Op goede gronden - Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht

Op goede gronden
Zeven jaar bodemsaneringen
in Dordrecht

Op goede gronden
Zeven jaar bodemsaneringen
in Dordrecht

2
Rivierstrandje Polder
Stededijk, aan de
overkant Sliedrecht

Inhoudsopgave
Zeven jaar Dordtse saneringsgeschiedenis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
Inleiding bodemsanering Nederland
Alles begint in Lekkerkerk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
Inleiding bodemsanering Dordrecht
Werken en wonen op een gezonde Dordtse bodem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
De Hoogt
Verzinken in een landhuis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
Scheepswerf De Biesbosch
Laspeuken op een landtong . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
Zwemmen bij de Maasstraat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
Gips Houtbereiding, Penn & Bauduin en Kop Nijverheidsstraat
Een laag van slakken en een omgevallen treinwagon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
Transberg
Bananen en erger afval onder een reusachtig pannendeksel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
Woonwagencentrum Wieldrechtse Zeedijk
Gesloopte auto’s en verbrande kabels in een vrijstaat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
Polder Stededijk
Een nare bult in de Biesbosch . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
IJsfabriek Siberia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
Colofon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 3

4
Egaliseren toplaag
afvalstort Transberg

Zeven jaar Dordtse saneringsgeschiedenis
‘Op goede gronden’. Een passende titel voor een publicatie over de bodemsaneringen die de gemeente
Dordrecht de afgelopen zeven jaar heeft uitgevoerd. Goede gronden betekent niet per definitie schone
gronden, wel een bodem die weer zonder risico’s kan worden gebruikt voor bijvoorbeeld woningbouw,
kantoren of natuur. Dat is het doel van het Dordtse bodemsaneringsbeleid.
Anderhalve eeuw industrialisatie en bedrijvigheid in Dordrecht heeft naast werkgelegenheid en welvaart ook
een negatieve erfenis opgeleverd: op diverse plekken is de bodem verontreinigd. Vanaf de jaren tachtig van
de vorige eeuw heeft de overheid veel tijd en geld geïnvesteerd om deze erfenis weer weg te werken.
In eerste instantie saneerde de provincie Zuid-Holland spraakmakende locaties, zoals de Merwedepolder en
het Lijnbaan-gebied. Vanaf 2003 heeft de gemeente Dordrecht deze taak overgenomen. In de periode tot nu
is in nauwe samenwerking met de Milieudienst Zuid-Holland-Zuid, milieuadviesbureaus en aannemers veel
werk verzet. Zo zijn bijvoorbeeld Transberg, een deel van Stadswerven, het autosloopterrein Wieldrechtse
Zeedijk en de voormalige stortplaats aan de Oude Veerweg gesaneerd.
In dit boekje leest u meer over deze en andere bodemsaneringen. Behalve een korte beschrijving van de
verontreinigingen en de toegepaste saneringsmethoden komt vooral de ontstaansgeschiedenis van de
verontreinigingen aan de orde. Welke activiteiten of gebeurtenissen in de Dordtse geschiedenis zijn er de
oorzaak van? Hoe is hier vervolgens mee omgegaan?
Deze blik in het verleden is nadrukkelijk niet om zondebokken aan te wijzen, maar om de recente saneringsopgaven
in een historisch perspectief te plaatsen. Een nieuw hoofdstuk in de geschiedschrijving van de
bedrijvigheid in Dordrecht, waar we nog altijd mee te maken hebben. Ik wens u veel leesplezier.
Dion van Steensel
Wethouder milieu
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 5

6
Transberg, links de
Dordtsche Kil

Inleiding bodemsanering Nederland
Alles begint in Lekkerkerk
De ontdekking kwam met het springen van een
waterleiding. Op 15 september 1979 ontsnapte een
forse straal water onder het wegdek van de Jan
Ligthartstraat in Lekkerkerk. Een routineklus, zo leek
het. Een onderhoudsmonteur deed zijn werk en
probeerde de waterstraal vakkundig te temmen.
Niemand maakte zich er druk om, de rust in
Lekkerkerk zou spoedig terugkeren. Tot de monteur
onwel werd. Wat kon de oorzaak zijn? Medewerkers
van het waterleidingbedrijf en de inspectie
Volksgezondheid stelden een onderzoek in.
Er zat een vreemd luchtje aan de zaak, stelden ze
vast. De nieuwbouwwijk bleek op restanten van
chemisch afval gebouwd. De gifaffaire in Lekkerkerk
was een feit.
Twee jaar later, in 1981, begon een woning achterin
de Dordtse wijk de Staart te verzakken.
De nieuwbouw stond in de Merwedepolder, in de
luwte van Nationaal Park de Biesbosch.
Een deskundige ging in de kruipruimte op
onderzoek uit, maar klauterde al snel weer naar
boven. Het rook er naar Lekkerkerk. Verder
onderzoek wees uit dat de nieuwe wijk op een
stortplaats van chemisch afval was gebouwd.
De troep was afgedekt met vervuild havenslib uit de
haven van Rotterdam. De gemeente Dordrecht
wrong zich in bochten, gevangen als ze was in
regels en wetten van Rijk en provincie. De bewoners
ervoeren deze onmacht als onwil, als onzorgvuldig
bestuur. Drie jaar later moest het gemeentebestuur
volmondig toegeven: hier viel niet langer te wonen.
De nieuwe huizen moesten worden afgebroken.
Nieuwe namen
Een nieuwe ‘gifzaak’ was geboren. Heel Nederland
keek en luisterde mee. Het was niet de laatste
affaire. De Coupépolder, de Volgermeerpolder,
Steendijkpolder, Griftpark, Zellingwijk; vanuit heel
het land doken steeds weer nieuwe namen op.
Schoksgewijs drong het door: de Nederlandse
bodem kende rotte plekken, waar vervuilde grond
de gezondheid van mensen in gevaar bracht.
Jarenlange praktijken van legaal en illegaal dumpen
kwamen aan het licht. Elke ontdekking ging gepaard
met heftige emoties. Ook politici waren verrast,
maar hun blijken van verontwaardiging waren niet
voldoende.
Het publiek verlangde actie, nu direct. Die actie
kwam er, gericht op de ernstigste vervuilingen.
De landelijke overheid trok miljoenen guldens uit
voor het afgraven en schoonmaken van de grootste
afvalstortplaatsen. Er werden onvermoede vondsten
gedaan. Naast huishoudelijk afval kon men
autobanden of vaten met onbekende chemicaliën
aantreffen.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 7

8
De consumptie en productie waren in de naoorlogse
jaren in Nederland sterk gegroeid, maar dat gold
ook voor de restanten die achterbleven.
Die verdwenen in de grond of werden toegedekt.
Veel van dat afval kon het daglicht niet velen.
Niemand kende precies de effecten op de
volksgezondheid.
Er moest iets gebeuren. Een nieuw begrip werd
geïntroduceerd: bodemsanering.
Een nieuwe wetenschap ontstond, nieuwe
technieken werden in laboratoria getest.
Hoe maak je verontreinigde grond weer schoon?
Allerlei vragen rezen. Hoe ver gaat de sanering,
soms letterlijk: hoe diep? Welke grond wel, welke
niet? Afgraven, afdekken of inpakken? Wie draait
voor de kosten op?
Intussen kwamen meer vervuilingen aan het licht.
Na de (illegale) afvalstortplaatsen en risicovolle
bedrijven richtten de deskundigen zich op voorheen
onverdachte plaatsen. Landbouwgronden waar
boeren bestrijdingsmiddelen zoals DDT hadden
gebruikt of geloosd. Rivieren met vervuild slib,
afkomstig van industrieën. Maar de aandacht richtte
zich ook op de binnensteden waar werknemers van
kleine ambachtelijke bedrijven, zoals smederijen of
autosloperijen, ongezien allerlei oliën in de grond
hadden laten weglopen.
Gasbedrijven
Bijzondere verontreinigingen waren terug te vinden
rond vroegere gasbedrijven, die op kolen stookten.
Ze stonden vaak middenin een stad, zoals bij de
Riedijkshaven in Dordrecht. In heel het land hadden
naar schatting 260 gasbedrijven energie geleverd.
De fabrieken waren meestal eind negentiende of
begin twintigste eeuw gebouwd, zonder besef van
eventuele gevolgen voor het milieu of de
gezondheid. De bedrijven wonnen gas op basis van
kolen. Het gas was zo vuil dat reiniging nodig was.
Dat gebeurde met gaswassers en zandfilters,
waarbij giftig teer en koolwaterstoffen vrijkwamen.
Na gebruik werden de stoffen, waaronder ook
cyaniden en zware metalen, onnadenkend rondom
de gasfabriek gedumpt. De verontreiniging bleef
achter, nadat de meeste gasbedrijven in de jaren
vijftig van de vorige eeuw hun activiteiten hadden
gestaakt. Het opruimen kostte de staat en
gemeenten talloze miljoenen guldens.
Ruim dertig jaar na de onthulling van de eerste
affaire is al veel vervuilde grond opgeruimd en
vervangen door schone grond en zand, of ingepakt.
Nieuwbouwwijken, nieuwe natuur en golfbanen zijn
aangelegd op gesaneerde terreinen.
De Rijksoverheid heeft in 2009 nog eens 660
miljoen euro beschikbaar gesteld voor saneringen in
heel het land, waaronder het Eiland van Dordrecht.
Volgens de laatste opgaven zijn in Nederland
175.000 plekken zo vuil dat schoonmaak nodig is.
Het onderwerp veroorzaakt landelijk nauwelijks nog
ophef. Daarvoor zijn de bodemsaneringen te lokaal
van aard. Directe betrokkenen, zoals omwonenden,
laten zich wel horen. Verontreinigde grond is nog
altijd een rijke voedingsbodem voor emoties.
Helemaal schoon of een beetje vuil?
Wanneer is er sprake van vervuiling? En wie bepaalt
dat? Sinds 1995 is er de wet Bodembescherming,
met tal van regels. Is er een geval van ernstige
bodemverontreiniging, dan moet dat
wetenschappelijk worden onderbouwd.

Ook hoort een sanering vooraf door de overheid te
zijn goedgekeurd. Op basis van deze regels hebben
gemeenten en provincies nieuw beleid ontwikkeld
over methoden van onderzoek en sanering.
De wet bepaalt dat particulieren en grondeigenaren
verantwoordelijk zijn voor het schoonmaken van
vervuilde grond. Die regeling geldt voor de
huiseigenaar, maar ook voor de ondernemer.
Hij moet saneren, als hij oude verontreinigde
bedrijfsgrond koopt om zijn bedrijf uit te kunnen
breiden. Die verplichting is er ook voor bedrijfjes
met recente verontreiniging.
Er zijn verschillende vormen van saneren. In de
jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw liet de
overheid de grond volledig schoonmaken. Dit
gebeurde door de grond af te graven, vervolgens af
te voeren, te reinigen of gecontroleerd te storten.
De benadering is nu anders. De overheid kijkt eerst
naar de bestemming van de grond. Een snelweg of
parkeerterrein mag iets vuiler zijn dan een tuin van
een particulier. Het gezondheidsrisico is in het
eerste geval minder groot. Dat heet saneren ‘naar
toekomstig gebruik’.
Bij bodemsanering werken veel partijen samen.
De coördinatie ligt in handen van gemeenten en
provincies, terwijl het Rijk zorgdraagt voor de
financiering. Die samenwerking is hard nodig, want
bodemsanering in Nederland is een enorme opgave,
en kostbaar bovendien.
In 2004 kwam het toenmalige kabinet tot de
slotsom dat de aanpak niet langer realistisch was.
Saneringen om de Nederlandse grond schoon te
krijgen zouden honderd jaar vergen en miljarden
euro’s kosten. De regering besloot het beleid
opnieuw te bekijken. De uitkomst was, dat
bodemsanering praktischer moet zijn en meer
gestoeld op de realiteit.
Sanering hoort daarom steeds meer bij plannen
voor economische en ruimtelijke ontwikkeling.
In de kosten voor het project zit ook het bedrag voor
sanering. Het gebruik van de grond bepaalt, zoals
eerder gezegd, in hoge mate voor welke sanering
wordt gekozen.
Het saneringswerk richt zich vaker dan voorheen op
een goede inschatting van de risico’s en beheersing
van de situatie.
Het nieuwe beleid is een belangrijke koerswijziging.
De bodem hoeft niet helemaal schoon te zijn, maar
wel gezond genoeg om op te kunnen wonen en te
werken. Binnen 25 jaar moet de aanpak leiden tot
een beheersbare situatie.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 9

10
Riedijkshaven met
gasfabriek,
omstreeks 1936

Inleiding bodemsanering Dordrecht
Werken en wonen op een gezonde
Dordtse bodem
De Dordtse bodem moet schoner en gezonder.
Dat streven heeft de gemeente Dordrecht in 2002
vastgelegd in het Meerjaren beleidsprogramma,
waarin het beleid over meerdere jaren wordt
geschetst. ‘Wij werken aan een leefbare stad’ is het
motto. Er is hard gewerkt om alle vervuilde locaties
op te sporen en te saneren.
Sinds 2003 doet de gemeente dat met eigen
bevoegdheden en taken. In dat jaar nam de
gemeente de zorg voor het bodembeheer van de
provincie Zuid-Holland over.
In 2015 moeten vrijwel alle verontreinigde gronden
zijn gesaneerd of mogen ze in ieder geval geen
gevaar meer opleveren. De Dordtse bodem is dan
schoner en gezonder, en de stad leefbaarder.
Dat is in een notendop de aanpak van de gemeente.
De gedachte is helder en lijkt vanzelfsprekend: vuile
grond moet je schoonmaken. Mens en natuur horen
te gedijen in een gezonde omgeving.
Zo vanzelfsprekend was die gedachte tot veertig jaar
geleden niet. Er was zelfs geen gedachte, niet bij de
gemeente en niet bij bewoners. Natuurlijk waren er
vuilnisophalers. Maar eeuwenlang stortten
Dordtenaren hun afval ook naast hun huizen of in
grachten. Bedrijfjes deden hetzelfde. Afval, daar
keek je niet naar om. En je dacht al helemaal niet
aan de gevolgen. Met lichte overdrijving kun je
zeggen dat Dordrecht op afval is gebouwd. De oude
woonkernen liggen op een metersdikke ‘stadslaag’
van afval, gevormd door het eeuwenlang dumpen
van afval, door bewoners en eigenaren van
bedrijfjes. Het afval is afkomstig van industriële
activiteiten, van tankstations, leerlooierijen,
verffabriekjes, sigarenateliers en meubel- en
spiegelmakers. De productie van glas, leer en verf
ging gepaard met het achterlaten van zware
metalen, zoals koper, lood, zink, cadmium, arseen
en kwik. Een groot deel zit nog in de grond.
Weinigen die zich er tot voor kort druk om maakten.
Ook buiten de stadsgrenzen was er afval.
Boeren dempten sloten met puin, autoslopers lieten
de olie in de grond lopen en fabrieken dumpten
zware metalen. Of gaven anderen opdracht in
buitengebieden chemicaliën te storten.
Geen mens, en geen overheid, die ervan opkeek of
zich afvroeg of dit gedrag de gezondheid diende.
Er was geen beleid, geen wet en geen sanctie.
Niemand wist iets, niemand had er oog voor.
Grote zorgen
Tot begin 1980, Lekkerkerk. Een complete woonwijk
bleek gebouwd op chemisch afval. Voor het eerst
maakten autoriteiten zich grote zorgen om de
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 11

