l - Technische Universiteit Eindhoven

alexandria.tue.nl

l - Technische Universiteit Eindhoven

BSB

il.EI ultimo!?

La Ram pa - Havana:

Meekoppelende belangen tussen toerisme

en lokale bevolking als katalysator voor

duurzame stadsontwikkeling.

Bas Smets

Technische Universiteit Eindhoven,

Urban Design & Planning

studentnumeer: 0577150

Afstudeercommissie:

Prof. Dr. Ir. Bruno De Meulder

D.P.L.G. Sophie Rousseau

Dr. Ir. Miehiel Dehaene

November 2009


i.iEI Ultimo!?

Dit is een vraag (De laatste?) die je veel en

overal hoort in Havana. Het is de vraag die

gesteld wordt bij aankomst op locaties waar

gewacht moet worden, om zo erachter te

komen wie er voor je aan de beurt is. Netjes

geordende rijen worden er niet gevormd,

maar men onthoudt de persoon voor hen

en na hen. Zo kan iedereen wachten op de

plek en manier die hem of haar het beste

uitkomen. Meestal wordt een locatie in

de schaduw gekozen om rustig en uit de

warme zon te wachten. Ook wordt de tijd

die gewacht moet worden gebruikt om een

andere boodschap te doen. Nou lijkt dit

misschien niet heel bijzonder, maar in Cuba

moet overal voor gewacht worden . En lang,

een uur is niks.

Bij herstructureringsopgaven in een ander

land moet rekening worden gehouden

met een andere politieke, economische en

fysieke context, maarook met andere sociale

omgangsvormen en lokale mechanismen

die daar gelden. In dit geval zorgen lange

wachttijden en de sociaal interactieve

manier van wachten voor een intensiever

en ander gebruik van de openbare ruimte.

[lil]


[IV]


Dit afstudeerwerk is het eindresultaat van

mijn opleiding Urban Design & Planning

aan de Technische Universiteit Eindhoven.

Het overkoepelende thema is hoe toerisme

ingezet kan worden om een duurzaam

stadsontwikkelingsproces te stimuleren.

De keus voor dit thema is het gevolg van

de verkregen beurs om voor een periode

van een half jaar in Havana te studeren. Na

het inkijken van zoveel mogelijk relevante

literatuur over Havana en Cuba, voor de

daadwerkelijke reis, ging mijn interesse

uit naar de tweeledige samenleving tussen

toerist en Cubaan. Tijdens mijn verblijf in

Havana heb ik dit thema gespecificeerd

en een case gekozen om ermee aan de

gang te kunnen. De totaal andere politiekeconomische

context van de locatie en

de vraag wat voor gevolgen dit heeft

op de bebouwde omgeving, maakte dit

afstudeerwerk voor mij persoonlijk ook erg

interessant.

De gehele afstudeerperiode is een groot

leerproces geweest, zowel vakinhoudelijk

als op persoonlijk vlak. Veel leermomenten

vonden plaats tijdens de gesprekken met

mijn afstudeerbegeleiders. Ik wil dan ook

Voorwoord

graag mijn begeleiders Sophie Rousseau,

Miehiel Dehaene en Bruno de Meulder

hiervoor bedanken. Met interesse heb

ik naar hen geluisterd en veel van hen

geleerd. Ook wil ik !sabel Rigol, docente

aan de Universiteit van Havana, bedanken

voor de begeleiding bij de fase van mijn

afstudeerproject in Havana en het delen

van haar kennis en visie over de stad.

Andere personen in Havana waar mijn dank

naar uitgaat zijn Raysa en Orlando, waar ik

zes maanden aangenaam heb verbleven en

Evelin, docente Spaans aan de Universiteit

van Havana. De kennis over de Spaanse taal

die ik in haar lessen heb opgedaan maakte

het mogelijk breder en dieper onderzoek ter

plaatse te doen en een breder aanbod van

bronnen te raadplegen . In het bijzonder wil

ik mijn ouders bedanken voor hun steun en

advies, maar vooral voor de mogelijkheid

die zij mij gaven deze studie te doen. Tot

slot wil ik Guus van Mil en André Cools

bedanken voor de interessante discussies

en leerzame brainstormsessies op vloer 5.

Bas Smets,

november 2009

[V)


Samenvatting

Havana wordt geteisterd door een stedelijk

eroderings- en verschralingsproces

wat zich zichtbaar in de stad afspeelt

door het langzaam afbrokkelen

van de bebouwingsvoorraad en

de daaruit voortvloeiende slechte

woonomstandigheden. Oorzaken van

dit grootschalig stedelijk verval kunnen

worden gevonden in het anti-urbane

gedachtengoed van de socialistische

republiek en de economische crisis waarin

het land verkeerd. Dit heeft, in combinatie

met het ontbreken van vrije marktwerking

en beperkt en zwaar gereguleerd particulier

ondernemerschap, geleid tot het uitblijven

van stedelijke ontwikkelingsprocessen.

Sinds de jaren 90 zijn er veranderingen

doorgevoerd waarbij het eerst geweerde

internationaal toerisme wordt gestimuleerd

om harde valuta binnen te krijgen en zo

uit de economische crisis te komen. Deze

politieke omslag bracht investeringen

met zich mee van zowel de Cubaanse

overheid als buitenlandse investeerders

die beperkt en onder specifieke

voorwaarden werden toegelaten. Er is een

investeringsmechanisme ontstaan waarmee

stedelijke ontwikkelingen mogelijk worden.

Deze investeringen in de toeristische sector

zijn echter vrijwel alleen gebaseerd op

economische motieven en hebben autonome

geënclaviseerde toeristische ontwikkelingen

tot gevolg gehad. Belangen waar rekening

mee worden gehouden bij ontwikkelingen

zijn uitsluitend die van de toerist. Wat

deze investeringen kan beteken voor lokale

en stedelijke belangen wordt nauwelijks

meegenomen in de planvorming.

[VI]

Door bij toekomstige toeristische

ontwikkelingen in te zetten op het

raakvlak van toeristische belangen en

belangen van de lokale bevolking kan er

bij worden gedragen aan een duurzaam

en meer · met de lokale omgeving

geïntegreerd stadsontwikkelingsproces.

Deze meekoppelende belangen vinden

plaats op locaties en/of activiteiten waar

de toeristische en Cubaanse wereld elkaar

overlappen. In Havana zijn er meerdere

van deze raakvlakken te vinden waar zowel

toeristische als lokale belangen worden

behartigd. Dit zijn:

Patrimonium:

Het inzetten van historische bouwwerken

voor toeristische doeleinden zorgt voor het

opknappen en onderhouden van de fysieke

bebouwing van de stad en gaat zo direct

stedelijk verval tegen.

casa particu/ar & paladar:

De casa particular (verblijf bij mensen thuis)

en paladar (dineren bij mensen thuis) zijn

toegestane particuliere initiatieven waarbij

de lokale bevolking direct economische

verdiensten haalt uit het toerisme en de

toerist een authentieke toeristische ervaring

meekrijgt.

Informele circuit:

In Havana bestaat een groot informeel

circuit waarin Cubanen hun meestal niet

toereikende salaris proberen aan te vullen.

Een belangrijk onderdeel hiervan speelt zich

af in de toeristenbranche, waar de toerist

een stuk dagelijkse Cubaanse realiteit

meekrijgt en waaruit de lokale bevolking

direct economische verdiensten haalt.

Openbare ruimte:

Als gevolg van het warme klimaat en

slechte woonomstandigheden speelt het

grootste deel van het Cubaanse leven zich

in de openbare ruimte zich af, net als waar

het toeristisch bezoek zich hoofdzakelijk

afspeelt.

Culturele voorzieningen:

Bepaalde voorzieningen, met name

culturele, die als toeristische attractie

fungeren worden ook gebruikt door lokale

bevolking.

Hoe deze meekoppelende belangen ingezet

kunnen worden om een bijdrage te leveren

aan een duurzaam stadsontwikkelingsproces

wordt door middel van de case 'la Rampa'

beschreven.

La Rampa, een lineaire stedelijke as aan

het einde van een belangrijke verkeersader,

neemt de rol in van een modern sociaalcultureel

stedelijk centrum in de

policentrische stadsstructuur van Havana.

Het verschralings- en eroderingsproces

is in La Rampa zichtbaar in het verval

van de bebouwing, het verdwijnen

van voorzieningen en een groot aantal

nooit ontwikkelde percelen. De jaren

40/50 identiteit van La Rampa met

zijn modernistische erfgoed speelt een

belangrijke rol in het toeristisch netwerk

van Havana. De hier aanwezige toeristische

voorzieningen stammen echter nog uit de

jaren van voor de revolutie en het gebied

is hierna niet meer verder toeristisch

ontwikkeld, op de renovatie van twee grote


hotels na.

Uit verdere analyse van La Rampa

kan geconcludeerd worden dat er veel

kwaliteiten en potenties verscholen liggen

in de verschillende ruimtelijke structuren

en milieus die hier samenkomen. Dit zijn

het poreus suburbaan woonmilieu van

Vedado, het dens stedelijk woonmilieu

van Centro Habana, de topografische plooi

die deze twee woonwijken scheidt en de

verbindende collectieve openbare ruimte

van de zeeboulevard El Malecón .

De potenties en kwaliteiten van de

centrumstedelijke as La Rampa en de hier

samenkomende ruimtelijke structuren

en identiteiten vormen samen met de

beschreven meekoppelende belangen de

basis voor een viertal strategieën. Dit zijn:

Lokale identiteit & geconsolideerd

patrimonium:

Identiteitsdragend cultureel erfgoed van La

Rampa opknappen en onderhouden door

het toekennen van toeristische functies.

Gekoppeld landschap & morfologische

vacatie:

Vacante locaties in het stedelijk weefsel van

de topografische plooi inzetten als openbare

ruimte die als een derde laag functioneert

tussen het stedelijk toeristische La Rampa

en de achterliggende woonwijken.

Particulier initiatief & interculturele

organisatie:

Stimuleren van

en paladars in

deze organiseren

casas particulares

de woonwijken en

in een boekings- en

informatiekantoor in La Ram pa. Verplaatsen

van het buitenstedelijk toeristisch

busvervoer naar La Rampa om deze casas

particulares van een stabiele aanvoer van

toeristen te voorzien.

Toeristische connectie & infrastructurele

herordening:

Aantakken van La Rampa op het stedelijk

toeristisch netwerk waar het knooppunt van

La Rampa met de zeeboulevard El Malecón

een belangrijke schakel in vormt.

Deze vier strategieën zorgen cumulatief

voor de herpositionering van La Rampa

in het stedelijk netwerk door middel van

toeristische investeringen die op een

meer geïntegreerde manier met de lokale

omgeving worden ingezet en op deze manier

een duurzaam stadsontwikkelingsproces

stimuleren.

Om de ruimtelijke vertaling van deze

strategieën duidelijk te maken en hoe en

waar deze strategieën samenkomen zijn

twee strategische locaties uitgewerkt.

La Entrada:

Hier komen de strategieën samen van het

consolideren van het patrimonium, het

gekoppeld landschap en de toeristische

connectie. Enkelevacante locaties, een ruïne,

een belangrijk stuk cultureel erfgoed en het

knooppunt van La Rampa met El Malecón

vormen vanuit deze strategieën de basis

voor een aantal ingrepen. De herordening

van enkele vervoersstromen, het toevoegen

van voetgangsoversteekplaatsen en het

creëren van een nieuwe toeristische

Samenvatting

ontwikkelingslocatle aan de zeeboulevard

zorgen voor een betere aansluiting van

La Rampa met de Malecón. Het creëren

van een dakterras op één van de twee

entreegebouwen van La Rampa legt visuele

nadruk op dit bouwwerk en maakt het

laatste deel van de topografische plooi

openbaar toegankelijk. Het inzetten van

het patrimonium als publiek toegankelijke

kunsthal met commerciële ruimte in de

plint consolideren dit cultureel erfgoed en

vormen met de gezamenlijke ontwikkeling

van de ruïne tot kunsttuin een belangrijk

onderdeel in het gekoppeld landschap.

Coppelia:

Deze locatie bevind zich aan de andere zijde

van La Rampa, daar waar de helling naar

beneden, richting zee, begint. Hier bevindt

zich de spil van La Rampa, met de bekende

en veelbezochte ijssalon Coppelia en het

imposante en kolossale hotel Habana Libre.

Ook speelt deze locatie een belangrijke rol in

het openbaar verveersnetwerk van Havana.

Tegenover deze levendige locatie bevind

zich een groot nooit ontwikkeld perceel dat

een belangrijke rol speelt in de strategie van

het gekoppeld landschap. Door het plaatsen

van een appartementencomplex voor

toeristen wordt deze nu niet toegankelijke

locatie opengebroken. Door de rest van

de ruimte te ontwikkelen als openbare

ruimte met enkele publiekelijk toegankelijk

functies, zoals een openluchttheater,

wachtruimte voor het openbaar vervoer

en een terras, ontstaat er een ruimte met

gedeeld gebruik en vormt het de doorgang

naar de hierachter gelegen locaties van het

gekoppeld landschap.

[VII]


[VIII]


Inhoudsopgave

Voorwoord V La Rampa 46

Inventarisatie 50

Samenvatting VII Historische ontwikkeling 56

Betekenis voor toeristisch Havana 58

Inleiding 3 Problematiek 60

Ruimtelijke structuren en identiteiten 68

Probleemstelling & onderzoeksvraag 4 Veda do 70

Centro Habana 76

San Cristobál de la Habana 8 Topografische plooi 80

Algemene informatie 12 El Maleeén 84

Problematiek 14 Samenkomst structuren en identiteiten 88

Ontwikkelingshistorie 18

Vier strategieën 94

Investeringslogica 24 Lokale identiteit & geconsolideerd patrimonium 100

Politiek-economische situatie 28 Gekoppeld landschap & morfologische vacatie 104

Toerisme-industrie 29 Particulier initiatief en interculturele organisatie 108

Toeristische connectie & infrastructurele herordening 112

Meekoppelende belangen 32 Samenkomt strategieën

De 'nieuwe toerist' 36

Duurzaam toerisme 37 Twee uitwerkingslocaties 116

Raakvlakken 38 La Entrada 122

Patrimonium 39 Coppelia 140

Casa particular & paladar 41

Informele circuit 42 Conclusie 152

Openbare ruimte 43

Culturele voorzieningen 44 Literatuurlijst 156

[1]


[2]


De stad Havana is uniek in zijn soort. De

rijke ontwikkelingshistorie van de stad,

die gekenmerkt wordt door de Spaanse

kolonisatie en de hierop volgende grote

investeringen door de Verenigde Staten,

bracht de stad veel architectonische

schoonheid en een logische en goed

functionerende stadsstructuur. Als gevolg

van de abrupte politieke veranderingen

door het aan de macht komen van Fidel

castro, tijdens de revolutie van 1959, en

het nog steeds heersende socialistischecommunistische

systeem werd de bebouwde

omgeving de afgelopen 50 jaar vrijwel

ongemoeid gelaten.

De bevriezing van de bebouwde omgeving

geeft een tweeledige perceptie van de

stad. Enerzijds het meer romantische beeld

dat ontstaat door de grote schatkist aan

cultuurhistorische bouwwerken die een

soort levend openluchtmuseum vormen

waardoor het lijkt alsof de tijd heeft

stilgestaan. De aanwezigheid van een groot

aantal nog steeds rondrijdende klassieke

Amerikaanse auto's uit de jaren 40 en 50

en het sociaal-communistische systeem

dat zich uitbeeld in de wereldberoemde

figuren als Fidel castro en Che Guevara, die

door middel van billboards (progaganda)

volop aanwezig zijn in de stad, versterken

dit beeld. Anderzijds kan Havana ervaren

worden als een onderontwikkelde, slecht

onderhouden en sterk verwaarloosde stad

waar mensen dicht op elkaar en onder

slechte leefomstandigheden wonen.

Toeristen ervaren voomarnelijk het

eerstgenoemde beeld. De overheid zet hier

ook op in om toerisme te stimuleren en

probeert zoveel mogelijk de confrontatie

met de dagelijkse Cubaanse werkelijkheid

te voorkomen (de perceptie van een stad

in verval).

Sinds 1990 zien we grote investeringen

in het internationaal toerisme, zowel

door de Cubaanse overheid zelf als

door buitenlandse investeerders. Deze

hebben voomarnelijk plaatsgevonden in

de vorming van grote toeristenenclaves

die weinig tot geen relatie met hun

omgeving aangaan. Deze geênclaviseerde

toeristische locaties hebben dan ook weinig

bijgedragen aan het tegengaan van het

grootschalige stedelijk verval. Wanneer we

de stad echter op een kleiner schaalniveau

bekijken kan geconcludeerd worden

dat de aanwezigheid van toerisme wel

degelijk positieve ontwikkelingsprocessen

met zich mee brengt. Wat deze positieve

ontwikkelingen kenmerkt, is dat juist hier

de tweeledige samenleving van toerist en

Inleiding

Cubaan samenkomt. Het sterk gescheiden

houden van deze twee werelden heeft

negatieve maatschappelijke gevolgen

(irritaties en onbegrip) en belemmert

het uitlokken van meer duurzame

stadsontwikkelingsprocessen.

