bevindt, maar daar zelf de vormen voor aandraagt. Maar dan ook
alleen de vormen: er blijven altijd nog 'Dinge an sich' over als een
onkenbare (maar niet ondenkbare) rest. Net als Kant is ook Hegel
geïnteresseerd in noodzakelijke waarheden, maar hij beschouwt die
als historische waarheden. Hegel is het met Kant eens dat noodzakelijke
waarheden door de geest gevormd moeten zijn, maar hij verwerpt
de aanname van onkenbare 'Dinge an sich': zulke dingen zijn
© Rob van Gerwen, 1992

Kennis in schoonheid
niet intelligibel. Dit brengt hem tot de optie dat al het bestaande
doordrongen moet zijn van geest.
Volgens Hegel is onze kennis pas echt waar als ze af is, d.w.z. als
ze een compleet systeem vormt (dat ook zichzelf tot onderwerp is).
Zoals Hegel het in het voorwoord van de Phänomenologie des Geistes
(1807) stelt: 'das Wahre ist das Ganze'. 1 Deze waarheid is echter
tevens het zich ontwikkelende begrip van de werkelijkheid. Ze is
daarom niet alleen object, maar ook subject van het denken. Dit
complete systeem correspondeert niet met de werkelijkheid, het is de
werkelijkheid in ontwikkeling.
1.2 Kennis als subject
1.2.1 Het denkende subject
Volgens Hegel is de menselijke geest een goed model om het universum
als geheel te begrijpen. 2 Het subject is volgens Hegel meer dan
een verzameling vermogens waarvan het denken er een zou zijn.
Denken staat centraal. Ieder begrip of voorstelling heeft naast een
empirisch aspect ook een denk-aspect. Een suikerklontje bij voorbeeld
heeft verschillende zintuiglijk waarneembare eigenschappen,
maar 'dat het samenhangt' is een gedachte die in onze voorstelling
ervan besloten ligt, en die niet zintuiglijk waargenomen kan
worden. 3 Nu mogen we niet aannemen dat de gedachten die onze
voorstellingen doortrekken ons zonder meer 'ter beschikking staan'.
Wat zijn wij immers zonder die gedachtenvormen? Ik kan niet
achter mijn denken terugtreden als een instantie die nog algemener
is, als iets wat gebruik maakt van dit denken, omdat dit denken zelf
het meest algemeen is. 4 Denken bestaat niet uit toestanden die ik
'heb' of activiteiten die ik 'onderneem': mijn denken is identiek aan
mijzelf. Ook Kant stelde dat het subject, de transcendentale apperceptie,
het meest algemene is. Het is een lege notie, omdat het
slechts transcendentaal 'bestaat', niet empirisch. Maar Hegel maakt
hiertegen het bezwaar dat het ego níet leeg is maar juist identiek is
aan de gedachten die het vervullen en de ontwikkeling die zich
daarbinnen afspeelt.
Het zuivere ego valt weliswaar samen met zuiver denken maar
dat wil nog niet zeggen dat alle mensen ook dezelfde concepten
gebruiken. Dit komt omdat niet iedereen zich in dezelfde mate van
88

De dialectische benadering
zichzelf bewust is. Hier is sprake van verschillende gradaties: er zijn
nogal wat stadia te doorlopen voordat iemand volledig zelfbewust
is. 5 De wereld vanuit je eigen idiosyncratische opvattingen en gevoelens
beschouwen, levert slechts een beeld op vanuit jouw perspectief.
Om enige mate van objectiviteit te bereiken moet je dan
ook van je eigen standpunt proberen af te zien. Nu heb je voor werkelijke
objectiviteit geen perspectiefloze blik nodig (zoiets is ook onhaalbaar),
maar toch is een verwerking van meerdere perspectieven
wel vereist. Misschien bestaat er evenwel een objectiviteit die nog
meer waar is dan een dergelijke intersubjectieve: mensen kunnen er
toch massaal naast zitten? Wel, volgens Hegel is dit niet het geval.
Hij koppelt de mate van objectiviteit, van waarheid van het denken
aan de mate waarin van specificiteiten van het perspectief van de
waarnemer wordt geabstraheerd. Het denken moet zich in zijn
voorwerp verliezen, zich erin verdiepen. Door zo van allerlei oppervlakte-specificiteiten
te abstraheren geeft het denken de essentie
van de dingen weer. Niet alleen de mens, ook de wereld is redelijk. 6
1.2.2 Onmiddellijke waarneming en het ware
Als we ons bewust zijn van een mentale toestand, betekent dit dat
onze onmiddellijke gewaarwording al bepaald is door gedachten, zélf
is die onmiddellijke gewaarwording nl. volstrekt onbepaald. Wat
zich onmiddellijk in ons hoofd afspeelt is geen voorwerp van bewustzijn;
dat is het pas als het begrepen, geordend wordt. Descartes en
de empiristen zagen dit anders: volgens hen behelsde dat wat zich
onmiddellijk aan ons voordoet voldoende zekerheid om er het denken
op te baseren. Dit is dan ook precies Hegels kritiek op de epistemologie
van zijn voorgangers: onmiddellijke mentale toestanden
hebben volgens Hegel nog geen inhoud en kunnen daarom geen fundament
voor onze kennis vormen; ze worden pas door ons kennen
bepaald. De geest begint weliswaar altijd bij een besef van zijn hier
en nu, maar realiseert zich al snel door een algemenere context omgeven
te zijn. Daarom moet hij uit zijn naïeve isolement treden. Het
gaat dan niet meer om zintuiglijke zekerheid, maar om waarneming,
waarneming van dingen die eigenschappen bijeenhouden.
Ook hierbij blijft de geest evenwel niet stilstaan maar gaat zoeken
naar algemeenheden, regelmatigheden, wetmatigheden: nu werkt
vooral het verstand. Het verstand ontdekt echter tevens dat deze
wetten zijn eigen wetten zijn (Kant) en keert met dit besef tot zich-
89

Kennis in schoonheid
zelf terug. Met andere woorden, eerst is de geest subjectief: ze is in
zichzelf besloten, beperkt tot een idiosyncratisch perspectief: het
hier en nu. Vervolgens objectiveert ze zich in de buitenwereld en ten
laatste beseft ze hoe ze zodoende zichzelf ontwikkelt en wordt ze
zelfbewust. Deze dialectische ontwikkeling kunnen we op allerlei
niveaus en tijdstippen terugvinden: in een enkele ervaring, in de
ontwikkeling van een mensenleven, maar evenzeer in de
geschiedenis van een volk en in het universum als geheel.
Deze dialectiek laat zich niet in een eenduidig schema vangen
(these, antithese, synthese), maar volgt de beweging van de ervaring.
Kennis nu, is niet alleen het resultaat van zo'n ontwikkeling,
maar houdt tevens die ontwikkeling zelf in. We moeten het ware
daarom niet alleen als substantie (als onderwerp) opvatten, maar
ook als subject. (PG 23). Het ware is nl. slechts werkelijk voor zover
het de beweging van het zichzelfponeren ofwel de bemiddeling van
het andersworden van zichzelf is. Als subject brengt de geest een
oppositie met het hier en nu (een 'buiten zichzelf') teweeg, en tevens
een herstel op een hoger plan, dankzij reflectie. De geest vindt zichzelf
terug in het anderszijn van het externe. Dat laatste – die reflectie
– is het ware. Het ware is dus geen oorspronkelijke eenheid noch
het onmiddellijke zelf. Het ware is het afgeronde geheel, maar dit
geheel is niets dan een essentie die zich in zijn eigen ontwikkeling
realiseert (in de beide betekenissen van dat woord). (PG 24). Het
lijkt misschien onzinnig om het absolute als proces en resultaat van
zo'n dialectische ontwikkeling op te vatten, maar dat is het niet: als
je met een woord een zin wilt maken, dan moet dit in zijn andersheid
overgaan, bemiddeld worden door de andere woorden in de
zin. 7 De samenhang van de betreffende zin is dan niets anders dan
het proces en de uitkomst van de betekenis-bewegingen van de
woorden waaruit hij bestaat. In een propositie is er sprake van een
conflict tussen de vorm van de zin en de eenheid van de begrippen
die er deel van uitmaken. (PG 59). Subject en predikaat zouden
identiek zijn, 8 maar dat je dit in een oordeel moet uitdrukken komt
omdat ze dat dus eigenlijk niet zijn. Een zin drukt geen statische
waarheid uit. Wat waar is aan een propositie is de ontwikkeling die
de begrippen erin doormaken. Wetenschappelijk inzicht bestaat in
en door deze 'arbeid van het begrip'. (PG 65).
90