Stort van Troost,
in de polder Stededijk
12
volksgezondheid. De eerste voornemens voor
wettelijke regels werden al snel uitgesproken.
Maar toen moesten de andere ‘gifaffaires’ nog
komen. Ook Dordrecht kreeg met de
Merwedepolder zijn ‘gifwijk’, een imago waar het
maar moeilijk van af raakte. De olievlek van
verontreinigde locaties breidde zich uit.
Opinieweekblad Vrij Nederland maakte in 1983 een
geruchtmakende inventarisatie: de Kleine Gifatlas
van (vrij) Nederland.
De redacteuren stelden een top-30 op van ernstig
vervuilde plaatsen. Dordrecht stond met de
Merwedepolder op nummer 9, met het terrein van
chemiefabriek Luyk op nummer 10 en de wijk
Bleijenhoek op nummer 12. Verderop meldde de
gifatlas nog eens elf verdachte Dordtse locaties,
waaronder het woonwagenkamp aan de
Wieldrechtse Zeedijk en het voormalige
bedrijfsterrein van Penn & Bauduin.
De onthullingen schudden gemeentelijke en
provinciale overheden op. Voor het eerst keken die
naar de bodem, en begonnen de kwaliteit ervan te
onderzoeken. Dordtse ambtenaren stelden lijsten
samen van de belangrijkste verdachte locaties.
Na de Merwedepolder doken de namen van
Bleijenhoek en Crayestein op. Iedere melding van
verontreiniging riep bij de bevolking heftige reacties
op. Dordtenaren vreesden voor hun gezondheid.
Het stadsbestuur wist zich met de nieuwe situatie
niet altijd goed raad. Bodemverontreiniging was een
nieuw fenomeen. Bodemsanering, de volgende
fase, was een pril politiek onderwerp en de techniek
stond nog in de kinderschoenen.
De onthullingen werden verspreid over stad en
eiland gedaan. De emoties die ermee gepaard
gingen, waren afhankelijk van de omvang maar
vooral van de plek.
Feitelijk bestonden er geografisch gezien twee
soorten bodemverontreiniging: die in gebieden van
stadsvernieuwing en die buiten de stad.
Meestal ging het bij de laatste soort om
vuilstortplaatsen. De meeste reacties vanuit de
bevolking kwamen na publicatie over vondsten in de
bewoonde omgeving, zoals de Bleijenhoek.
De stortplaats Crayestein-Oost riep minder emoties
op. Dordtenaren vreesden nauwelijks gevaar voor
hun gezondheid.
Onder verantwoordelijkheid van de provincie zijn in
de jaren tachtig en negentig behalve de
Merwedepolder onder meer de gasfabriek
Bleijenhoek, het terrein van EMF-Victoria,

Saneringswerkzaamheden
werfterrein De Biesbosch
het Matena’s pad, de Markettenweg en Crayenstein-
Oost gesaneerd. In bijna alle gevallen werden niet
alle verontreinigingen weggehaald, maar in toom
gehouden door middel van damwanden en andere
technieken. Midden jaren negentig mocht de
provincie de uitvoering van de saneringen
overdragen aan gemeenten. Zo voerde de gemeente
Dordrecht de sanering van het Lijnbaan-gebied uit.
Bodemprogramma
Het ging om omvangrijke verontreinigingen, kleine
vervuilingen hadden nog nauwelijks aandacht.
Alle gemelde locaties kwamen bij de provincie
Zuid-Holland in een lokaal bodemprogramma.
Daarna volgde de afweging: welke verontreinigingen
hebben voorrang, welke gemeenten zijn het eerst
aan de beurt? Het was een strijd om geld, een
jaarbudget voor bodemsanering dat de provincies
van het ministerie van VROM kregen. De provincie
verdeelde de subsidies en de gemeente Dordrecht
kreeg een flink deel. De ernst van de situatie was
hier misschien iets groter, gezien de rijke
geschiedenis van industriële bedrijvigheid. De grote
saneringen van de Merwedepolder en Bleijenhoek
konden dankzij vele miljoenen guldens aan
overheidssteun beginnen. De sanering gebeurde
onder verantwoordelijkheid van de provincie.
Maar veel vervuilde grond bleef onaangeroerd
liggen. Vaak wist de gemeente niet eens van het
bestaan. Halverwege de jaren negentig volgden de
eerste stelselmatige inventarisaties. Deskundigen
gingen dit keer ook op zoek naar kleinere vervuilde
locaties. En die vonden ze. De provincie hanteerde
een nieuwe onderzoeksmethode. In plaats van
lukraak te zoeken ging men nu uit van een vraag:
op welke plaatsen concentreerde zich in de
afgelopen tientallen jaren de bedrijvigheid? Welke
stoffen kunnen daar liggen? Deskundigen keken in
de buitengebieden ook naar gedempte sloten.
Met welk materiaal waren ze gevuld? Vaak werden
puin en asbest aangetroffen. De nieuwe methode
leverde een waslijst aan locaties op.
In Dordrecht ontstond een ‘werkvoorraad’ van 1500
mogelijk ernstig en minder ernstig vervuilde
plekken, veelal in de binnenstad. Het ging om
tankstations, autobedrijven of kleine fabrieken.
Die locaties werden opnieuw onder de loep
genomen, onder meer door middel van
archiefonderzoek. Zaten de bedrijfjes er echt?
Waren het misschien postadressen of
directeurswoningen.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 13

14
Daarna bleven vijfhonderd vervuilde plaatsen over, die
aan een eerste bodemonderzoek werden
onderworpen. Want zat de verontreiniging ook echt in
grond? Het onderzoek liep door tot begin 2010.
Dertig locaties zijn overgebleven, de meeste in de
binnenstad. Daar is vervolgonderzoek nodig. Ze zijn
zo vervuild, dat actie noodzakelijk is. Het gaat om
‘diffuse’ verontreinigingen, vaak onduidelijk van aard,
zoals olie vermengd met zware metalen.
In de loop van de jaren zijn, zoals gezegd, het beleid
en de verantwoordelijkheden heel erg veranderd.
In jaren tachtig was bodemsanering een taak van het
ministerie, daarna van de provincie en sinds 2003 van
de gemeenten. Dordrecht nam in dat jaar behalve de
verantwoordelijkheid en het budget, ook de wettelijke
regelingen over, zoals het regelen van beschikkingen.
De gemeente beoordeelt alle saneringen. Het is een
formele taak: in de praktijk voert de Milieudienst
Zuid-Holland Zuid namens de gemeente uit.
Aantallen en tempo
De gemeente Dordrecht ontwikkelde eigen
saneringsplannen. Sinds het jaar 2000 hebben twee
meerjarenprogramma’s de aantallen en het tempo
van bodemsanering bepaald.
De opgave bleef aanzienlijk. Op de lijst stonden
saneringslocaties die bij de Provincie Zuid-Holland in
voorbereiding waren, zoals de voormalige
stortplaatsen Transberg, Oude Veerweg en Polder
Stededijk, Hoogt, Gips houtbereiding en Penn &
Bauduin. Ook werden locaties opgenomen die liggen
in gemeentelijke gebieden waar nog moet worden
gebouwd, zoals Stadswerven en het sloopterrein aan
de Wieldrechtse Zeedijk.
Met uitzondering van Polder Stededijk zijn alle
geplande grote saneringen uitgevoerd.
Nu wachten alleen nog de dertig kleine
verontreinigingen op schoonmaak.
De snelheid waarmee dat kan gebeuren, hangt onder
meer af van juridische factoren. De locaties zijn
bekend, maar wie zijn de eigenaren? En zijn ze
verantwoordelijk voor de vervuiling? Is de vervuiling
heel lang geleden ontstaan, dan hoeven de eigenaren
niet voor de saneringskosten op te draaien. Als er een
relatie is tussen vervuiling en de eigenaar moeten ze
dat wel. Wie een huis of grond koopt, is in ieder geval
verantwoordelijk voor een eventuele verontreiniging.
De gemeente Dordrecht streeft ernaar dat alle
saneringen, groot of klein, in 2015 afgerond of onder
controle zijn. Voor de financiering zorgt het Rijk.
De gemeente Dordrecht heeft voor bodemsanering in
de periode 2003 tot 2009 een bedrag van 21 miljoen
euro ontvangen. Daarvan zijn zestien miljoen euro
aan saneringen en ‘nazorg’ besteed. Veel locaties
worden uit zorg voor mogelijke verspreiding van de
verontreiniging met meetapparatuur, via
bemonstering en regelmatige inspecties in de gaten
gehouden.
De kostbare bodemsaneringen moeten in 2015
hun vruchten hebben afgeworpen en daarmee een
belangrijke bijdrage leveren aan ‘de leefbare stad’.
In 2015 wonen en leven Dordtenaren op een gezonde
bodem.
Geen deskundige zal beweren dat de grond helemaal
schoon is; in een stad is dat een utopie. Maar de
risico’s voor de gezondheid, natuur en eventuele
verspreiding zijn beperkt en aanvaardbaar.

Aanvoerleidingen naar
waterzuiveringsinstallatie
Transberg
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 15

16
Hoogt 13/14

De Hoogt
Verzinken in een landhuis
Dordrecht kent weinig plekken met zoveel lagen
geschiedenis als het landhuis aan de Hoogt nummer
13/14. Bijna onopvallend staat het Rijksmonument
daar, ondanks zijn voorname formaat, aan de voet
van een plantsoentje.
Rondom staan een betrekkelijk nieuw, donker
appartementenblok, een rij kleinere lichtgekleurde
woningen, met erachter het Maasplazacomplex – hoger
dan het landhuis zelf. Langs het plantsoen ligt een
strook met woningen die ouder zijn en een verscheidenheid
aan mensen bij nummer 14 hebben zien
komen en gaan.
De Hoogt is een oeroud stukje grond op het Eiland
van Dordrecht. Het draagt niet voor niets een naam
die een verheffing uit het vlakke land aanduidt.
De verhoging is vermoedelijk het overblijfsel van een
middeleeuwse terp, uit de periode dat er nog geen
dijken waren. De kleine stad Dordrecht was omringd
met brede waters, kreken en drassige gronden.
Aan het einde van de achttiende eeuw was het voor
vermogende Dordtenaren een aantrekkelijke plaats
om een buitenhuis te laten bouwen. De stad lag
dichtbij, bedrijvigheid van scheepshellingen was in de
buurt en iedere dag kon je er de ruimte van het eiland
ervaren. De befaamde scheepsbouwer Jan Schouten
(1786 – 1852) werd verliefd op de plek en besloot er te
gaan wonen. Rond 1800 liet hij dit fraaie landhuis
bouwen. Hij kon er uitkijken over een royale,
parkachtige tuin, zoals veel andere
entrepreneurs aan de rand van de stad bezaten.
De Hoogt werd bezit van de elite.
Jan Schouten hoefde voor zijn werk niet ver te lopen.
Zijn (zee)schepen bouwde hij op steenworpafstand,
langs de Kalkhaven. Die haven was groter en dieper
dan de Spuihaven en Riedijkshaven, waar Schoutens
concurrenten hun schepen van stapel liet lopen.
Dankzij een fijne ondernemingsgeest ging het zijn
firma lange tijd letterlijk en figuurlijk voor de wind.
Totdat Schouten zich verkeek op de veranderende
tijden: hij hield het bij houten zeilschepen, terwijl het
stalen stoomschip al aan zijn opmars bezig was. Na
zijn dood in 1852 zetten zijn twee zoons vaders bedrijf
nog een paar jaar voort, maar de neergang was niet te
keren. De werf sloot en Schoutens landhuis kwam in
andere handen.
Adresboeken
De adresboeken uit het begin van vorige eeuw geven
een paar namen prijs, zonder vermelding van functies
of beroepen. In 1913 woonde er K.J. Kleijn, volgens de
nummering van destijds op nummer 23. Op nummer
23 rood, pal ernaast, was een pakhuis gevestigd. Wat
er werd opgeslagen is onbekend. Kleijn moet hebben
uitgekeken op de Israëlitische begraafplaats, op de
plaats van het huidige parkeerterrein, voor bewoners
van de appartementen aan de Achterhakkers. Bij
opgravingen in de jaren negentig van de vorige eeuw
zijn beenderen gedolven.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 17

18
Vanaf 1919 woonde in het landhuis geruime tijd een
zekere A. Olivier, bijna tien jaar later vergezeld van P.
Olivier. Over hun leven is weinig bekend.
Volgens een oudere omwonende, de heer Brugman,
heeft in het landhuis ook een meneer Brand
gewoond, een handelaar in oud ijzer. ‘Zijn metalen
had hij niet alleen in het huis opgeslagen, het lag
over de hele Hoogt uitgestald’, weet hij nog.
In het begin van de jaren dertig kwam uit
onverwachte hoek belangstelling. De leiding van het
Korps der Pontonniers, de bruggenbouwers van de
landmacht, vond het huis een ideaal onderkomen,
groot en dicht bij water. De pontonniers hadden al
sinds 1866 vaste voet in Dordrecht en hielden post
in de Benthienkazerne aan de Buiten Walevest.
De korpscommandant besloot enige tijd aan de
Hoogt zijn bureau te vestigen. Een vaandrig, een
lagere officier, zou bovenin hebben gewoond.
Overdag werd er gewerkt in een lange loods,
gelegen in de richting van de Kalkhaven.
Soldaten bouwden er bruggen van lange balken,
voor in tijden van oorlog of rampen.
Smeedijzeren
Vlak voor de Tweede Wereldoorlog was het Bureau
der Korpscommandant al weer opgeheven.
De pontonniers lieten een smeedijzeren wapen met
voorwerpen achter. Een anker, roeispaan en pikhaak
zijn opgenomen in een Frans balkonnetje, dat nog
boven de voordeur te zien is.
Van grootschalige bodemvervuiling was nog geen
sprake, maar dat zou spoedig veranderen. De Dienst
Domeinen, toentertijd eigenaar, deed het pand in
de verkoop. Een Rotterdamse ondernemer meldde
zich: Willem van Mierlobensteijn.
Hij zag mogelijkheden om het landhuis in te richten
als fabriekje voor het verchromen, vernikkelen en
verzilveren van metalen producten. In 1935 diende
hij bij de gemeente met succes een vergunning in
voor het voeren van een bedrijf, waar werknemers
werkten met zware metalen en zuren. Hij ging er
zelf naast wonen, op nummer 25 rood.
In de buurt stond Van Mierlobensteijns bedrijfje
bekend als de ‘verchroomfabriek’. Officieel heette
het bedrijfje Ampère, zoals de eigenaar ook via
advertenties liet weten. Het was gespecialiseerd in
het galvaniseren van producten, ook met gebruik
van giftige chemische stoffen als cadmium. In een
huisje, gelegen aan het plantsoen, woonde in die
tijd de heer Brugman. Hij woont er nu nog, samen
met zijn vrouw.
Brugman kan zich de inrichting nog goed
herinneren. ‘Links van de ingang had je de kantoren,
rechts stonden de baden opgesteld. Daarin werden
de producten gedompeld. Eerst werden ze ontvet,
daarna vernikkeld, verchroomd of wat dan ook.
Dat gebeurde ook in elektrolytische baden, een
methode waarbij gebruik wordt gemaakt van
elektriciteit. Soms werden producten eerst
verkoperd om daarna te worden vernikkeld.
Er waren verschillende processen, maar altijd
werkten ze met zware, gevaarlijke metalen.’
Voor behandeling van de producten gebruikten ze
grote hoeveelheden van de bijtende stof loog.
Speciale geuren
Volgens Brugman waren er geen speciale geuren.
Wel hoorde hij dagelijks van achteruit het pand
geluiden komen. ‘Daar stonden die mannen dingen
te slijpen en te borstelen, ja dat deden ze

De Hoogt omstreeks 1857
onbeschermd. Over de bestemming van het
restafval, zoals de zuren en metalen, is hij heel
beslist: ‘Ze lieten alles gewoon lopen, ze gooiden de
baden na gebruik leeg. Vermoedelijk in het riool, dat
in verbinding stond met de Kalkhaven. Daar stelde
je in die tijd geen vragen over, dat gebeurde
gewoon. Misschien is ook veel onder het huis
verdwenen, maar ook dat zag je natuurlijk niet.’
Brugman is een paar keer binnen gaan kijken
De eerste keer was aan het begin van de Tweede
Wereldoorlog. Daar zag hij de eigenaar voor het
eerst: een lange man die zich statig door de fabriek
voortbewoog. Hij kan zich de grote zolder
herinneren, waar hij met de ‘oude’ Van
Mierlobensteijn judotechnieken oefende.
‘Koprollen en val breken, dat soort werk.’ Onder in
het gebouw ontsnapten intussen loogdampen en
andere kwalijke geuren, maar Brugman maakte zich
er niet druk om.
Veel later zou hij er nog terugkeren. Toen had de
‘oude’ Van Mierlobensteijn de verchroominrichting
al overgedragen aan zijn zoon Koos. Zelf was Willem
gaan wonen aan de Mauritsweg, waar hij in 1984
overleed. Hij is 95 jaar geworden. De giftige dampen
hadden hem blijkbaar geen lichamelijke schade
berokkend.
EMF
Zoon Koos nam vaders galvaniseerbedrijf voor
enkele jaren over, maar vertrok naar de Verenigde
Staten, nadat hij de fabriek had gesloten en het
pand in 1961 had verkocht. Nieuwe eigenaar werd
de Electromotoren Fabriek EMF. Het was een
logische en praktische overname: de
motorenfabriek lag aan de andere kant van de
straat. De EMF wenste uitbreiding in een periode
van naoorlogse economische vooruitgang. Oprichter
Willem Smit was het bedrijf rond 1900 in Kinderdijk
begonnen, maar zocht voor de seriefabricage van
elektromotoren een nieuwe fabriek.
Die vond hij in 1918 naast de spoorbrug over de
Oude Maas. Dat nieuwe fabrieksgebouw zette het
voormalige woonhuis van scheepsbouwer Schouten
letterlijk in de schaduw. Pal naast de EMF deed
biscuit- en chocoladefabriek Victoria goede zaken.
Honderden Dordtenaren en werknemers van verder
weg, uit naburige gemeenten en West-Brabant,
vonden in beide fabrieken werk.
Het was een tijd waarin bedrijvigheid zich nog deels
in het stadscentrum of aan de rand ervan afspeelde.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 19