Door een verblijf van ruim zes maanden

in Havana heb ik een goed beeld kunnen

vormen hoe deze bovengenoemde

processen en ontwikkelingen zich in de

stedelijke omgeving vertalen en (hoe en)

waar de raakvlakken zich bevinden tussen

de wereld van de toerist en de Cubaan.

De toeristische wereld kreeg ik mee door

mijn ervaringen als toerist en de Cubaanse

werkelijkheid ervaarde ik door te verblijven

bij een Cubaanse familie, te studeren aan

de universiteit van Havana en diverse

contacten op te bouwen met Cubanen

(Habaneros).

Met hulp van de universiteit van Havana

heb ik een case gekozen, La Rampa. Dit

gebied heb Ik uitgebreid geanalyseerd

en met behulp van mijn bevindingen zal

ik in dit verslag aan tonen hoe toerisme

een bijdrage kan leveren aan duurzame

stadsontwikkeling.

[3]


[6]


Het vrijwel geheel uitblijven van stedelijke

ontwikkelingsprocessen gedurende de

afgelopen 50 jaar is wat Havana zo uniek

maakt, maar het heeft ook een eroderingen

verschralingsproces van de stad op gang

gebracht wat negatieve gevolgen heeft

voor haar inwoners en hun woonomgeving.

Dit eroderingsproces heeft voor een

grootschalig stedelijk verval gezorgd

waarbij grote hoeveelheden historisch

erfgoed op de rand van hun ondergang

staan, wat een verlies zou betekenen

voor de internationale gemeenschap en

het internationaal toerisme, waarvoor dit

patrimonium namelijk een belangrijke

attractie vormt.

Dat stadsontwikkelingsprocessen niet

op gang komen heeft te maken met de

politieke situatie en de economische crisis

waarin het land verkeert sinds de val van

de Sovjet-Unie in 1990, die een belangrijke

bondgenoot vormde voor Cuba. Echter is er

sinds de jaren 90 een transformatieproces

zichtbaar door de opkomst van de toerismeindustrie

waardoor er wel vormen van

stadsontwikkeling plaatsvinden. Deze

ontwikkelingen zijn echter voomarnelijk

Onderzoeksvraag

autonome ontwikkelingen en dragen weinig

bij aan het tegengaan van het eroderingsen

verschralingsproces van Havana. De

investeringen zijn vrijwel alleen gebaseerd

op toeristische belangen en vormen

toeristische enclaves in de stad die weinig

relatie aangaan met de omgeving en waar

vanuit de toerist weinig meegekrijgt van de

Cubaanse realiteit.

Door een duurzame en meer met de lokale

omgeving geïntegreerde vorm van toerisme

toe te passen, kunnen zowel stedelijke als

toeristische belangen worden behartigd en

wordt er wel bijgedragen aan het tegengaan

van de erodering en verschraling van de

stad. De clue zit hem hier in het behartigen

van de meekoppelende belangen tussen

Cubaan en toerist.

De centrale vraagstelling in die hieruit

volgt, is:

Wat zijn de meekoppelende belangen

tussen toerisme en de lokale bevolking en

hoe kunnen deze worden ingezet om een

duurzaam stadsontwikkelingsproces op

gang te brengen?

[7]


[10]


In dit deel wordt kort een introductie gegeven

van de stad Havana. Allereest wordt wat

algemene informatie behandeld over Cuba

en Habana, waarna de problematiek die in

de stad speelt wordt besproken en ten slot

wordt de stedelijke ontwikkelingshistorie

beschreven.

[11]


Havana is met zijn ruim 2,2 miljoen

inwoners de grootste stad en de meest

veelzijdige stad van Cuba. De rijke

ontwikkelingshistorie heeft de stad een

schatkist aan cultuurhistorisch erfgoed

achtergelaten. Dit patrimonium brokkelt

echter langzamerhand, gezamelijk met de

rest van de stad. af.

Havana wordt geteisterd door een

eroderings- en verschralinsproces waarvan

de tekenen door de tijd heen steeds

duidelijker zichtbaar worden. Het uitblijven

van stedelijke ontwikkeling en gebrek aan

onderhoud is in de gehele stad duidelijk te

zien. Het overgrote deel van de bebouwing

en infrastructuur (zowel wegen, water- als

elektriciteitsvoorzieningen) verkeren in

uiterst slechte staat en het stadsgezicht

wordt bepaald door ruïnes en open plekken

waar voorheen bouwwerken stonden.

Problematiek

[15]


Naast het slaan van gaten in het stedelijk

weefsel en het verloren gaan van grote

hoeveelheden cultureel erfgoed, brengt de

verwaarlozing van de stad ook gevaarlijke,

slechte en ongezonde woonomstandigheden

met zich mee. Veel huishoudens hebben

geen stromend water of hebben alleen

water enkele uren op een dag. Hierdoor

is het gebruikelijk om grote tonnen (vaak

oude olietanks) met water te vullen voor

dagelijks gebruik. Stilstaand water kan

gevaarlijke ziektes met zich mee brengen,

vooral in een tropisch klimaat. Daarnaast

leven families met meerdere generaties en

vaak ook nog aangetrouwde familie samen

in niet hiervoor geschikte woonruimtes.

De grootste problemen bevinden zich in

Centra Habana, één van de oudste en

dichtstbevolkte wijken van Havana. Hier

wonen ruim 44,5 duizend mensen per

vierkante kilometer. De meeste families

wonen in "cuidadellas", een multi-familiare

woonvorm rondom een binnenplaats waar

één gezamenlijke ingang op uitkomt.

Problematiek

[17]


De negatieve gevolgen van dit stedelijk

eroderingsproces op de leefomgeving van

de inwoners zijn in principe al voldoende

reden om te onderzoeken waarom er geen

stadsontwikkelingsprocessen plaatsvinden

en om mogelijkheden te bedenken dit wel

plaats te laten vinden. Het verlies van de

grote hoeveelheid cultuurhistorisch erfgoed

,die van grote waarde is voor de stad,

benadrukt dit vraagstuk.

Om te begrijpen waarde oorzaken liggen van

dit negatief ontwikkelingsproces en hoe de

vorming van de stad heeft plaatsgevonden

speelt de ontwikkelingsgeschiedenis

van Havana een belangrijke rol. Deze

ontwikkelingsgeschiedenis is grofweg in drie

perioden te delen en worden gekenmerkt

door de verschillende politieke heersers

waar de stedelijke ontwikkeling vrijwel

direct een afgeleide van is.

1514-1898: stichting, kolonisatie en

ontwikkeling door de Spanjaarden

Havana werd in 1514 gesticht door Spanje

aan de westkust van een baai aan de

noordzijde van het eiland en ontwikkelde

zich tot een belangrijke doorvoerhaven

tussen de 'oude' en 'nieuwe' wereld

door zijn strategische positie. Er werden

verdedigingswerken en een stadsmuur

geconstrueerd waarbinnen de stad zich

ontwikkelde (nu Habana Vieja). Vanaf begin

19e eeuw breidde de stad zich buiten de

stadsmuren uit (Centra Habana en Cerro) en

rond de tweede helft van de 19e eeuw werd

er begonnen met het grote uitbreidingsplan

van de wijk El Vedado. Ongeveer gelijktijdig

met deze grootschalige ontwikkelingen

buiten de oude stad werden de stadsmuren

afgebroken (1860). De bouwverordeningen

van 1862 (Ordenanzas de la Construccion)

hebben duidelijke sporen in de koloniale

stad achtergelaten. Vooral de zuilengangen

aan beide kanten van de straat die hierin

beschreven waren, typeren nu nog het

straatbeeld van veel delen van de stad.

Ontwikkelingshistorie

[19]


Ontwikkelingshistorie

[20]

1898-1958: uitbreiding, modernisering

en grote Invloed van de VS

Na jarenlange onafhankelijkheidsoorlogen

met Spanje werd Cuba in 1902 officieel

onafhankelijk. De Verenigde Staten heeft

aan het einde van de oorlog (toen de oorlog

praktisch al gewonnen was) hulp geboden en

als gevolg hiervan zich het recht toegeëigend

de onafhankelijkheidsverklaringen met

Spanje te tekenen. De VS bedeelde zich

hiermee grote invloed op Cuba toe.

Er werd grootschalig door de VS in

de stad geïnvesteerd en er vonden

grote infrastructurele verbeteringen en

uitbreidingen plaats, zoals bijvoorbeeld El

Maleeén (de zeeboulevard van Havana). Op

de locatie waar de oude stadsmuur stond

werd het eerste republikeinse stedelijke

centrum gesticht waar het Capitool (een

vrijwel exacte kopie van het Capitool in

Washington) werd gebouwd. De stad

breidde zich flink zuid- en westwaarts uit

volgens strakke Amerikaanse gridpatronen.

In de jaren 40 en 50 werd er veel gebouwd

in de architectuurstijl van de moderne

beweging.

Het inwoneraantal van Havana groeide

van ruim 235 duizend inwoners in 1899

(15% van de totale bevolking) tot bijna

1,4 miljoen inwoners in 1958 (20,9% van

de totale bevolking) (Scarpaci e.a., 2002).

Tijdens de periode van de invloed van de

VS vonden er meerdere malen militaire

interventies plaats en deze periode werd

gekenmerkt door corruptie en sociale

ongelijkheid. Tijdens de regeerperiode van

de dictator Fulgencio Batista verslechterde

deze situatie en vonden er grootschalige

maffiapraktijken plaats.


[26]


In dit deel worden de oorzaken besproken

waarom er nauwelijks stedelijke

ontwikkelingsprocessen in Havana

plaatsvinden en wat de mogelijkheden

zijn van de toeristische sector om deze

investeringslogica te doorbreken.

[27]


Politiek-economische context

De grote politieke veranderingen die

plaatsvonden door het aan de macht komen

van de revolutienisten met Fidel Castra aan

de leiding hadden drastische gevolgen voor

Havana . Als gevolg van het sterk agrarisch

beleid en het anti-urbane gedachtengoed

werd er nog maar weinig in de stad

geïnvesteerd. De investeringen diewel plaats

vonden, waren gericht op de suburbane

woonwijken. Zo werden door middel

van micro-brigades woningen gebouwd

(door enkele woningen voor anderen te

bouwen, mochten de bouwvakkers ook

een woning voor zichzelf bouwen), vond

er een wat grotere stadsuitbreiding plaats

aan de oostkant van de baai (Aiamar) en

werden er enkele recreatieve voorzieningen

(voornamelijk parken) buiten de stad

gebouwd. In het centrumstedelijk gebied

werd vrijwel niet geïnvesteerd.

[28]

economische crisis

anti-urbaan gedachtengoed

geen vrije marktwerking

ontbreken huizenmarkt

beperkt en zwaar gereguleerd

particulier ondernemerschap

centraal geplande

overheidsstructuur

I

Weinig tot geen I

stedelijke ontwikkeling

De revolutionisten nationaliseerden vrijwel

alle bedrijvigheid, reguleerden particulier

ondernemerschap en introduceerden

een centraal geplande economie. Deze

communistische wending zorgde ervoor dat

vrije marktwerking en mechanismen als

een huizenmarkt verdwenen. Het resultaat

was dat vrijwel alle mechanismen die een

rol spelen bij stadsontwikkeling tot stilstand

kwamen.

De grootste oorzaak van het uitblijven van

stadsontwikkeling is echter de economische

crisis waar het land in 1990 in terechtkwam

als gevolg van de ondergang van de Sovjet­

Unie, die een belangrijke handelspartner

van Cuba was. Deze economische crisis had

grote gevolgen voor de Cubanen zelf, maar

brachten ook de stedelijke ontwikkelingen

die wel plaatsvonden tot een absoluut

nulpunt.


De toeristische investeringen die tot nu

toe hebben plaatsgevonden in Havana zijn

voornamelijk grootschalige all-inclusive

resorts die niet toegankelijk zijn voor de

lokale bevolking en vrijwel geen enkele

relatie aangaan met de omgeving. Het zijn

voornamelijk autonome ontwikkelingen

die toeristische enclaves vormen in de

stedelijke omgeving en dragen hierdoor

weinig tot niets bij aan het tegengaan van

het eroderings- en verschralingsproces

van de stad. Een ander gevolg van deze

vorm van toeristische investeringen is de

opkomst van een tweeledige samenleving

waarin de toerist zich in een soort van

parallelle werkelijkheid begeeft waar de

dagelijkse werkelijkheid van de Cubaan

zoveel mogelijk buiten word gehouden.

Investeringen in de toeristische sector

gebeuren alleen op basis van economische

motieven en er wordt vrijwel alleen rekening

Stedelijke

belangen

t

Gewenste

investeringen

Meekoppelende

belangen

Toeristische

belangen

t

I nvesteringen

nu

gehouden met toeristische belangen. Wat

deze investeringen kunnen betekenen voor

lokale en stedelijke belangen wordt maar

weinig meegenomen in de planvorming.

Om het verschralings- en eroderingsproces

van de stad tegen te gaan zou logischerwijs

direct met deze doelstelling geïnvesteerd '

worden, echter door de politiek-economische

context functioneren de mechanismen die

hier normaal gesproken op zouden reageren

niet of nauwelijks. Door bij toekomstige

toeristische ontwikkelingen in te zetten op

het raakvlak van toeristische belangen en

belangen van de lokale bevolking zullen

deze investeringen een duurzamer en beter

geïntegreerde vorm van stadsontwikkeling

op gang brengen, waarmee een bijdrage

kan worden geleverd aan het tegengaan

van het verschrallngs- en eroderingsproces

van de stad.

Toerisme-industrie

[31]


[34]


In dit deel worden de meekoppelende

belangen tussen toerisme en de lokale

bevolking eerst In generieke context

behandeld, waarbij de opkomst van een

'nieuwe toerist' en duurzaam toerisme aan

bod komen. Hierna worden de raakvlakken

van toeristische en lokale belangen in een

locatiespecifiekere context besproken en

worden er een aantal meekoppelende

belangen geïntroduceerd die in Havana een

rol spelen .

[35]


De 'nieuwe toerist'

Om door middel van toerisme een bijdrage

te kunnen leveren aan het tegengaan van

het eroderen van de stad zouden toeristische

investeringen op een andere manier moeten

worden ingezet. Investeringen zouden op

strategische wijze plaats moeten vinden

zodat de belangen van zowel de toerist als

de Cubaan behartigd worden.

De suggestie dattoerisme geheel afzonderlijk

zou kunnen functioneren van de stedelijke

context is per definitie onjuist, want een

groot deel van de toeristen komt immers

voor de stad en haar bezienswaardigheden

waarbij de bevolking en het gehele stedelijk

mechanisme belangrijke onderdelen zijn.

Niet voor niets beschrijven Robert Maltland

en Peter Newman in hun boek 'World

Tourism Cities, Developing tourism off the

beaten track' dat onderzoek naar de toerist

belemmerd wordt door de moeilijkheid

om toerist en lokale bevolking van elkaar

te onderscheiden in de hedendaagse

toeristische wereldsteden. Verder wordt in

het boek de zoektocht van de toerist naar

authenticiteit en identiteit benadrukt. Dat

de authenticiteit van een plek geassocieerd

wordt met de historische bebouwing van een

stad blijkt wel uit de vrijwel altijd aanwezige

toeristische historische delen van een stad.

Echter de zoektocht naar authenticiteit gaat

verder dan dit, het gevoel verbonden te

[36]

zijn met de werkelijkheid van de dagelijkse

wereld op een bepaalde locatie wordt geeft

vaak dit ·echte', authentieke gevoel.

The notion of authenticity shou/d not be

used with respect to things or p/aces.

Authenticity is instead derived form the

property of connectedness of the individual

to the perceived everyday world and

environment ... Authenticity is born from

everyday experiences and connecöons

which are often serendipitous. (Maitland &

Newman, 2009)

De ·zoektocht· van de toerist naar

authenticiteit en identiteit zijn verbonden

met enkele trends die waar worden genomen

in de toeristische wereld. Dit zijn:

Drang naar belevenissen

Toeristen worden aangetrokken door de

potentiele belevenis die een bepaalde plek

of locatie hen kan meegeven.

Toenemende aandacht voor

authenticiteit

Als respons op de vercommercialisatie van

de maatschappij, krijgt de consument een

toenemende belangstelling naar alles wat

authentiek en oprecht is.

Toenemende aandacht voor het lokale

Als soort van countertrend op de

globalisering ontstaat er een steeds grotere

interesse naar lokale identiteit.

Concluderend kunnen we stellen dat er een

opkomst is van een 'nieuwe toerist· die

naar een meer geïntegreerde toeristische

ervaring zoekt, waarin cultuur, historie en

gemeenschap verenigd zijn (Maitland &

Newman, 2009).

Verder bewijzen deze ontwikkelingen dat

de toeristische wereld verweven is met die

van de lokale bevolking. Deze werelden

geforceerd scheiden, zoals in Cuba het geval

is, geeft geen voldoening aan de toerist en

draagt niet bij aan stadsontwikkeling in de

breedte. Investeren in de meekoppelende

belangen tussen toerist en lokale bevolking

levert naast duurzame stadsontwikkeling

ook een bijdrage aan de ervaringen die de

bezoeker van het land meerkrijgt.