De dialectische benadering
1.2.3 Zelfontwikkeling van begrip
Hegels fenomenologie van de geest gaat over het worden van de wetenschap.
Ze begint met het onmiddellijke geestloze weten van het
zintuiglijke bewustzijn. De overgang naar het eigenlijke weten is
een bewerkelijk proces, want wat jou als bekend voorkomt nodigt
niet bepaald uit tot onderzoek. Wat bekend is wordt volgens Hegel
niet echt gekend. Als je een bepaalde voorstelling wilt analyseren,
moet je dan ook eerst die vertrouwdheid opheffen. Onze intuïties
zijn gebaseerd op vele overwegingen, maar die moeten we ons eerst
bewust maken. We moeten het vertrouwde vervreemden: het beschouwen
alsof het ons vreemd voorkomt, het 'onwerkelijk' maken,
het a.h.w. ontkennen, 'negeren'. Pas dan komt ons inzicht in beweging
en kan het zich ontwikkelen. (PG 35). Het negatieve in deze
beweging naar het absolute weten is niet iets onwaars. Wie dat
denkt meent dat 'waar' en 'onwaar' statische toestanden zijn, en is
dogmatisch. Er bestaan wel statische waarheden, zoals die over
bepaalde eenvoudige geometrische verhoudingen, of het geboortejaar
van Caesar, maar die zijn van een andere soort dan filosofische
waarheden. (PG 41).
De verwerkelijking van deze beweging van het weten (van de
wetenschap) behoort tot de logica, want die is niets anders dan het
opbouwen van het geheel vanuit zijn zuivere wezen. Het gaat er hier
niet om, om door het opstellen van tegenspraken noodzakelijke
waarheden te achterhalen, zoals rationalisten en empiristen dat
deden. De waarheid moet zich vanuit het eigen leven van het begrip
ontwikkelen. (PG 47). Wie wetenschap wil bedrijven moet de 'inspanning
van het begrip' op zich nemen. (PG 56).
Een dergelijk wetenschappelijk begrijpen is heel iets anders dan
redeneren. Voor het begrijpende denken is het negatieve gerelateerd
aan de inhoud en wel als diens immanente beweging. Voor het
begrijpen is het begrip zelf wordend voorwerp én subject. Het
subject is hierbij dus geen statisch punt dat losstaat van zijn
gedachten en deze als instrumenten kan gebruiken, maar het is het
zich bewegende en zijn bepalingen weer in zich terugnemende
begrip. Redeneren daarentegen overschrijdt de grenzen van het
bestaande en is daarom in een absolute zin negatief: het zegt hoe
dingen niet zijn. Het gaat uit van een op zichzelfstaand subject dat
zijn gedachten als voor handen instrumenten hanteert.
91

1.3 Kennis als systeem
Kennis in schoonheid
1.3.1 Kritiek op de epistemologie
Het lijkt een natuurlijke zaak in de filosofie om je, voordat je je met
je onderwerp (nl. het ware weten) gaat bezighouden, te verdiepen in
de manier waarop je dat gaat doen. Er bestaan nl. verschillende
kenwijzen en je moet natuurlijk de meest geschikte zien te kiezen.
Je kunt echter niet op voorhand uitmaken welke dat is: je kunt niet
beginnen zonder al te veronderstellen wat je op het punt staat om te
gaan onderzoeken. (PG 68). Volgens Hegel zijn hier drie problemen
mee verbonden. 1. Om te weten of een bepaalde bewering waar is,
zouden we over een test (een criterium) moeten beschikken. Maar
die test moet dan wel betrouwbaar zijn: ze moet er alle juiste beweringen
uitlichten en alle onware ontmaskeren. Maar hoe kunnen we
erachter komen of ze dat is? Daarvoor zouden we een test moeten
hebben die dit onafhankelijk van de eerste test uitmaakt, etc. Dit
probleem leidt tot scepticisme. 2. Voor alles wat ik voor waar houd
moet ik een reden hebben. Of zo'n reden moet op zichzelf
aangenomen worden, en dan is het een premisse, een aanname, of er
is een andere reden nodig voor haar acceptatie, en die reden heeft
dan ook weer een reden nodig, net zolang tot we ook hier op een premisse
stuiten die we bereid zijn zonder bewijs aan te nemen. Maar
premissen brengen het probleem met zich mee dat er voor hun aanname
net zoveel redenen voor als tegen spreken, en dat geen van die
redenen beslissend is. Ook niet de evidentie van de zintuiglijke
gegevens, zoals we al zagen. Premissen vormen natuurlijk een
wankele fundering voor onze kennis. 3. Het derde probleem m.b.t.
kennis is dat haar objecten van een geheel andere aard zijn dan de
mentale toestanden die we kennis noemen. Wie zegt dat die toestanden,
mijn voorstellingen etc., op de juiste manier naar de objecten
refereren? Ze zijn tenslotte het produkt van een of andere wisselwerking
tussen mijn geest en die objecten en zijn dus voor een
belangrijk deel van de geaardheid van mijn geest afhankelijk.
In het epistemologisch project is verondersteld dat het kennen
een soort werktuig is en dat er een onderscheid bestaat tussen ons
kennen en absolute waarheid. Maar volgens Hegel is waarheid
alleen waarlijk kennen wanneer ze van het standpunt van de afgeronde
totaliteit van het denken uitgaat. Ons kennen maakt dus deel
uit van het absolute. Als je stelt dat het kennen het absolute niet
92

De dialectische benadering
kan vatten mag je er niet vanuit gaan dat het andere waarheden
(die van de zintuigen) wel zou kunnen vatten. (PG 70).
Hegel vindt het stellen van epistemologische vragen dan ook een
foute onderneming. Je kunt de stelling dat ons kennen begrensd is
volgens Hegel niet alleen nooit rechtvaardigen, je kunt hem zelfs
niet coherent doen: want het veronderstelt dat je dát wel
onbegrensd kunt inzien. Kant kwam al tot de conclusie dat we
slechts verschijnselen kennen en niet de dingen zelf, omdat we nl.
de fundamentele structuur van de objecten van ons kennen, bij
voorbeeld de causale ordening van de natuur, a priori kunnen kennen.
Omdat we geen a priori kennis kunnen hebben van iets wat
verschilt van onszelf, moet deze kennis wel door ons kenapparaat
gevormd zijn, en is ze dus in laatste analyse kennis over onszelf.
Hegel accepteert evenwel Kants scherpe distinctie tussen a priori en
empirisch niet. Volgens hem is onze kennis van de natuur beide:
eerst is ze ontdekt door de empirische wetenschappen en vervolgens
is ze door filosofen van zuiver denken afgeleid. Volgens Hegel
betekent dit niet dat daarom onze kennis uitsluitend over
verschijnselen gaat; sterker nog: hoe meer ze met deze a priori
structuur in overeenstemming is hoe objectiever ze is. Volgens
Hegel is de wereld geest, wat betekent dat met zijn filosofie, waarin
het denken (de geest) immers tot dit zelfbewustzijn is geraakt, het
project van het denken niet alleen afgerond, maar tevens
gelegitimeerd is.
1.3.2 Het systeem als een cirkel
Maar zulke argumenten zijn niet nodig voor Hegel om te concluderen
dat wij niet in staat zijn grenzen aan ons kennen toe te schrijven.
Alleen al zijn problematisering van aannames voldoet om aan
te geven dat geen enkel intern kenmerk voldoende is om dergelijke
grenzen te bewijzen. Een kenproject moet altijd ergens beginnen: je
moet dingen aannemen: bij voorbeeld dat woorden iets betekenen en
dat ze samenhangen, dat sommige proposities waar zijn en sommige
argumentaties correct. Welnu, zulke aannames zou je zoveel mogelijk
moeten elimineren, maar hoe doe je dat? In een axiomatisch
systeem beperk je de aannames tot enkele axioma's, postulaten en
redeneerregels. Wanneer we zodoende expliciet de stappen tonen die
we in ons denken zetten, is het gevaar van vergissing zo klein mogelijk.
Maar voor Hegel is dit niet genoeg. Er bestaat niet slechts een
93