20
Kleine en grote bedrijven, waaronder
timmerwerkplaatsen, smederijen maar ook een
bierbrouwerij, glas-, sigaretten- en gasfabriek,
stonden te midden van woonhuizen.
Aanvoer van grondstoffen en andere materialen had
plaats over wegen waar iedereen gebruik van
maakte. Opslag was in de nabijheid van het bedrijf.
Bij de productie kwamen stoffen vrij die ongehinderd
de straten konden vullen. Afval in de vorm van
chemische middelen vonden regelmatig hun weg
naar het riool, dat weer uitkwam op open water.
Het eerst verdwenen de grotere fabrieken, daarna de
kleinere ambachtelijke bedrijven, waaronder ook
autosloperijen, metaalbedrijfjes en bakkerijen.
De Electromotoren Fabriek EMF, in 1969 in de
Heemaf opgegaan, kreeg een paar jaar later klappen
te verwerken van de wereldwijde energiecrisis. Al in
1974 deed de directie de opslagplaats aan de Hoogt
13 van de hand. Een aantal activiteiten werd naar
Hengelo overgebracht. De Dordtse EMF-tak moest in
1977 de productie helemaal staken. Voor de overgebleven
tweehonderd werknemers volgde ontslag.
Franken
Schoutens landhuis had toen al een nieuwe
eigenaar. Dordtenaar Bram Franken (1939) had er
direct na het vrijkomen, in 1974, zijn zinnen opgezet.
De meubelrestaurateur en scheepsstoffeerder
begon, tegen de ontwikkeling in, aan de rand van de
binnenstad een ambachtelijk atelier. Franken is al
die tijd gebleven, gewoon omdat het ‘hem er bevalt’.
Terwijl de overige ruimten langzaam zijn veranderd
in een pakhuis vol planken, spiralen en meubels,
werkt hij in een van de vroegere kantoorruimten
gestaag door.
De scheepsstofferingen liggen vanwege de malaise
al een tijdje achter hem, maar meubels wil hij nog
graag opknappen. Terwijl hij een imposante
ridderstoel met een poetsdoek zijn glans teruggeeft,
vertelt hij over het begin. ‘Toen ik het pand betrok
was het leeg en helemaal kaal. Er stond geen
motoronderdeel meer in. Ook de twee Spaanse
gezinnen waren vertrokken. Ze hadden op de
bovenverdieping gewoond, hoorde ik. Verder wist ik
niets van de geschiedenis.’ Ook niet dat er onder de
grond giftige stoffen zaten. Dat hoorde hij pas later.
In het begin van de jaren negentig meldden zich om
de zoveel tijd ambtenaren, eerst van de provincie
daarna van de gemeente. ‘Ik heb ze alle ruimte
gegeven om te zaak te onderzoeken.’
Over de chemicaliën, afkomstig van het
galvaniseerbedrijf, maakt Franken zich geen zorgen.
De stoffen liggen onder de grond, in de kelder,
toegedekt door een betonnen vloer van twintig
centimeter. De gevaarlijke stoffen kunnen geen kant
meer op, zo is hem verzekerd.
Metalen plaat
‘Je kunt er niet eens meer bij. Ze hebben een paar
jaar geleden een metalen plaat in het beton
gemaakt, waarmee ze alles konden afsluiten.
Alleen met geweld kun je die plaat nog open krijgen.
Maar waarom zou ik, onder de grond heb ik niets te
zoeken.’ Hij wijst naar achteren, verderop in het
huis, daar moet het luik zich bevinden. Een smal
pad tussen staande deuren, bedden en tapijten
voert er heen. Daar is tussen het meubilair een
kleine open plek, als in een bos. Er staat een karkas
van een stoel, met naakte veringen, op een stuk
rood tapijt met een rond gat.

Stoel op toegangsluik
naar kelder Hoogt 13
Niemand die het hier zou zoeken: de opening naar
de kelder en de stoffen die het daglicht niet kunnen
velen. Het hengsel van de plaat is verwijderd, het
achtergebleven gat met een zware pin
dichtgeslagen.
De verontreiniging, de sanering
De verontreinigde grond bevindt zich onder en rond
het pand Hoogt 13/14, een gebied van ongeveer
zeshonderd vierkante meter. Het ligt achter een
appartementencomplex aan de Achterhakkers, het
terrein van een aannemer, een parkeerterrein en
aan de straten Hoogt (voorkant) en Twintighuizen
(zijkant).
Het galvaniseerbedrijf heeft verschillende
chemische stoffen achtergelaten. Op het
achterterrein is cadmium, chroom, koper, lood,
nikkel, zink en PAK gevonden, evenals vluchtige
gechloreerde koolwaterstoffen (VOCI). Rond het
pand is sprake van een sterke grondwatervervuiling
met nikkel en cadmium. Onder het pand zit chroom
in het grondwater, voor een groot deel in de
volgestorte kelder, voor een ander deel erbuiten.
Deskundigen hebben verschillende onderzoeken
uitgevoerd. De eerste aanpak, het afgraven van met
chroom vervuilde grond in de kelder, werd bij de
start al gestaakt. Door het ondergraven van de kelder
dreigde het huis in te storten. In 2005 is daarom
besloten de verontreiniging te isoleren
door de kelder met een betonlaag ontoegankelijk te
maken. De verwachting is dat het chroom op zijn
plaats zal blijven (niet-mobiele verontreiniging) en
geen gevaar zal opleveren voor mens en milieu.
Buiten het pand zijn een paar saneringen uitgevoerd.
Zo is op het achterterrein en op de parkeerplaats de
verontreinigde grond afgegraven. Daarnaast is met
VOCI verontreinigd grondwater weggezogen. Er komt
nu nauwelijks nog grondwater vrij.
Het grondwater wordt sinds de sanering regelmatig
gecontroleerd op onaanvaardbare hoeveelheden
cadmium, chroom, nikkel en VOCI.
Als de situatie verandert, zullen maatregelen worden
genomen.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 21

22
Resterende
scheepshellingen werf
De Biesbosch

Scheepswerf De Biesbosch
Laspeuken op een landtong
Dordrechts mooiste plek is leeg en stil. De landtong,
doorsneden door de Maasstraat, ligt tegen het
historische stadscentrum aan, maar geluiden
daarvandaan verdampen halverwege. Waar ruim
tien jaar geleden nog het brommen en snerpen van
machines klonk, is nu alleen het gekrijs van
meeuwen te horen. Sinds 1917 werden op
scheepswerf de Biesbosch honderden schepen
gebouwd en gerepareerd. Nu is het omvangrijke
gebied verlaten, op een paar betonblokken, hekken,
zandhopen en opvallende industriële restanten na.
Bijna tegen de laatste huizen aan lijkt een
scheepshelling in de grond weg te zinken.
Een bedrijfshal staat verlaten aan het Wantij.
De onmiskenbare geur van teer en olie zijn er
vervlogen.
Het uitzicht is indrukwekkend, links het Wantij,
rechts de Beneden Merwede. Vóór de landtong
komen rivieren samen in een enorme waterplas:
de Beneden Merwede, Noord en Oude Maas.
Geen wonder dat hier tientallen jaren maritieme
bedrijvigheid heerste; rondom is er water, met
verbindingen naar Zeeland, Rotterdam en Duitsland.
Dit was een kloppend hart van de Dordtse
economie.
Bloeiperiode
De scheepshelling en hal zijn de weinige tastbare
herinneringen aan de bloeiperiode van de Dordtse
scheepsbouw. Het tijdperk begon in 1901.
Het stadsbestuur besloot in dat jaar om het
drassige, onbebouwde gorzengebied achter het
Wantij op te hogen en geschikt te maken voor
industriële bedrijvigheid. Ingenieur J.J.W. Bijvoet zag
er wel brood in en begon in 1909 met zijn NV
Scheepswerf Dordrecht. Hij liet drie hallen bouwen
en voorzag de nieuwbouwhellingen van elektrische
kranen. De arbeiders konden vlakbij de werf komen
wonen. De bouwmaatschappij Noorderkwartier,
ontstaan uit het scheepsbedrijf, bouwde een groot
aantal huurwoningen, waardoor de Staart ook een
woonfunctie kreeg. De Prins Hendrikbrug over het
Wantij verbond de Staart met de stad.
Het was een tijd waarin voor de scheepsbouw de
toekomst weer enigszins rozig gloorde. Een eindje
verderop richtten daarom D. Kooyman en
J.J. Hulsman in 1917 nog een machinefabriek op.
Ze gaven hun bedrijf de naam Biesbosch.
De onderneming maakte machine-installaties en
ketels voor schepen en repareerde stoommachines
en -ketels. Scheepshellingen, kranen en staal
bepaalden sindsdien het beeld van dit gebied.
Voor de Dordtse scheepswerven en
machinefabrieken waren de jaren van de Eerste
Wereldoorlog (1914 - 1918) topjaren. Ze richtten zich
op de bouw van zeeschepen. Vooral bij neutrale
landen, waaronder Nederland, bestond daaraan
grote behoefte. Deze landen hadden het vervoer
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 23

Voormalige Biesboschhal
24
over water in handen; bovendien liepen betrekkelijk
veel schepen stuk op mijnen.
De euforie was slechts van korte duur. In november
1920 begon zich een economische depressie af te
tekenen, die voor Dordrecht tot 1936 zou duren.
De scheepsbouw was het eerst aan de beurt.
Overcapaciteit veroorzaakte een stagnatie aan
orders. De werfdirecties moesten zich zien te
redden met reparaties. De bouw van een veerpont
of binnenscheepje bracht slechts af en toe
verlichting. Directeur Bijvoet kon in 1925 nog
juichen, toen voor Noorse rekening de Peter Bogan
van stapel liep, met zijn 149 meter destijds een van
de grootste tankers ter wereld. Het bleek al snel het
laatste hoogtepunt. In 1927 werd zijn scheepswerf
Dordrecht verhuurd aan buurman machinefabriek
De Biesbosch, die zich staande had weten te
houden met reparaties van voornamelijk Franse
rijnschepen. Twee jaar later was de fusie een
onontkoombaar feit. De nieuwe naam werd N.V.
Scheepswerf en Machinefabriek De Biesbosch. Tot
de Tweede Wereldoorlog werden er ongeveer 150
schepen afgeleverd. De werf gaf aan circa
driehonderd mensen werk, de machinefabriek aan
140 mensen.
De Duitse bezetter plunderde daarna de werf
praktisch leeg. De leiding was in handen van een
zogeheten ‘Verwalter’, een Duitse leidinggevende.
De Nederlandse directeur, M.L. Veldhuijzen, werd in
1942 ontslagen
Rentree
In mei 1945, na de bevrijding, maakte hij zijn
rentree. Veldhuijzen, later opgevolgd door zijn zoon
G. Veldhuijzen, maakte jaren van grote bloei mee.
Met geld van het Marshallplan legde het bedrijf zich
toe op het assembleren van Amerikaanse schepen.
Ook met herstelwerk aan de gehavende
Nederlandse en Franse rijnvloot hadden
werknemers van De Biesbosch de handen vol.
De directie speelde ook slim in op de ontwikkeling
van de duwvaart. De grote bakken vervingen de
zwaar liggende rijnaken. De Biesbosch werd een
specialist in de seriebouw van duwbakken en
duwschepen, maar scheepsmotoren leverden ook
werk op. Het bedrijf breidde in 1978 nog uit door de
overname van scheepswerf en machinefabriek
Koopman, aan de overkant van het Wantij.
Ongeveer zevenhonderd man verdiende bij
De Biesbosch hun brood. De neergang in de
scheepsindustrie was echter al sluipend ingezet.

Hal werf De Biesbosch
De concurrentie van werven uit Azië en Oost-Europa
was moordend. Daar bouwden ze tegen veel lagere
arbeidskosten, en met veel hogere subsidies.
Het uitblijven van orders was fnuikend, het einde
onontkoombaar.
De rechter sprak in het voorjaar van 2000 het
faillissement uit. Een paar dagen later voltooiden
werknemers hun laatste reparatie, aan het schip de
L’Avenir uit Werkendam. De naam riep wrange
gevoelens op, want van enig zicht op ‘toekomst’
was geen sprake meer. Machinefabriek en
scheepswerf De Biesbosch had in bijna honderd jaar
tijd negenhonderd schepen van stapel laten lopen.
Het bedrijf was een begrip in stad en wijde
omgeving geweest, maar wat bleef was de historie.
‘Ik was de laatste die het licht uit deed’, vertelt
Peter van den Berg, die er bijna veertig levensjaren
had doorgebracht. Het hoofd van de afdeling
werktuigbouw was ontslagen en met hem tientallen
anderen. ‘Het ging heel gewoontjes: ik deed mijn jas
aan en vertrok.’ Met enkele collega’s van toen teert
hij tijdens de wekelijkse biljartavondjes op mooie,
maar vervagende herinneringen. ‘De werf was geen
familiebedrijf, maar het was er wel net zo gezellig.’
Industrieel beeld
Scheepshellingen, kranen en staal bepaalden bijna
een eeuw lang het beeld van dit industriegebied.
Van dat industriële beeld is weinig over.
Alle hellingen, op die ene dwarshelling na, zijn
allemaal afgebroken. Wat achterbleef is een vrijwel
ontruimde vlakte en de langgerekte Biesboschhal,
waar voetstappen nu hol klinken. Het karkas van
een stalen sloep staat klein te zijn in de enorme
ruimte. In achtergelaten stellingkasten zijn nog
sporen van het werk te vinden, in de vorm van
woorden die alleen hier werden gebruikt: handas
(oud model), paldraai, pallichter en ratelhandel.
Op sommige plaatsen, onder werkbanken en
rondom schragen, vertonen gebroken stoeptegels
donkere vlekken. Hier moet olie of andere
vloeistoffen zijn gelekt. Midden in de grote hal is de
vervuiling door olie en benzine afgedekt met een dik
tapijt van straatstenen. De enige zichtbare troep ligt
in dikke plakken op de vloer en komt van boven.
Daar, onder het glazen dak, houden tientallen
duiven zich schuil.
Naast de overdekte hal staat nog een kleinere loods,
waarvan het dak is verdwenen. Een olietank op
stalen schragen, een plaatpers en een kleine kraan
(Unterwassertechnik) zijn er nooit weggehaald.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 25

26
Bij de scheepshelling is niets te zien. Toch is
rondom de grond ernstig vervuild, zo is uit
onderzoek gebleken. ‘Daar stond, tegen de
Papendrechtsestraat, het teerfabriekje. Zo noemden
we die’, vertelt Peter van den Berg. In de overkapte
loods werden er heel lang schepen mee behandeld,
om roestvervorming tegen te gaan. Ook planken,
balken en keggen kregen een behandeling. Het
restafval verdween vermoedelijk in de grond. ‘Ik zat
in de nieuwbouw’, zegt Van den Berg, ‘dus ik was er
niet dagelijks bij. Maar wij deden in die tijd allemaal
wel eens wat. Dat gebeurde gewoon in die dagen.’
Laspeuken
Op zijn eigen afdeling verzamelden ze de laspeuken,
afval dat vrijkomt van elektroden bij het lassen. ‘Die
harde stukjes deden we in een speciale bak. Als de
bak vol was, leegden we die ergens op het terrein.’
Volgens Van den Berg is het milieubewustzijn
gegroeid, onder druk van de overheid. ‘Het was de
tijd dat de arbodienst begon en er regels kwamen.
De scheepswerf kreeg een eigen afvalstation.’
De firma was honderd jaar lang de belangrijkste
werkgever in dit gebied. Veel werknemers woonden
vlakbij de werf, ‘op’ De Staart. Om de werknemers
goede huisvesting te geven werd omstreeks 1915
het Noorderkwartier gebouwd. Terwijl de werf na
bijna een eeuw zijn poorten sloot en de gebouwen
langzaam werden onttakeld, bleven de woonhuizen
vooralsnog staan. Oud-arbeiders van de Biesbosch
zijn er nog slechts dun gezaaid, maar anderen
kunnen wel over de tijd vertellen dat de werf zijn
specifieke geluiden verspreidde. Zoals Gerrit en
Jannie Kruithof aan de Merwedestraat, die al veertig
jaar direct op het werfterrein uitkijken. Vanuit het
raam in het achterhuis konden ze zo schepen van
de stapels zien lopen.
‘We hebben nooit veel last gehad van de werf’, zegt
Gerrit, die zelf bij een autobedrijf heeft gewerkt.
‘Je hoorde wel geluiden, zoals getik of snerpende
machines, en zandstralen deden ze ook wel.
Maar dat hoorde er gewoon bij. En verder?
Nooit iets gezien.’ Dat werknemers wel eens olie of
carboleum in de grond lieten lopen, daar kijkt hij
niet van op. ‘Geen bedrijf in Dordt deed dat anders.
Je wist niet beter dan dat het zo moest.’
Gerrit en Jannie genieten sinds een paar jaar van de
rust en het overweldigende uitzicht. Vanuit de
achterkamer kijken ze ongehinderd over de
landtong, waar de wijk Stadswerven moet verrijzen.
Maar dat is nog maar papier. Tot ze een brief krijgen
van de gemeente, blijven ze waar ze een ‘heel
mensenleven’ hebben gezeten. Pas als hun woning
wordt afgebroken en het niet anders kan, gaan ze
weg. Iedere dag die hen is gegeven, zullen ze
genieten van het panoramisch vergezicht dat reikt
tot over de rivieren, naar Papendrecht, Zwijndrecht,
de Grote Kerk en de spoorbrug over de Oude Maas.
‘Het is het mooiste plekje van Dordrecht.’