Toerisme inzetten als een positief

ontwikkelingsproces en het beperken van de

gevaren van toerisme: het overconsumeren

en zichzelf ' opeten ' (bijvoorbeeld

de Spaanse costa 's), is geen nieuwe

ontwikkeling. Al jaren onderzoeken experts

de sociale, culturele en economische kanten

van toerisme en wordt de noodzaak van

duurzaam toerisme of fair tourism steeds

duidelijker.

De World Tourism Organisation (UNWTO),

een internationale organisatie opgericht in

1975, pleit voor structurele maatregelen

om duurzamer om te gaan met reizen,

bestemmingen en culturen. Duurzaam in

deze context verwijst naar een balans tussen

de ecologische, economische en sociaalculturele

dimensies. Duurzame toeristische

ontwikkelingen zouden volgens de UNWTO

aan de vraag van de hedendaagse toerist en

die van de ontvangstregio moeten voldoen,

waarbij toekomstige ontwikkelingen

beschermd en/of versterkt zou moeten

worden.

sociaalculturele

dimensie

ecologische +--------• economische

dimensie dimensie

Duurzaam toerisme

Hoofdaspecten van duurzaam toerisme

zijn:

• Natuurlijke bronnen optimaal gebruiken,

belangrijke ecologische processen

bewaken en behoud van natuurlijk

erfgoed ondersteunen

• De socio-culturele authenticiteit van

de host community respecteren, het

culturele erfgoed en de traditionele

waarden in stand houden en bijdragen

aan interculturele verstandhouding en

verdraagzaamheid.

• Economische relaties voor langere

termijn en voor alle stakeholders

waarborgen. Hierbij kan worden

gedacht aan stabiele werkgelegenheid,

sociale dienstverlening aan de host

community en armoedebestrijding.

(Molenaar, 2007).

Uit het verhaal van duurzaam toerisme

kunnen we concluderen dat ook hier de

noodzaak ligt bij contact tussen de toerist

en de lokale bevolking, enerzijds om

economische motieven en anderzijds om

onderling respect en begrip te verkrijgen.

[37]


Raakvlakken

De meekoppelende belangen tussen

toerisme en stadsontwikkeling kunnen

worden onderverdeeld in een economische,

fysieke en sociaal-maatschappelijke

component.

De economische component gaat over

de verdiensten die toerisme met zich

meebrengt. Deze verdiensten zijn zo groot

en scheppen zoveel werkgelegenheid

dat deze factor vaak de grootste rol

speelt bij toeristische investeringen. Het

meekoppelende economische belang tussen

toerisme en lokale bevolking zit hem hier in

de noodzaak economische verdiensten ook

lokaal plaats te laten vinden of het via een

bepaalde constructies terug te laten vloeien

naar lokale belangen.

De fysieke component is al het zichtbare

en tastbare van de stad. Hierbij speelt

de bebouwingsvoorraad de belangrijkste

[38]

rol, maar ook de infrastructuur, openbare

ruimte en de stedelijke voorzieningen zijn

belangrijk. Het meekoppelende belang

hier is het concreet opknappen van fysieke

locaties van de stad, waar zowel de toerist

als de lokale bevolking profijt van heeft.

Het meekoppelende belang van de sociaalmaatschappelijke

component zit in het

contact tussen de lokale bevolking en de

bezoeker. Door het contact tussen deze

groepen zoveel mogelijk te stimuleren

ontstaat er een wederzijds respect en begrip

voor elkaar en worden irritatie, oplichting,

beroving en uiteindelijke agressie zoveel

mogelijk voorkomen (Gunn, 1988}. Naast

het tegengaan van de negatieve gevolgen

dat toerisme kan hebben, speelt de

verrijkende ervaring dat contact tussen

twee vaak sterk verschillende culturen

heeft, een belangrijke rol.

Raakvlakken in Havana :

Na de meekoppelende belangen in een

generieke context te hebben besproken,

volgen nu enkele specifieke raakvlakken,

die in Havana te vinden zijn, waar zowel

toeristische als lokale belangen worden

behartigd. Dit zijn:

• Patrimonium

• Casa Partreular & Paladar

• Informele circuit

• Openbare ruimte

• Culturele voorzieningen


Het opknappen van cultureel erfgoed voor

toeristische doeleinden komt steeds meer

voor in Havana. De Cubaanse overheid is

zich ervan bewust dat het patrimonium van

Havana een belangrijke toeristische trekker

vormt. Vrijwel altijd gaat dit om incidentele

bouwwerken en zijn het meestal bestaande

hotels (gebouwd voor de triomf van de

revolutie) die opgeknapt worden om aan de

eisen van de hedendaagse toerist te voldoen.

Het snel creëren van toeristenaccommodatie

speelt een belangrijkere rol speelt dan

structureel het verval van het patrimonium

tegen te gaan.

Hierin is een duidelijke verandering

gekomen door de in 1993 opgerichte

'Oficina de la Historiador', een autonoom

ontwikkelingsbureau die het historisch

koloniaal centrum (Habana Vieja) opknapt.

Het bureau staat onder leiding van Eusebio

Leal Spengler die met een team van

architecten, cultuurhistorici en bouwvakkers

historische bouwwerken restaureert en er

toeristische functies in plaatst. Vervolgens

wordt met behulp van deze inkomsten

het renovatieproces bekostigd en in gang

gehouden. Officiële cijfers stellen dat:

• 80% van de opbrengsten wordt direct

terug geïnvesteerd in Habana Vieja.

45% voor toekomstige restauratie

projecten

35% in gemeenschappelijke

sociale voorzieningen

• 20% van de opbrengsten gaat naar de

nationale overheid

(Medina Lasansky, 2004)

Patrimonium

De resultaten van Eusebio Leal en

'zijn' Oficina de la Historiador krijgen

internationaal erkenning en lof toegekend.

Een grootdeel van het koloniale patrimonium

van Habana Vieja is gered en het toeristische

netwerk is flink uitgebreid. Dit succes is te

danken aan de lokale terugvloeiing van een

groot deel van de toeristische opbrengsten

en het bijna dictatoriale leiderschap van

Eusebio Leal, waardoor projecten snel

gerealiseerd kunnen worden.

"New Age Cuban bureaucrat, tuming

capitalism to the benefit of socialism"

P. Goldberger - The New Yorker, jan.1998

Foto links: Plaza de San Francisco, Habana

Vleja.

Foto rechts: Plaza de la Catedral, Habana Vieja

[39]


Patrimonium

Er bestaat echter ook een hoop kritiek op

de 'Oficina de la Historiador'. Deze bestaat

enerzijds uit het feit dat er vrijwel geen

mogelijkheid bestaat op controle van

echtheid van de gereproduceerde koloniale

stad. Eusebio Leal is namelijk naast de

master planner, developer, chief architect,

publicist, preservation officer en social

service coördinator van alle projecten

ook de directeur van het enige stadsarchief.

Anderzijds ontstaat er door de

creatie van een investeringsmechanisme

dat puur en alleen gericht is op de fysieke

verschijningsvorm van de koloniale

bebouwing een toeristisch koloniaal

openluchtmuseum. Door het uitplaatsen

van veel van de bewoners naar andere

delen van de stad en het terugplaatsen van

enkel toeristische voorzieningen als hotels,

restaurants en bars, is de toerist vrijwel

de enige bezoeker. Het oude centrum is

hierdoor zijn levendigheid aan het verliezen,

wat het voorheen juist zo aantrekkelijk

[40]

maakte. Goed voorbeeld is de onderstaande

foto van Plaza Vieja in Habana Vieja dat erg

mooi is opgeknapt, maar tekenen van leven

mist. De foto is in de namiddag gemaakt en

is zoals te zien vrijwel geheel verlaten.

De gerenoveerde oude stad is vrijwel

geheel losgekoppeld van de Cubaanse

werkelijkheid. De openbaar toegankelijke

locaties zijn in de loop der tijd steeds

minder toegankelijk geworden voor de

lokale bevolking. Ten eerste door de hoge

prijzen en omdat de mogelijkheden om in

de nationale munteenheid te betalen steeds

minder worden, maar ook door het bewust

weghouden van de lokale bevolking. Een

goed voorbeeld hiervan is het hek rondom

de fontein op Plaza Vieja die er is neergezet

om de vrees voor intensief gebruik door de

lokale bevolking. Aangezien een groot deel

van de huishoudens geen stromend water

hebben, is deze vrees waarschijnlijk ook

niet ongegrond.

"Leal's ideafized Habana has very fittie to do

with the urban reafity experienced by the

average Habanero. ( ... ) The reafities and

hardships of contemporary Cuba remain

hidden from the tourist. "

(Lasansky and McLaren, 2004)

Foto rechts: hek rondom fontein op Plaza Vieja,

Habana Vleja

Foto onder: Plaza Vieja, Habana Vieja


De casa particular zouden we kunnen

vergelijken met een 'bed and breakfast',

waarbij de bezoeker verblijft bij lokale

bewoners thuis. Ze bestaan in de vorm van

enkel een kamer met een bed tot complete

individuele appartementen. Officieel gezien

zou er maximaal accommodatie aan twee

personen aangeboden mogen worden tenzij

er een vergunning is uitgegeven voor meer

personen (waar meer belasting voor betaald

moet worden) en de eigenaar is verplicht

om zelf ook in het huis te wonen.

De Paladar is een restaurant bij mensen

thuis, wat uiteenloopt van een huisgekookte

maaltijd aan de familietafel tot compleet

ingerichte restaurants met menukaart. Er

wordt echter wel een maximum gesteld aan

het aantal te ontvangen personen.

Deze vorm van particulier ondernemerschap

werd in 1993 goedgekeurd door de overheid

om het tekort aan toeristenaccommodatie

in korte tijd op te vangen zonder

overheidsinvesteringen. Om een casa

particular te mogen starten is er een

vergunning nodig waar iedere maand een

flinke belastingsom voor moet worden

betaald ongeacht het aantal ontvangen

bezoekers in die maand. Als deze belasting

niet betaald wordt verliest de huiseigenaar

zijn vergunning en is het erg moeilijk om

deze weer terug te krijgen. Vergunningen

zijn vrij moeilijk te verkrijgen en duidelijke

richtlijnen aan welke criteria een huis moet

voldoen zijn er niet. De hoge belasting die

betaald moet worden en het erg moeilijk

verkrijgen van een vergunning heeft er voor

gezorgd dat er een hoop casas particulares

bestaan die zonder vergunning opereren.

Het zonder vergunning buitenlandse

bezoekers in je huis laten verblijven, kunnen

hoge boetes tot gevolg hebben tot aan het

verlies van eigendom van het huis.

Het besef van de eigenaren dat een kamer

of appartement in een goed onderhouden

huis makkelijker verhuurd wordt en

de concurrentie die ontstaat tussen de

verschillende casas zorgt ervoor dat

eigenaren in hun huis gaan investeren en

het beter onderhouden wat een positieve

invloed heeft op het straatbeeld en de

buurt. Meekoppelende belangen die hier

spelen zijn dat er inkomsten gegenereerd

kunnen worden uit toerisme die direct

Casa particular 8t paladar

bij de lokale bevolking terechtkomen.

Deze inkomsten komen ten goede aan de

leefomstandigheden van de lokale bevolking

en de bebouwde omgeving die opgeknapt

wordt. Het belang voor de toerist van deze

vorm van accommodatie is een unieke en

authentieke ervaring die wordt verkregen

en daarnaast is de prijs aantrekkelijker dan

verblijf in de staatshotels. Ook vormt de

casa particular een heel directe manier van

contact tussen de Cubaan en toerist.

Foto linksonder: casa particu/ar In Centro

Habana.

Foto rechtsonder: casa particu/ar In Vedado.

[41]


Informele circuit

[42]

Als gevolg van het duaal monetair stelsel

en het feit dat het gemiddelde Cubaanse

salaris niet voldoende is om aan de

basisbehoeften te voldoen, is een groot

informeel circuit ontstaan waarin op allerlei

inventieve manieren het salaris wordt

aangevuld. Het informele circuit kent een

verscheidenheid aan activiteiten, van

daadwerkelijk illegale praktijken zoals het

stelen van producten (meestal op het werk)

om deze te verkopen, gedoogde activiteiten

zoals het aanbieden van taxi-ritjes voor

geld, tot legale activiteiten als het verkopen

van pizza's aan huis (waar uiteraard een

vergunning voor nodig is).

Het informele circuit opereert zowel onder

Cubanen zelf als in de toeristenwereld.

Het informele circuit dat functioneert in de

toeristenbranche is voornamelijk gebaseerd

op de verkoop van souvenirs en sigaren,

het aanbieden van taxiritjes, toeristen

begeleiden naar een casa particular of

pa la dar.

Het meekoppelende belang dat hier speelt

zijn de inkomstengenererende macroeconomische

activiteiten waarvan de

gelden direct naar de lokale bevolking gaan

en het contact tussen Cubaan en toerist dat

ontstaat door dit soort activiteiten.


Culturele voorzieningen

[44]

Net als de toerist houdt de Cubaan er ook

van om een mojito of koel biertje in een

bar of restaurant te drinken. Het probleem

hierbij is dat bij de bars en restaurants

waar veel toeristen komen alleen nog maar

' in de Peso Convertible betaald kan worden,

de prijzen er hoog zijn en Cubanen vaak

niet welkom zijn omdat men bang is dat

hun aanwezigheid toeristen wegjaagt.

Alhoewel bij een snelle inventarisatie van

de klanten in een bar of restaurants er altijd

ook Cubanen tussen de toeristen te vinden

zijn. Dit als gevolg van een opkomende

sociale middenklasse die wel deze prijzen

kan betalen of doordat de vlotte en sociale

Cubanen zich laten uitnodigen door

toeristen.

Bij culturele voorzieningen als musea,

theaters, bioscopen en historische

bouwwerken werkt dit anders. Hier gelden

vrijwel altijd twee entree tarieven, namelijk

een toeristentarief in Peso Convertible en

een tarief voor Cubanen in Peso Nacional.

Het tarief voor de Cubanen is velen malen

lager dat het toeristentarief en staat redelijk

in verhouding met zijn salaris waardoor het

voor de meesten te bezoeken valt. Hierdoor

kunnen we spreken over het behartigen

van meekoppelende belangen als een

museum of historisch bouwwerk opgeknapt

en onderhouden wordt met toeristische

inkomsten.

1

Van een ander kaliber zijn lokale culturele

initiatieven die, ondanks dat ze op één hand

te tellen zijn en van kleinere schaal zijn, van

grotere betekenis zijn in het behartigen van

toeristische en lokale belangen. Voorbeelden

hiervan zijn:

Cal/ejón de Hamel:

Callejón de Hamel is de naam van een steeg

in Centra Habana waar de kunsternaar

Salvador Gonzélez woont en waar hij sinds

1990 Afro-Cubaanse kunst en cultuur

exposeert en tentoon stelt door middel van

muurschilderingen, sculpturen en muziek.

Hij gebruikt de straat als zijn decor en

haalt hier ook zijn materialen vandaan.

De straat is bekend geraakt bij toeristen

en uitgegroeid tot een grote toeristische

attractie die in vrijwel alle reisgidsen vermeld

staat. Vooral op zondag, wanneer een Afro­

Cubaans muziek- en dansspektakel, Rumba

genoemd, plaatsvindt is het er een komen

en gaan van toeristen, maar ook de lokale

bevolking komt er graag. De verdiensten uit

de verkoop van schilderijen, cd's, drankjes

en andere souvenirs worden gebruikt om

materialen te kopen en artiesten in te

huren wat het initiatief in stand houdt.

Callejón de Hamel, dat in een buurt ligt

die voorheen bekend stond als één van de

slechtere buurten van Centro Habana, heeft

een positief effect gehad op de veiligheid en

levendigheld van de zone.

Foto's linksboven, linksmidden en linksonder:

Cal/ejón de Hamel, Centro Habana


Fresa y Chocolate:

De bar Fresa y Chocolate is een initiatief

van het Centra Cultural Cinematigráfico

(ICAIC) en ontleent zijn naam aan de voor

een Oscar genomineerde Cubaanse film

'Fresa y Chocolate' die internationaal grote

successen behaalde. Er worden wekelijks

concerten en andere, voomarnelijk

filmgerelateerde, culturele activiteiten

georganiseerd die vrijwel altijd gratis zijn te

bezoeken. De bar wordt drukbezocht door

zowel Cubanen als toeristen.

Dit voorbeeld geeft aan dat ook binnen het

overheidsorgaan kleinschalige culturele

activiteiten mogelijk zijn.

Foto rechtsboven: Fresa y Chocolate, Vedado

Paladar La Guardia:

Dit lokale initiatief ontleent zijn succes

en initiatief ook aan de film 'Fresa y

Chocolate'. De eigenaar van het pand waar

een deel van de film zich afspeelde heeft

het omgebouwd tot goedlopende paladar

(privaat restaurant) nadat hij veelvuldig

toeristen over de vloer kreeg die de 'set'

waar de film opgenomen was wilden

bekijken. Het restaurant staat in vrijwel alle

toeristengidsen hoog aangeschreven en

er moet dagen van tevoren gereserveerd

worden om een plekje te bemachtigen.

Dit pand stond midden in één van de

slechtere delen van Centra Habana waar

vrijwel nooit een toerist kwam. Nu ontvangt

het toeristen op dagelijkse basis wat de

buurt ten goede heeft gedaan en ook

andere neven-activiteiten heeft ontlokt in

de buurt. Bovendien heeft het prachtige

Art Nouveau gebouw een waardige functie

gekregen en wordt het met de opbrengsten

van de paladar onderhouden.