Kennis in schoonheid
enkele correcte volgorde van afleiding: twee verschillende afleidingssystemen
kunnen beide even correct zijn. Bovendien heb je in een
axiomatisch systeem de ondefinieerbare elementen weliswaar
zoveel mogelijk in zicht gebracht, maar geëlimineerd zijn ze nog
altijd niet, en wie zegt dat juist deze axioma's de juiste zijn?
Hegel wil dit probleem van het begin oplossen door het systeem
als een cirkel op te vatten. We kunnen oneindigheid vergelijken met
een rechte lijn, maar evenzeer met een cirkel: aan geen van beide
komt een einde, maar de beweging van de cirkel kunnen we volledig
overzien, die van een rechte lijn niet. Circulaire oneindigheid is
wezenlijk anders dan lineaire. 9 Hegels systeem van de wetenschap
eindigt met een overzicht van de voorafgaande reeks, dat gepaard
gaat met een verklaring van de methode waarmee die reeks gegenereerd
is. In de Phänomenologie des Geistes bij voorbeeld gaat Hegel
uit van het onderscheid tussen een 'wij' (lezer en auteur) en de vormen
van het bewustzijn waar het boek over gaat. Naarmate het
boek voortgaat zien we allerlei fasen en facetten van het bewustzijn
aan ons voorbijtrekken, o.a. in zijn relaties met andere bewustzijnsvormen
die dit bewustzijn zelf niet kan overzien. Aan het eind van
dit werk heeft deze opeenvolging van bewustzijnstoestanden een
zodanige ontwikkeling doorlopen dat het bewustzijn op het standpunt
is komen te staan waarin het al de beschreven fasen en toestanden
kan overzien. In dit zelfbewustzijn is de geest weer tot zichzelf
teruggekeerd en is het denkproject afgerond.
1.4 Verwerkelijking van de geest
1.4.1 Objectieve en absolute geest
Tot nog toe is in dit hoofdstuk (het standpunt van) de filosofie beschreven.
Voordat evenwel de geest deze hoogste verwerkelijking
bereikt, moet ze eerst een aantal stadia doorlopen hebben. Ze moet
zich objectiveren in vormen van menselijk samenleven, en ook hierin
doorloopt ze een dialectische ontwikkeling. Naarmate deze ontwikkeling
van de 'objectieve geest' vordert komt de geest ook meer
en meer tot zelfbewustzijn. Hegel noemt dit laatste zelfbewustzijn
'absolute geest', omdat de geest hier weer bij zichzelf terugkeert,
maar nu tegelijk zijn hele ontwikkeling overziet. Van deze absolute
94

De dialectische benadering
geest bestaan er drie stadia: kunst, religie en als culminatiepunt, de
filosofie.
De staat, d.w.z. de organisatie van de samenleving waarbij een
beperkte regering zorg draagt voor de ontwikkeling van een geheel
volk, is van alle manieren waarop volkeren hun zelfbegrip hebben
veruiterlijkt, de beste. Het is de hoogste realisering van de 'geobjectiveerde'
geest. Hier moeten we even bij stilstaan. Handelingen en
praktijken kunnen we opvatten als uitdrukkingen van bepaalde
ideeën die niet op dezelfde manier in concepten uitgedrukt kunnen
worden. Zo kunnen we de praktijk van besluitvorming via het stemmen
beschouwen als een uitdrukking van bepaalde ideeën omtrent
het individuele en de verhouding daarvan tot de gemeenschap. Deze
praktijk van het stemmen kunnen we dus begrijpen als een vorm
van bewustzijn (hoewel geen expliciete) van onszelf als individuen in
een gemeenschap. Ze is evenwel geen voorstelling, geen representatie
van wat dan ook, ze geeft nergens een afbeelding van, maar is
zelf een realisering van onze inzichten in hoe we onze samenleving
redelijk kunnen besturen.
De staat is echter niet de absoluut hoogste verwerkelijking van de
geest, want die bestaat in diens zelfbewustzijn. Om tot zelfbewustzijn
te komen heeft de geest media nodig waarin zulke zelf-reflectie
uitgedrukt kan worden. De staat als een in de geschiedenis van de
menselijke ontwikkeling gerealiseerde objectieve ontwikkeling is
hiervoor niet geschikt, omdat het een buiten zichzelf treden van het
geestelijke plan in instituties en praktijken impliceert. Maar ook in
een andere zin moet de ware verwerkelijking van de geest de staat
achter zich laten; staten zijn immers altijd de uitdrukking van een
specifieke historische en culturele toestand, en de zich uiteindelijk
volledig realiserende geest moet hier boven staan. De absolute geest
is een bewustzijn van het geheel, dus van alle volkeren en staten,
van de gehele werkelijkheid. Dit betekent evenwel niet dat de geest
pas tot zelfbewustzijn kan komen ná de totstandkoming van de
staat. Beider ontwikkelingen maken dezelfde stadia door en zijn in
grote mate met elkaar verstrengeld. Europa moest bij voorbeeld
eerst de Reformatie doormaken voordat het tot de realisering van de
staat kon komen.
95

Kennis in schoonheid
1.4.2 Kunst, religie en filosofie
De absolute, zelfbewuste, geest heeft drie niveaus. Het enige volledig
adequate zelfbegrip van geest is ingebed in het zuivere conceptuele
denken van de filosofie, dat volledig transparant is. Op weg
hier naar toe maken mensen echter vaak gebruik van onheldere
religieuze voorstellingen. Hierbij denkt de mens niet conceptueel
over God, maar in beelden. Omdat dit echter een onduidelijk medium
is, komt men zo niet tot heldere inzichten omtrent Gods
relatie met de werkelijkheid. Dit komt omdat beelden twee niveaus
van betekenis hebben: een oppervlakkig niveau en het
dieperliggende eigenlijke betekenisniveau. Omdat beide
betekenisniveaus andere eigenschappen hebben, kan men hiermee
geen transparante referentie bereiken. Als beelden al niet ronduit
misleidend zijn, moeten we er vaak geheimzinnigheden in toestaan,
momenten die meerdere interpretaties toelaten.
Zo verschijnt de zondeval ons in eerste instantie als een verhaal
over een man en een vrouw die een appel eten van de boom der kennis,
etc. De diepere betekenis is evenwel dat de mens zich in zijn
eindigheid verre moet houden van de absolute geest, en dat de erkenning
van de eindigheid van de mens zijn zondeval noodzakelijk
maakt. Deze diepere waarheid kan evenwel pas waarlijk geformuleerd
worden, wanneer je de beschikking hebt over de filosofische
concepten 'eindig', 'oneindig', 'universeel', 'particulier', enz. Zolang
mensen nog niet zover zijn, moeten ze een ruwer medium hanteren,
nl. de vertelling. Het primaire betekenisniveau hiervan neemt echter
helaas de vorm van het handelen van concrete individuen aan,
als gevolg waarvan het inzicht dus in eerste instantie niet zijn
wezenlijk universele gedaante heeft. Het religieuze voorstellen
moeten we dus als minder adequaat lager plaatsen dan het filosofische
denken. Maar het voorstellen is daarom nog niet het laagste
niveau, want het heeft nog altijd enig verband met ideeën, ook al
worden die dan in een niet zo erg adequaat medium tot uitdrukking
gebracht.
Een niveau – nog lager dan de religie, is de kunst, waar beelden
niet langer verwijzen naar gedachten, maar waarin deze uitsluitend
als zintuiglijke vormen bestaan. Deze opvatting doortrekt Hegels
onderscheid van kunst tegenover religie en filosofie. Deze laatste
twee zijn nl. ieder op hun eigen manier wel representaties van iets –
religie d.m.v. afbeeldingen, filosofie d.m.v. concepten. Hiertegenover
zegt het kunstwerk niets: de boodschap of het inzicht is gelegen in
96