De verontreiniging, de sanering
Het voormalige terrein van scheepswerf
De Biesbosch beslaat een groot deel van Stadswerven,
de naam van de nieuwe wijk die de gemeente
Dordrecht er wil bouwen. Het gebied ligt aan de rand
van de historische binnenstad en naast de wijk De
Staart, die nog altijd een industrieel karakter heeft.
In het verleden bood het gebied onder meer plaats
aan de sloten- en sleutelfabriek van Lips, maar was
vanwege zijn ligging in de buurt van rivieren bij
uitstek geschikt voor scheepsbouw en -reparatie.
Het terrein waarop scheepswerf De Biesbosch lag,
is deels omgeven door water: het Wantij en de
Beneden Merwede. Aan de oostelijke kant vormt de
Papendrechtse straat de begrenzing. Het gebied
wordt doorsneden door de Maasstraat, die eindigt bij
de enige nog actieve firma, dieselmotorenbedrijf
P.J. Brand. Twee binnenhavens, de Biesboschhaven
Binnen en Buiten, zijn inhammen halverwege het
terrein en hoorden bij scheepswerf De Biesbosch.
Beide havens zijn opgenomen in de planvorming voor
Stadswerven. De wijk wordt de komende jaren in
fasen ontwikkeld. In Stadswerven zullen 1450
woningen komen, verdeeld over negen buurten.
De wijk zal een gemengd karakter krijgen: behalve
voor woningen zijn in het masterplan ook voorzieningen
voor onderwijs, horeca, cultuur en winkels
opgenomen. Het riviertje Wantij vormt de ‘slagader’
van het plan, waarbij de aanwezigheid van water als
uitgangspunt dient. Een deel van het gebied komt bij
hoog water onder water te staan.
Aanloop
In aanloop naar het definitief bouwrijp maken is
onderzoek verricht naar de kwaliteit van de bodem.
Het onderzoek richtte zich op de plaatsen waar als
eerste zal worden gebouwd. In de bodem zijn tal van
‘vlekken’ aangetroffen, plaatsen waar zich
verontreiniging bevindt. De verontreiniging is zowel
mobiel als niet-mobiel. Dat wil zeggen dat ze zich
kan verspreiden door de bodem, maar dat er ook
stoffen zijn die op hun plaats blijven. Een plan is
opgesteld om het terrein in delen te saneren.
In de buurt van de vroegere scheepshellingen en aan
de kant van de huizen langs de Papendrechtsestraat
zijn behalve olie ook flinke hoeveelheden creosoot
aangetroffen. Creosoot (carbolineum, teer) is een
steenkoolteerdistillaat, een stroperige, roodbruine
stof die gebruikt werd gebruikt voor een langere
houdbaarheid van hout, zoals planken, balken en
bielzen. Het middel weert schimmels en rot.
Het klassieke houtverduurzamingsmiddel is in de
meeste Europese landen vanwege zijn schadelijke
bijeffecten al geruime tijd verboden.
Het middel wordt ook wel in populaire termen
aangeduid als creosootolie, carbo of lino.
Carbolineum bevat teer, derivaten vannastaleen,
anthraceen, fenol en koolwaterstoffen (PAK’s).
Bij langdurige blootstelling kunnen die blaas- en
huidkanker veroorzaken.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 27

28
Opgeruimd
De gemeente Dordrecht en de Milieudienst Zuid-
Holland Zuid hebben in 2008 een deel van de
creosootverontreiniging opgeruimd. Een ander deel
van de verontreiniging is voorlopig met rust gelaten,
omdat deze zich bevindt onder een nog bestaande
scheepshelling. Technisch zou sanering mogelijk zijn
geweest, maar tegen bijzonder hoge kosten.
Als besloten wordt de scheepshelling alsnog af te
breken, kan de grond gemakkelijker worden
gereinigd.
Ook de bodem onder en rond de nog bestaande
Biesboschhal, waar voornamelijk schepen werden
gerepareerd, is gesaneerd. Het ging vooral om olie en
benzine. Die stoffen zijn tijdens het werk aan
motoren en schepen weggelekt. In de grond hebben
ook opslagtanks gelegen. De vervuiling is tot op een
diepte van twee en een halve meter uitgegraven.
Hierdoor is het mogelijk dat de Biesboschhal in de
toekomst voor andere activiteiten wordt gebruikt.
Een groot deel van het werfterrein toont sporen van
verontreinigingen die zich kunnen verspreiden.
De beste oplossing volgens deskundigen is ophoging
van het gebied met schone grond.
Dat kan ook vrij eenvoudig vanwege de lage ligging.
Een definitief besluit valt pas als de plannen
Stadswerven zijn uitgewerkt en goedgekeurd door de
gemeenteraad.
Voorlopig is de sanering van de hele landtong
opgesplitst in twee fasen. De eerste fase betreft
bodemsanering die betrekkelijk eenvoudig uit te
voeren was. Vanaf eind 2005 tot in 2007 zijn
verschillende saneringen van mobiele
verontreinigingen uitgevoerd. Verontreinigde
plaatsen bij Brand Dieselmotoren en de Triviumhal
zijn niet aangepakt, omdat er nog gebouwen staan.
De sanering van zware metalen zal gebeuren bij het
bouwrijp van het terrein voor toekomstige woning-
en kantorenbouw.

Sanering in de
Biesboschhal
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 29

30
Openluchtbad langs
Beneden Merwede, 1920
Sanering van het
volgestorte zwembad

Zwemmen bij de Maasstraat
Dordrecht telde in de eerste helft van de vorige eeuw verschillende natuurzwembaden.
Met zoveel water rondom het eiland lag dat voor de hand. En wat was nu eenvoudiger dan een
zwembad aan te leggen bij de rivier? Er waren natuurbaden aan de Buiten Walevest, in een
balkengat aan de Noordendijk (Groene Plas), aan de Vest, maar er was ook een druk bezocht bad
aan de Maasstraat, op de Staart. Dordtenaren vonden achter de Biesboschwerf een intieme
gemeentelijke zweminrichting aan de oever van de Beneden Merwede. Het was de eerste in zijn
soort en werd in 1915 geopend. Fotograaf H.J. Tollens maakte deze foto omstreeks 1920.
De zweminrichting bestond uit twee baden, een groot diep bassin en een oefenbassin,
gescheiden door een houten ‘loopbrug’. Het grote bassin had afmetingen van 80 bij 45 meter en
was 3,50 meter diep. Een damwand vormde aan drie kanten de begrenzing.
Met zijn ‘kop’ stond het zwembad in verbinding met de rivier, waardoor er ‘frisch’ water binnen
kon stromen. Een rij palen hield er het ergste vuil buiten, maar de hygiëne liet toch te wensen
over. De zweminrichting op de Staart sloot om die reden in 1943.
De diepe gaten van de bassins werden na de oorlog gedempt met puin waarvan de herkomst
onbekend is. Bij later onderzoek bleek de laag verontreinigd te zijn met diverse schadelijke
stoffen. Het puin is verwijderd, afgevoerd en vervangen door een laag ‘schone’ grond. Het terrein
van de voormalige zweminrichting is onderdeel van het plan Stadswerven, de nieuwe wijk van
Dordrecht. Ook in die plannen is de aanwezigheid van water essentieel.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 31

32
Haven aan de
’s-Gravendeelsedijk,
jaar onbekend

Gips Houtbereiding, Penn & Bauduin en Kop Nijverheidsstraat
Een laag van slakken en een omgevallen
treinwagon
Vrachtwagens met volgeladen trailers rijden over de
’s-Gravendeelse dijk, een van de aanvoerwegen op
het bedrijventerrein Louter Bloemen. Op deze plek
heerst nu net zoveel bedrijvigheid als vroeger. Een
groot deel van het gebied wordt in beslaggenomen
door het bedrijf Van der Wees, gespecialiseerd in
bijzondere transporten over land en over water.
Reusachtige buizen en machinehuizen liggen
gestapeld klaar voor hun laatste bestemming. De
kantoren van de koninklijke Van der Wees liggen
vlakbij. Meerpalen bakenen de ingang af.
De directe nabijheid van de zeehaven, in dit deel
Mallegat geheten, maakt de ligging ideaal. Ook per
spoor kunnen materialen vervoerd. Op de dijk liggen
roestige rails, alsof de laatste goederentrein lang
geleden is vertrokken.
Aan de binnendijkse kant strekt zich het grootste
deel van bedrijventerrein Louter Bloemen uit.
Een gewoon terrein, met middelgrote bedrijven,
zoals er in Nederland honderden zijn, gelegen
tussen snelwegen en vaarwegen. Je zou het
anoniem kunnen noemen, als er niet namen op de
panden zouden staan: Archi lederhandel, autodealer
van Alfa Romeo, vleeshandel Dordt en metaalbedrijf
Arcus. Aan de rand van de bedrijvigheid ligt –
verloren en vrijwel vergeten – een strookje bos.
Tegen de verdrukking in komen er ieder jaar weer
bloemen in de velden te voorschijn, alsof iedere
passant aan de bijzondere naam van het terrein
herinnerd moet worden.
Aangelegd
Louter Bloemen is in de jaren zestig aangelegd en is
daarmee een van de oudste gemengde
bedrijventerreinen van Dordrecht. Tientallen
bedrijven zijn gekomen en gegaan. Ze vestigden
zich op grond waar een halve eeuw eerder vooral
grote industrieën de Dordtse economie probeerden
aan te jagen. Hout en metaal waren de
grondstoffen. Gips Houtbereiding en metaalfabriek
Penn & Bauduin bepaalden er het beeld. Het waren
bedrijven met grote terreinen voor productie en
opslag. Het werk was vuil en liet het smerigste afval
achter.
De bedrijven waren begonnen in een periode van
economische windstilte, halverwege de
negentiende eeuw. Het was een malaise die
overigens heel het land trof. Dordtenaren werkten
voornamelijk voor zichzelf. Het waren schippers,
kleine handelaren of ambachtlieden, zoals smeden,
koperslagers of sigarenmakers. Echt grote bedrijven,
met veel arbeiders, waren schaars. In 1843 waren er
maar veertien bedrijven met meer dan tien
werknemers.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 33

34
Maar daar lag wel de oorsprong van bedrijven die
later zouden opbloeien en de Dordtse economie
nieuw leven zou geven. Zo waren er twee grotere
scheepswerven; die van Jan Schouten en van C. Gips
en zonen, de laatste met 34 werkkrachten.
Onder de kleine bedrijfjes hielden zich er enkele
schuil die op korte termijn een groeispurt zouden
inzetten. Zo hadden de zwagers Hubertus Penn en
Fransiscus Bauduin een handel in bouwmaterialen.
Ze besloten de vleugels uit te slaan en ook metaal te
gaan bewerken. In 1843 startten ze een koper- en
ijzergieterij die binnen de kortste keren klanten trok
uit heel het land.
Overgangsperiode
Het was voor Dordrecht een overgangsperiode: van
handel naar industrie. ‘De oude bron van welvaart
werd verstopt en de nieuwe bron, de industrie,
vloeide nog niet’, concludeerde de Kamer van
Koophandel in een verslag. Omstreeks 1850 zagen
Dordtenaren de eerste tekenen van verandering. De
moderne tijd diende zich aan. Vooral nieuwe
infrastructuur deed zijn intrede op het eiland, dat
tot die tijd vrijwel geïsoleerd was van de rest van
Nederland. Er kwamen verkeerswegen en
spoorwegen. Op oudejaarsdag 1871 werd de
spoorlijn naar het zuiden in gebruik genomen, in
1877 het spoor naar Rotterdam en verder. Het verval
was gekeerd; de stad kon profiteren van de
mogelijkheden die de nieuwe verbindingen boden.
Via het spoor konden fabrikanten hun grondstoffen
en producten aan- en afvoeren, maar je kon er ook
letterlijk aan verdienen. Nederland vroeg om
honderden kilometers spoorlijn, rails die op hun
plek bleven liggen dankzij houten balken.
Dwarsliggers, of bielzen, daar moesten er massa’s
van komen. Daar lag toekomst.
Houthandel
De houthandel en de daarmee verbonden
scheepsbouw, eens van groot economisch belang,
waren op hun retour. Stoomboten hadden houten
schepen verdrongen. Terwijl eigenaar Schouten zijn
scheepswerf in 1860 vanwege verkeerde
inschattingen van de markt moest sluiten, kon
concurrent Cornelis Gips het tij nog juist keren.
Cornelis en zijn zoons hadden de nieuwe tijdgeest
wél aangevoeld. Zij lieten in 1854 eerst een
stoom-houtzaagmolen bouwen. Vijftien jaar later, in
1869, begon Gips samen met P. van der Made een
creosoteerinrichting.
Het bedrijf heette officieel ‘Fabriek van
houtbereiding tegen bederf’. Werknemers,
zogeheten bielzenboorders, moesten er balken met
creosoot bewerken, zodat die in weer en wind de
spoorlijnen konden blijven onderstutten. Het werk
kwam neer op het drenken van dwarsliggers in een
olieachtige, door destillaat van teer verkregen
vloeistof, die bederf van hout tegengaat. Gips
leverde veel aan de Nederlandse spoorwegen, maar
ook vanuit Oost-Europese landen was er veel vraag
naar.
De Staatsspoorwegen zouden later in Dordrecht (en
Crailo) een eigen creosoteerinrichting beginnen.
Rond 1900 was deze gevestigd aan de
Weeskinderendijk, later verhuisde het staatsbedrijf
naar de Zeehaven, in de buurt van Gips
Houtbereiding aan de ’s-Gravendeelsedijk.
Spoorwegbedrijven vroegen om steeds meer
bielzen. In 1885 werd het traject Dordrecht-Elst in