Foto rechtsonder: pa/adar La Guardia, Centra

Habana

Culturele voorzieningen

[45]


[48]


In dit deel wordt de case La Rampa

geïntroduceerd en de analyse hiervan

behandeld.

Allereerst wordt de locatie beschreven

door middel van een korte inventarisatie

en de historische ontwikkeling van het

gebied. De betekenis van La Rampa voor

het toeristisch Havana wordt besproken om

zo de koppeling te maken met het eerder

vertelde deel over de toerisme-industrie.

Hierna volgt de problematiek die na analyse

van La Rampa naar voren is gekomen. In

het volgende deel worden de ruimtelijke

structuren en identiteiten besproken die ter

hoogte van La Rampa samenkomen. Eerst

worden deze individueel besproken, op een

meer stedelijke schaal, waarna beschreven

wordt hoe de structuren en identiteiten

op een kleiner schaalniveau in La Rampa

samenkomen.

[49]


La Rampa is één van de belangrijkste

stedelijke assen van Havana. Het is een

verzameling van bouwwerken en openbare

ruimten met bijzondere architectonische,

stedebouwkundige, symbolische en/of

historische waarde. Het is gelegen aan het I

einde van Calle 23, daar waar deze zich met =-=-een

helling (La Rampa betekent de helling)

richting de zee begeeft en uiteindelijk dwars _

op El Malecón uitkomt, de karaktervolle i

zeeboulevard van Havana. :

Het is een knooppunt van belangrijke i

infrastructuur. Calle 23 is één van de ·

belangrijkste verkeersaders tussen de

westelijke wijken van Havana en de wijken

Vedado en Centro Habana. In combinatie

met de zeeboulevard El Malecón vormt het

de verbindingsroute naar het oude centrum

(Habana Vieja) en de ten oosten van de baai

gelegen delen van Havana . Verder vormt

Calle L, die zich vanaf calle 23 richting de

universiteit begeeft en vanaf daar zijn weg

vervolgt over de aan El Malecón parallel

lopende wijkontsluitingsweg San Lazaro,

een belangrijke verbindingsweg tussen de

wijken Vedado, Centro Habana en Habana

Vieja. (zie kaart volgende pagina)

La Rampa is een belangrijk en levendig

stedelijk centrum en wordt gekenmerkt

door een diversiteit aan functies, zoals

restaurants, cafetaria, hotels, bioscopen,

winkels, nachtclubs, kunstgalerieën,

scholen, ministeries, kantoren en

woningen .

Foto rechts: zicht richting zee, de helling van La

Rampa af.

Inventarisatie

[51]


La Rampa wordt gekenmerkt door de

afwijkende bebouwingsvormen en -stijlen

ten opzichte van haar omgeving. De

korrelgrote van het stedelijke weefsel

is veel grover als gevolg van de grotere

en massievere bouwvolumes van de

voornamelijk modernistische bouwwerken

uit de jaren 40 en 50. De hoge torens

drukken als het ware de stempel "stedelijk

centrum" op het gebied, wat bevestigd

wordt door de voornamelijk met commercie

en horeca gevulde plint. Deze twee à drie

verdiepingen hoge plint, waarop de torens

een stukje naar achteren zijn geplaatst,

zorgen hiernaast ook voor een meer

menselijke maat in het straatbeeld en

straatproftel.

Foto: zicht de helling van La Rampa op.



Buslijnen (blnnenstedelijk)

Belangrijke bushaltes

Routes particuliere collectieve taxi's

Belangrijke opstappunten particuliere taxi 's

• Taxistandplaatsen

0

• Treinstation

Buitenstedelijk busvervoer cubaan (Astro)

Bultenstedelijk busvervoer toerist (Viazul)


La Rampa speelt een belangrijke rol in het

stedelijk openbaar verveersnetwerk van

Havana. In La Rampa komen meerdere

buslijnen samen en bevinden zich onofficiële,

maar algemeen bekende opstapplaatsen

voor de collectieve particuliere taxi's die

bepaalde routes door de stad afleggen en

onderweg mensen oppikken en afzetten.

Officieel mogen deze collectieve taxi's geen

toeristen meenemen, maar hier houden

een groot deel van taxichauffeurs zich niet

aan. Ook bevinden zich in La Rampa, vooral

rond de toeristenhotels enkele officiële

(staat)taxistandplaatsen. De ritten in deze

taxi's moeten in Peso Convertibles betaald

worden, waardoor de lokale bevolking deze

taxi's weinig gebruikt.

Inventarisatie

Het openbaar vervoer speelt een belangrijke

rol in het dagelijkse leven van de Cubaan

door de gereguleerde autoverkoop. Om een

auto te kopen is een (moeilijk te verkrijgen)

vergunning nodig, behalve voor de auto's

van voor 1959 die door middel van

eigendomspapieren nog vrij verhandelbaar

zijn. Dit is ook de reden waarom er nog een

groot aantal klassieke Amerikaanse auto's

rondrijden.

Foto linksonder: taxistandplaats voor het hotel

Habana Libre.

Foto rechtsonder: bushalte en opstapplaats

particuliere collectieve taxi's.

[55]


Historische ontwikkeling

[56]


Het gebied aan het einde van Calle 23,

later bekend als La Rampa, werd als laatste

deel van de wijk Vedado ontwikkeld en

bebouwd na lange tijd als onduidelijke

ruimte braak te hebben gelegen. Deze late

ontwikkeling van het gebied had te maken

met de natuurlijke omgeving, namelijk

steengroeves en grote hoogteverschillen,

die de bouwprocessen bemoeilijkte en

bouwkosten op deed lopen. Als gevolg van

deze late ontwikkeling en de natuurlijke

omgeving wijkt het gebied beduidend af

(qua bouwvolume en bouwhoogte) van de

rest van de wijk Vedado.

Het Edificio Radiocentro, dat in 1947 werd

gebouwd op de hoek waar Calle 23 en Calle

L elkaar snijden, wordt beschouwd als het

eerste bouwwerk van La Rampa en zette

de trend voor de rest van de bouwwerken.

Ook was Edificio Radiocentra het eerste

modernistische en multifunctionele

bouwwerk van Havana. Het bevat een

bioscoop (nu cine Yara), kantoren, een tvstudio,

horeca en winkels. Vanaf dit moment

ontwikkelde La Rampa zich en werden de

nu zo kenmerkende bouwerken voor het

gebied geconstrueerd.

La Rampa veranderde in de jaren 50, door

de komst van de corrupte regeringsleider

Batista, in een (vooral Amerikaans)

toeristisch centrum met grote hotels,

casino's en uitgaansgelegenheden. Het

werd het centrum van maffia gerelateerde

praktijken. Casino's draaiden op volle toeren

en drank, drugs en prostitutie waren in

overvloed aanwezig en overal verkrijgbaar.

Tijdens deze periode werden het hotel

Habana Hilton (nu Habana Libre), Hotel

capri en enkele kleinere hotels gebouwd

net zoals onder andere het imposante en

door DOCOMOMO erkende modernistische

monument Seguro Medico.

Na de triomf van de revolutie (1959)

werden alle bedrijven en diens bouwwerken

genationaliseerd, de maffiapraktijken

aan banden gelegd, prostitutie verboden

en casino's gesloten. Het door Batista

geïnitieerde prestigieuze vijf sterren

hotel Habana Hilton werd omgedoopt tot

Habana Libre en huisvestte enige tijd de

revolutionistische regering.

Het gebied bloeide op tot in de

jaren 60 met een gezonde mix van

overheidsinstellingen, commercie, horeca

en uitgaansgelegenheden, detailhandel

en woningen. Het Pabellón Cuba, een

grote expositieruimte om onder andere

het Internationale Architectencongres

(Congreso de Unión International de

Arquitectos (UIA)) te huisvesten en de

ijssalon Coppelia werden gebouwd. Deze

bouwwerken staan symbool voor de

revolutie en maakten La Rampa tot een

sterk sociaal en levendig stedelijk centrum

voor de gehele bevolking.

Langzamerhand verloor La Rampa deze

typerende elementen en functies die het

juist tot een van de meest favoriete locaties

maakte voor vrijwel de gehele Cubaanse

bevolking. De kwaliteit en service van

de restaurants en bars ging achteruit en

culturele en entertainment activiteiten

verminderden. Oorzaak hiervan was de

doorgeslagen anti-urbane gedachte van het

revolutionistische regime en de opvatting

Historische ontwikkeling

dat steden, en vooral de recreatieve

stedelijke functies, tekenen waren van

het in hun ogen parasitaire en corrupte

imperialisme. De economische crisis van

1990 (en de uitgeroepen 'speciale periode')

speelde echter een nog belangrijkere en

concretere rol in de achteruitgang van La

Rampa.

Als gevolg van het anti-urbane

revolutionistische bewind en de langdurige

economische crisis is vrijwel de gehele

bebouwde omgeving van La Rampa de

laatste 50 jaar ongemoeid gebleven.

De ontwikkelingskrachten die in andere

steden historische structuren en gebouwen

vernietigd hebben zijn nooit op gang

gekomen in Havana en dat maakt het

gebied zo uniek.

Fotos van linksboven naar rechtsonder: wachtrijen

voor ijssalon Coppe/ia met zicht op Edlffclo

Radiocentro, Hotel Capri, ijssalon Coppelia, hotel

Habana Libre, Pabe/lón Cuba, Seguro Médlco.

A: koloniaal centrum (1519-1898)

B: eerste republikeinse centrum, Parque Central

(1902-1930)

C: tweede republikeinse centrum, Plaza Civica

(1930-1958)

D: complementair centrum La Rampa (1950-nu)

[57]


• Hotel I hotel

• Museum 1 museo

• Horeca 1 hosteleria

Monument 1 monumento

• Andere bezienswaardigheid/

otros objetos de interés


Nooit ontwikkelde percelen

De processen (of beter gezegd het uitblijven

van processen) die ervoor gezorgd hebben

dat de gehele bebouwde omgeving van La

Ram pa afgelopen 50 jaarvrijwel onveranderd

is gebleven hebben er ook voor gezorgd dat

een groot aantal braakliggende percelen

nooit ontwikkeld zijn. Toen Fidel Castro

en zijn revolutionistische beweging aan de

macht kwamen in 1959 werden vrijwel alle

ontwikkelingen stopgezet in het toen nog

in ontwikkeling zijnde en transformerende

stedelijke centrum La Rampa. In en

rondom La Rampa zijn meerdere open

plekken in het stedelijk weefsel te vinden

die grotendeels niet gebruikt worden of een

geïmproviseerde functie hebben in de vorm

van een parkeerplaats, autowerkplaats of

autoverhuur. Op deze niet bebouwde en

vaak onbestemde ruimtes vindt weinig tot

geen activiteit plaats en de plekken zijn nooit

opgenomen in het grootschalige informele

circuit dat in Havana bestaat, zoals men

misschien zou verwachten. Vrijwel al deze

locaties zijn niet openbaar toegankelijk

en/of fungeren als parkeerplaats voor de

naastgelegen ministeries en worden 24 uur

per dag bewaakt (of 's nachts afgesloten).

De braakliggende percelen en/of de

geïmproviseerde invulling hiervan

hebben een negatieve uitstraling op de

omliggende bebouwing en doen afbreuk

Problematiek

aan de kwaliteiten van de naastgelegen

bouwwerken. Ookzorgen deze braakliggende

percelen in gezamelijke vorm voor een soort

van ruis en onaangename ruimte tussen La

Rampa en de naastgelegen woonwijken,

wat een isolerende werking heeft op La

Rampa.

Foto onder: met golfplaten overdekte

parkeerplaats en een betonnen opslagruimte,

beide met hekken afgesloten. Gesitueerd op

enkele nooit ontwikkelde percelen in een zijstraat

van La Rampa (Ca/Ie N e/23 y 25).

[63)


Verval bebouwing

Net zoals in de rest van de stad wordt

de bebouwde omgeving van La Rampa

gekenmerkt door verwaarlozing en gebrek

aan onderhoud. La Ram pa heeft het voordeel

dat het relatief nieuwe constructies bevat, uit

de jaren 30 tot 50, waardoor de problemen

met de achteruitgang van de kwaliteit van

de bebouwing als minder emstig kunnen

worden beschouwd in vergelijking met de

oudere delen van de stad. Echter de tekenen

van jarenlang slecht tot geen onderhoud

worden steeds meer zichtbaar en zouden

bij het uitblijven van ingrepen leiden tot het

daadwerkelijk verlies van cultureel erfgoed.

Cultureel erfgoed in de vorm van typische

modernistische bebouwing die niet alleen

van historisch en cultureel belang voor Cuba

is, maar ook grote betekenis heeft voor de

internationale moderne beweging van die

tijd. DOCOMOMO (international werking

party for Documentation and Conservation

of buildings, sites and neighbourhoods of

the Modern Movement) uit haar zorgen over

het erfgoed van de "grote geërfde stedelij ke

schatkist van de moderne beweging", zoals

zij La Rampa omschrijven (do_co_mo_mo_

Cuba, numero 6, diciembre 2006).

Een goed voorbeeld is het 'Edificio Del

Seguro Médico', gebouwd in 1957 en

ontworpen door Antonio Quintana. Het wordt

beschouwd als één van de belangrijkste

bouwwerken van de moderne beweging

en heeft snel aandacht nodig voordat de

schade, die het heeft opgelopen door het

gebrek aan onderhoud en ondeugdelijk

gebruik van het pand, onomkeerbaar is.

Het gebouw bestaat uit een plint met

daarboven een toren. De plint is ingericht als

commerciële ruimte met erboven kantoren

en de toren bevat appartementen.

Foto rechtsboven : 'Ediffcio Del Seguro Médico'

net na constructie (jaren 60)

Foto linksonder: slechte staat van de toren

(2008)

Foto rechtsonder: slechte staat van de plint

(2008)

Problematiek

[65]


Edificio Alaska

I


Dat verwaarlozing en gebrek aan onderhoud

kan leiden tot het daadwerkelijk verlies

van bouwwerken blijkt uit het verdwenen

'Ed ificio Alaska', Dit vijfverdiepingen tellende

appartementencomplex (gebouwd in 1926)

is enkele jaren geleden door jarenlang

gebrek aan onderhoud ingestort. Na het

gedeeltelijk instorten werd het gebouw

gestut, maar stortte uiteindelijk toch

geheel in, waarbij veel schade veroorzaakt

werd aan omliggende bouwwerken. Enige

overblijfsel van het bouwwerk is de sokkel,

waarop nu wordt geparkeerd.

Een ander voorbeeld is het voormalige

bruisende en veel bezoekers trekkende

theater en restaurant 'Teatro Moscu' dat

er na een brand enkele jaren geleden nog

steeds als een ruïne bij staat. De gevel staat

nog overeind en is na enige tijd, om illegale

bewoning tegen te gaan, dichtgemetseld.

Het zo karaktervolle en veel bezochte theater

van La Rampa is verder gesloten gebleven

en er is nooit iets voor teruggekomen.

Foto linksboven: Edificio Alaska In "gezonde"'

staat (bron: Todo La Habana, UNEAC)

Foto rechtsboven: overblijfsel van Edifkio Alaska

(2008)

Foto linksonder: voormalig Teatra Moscu vanuit

Ca/Ie 23. (bron: Empresa de Proyectos, 2002)

Foto rechtsonder: voormalig Teatra Moscu vanuit

Ca/IeP (2008)

Problematiek

[67]


Ruimtelijke stru ct u

ren en . • dentiteiten


Vedado is ontwikkeld aan de hand van een

uitbreidingsplan van Luis Yboleón in 1859.

Het plan met zijn strakke gridverkaveling,

rijke doorsnede van de straat en grote

percelen met relatiefveel tuin is kenmerkend

voor veel Noord-Amerikaanse projecten

van dat tijdperk. Ook heeft het veel

overeenkomsten met het uitbreidingsplan

(El Ensanche) van Barcelona ontworpen

door Ildefons Cerdá, alhoewel het plan voor

Barcelona een veel hoogstedelijker karakter

had met zijn dichte bouwblokken en grotere

bebouwingshoogte.

Vedado heeft een groot uniform, groen en

open karakter door de in 1861 opgestelde

bouwverordeningen (Ordenanzas de la

Construccion) waarin de breedte van de

straat, groenstrook, trottoir, voortuin,

veranda en bebouwingshoogte werden

vastgelegd. Bij het plan werd ook veel

rekening gehouden met het klimaat door

het grid zo te situeren dat er optimaal

van de dominante kust- en landafwaartse

winden gebruik wordt gemaakt, net als op

bouwblokniveau de percelen en bebouwing

zo zijn gesitueerd dat de wind er makkelijk

tussendoor kan waaien.

De grote huizen werden voor de revolutie

voomarnelijk bewoond door de bourgeoisie

die in grote aantallen het land uitvluchtten na

de triomf van de revolutie. De door de rijkere

bevolkingklasse bewoonde suburbane

woonwijk met zijn grote huizen word nu

bewoond door een veelvoud van Cubaanse

families en in veel panden vinden we

ministeries en ambassades. De woonhuizen

zijn vrijwel allemaal aangepast zodat er

meerdere families konden wonen en door

de jaren heen zijn de huizen geïmproviseerd

gemodificeerd om aangetrouwde familie en

gezinsuitbreidingen te kunnen huisvesten.