De dialectische benadering
hetgeen we er in zien en iedere beschrijving van zijn inhoud doet dit
tekort en is voortdurend aan tegenspraak en herformuleringen
onderhevig. In de filosofie wordt het bedoelde door concepten uitgedrukt,
die rechtstreeks (ze zijn immers transparant) verwijzen naar
de gedachten, terwijl in kunstwerken het bewustzijn in een extern
zintuiglijk object belichaamd is en er niet naar verwijst. Kunst kan
wel gebruikt worden om iets voor te stellen (bij voorbeeld binnen de
religie), maar in zijn eigenlijke, hoogste gedaante is ze slechts een
wezenlijke manier voor de waarheid om zich te tonen (te presenteren,
niet te representeren). Bij een filosofische beschrijving kunnen
we de woorden waarmee naar het begrip wordt verwezen gevoeglijk
vergeten. Van het kunstwerk blijft er evenwel niets over wanneer
we dat weglaten met behulp waarvan de mededeling gedaan is: het
absolute zelfbewustzijn dat door een kunstwerk wordt
gepresenteerd is één met het betreffende werk. De religieuze voorstelling
ligt tussen deze twee extremen in, omdat ze net als de filosofische
beschrijving probeert het absolute weer te geven, maar
hierbij afbeeldingen gebruikt (net als kunst).
2 Een dialectische benadering van esthetica
2.1 Inleiding
Is Hegel met deze notie teruggekeerd tot het idee dat kunst mimesis,
imitatie van de werkelijkheid is? Zeker niet, hij heeft zich wel
degelijk rekenschap gegeven van Kants Kritik der Urteilskraft. Ook
Hegel vat schoonheid op als veroorzaakt door het samenkomen van
het zintuiglijke en het ideële; ook hij ziet het kunstwerk als iets wat
een doelmatigheid bezit, die niet aan externe doelen gerelateerd kan
worden; evenmin acht hij het mogelijk om een conceptuele definitie
van een kunstwerk te geven. Maar volgens Hegel is kunst wel het
voertuig van een visie op de werkelijkheid. Hiermee is Hegel evenwel
niet tot het rationalisme teruggekeerd: voor hem is kunst een
vorm van bewustzijn van het idee en niet een representatie ervan.
Kunst laat aspecten van dingen weg, bij voorbeeld de tijdsdimensie
in schilderkunst, ze is dus geenszins een mimetische slaaf van
hetgeen ze uitbeeldt. Ze beeldt ook eigenlijk niet af, maar reduceert
de zintuiglijke aspecten om de noodzaak van de geest zichtbaar te
97

Kennis in schoonheid
maken: ieder kunstwerk is zo door een innerlijk zelfdoel geordend:
alle delen ervan bestaan er voor de gehele boodschap. Deze boodschap
ligt niet ergens voorbij het kunstwerk (dat daar dan naar verwijst),
maar in het kunstwerk. Net als een levend wezen kent het
kunstwerk een inwendige doelmatigheid, maar deze is in een kunstwerk
slechts de manifestatie van een idee en is per se niet op een
uitwendig doel gericht. Het hele zintuiglijke bestaan van het kunstwerk
is er alleen maar op gericht dit idee, deze interne doelmatigheid
te tonen, ze dient nergens anders toe. Kunst is inderdaad belangeloos,
het zintuiglijke in kunst is geen object van enig verlangen.
Omdat kunst een presentatie van een idee is en geen representatie
en daardoor de helderheid van de hogere vormen van de absolute
geest mist, kunnen we kunstwerken ook nooit exact definiëren. De
kunstenaar kan nooit even duidelijk zijn over de middelen die hij
gehanteerd heeft, als de filosoof over zijn woorden. Deze onmogelijkheid
is essentieel voor de schone kunst. Een kunstwerk dat
alleen maar iets wil zeggen wat eigenlijk al duidelijk is, voldoet
volgens Hegel niet aan het doel van kunst. Voor gedachten die we
conceptueel helder kunnen beschrijven, is de kunstvorm overbodig.
Omdat in kunstwerken ons bewustzijn zich nog in externe zintuiglijke
vormen moet meedelen, d.w.z. omdat het nog extern aan
zichzelf is, behoeft het nog een verdere ontwikkeling in expliciete
conceptuele beschrijvingen. Door deze opvatting lijkt Hegel toch
weer in het kamp van de rationalisten terecht te komen. Maar in
tegenstelling tot Leibniz acht Hegel het kunstwerk geen verwarde
representatie die weggereduceerd dient te worden, maar een
bewustzijnsvorm die in het geheel niet representatief is. Het kunstwerk
is geen vorm van referentie naar, maar een belichaming van
zijn onderwerp, zijn idee. Het is het schijnen van het idee zelf. Het
kunstwerk moet dan ook niet op zijn vermeende correspondentie beoordeeld
worden. Het heeft geen zin je af te vragen of het zijn onderwerp
wel correct weergeeft. Zelfs de oorspronkelijke vage ervaring
die de kunstenaar in zijn werk opnieuw heeft proberen op te wekken,
is onvergelijkbaar met de vorm die zij in het kunstwerk heeft
gekregen.
98

2.2 De discipline esthetica
2.2.1 Filosofie van de kunst
De dialectische benadering
Volgens Hegel is de term 'esthetica' eigenlijk niet geëigend, en zou je
over filosofie van de kunst moeten spreken. Dan wordt nl. vanaf het
begin duidelijk dat het niet uitsluitend om het zintuiglijke gaat,
maar bovenal over een produkt van de menselijke geest en tevens
wordt zo het natuurschone uitgesloten. Dit is geen willekeurige
afgrenzing van het onderwerp (en dus een aanname): het kunstschone
staat nu eenmaal hoger, omdat het aan de geest ontsproten is.
(VA 14). Maar 'hoger' zegt nog niet veel, want dan lijkt het alsof
kunst en natuur vergelijkbare grootheden zijn en alleen maar kwantitatief
(en dus uiterlijk) verschillen. Het hogere van de kunst is
echter evenmin relatief, want alleen de geest is het ware en alles
omvattende en kunst is pas waarlijk mooi voor zover ze deel heeft
aan de geest. Natuurschoonheid vormt hiervan een afspiegeling,
meer niet. Niet voor niets is nog niemand op het idee gekomen om
een wetenschap van de natuurschoonheden op te zetten, zoals die
bij voorbeeld wel bestaat van het geneeskrachtige nut van planten.
Voor ons is de natuur te onbepaald; wij ontberen hier de criteria
voor schoonheid.
Hegel vraagt zich echter expliciet af of een filosofie van de kunst
wel bestaansrecht heeft. Is zij een wetenschappelijke behandeling
waardig? Zoiets onserieus als kunstschoonheid (en het genoegen
daaraan) serieus benaderen lijkt misplaatst. Daar komt bij dat
kunst overbodig lijkt, een luxe-artikel: voor onze praktische doelen
levert ze weinig op. Bovendien bedient ze zich van schijn en illusie:
dan zal ze ons toch zeker geen waarheid kunnen leveren? Kunst
lijkt dus een wetenschappelijke behandeling niet waardig, omdat zij
hiervoor te speels is. Ten tweede is het nog maar de vraag of ze wel
voor zo'n behandeling geschikt is. Schoonheid is volgens Hegel voor
de zintuiglijkheid gemaakt en behoeft daarom andere media dan het
denken. Bovendien genieten we juist van de vrijheid in de produktie,
en wordt de kunstenaar geroemd vanwege zijn fantasie. Deze vrijheid
en fantasie maken ieder volledig inzicht natuurlijk onmogelijk.
De wetenschap echter is er juist op uit van al dergelijke bijzonderheden
te abstraheren; dat is ook precies de reden waarom onze
verbeeldingskracht buiten haar bereik valt.
99