Stoomlocomotief op
’s-Gravendeelsedijk,
begin vorige eeuw
gebruik genomen, met dwarsliggers uit Dordt. Het
bedrijf van Gips draaide zo goed, dat het tegen het
einde van die eeuw uitbreidde en er een tweede
creosoteerinrichting kwam. Het was de eerste van
een reeks uitbreidingen die vermoedelijk tot na de
Tweede Wereldoorlog doorging.
In 1888 werd naast de inrichting nog een
kyaniseerfabriek gebouwd. Die maakte werken in
alle seizoenen mogelijk. Het creosoteren kon
namelijk niet gebeuren bij vorst, maar dankzij de
door de Engelsman Kyan uitgevonden
houtbewerking kon dat wel. Het bedrijf bezat tegen
die tijd ook een eigen houthandel. De directe
nabijheid van water betekende een groot voordeel,
hoewel sommige klanten toch klaagden over de
moeilijke bereikbaarheid. Voor het watertransport
van de bielzen was een grote diepgang vereist.
Wellicht dat daarom ook balken eerst zijn versleept
naar de machinefabriek en werf Gips in de
binnenstad, waar de partij in schepen werd geladen.
In correspondentie wordt regelmatig over de ‘werf’
gesproken.
Eigen kades
Toch beschikte Gips Houtbereiding langs de
’s-Gravendeelsedijk en aan de overkant, het
Krabbengors, over eigen kades. Op beide oevers
waren gebouwen en kantoren, maar het
moederbedrijf bevond zich langs de dijk, op het
huidige Louter Bloemen. Aan de steigers van het
Krabbengors, een driehoekig schiereiland, konden
vijf tot zes schepen tegelijk hun lading hout lossen.
Het gebeurde in een tochtige, moerassige
omgeving. Profiterend van de wind die vanaf de
rivieren kwam, stonden daar tot 1923 nog drie
molens.
De tweede creosoteerinrichting werd rond 1900
overgenomen door de Maatschappij tot exploitatie
van Staatsspoorwegen. De fabriek werkte met de
laatste impregneertechnieken, vervoerde bielzen
over zee naar alle landen en bood werk aan tachtig
Dordtenaren. De houthandel van Gips was nauw bij
de handelscontacten van de Staatsspoorwegen
betrokken.
Het assortiment producten verbreedde zich.
Schepen en treinen vertrokken met dwarsliggers,
maar ook met ribhout, wisselhout (dwarsliggers
onder wissels), planken en telegraafpalen.
Bielzen bleven het hoofdproduct. De gebruikte
houtsoort was doorgaans grenen, eiken of beuken.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 35

36
De gezaagde balken kwamen per schip aan uit
Polen, Joegoslavië en Duitsland. Op de kade van
Dordrecht gingen ze aan land, waarna ze
terechtkwamen op een stapelplaats, die
werknemers via ‘straatjes’ konden binnengaan.
Daar legden ze de balken niet tegen elkaar, maar op
zo’n wijze dat de bielzen elkaar zo min mogelijk
raakten. De wind kon er zo gemakkelijk doorheen,
waardoor het hout luchtdroog kon worden.
De stapels konden wel tot zeven meter hoog
worden. De mannen tilden de bielzen, die
gemiddeld tachtig tot negentig kilo per stuk wogen,
er met een motorkraan op.
Op stapel
Het hout stond acht tot negen maanden lang ‘op
stapel’ te drogen. Pas daarna werden dwarsbalken
op kleine ijzeren karretjes gelegd en weggereden
voor de laatste bewerking. Met karretje en al
verdween het hout in een ketel, die hermetisch
werd afgesloten. Onder een druk van acht
atmosfeer werd teerolie in het hout geperst.
Bij greenhouten balken duurde dat proces een uur,
bij eikenhout twee uur en bij beukenhout maar
liefst zes uur. Bij de laatste houtsoort drong de
creosoot tot het hart door, bij de andere slechts tot
twee centimeter diepte.
Duizenden met teerolie bewerkte dwarsliggers
hebben de creosoteerinrichtingen in de Zeehaven
verlaten. Honderden liters schadelijke teervloeistof
zijn gebruikt en voor een deel als afval in de bodem
verdwenen, waar het de grond doordrenkte.
De terreinen van Gips Houtbereiding aan de
’s-Gravendeelsedijk zijn in de jaren vijftig van de
vorige eeuw verkocht. De nieuwe eigenaar was
Penn & Bauduin, de ijzerconstructiefabriek die
groter en groter werd en telkens nieuw terrein
aankocht.
Het bedrijf was ruim honderd jaar eerder klein
begonnen. Nadat de beide oprichters eerst onder de
naam Penn & Co waren begonnen en zich
toelegden op het gieten van ijzer en koper,
veranderde na twintig jaar de naam in Penn &
Bauduin. Ook de bedrijfsvoering onderging een
verandering: de bouw van machines en ketels
werden specialismen, evenals ijzerconstructie.
Het paste in het stedelijke tijdsbeeld, waarin op
economisch gebied metaal de boventoon ging
voeren.
Verhuizen
Penn & Bauduin zou al snel vanuit de binnenstad
naar de Mijl verhuizen, een plek waar ruimte en
water was. Het had zijn kantoren, opslag en
productie tussen de ’s-Gravendeelsedijk en de
Glazenstraat. Daar beleefde het bedrijf gouden
tijden; in 1853 had het al honderd man in dienst.
Vijftig jaar later was het personeelsbestand gegroeid
tot 250 man. De firma kwam in handen van de
Dordtse familie Van Aardenne, die de leiding tot
1978 zou behouden.
Het gieten van scheepsschroeven en later de bouw
van bruggen werden de belangrijkste activiteiten.
Verder maakte het onder meer assen voor
windmolens, gietwerk voor rioleringen, sluisdeuren,
fabriekshallen en vuurtorens. ‘Pennebeduin’ zoals
Dordtenaren ‘hun’ bedrijf noemden, leverde vooral
na de Eerste Wereldoorlog bruggen die in delen of
compleet naar de plaats van bestemming werden
gevaren. Voorbeelden zijn de Prins Hendrikbrug over

Opslag Van der Wees
het Wantij, de hefbrug bij Spijkenisse, de
verkeersbrug over het Hollandsch Diep, de brug bij
Zaltbommel en – veel later, in 1967 – de
Merwedebrug naar Papendrecht. Verder zijn
tientallen bruggen in opdracht van de Rijksoverheid
naar kolonie Nederlands-Indië vervoerd.
Herstel
Na de Tweede Wereldoorlog kreeg het bedrijf veel
werk toegeschoven bij het herstel van vernielde,
bruggen en fabriekhallen en –installaties. Eind jaren
zestig stagneerde de groei, in 1972 sloot de
ijzergieterij. Het was in de tijd dat Gijs van
Aardenne, de latere minister van Economische
Zaken, de leiding had overgenomen. De economie
bevond zich in een neergang, mede door de
‘oliecrisis’. Het had direct effect op de industriële
bedrijvigheid, een tak waar de Dordtse economie op
steunde. De verliezen bij Penn & Bauduin namen
toe. De aanleg van de Drechttunnel vereiste ook
nog eens de sloop van een groot aantal
bedrijfsgebouwen. Verplaatsing naar een ander deel
van het bedrijfsterrein bleek niet mogelijk. Daar was
de braakliggende grond te veel verontreinigd.
De veerkracht van het bedrijf was weg.
In 1978 volgde de onvermijdelijke fusie, met het
Zwijndrechtse constructiebedrijf De Groot.
De nieuwe naam werd Grootint Groep B.V. De eens
zo grote ‘Penn’ zakte weg in anonimiteit, na
opname in een werkmaatschappij van de Grootint
Groep. Dat nieuwe bedrijf had zijn hoofdvestiging in
Zwijndrecht, maar behield zijn ‘filiaal’ in Dordrecht.
Daar kwam in 1996 ook een einde aan: de laatste
tachtig werknemers van het oorspronkelijke Penn &
Bauduin stonden op straat.
De koninklijke Van der Wees Transport Groep is nu
met groot materieel op de terreinen neergestreken.
Specialisatie: bijzondere transporten over land en
water.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 37

38
De verontreiniging, de sanering
De bodem van het bedrijventerrein Louter Bloemen
is ernstig verontreinigd. Uit diverse onderzoeken
uitgevoerd in de periode 1988 tot 2006 blijkt dat de
vervuiling zich concentreert op drie plaatsen:
- Verontreiniging door zware metalen en sulfaat is
geconstateerd op het voormalige terrein van
constructiebedrijf Penn & Bauduin. Op een
oppervlakte van minimaal 20.000 vierkante meter
ligt een laag zogeheten pyrietslakken. Het afval is
daar vermoedelijk omstreeks 1960 afgeleverd en als
ophoging neergelegd door het Duitse bedrijf
Kupfernagel. De laag is gemiddeld anderhalve meter
dik en bevat zware metalen. Grondwater heeft een
deel van de verontreiniging (arseen en zink)
verplaatst, in de richting van bedrijventerrein Louter
Bloemen. De slakkenlaag loopt vermoedelijk door
tot de kop van de Nijverheidsstraat, waar ook een
concentratie arseen is aangetroffen. Een verhardings-
en betonlaag bedekt nu het grootste deel van
de pyrietophoging op het Penn & Bauduin-terrein.
- Het terrein van de vroegere Gips Houtbereiding is
vervuild met creosoot, ook wel teerolie genoemd.
De grond bevindt zich tussen de ’s-Gravendeelsdijk
en het Mallegat, een zijarm van de Zeehaven.
- Bij de Nijverheidsstraat, tegen de ’s-Gravendeelsdijk,
is eveneens een sterke concentratie creosoot
aangetroffen. Het vermoeden bestaat dat ergens in
de vorige eeuw op die plaats een treinwagon met
creosoot of dwarsliggers moet zijn ontspoord.
Aanwijzingen voor een dergelijk spoorwegongeval
zijn niet in documenten gevonden, maar de hoge
concentratie en de aanwezigheid van twee uit elkaar
gelegen plekken met creosoot hebben deskundigen
op het spoor van een ongeval gezet. Onder de
creosootverontreiniging zijn, op een diepte van 25
meter, nog restanten van minerale oliën gevonden.
Het gaat om een lichte verontreiniging.
De drie verontreinigingen (Penn & Bauduin, Gips
Houtbereiding en Nijverheidsstraat) vormen
vermoedelijk drie aparte bronnen, maar zijn door
wegvloeiend grondwater onderling wel met elkaar
verbonden. In 2003 en 2004 werd aanvankelijk
gekozen voor deelsaneringen, dat wil zeggen
schoonmaakoperaties die apart van elkaar plaatshebben.
Tijdens de werkzaamheden bleken de verontreinigingen
groter dan gedacht en samenhang te
hebben. De eerste plannen van aanpak moesten
daarom van tafel. In de Nijverheidsstraat was in
eerste instantie een methode ontwikkeld met
damwanden, die de verspreiding van de verontreiniging
moesten tegenhouden. Maar de cresootvervuiling
bleek zich ook onder de gebouwen te bevinden,
waardoor de aanpak behalve kostbaar ook ondoelmatig
zou zijn. Er werd voor het alternatief van
controle en onderhoud gekozen.
Een gezamenlijke aanpak van de drie verontreinigingen
is veruit de beste oplossing. Maar dit kan alleen
als het bedrijventerrein helemaal opnieuw zou
worden ingericht. Daar is geen zicht op. Daarom is
gekozen voor het voorlopig in de bodem laten liggen
van de verontreiniging en deze via monitoring (o.a.
met biofilter en peilbuizen) en andere technieken op
de plaats te houden en te beheersen. In 2008 is het
beheerssysteem aangelegd.

Kop Nijverheidsstraat
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 39

40
Paarden op Transberg

Transberg
Bananen en erger afval onder een
reusachtig pannendeksel
De naam Transberg roept vermoedens op van een
stevige verhoging, misschien wel een bult of een
kleine berg, maar de werkelijkheid is platter. De
Transberg is geen berg, hooguit een glooiing in het
landschap. Wie de Rijksstraatweg afrijdt, in de
richting van het buurtschap Willemsdorp en het
Hollandsch Diep, ziet het land aan de rechterhand
bijna ongemerkt oprijzen. De grond tilt zich een
paar meter boven de omgeving uit en is in het
midden net iets hoger dan er omheen, als een
reusachtig pannendeksel.
Honderden meters hekwerk omspannen het terrein,
dat een bedekking heeft van gemillimeterd gras.
Paarden en schapen houden het kort. Hun
leefruimte is veertien hectare groot; een veel te
grote, platgeslagen terp die onwezenlijk aandoet in
een landschap van louter polders en een rivier. De
dieren grazen op een laag afval van vijf meter dikte,
een vierkanten plak van bijna een kilometer lengte
en driehonderd meter breedte.
De Dordtse Kil vormt de begrenzing aan westelijke
zijde, de Rijksstraatweg aan oostelijke zijde. Erlangs
staan een paar boerderijen, die hun oorspronkelijke
functie hebben verloren. De erven zijn ingericht als
caravanstalling. Rug aan rug staan de caravans
langs de A16, op een paar honderd meter afstand
van de Transberg. Je kunt er alleen met stijf gesloten
ramen wonen. Het land op de zuidpunt van het
Eiland van Dordrecht is er vrijwel leeg, maar nooit
zonder geluid. Het voortrazende verkeer dendert
dag en nacht voort en domineert tot aan de
Transberg. Het geluid wordt gesmoord in een smal
bos, de zuidelijke grens van de Transberg.
Verkeersborden waarschuwen er voor reeën.
Ze laten zich zelden zien.
Schuilplaats
De reeën wagen zich al helemaal niet op de
onbeschutte, verhoogde vlakte naast hun
schuilplaats. Dat is het territorium van mak vee, dat
hoort bij boerderij Kil en Beerzicht, aan de rivier.
De paarden en schapen hoeven zich van niets of
niemand aan te trekken. Op een paar peilbuizen na,
instrumenten die de verontreiniging in de gaten
houden, zijn er vrijwel geen obstakels in het
grasland. Wel staan, op flinke afstand van elkaar,
drie hoge, ranke lichtmasten. Rijkswaterstaat
waarborgt er de veiligheid mee van het
scheepvaartverkeer.
De masten staan stevig verankerd in de Transberg,
bovenop een voormalige stortplaats van industrieel
en huishoudelijk afval, afkomstig uit de regio
Rijnmond. De firma Van Nieuwpoort Beheer uit
Gouda voerde de transporten uit.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 41

42
Tussen 1965 en 1978 moeten duizenden
vrachtwagens afval hebben aangevoerd en
uitgestort over het buitendijkse terrein, dat is
gelegen in de Polder Oudendijk. De Rijksstraatweg
vormt op dit punt de belangrijkste dijk.
Tolweg
De oude tolweg ligt er al bijna tweehonderd jaar.
Het was keizer Lodewijk Napoleon die in 1811,
tijdens de Franse bezetting, per decreet opdracht
gaf tot het heffen van tol. Toen was de weg nog
maar vier ellen breed, net genoeg voor een
postkoets. Maar al snel steeg de statuur vanwege
zijn bestrating met klinkers. Reizigers naar het
zuiden passeerden hier het Eiland van Dordrecht en
gingen verder met een veerpont bij Willemsdorp,
richting Brabant. Op de zuidpunt was het toen veel
drukker dan nu.
Lang voerde de Rijksstraatweg door woest en
waterrijk gebied. Reizigers zagen ook polders, maar
vooral de oernatuur die de Biesbosch destijds nog
was. Vanaf de weg tot aan de rivier was het een
ongetemd watergebied bestaande uit water, biezen,
riet, grienden en vloedbossen. Ertussen een
fijnmazig stelsel van kreken, waarvan de
Visserskreek de belangrijkste was. De vloedbossen
lagen ter hoogte van de Transberg en hadden
directe verbinding met het brede water van de Kil
en de Hollandsche Biesbosch. Tot diep in de vorige
eeuw had het water er tweemaal per dag vrij spel;
eb en vloed trokken diepe sporen in het land. Hier
op het eiland, met de watervlakte van het Diep
dichtbij, kon het ongelooflijk spoken.
Een stormachtige zuidwestenwind blies dan over
het land en liet de golven rollen.
Voor menselijke bewoning was dit deel van de
Biesbosch minder geschikt. Wie er toch moest zijn,
vanwege het toezicht op de landbouwgronden,
bouwde zijn boerderij op hoger gelegen delen, zoals
de eigenaren van Kil en Beerzicht deden. Het water
vormde een constante dreiging, zoals in 1916, toen
het tot aan de dorpels kwam. Bijna een halve eeuw
later was het weer raak. Bij de stormramp van
februari 1953 kwam de polder Oudendijk volledig
onder water te staan, als gevolg van een
dijkdoorbraak bij de Beerpolder.
De weinige bewoners zochten een goed heenkomen
in boerderij De Engel, aan de andere kant van de
spoorlijn, die parallel loopt aan de Rijksstraatweg.
Daar stond het water al snel ter hoogte van de rails.
André van der Zee, boer in Oudendijkse polder, zag
het allemaal gebeuren. ‘Toen het die zondagmorgen
licht begon te worden, zagen we dat het water
vanuit de Beerpolder onze polder inliep. Eerst ging
het langzaam, stroomde het alleen over de dijk
heen, maar om een uur of acht brak de dijk door en
steeg het snel. Binnen de kortste keren zaten we op
een eilandje.’
Nijpender
Bij de boerderij van de familie Kaijen, bij de
Transberg aan de Rijksstraatweg, was de toestand
nog nijpender. Mariniers haalden de bewoners van
de zolder en brachten ze veilig naar de droge
Wieldrechtse Zeedijk. Twee weken lang stond de
zuidpunt van het eiland onder water. Op 18 februari
1953 werden drie gaten in de dijk rond de polder
gedicht en viel daar het land weer droog.
De strook langs de rivier kreeg voor even zijn oude
karakter terug; al snel ontstonden weer kreken en