Ondanks dat op grote schaal de open

voortuinen zijn dichtgebouwd met

geïmproviseerde bouwsels en een grote

hoeveelheid bomen zijn gesneuveld, blijft

het open en groene karakter van de wijk

behouden. De geïmproviseerde uitbouwsels

en vindingrijkheid qua ruimtegebruik geeft

een extra dimensie en een typisch Cubaans

karakter en identiteit aan de woonwijk,

waarbij de koloniale en modernistische

bouwwerken met hun afgebrokkelde gevels

als historisch decor werken.

De strakke gridverkaveling en de

genummerde en becijferde straten geven

duidelijke oriëntatie in de wijk, net

zoals de van noord-west naar zuid-oost

lopende boulevards Paseo en Avenida de

los Presidentes en de van zuid-west naar

noord-oost lopende hoofdwegen Calle 23

en Linea.

Vedado

[71]


Vedado


Vedado

Calle 23 speelt een belangrijke centrale

rol in Vedado, waarvan het uiteinde

onderdeel uitmaakt van La Rampa . Het

stedelijk weefsel rondom deze stedelijke

as veranderd ter hoogte van La Rampa van

een open poreus weefsel met een kleine

korrelgrote naar een denser meer stedelijk

weefsel met een groftere korrel.

[75]


Centro Habana is de eerste uitbreidingswijk

buiten de oude stadsmuren waarmee

eind 18e eeuw al werd begonnen, hoewel

de wijk pas begin 19e eeuw grootschalig

begon te groeien. Het stadsdeel wordt

gekenmerkt door een semi-regelmatig

gridpatroon, waarbij enkele brede

hoofdwegen oriëntatie geven en zorgen

voor de verkeersdoorstroming. Calzada

de Infanta geeft een duidelijke historische

afbakening van de wijk aan en fungeert nu

als belangrijke noord-zuid verbinding.

De bebouwing bestaat voornamelijk uit

smalle en diepe woonhuizen van 3 tot 4

verdiepingen. Een gebruikelijk woonvorm in

de wijk is de 'ciudadella', een multi-familiar

woonhuis aan een gezamenlijke patio/

binnenplaats waar vanuit door middel

van één deur toegang tot de straat wordt

verleend.

De wijk wordt gekenmerkt door een dens

stedelijk weefsel en kent een hele hoge

bevolkingsdichtheid (bijna 45.000 inwoners

per km2), De woonomstandigheden zijn

slecht door deze hoge dichtheid, de erg

slechte staat waarin het overgrote deel

van de bebouwing verkeert, het gebrek

aan stromend water in veel woningen, het

regelmatig uitvallen van de elektriciteit en

het gebrek aan openbare ruimte.

De grote hoeveelheid aan waardevolle

architectuur en de grote levendigheid die

de wijk typeert, voegen echter een heleboel

waarde toe en geven dit dense stedelijk

woonmilieu een uniek karakter.

Centro Habana

[77]


Met de topografische plooi wordt de

as tussen Vedado en Centro Habana

bedoeld die, als gevolg van de stedelijke

ontwikkelingshistorie en zijn natuurlijke

omgeving, een zone vormt met een

afwijkend stedelijk weefsel getypeerd door

de vele hoogteverschillen en het open en

groene karakter. De bebouwing in deze

plooi heeft een grotere korrelgrote dan die

van de omliggende weefsels en wordt niet

georganiseerd door een gridverkaveling

Topografische plooi

zoals in de omliggende wijken.

De as wordtgekenmerktdooreen publiekelijk

karakter in de vorm van pleinen, parken,

monumenten en openbare toegankelijke

bouwwerken zoals bijvoorbeeld de

nationale bibliotheek, het nationale theater,

het buitenstedelijk busstation (alleen voor

Cubanen) en het hoofdpostkantoor.

[81]


Topografische plooi


In de topografische plooi zijn drie typerende

identiteiten te onderscheiden, namelijk

Plaza de La Revolución, de universiteit en

La Rampa.

Plaza de la Revolución is tijdens de periode

van grote invloed van de VS (1898-

1959) gebouwd als tweede republikeins

stedelijk centrum, Plaza Civica. Hoofdpunt

van het centrum is het monument José

Marti (een nationale volksheld), een 100

meter hoge stervormige uitkijktoren die

indrukwekkende uitzichten over de stad

geeft met een museum in de basis van

de toren. Na de triomf van de revolutie in

Topografische plooi

1959, is het plein omgedoopt tot Plaza de

La Revolución en is het wereldberoemde

portret van Che Guevara in smeedijzer aan

de gevel van het aan het plein grenzende

ministerie van Binnenlandse Zaken

gehangen. Het plein werd vooral beroemd

door de mei-speeches die Fidel Castro hier

hield waarvoor enorme massa's mensen

samenkwamen. Esthetisch gezien is Plaza

de la Revolución een overgedimensioneerd,

onaantrekkelijk plein waar vrijwel alleen

toeristen komen om van het uitzicht in de

toren te genieten en een foto te maken van

het portret van Che Guevara.

De universiteit van Havana (Universidad

Nacional de la Habana) is naar deze locatie,

bovenop een heuvel, verplaatst in 1902 en

is nu nog steeds in gebruik. Een grote trap

vormt de hoofdentree van de universiteit,

waar vanaf boven een mooi uitzicht op

de stad wordt verkregen. De trap en het

hieraan grenzende plein vormen regelmatig

het decor voor een openluchtconcert.

Ten zuiden van de universiteit is het

studentensportveld te vinden en ten westen

hiervan ligt een groot ziekenhuiscomplex.

La Rampa maakt morfologisch gezien deel

uit van de topografische plooi alhoewel de

bebouwing hier vrijwel allemaal aan het

strakke Vedado-grid georiênteerd is. De

typerende hoogteverschillen van La Rampa

(waar deze ook zijn naam aan ontleend)

maken de topografische plooi zichtbaar.

[83]


De Malecón is een bijna 7 kilometer lange

zeeboulevard die langs de noordkust van

de stad loopt en die een belangrijke oostwestelijke

verbindingroute vormt voor de

stad. Het profiel is rond de 40 á 45 meter

breed en bestaat uit een twee keer driebaans

doorgaande verkeersweg met aan beiden

zijde een trottoir. Aan de zeezijde heeft het

trottoir een breedte heeft van ongeveer 5

meter, waarnaast een stenen muurtje van

ongeveer een meter hoog de overgang naar

de zee vormt.

Naast de belangrijke verkeersfunctie heeft

de Malecón een belangrijke sociale, culturele

en historische waarde en vormt het een

intensief en veelzijdig gebruikte collectieve

openbare ruimte voor de gehele stad. Het is

ondanks zijn fysieke verschijningsvorm als

brede beton- en asfaltvlakte een levendige

locatie met een diversiteit aan bezoekers

(zowel toerist als Cubaan) die hier (hard)

lopen, flaneren, vissen, zonnen, dansen,

zingen, muziek maken, eten, drinken,

verjaardagen of andere festiviteiten vieren.

De Malecón wordt hierdoor dan ook vaak

als woonkamer van Havana benoemd.

De bocht die de zeeboulevard maakt, zorgt

voor mooie uitzichten op de koloniale en

andere bouwwerken van architectonische

kwaliteit. Daarnaast zorgt deze kromming

voor een duidelijk overzicht en zichtbare

herkenningspunten van de door veel

toeristen hierover gemaakte wandeling.

De Maleeén is gebouwd tijdens de

periode waarin de VS grote invloed had

(1898-1959) en is gerealiseerd in vijf

verschillende fasen in westwaartse richting.

*'0-

El Malecón

De vijf fasen zijn te herkennen aan de

verschillende architectonische bouwwerken

die aan de boulevard grenzen net als de

verschillende stedelijke uitbreidingen

te herkennen zijn vanaf de Malecón. In

westwaartse richting, vanaf het oude

centrum (Habana Vieja) wordt er bij

wijze van spreken een tijdreis gemaakt

door de verschillende kenmerkende

historische perioden van Havana. De,

ook op politiek vlak, grote importantie

van de Maleeén heeft er voor gezorgd

dat belangrijke historische en/of politieke

gebeurtenissen hier vertegenwoordigd

worden door monumenten, pleinen, parken

of gebouwen.

[85]


1958 1948 1921 1919 1902 1901

: ConstructJe-tijdlijn El Malecón


Samenkomst structuren en identiteiten

Als we bekijken hoe de verschillende gridstructuren

in elkaar overlopen ter plaatse

van La Rampa, zien we dat het Vedadogrid

(in rood) de dominante factor vormt

en dat deze na enkele afwijkende lijnen {In

groen) vrijwel direct aansluit op het semiregelmatige

grid van Centro Habana (In

blauw).

Enkele grote afwijkingen in het typerende

Vedado-grid vinden we ter plaatse van de

ijssalon Coppelia, waar twee gridblokken

samen zijn gesmolten, net als het

tegenoverliggende blok. Het gedeelte

waar Hotel Nacional is gesitueerd vormt

ook een grote afwijking in het grid. Ten

zuidwesten van La Rampa, ter plaatse van

de topografische plooi, zien we grotere

afwijkingen in het grid-patroon.

f

[89]


Als we in plaats van de gridverkaveling

de verschillende bebouwingstypologieën

onderzoeken, kunnen we constateren dat de

bebouwingstypologie van La Rampa meer

overeenkomt met die van de topografische

plooi. De typerende bebouwing van

Centro Habana vormt een vrijwel geheel

gesloten bouwblok. Ondanks de vrijstaande

bebouwing van Vedado worden deze

gezamenlijk als bouwblok ervaren door de

visueel doorlopende gevel. De bebouwing

in La Rampa heeft een veel grotere

korrelgrootte dan die van Vedado en Centro

Habana, maar vormt geen bouwblokken

met zijn omliggende bebouwing. Dit komt

enerzijds door de vaak grote open ruimtes

rond de bebouwing en anderzijds door het

individuele karakter en de uitstraling van de

bebouwing.

Samenkomst structuren en identiteiten

Centro Habana - grid:

Vedado - grid:

La Ram pa - grid:

[91]


Samenkomst structuren en identiteiten

Concluderend kunnen we stellen dat de

morfologische verschillen in het stedelijk

weefsel van Vedado, Centro Habana en de

topografische plooi herkenbaar en duidelijk

zichtbaar zijn. De geïmproviseerde en

voornamelijk in slechte staat verkerende

bebouwing op de nooit ontwikkelde

percelen, belemmeren echter voor een deel

de daadwerkelijke herkenning van deze

structuren op lokaal schaalniveau.

[93]


[96]


In dit deel worden de vier strategieën

behandeld waarvoor de analyse van

La Rampa en de eerder behandelde

meekoppelende belangen tussen toerisme

en de lokale bevolking de basis vormen. Eerst

worden de vier strategieën geïntroduceerd,

waarna ze individueel verder aan de orde

komen.

[97]


Vier strategieën

Lokale Identiteit • geconsolideerd

patrimonium

Identiteitsdragend cultureel erfgoed van

La Rampa opknappen en onderhouden

door middel van functieverandering naar

een toeristische attractie in de vorm van

culturele of andere voorzieningen die ook

interessant zijn voor de lokale bevolking

en/of die macro-economische verdiensten

stimuleren.

[98]

Gekoppeld landschap • morfologische

vacatie

Vacante locaties in het stedelijke weefsel

van de topografische plooi inzetten als

openbare ruimte die het structurele gebrek

aan open ruimte van het dens stedelijk

woonmilieu Centro Habana compenseert en

een interessant 'tussenland' vormt voor de

toerist.

Particulier Initiatief • interculturele

organisatie

Stimuleren van casas particulares en

paladars in het poreuze weefsel van Vedado

en deze organiseren door middel van een

boekings- en informatiekantoor aan La

Rampa, daar waar ook het buitenstedelijk

toeristisch busvervoer wordt gelokaliseerd.


Toeristische connectie 1t

infrastructurele herordening

La Rampa aantakken op het stedelijk

toeristisch netwerk door middel van

herordening van het knooppunt Calle 23-

EI Malecón en functioneel aantrekkelijke

activiteiten stimuleren die direct zichtbaar

zijn vanaf El Malecón.

Demeekoppelendebelangentussentoerisme

en lokale bevolking, die in het begin van

dit rapport zijn behandeld, als middel om

een duurzamer stadsontwikkelingsproces

op gang te brengen, vormen samen met de

locatiespecifieke kwaliteiten en potenties

van La Rampa en de hier samenkomende

structuren en identiteiten de basis voor een

viertal strategieën. Doel van deze viertal

strategieën is stedelijke ontwikkeling plaats

laten vinden in en rond La Ram pa door middel

van investeringen die op het grensvlak van

toeristische en lokale belangen opereren.

Door op dit grensvlak te investeren worden

autonome geënclaviseerde toeristische

ontwikkelingen tegengegaan en wordt er

ingezet op een duurzaam en meer met de

lokale omgeving geïntegreerde vorm van

stadsontwikkeling, waar de lokale bevolking

van mee profiteert. Deze investeringen

gebeuren op strategische locaties in de

Meekoppelende belangen:

• Patrimonium

• Casa particular en paladar

• Informele circuit

• Openbare ruimte

• Culturele en andere voorziengen

Vier strategieën

diverse ruimtelijke structuren die ter plaatse

van La Rampa samenkomen, om zo deze

karaktervolle en potentierijke structuren en

milieus kracht bij te zetten en zichtbaar te

maken voor de (gevorderde) toerist.

De vier strategieën opereren op diverse

schaalniveausen spelen in op één of meerdere

meekoppelende belangen. Enerzijds wordt

hiermee het bestaande toeristisch netwerk

uitgebreid als complementair toeristisch

stedelijk centrum, waarbij de authentieke

toeristische ervaring gewaarborgd wordt

door de integratie met de achterliggende

woonwijken. Anderzijds zullen hiermee

stedelijke en lokale belangen behartigd

worden door het in gang zetten van een

kwalitatief stadsontwikkelingsproces en

de economische verdiensten die hiermee

gemoeid zijn.

Kwaliteiten La Rampa

• Contemporain sociaal-cultureel stedelijk

centrum La Rampa

• Poreus suburbaan woonmilieu Vedado

• Dens stedelijk woonmilieu Centro

Ha ban a

• Topografische plooi

• Collectief verbindende zeeboulevard El

Malecón

[99]


Lokale identiteit & geconsolideerd patrimonium

[100]

De identiteit van La Rampa wordt

grotendeels gevormd door de grote

hoeveelheid modernistische bouwwerken

die in de jaren 40/50 zijn gebouwd. Ondanks

de toevoeging van enkele bouwwerken na

de triomf van de revolutie (Coppelia en

Pabellón Cuba) en het feit dat veel van de

commerciële functies, die de modernistische

bouwwerken van origine vervulden, na

de revolutie plaats hebben gemaakt voor

administratieve functies blijft de identiteit

van La Rampa afhankelijk van deze fysieke

bouwwerken.

Dat dit patrimonium een grote importantie

heeft voor de stad en daarom behouden

en onderhouden zou moeten worden,

komt voort uit de belangrijke historische

waarde die de bouwwerken met zich mee

dragen. Het modernistische erfgoed vormt

een belangrijke pagina uit het collectief

geheugen van Havana, welteverstaan de

pagina voor die van de opkomst van de

revolutie met Fidel Castro in de hoofdrol.

Naast de historische waarde voor de

stad herbergt het erfgoed belangrijke

architectonische kwaliteiten van de moderne

beweging die van belang zijn voor de

internationale gemeenschap. DOCOMOMO

(Documentation and Conservation of the

Modern Movement) erkent deze kwaliteiten

in La Rampa en betitelt enkele bouwwerken

tot modernistisch erfgoed. Een derde

reden voor behoud en onderhoud van dit

patrimonium is de interessante attractie die

ze vormen voor het toerisme. Een bezoek

aan La Ram pa brengt je terug naar de jaren

40-50, zoals veel reisgidsen het gebied

omschrijven.


A: Hotel Nacional

B: Centro Commercial La Rampa

C: Ambar Motor Co

0: Ministeno de Trabajo y Seguridad H: Pabellón Cuba

Social

E: Cine La Rampa 1: Habana Libre

Lokale identiteit & geconsolideerd patrimonium

L: Coppelia

M: Viguma Real Estate

F: Seguro Médico G: Edificio ENE K: Retiro Odontológico J: Edificio Radiocentro

[101]


Lokale identiteit & geconsolideerd patrimonium

[102]

Niet de gehelevoorraad aan cultureel erfgoed

van La Rampa moet een functieverandering

ondergaan, omdat het grootste deel

momenteel goed functioneert in het

stedelijk centrum en/of nog in goede staat

verkeerd. Om een eerste stap te zetten naar

het toekennen van meer importantie aan

de lokale identiteit van La Rampa die zich

manifesteert in het patrimonium, komen

enkele bouwwerken in aanmerking door de

uiterst slechte staat waarin het bouwwerk

verkeert of het introverte karakter van de

huidige functie, waardoor het bouwwerk de

ooit zo levendige relatie met La Rampa heeft

verloren. Om dit 'patrimonium in gevaar'

voor ondergang te behoeden, zouden ze

binnen afzienbare tijd opgeknapt moeten

worden.