Kennis in schoonheid
Welnu, Hegel acht de kunst wel waardig om wetenschappelijk onderzocht
te worden. Volgens hem heeft kunst meer met de wetenschap
gemeen dan we denken. Zo zal de wetenschap, als ze haar
eigen doelen wil verwerkelijken, zich van iedere dienstbaarheid
moeten losmaken. Dat nu is precies wat er bij de kunst gebeurt: net
als religie en filosofie moet kunst in vrijheid de diepste belangen van
de mens, de alomvattende waarheden van het bewustzijn tot uitdrukking
brengen. Kunst moet niet willen behagen. Ze drukt het
hoogste slechts op een specifieke manier uit, nl. zintuiglijk. Schone
kunst is een verzoenend tussenstadium tussen de uiterlijke vergankelijke
natuur en de zuivere gedachten. Is kunst dan niet onwaardig
vanwege haar illusoire karakter? Nee, 'schijn' is essentieel voor 'inzicht':
waarheid moet verschijnen, moet vóór een geest bestaan. Dus
schijn als zodanig kan het bezwaar niet zijn. Daarenboven moet je
de schijn van de kunst volgens Hegel ook niet als illusie zien. Wij
zijn geneigd de waargenomen werkelijkheid meer substantie toe te
dichten dan de kunst, maar daar klopt niets van: juist de empirische
onmiddellijkheid is illusoir. (VA 53). We moeten, zoals we al zagen,
voorbij de onmiddellijkheid van de gewaarwording en ook voorbij de
uiterlijke objecten, om de ware werkelijkheid te vinden.
In kunstwerken verschijnt daarenboven een uit geest geboren
werkelijkheid, en dat is een goede zaak. De kunst toont ons essenties.
Vergeleken met de waarheid van de filosofie en de religie komt
de kunst natuurlijk wel lager uit. In kunst worden essentiële inzichten
immers zintuiglijk geobjectiveerd: juist vanwege deze vorm is ze
in haar inhoud beperkt. Om inhoud van kunst te zijn moet een gedachte
zodanig gevormd zijn dat ze zich in het zintuiglijke kan
uiten.
De Griekse goden waren hiervoor wel geschikt, maar de christelijke
waarheidsopvatting gaat dieper, en hieraan kan het zintuiglijke
niet langer adequaat uitdrukking geven. Volgens Hegel is ons huidige
verlichte leven bewust en redelijk geworden en is het noodzakelijk
om algemene gezichtspunten vast te leggen om met behulp
daarvan het bijzondere te regelen. Ziedaar het belang van rechten,
wetten, en instituties. Voor interesse in en produktie van kunst is
evenwel een levendigheid nodig die niet door algemene regels
bestierd wordt, maar die als één met het gemoed wordt ervaren.
Kunst fungeert daarom voor ons niet langer als medium voor kennisoverdracht,
wat des te meer reden is om er goed (d.w.z. wetenschappelijk)
over na te denken. De kunst is een produkt van de zelfbewuste
geest; ze bestaat niet uit wilde willekeur. In kunst ver-
100

De dialectische benadering
vreemdt het denken zichzelf in het uitwendige maar dat doet ze
zodanig dat het werk niet tegenover het geestelijke komt te staan,
maar dit impliceert. De geest legt zowel haar inhoud als haar
vormen duidelijke grenzen op: door een bepaalde inhoud is meteen
ook de bijbehorende vorm bepaald. Het denken over kunst houdt
een terug-herkenning in van het denken zelf zoals het in dit andere
belichaamd is. (VA 28). Kunst is een wetenschappelijke benadering
waardig en ze is er ook geschikt voor.
2.2.2 Wetenschappelijke benaderingswijzen van de kunst
Er bestaan verschillende mogelijke wetenschappelijke benaderingen
van de kunst. De kunstgeschiedenis is een empirische benadering
die erin bestaat een zo goed en volledig mogelijk overzicht te krijgen
van de verschillende soorten, genres en stijlen van kunst en hun
ontwikkelingen. (Dit veronderstelt overigens ook een rijke verbeeldingskracht
om de diverse kunstvormen met elkaar te kunnen
vergelijken). De algemene gezichtspunten die binnen de kunstgeschiedenis
worden aangehangen, moeten geëxpliciteerd worden
en veralgemeend tot kunsttheorieën. Bij Aristoteles, Horatius,
Longinus etc. waren dit soort theorieën echter vooral bedoeld als
voorschriften en regels voor de voortbrenging van kunstwerken en
om de smaak te vormen. Zulke theorieën zijn evenwel te beperkt
van opzet en uitwerking om diep inzicht in het geestelijke van kunst
teweeg te brengen. Omwille van een dieper begrip van de kunsten
van alle tijden en volkeren (waarvoor sinds de romantiek veel aandacht
is ontstaan) moeten we volgens Hegel het wezen van kunst en
schoonheid opnieuw bepalen, maar nu grondiger dan in de voorafgaande
kunsttheorieën gebeurde. Die theorieën beschouwt Hegel
als verouderd.
We moeten in de filosofie van de kunst uitgaan van het idee. In
het filosofische begrip van het schone moet de metafysische algemeenheid
van het idee verenigd worden met de concrete bijzonderheid
van zijn zintuiglijke gestalte in het kunstwerk. Tegen schoonheid
is regelmatig ingebracht dat het strikt subjectief is en daarom
niet noodzakelijk met het object samenhangt. Volgens Hegel laat
zich een dergelijke noodzakelijkheid echter pas vaststellen, wanneer
we inzicht in het begrip van het schone hebben; dááruit moet de
concrete schoonheid van een kunstwerk afgeleid kunnen worden.
Maar omdat we waarlijk inzicht in dit begrip pas kunnen hebben
101