Rijksstraatweg,
rond 1900
vloedbossen, de ideale verblijfplaats van palingen,
grondels, eenden, ganzen en zwanen. Ze werden
– ook ’s nachts – alleen gestoord door mannen die
op ze joegen. De jagers konden er niet lang hun
gang gaan. De Biesboschstrook werd in 1954 vaste
grond, nadat er een kleilaag van twee meter dikte
overheen was gelegd. ‘Die deklaag was vervuilde
bagger uit de Petroleumhaven in Rotterdam’, zo
weet Pita van den Heuvel, dochter van de
grondeigenaar. ‘Dat was het begin van de
verontreiniging die jaren door zou gaan.’
De griendstrook was al sinds eind negentiende
eeuw eigendom van de boerenfamilie Van den
Heuvel. Het gezin woonde in het vroegere tolhuis in
het gehucht Tweede Tol, een paar honderd meter
verderop aan de Rijkstraatweg. Later verhuisden ze
naar een – inmiddels verdwenen – huis pal aan
rivier, vlakbij de Transberg. Vader verbouwde er in
de omgeving aardappelen, suikerbieten en uien.
Wind en water regeerden er alle dagen.
Pita van den Heuvel, de huidige eigenaar van de
grond onder de Transberg, kent de grienden vanaf
haar geboorte in 1946 en zou er zeventien jaar lang
een avontuurlijke jeugd doorbrengen. ‘Mijn vader
wilde er vóór de watersnoodramp landbouwgrond
van maken. Daar is het nooit van gekomen. In het
begin van de eeuw lag het er vrijwel ongebruikt bij,
zo gevormd na een watersnood in 1916.’
Ze herinnert zich vooral de ruigte en de bietenboten
die er bij vloed gemakkelijk konden afmeren.
Maar de watersnoodramp van 1953 veranderde het
landschap op slag. Eerst kwam het water, toen werd
met grond uit het buitendijkse gebied gaten in de
dijk gedicht. Als compensatie liet de provincie de
vervuilde grond uit Rotterdam aanvoeren, om de
griendstrook op te hogen.
Onvoorspelbaarheid
Het was een goedbedoelde poging de
onvoorspelbaarheid van de rivier in te dammen.
Het land langs de Rijksstraatweg verloor zijn wilde
streken en lag klaar voor gebruik door mensen.
Beginjaren zestig liet de ondernemer Van
Nieuwpoort er zijn oog op vallen. Hij vond de smalle
strook, alleen al vanwege zijn ligging langs wegen
en water, uitermate geschikt als bergplaats van
chemisch afval. Met grondeigenaar Van den Heuvel
kwam hij het gebruik van de grond overeen, waar
een stortvergoeding tegenover stond.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 43

44
De firma Van Nieuwpoort vroeg in 1964 bij de
gemeente Dubbeldam officieel een
hinderwetvergunning aan ‘voor het oprichten en
instandhouden van een stortplaats voor industriële
afvalstoffen’. Burgemeester en wethouders
weigerden die aanvankelijk, maar moesten op hun
schreden terugkeren, toen een zogeheten
‘kroonberoep’ Van Nieuwpoort niets meer in de weg
legde. De vergunning werd verleend en een jaar
later reed de eerste volgeladen vrachtwagen het
terrein op. De afvalstortingen zouden doorgaan tot
1978, bij daglicht maar ook regelmatig ’s nachts.
De verrichtingen werden vanaf de eerste dag met
argusogen gadegeslagen door Pleun Baks, zoon van
een boer aan de Rijksstraatweg. Het agrarische
bedrijf stond op nog geen honderd meter van de
vuilstort. De jonge Pleun, die er in 1949 met zijn
ouders was komen wonen, zat er met zijn neus
bovenop. ‘De grienden ken ik nog als een idyllische
plek. Als jongen kwam ik er vaak; je kon er de
zeehonden op een rivierstrandje zien liggen.
De watersnood veranderde al veel, maar na de
komst van Van Nieuwpoort is het natuurgebiedje
pas echt van A tot Z verziekt.’ Over de precieze
inhoud van de afvalstortingen zwijgt hij, maar ‘de
dingen die daar ’s nachts gebeurden, dat geloof je
gewoon niet. Er werd van alles gestort. Het kwam
voor dat de vrachtwagens hun zooi stortten en
bepaalde stoffen bij elkaar kwamen. De boel ging
spontaan branden. Het is meerdere keren
voorgekomen dat de brandweer van Dubbeldam,
waar het grondgebied toe behoorde, midden in de
nacht moest uitrukken.’
Nachtelijke ritten
De nachtelijke ritten worden bevestigd door Pita
Van den Heuvel. ‘Op papier was het huishoudelijk
afval’, vertelt ze. ‘Maar alle omwonenden konden
wel vermoeden wat er ’s nachts illegaal bij gegooid
werd. Want waarom kwamen de vrachtwagens juist
’s nachts?’
Vanaf 1965 kwamen grote hoeveelheden afval
terecht op de stortplaats, die begin jaren zeventig
Transberg zou gaan heten. De afgifte van
vergunningen verliep nooit zonder strubbelingen.
De gemeente Dubbeldam wees de verzoeken
herhaalde malen af, maar de afvalondernemer zocht
het daarna hogerop, zelfs tot aan de Raad van State.
Meestal werden stortvergunningen alsnog
toegekend, nadat de ondernemer had kunnen
aantonen dat hij in voorgaande jaren aan alle
voorwaarden had voldoen. Ook kreeg hij telkens
voor elkaar dat hij het vuilstortterrein stukje bij
beetje kon uitbreiden.
Duizenden kilo’s afval uit de regio Rijnmond zijn er
aangevoerd, en niet alleen met vrachtwagens.
Schepen meerden langs de zomerdijk af en met
behulp van enkele kranen werd het vuil uit de
ruimen getild. De lading werd over een steeds
groter gebied uitgestort, eerst in noordelijke
richting, in de laatste jaren in zuidelijke richting.
De variëteit van het afval was in de loop van de
jaren enorm. Latere onderzoeken stuitten op zware
metalen (lood, cadmium, zink en chroom),
chemicaliën van allerlei soort, waaronder oliën,
maar ook zijn er immense klonten van autobanden
en bananen aangetroffen. Het eerste onderzoek
werd uitgevoerd in 1976, een tweede in 1984.

Aanbrengen en egaliseren
leeflaag Transberg
Daarnaast zijn er regelmatig monsters genomen uit
het omringende slootwater, in de veronderstelling
dat de verontreiniging zich zou kunnen verspreiden.
Een onderzoek met kleine vissen, die als proefdieren
werden ingezet, liep slecht af. Alle guppen stierven,
vermoedelijk als gevolg van hoge concentraties
ammonium en fenol in het monsterwater.
Stortplaats
De stortplaats was door de zware verontreiniging
een gifbelt geworden. De gemeente Dordrecht, na
annexatie van Dubbeldam de verantwoordelijke
overheid, verstrekte in 1977 de laatste
stortvergunning. De precieze sluitingsdatum van
Transberg is niet bekend.
Jaren achtereen lag het chemische en andere afval
er braak bij, tot ongerustheid van de paar
omwonenden. In 1990 zijn er tijdelijke maatregelen
ter beveiliging aangelegd. Zo is er ten noorden en
oosten van de vuilstort een systeem van kwelsloten
aangelegd, die het verontreinigde grondwater
konden opvangen. Pompen leegden de kwelsloten
en loosden het vervuilde water in de Dordtsche Kil.
Pas in 2004 werd de verontreiniging verder in toom
gehouden, door middel van een drainagesysteem,
een damwand en een afdeklaag. Met peilbuizen
volgt de gemeente Dordrecht en de Milieudienst
Zuid-Holland Zuid eventuele verspreiding van
aromaten in het grondwater.
Niet alle omwonenden zijn er gerust op. Pleun Baks
vindt de maatregelen volstrekt onvoldoende.
‘De gemeente heeft zich er met een Jantje van
Leiden van afgemaakt’, zegt hij. ‘Alle smerigheid
verdwijnt in de onderlagen van de grond. Het beste
is de hele boel af te graven. Maar dat kost tientallen
miljoenen euro’s en dat hebben ze niet over voor
het handjevol mensen dat er woont.’ Overigens
voelt de 65-jarige zich gezond, al beginnen zijn
‘botten vanwege de hogere leeftijd wel te kraken’.
Duistere geschiedenis
Pita van den Heuvel maakt zich er niet meer druk
om. Ze woont al jaren ver van Dordrecht vandaan.
‘Ik blijf het wel een hele rare, duistere
afvalgeschiedenis vinden. Maar het liefst bewaar ik
de goede herinneringen aan die bijzondere plek.’
Mevrouw Eijkelenboom kan de afgedekte afvalberg
goed verdragen. Zij is de bewoonster van een
woonhuis dat direct aankijkt tegen de zuidkant van
de Transberg. Er scheiden niet meer dan een paar
tientallen meters.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 45

46
In de stal, waarop een bord Kil en Beerzicht is
geschroefd, staan ’s nachts haar paarden. Overdag
grazen ze op het glooiende grasland bovenop de
afvalberg.
‘De paarden kunnen er ongestoord grazen, echt
ideaal’, vertelt ze bij haar woning. ‘Gevaar zie ik niet,
ik heb geen zorgen. Ze hebben de afvalberg met
folie goed afgedekt en er schone grond overheen
gestort, dat moet voldoende zijn. Ze zeggen dat je er
gerust een slaplantje kunt laten groeien en daarna
opeten. Dat geloven we dan maar.’
De verontreiniging, de sanering
Op de locatie Transberg zijn tussen 1965 en 1978
grote hoeveelheden huishoudelijk, industrieel en
chemisch afval uit de regio Rijnmond terecht
gekomen. Dat gebeurde in drie deelgebieden. In het
middendeel is van 1965 tot 1968 gestort.
Het noordelijke deel is van 1968 tot 1974 in gebruik
geweest als stort, het zuidelijk deel tussen van 1974
tot 1978. Bij verschillende inspecties zijn tal van
verontreinigingen aangetroffen, zoals olieproducten,
chemicaliën en fruit. Onderzoeken tonen een
ernstige vervuilde bodem en grondwater aan.
In 2004 werd de eerste fase van de sanering
uitgevoerd. Over de gehele vuilstort is folie en een
zeven centimeter dikke, waterdichte kleilaag
(trioplast) aangebracht. Daarnaast is een
drainagesysteem gemaakt en aan de noordzijde een
damwand geslagen. Verder is een laag van veertig
centimeter schoon zand en aarde over het afval
gelegd. Een waterzuivering ontdoet het grondwater
van het ergste vuil.
Dit deel van de sanering is in 2005 voltooid.
In 2006 volgde het tweede deel. De bovenste laag is
aangevuld met schone grond tot een vereiste meter
dikte. Later is ook de kwaliteit van de grond onder
de nabijgelegen Rijksstraatweg (hier tevens dijk)
onderzocht. Met die resultaten bekijkt de gemeente
Dordrecht in overleg met het waterschap Hollandse
Delta of een opvangsysteem kan worden geplaatst,
om verdere verspreiding van de verontreiniging te
voorkomen. Het systeem kan worden opgenomen
in de nieuwe, verzwaarde dijk langs de Dordtsche
Kil, die er volgens de plannen van het waterschap
moet komen. De huidige dijk vertoont onderin
zwakke plekken.
Intussen is voor de voormalige stortplaats Transberg
‘eeuwigdurende nazorg’ ingesteld, bestaande uit
regelmatige peilingen en grond- en
wateronderzoeken.

Aanbrengen nieuwe
toplaag Transberg
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 47

48
Woonwagenkamp
Wieldrechtse Zeedijk,
jaren zeventig

Woonwagencentrum Wieldrechtse Zeedijk
Gesloopte auto’s en verbrande kabels in
een vrijstaat
Het vrijwel verlaten kamp heeft de aanblik van een
ouderwetse gribus. Vanaf de hoge Wieldrechtse
Zeedijk strekt zich een patroon uit van straatjes en
ontruimde staanplaatsen. De lege plekken zijn weer
deels gevuld met koelkasten, kapotte fauteuils,
verbrande kabels, bouwafval en blauwe plastic
lappen die klapperen in de wind. Tussen de percelen
nemen onkruid en struiken bezit van de vervuilde
aarde. Midden op het terrein slaan vlammen uit een
stapel afval, waarin vermoedelijk autobanden zijn
verstopt. Boven het voormalige woonwagenkamp
stijgt een vette zwarte rookwolk op, die traag
richting bedrijventerrein Kil III schuift.
In de achtergrond zijn nog juist vijf woonwagens
zichtbaar. De huizen zijn omringd door auto’s, deels
intact, voor een ander deel gesloopt. Woonwagens
en auto’s horen toe aan de enig achtergebleven
familie van de tientallen ‘kampers’, die het terrein
sinds de opening in 1975 hebben gebruikt als
thuishaven, en als vrijplaats voor allerhande
activiteiten. Het kamp gaat sluiten. Het wachten is
op de verhuizing van de familie naar een door de
gemeente Dordrecht aangewezen staanplaats,
tussen andere Dordtenaren.
In samenwerking met de Milieudienst Zuid-Holland-
Zuid zet de gemeente Dordrecht intussen alles in
het werk om het terrein vrij te maken en de
sanering van de verontreinigde bodem en sloten te
voltooien. De familie, vier generaties bij elkaar, kent
een geschiedenis van honderd jaar woonwagenbewoning
en is niet bereid te vertrekken.
Hun traditie van wonen, werken en handelen in een
vrijstaat met eigen mores geven ze niet op.
Landbouwgrond
De woonwagenbewoners aan de Wieldrechtse
Zeedijk zijn halverwege de jaren zeventig
neergestreken op een terrein dat eeuwenlang dienst
deed als landbouwgrond. Het kamp maakt deel uit
van de achthonderd hectare grote Wieldrechtse
polder, die in 1659 is aangelegd. De naam verwijst
naar een - nog bestaand - buurtschap op enkele
kilometers afstand van de Zeedijk. De inwoners
waren voornamelijk boeren. De enige opwinding in
het dorp bestond uit de geregelde aankomst van het
veer uit ’s-Gravendeel, aan de overkant van de
Dordtschse Kil. In de hoek van de Kildijk en de
Wieldrechtse Zeedijk verzorgden ze hun
suikerbieten en andere gewassen.
De boeren verdwenen, de landbouwgronden kregen
andere bestemmingen. Het bleek een ideale locatie
voor ‘reizende’ Dordtenaren en anderen die hun
vrijheid koesterden. In 1972 werden de eerste
percelen grond aangekocht.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 49