De manier om dit patrimonium te

consolideren zou op eenzelfde manier

kunnen plaats vinden als in het oude centrum

van Havana (Habana Vieja), namelijk door

er toeristische activiteiten in te plaatsen.

Echterzouden ditandere activiteiten moeten

zijn dan louter toeristenhotels, restaurants

en cafe's, om een breder dragend belang

te creëren. De functie die dit patrimonium

moet spelen zou moeten aansluiten bij het

sociaal-cultureel karakter van La Rampa.

Culturele en openbaar toegankelijke

functies die naast toeristische bezoekers

ook interessant en betreedbaar is voor de

lokale bevolking.

Door het patrimonium in te zetten

voor toeristische doeleinden, kunnen

investeringen en onderhoudskosten

worden terugverdiend en wordt toerisme

in La Rampa gestimuleerd. Door er een


cultureel en openbaar toegankelijke functie

in te plaatsen, worden lokale belangen

gewaarborgd en wordt toeristische

enclavisering tegengegaan. Bovendien

geven het culturele karakter en de

aanwezigheid van de lokale bevolking een

authentiekere beleving voor de toerist.

Naast dit 'patrimonium in gevaar' moet

de ruïne Teatra Moscu en de locatie waar

voorheen Edificio Alaska stond, aandacht

krijgen.

Deze gebouwen maakten voorheen een

belangrijk deel uit van de identiteit van La

Rampa. Edificio Alaska door de prominente

locatie aan La Rampa en Teatra Moscu

door de belangrijke rol die het speelde in

het recreatief en cultureel netwerk van het

gebied.

Dit 'gevallen patrimonium' straalt een

verwaarloosde en negatieve sfeer uit en

doen afbreuk aan de identiteit en uitstraling

van La Rampa.

patrimonium In gevaar:

• Seguro Médico

• Edificio ENE

• Ambar Motor Co

gevallen patrimonium:

• Edificio Alaska

• Teatra Moscu

Foto linksboven: Edificio ENE

Foto rechstboven: Ambar Motor Co

Foto rechtsmidden: stuk van de gevel van Seguro

Médico

Foto linksonder: Teatro Moscû

Foto rechtsonder: overgebleven plint van Edificio

Alaska

Lokale identiteit a. geconsolideerd patrimonium

[103]


Gekoppeld landschap • morfologische vacatie

[104]


De niet toegankelijke ruimtes inzetten als

openbare ruimte zal, in combinatie met de

bestaande openbare ruimte, de gewenste

werking geven van het eerder beschreven

gekoppeld landschap.

De verschillende vacante locaties zullen

individueel ontwikkeld moeten worden,

waarbij de locatiespecifieke eigenschappen

leidend zijn voor de inrichting en eventuele

functie die aan de plek wordt toegekend,

om zo een diversiteit aan intieme en

authentieke locaties te creëren.

De typering van de vacante locaties naar

typologie, toegankelijkheid, oriëntatie,

actueel gebruik en hoogteverschil vormen

een belangrijk uitgangspunt bij het

ontwikkelen van deze locaties.

De typologie geeft informatie over hoe de

ruimte ingeklemd ligt tussen de directe

bebouwde omgeving en vertelt iets over de

Gekoppeld landschap 8t morfologische vacatie

mate van beschutting.

De toegankelijkheid geeft de actuele status

aan of een ruimte wel of niet betreedbaar

is.

Het actuele gebruik duidt aan of een locatie

direct ontwikkeld kan worden of dat er eerst

de huidige functie verplaatst of weggehaald

moet worden.

Het hoogteverschil indiceert of de locatie

een belangrijke rol kan spelen in het visueel

versterken van de topografische plooi.

De oriëntatie van een locatie aan hoofdlijn,

verzamelende lijn, dwarse lijn of evenwijdige

lijn geeft de zichtbaarheid vanaf Calle 23

(hoofdlijn) aan, waarmee een gradatie van

toeristische importantie aan de ruimtes

kan worden toegekend. Er kan onderscheid

worden gemaakt in direct aan Calle 23

georiënteerde ruimtes (aan hoofdlijn),

locaties zichtbaar hiervandaan (aan dwarse

lijn) en niet zichtbare locaties vanaf Calle

23 (aan evenwijdige lijn). Ruimtes direct

georiënteerd aan Calle 23 zullen bij

ontwikkeling meer toeristische belangen

vertegenwoordigen dan een ruimte verder

en niet zichtbaar vanaf Calle 23. Deze

gradatie in oriëntatie geeft ook de schaal

van een mogelijke ingreep aan. Een locatie

aan Calle 23 kan grootschaliger ontwikkeld

worden door het verwachte intensievere

gebruik en de grotere toeristische belangen

die hier van toepassing zijn.

Deze gegevens verlenen een voedingsbodem

waarmee na een korte analyse ter plaatse

een ingreep kan worden voorgesteld.

[107]


Particulier initiatief • interculturele organisatie

[108]


Het open en aangename woonmilieu van

Vedado ontleent zich perfect voor de casa

particular (bij mensen thuis verblijven) en

paladar (bij mensen thuis eten). Door zijn

poreuze weefsel heeft Vedado de capaciteit

om uitbreidingen en toevoegingen aan

woningen op te vangen. Bovendien geeft de

ruim opgezette structuur van de wijk met

zijn brede wegen, veel groen en gemakkelijk

oriënterende gridpatroon een veilig gevoel

en aangenaam klimaat. Daarnaast is de

wijk met zijn grote koloniale panden en

zichtbare Cubaanse leven een genot om

doorheen te lopen en te verblijven. Hier

bevindt zich dan ook een groot deel van de

momenteel aangeboden casa particulares.

Centra Habana is in dit opzicht minder

aantrekkelijk voor casas particulares en

paladars. Het overbevolkte dense stedelijke

gebied in ernstig verval nodigt minder uit

om te verblijven voor de meeste toeristen

en bovendien zijn de mogelijkheden hier

beperkter dan in Vedado door het gebrek

aan ruimte. Dit betekent echter niet dat er

geen casas particulares In Centra Habana

zijn en dat het geen fijn gebied is om te

verblijven als toerist. De uitstraling en

kwaliteiten van Centra Habana zijn uniek,

authentiek en indrukwekkend. In de nauwe

straten speelt het Cubaanse leven zich

zichtbaar voor je neus af.

Kortom, beide wijken vormen een goede

voedingsbodem voor de casa particular en

paladar, hoewel Vedado door zijn poreuze

structuur hier meer capaciteit voor bevat.

De verwachting is dan ook dat bij stimulatie

van deze particuliere initiatieven dit in

Vedado met grotere aantallen zal gebeuren

dan in Centra Habana.

De casa particular en paladar zijn goede

vormen van toeristische ontwikkelingen

waarin optimaal de meekoppelende

belangen tussen toerist en lokale

bevolking worden behartigd. De toerist is

gegarandeerd van een unieke authentieke

toeristische ervaring en de lokale bevolking

heeft rechtstreeks baat door de (macro-)

economische verdiensten. Bovendien

hebben deze vormen van particulier

initiatief een positieve Invloed op de

omgeving doordat met de verdiensten die

deze initiatieven met zich mee brengen,

vaak wordt geïnvesteerd in de kwaliteit van

de woning om zo de komst van bezoekers

te garanderen of te versterken.

Doormiddel van deze particuliere initiatieven

ontstaat er een fijnmazig toeristisch

netwerk door de achterliggende wijken

van La Rampa die een positieve bijdrage

leveren aan de leefomstandigheden In de

wijken. Ook word het informele circuit door

deze kleinschalige toeristische netwerken

gestimuleerd.

Het stimuleren van deze particuliere

initiatieven is een 'software'-matige ingreep

die nauw verweven is met de polit iek

en regelgeving hier omheen. Een goede

stimulans zou zijn het vergunningstelsel te

vereenvoudigen en inzichtelijker te maken

Particulier initiatief a. interculturele organisatie

of een constructie te creëren waarbij de

maandelijkse belasting die betaald moet

worden voor het hebben van een casa

particular of paladar, deels gebruikt kan

worden om in de omgeving te investeren.

Een 'hardware'-matige ingreep is

het plaatsen van een boekings- en

informatiekantoor voor de casa particular

en paladar in La Ram pa. Door de organisatie

van vraag en aanbod wordt voor zowel de

lokale bevolking als voor de toerist de huur

en verhuur gemakkelijker en inzichtelijker

gemaakt. Nu wordt de verhuurvaak 'vla-via'

geregeld en speelt onzekerheid, kwaliteit

en veiligheid bij de toerist vaak een rol

om toch te kiezen voor een hotel. Voor

de verhuurders is het moeilijk om klanten

te werven, door het korte verblijf van de

toeristen en de moeilijke communicatie door

enerzijds de taalbarrière (Cubanen spreken

over het algemeen geen of slecht Engels)

en anderzijds de gelimiteerde toegang tot

internet.

Door dit boekings- en informatiekantoor

in La Rampa te situeren, gaat La Rampa

een belangrijke rol spelen in deze

alternatieve, veel authentiekere, vorm van

toeristenverblijf. Bovendien stimuleert deze

vorm van verblijf spreiding van toeristen in

plaats van clustering, wat geënclaviseerde

toeristische ontwikkelingen tegengaat.

[109]


Naast accommodatie is vervoer een

belangrijke basisbehoefte voor de toerist.

Geheel georganiseerde reizen vinden in

veelvoud plaats en worden vrijwel allemaal

vanuit de grote toeristenhotels geregeld.

Echter bestaat er ook een buitenstedelijke

toeristenbusmaatschappij (Viazul) die

vervoer tussen verschillende steden

aanbiedt. Dit busstation is momenteel in

een uithoek van Vedadogelegen en sluit niet

goed aan het bestaande toeristennetwerk.

Door dit busstation te verplaatsen naar

La Rampa wordt er een centralere en

beter bereikbare locatie aan deze functie

toegekend. Bovendien versterkt dit de

positie van La Rampa als complementair

toeristisch centrum voor de 'nieuwe

toerist'. Meekoppelend belang van deze

ingreep is dat voor de toerist het busstation

beter bereikbaar zal worden en beter zal

aansluiten bij zijn bestemming. Voor de

lokale bevolking betekent de situering

van het busstation op deze locatie een

goede voedingsbodem voor aanverwante

activiteiten in het formele en informele

circuit.

Deze twee belangrijke basisbehoeften van

de 'nieuwe toerist' zullen geplaatst worden

in twee naast elkaar gelegen gebouwen

Particulier initiatief a. interculturele organisatie

aan Calle 23, tussen Calle N en 0. Deze

twee bouwwerken huisvesten nu beide een

administratieve functie en bevatten geen

bijzondere architectonische kwaliteiten of

andere beeldbepalende elementen voor La

Rampa. Door deze functies naast elkaar te

plaatsen stimuleren ze elkaar. De vacante

locatie achter de gebouwen kan ideaal

functioneren als op- en afstapplaats van

het busstation.

[111]


Toeristische connectie a. infrastructurele herordening

[112]

• •

• • . • . -.· .. • •






De huidige vorm van het knooppunt

Calle 23 - El Malecón sluit niet goed aan

op het stedelijk toeristisch netwerk waar

de Malecón een belangrijk onderdeel

van uit maakt. Het knooppunt vormt in

vergelijking met andere knooppunten

aan de zeeboulevard een secundaire

verbinding. Over het bijna zeven kilometer

lange traject van El Maleeén bevinden zich

een drietal knooppunten met belangrijke

wegen waar het toeristisch netwerk op aan

haakt (Paseo, Avenida de los Presidentes

en Prado}. Op deze knooppunten wordt

de verkeersstroom van de Maleeén

onderbroken door een verkeersinstallatie of

rotonde en de bebouwing opent zich richting

kruispunt wat duidelijke zichtlijnen de straat

(en toeristische gebied) in toelaat. Het

voetgangersnetwerk langs de zee verbreedt

zich ter plaatse van het knooppunt en

creëert zo een rustpunt in de doorgaande

lijn van de zeeboulevard. Deze situatie zorgt

voor een bepaalde gelijkwaardigheid tussen

de zeeboulevard en de hier op uitkomende

straat en kent op deze manier importantie

toe aan het achterliggende gebied.


Ter plaatse van het knooppunt Calle 23-EI

Maleeén worden de vervoerstroom en het

voetgangersnetwerk niet onderbroken en

zijn er geen voetgangersoversteekplaatsen

die La Rampa in leiden. Er vinden weinig

aantrekkelijke activiteiten plaats aan het

begin van Calle 23 en ligt de visuele nadruk

op het Hotel Nacional, dat net voorbij

het knooppunt ligt en bovendien niet

betreedbaar is vanaf Calle 23.

L

Om La Rampa beter te laten aansluiten

op het stedelijk toeristisch netwerk en

de collectieve openbare ruimte van El

Malecén, zouden er een drietal ingrepen

gedaan moeten worden op fysiek, visueel

en functioneel vlak.

De doorgaande lijn van de Maleeén

zou onderbroken moeten worden

door een rustpunt in te lassen in het

voetgangersnetwerk, waar vanuit

een fysieke verbinding met La Rampa

Toeristische connectie a.. infrastructurele herordening

wordt gecreêerd door middel van

voetgangersoversteekplaatsen.

Interessante en aantrekkelijke functies en

activiteiten zouden gestimuleerd moeten

worden aan het begin van La Rampa om

bezoekers het gebied in te trekken. De

jaren 40/50 modernistische identiteit van

La Rampa zou visueel benadrukt moeten

worden, om zo aan te sluiten bij het reisdoor-tijd

charme van El Malecén.

[113]


De vier strategieën zorgen cumulatief voor

het herpositioneren van La Rampa in het

stedelijk netwerk. Ze versterken de rol van

de stedelijke as als toeristisch 'frontstage' en

zetten de achterliggende topografische plooi

en wijken in als toeristisch 'backstage'.

Door La Rampa als toeristische

bestemming te versterken door middel

van het identiteitsdragend patrimoniom te

consolideren, toeristische trekkers toe te

voegen en een betere aansluiting op het

stedelijk toeristisch netwerk te realiseren,

wordt er ontwikkelingspotentie toegevoegd

Samenkomst strategieën

aan het gebied en worden stedelijke

ontwikkelingen gestimuleerd.

Het gekoppeld landschap in de topografische

plooi dat als een derde laag opereert tussen

het stedelijk toeristische La Rampa en

de achterliggende woonwijken zal gaan

functioneren als openbare ruimte waarin

gemengd gebruik van toerist en Cubaan

gestimuleerd wordt. Ook vormen deze

gekoppelde openbare ruimten een soort

van 'stepping stones' de achterliggende

wijken in, waar toeristen verspreid kunnen

verblijven op een authentieke manier bij

mensen thuis.

[115]


[118]


In dit deel worden de twee

uitwerkingslocaties behandeld. Eerst

worden de locaties kort geïntroduceerd,

waarna de uitwerking per stuk behandeld

worden. De uitwerking zijn opgebouwd

uit eerst een korte inventarisering van de

huidige situatie, de problematisering van

de locatie, de locatiespecifieke toepassing

van de strategieën, de concrete ingrepen

die hieruit voortvloeien en vervolgens de

verdere uitwerking van de ingrepen.

[119]


Om de ruimtelijke vertaling van de

strategieën duidelijk te maken en hoe en

waar deze strategieën samenkomen, zijn

twee strategische locaties uitgewerkt,

namelijk La Entrada en Coppelia.

La Entrada:

Het begin van La Rampa vormt een

strategische locatie omdat op dit specifieke

punt daadwerkelijk de structuren en milieus

van de topografische plooi, Vedado, Centro

Habana en El Malecón, samenkomen.

De strategieën van lokale identiteit en

geconsolideerd patrimonium, gekoppeld

landschap en morfologische vacatie en

toeristische connectie en infrastructurele

herordening komen hier samen. Enkele

vacante locaties die vanuit de strategie

van het gekoppeld landschap worden

aangegeven als interventielocaties, grenzen

aan een ruïne en 'patrimonium in verval'

die vanuit de strategie van het consolideren

en versterken van de lokale identiteit om

interventie vragen. Dit geheel vormt samen

met het knooppunt van Calle 23 en El Maleeén

de entree van La Rampa dat, om beter aan

te haken op het stedelijk toeristisch netwerk

en de collectieve openbare ruimte van de

Malecón, geherordend moet worden.

Twee uitwerkingslocaties

Coppella:

Deze locatie bevindt zich aan de andere

zijde van La Rampa, daar waar de helling

naar beneden, richting zee, begint. Hier

bevindt zich de spil van het gebied, met de

bekende en veelbezochte ijssalon Coppelia,

het imposante en kolossale hotel Habana

Libre, bioscoop Cine Yara en een knooppunt

van openbaar vervoer in de vorm van

bussen en particuliere taxi's voor Cubanen

en taxi's voor toeristen.

Tegenover deze levendige plek die gemengd

gebruikt wordt door toerist en Cubaan

bevindt zich een grote, nooit ontwikkelde,

locatie die een belangrijke rol speelt in de

strategie van het gekoppeld landschap.

Deze locatie vormt samen met twee

hierachterliggende vacante locaties de

doorgang naar de Universiteit van Havana

die een prominente locatie inneemt in het

weefsel van de topografische plooi.