Kennis in schoonheid
wanneer het systeem van het weten afgerond is, neemt Hegel een
kritiek van reeds bestaande opvattingen als startpunt. (VA 43).
2.2.3 Alledaagse voorstellingen van de kunst
1. Het kunstwerk opvatten als een produkt van menselijk activiteit,
heeft menigeen ertoe gebracht creativiteit te beschouwen als iets
wat nagevolgd en aangeleerd kan worden. (VA 44). Het is precies
deze opvatting die tot de reeds gewraakte kunsttheorieën heeft geleid.
Volgens Hegel kan dit slechts formeel regelmatige en mechanische
produkten tot gevolg hebben; alleen voor het voortbrengen
dáárvan heb je nl. niets concreets nodig, en kun je je tot voorschriften
beperken. In het artistieke gebied hebben we echter met inhoudsvolle
dingen te maken. Kunstzinnige produktie is dan ook
geen formele bezigheid, maar een geestelijke activiteit, en geen
enkele regel kan hiervoor afdoende zijn. Men is daarom gaan
denken dat kunst opgevat moet worden als het produkt juist van
een uitermate begaafde activiteit (dus geen algemeen gangbare). De
kunstenaar moet zich volledig losmaken van algemene regels en
wetten om tot zijn resultaten te komen. Zelfs bewuste reflecties zouden
uit den boze zijn: genie moet instinctief produceren. Dat creativiteit
een aangeboren natuurvermogen is klopt wel tot op zekere
hoogte, maar dat betekent niet dat ieder bewustzijn hiervoor nadelig
is. Volgens Hegel moet de kunstenaar nl. wel degelijk nadenken
over de eigenschappen van het uiterlijke materiaal en over de manier
waarop hij zich daarin uitdrukt. (VA 46). Bovendien moet hij de
diepten van het menselijk gemoed uitdrukken, en dat veronderstelt
grondige studie. (Dit verschilt natuurlijk wel per kunstvorm). Het
kunstwerk onderscheidt zich zo van de verschijnselen van de
natuur. Het is aan zijn opervlakte dood, maar het bevat wel leven in
de diepte. Het is dan ook niet zijn uiterlijkheid die het kunstwerk
mooi maakt, maar zijn geestelijke diepgang. Om deze reden staat
het ook hoger dan elk natuurprodukt. Een landschapsschilderij is
van een hogere orde dan het landschap zelf.
De mens voldoet overigens ook aan een behoefte door kunst te
produceren. Hij wijzigt de werkelijkheid om er de effecten van zijn
eigen activiteit in te bewonderen, zoals wanneer we een steen in het
water gooien en naar de kringen kijken. (VA 51). Hij bevredigt zijn
behoefte aan geestelijke vrijheid door innerlijk zijn voor-zichzelf-zijn
een vorm te geven, en dit vervolgens te veruiterlijken. Deze vrije
102

De dialectische benadering
redelijkheid is oorsprong van al het handelen en denken, dus ook
van de kunst.
2. Een andere opvatting van het kunstwerk ziet dit als iets wat
voor de zintuigen en het gemoed van de mens bedoeld is. Maar zoals
we al zagen is dat wat strikt aan het zintuiglijke beantwoordt
(d.w.z. los van het denken) abstract en onbepaald. Men kan zich
beter met de zaak zelf bezig houden, met het kunstwerk, en niet met
dergelijke subjectieve affecten. Nadat men inzag dat een kunstwerk
geen gevoelens in het algemeen moet voortbrengen, maar schoonheid,
ging men ertoe over een speciaal zintuig hiervoor te identificeren:
de smaak. Theorieën hierover kenmerkten zich evenwel door
vaagheid, bij ontstentenis van een criterium voor deze smaak. Voor
de 'man met smaak' is daarom de 'kenner' in de plaats gekomen. We
hebben al gezien dat het kennerschap (van de kunsthistoricus) iets
positiefs is, omdat het inzicht en vergelijkingen mogelijk maakt.
Maar het is niet voldoende: de kenner kan nl. blijven steken bij
historische, technische, uiterlijke aspecten, zonder enig besef te
hebben van de ware aard van een kunstwerk. Sommige kenners
vinden dit juist een goede benadering: zij geloven heilig in een
kunstwetenschap die alleen met positieve feiten omgaat. Hegel ziet
dat anders.
Volgens Hegel presenteert het kunstwerk zich inderdaad aan onze
zintuigen net als andere dingen, maar bestaat het ook voor onze
geest: die moet erdoor beïnvloed en bevredigd worden. De concrete
gedaante van het kunstwerk – dus niet de algemene – interesseert
ons evenzeer, dit evenwel niet ter bevrediging van een of andere
begeerte. In het kunstwerk is het zintuiglijke nadrukkelijk aanwezig,
daarmee onderscheidt het zich weer van de gedachte. (VA 60).
Het zintuiglijke van het kunstwerk is echter niet onmiddellijk zoals
dat van de natuurdingen, maar slechts als schijn: het is al ideëel.
3. Aan welk doel komt de mens bij het produceren van kunstwerken
tegemoet? Gaat het hier om het principe van nabootsing van de
natuur: hoe beter nagebootst des te meer bevrediging? Hegel brengt
een aantal argumenten tegen deze opvatting naar voren. In het
principe van nabootsing ligt slechts een formeel doel besloten: de inhoud
kan van alles zijn, want er bestaat geen noodzakelijk verband
tussen deze inhoud en de uiteindelijke vorm van het werk. Je kunt
je ook afvragen of het geen overbodige moeite is om iets te herhalen
wat al bekend is. Bovendien zal de natuur het altijd beter doen dan
wij. (VA 66). Nabootsing heeft ook al niets met schoonheid te maken:
het gaat ons immers bij kunst niet om de kwaliteit van het object
103

Kennis in schoonheid
dat afgebeeld wordt (zijn schoonheid). In plaats daarvan moeten we
ons nu afvragen of de gelijkenis wel groot genoeg is: correctheid is
nu het criterium i.p.v. schoonheid. Bovendien gaat deze opvatting
dat kunst moet nabootsen niet voor alle kunsten op. Poëzie en architectuur
bij voorbeeld bootsen niets na. Het doel van kunst moet dus
wel iets anders zijn.
Waar gaat het ons met de kunst dan om? Moet ze soms gemoedsstemmingen
bij de beschouwer opwekken, zodat die gevoeld en aanschouwd
kunnen worden? Dat zou nl. zowel tot een verrijking van
ons innerlijk leven leiden als van de wijzen waarop wij het innerlijk
leven buiten ons waarnemen. Deze taak is echter nog formeler dan
de eerste: het kunstwerk is hierbij helemaal een lege huls voor om
het even welke inhoud: als het maar gevoelens opwekt; een louter
subjectief criterium. Toch is dit inderdaad een doel voor de kunst. Ze
moet ons in allerlei tegengestelde toestanden brengen. Maar dat
moet ze dan wel doen omwille van een of ander hoger doel, zoals het
temperen van de wildheid van onze begeerten. (VA 73). Ze doet dit
door gevoelens voorstelbaar te maken: nu beschouwt de mens zijn
driften i.p.v. erdoor meegesleept te worden. Dat gebeurt bij voorbeeld
ook – maar dan op een onmiddellijke manier – door te huilen,
of door gecondoleerd te worden: ook zo reflecteert men over zijn
eigen verdriet. Het is barbaars om – romantisch – één te willen zijn
met de (eigen) natuur. De kunst lost deze onmiddellijke eenheid
juist op en tilt de mens daardoor boven deze natuurtoestand uit.
Naast de tempering heeft men ook de zuivering van de hartstochten
(morele opvoeding) tot het doel van het kunstwerk gerekend. Kunst
moet dan zijn didactische inhoud wel impliciet meevoeren; want
draagt het deze expliciet aan de oppervlakte, dan is de zintuiglijke
gestalte opnieuw slechts overbodige franje, een leeg omhulsel. (VA
77). Vorm en inhoud moeten met elkaar vergroeid verschijnen. Wat
deze morele opvoeding betreft, merkt Hegel evenwel op dat het
weliswaar verkeerd zou zijn wanneer een kunstwerk het immorele
aanprijst, maar dat dit nog niet betekent dat kunst ook daadwerkelijk
tot morele opvoeding bijdraagt. Zoiets is nl. een kwestie van
interpretatie, en is dus een zaak van degene die de moraal uit het
kunstwerk afleidt. Je kunt immers veel kanten op met kunstwerken.
De leer van de morele verbetering waartegen Hegel zich hier
verzet, gaat echter nog verder: ze eist van alle kunstwerken dát ze
datgene verbeelden wat moreel goed is: men kan immers zijn onderwerpen
kiezen … Volgens Hegel kunnen morele stellingen echter
nooit aan mensen opgelegd worden, maar moeten mensen deze uit
104