50
Ze lagen westelijker van het huidige
woonwagenkamp, tegen de Kildijk aan. Een jaar na
aankoop van de grond zetten de eerste bewoners er
hun woonwagens neer. De eerste autowrakken
werden gesloopt en van bruikbare materialen
ontdaan. Afval, olie en benzine vonden vaak hun
bestemming in de bodem.
Het ‘noodkamp’ was geen lang leven beschoren.
De gemeente besloot honderd meter verderop,
richting de buurtschap Tweede Tol, een nieuw en
groter kamp aan te leggen. Er werden straatjes
aangelegd en rechthoekige staanplaatsen ingericht.
De mobiele woningen konden komen. In 1975 ging
het woonwagenkamp open.
De opening van het relatief grote centrum was
tegenstrijdig met een veranderende houding van de
overheid tegenover woonwagenbewoners. Het Rijk
wilde in die jaren juist van de grotere
woonwagencentra af. De centra waren verworden
tot oncontroleerbare plaatsen. Die ontwikkeling
tekende zich ook al snel af aan de Wieldrechtse
Zeedijk, tot ongenoegen van de gemeente
Dordrecht. Groepen bewoners hielden zich bezig
met het slopen en omkatten van auto’s, het
verzamelen van schroot en het smelten van kabels,
om er koper uit te winnen.
Volkstelling
De verhouding tussen overheid en
woonwagenbewoners stond al veel langer onder
spanning. De volkstelling van 1879 maakte voor het
eerst melding van ‘woonwagenbewoners’. Het ging
om rondtrekkende kermisreizigers, marskramers,
stoelenmatters, scharenslijpers en
seizoensarbeiders. Vanaf de inwerkingtreding van de
Woningwet 1901 vormden ze al een probleem voor
gemeenten, omdat woonwagens niet onder de wet
vielen. In 1918 nam de Tweede Kamer een wet op
Woonwagens en Woonschepen aan. De wet had
een speciaal doel, omschreven als ‘langzame
uitsterving’. De bewoners klampten zich alleen maar
meer vast aan de familiebanden en hun oude
gewoonten; de kloof tussen hen en overheden
groeide. Na de oorlog ontfermden pastorale en
welzijnswerkers zich over hen.
De gemeenten zagen toe, maar besloten in 1970
wel tot een beleidswijziging. In dat jaar werd de
Woonwagenwet van kracht. De Rijksoverheid wilde
de groep van woonwagenbewoners ‘heropvoeden’,
met behoud van de specifieke cultuur.
De illegale activiteiten namen ernstiger vormen aan,
toen de traditionele beroepen, zoals scharensliep,
wegvielen. De bewoners zochten vaker hun heil in
bijvoorbeeld de sloophandel.
Die landelijke trend werd ook aan de Wieldrechtse
Zeedijk zichtbaar. Hoe groter het kamp, des te meer
de bewoners zich aan controles onttrokken. Op het
hoogtepunt waren er 55 officiële staanplaatsen,
maar er stonden wel honderd woonwagens bij
elkaar. Bewoners zetten gewoon nieuwe wagens
naast de andere. Aan de rand van het woonterrein,
in de richting van de Kildijk, ontstond een groot
sloopterrein met autowrakken en andere metalen.
In de kom van de dijk, de ‘driehoek’, was een
paardenwei waar afval van allerlei aard werd
achtergelaten. Zakken huisvuil verdwenen in sloten,
andere sloten werden met puin en oliën gedempt.
Een omwonende, die anoniem wil blijven, heeft de
activiteiten ruim dertig jaar waargenomen:

Ontruimd
woonwagencentrum
‘Er werd van alles gedumpt, dag en nacht. Nog
altijd. Regelmatig zien we vuren, als ze weer kabels
aan het verbranden zijn. Het hoort erbij, eigenlijk
hadden en hebben we niet veel last van de
woonwagenbewoners. Ze zijn nogal op zichzelf.’
In 1993 besloot de gemeente het landelijke beleid te
volgen. De woonwagenbewoners moesten over
kleinere centra worden verdeeld. Ze zouden bij of in
reguliere woonwijken hun bestaan moeten
opbouwen. De woonwagenbewoners waren niet
langer een aparte groep met eigen regels. Het kamp
aan de Wieldrechtse Zeedijk ging dicht, zo was het
streven.
Weerstand
De voornemens smoorden in een groeiende
weerstand. Weinigen wilden de vrijstaat verlaten,
ondanks het vooruitzicht van een nieuw huis met
goede voorzieningen. Ook de illegale activiteiten van
sommige bewoners gingen door. Wie er toezicht op
hield of naleving van de wetsregels wilde controleren,
kreeg een guur welkom.
In 1996 nam de gemeente Dordrecht, in samenspraak
met de politie, maatregelen. Een grote ME-macht
grendelde in de nanacht het kamp hermetisch af, en
politieagenten ging op zoek naar ongeregeldheden.
De vermoedens van hennepteelt, illegaal aftappen
van elektriciteit en de opslag van wapens en gestolen
goederen werden bewaarheid. Een jaar later kreeg
‘Kamp Dort’ een eigen mobiele politiepost, door twee
man permanent bezet. Het viel bij veel bewoners in
slechte aarde. ‘U zou toch ook niet willen dat iemand
op uw bordje kijkt?’, zegt een van hen.
Het beleid van decentralisatie, het verspreiden van de
bewoners over kleinere centra, ging intussen door. De
afschaffing van de woonwagenwet in 1999 bevestigde
nog eens het beleid: woonwagenbewoners vielen
voortaan onder de wetten die voor alle Nederlanders
gelden. Hun status aparte waren ze kwijt. Steeds
meer bewoners aan de Wieldrechtse Zeedijk kozen
voor verhuizing. De gemeente stelde nieuwe centra
ter beschikking, zoals aan Vijverlaan en in de nieuwe
wijk De Hoven. In totaal werden twaalf alternatieve
plaatsen aangewezen. In 2004 vonden 23
verhuizingen plaats; tweederde van de
woonwagenbewoners had het grote kamp verlaten.
De rest liet zich de jaren erna met tegenzin
verplaatsen.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 51

52
In een buitenwijk van Dordrecht ‘was de romantiek
er vanaf’, aldus een van hen. De voordeuren van de
nieuwe huizen kregen een trapje met twee treden,
om de sfeer van hun oude wagen levend te houden.
Achterblijvers
De achterblijvers weigerden op te geven, verknocht
als ze waren aan hun vrijheid. De familie legde een
aanbieding door de gemeente van nieuwe
staanplaatsen aan de Heelalstraat resoluut naast
zich neer. Ze procedeerden door tot aan de Hoge
Raad, waar ze tot tweemaal toe gelijk kregen. De
familie schreef ook een klaagbrief aan de
gemeenteraad. Volgens de bewoner is de
Heelalstraat voor zijn familie de ‘meest afschuwelijk
plek ter wereld.’ Hij beschrijft zijn visioen: ‘De vijf
wagens staan er dicht op elkaar. Er staat een
schutting omheen en er staan vier hoge flats dicht
op de wagens. We voelen ons er begluurd, en we
vinden het buurtje niet veilig.’ Volgens de gemeente
is er met het kampje in Sterrenburg niets mis.
De laatste ‘kampers’ hebben zich in hun vertrouwde
woonwagens verschanst. Achterop het terrein
zetten ze – vrijwel ongezien - hun activiteiten voort.
Intussen komen ook anderen naar het terrein om er
hun afval te lozen. Bumpers en huisvuilzakken
worden achtergelaten, autostoelen in brand
gestoken. Het woonwagenkamp verandert in een
troosteloze stortplaats, rond de vijf woonwagens die
voorlopig niet van hun plek komen.
De verontreiniging, de sanering
Verspreid over het woonwagencentrum en
omgeving zijn verontreinigingen aangetroffen.
Onderzoek heeft verschillende sterk verontreinigde
‘spots’ van olie- en benzineproducten opgeleverd,
vermoedelijk het gevolg van autosloop. Ook zijn in
de bodem lichte tot plaatselijk ernstige
verontreinigingen met onder meer zware metalen
gevonden. Op diverse plekken zijn oppervlakkige
vervuilingen ontstaan door het verbranden van
kabels. Eén sloot langs het kamp is gedempt met
afval en zwaar vervuild puin. Andere sloten zijn ook
gevuld, maar minder vuil. De vervuiling gaat door;
onbekenden storten regelmatig grofvuil, verfblikken,
vuilniszakken en ander afval op het ontruimde
terrein.
De vervuilingen lopen uiteen van licht tot ernstig.
Het grondwater lijkt, behalve rond de ‘spots’,
nauwelijks verontreinigd.
Bij een onderzoek in 2009 zijn op het terrein van de
‘Driehoek’, bij de Kildijk, lichte tot matige
verontreinigingen aangetroffen met onder meer
zware metalen. Daarnaast zijn sterke concentraties
van zink en PAK’s gevonden.
De naastgelegen paardenwei en het voormalige
autosloopterrein zijn al in 2005 gesaneerd. Het
bovenste deel van de grond is in zijn geheel
weggehaald en vervangen door een laag ‘schone’
grond.
De sanering van de overige delen kan pas beginnen,
als de laatste bewoners zijn vertrokken. De sterke
verontreinigingen worden dan verwijderd en de
vervuilde sloot helemaal uitgegraven.

Paardenwei bij
woonwagencentrum
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 53

54
Oude luchtopname
Polder Stededijk

Polder Stededijk
Een nare bult in de Biesbosch
De geschiedenis verbergt zich in een bult.
Hij verheft zich op een plek waar weinig mensen
komen, op de oostelijke punt van het Eiland van
Dordrecht. Aan de rand van de Polder Stededijk, in de
Sliedrechtse Biesbosch, is hij er zomaar. Eerst is er
vlak grasland met schapen, daarachter de ophoping
waarop inmiddels een stug bos is gegroeid. Aan de
voet liggen verwilderde grienden, de leefplaats van
bevers en watervogels. Wie tegen de bult oploopt,
komt al snel bij een haventje en het uitzicht over de
Beneden Merwede. Aan de overkant van de rivier ligt
Sliedrecht. De huizen en werven zijn duidelijk
herkenbaar. Het vrachtschip Quo Vadis vaart
zwoegend voorbij.
Vanaf het water moet het chemisch afval zijn
aangevoerd. Omdat wegen ontbreken kan geen mens
hier met auto komen. Het vuil is met schepen
gebracht en vanuit het haventje op de wal
overgeslagen. Zo groeide vlakbij een verhoging.
Het gebeurde vanaf 1965 en ging door tot halverwege
de jaren tachtig. Toen was de berg vele meters hoog,
veel hoger dan een mens.
Het afval vervormde het landschap, dat hier
eeuwenlang plat is geweest. Het is een subtiele
verandering, maar onmiskenbaar voor wie er op let.
De 78 hectare tellende polder Stededijk is onderdeel
van Nationaal Park De Biesbosch, dat zich uitstrekt
over de provincies Brabant en Zuid-Holland. Het is
een bijzonder zoetwatergetijdengebied, zeldzaam in
de wereld, waar eb en vloed in een omgeving van zoet
water nog redelijk vrij spel hebben.
Het natuurgebied is letterlijk een uitvloeisel van de
Sint Elisabethsvloed in 1421, toen het opkomende
water de polder Groote Waard in één nacht
veranderde in een binnenzee.
Het water begon te zakken en in de vele jaren erna
ontwikkelde zich een moerasgebied. Rivieren namen
slib en zand mee en vormden bij de monding
zandplaten. Er ontstonden eilandjes en kreken,
gorzen en slikken. De zandplaten werden
voedingsbodems voor biezen en riet. Op de hoger
gelegen delen groeiden wilgenbossen. De Biesbosch
kreeg er zijn naam en zijn vorm door.
Bewoners van omliggende dorpen en steden, zoals
Dordrecht, Sliedrecht en Werkendam, vonden hier
een klein inkomen. Ze visten, hakten grienden of
sneden riet. Ze deden dat in een natuurlijke, moeilijke
toegankelijke omgeving, zoals in de brede strook aan
de overkant van de rivier de Beneden Merwede.
Stempel
De mens bleef zijn stempel tot de jaren zestig van de
vorige eeuw op het natuurgebied drukken.
De Biesbosch leverde in de tussentijd wel iets van zijn
wilde karakter in: als gevolg van de watersnood in
1953 werden zeearmen afgesloten en het getij
getemd. Ook won de mens landbouwgrond op de
ongerepte natuur.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 55

56
Achter de rivierdijk vormden polders, zoals Stededijk,
een natuurlijk verbond met het gebied, waar bevers,
reeën en vogels ongestoord kunnen overleven. De
rijksoverheid kende het gebied vanwege zijn grote
natuurlijke en cultuurhistorische waarde in 1994 het
predikaat Nationaal Park toe.
De Sliedrechtse Biesbosch is daarvan een belangrijke
‘natuurkern’. Het terrein lokt steeds meer dieren,
zoals bevers waarvan er nu tientallen zijn. Minder
opvallende dieren, zoals de groene glazenmaker, een
libellensoort, zijn er ook te vinden. En de zeldzame
zeearend is er gesignaleerd. Hij zoekt er voedsel en
een broedplaats.
Dieren en mensen, onder wie waterrecreanten,
trekken er decennia lang samen op. Ze leven er of
genieten van de natuur.
Begin jaren zestig liet een jonge Rotterdamse
ondernemer er zijn oog op vallen. Cornelis Troost had
heel andere motieven om naar de overkant te varen
en af te meren in het insteekhaventje tussen de
grienden. Hij vond het een ideale plaats om afval te
storten. In 1962 begon hij er bedrijfs- en industrieel
afval aan te voeren. De zaken gingen voorspoedig. De
firma Troost vroeg bij de gemeente Sliedrecht een
hinderwetvergunning (toen oprichtingsvergunning)
aan. Lang behoorde dit deel van de Biesbosch tot het
grondgebied van de gemeente Sliedrecht, pas in 1970
werd het aan Dordrecht toegevoegd. Burgemeester
en wethouders van het dijkdorp gaven op 27 juli 1965
de gevraagde vergunning af. De ondernemer mocht
onder bepaalde voorwaarden en na schriftelijke
toestemming door de gemeente overgaan tot het
storten van restanten van de chemische industrie.
Die industrie droeg de naam Shell, waarvan Troost
onderaannemer was. De toestemming voor de
afvalstort werd in de praktijk verleend door de
Technische Milieudienst Drechtsteden (TMD).
Niemand weet meer of dat ook werkelijk gebeurde.
Veel later, in 1978, gaf de TMD toe dat met de firma
Troost een ‘herenakkoord’ was gesloten, ‘waarbinnen
het storten van afval netjes was geregeld’.
Stort van Troost
De ‘Stort van Troost’, zoals het landje in de
volksmond was gaan heten, raakte in de jaren
zeventig voller en voller. En het afval bleef komen.
Industrieën hadden grote behoefte aan plaatsen
waar ze hun productrestanten konden achterlaten. In
de firma Troost vonden ze de ideale partner. Het afval
verdween naar niemandsland. Tot 1976 liet alleen
Shell er zijn (chemische) afval storten.
Daarna maakten ook andere industrieën van de
mogelijkheid gebruik.
De afvalondernemer kon jarenlang vrijwel
ongehinderd, want met toestemming, zijn gang
gaan. De eerste kritische opmerkingen en rapporten
dateren van het begin van de jaren zeventig.
Aanleiding was een verzoek om uitbreiding van de
stortplaats. Er ontstond een langdurige discussie
tussen verschillende ambtelijke en politieke
geledingen. Het uitbreidingsverzoek van Troost vond
eerst gehoor bij de nieuwe grondeigenaar, de
gemeente Dordrecht, zij het onder strikte
voorwaarden. De vergunning zou vijf jaar gelden en
de uitbreiding mocht niet groter zijn dan dertien
hectare. De polder Stededijk zou bovendien moeten
overgaan in het Recreatieschap de Merwelanden, dat
daarmee over een groter terrein kon beschikken.
Daarna kwamen de eerste tegengeluiden.