[ 121]


gebouwd, nu in gebruik als hoofdkantoor

van verschillende vliegmaatschappijen.

Aan de overkant van Calle 23 vormt een

tankstation (4) de aansluiting met El

Malecón.

Het knooppunt Calle 23-EI Malecón (3)

vormt de verbinding van La Rampa met

de Malecón. Op dit knooppunt overheerst

het autoverkeer en bevinden zich geen

voetgangersoversteekplaatsen. Am bar

Motor Co (5) vormt de eigenlijke entree

van La Rampa, samen met het hier recht

tegenover gelegen Centra Commercial.

Ambar Motor Co is in gebruik door

het Ministerie van Buitenlanse Handel

(Ministerio del Comercio Exterior). De

grote etalages in de gevel op de begane

grond worden niet gebruikt en zijn meestal

gesloten door middel van grote witte

rolluiken. Naast Ambar Motor, de zijstraat

Calle P in, staat de ruïne van het enkele

jaren geleden afgebrande Teatra Moscu (7).

Alleen de dichtgemetselde gevel getuigd

nog dat hier ooit mensen samenkwamen

voor een bezoek aan het theater en het

bijhorende restaurant. Links en rechts

van de ruïne bevinden zich enkele nooit

ontwikkelde percelen die nu in gebruik zijn

als parkeerplaats (6), leeg staan of gebruikt

worden voor opslag (8).

Foto linksboven: zicht La Rampa in vanaf

entree.

Foto rechtboven: Hotel Nacional.

Foto linksmidden: Teatro Moscu.

Foto rechtsmidden: tankstation ter hoogte van

entree La Rampa.

Foto linksonder: afgesloten vacante locatie (8).

Foto rechtsonder: uitzicht vanaf hoteltuin Hotel

Nacional.

La Entrada

[123]


La Entrada

Problematisering locatie locatiespecifieke toepassing strategieën

[124]


Problematisering locatie:

De entree van La Rampa straalt we1n1g

levendigheid uit en passanten worden niet

uitgenodigd het gebied te betreden door de

introverte functie en uitstraling van Ambar

Motor Co en het hier tegenover gelegen

Centra Commercial. De ruïne Teatra Moscu

heeft door zijn verwaarloosde uitstraling

een negatief effect op de identiteit van La

Rampa. Deze verwaarloosde sfeer wordt

versterkt door de ontoegankelijke nooit

ontwikkelde percelen die hieromheen liggen.

Hotel Nacional speelt een dominante rol

ter hoogte van de entree en overschaduwt

het naastgelegen Centra Commercial.

Bovendien zijn het hotel en de hoteltuin,

die een belangrijk onderdeel uit maken van

de topografische plooi, niet toegankelijk

vanaf La Rampa. Zichtlijnen vanaf de

Malecón La Rampa in worden geblokkeerd

door het tankstation dat op de hoek van het

knooppunt Calle 23-EI Malecón is gesitueerd.

Het tankstation op deze locatie veroorzaakt

ook een onoverzichtelijke verkeerssituatie

en een gefragmenteerd en onaantrekkelijk

voetgangersnetwerk. Ten slotte is het gehele

voetgangersnetwerk van La Rampa slecht

aangesloten op het voetgangersnetwerk

van de zeeboulevard, dat een belangrijke

rol in zowel het stedelijk als het toeristisch

netwerk speelt. Deze slechte aansluiting

is het gevolg van het ontbreken van

voetgangersoversteekplaatsen over de

brede en drukke doorgaande verkeersweg

van de Malecón.

Locatiespecifieke toepassing strategieën:

Door middel van herordening van het

knooppunt Calle 23 - El Malecón wordt er

meer importantie toegekend aan Calle 23.

Deze herordening houdt in: Samenvoegen

van de twee laatste bouwblokken van

calle 23 door de (overbodige) straat

hier tussenin weg te halen om tot een

overzichtelijkere verkeerssituatie te komen.

Ter plaatse van het tankstation een nieuwe

ontwikkelingslocatie creëren die door het

terugplaatsen van de rooilijn voor een

ruimere entree zorgt en de focus legt op

de entreegebouwen Ambar Motor Co en

het Centra Commercial. De doorgaande lijn

van de Malecón onderbreken door middel

van een platform waardoor een rustpunt

ontstaat in het voetgangersnetwerk dat

langs de zee loopt. Vanuit dit platvorm

voetgangeroversteekplaatsen realiseren,

de drukke autoweg van de Malecón over.

Om meer nadruk te leggen op de

entreegebouwen wordt er een dakterras op

het Centra Commercial geconstrueerd en

zal Ambar Motor Co heringericht worden

tot kunsthal. Door het creëren van een

dakterras op het Centra Commercial

wordt er visuele nadruk op dit punt gelegd

en zal de overschaduwende werking

van het achterliggende Hotel Nacional

gereduceerd worden. Het dakterras zal

openbaar toegankelijk zijn vanaf Calle 23

en een doorgang bieden naar de hoteltuin.

Dit maakt dit belangrijke onderdeel van

de topografische plooi vanaf La Rampa

betreed baar.

Door Ambar Motor Co her in te richten

als kunsthal wordt er een interessante

La Entrada

activiteit toegevoegd aan de entree van

La Rampa. De etalages in de plint van

gebouw worden ingericht als expositieruimtes

en commerciële voorzieningen

,zodat er een open en levendige sfeer op

voetgangersniveau ontstaat. De kunsthal

in Ambar Motor Co zal zijn entree hebben

in de zijstraat tegenover de ruïne Teatra

Moscu, die hiermee in samenwerking wordt

ontwikkeld tot kunsttuin. De gevel van de

ruïne zal blijven staan om de historische

waarde van dit aanzicht niet verloren

te laten gaan en deze als het ware tot

kunststuk te verheffen, als onderdeel van

de kunsttuin.

De publieke functie van de entree van de

kunsthal en de openbaar toegankelijke

kunsttuin maken een belangrijk onderdeel

uit van het gekoppeld landschap. Door

een interessante functie toe te voegen

in de zijstraat van Calle 23 komen er

voetgangersstromen op gang haaks op

de lineaire stedelijke as van Calle 23. Het

vormt de overgang van de 'Frontstage'

van La Rampa naar de 'Backstage' van het

gekoppeld landschap.

Om het gekoppeld landschap door te

zetten en diverse routes door deze zone

te realiseren worden de vacante locaties

die grenzen aan de kunsttuin openbaar

toegankelijk gemaakt en met elkaar in

verbinding gebracht. De ontstane ruimte

zal ingericht worden met kleinschalige

lokale activiteiten om zo in de belangen van

de lokale bevolking te voorzien en ruimtes

te creëren met een lokale en authentieke

sfeer.

[125]


A: Verbreden voetgangergebied El Malecón

ter plaatse van het knooppunt met La

Ram pa.

B: Heroderening knooppunt Calel 23 - El

Malecón, waarbij de mogelijkheid vanaf

Calle 23 links af te slaan mogelijk wordt

gemaakt en voetgangersoversteekplaatsen

de Malecón over worden gerealiseerd.

C: Samenvoegen van de laatste twee

blokken en het creëren van een nieuwe

toeristische ontwikkkelingslocatie.

D: Dakterras construeren op het Centro

Commercial La Rampa.

E: Kunsthal in Ambar Motor Co plaatsen,

waarbij de hoofdingang in de zijstraat van

Calle 23 wordt gesitueerd.

F: Zijstraat Calle P afsluiten voor

gemotoriseerd verkeer.

G: Teatro Moscu omvormen tot kunsttuin,

waarbij de gevel blijft staan.

H: Vacante locaties openbaar toegankelijk

maken en enkele lokale voorzieningen

plaatsen zoals een sportveld en

zitgelegenheden.

La Entrada

Deze ingrepen vormen gezamenlijk voor de

introductie van een interessant gekoppeld

openbaar toegankelijk landschap,

benadrukken de entree van La Rampa

visueel en functioneel, consolideren

het identiteitsdragende patrimonium

Ambar Motor Co en Centro Commercial

La Rampa en creëren een veelzijdig en

samenhangend voetgangersnetwerk dat

aansluit op de collectieve openbare ruimte

van El Malecón . Het openbaar karakter

van het geheel schept de voorwaarde voor

gemengd gebruik van toerist en Cubaan.

Dit zorgt voor confrontatie en ontmoeting

tussen de groepen en vormt een goede

voedingsbodem voor het informele circuit.

[127]


La Entrada

[128]


Herordening Infrastructuur:

Door de laatste twee blokken van La

Rampa samen te voegen door middel van

het wegknippen van Calle Hospita! en het

weghalen van het tankstation ontstaat er

een overzichtelijkere verkeerssituatie ter

plaatse van het knooppunt Calle 23 - El

Malecón. Daarnaast wordt er een nieuwe

ontwikkelingslocatie gecreëerd op een heel

prominente locatie. De creatie van deze

toeristisch interessante ontwikkelingslocatie

maakt de herordening van dit geheel

mogelijk.

De verbreding van het voetgangersgebied

van de Malecón ter hoogte van het knooppunt

met La Rampa introduceert een rustpunt

in het doorgaande voetgangersnetwerk,

het onderbreekt de doorgaande lijn van de

muur langs de zee en beaccentueerd de

entree van La Rampa.

Calle P zal afgesloten worden voor

autoverkeer om zo een aaneengesloten

voetgangersnetwerk te creëren dat een

directe verbinding vormt tussen Calle 23 en

La Entrada

de ingang van de kunsthal en kunsttuin.

Het afsluiten van Calle P voor autoverkeer

en het geheel weghalen van Calle

Hospita! is mogelijk door de linksafgaande

beweging vanuit Calle 23 de Malecón

op te introduceren, waardoor wegen

die een rol spelen in het opvangen van

deze verkeersstroom overbodig worden.

Bovendien wordt er door de mogelijkheid

links af te slaan vanaf Calle 23 de Malecón

op meer importantie toegekend aan Calle

23, door de meer gelijkwaardige kruising

die het hierdoor vormt.

Ten slotte worden er enkele

voetgangersoversteekplaatsen gecreëerd

om het voetgangernetwerk met elkaar te

verbinden. Degene op de brede verkeersweg

van de Malecón zijn het belangrijkst doordat

deze een fysieke verbinding vormen tussen

La Rampa en het stededelijk toeristische

netwerk, waar de Malecón een belangrijk

onderdeel van uitmaakt.

[129]


View A - nieuwe situatie


Kunsthal en Kunsttuin:

Door de huidige administratieve functie

van Ambar Motor Co te verplaatsen en

het gebouw in te zetten als kusthal neemt

dit stuk modernistisch patrimonium een

prominente plaats in de culturele identiteit

van La Rampa. Het introverte karakter

van het gebouw wordt doorbroken door de

grote etalages in de plint van het gebouw

te gebruiken voor commerciële doeleinden

en expositie/verkoop ruimtes, voor de in de

bovengelegen verdiepingen tentoongestelde

kunst. Door middel van samenwerking met

buitenlandse investeerders kunnen deze

investeringen mogelijk worden gemaakt

en wordt het onderhoud en behoud van dit

belangrijk stuk erfgoed geconsolideerd. Ook

geeft de kunsthal een kans aan Cubaanse

kunstenaars om hun werk te exposeren,

te verkopen en internationaal naam te

maken.

De hoofdentree van de kunsthal zal

gesitueerd worden in de zijstraat van Calle

23 (Calle P) om zo een duidelijke verbinding

te vormen met de naastgelegen kunsttuin

en een voetgangersstroom op gang te

brengen het achterliggende gebied van La

Rampa in.

De ruïne

gesloopt,

behouden

van dit

van het Teatró Moscu wordt

waarbij de gevel zal worden

om zo de historische waarde

aanzicht te behouden. De

La Entrada

dichtgemetselde gevelopeningen worden

opengemaakt om zo de kunsttuin openbaar

toegankelijk te maken. De aan de kunsttuin

grenzende vacante locaties worden ingezet

om het gekoppeld landschap hier te

introduceren. Deze ruimtes worden ingericht

met kleinschalige lokale activiteiten om

gebruik vanuit de achterliggende woonwijk

te stimuleren. Deze ruimtes worden

verbonden met de kunsttuin om zo een

netwerk van openbare ruimte te vormen.

Foto: behouden gevel van de oude Effenaar te

Eindhoven.

[135]


tl

0

.....

-

,.,..

View B - huidige situatie


La Entrada

De realisering van de kunsttuin, kunsthal

en dakterras zorgen voor de introductie

van enkele interessante functies die door

hun publiekelijke karakter zowel in de

belangen voorzien van de toerist als de

lokale bevolking. Gezamenlijk vormen

deze ingrepen een alternatief netwerk van

publieke functies en openbare ruimte dwars

op de stedelijke en toeristische 'fontstage'

van La Rampa.

[139]


Coppelia

[140]

[]

Patnmonlum

l[k

Deze locatie wordt gekenmerkt door enkele

belangrijke identiteitsdragers van La Ram pa,

namelijk de bekende en veel bezochte

ijssalon Coppelia (1), Hotel Habana Libre

(3) en het Edificio Radiocentra (2), waarvan

de bioscoop Cine Yara (op de hoek) een

belangrijk onderdeel is.

De straat (Calle L) richting de Universiteit

van Havana vormt een belangrijke as

richting Centro Habana. De universiteit van

Havana (5) ligt op een heuvel en geeft ruime

uitzichten over delen van Centro Habana.

Naast de architectonische kwaliteit die de

universiteit (uit 1902) bevat, bevinden zich

hier ook twee musea (Museo Antroplógico

Montané en Museo de Historia Natural).

Daar waar deze straat Calle 23 kruist begint

de helling (tussen Edificio Radiocentra en

hotel Habana Ubre) waar La Rampa zijn

naam aan ontleend.

De ijssalon Coppelia (1) vormt door de

situatie midden in een blok en open ruimte

eromheen voor een rustpunt in de strakke

gridverkaveling. De ruimte rond Coppelia

is ingevuld met veel groen, maar deze

ruimtes zijn omheind en niet toegankelijk,

een viertal geplaveide paden geven toegang

tot de ijssalon.

Naast deze parkachtige omgeving bevindt

zich een parkeerplaats (6) waar omheen op

willekeurige plaatsen enkele verkooppunten

zijn geplaatst (o.a. een wisselkantoor,

schiettent(en) en frisdrankverkoop).


De populariteit van Coppelia zorgt voor

lange wachtrijen, net zoals er voor de

bushaltes en taxihaltes aan beide zijden van

Calle 23 ook vrijwel altijd mensen staan te

wachten (7). De wachttijden voor zowel de

bus als de ijssalon bedragen al gauw één tot

twee uur. Om het wachten aangenamer te

maken bestaat er een onofficieel algemeen

toegepast wachtsysteem waarbij men de

personen voor en na hen in de rij onthoud,

waarna bijvoorbeeld op een beschutte plek

gewacht kan worden.

Tegenover de ijssalon, aan de andere

zijde van Calle 23 bevindt zich een grote

vacante locatie die gekenmerkt wordt

door flinke hoogteverschillen (8). Deze

locatie is momenteel niet in gebruik en

niet toegankelijk. Op de hoek van deze

locatie, grensend aan Calle 23, bevindt

zich het Viguma Real Estate, dat onderdeel

uitmaakt van het modernistisch erfgoed

van La Rampa.

Richting de universiteit bevinden zich nog

twee nooit ontwikkelde percelen, de één

is in gebruik als parkeerplaats voor een

autoverhuurbedrijf (9) en de ander als

opslagplaats die niet meer wordt gebruikt.

(10).

Foto linksboven: zicht helling af van La Rampa,

richting zee.

Foto rechtsboven: nooit ontwikkeld perceel

tegenover Coppelia

Foto linksmidden: wachtrijen van Coppelia met

zicht op cine Yara.

Foto rechtsmidden: autoverhuur op vacante

locatie.

Foto linksonder: entree van de universiteit.

Foto rechtsonder: vacante locatie, nu in gebruik

als opslaglocatie.

Coppelia

[141]


Coppelia

_J I."---_j L__,._ -

n r

I I

J L

Problematisering locatie locatiespecifieke toepassing strategieën

[142]


Problematlserlng locatie:

Ondanks de grote ruimte rondom de

ijssalon Coppelia en het groene karakter

van deze locatie zijn de verblijfskwaliteiten

van het gebied minimaal. De parkachtige

omgeving van de ijssalon is niet te betreden

en de rijen beginnen voor de geplaveide

paden het 'park' in. De ruimte die resteert

wordt voor een groot gedeelte ingenomen

door een parkeerplaats. De willekeurig

geplaatste verkooppunten rondom Coppelia

belemmeren het voetgangersnetwerk,

blokkeren het zicht op de ijssalon Coppelia

en geven een rommelige indruk. Aan deze

zijde van Calle 23 bevinden zich geen

zitgelegen heden, ook niet voor de bushalte.

Aan de andere zijde van Calle 23 bevinden

zich wel enkele zitgelegenheden voor de

bushalte en bevindt zich ook een klein

terras voor een kiosk. Deze locatie wordt

echter gedomineerd door het achterliggende

braakliggende terrein dat een negatieve en

verwaarloosde uitstraling op het gebied

heeft.