De dialectische benadering
hun eigen redelijkheid afleiden. Een dergelijke functie van kunst
zou dus evenzeer tegen de moraal ingaan als tegen de eigenheid van
de kunst. Kunst heeft slechts tot taak een uitbeelding te zijn van de
verzoening van het zintuiglijke en het ideële.
2.3 Kunst als presentatie van het idee
2.3.1 Idee en begrip
Het gaat in schone kunst om het idee, d.w.z. om het begrip voor
zover dat in de werkelijkheid een wezenlijk individuele gestalte
heeft gekregen. Maar begrip en werkelijkheid (objectiviteit) neutraliseren
elkaar hierbij niet: begrip overheerst in deze eenheid, omdat
het nl. in zichzelf al deze eenheid bezit. Het begrip onderscheidt zich
van het idee doordat zijn verbijzondering abstract en algemeen is.
Wie bij voorbeeld het begrip 'blauw' kent, heeft iets abstracts in
gedachten, waarvan hij weet wanneer en op welke objecten hij het
moet toepassen. Zo'n begrip is slechts gedacht, het is subjectief,
d.w.z. in zichzelf besloten. Zodra het geobjectiveerd is, zijn zijn vooreerst
nog slechts gedachte betekenissen (momenten) gescheiden
gerealiseerd. Die momenten ontlenen hun betekenis aan momenten
van andere begrippen, vandaar dat volgens Hegel deze betekenismomenten
'bemiddeld' zijn. (VA 150). Een idee nu, is tegelijk de subjectieve
eenheid van het begrip én de objectiviteit daarvan: d.w.z. een
objectivering van het begrip waarin dit zich nog wel tot zichzelf verhoudt,
dus geen vreemde uiterlijke objectiviteit. Wie een idee heeft
van 'blauw' heeft meer dan een begrip; hij heeft tegelijk een beeld
van het begrip, een objectivering die alle bijbehorende bepalingen
inhoudt. Schone kunst nu is alleen díe precieze uitbeelding die bij
een specifiek idee hoort. (VA 157).
Wanneer nu het bewustzijn van het zintuiglijk geobjectiveerde
begrip tegelijk met deze ideële eenheid ook de zintuiglijke gestalte
onmiddellijk ervaart, is het kunstwerk mooi. Gebreken van kunstwerken
komen niet alleen voort uit subjectieve onvolkomenheden
van de kunstenaar, maar ook uit gebrekkige inhouden: denk aan de
rare vormcombinaties ('onwaarheid' volgens Hegel) van de
Egyptische sfinxen, enz. In dergelijke kunstwerken komt tot uiting
dat de gedachten zelf nog slecht bepaald zijn. Want hoe bepaalder
een idee is des te meer is ook zijn verschijningswijze bepaald: het
105

Kennis in schoonheid
abstracte idee heeft zijn verschijning nog als iets uiterlijks, maar
het concrete idee is één met zijn verschijning, en is op deze manier
pas echt waarachtig, ze is het ideaal. Het verstand is niet in staat
schoonheid te begrijpen omdat het zaken gescheiden opvat: realiteit
als losstaand van idealiteit, het zintuiglijke los van het begrip, het
objectieve als iets anders dan het subjectieve, enz. Het kan de
essentiële eenheid van schijn en idee niet vatten.
2.3.2 Interne doelmatigheid
Wanneer het oog de 'spiegel van de ziel' is, zou je het kunstwerk
kunnen opvatten als een oneindige hoeveelheid ogen: ieder aspect
ervan drukt de ziel uit, de samenhang van het werk. De 'ziel' van
een kunstwerk is zijn idee, zijn waarheid. Deze bestaat niet in zijn
overeenstemming met iets uiterlijks (nabootsing van de natuur),
maar in een overeenstemming met zijn eigen innerlijk, dat al in
zichzelf coherent is en zich daardoor in het uiterlijke werk kan uitdrukken.
Het kunstwerk is doel op zich, 'Selbstzweck' (VA 155). In
het kunstwerk worden allerlei uiterlijkheden die er voor deze innerlijke
harmonie niet toe doen opzij gezet: door deze zuivering brengt
het het ideaal te voorschijn. (VA 206). Vgl. de vrome uitdrukking
van moederliefde op de Madonna's van Rafael: je zou kunnen zeggen
dat iedere vrouw een dergelijke ziel moet hebben, maar dat niet
iedere vrouwelijke fysiognomie ze op deze manier vermag uit te
drukken. Hierin ligt de aard van het ideaal van de kunst: een reductie
van al het uiterlijke tot het innerlijk dat er door uitgedrukt
wordt.
Het is zodoende een innerlijk zelfdoel dat het kunstwerk ordent:
alle delen ervan bestaan er voor de gehele boodschap. Het hele
bestaan van het kunstwerk is erop gericht dit idee, deze interne
doelmatigheid te tonen, ze dient nergens anders toe. Het waarnemen
van een dergelijke interne noodzakelijkheid nu ontroert ons;
we noemen het mooi. Omdat het zintuiglijke hier alleen dient om
deze doelmatigheid, dit idee te tonen, zonder aan enig extern doel
tegemoet te komen, hebben wij er ook geen belang bij: kunst is
inderdaad belangeloos.
Naast hetgeen het kunstwerk representeert (voorstelt), presenteert
het eigenlijk iets anders. In een roman bij voorbeeld, worden
door het verhaal dat erin verteld wordt, altijd bepaalde overtuigingen
meeverteld. Deze worden meestal nergens expliciet verwoord,
106

De dialectische benadering
maar zullen wel in het begrip dat de lezer tijdens het lezen van het
verhaal zal krijgen, worden meegenomen. De gebeurtenissen die in
Oorlog en Vrede door Tolstoi verhaald worden, impliceren de
gedachte dat de geschiedenis niet door grote mannen gemaakt
wordt, maar dat die ook hen overvalt. Het is het verhaal, de voorstelling
van het boek, dat dit idee presenteert.
Voor het op elkaar afstemmen van de redelijke inhoud en de reële
gestalte heeft de kunstenaar een wakker verstand en diepgang van
gemoed nodig. Wie denkt dat de kunstenaar niet weet wat hij doet,
zit ernaast. De ware inspiratie wordt ontstoken door een of andere
bepaalde inhoud, die de fantasie aanzet hem in iets uiterlijks weer
te geven. Maar hoe komt zo'n inhoud bij de kunstenaar terecht?
Wel, het enige wat hiervoor vereist is is dat de kunstenaar in zijn
onderwerp geïnteresseerd is, en dit tot zich wil laten spreken. Wat
ís dan inspiratie? Niets dan het zich door het voorwerp laten meeslepen,
vervullen; in het voorwerp tegenwoordig te zijn en niet
rusten totdat het in een uiterlijke gestalte weergegeven is. Een
dergelijke kunstzinnige produktie heeft volgens Hegel objectiviteit.
Maar dat houdt meer in dan het op ons afkomen van een inhoud in
het een of ander materiaal. De kunstenaar moet zowel de alledaagse
inhoud als de alledaagse verschijningswijze wegstrepen om er de
redelijkheid van uit te kunnen beelden.
2.3.3 De geschiedenis van de kunst en haar vormen
Zoals zijn hele theorie is ook Hegels opvatting over de kunstgeschiedenis
teleologisch. Zoals we al zagen, is de kunst als geheel een
inadequaat stadium van bewustwording van de geest, te vervangen
door religie en beter nog, door filosofie. We kunnen ook binnen de
geschiedenis van de kunst een dialectische ontwikkeling waarnemen.
Voorop staat de functie van de kunst: het presenteren van
ideeën. Zo onderscheidt Hegel drie periodes. In de Griekse beschaving
komt de kunst voor het eerst en voor het laatst tot een hoogtepunt
van adequaatheid. In deze periode wordt het idee nl. voor het
eerst adequaat gepresenteerd en is er nog geen representatie voorhanden
die méér afdoende is. De Grieken zien in dat het menselijk
lichaam over het algemeen de meest adequate zintuiglijk waarneembare
vorm van het idee is, en wel omdat de mens zelf al geest
is. Ook de goden worden door de Grieken in de vorm van mensen
begrepen. Hegel noemt dit de klassieke kunstvorm.
107