Stortplaats anno 2010
Een regionale commissie van bodemdeskundigen
tikte burgemeester en wethouders op de vingers en
ontraadde verlening van de vergunning. Even later
volgde een weigering door het college van
Gedeputeerde Staten (GS) van de provincie. Voor het
eerst werden natuur en milieu als uitgangspunt
genomen. Het college van GS vond de stortplaats
een ontsiering van het landschap en vreesde
ernstige bodemverontreiniging. Het besluit bleef
hangen op een stuk papier. Controle ontbrak en het
storten ging door. Een paar jaar later herhaalde zich
de geschiedenis: na de geweigerde aanvraag stortte
Troost gewoon het afval.
Coulanter
Bij de derde aanvraag, in 1979, was het college van
GS coulanter en verstrekte het de afvalfirma wel een
officiële ontheffing voor de stort. Burgemeester en
Wethouders van Dordrecht volgden GS en
verleenden een nieuwe hinderwetvergunning.
Het storten van afval in dit natuurgebied mocht.
Maar de aangekondigde vergunning riep weerstand
op. Tal van belanghebbenden tekenden vanaf 1980
bezwaar aan. Hun bezwaren kwamen na een lange
weg terecht bij de Raad van State, die de klachten in
1983 gegrond achtte en de verleende
hinderwetvergunning vernietigde. Het besluit was
gebaseerd op de nieuwe Afvalstoffenwet. Daarin
stond dat de provincie voortaan ‘bevoegd gezag’ is,
dat wil zeggen verantwoordelijk voor de toestand in
de polder. Het einde van de afvalstort in de polder
Stededijk kwam dichterbij, toen Gedeputeerde
Staten in datzelfde jaar aan Troost liet weten dat de
stortplaats moest sluiten. De gemeente Dordrecht
ondernam op haar beurt actie en meldde de
afvalberg aan als verontreinigde grond. De basis
voor deze actie was een tussentijdse wet
Bodemsanering.
In 1985 vielen de werkzaamheden bij het haventje
stil. De firma Troost stopte na ruim twintig jaar en
onder grote politieke en publieke druk het dumpen
van afval. De bult was toen vermoedelijk gevuld met
ruim 100.000 ton chemisch en industrieel vuil,
waaronder olie, calciumhydroxide, katalysatorafval
en silicagel. Al snel bedekten grassen en struiken de
verhoging langs de rivier. De natuur nam bezit van
het afval en kapselde het in. De verontreiniging
werd onzichtbaar.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 57

58
Bodemonderzoeken
De jarenlange activiteiten van de firma Troost,
intussen Troost-Pernis geheten, riepen
verdenkingen op en vroegen om onderzoek.
Vanaf 1983 tot 1993 bogen deskundigen ter plaatse
en in laboratoria zich over talloze bodemmonsters.
De laatste in de reeks onderzoeken was een
inspectie, bedoeld om de varianten van een
eventuele sanering te testen. De provincie Zuid-
Holland koos voor de variant waarbij monitoring van
het ‘watervoerende pakket’ voorop staat. Dat kwam
neer op het volgen van de verontreiniging en het
voorkomen van verspreiding via het bodemwater.
Lukte dat niet, dan moesten damwandschermen
worden geplaatst, waarmee de verontreiniging op
de plaats werd gehouden.
In de tussentijd voerden de diverse besturen en
overheden besprekingen over de kosten van een
eventuele sanering. De firma Troost gaf aan
welwillend te staan tegenover sanering, dat vrijwillig
te willen uitvoeren, maar niet te beschikken over
het benodigde geld. In 1997 gaf de directie aan
verkoop van de grond te overwegen. De provincie
mocht op zoek gaan naar belangstellenden.
Twee jaar later toonde nieuw bodemonderzoek het
belang van snel handelen aan. De resultaten wezen
op het lekken van verontreinigingen, zoals flalaten
en benzeen, naar het grondwater. De provincie
kwam met een verklaring van urgentie: over vier jaar
moest de stortplaats schoon zijn.
De betrokkenen leefden in het jaar 2000 en
niemand wist dat er nog eens tien jaar voorbij
zouden gaan zonder een echte oplossing.
De vuilnisbelt bleef op zijn plek en wekte groeiende
bezorgdheid bij Sliedrechtenaren en politici, in het
bijzonder de Socialistische Partij (SP). De Stort van
Troost begon landelijke aandacht te trekken.
Goede wil
De afvalfirma zelf wilde zijn goede wil tonen en
kwam met eigen ideeën. Het verhoogde terrein was
een ideale plaats voor een golfparcours, aan te
leggen door een derde partij, onthulde het plan.
Vlakbij kon een afvalverwerkingsinstallatie komen,
door Troost aan te leggen. De instanties wezen dit
deel van de plannen af. Een ander idee werd wel
‘ambtelijk verkend’: de sanering van de bodem in
combinatie van klei- en zandwinning en de berging
van baggerspecie.
De eigenaar zegde toe ‘al datgene te doen wat
noodzakelijk is om een einde te maken aan de
ongewenste verspreiding van de verontreiniging’.
Maar de gemeenten Dordrecht en Sliedrecht wezen
de suggestie af, net als het Natuur- en
Recreatieschap Hollandsche Biesbosch.
Die organisatie vreesde voor een aanslag op de
kwetsbare natuur. Volledige sanering van de stort
zou de enige afdoende oplossing zijn. Maar de
kosten zouden wel tachtig miljoen bedragen.
Geen enkele betrokken partij wilde of kon voor de
saneringsoperatie opdraaien.
Shell, die het langst van de stort gebruik had
gemaakt, nodigde alle betrokkenen uit voor een
rondetafelconferentie. Op 24 januari 2001 zaten ze
bij elkaar: afgevaardigden van de provincie, de
gemeentes Dordrecht en Sliedrecht, de firma Troost
en Shell. Maar de meningen waren te veel verdeeld
om tot een eenduidige uitkomst te leiden. Op één
punt bestond wel overeenstemming: er moest een
onderzoek komen naar acht varianten, die moesten

Peilbuizen ten behoeve van
monitoring
leiden tot een definitieve oplossing van de slepende
kwestie.
Probleemeigenaar
Dordrecht is intussen aangewezen als ‘bevoegd
gezag’ en daarmee de ‘probleemeigenaar’.
Een dwangbevel tot sanering, gericht aan de firma
Troost, bleef om die reden achterwege. De
gemeente zocht naar een nieuwe milieutechnische
oplossing. Ze riep de hulp in van Royal Haskoning
en vroeg het adviesbureau probleemgebieden ‘in
kaart te brengen’ en aanbevelingen te doen.
De ingenieurs brachten de belangrijkste partijen bij
elkaar, waarbij de provincie ontbrak omdat zij
aangaf geen rol meer te willen spelen. Tijdens de
interviews bleek de oplossing voor de verontreinigde
polder te liggen in een dubbele aanpak: beheersing
(door monitoring) van de verontreiniging en het
tegelijk ontwikkelen van het omringende
natuurgebied. Die aanpak vroeg om benadering van
nieuwe partijen, zoals Staatsbosbeheer en het
Natuur- en Recreatieschap Hollandse Biesbosch.
Maar niet iedereen kon zich vinden in een
combinatie van verontreiniging en natuur.
Verontruste tegenstanders mobiliseerden al langere
tijd het groeiende verzet, dat zich bundelde in de SP.
Onder aanvoering van kamerlid Remi Poppe kwam
de kwestie in het parlement ter sprake. De SP
meende dat een stortplaats als Polder Stededijk niet
thuishoort in een te ontwikkelen natuurgebied.
Die opvatting huldigde een SP-kamerdelegatie ook
in een gesprek met de gemeente Dordrecht en
Royal Haskoning. De SP zei wel te beseffen dat de
kosten voor het volledig afgraven van de afvalberg,
tachtig miljoen euro, extreem hoog zijn. De partij
kwam daarom met de suggestie om alleen de
meest bodembedreigende stoffen te verwijderen en
thermisch te laten vernietigen bij ATM in Moerdijk.
Royal Haskoning zou ook dat idee op haalbaarheid
toetsen.
Aanbeveling
Het onderzoek van Royal Haskoning leidde een
eenduidige aanbeveling: combineer sanering met
ontwikkeling van natuur. De belangrijkste partijen
onderschreven die visie, ook de gemeente
Dordrecht. Ze koos voor een aanpak, waarbij de
situatie via monitoring op de voet wordt gevolgd.
Dit deel van de Sliedrechtse Biesbosch moest
worden ontwikkeld en ontsloten voor kanovaarders,
wandelaars en andere recreanten.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 59

60
Op 9 oktober 2006 lag een intentieconvenant klaar
voor ondertekening. Aanwezig waren de
staatssecretaris voor Milieu, de directeur van
Staatsbosbeheer, de voorzitter van het Natuur- en
Recreatieschap Hollandse Biesbosch en de
wethouder Milieu van Dordrecht. Allen zetten hun
handtekening. De partijen werkten daarna samen
aan een inrichtings- en saneringsplan. Maar
vertraging bij de grondverkoop verhinderde
uitvoering.
Het werd weer stil. De financiering liep spaak en het
maatschappelijke draagvlak bleef zwak.
Belangrijkste obstakel was en blijft de zakelijke
afwikkeling. De gemeente Dordrecht en de provincie
willen de grond onder de stortplaats graag
verwerven. Ze willen rond de stortplaats een stelsel
van kreken laten graven en een elzenbos aanleggen.
Recreanten kunnen dan het gebied binnengaan.
Maar eigenaar Troost ligt in de weg: hij houdt vast
aan zijn hoge vraagprijs waaraan de gemeente en de
provincie niet willen voldoen. De onderhandelingen
zitten vast, de impasse duurt voort. Wel overweegt
de gemeente Dordrecht juridische stappen, zoals
onteigening, zodat de polder kan worden
schoongemaakt. De Stort van Troost blijft voorlopig
onaangeroerd liggen in het landschap.
De verontreiniging, de sanering
Verschillende bedrijven hebben vanaf de jaren zestig
chemisch, industrieel en ander vuil gestort.
Tot 1976 liet alleen Shell er zijn restafval van de
petrochemische industrie achter. Daarna maakten
ook andere industrieën van de mogelijkheid gebruik.
Cindu liet er kalk en adsorptieklei achter,
voedselconcern Nestlé wilde van zijn koffiedik af,
chemieconcern DuPont van zijn teflon en sillicagel,
de afvalverwerker Roteb van zijn vliegas. Volgens
Troost was er nog een partij die in de Biesbosch
afval stortte: de provincie Zuid-Holland. Hij stelde
de provincie er later aansprakelijk voor.
Bij verschillende bodemonderzoeken zijn onder
meer de volgende stoffen aangetroffen: arseen,
lood, zink, fenanthreen, chroom, chryseen,
fluorantheen, anthraceen, benzeen, ethylbenzeen,
xylenen, naftaleen, minerale olie, tolueen, cresolen,
dichloorbenzeen en monochloorbenzeen. Peilingen
wijzen uit dat de verontreiniging voorkomt in de
polder, onder de stortplaats en in het
oppervlaktewater.
Uit metingen in 2005 blijkt dat de verspreiding van
de verontreiniging naar het grondwater ‘zeer
beperkt’ is. Ook rond de stortplaats is van
verspreiding nauwelijks of geen sprake. Wel is aan
de oostzijde benzeen en xyleen aangetroffen,
mogelijk het gevolg van de ligging binnen de
ringsloot. De verwachting is dat de verspreiding van
ethylbenzeen naar de omliggende polder de
komende jaren zal toenemen. De concentratie
benzeen in het oppervlaktewater is juist veel lager,
wat ook geldt voor andere concentraties. Natuurlijke
afbraak (door nutriënten) draagt vermoedelijk bij tot
een minder grote verspreiding van de
verontreiniging dan gedacht. Ook door de trage
verplaatsing van het grondwater blijft de
verontreiniging min of meer op haar plaats.
Metingen in 2007 en 2009 bevestigen die
ontwikkeling.
Het volledig leeghalen van de stortplaats is vanwege
de hoge kosten niet reëel. Het volgen via monitoring
van de natuurlijke afbraak en het graven van een

ingsloot is de meest haalbare en verantwoorde
keuze. Het monitoren gebeurt nu al met peilbuizen.
Wel moet rekening worden gehouden met
tegenslag: de verontreiniging zou zich alsnog over
een groter gebied kunnen verspreiden. In dat geval
is een onttrekkingssysteem voor het afvangen en
zuiveren van water de beste oplossing.
‘Wij werkten altijd binnen de regels’
Eigenaar van de vuilstort in de Polder Stedelijk is Cornelis Troost (69), een in Pernis geboren
ondernemer. ‘Ik ben onder de rook van Shell opgegroeid.’ De multinational werd later zijn
grootste klant, toen hij begin jaren zestig van de vorige eeuw een vuilstort begon in de
Polder Stededijk.
Troost zegt al die jaren correct te hebben gehandeld: ‘Wij zijn binnen de regels gebleven.
Shell heeft er in overleg met provincie op aangedrongen dat er op die plek een stortplaats zou
komen voor industrieel afval. Die is er gekomen. Wij hebben het werk uitgevoerd. Was het
allemaal volgens de huidige normen? Nee, natuurlijk niet. Maar de normen veranderen ook
voortdurend. Wij hebben in ieder geval van de provincie altijd toestemming gekregen om er
bepaalde stoffen te storten.’
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 61

62
Onderzoek naar mogelijke
verontreinigingen Slikveld

IJsfabriek Siberia
Het onooglijke en vrijwel onvindbare Loverstraatje,
in het centrum van Dordrecht, is dankbaar terrein
geweest van onderzoekers. Het steegje is met een
hek afgesloten van de buitenwereld.
Alle bedrijvigheid is eruit verdwenen. Bijna honderd
jaar geleden was het er, vooral achterin, nog
levendig en klonken er geluiden van hamers en
sissend ijzer.
In de beginjaren twintig van de vorige eeuw was de
steeg gevuld met zoete geuren. Die geuren waren
afkomstig van IJscompagnie Siberia, die er
ambachtelijk consumptie-ijs bereidde. Het
ijsfabriekje was gevestigd aan de Loverstraat 12, een
deel van de steeg waar ook een glasslijperij,
kopergieterij, houtbedrijf, verzilverinrichting en
lasbedrijf zich in de loop van de jaren staande
probeerden te houden. De meeste firma’s waren
geen lang leven beschoren. De ijsfabriek werd in
1920 geopend, maar moest vier jaar later alweer zijn
deuren sluiten.
De opening van IJscompagnie Siberia paste in een
landelijke trend. Rond 1900 waren het voornamelijk
banketbakkers die ijs maakten. Ze kregen korte tijd
later gezelschap, en concurrentie, van Italiaanse
ijsbereiders. Die nieuwkomers maakten
consumptie-ijs in Nederland pas echt populair.
Nederlandse bakkers verenigden zich en noemden
zich de Nederlandse IJscompagnie der Vereenigde
Banketbakkers. De hevige concurrentie en lage
prijzen dwongen de ijscomannen gemeenschappelijk
grondstoffen in te kopen. In de Loverstraat begon
een onbekende banketbakker het ijsbedrijfje Siberia.
In latere jaren kreeg hij navolging. Dordtse
concurrenten waagden zich ook aan het maken van
ijs en kozen voor hun zaken namen als Noordpool,
Delil en Budo. De ijsbereiders ventten hun
producten uit met ijscowagentjes. De naam ijsco
was direct afgeleid van de IJscompagnie. Ze
verkochten hoorntjes en wafels, tegen prijzen van
vijf tot tien cent.
Toen het eten van een ijsje tot de populairste vorm
van buitenshuis eten ging behoren, kort na de
oorlog, was de IJscompagnie Siberia allang door de
concurrenten overvleugeld. De eigenaar had de zaak
verlaten, met achterlating van afvalstoffen die bij de
productie waren vrij gekomen. Tientallen jaren later
ontdekten onderzoekers nog sporen van de
koelvloeistof diethyleenglycol in de bodem.
Zijn voorgangers en opvolgers, zoals de koperdraaier
en glasblazer, hadden stoffen als koper, tin, arseen,
cyanide, zilver, lood en zink gemorst. De Loverstraat
was daarom in 2008 en 2009 een van de plaatsen
waar de aandacht van bodemonderzoekers naar uit
ging. Het straatje kwam op een lijst van 350
potentieel verontreinigde locaties in de bebouwde
omgeving van Dordrecht. Bij nieuw onderzoek bleek
de bodem onder de ijsfabriek schoon genoeg.
Sanering is er niet nodig.
Ongeveer dertig andere locaties, verspreid over de
binnenstad, zullen vermoedelijk wel worden
gesaneerd.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 63

64
Kijk op Polder Stededijk,
bij Helsluis

Colofon
Op goede gronden
Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht
Dordrecht, april 2010
Uitgave: Gemeente Dordrecht m.m.v. Milieudienst Zuid-Holland Zuid
Oplage: 300 stuks
Teksten: Frits Baarda
Fotografie: Frits Baarda
Saneringsfoto’s: Milieuadviesbureau Tauw en
Milieuadviesbureau Geofox-Lexmond
Historische foto’s: Erfgoedcentrum DiEP, Dordrecht
Vormgeving: Impuls Publiciteit, Alblasserdam
Dank: Met dank aan Erfgoedcentrum DiEP
De uitgever heeft getracht alle makers van in dit boek opgenomen foto’s op te sporen.
Dat is niet in alle gevallen gelukt. Een ieder die meent recht te hebben op het copyright
van foto’s in dit boek gelieve zich te melden bij de gemeente Dordrecht.
Op goede gronden . Zeven jaar bodemsaneringen in Dordrecht | 65

Gemeente Dordrecht
Spuiboulevard 300
Postbus 8
3300 AA Dordrecht
www.dordrecht.nl