Beknopte geschiedenis van de domeincollectie Actuele omvang

media.leidenuniv.nl

Beknopte geschiedenis van de domeincollectie Actuele omvang

1.2.5. Diverse talen

Beknopte geschiedenis van de domeincollectie

De Leidse universiteit heeft een indrukwekkende onderzoekstraditie op het gebied van de

beschrijvende en historisch-vergelijkende taalwetenschap. Een grondlegger daarvan was C.C.

Uhlenbeck (1866-1951), die vanaf eind 19 de eeuw niet alleen de vergelijkende Indo-Europese

taalwetenschap beoefende maar zich ook intensief bezighield met een breed scala aan andere

talen, waaronder de Indiaanse talen en het Baskisch. De collectie Diverse talen heeft zich

samen met deze onderzoekstraditie ontwikkeld.

De collectie Diverse talen bestaat uit de volgende deelcollecties:

• Afrikaanse talen

• Indiaanse talen

• Indo-Europees in het algemeen (waarbij: Keltisch, Oudgermaans en Scandinavisch)

• Pidgin- en Creoolse talen

• Baskisch

• Gebarentalen

Voor het deelgebied Scandinavisch ligt er een belangrijke cesuur bij het jaar 1980, toen de

studierichting Scandinavische taal- en letterkunde in Leiden werd opgeheven. Vrij snel daarna

is de aanschaf voor dat vakgebied ook heel ingrijpend teruggebracht.

De Afrikaanse taalkunde werd een zelfstandig Leids vakgebied na de benoeming van H.P.

Blok tot bijzonder hoogleraar in de Bantoeïstiek (in 1950). Sindsdien is het ook steeds meer

een zwaartepunt van de Leidse Universiteitsbibliotheek geworden, mede dank zij Blok’s

privé-bibliotheek, waarvan het taalkundige deel (vooral over Bantoetalen) in de collectie is

opgenomen. Andere belangrijke nalatenschappen waren die van T.L. Cook (vooral over talen

van Nigeria), J.M. Stewart (talen van Ghana) en S.L. Elders.

De deelcollectie gebarentalen is in de negentiger jaren van de vorige eeuw door de

Universiteitsbibliotheek opgebouwd ter ondersteuning van lopend onderzoek. Na de

verplaatsing van dat onderzoek naar buiten Leiden is de collectionering weer minimaal

geworden.

In het recente verleden was het jaarlijkse aanschafbudget voor de collectie Diverse talen

ongeveer € 7600. In het kader van de Bibliotheekvoorziening Geesteswetenschappen (BGW)

is er sinds 1999 een aanvullend budget beschikbaar voor de deelcollecties Afrikaanse en

Indiaanse talen. In 2006 ging dat om ongeveer € 2000.

Actuele omvang

Per 1 mei 2007 bestaat de collectie Diverse talen uit ongeveer 18.600 titels, als volgt

uitgesplitst over de deelgebieden:

Deelcollectie Geschat aantal titels Waarvan tijdschriften

Afrikaanse talen 5500 40

Indiaanse talen 3400 11

Indo-Europees algemeen: 700 12

-- Keltisch: 1000 27

-- Oudgermaans: 800 35

-- Scandinavisch: 6000 43

Pidgin- en Creoolse talen 600 5


Baskisch 400 5

Gebarentalen 200 4

Het totale aantal tijdschriften komt daarmee op 182 tijdschriften (incl. 19 digitale), waarvan

36 lopende abonnementen.

De collectie Diverse talen staat grotendeels in het gesloten magazijn. In open opstelling staan

20 meter Scandinavische taal- en letterkunde op de studiezaal Scandinavisch, 12 meter

Afrikaanse taalkunde op de studiezaal Oosterse Letteren en Geschiedenis, en 16 meter over de

andere deelgebieden op de studiezaal Algemene Taalwetenschap. Daarbij komen nog

ongeveer 20 meter tijdschriften en series in open opstelling verspreid over het Open

Magazijn.

Afbakening gebied en raakvlakken met andere domeincollecties UL

Alle talen die in Afrika gesproken worden zijn Afrikaanse talen, maar voor deze

domeincollectie gaat het om de ruim 2000 inheemse talen van Afrika ten zuiden van de

Sahara, namelijk de Niger-Congo-talen, de Nilo-Saharaanse talen, de Khoisantalen en de

meeste Afro-Aziatische talen (Tsjadisch, Koesjitisch en Omotisch). De andere Afro-

Aziatische talen (Semitisch, Berber en Oud-Egyptisch) vallen onder de collectie Midden

Oosten.