Kennis in schoonheid
Voordien, in bepaalde andere culturen, worstelen de mensen nog
met een visie op het absolute als iets verhevens en voorbij het grijpbare,
waarvoor dus geen adequate zintuiglijke vormen gevonden kan
worden, wat tot gevolg heeft dat men de geest slechts door middel
van symbolen kan suggereren, bij voorbeeld in de vorm van dierenfiguren.
En omdat ze er steeds mee geconfronteerd worden dat de
gekozen vormen niet lijken op de ideeën die ze daarmee proberen te
symboliseren, verminken ze die vormen. Hegel beschouwt deze
symbolische kunstvorm als typisch voor de Oriëntaalse religies
(maar hij denkt hierbij voornamelijk aan de Egyptische, zoals de
sfinx van Gizeh). Hun strijd om tot een visie op de geest te geraken
is nog volledig ongereflecteerd. Ze beschouwen hun kunstwerken
nog als pogingen om ongrijpbare transcendente krachten mee te
symboliseren, maar wat ze hierbij niet beseffen is, dat ze daarmee
eigenlijk naar een visie op de geest reiken. Kunst is immers een
medium van het zelfbewustzijn van de geest; hierin reflecteren we
over onze opvattingen over ons eigen bestaan.
Na dit symbolische beginstadium ontstaat dan in de Griekse
cultuur een 'kunst-religie'. Nu wordt voor het eerst een adequate
presentatie van het absolute als geest gevonden. Er is hier niet van
een louter formele relatie sprake, maar men heeft in de natuur naar
vormen gezocht die vanzelf het uiterlijk van het idee hebben en men
vindt die in de menselijke gestalten. Het menselijk lichaam geldt
als werkelijkheid en natuurgestalte van de geest. Maar deze geest
moet wel zodanig zijn dat ze in de menselijke gestalte uitgedrukt
kan worden; ze is daarom bepaald als menselijk en particulier, niet
als absolute en totale geest zonder meer. Niet voor niets hangen de
Grieken een veelgodendom aan. Dit is meteen ook de tekortkoming
van de klassieke kunstvorm. Na het oude Griekenland beschouwen
religies de kunst daarom niet langer als het juiste medium. 10
Het universele reflectieve subject reikt nu naar een hogere notie
van de ene absolute God als verenigd met de mens, in Christus. Typisch
genoeg is dit een dialectische eenheid die beweegt via opstanding,
hemelvaart en terugkeer in de gedaante van de heilige geest.
Deze dialectische eenheid kan niet afdoende verbeeld worden, wat
nog wel kon met de onmiddellijke eenheid van de goden met bepaalde
mensengestalten in het oude Griekenland. Vandaar dat de absolute
religie, het christendom, geen 'kunst-religie' is. De rol die kunst
hierbij eventueel kan spelen moet ondergeschikt blijven aan discursieve
uitdrukkingen. Opnieuw wordt kunst nu symbolisch, omdat
het opnieuw niet adequaat is aan de concepten, maar dit keer weet
108

De dialectische benadering
men dat ook. Kunst is nu verlost van de noodzaak om het absolute
te representeren (aangezien het discursieve medium hier beter in
slaagt), en is dus vrij om zichzelf aan de avonturen van de fantasie
over te geven. De fase van kunst die met het christendom samengaat,
na de symbolische en de klassieke de derde periode in de geschiedenis
van de kunst, noemt Hegel de romantische. Deze drie
kunstvormen behelzen het streven naar, het bereiken en het overstijgen
van het ware idee van schoonheid. (VA 114).
Deze ontwikkeling van de kunst door de geschiedenis heen kan
ook aan de diverse kunsten geïllustreerd worden. Architectuur correspondeert
met de periode van de symbolische kunst, omdat ook
hier niets wordt voorgesteld, maar er hoogstens een symbolische
relatie wordt onderhouden. De tempel is slechts een plaats voor
God. Met de opkomst van de tempelbouw ontstaat meteen ook de
noodzaak van representaties van de goden, hetgeen leidt tot de centrale
rol die de sculptuur bij de Grieken speelt. Geschikter voor de
romantische kunstvorm zijn schilderkunst, muziek en literatuur.
Bij deze kunsten krijgt de geestelijke betekenis steeds meer
overwicht op het zintuiglijk materiaal en komen beide ook tot
grotere innigheid dan in sculptuur en architectuur mogelijk is. (VA
120). Schilderkunst heeft betrekking op het zichtbare in zijn
abstractie, ontdaan van ruimtelijkheid, gereduceerd tot kleurverhoudingen.
Muziek behelst een verdere verbijzondering: ook de
dimensies van het platte vlak worden nu verlaten. De meest geestelijke
verwerkelijking van de romantische kunstvorm is de poëzie. Zij
onderwerpt het zintuiglijke volledig aan de geest en zijn voorstellingen.
Omdat dit geestelijke element gemeenschappelijk is aan
alle kunsten is volgens Hegel de poëzie de hoogste van alle kunsten.
3 Kennis in schoonheid
De grootste verdienste van Hegels esthetica is erin gelegen dat de
filosofie van de kunst een systematische plaats in de filosofie krijgt
toebedeeld en als filosofische discipline wordt gelegitimeerd. Dit
doet Hegel evenwel door 'schoonheid' te verbinden aan de
verschijning in het kunstwerk van een visie op de werkelijkheid.
Volgens Hegel bestaan er dan ook absolute criteria in het
esthetische domein, aangezien het esthetische dienstbaar is aan de
totale zelfbewustwording van de geest. Dankzij deze opvatting is
109

Kennis in schoonheid
Hegel in staat een veelvoud aan bestaande kunstwerken en -soorten
te classificeren. Hiertoe heeft Hegel evenwel moeten breken met
Hume's inzicht dat verschillende mensen altijd verschillende
esthetische oordelen t.a.v. dezelfde objecten zullen vellen en dat
onze kennis en onze smaakoordelen zich contingent tot elkaar
verhouden.
De kunst kan volgens Hegel vergeleken worden met de filosofie
voor zover dit allebei bewustzijnsvormen zijn. Het idee concretiseert
zich in het concrete kunstwerk, in de stijl van een periode of in de
specifieke kunstsoort. Aan deze speculatieve inhoudsesthetica zijn
evenwel twee problemen verbonden. Ten eerste belichaamt het
kunstwerk een stadium van bewustzijn van de geest, maar is het
belang van deze geest al buiten de kunst om gegeven. Om Hegels
esthetica te kunnen accepteren, moeten we zijn filosofie opvatten –
zoals hijzelf dat doet – als de culminatie van een eeuwenoude ontwikkeling.
Bij Hegel is het standpunt dat het denken afgerond is en
tot absoluut zelfbewustzijn is gekomen nl. beslissend voor het gegeven
dat kunst helemaal geen functie meer vervult. Nu is de opvatting
dat het beeldende medium van de kunst geen ken-functie meer
heeft zeker plausibel, gegeven de grotere adequaatheid van onze
discursieve media. Maar zijn we ooit gerechtigd te menen dat het
denken afgerond en afgesloten is? M.a.w. de doem die Hegel over de
kunst uitspreekt gaat een stap te ver.
Ten tweede is de opvatting van 'het idee' als een drager van bewustzijn
problematisch. Onmogelijk kan worden uitgemaakt of een
idee in een bepaald kunstwerk correct wordt gepresenteerd: vorm en
inhoud zijn hier immers één? Hegel laat al te gemakkelijk de inhoud
van een kunstwerk prevaleren boven de vorm. Als Kants typering
van het idee van een kunstwerk als 'een voorstelling die veel te denken
geeft maar niet in een beschrijving gevat kan worden' correct is,
heeft kunst een veel minder inhoudelijke taak ook al werkt ze met
inhouden. Ze dient dan wezenlijk ter relativering van onze ken-activiteiten
en niet als een overbodig stadium van zelfbewustzijn. Kunst
behoudt dan een kritische functie nadat haar cognitieve is opgeheven.
110