Bij de Indiaanse of Amerindische talen gaat het om ongeveer duizend levende en dode talen,

die behoren tot tientallen verschillende taalfamilies in Zuid-, Midden- en Noord-Amerika. Het

aantal sprekers per levende taal varieert van enkele (veel talen) tot zo’n tien miljoen

(Quechua). De archeologische aspecten van de Indiaanse talen en culturen vallen onder de

collectie Archeologie, deelcollectie precolumbiaanse archeologie, waaronder ook publicaties

over Indiaanse codices en het Maya hiërogliefenschrift.

De Indo-Europese taalfamilie bestaat uit een groot aantal talen en sub-taalfamilies, die

grotendeels vallen onder de collecties Klassieke talen, Frans, Italiaans, Latijns Amerika

(Spaans en Portugees), Oost-Europa (de Balto-Slavische talen), Midden Oosten (Iraanse talen,

Anatolische talen, Tochaars) en Zuid- en Centraal Azië (Indische talen). Dit profiel beperkt

zich tot het Indo-Europees in het algemeen en tot twee subfamilies van het Indo-Europees: de

Keltische talen en een deel van de Germaanse talen. Wat betreft de Germaanse talen gaat het

alleen om de Scandinavische talen, het Gotisch en het Oudgermaans in het algemeen; de

collecties Nederlands, Fries, Duits en Engels hebben eigen profielen.

De meeste van de ongeveer negentig Pidgin- en Creoolse talen worden gesproken in het

Caraïbisch gebied (het Papiaments bijvoorbeeld). De Pidgin- en Creoolse talen van de Stille

Oceaan (zoals het Tok Pisin) horen bij de collectie Zuidoost-Azië en Oceanië.

Relaties tot externe bibliotheken/collecties

Naast de Universiteitsbibliotheek en de bibliotheek van Archeologie zijn enkele andere Leidse

bibliotheken van belang:

• De bibliotheek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde heeft tot ongeveer de

jaren zeventig van de vorige eeuw ook aangeschaft op het gebied van het Oudgermaans.

Deze bibliotheek is als langdurig bruikleen gedeponeerd in de Leidse Universiteitsbibliotheek.

• De bibliotheek van het Afrika Studiecentrum is gespecialiseerd in Afrika en heeft een zeer

uitgebreide collectie. Zij verzamelt voor het gehele continent op het gebied van

“anthropology and sociology; history; philosophy; economics, women's studies; political

science; management and policy studies; law; administration; religion, education; sociolinguistics;

literature and art”. De taakverdeling tussen het Afrika Studiecentrum en de


Universiteitsbibliotheek is eenduidig: de Universiteitsbibliotheek verzamelt op het gebied

van de inheemse talen van Afrika, het Afrika Studiecentrum op het gebied van alle overige

aspecten van Afrika.

• Het KITLV heeft een uitgebreide bibliotheek over onder meer de talen van het Caraïbisch

gebied en Suriname. Haar collectie over Pidgin- en Creoolse talen en over de Indiaanse

talen van Suriname is omvangrijker dan die van de Leidse Universiteitsbibliotheek.

• De bibliotheek van het Rijksmuseum voor Volkenkunde collectioneert op het gebied van

de niet-Westerse kunst en materiële cultuur en aanverwante onderwerpen. Volkenkundige

series en tijdschriften bevatten vaak ook publicaties over inheemse talen.

De Leidse Universiteitsbibliotheek is de enige bibliotheek in Nederland die systematisch

verzamelt op het gebied van de Afrikaanse talen, het Baskisch en de Indiaanse talen. Voor de

andere deelgebieden zijn er (ook) belangrijke collecties elders in het land:

1) De universiteit Utrecht heeft de grootste en breedste collectie Keltische talen in

Nederland. De Leidse collectie beperkt zich vooral tot materiaal van belang voor de

historische taalkunde van het Keltisch.

2) De Leidse collectie Oudgermaans bevat ongeveer de helft van het in Nederland

aanwezige relevante materiaal. De bibliotheken van de Universiteit Groningen en de

Universiteit van Amsterdam vormen hierop een belangrijke aanvulling.

3) De Leidse collectie Scandinavische taal- en letterkunde is heel beperkt. Eventuele Leidse

gebruikers zijn hoofdzakelijk aangewezen op de bibliotheken van de Universiteit

Groningen en de Universiteit van Amsterdam.

4) Voor wat betreft de gebarentalen heeft de Universiteitsbibliotheek minder dan de helft

van het in Nederland aanwezige relevante materiaal. Voor de rest zijn de Leidse

gebruikers aangewezen op de collecties van andere wetenschappelijke bibliotheken in

Nederland, waarvan die van de Universiteit van Amsterdam de grootste collectie

gebarentalen heeft.

Algemene relatie met onderwijs en onderzoek

De collectie Diverse talen is in het Leidse onderwijs vooral van belang voor de volgende

programma’s:

• Bachelor Talen en culturen van Afrika

• Bachelor Talen en culturen van Indiaans Amerika (vanaf het studiejaar 2006-2007 worden

geen nieuwe propedeusestudenten meer tot deze opleiding toegelaten.)

• Master in African Languages and Cultures

• Master in African Linguistics

• Master in Indian American Studies

• Master in Archaeology and History of Native American People

• Master in Comparative Indo-European Linguistics

• Research Master (MPhil) in Linguistics: Structure and Variation in the Languages of the

World

• Research Master (MPhil) in Latin American and Amerindian Studies

• Research Master (MPhil) in Archaeology, Native American Religion and Society

• Bijvak Afrikaanse talen en culturen

• Bijvak Talen en culturen van Indiaans Amerika

• Bijvak Vergelijkende Indo-Europese taalwetenschap

De collectie Diverse talen ondersteunt Leids onderzoek dat valt onder het onderzoeksinstituut

LUCL, en wel dat deel dat is georganiseerd rond de volgende leerstoelen:


• Afrikaanse taalkunde (onderzoek gericht op taalbeschrijving, met een accent op het maken

van (deel)grammatica’s van nog niet of nauwelijks beschreven talen)

• Indiaanse talen en culturen (onderzoek gericht de analyse en beschrijving van Indiaanse

taal- en cultuurverschijnselen in verschillende perioden, vanaf de vroegste bewoning van

het continent, via het koloniale tijdperk tot aan de actuele situatie)

• Vergelijkende Indo-Europese taalwetenschap (onderzoek gericht op het maken van een

nieuw etymologisch woordenboek van het Indo-Europees)

• Oud-Germaanse filologie

Doelgroepen buiten UL en (inter)nationaal belang

Leiden heeft voor de Afrikaanse en Indiaanse talen en voor het Baskisch een landelijke

verantwoordelijkheid in het kader van de Bibliotheekvoorziening Geesteswetenschappen

(BGW). Daarnaast trekt de deelcollectie Afrikaanse talen ook buitenlandse onderzoekers.

Zwaartepunten

De zwaartepunten binnen de collectie Diverse talen sluiten aan op traditionele

onderzoekszwaartepunten binnen de Leidse Letterenfaculteit: de taalbeschrijving van nietwesterse

talen en de historisch-vergelijkende studie van het Indo-Europees. Met uitzondering

van de deelcollectie Scandinavisch is de collectie Diverse talen vrijwel volledig op de

taalkunde gericht. Leiden heeft zelfs een bijna “complete collectie” voor de taalkunde van de

Afrikaanse (NBC-codes 18.78 en 18.92) en Indiaanse talen (NBC-code 18.91), met een bezit

van meer dan 90 % van het in Nederland aanwezige relevante materiaal. Baskische taalkunde

heeft het niveau van een onderzoekscollectie, met een bezit van ongeveer 80 % van het in

Nederland aanwezige relevante materiaal (NBC-code 18.99).

De andere deelcollecties zijn bescheidener in omvang. De Universiteitsbibliotheek heeft een

onderwijscollectie voor de Pidgin- en Creoolse talen (NBC-code 18.96), voor de Indo-

Europese taalkunde in het algemeen (NBC-code 18.01), voor de Keltische historische

taalkunde (NBC-code 18.67) en voor de Oudgermaanse taalkunde (NBC-codes 18.02 en

18.21). Voor de Scandinavische taal- en letterkunde (NBC-codes 18.14-18.20) was er een

onderwijscollectie tot circa 1980, maar sindsdien is er slechts minimale collectievorming.

Voor de taalkunde van de gebarentalen (NBC-code 18.97) was er een onderzoekscollectie,

maar sinds circa 2001 is er slechts sprake van minimale collectievorming.

Ontsluiting

De collectie Diverse talen is volledig opgenomen in de catalogus. De ontsluiting op

onderwerp vindt plaats via drie systemen die elkaar deels overlappen. Het percentage

ontsloten titels per deelcollectie en systeem is als volgt:

Deelcollectie OSC NSC GOO

Afrikaanse talen 22 70 87

Indiaanse talen 15 70 59

Indo-Europees algemeen: 43 44 42

-- Keltisch: 36 58 53

-- Oudgermaans: 52 48 21

-- Scandinavisch: 56 31 31

Pidgin- en Creoolse talen 35 66 53

Baskisch 37 61 44

Gebarentalen 2 69 73


Collectievormingsprofiel

Actuele relatie met onderwijs en onderzoek

De collectie Diverse talen ondersteunt met name onderwijs en onderzoek dat plaatsvindt bij

Talen en culturen van Afrika (TCA), Talen en culturen van Indiaans Amerika (TCIA) en

Vergelijkende Indo-Europese taalwetenschap (VIET). Het gaat om de volgende aantallen

studenten en onderzoekers:

Talen en

culturen van

Afrika

Talen en culturen

van Indiaans

Amerika

Vergelijkende

Indo-Europese

taalwetenschap:

Gewone en bijzondere hoogleraren 3 1 4

Overige vaste staf 5 5 1

Promovendi, postdocs, etc. 17 5 6

MA-studenten 27 1 1

BA-studenten 29 3 17

Eerstejaarsstudenten in 2007 6 n.v.t. 10

De bachelor-opleiding voor TCIA is gestaakt met ingang van het studiejaar 2006-2007 en

sindsdien worden geen nieuwe propedeusestudenten meer tot deze opleiding toegelaten.

De drie genoemde opleidingen en onderzoeksgroepen worden niet alleen ondersteund vanuit

de collectie Diverse talen. Voor TCA is er een taakverdeling met het Afrika Studiecentrum,

waarbij de Universiteitsbibliotheek verzamelt op het gebied van de inheemse talen van Afrika

en het Afrika Studiecentrum op het gebied van alle overige aspecten van Afrika. Voor TCIA

is er een parallelle taakverdeling met de collectie archeologie. VIET, tenslotte, wordt ook

ondersteund vanuit de collecties Klassieke talen, Oost-Europa (de Balto-Slavische talen),

Midden Oosten (Iraanse talen en Tochaars), Zuid- en Centraal Azië (Indische talen) en

Nederlands, Engels en Duits (Oudgermaans). Voor de Anatolische talen wordt VIET

ondersteund door het Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten.

Er zijn geen opleidingen of onderzoeksgroepen die zich specifiek met het Baskisch, de

gebarentalen of de Pidgin- en Creoolse talen bezighouden. De collectievorming voor deze

vakken is meer algemeen ondersteunend voor taalkundig onderwijs en onderzoek. Alle drie de

deelcollecties zijn van belang voor de taaltypologie. De Pidgin- en Creoolse talen zijn bovendien

van speciaal belang voor wie zich met het Caraïbisch gebied of Afrikaanse talen

bezighoudt.

Aankoop en aankoopmethodiek

De aanschaf verloopt hoofdzakelijk via de boekhandel, maar voor de deelcollectie Afrikaanse

talen ook via particulieren. In Afrika zelf uitgegeven publicaties zijn vaak uitsluitend zeer

lokaal verkrijgbaar, meestal in maar één kantoor in één specifieke stad. Wat binnenkomt is

wat vrijwilligers (vooral Leidse onderzoekers) kunnen en willen aanschaffen tijdens hun

reizen.

In beginsel gebeurt de aanschaf via de boekhandel aan de hand van promotiemateriaal van

uitgevers en aanschafsuggesties van gebruikers, met nog wat aanvullingen achteraf op grond

van boekbesprekingen. Voor de Afrikaanse en Indiaanse talen wordt bovendien gebruik

gemaakt van bibliografische vakpublicaties.

De aanschaf voor Afrikaanse talen vindt plaats in zeer nauwe samenwerking met de

wetenschappelijke staf bij Letteren zelf. Het Leidse tijdschrift Journal of African Languages


and Linguistics (JALL) bevat een overzicht van nieuwe uitgaven op het vakgebied. Al deze

uitgaven worden aangeschaft voorzover betaal- en leverbaar.

Bij de aanschaf voor Indiaanse talen speelt de SSILA Newsletter een cruciale rol. Deze

uitgave van de Society for the Study of the Indigenous Languages of the Americas verschijnt

viermaal per jaar en bevat een overzicht van recente publicaties op het vakgebied.

Selectiecriteria

De vakgebieden van de collectie Diverse talen kenmerken zich door een relatief bescheiden

wetenschappelijke productie. Daardoor kunnen de selectiecriteria tamelijk eenvoudig blijven.

Alle wetenschappelijke publicaties die over bepaalde onderwerpen gaan worden tot een

bepaald niveau aangeschaft. Voor welke onderwerpen en niveaus dat precies zijn, zie tabel:

NBC Vakgebied Onderwerp Opmerkingen Niveau

collectievorming

Gewenst Huidig

18.01 Indo-Europese talen:

algemeen

18.02 Germaanse talen:

algemeen

18.14 Scandinavische taal-

en/of letterkunde

Historische-vergelijkende taalkunde

van het Indo-Europees en de

reconstructie van het Proto-Indo-

Europees

8 6

Historische-vergelijkende taalkunde

van de Oudgermaanse talen en de

reconstructie van het Proto-Germaans

8 4

Historische taalkunde en dialectologie Voorzover van belang voor

de Oudgermaanse en Indo-

Europese taalvergelijking

8 2

Algemene naslagcollectie 1 1

Taalkunde van het Gotisch 8 6

18.21 Germaanse talen:

overige

18.67 Keltische talen Historische taalkunde en dialectologie Voorzover van belang voor

de historische-vergelijkende

taalkunde van het Indo-

Europees

8 2

18.78 Afro-Aziatische talen: Taalkunde van de Tsjadische,

10 10

overige

Koesjitische en Omotische talen

Teksten in deze talen Als bron voor taalkundig

onderzoek

4 3

18.91 Amerindische talen Taalkunde van de inheemse talen van

Indiaans Amerika

8 8

18.92 Talen van Sub- Taalkunde van de Niger-Congo-talen,

10 10

Saharaans Afrika de Nilo-Saharaanse talen en de

Khoisantalen

Teksten in deze talen Als bron voor taalkundig

onderzoek; teksten in het

Swahili ook voor

onderwijsdoeleinden

(taalverwerving)

4 3

18.96 Pidgin- en Creoolse

talen

Taalkunde 6 1

18.97 Gebarentalen Taalkunde 2 1

Gebarentalen van Afrika 10 1

18.99 Overige talen

Taalkunde van het Baskisch 6 1

Letterkunde van het Baskisch 4 1

Taalkunde van de Eskimotalen van

Noord-Amerika

8 8

Het gaat daarbij vrijwel uitsluitend om papieren boeken en tijdschriften, maar dat heeft meer

met de aard van het aanbod te maken dan met een principiële keus. Iets soortgelijks geldt voor

taal en herkomst van de publicaties. Ook al zijn de meeste aangeschafte publicaties in het

Engels, Duits of Frans en afkomstig uit een westers land, dit is geen selectiecriterium en

relevant aanbod in andere talen en uit andere landen wordt ook aangekocht.

Beschikbare middelen


Voor de collectie Diverse talen was in 2007 ongeveer € 6810,- beschikbaar als structureel

jaarlijks budget. In het kader van de Bibliotheekvoorziening Geesteswetenschappen (BGW) is

er voor de periode 2007-2008 een aanvullend budget beschikbaar gesteld voor de

deelcollecties Afrikaanse en Indiaanse talen. Voor het jaar 2007 ging dat om een bedrag van

3748,90.

Aanwas anders dan door koop: schenkingen, bruiklenen

De universiteitsbibliotheek krijgt regelmatig schenkingen aangeboden, die in omvang kunnen

variëren van een enkel boek tot een complete particuliere bibliotheek. Zulke schenkingen zijn

onmisbaar voor het dichten van lacunes in de collectie Diverse talen. Om financiële,

logistieke en andere redenen vertoont die collectie allerlei lacunes die in de praktijk alleen

langs deze weg te dichten zijn. In de afgelopen tien jaar is de collectie verrijkt met honderden

boeken en tijdschriften uit vier nalatenschappen en een groot aantal kleinere schenkingen.

Deselectie

Deselectie is voor deze collectie geen serieuze optie, omdat zij grotendeels uit voor Nederland

en Leiden uniek materiaal bestaat.

More magazines by this user
Similar magazines