Coppelia

Locatiespecifieke toepassing strategieën:

Door de parkeerplaats om te vormen tot

een verblijfslocatie met veel schaduw

en zitgelegenheden wordt er een zone

gecreëerd waar op een aangemane manier

gewacht kan worden. Door de verschillende

zitobjecten één richting op te situeren

ontstaat er de mogelijkheid om op deze

locatie kleine bijeenkomsten te organiseren.

Ook worden hier de verschillende

verkooppunten verzameld.

Door het plaatsen van een

appartementencomplex voor toeristen

wordt de niet toegankelijk vacante locatie

tegenover Coppelia opengebroken en

worden ontwikkelingen hier mogelijk. Deze

ruimte zal worden ingericht als verblijfspark

met enkele openbaar toegankelijke functies,

zoals een openluchttheater, wachtruimte

voor het openbaar vervoer en een terras.

Dit park zal doorgang bieden aan twee nooit

ontwikkelde percelen die ingezet worden op

een lokale schaal met activiteiten voor de

buurt en activiteiten voor de jeugd.

[143]


Ingrepen:

A: Omvormen parkeerplaats tot openbare

ruimte met zitlocaties en verzameling van

de verschillende verkooppunten.

B: Realisatie appartementencomplex voor

toeristen.

C: Vacante locatie inzetten als park met

terras en openluchttheater.

0: Vacante locatie omvormen tot

kleinschalig intiem buurtpark met vaste

dominotafels.

E: Opslagterrein openbaar toegankelijk

maken en plaatsing skatetoestellen.

Deze ingrepen zorgen gezamenlijk voor de

introductie van een gekoppeld landschap

dat een alternatief netwerk vormt

richting de universiteit, benadrukken de

hoogteverschillen van de topografische

plooi en stimuleren een gemengd gebruik

van Cubaan en toerist, door de toevoeging

van enkele publiekelijk toegankelijke

functies. Als gevolg van de ontwikkeling

van de vacante locaties wordt er

ontwikkelingspotentie toegevoegd aan het

gebied achter de stedelijke en toeristische

'frontstage' van Calle 23.

Coppelia

[145]


Coppelia

[146]


Door de parkeerplaats om te vormen

tot openbaar ruimte met schaduw en

zitgelegenheden wordt er meer ruimte

gegeven aan het drukke voetgangersgebied

rondom Coppelia. Het zal fungeren als

aangename wachtlocatie voor zowel de bus

als de ijssalon. Door de zitlocaties zo te

situeren dat er kleinschalige evenementen

georganiseerd kunnen worden wordt er

naast de wachtactiviteit, dat voornamelijk

Cubanen zullen zijn, ook toeristenbezoek

gegarandeerd. Een interessante wekelijkse

activiteit zou het draaien van buitenfilms

zijn, die vanuit Cine Yara georganiseerd

kunnen worden. Deze activiteit zorgt voor

een gemengd bezoek van zowel Cubaan

als toerist. De willekeurig geplaatste

verkooppunten worden hier verzameld

en tegen de blinde wand geplaatst van

deze ruimte. Het weghalen van deze

parkeerplaats zal niet tot parkeerproblemen

leiden door het schaarse gebruik hiervan.

Het realiseren van een wat grootschaligere

toeristische functie in de vorm van een

appartementencomplex voor toeristen,

maakt het mogelijk de vacante locatie

tegenover Coppelia te ontwikkelen. Doordat

appartementen alleen een verblijfplaats

vormen en geen all-inclusive pakketten

aanbieden, zoals veel hotels, wordt

toeristische enclavisering voorkomen en

participatie van de toerist in het gebied

gegarandeerd.

De rest van de ruimte van de vacante

locatie, dat al een vrij groen karakter

heeft, zal worden ontwikkeld tot park met

aangename wachtgelegenheden voor de

bus, een terras en een openluchttheater.

Het openluchttheater zal de natuurlijke

hoogteverschillen volgen van de locatie die

richting Hotel Nacional een helling vormen.

Dit openbaar toegankelijk 'theater' geeft

de mogelijkheid aan Cubaanse artiesten

om hun muziek te spelen en eventueel te

verkopen. Muziek speelt namelijk een heel

belangrijke rol in de Cubaanse samenleving.

Ook kunnen hier officieel georganiseerde

concerten worden gegeven.

Door de ontwikkeling van deze locatie krijgt

de bebouwing, met diverse architectonische

kwaliteiten, die achter dit nooit ontwikkeld

perceel verscholen liggen een belangrijkere

rol toebedeeld.

De twee vacante locaties die in het verlengde

van dit park liggen worden met kleinschalige

ingrepen ingezet als onderdeel van het

gekoppeld landschap. Om gebruik vanuit

de achterliggende wijken te garanderen

en in lokale belangen te voorzien worden

hier kleinschalige functies voor de buurt en

jeugd georganiseerd.

De enkele auto's van het autoverhuurbedrijf

worden verplaatst en op deze vrijgekomen

plek worden vaste dominotafels geplaatst.

Domino is een nationaal spel en zorgt voor

de samenkomst van groepen mensen. De

toerist komt op deze manier in aanraking

met een stuk Cubaanse cultuur. Schaduw

op deze locatie wordt gegenereerd door de

ingeklemde en beschutte ligging tussen de

naastgelegen bebouwing.

De ongebruikte opslaglocatie zal openbaar

toegankelijk gemaakt worden door middel

van het weghalen van de hekken en zal

een plek bieden aan de Cubaanse jeugd

door het plaatsen van skatetoestellen. De

Coppelia

geasfalteerde ondergrond is voor deze

functie geschikt en de enkele opslagloodsen

kunnen blijven staan.

Foto rechtsboven: zitgelegenheid in combinatie

met groenvoorziening dat schaduw geeft aan

bankje (Aven/da de Felipe 11, Madrid)

Foto linksmidden: domino spelende Cubanen.

Foto linksonder: schaduw gevende voorziening

(Pa/ma, Mallorca)

Foto rechtsonder: gevels grenzend aan de

vacante locatie tegenover Coppelia (Ca/Ie 25).

[147]


View C - huidige situatie


View C - nieuwe situatie


Conclusie

De hoofdvraag van dit afstudeerwerk is:

"Wat zijn de meekoppelende belangen

tussen toerisme en de Jokale bevolking en

hoe kunnen deze worden ingezet om een

duurzaam stadsontwikkelingsproces op

gang te brengen?".

Het eerste gedeelte van de hoofdvraag

(Wat zijn de meekoppelende belangen

tussen toerisme en de lokale bevolking?)

[154]

kan als volgt worden beantwoord: De

meekoppelende belangen tussen toerisme

en de lokale bevolking bevinden zich op

het raakvlak tussen het toeristische en het

Jokale netwerk. Belang voor de toerist hierbij

is het voorzien van een meer geïntegreerde

authentieke toeristische ervaring waarin

cultuur, historie en gemeenschap verenigd

zijn (Maitland en Newman, 2009). Belang

voorde lokale bevolking zijn de economische

verdiensten dat toerisme genereert en de

investering in stedelijke voorzieningen

die toeristische ontwikkelingen met zich

mee brengen. Een specifieker antwoord

op de vraag, toegespits op de context van

Havana, zijn de in het rapport beschreven

meekoppelende belangen van het

patrimonium, de Casa Particular en Paladar,

het informele circuit, de openbare ruimte

en culturele voorzieningen.


Om het tweede gedeelte van de hoofdvraag

te beantwoorden (Hoe kunnen deze

meekoppelende belangen worden ingezet

om een duurzaam stadsontwikkelingsproces

op gang te brengen?) is een

herstructureringsopgave voor de case La

Rampa uitgewerkt.

Allereerst is een uitgebreide analyse

uitgevoerd van La Rampa. De conclusies die

hieruit volgen zijn de herkenning van een

vijftal ruimtelijke structuren en identiteiten

die verschillende ontwikkelingspotenties

en kwaliteiten bevatten. De kwaliteiten en

potenties van deze ruimtelijke structuren en

identiteiten vormen in combinatie met de

geconstateerde meekoppelende belangen

tussen toerisme en lokale bevolking de

basis voor een viertal strategieën.

De strategie 'lokale identiteit en

geconsolideerd patrimonium' zet het

meekoppelende belang van het patrimonium

in om het behoud en onderhoud van de

identiteitsdragende bouwwerken van La

Rampa te waarborgen .

De strategie 'gekoppeld landschap

en morfologische vacatie' zet het

meekoppelende belang van de openbare

ruimte en het informele circuit in om de nooit

ontwikkelde percelen te ontwikkelen tot

een gekoppeld landschap die de kwaliteiten

van de topografische plooi benutten en

benadrukken.

De strategie 'particulier initiatief en

interculturele organisatie' zet het

meekoppelende belang van de Casa

Particular en Paladar in om toeristisch

verblijf in de woonwijkenVedadoen Centro

Habana te stimuleren.

De strategie 'toeristische connectie en

infrastructurele herordening' opereert op

een ander schaalniveau. De ingrepen die

hierin voorgesteld worden bevorderen

de aansluiting van het toeristisch

netwerk van La Rampa met het stedelijk

toeristisch netwerk. Hierdoor wordt er

ontwikkelingspotentie aan La Rampa

toegevoegd en wordt het functioneren van

de andere strategieën bevorderd.

Gezamenlijk stellen deze strategieën

een reeks aan toeristische investeringen

voor waarmee een duurzaam

stadsontwikkelingsproces wordt

gestimuleerd. Duurzaam in de vorm van

beter geïntegreerd met de lokale omgeving,

rekening houdend met en voorzien in lokale

belangen en met het oog op de toekomst

inkomsten uit toerisme behouden.

De twee uitwerkingslocaties La Entrada en

Coppelia geven een concrete uitwerking van

hoe deze strategieën samenkomen, hoe ze

locatiespecifiek ingezet kunnen worden en

welke ruimtelijke ingrepen hiervoor nodig

zijn.

De ingrepen consolideren enkele

belangrijke delen van het identiteitsdragend

patrimonium van La Rampa. De

functieverandering naar culturele

voorzieningen vormt een toeristische

attractie en het publieke karakter hiervan

waarborgt de toegankelijkheid voor

Cubanen.

De ontwikkeling van de nooit ontwikkelde

Conclusie

percelen op deze twee strategische

locaties naar openbare ruimte vormen een

belangrijke stap in de introductie van een

gekoppeld landschap. Het kleinschalige en

openbaar toegankelijke karakter van de

voorzieningen en functies op deze locaties

stimuleren gemixed gebruik door toerist en

Cubaan. En functioneert zo als een soort van

derde laag tussen de stedelijk toeristische

frontstage van Calle 23 en de hier achter

liggende woonwijken.

Het geheel aan ingrepen herpositioneert

La Rampa in het stedelijk netwerk door

het gebied in te zetten als complementair

stedelijk toeristisch centrum met een

hedendaags en authentiek karakter,

waarmee toeristische en lokale belangen

worden behartigd. Deze ontwikkelingen

voegen ontwikkelingspotentie toe aan

La Rampa en zijn omgeving, stimuleren

duurzame stadsontwikkeling en gaan

zo het geconstateerde eroderings- en

verschralingsproces tegen.

[155]


Literatuurlijst

Alain Alonso, J. (2004). Lineamientos

de Diseiio Urbano para La Rampa. In:

Planificación Flsica - Cuba, nr. 7

Albizu-Campos, P. (2006). El Ediflcio Alto.

Algunas de sus imp/icaciones. In: Do_Co_

Mo_Mo_Cuba, december nr. 6.

AISayyad, N. (Ed.). (2004). The end of

tradition? London: Routledge

Baan, C., Declerck, J. en Patteeuw, V.

(Ed.). (2007). Visionary power- producing

a contemporary city. Rotterdam : NAi

Publishers.

Barberia, L. (2002). The Caribbean. In:

ReVista - Harvard Review of Latin America,

Tourism in the Americas, Development

Culture and Identity, winter 2002

Castillo, 0. en Gaspar, N. (2002). Tourism

Development for the Cu ban Economy. In:

ReVista - Harvard Review of Latin America,

Tourism in the Americas, Development

Culture and Identity, winter 2002

Cott, L. (2002). Architecture and Tourism.

In: ReVista - Harvard Review of Latin

America, Tourism in the Americas,

Development Culture and Identity, winter

2002

Coyula, M. (2002). TheO/d, Havana Way. In:

ReVista - Harvard Review of Latin America,

Tourism in the Americas, Development

Culture and Identity, winter 2002

Coyula, M. (2003). La Ciudad Rampante:

Cuando éramos jóvenes y hermosos. In:

Revolucion y Cultura, nr.4

Calder, S. (2002). Havana: A cultural and Dehaene, M., Boon, K. (2008). Kanaalstadliterary

companion. Oxford: Signal Books Over het gewone, het buitengewone en het

Limited. andere. Provincie West-Vlaanderen

Campbell, C. (2003). Housing and Human

Capita/ in Cuba: Community efforts

improve health in inner-city Havana. In:

Health, An ecosystem approach. Publicatie

van International Development Research

Centre (IDRC).

[156]

Dijk, D. (1999). Een hotel in Djenné.

Afstudeerverslag, Technische Universiteit

Eindhoven.

Dirección Provincial de Planificación Flsica de

Ciudad de La Habana (2007). Regulaciones

Urbanisticas - El Vedado, municipio Plaza

de la Revo/ución. La Habana: Ediciones

Boloiia, Ediciones Unión.

Edje, K., Scarpaci, J. en Woofter, H. (2006).

Mapping and designing Havana: Republican,

socialist and g/obal spaces. St. Louis: School

of Architecture at Washington University in

St Louis.

Gandelsonas, M. {1999). X-Urbanism:

Architecture and the American City. New

Vork: Princeton Architectural Press.

Gunn A. {1994). Tourism Planning: Basics,

Concepts and Cases. London: Routledge.

Harvard Graduate School of Design (2003).

La Rampa: envisioning a 20th century

modern preservation district - El Talier de

Cuba. Cambridge, Massachusetts: Harvard

College Cambridge.

Hemández, M. en Venanco, R. (2003).

Hotel La Rampa. In: Cimientos, aiio 2005,

no.8, 2004.

Infopunt Duurzaam Toerisme WES

(2003). Het Begrip 'Duurzaam Toerisme' -

Visievorming. Uitgave van Toerisme West

Vlaanderen in samenwerking met Wegwijzer

vzw en WES onderoek en Advies.

Irazábal C. (Ed.). (2008). Ordinary

places, extraordinary events: citizenship,

democrazy and pub/ie space in Latin

America. London: Routledge


Judd, 0. en Fainstein S. (Ed.). (1999). The

taurist City. London: Yale University Press.

Maitland, R. en Newman, P. (Ed.). (2009).

World Tourism Cities: Developing tourism

off the beaten track - Contemporary

geographies of leisure, tourism and mobility.

New York: Routledge.

Marecelina León Mendoza, M. & González

Rapetti, E. (1997-1998). La Rampa, Transito

al futura. Afstudeerverslag, Instituto

Superior Politécnico Jose Antonio Echeverria

(CUJAE), Facultad de Arquitectura, La

Habana.

Martin Zequeira, M. en Rodriguez

Fernández E. (1998). La Habana: Guia de

Arquitectura - Havana, Cuba. La Habana:

Dirección Provincial de Planificación Fisica y

Arquitectura Consejo de la Administración

Provincial.

Medina Lasansky, D. en McLaren B.

(Ed.). (2004). Architecture and tourism:

Perception, performance and place. Oxford:

Berg.

Molenaar, M. (2007). Touraperating in

beweging: de reisbranche in de praktijk.

Delft: Eburon Uitgeverij

Morales Menocal, J. (2008). La ciudad y sus

constituciones. In: Encuentro de la Cultura

Cubana, no. 50, otoiio 2008.

Norman, M. en McAuslan F. (2005).

The raugh guide to Cuba. New York,

Roughguides.

Oficina Nacional de Estadisticas (O.N.E.),

Republica de Cuba (2009). Anuario

Estadistico de Cuba: Los territorios de Cuba.

Principales indicadores 2008, Edición 2009.

La Habana: Oficina Nacional de Estadisticas

(O.N.E.), Republica de Cuba

Peeters, P. (2003). The tourist, the Trip

and the Earth. In: Creating a Fascinating

World, uitgave van: Breda University of

Professional Education (NHTV).

Porro, R. (2008). La Habana, siempre

La Habana. In: Encuentro de la Cultura

Cubana, no. 50, otoiio 2008.

Quintana R., Figuerola e.a. (2005). Efectos

y Futura del Turismo en la Economia

Cubana. La Habana: Instituto Nacional de

Investigaciones Económicas.

Rattenbury, K. (2006). The architectural

preservation and future of design in Havana.

Cuba. In: Habana Journal, Europaconcorsi.

com

Literatuurlijst

Rigol, I., en Rojas, A. (2004 ). Entre nostalgie

et sauvegarde, les Hants et les bas de La

Rampa. In: L'arquitecture aujourd'hui, nr.

350 jan-feb.

Scarpaci, L., Segre R., Coyula, M. Havana

(2002). Two Faces of the Antillean

Metropolis. Londen: University of North

Carolina Press

Schoonjans, Y.,Uevens, W., Perez, F. (Ed.).

(2008). Architecture and urban culture in

La tin America and Eurape. Brussels: School

Of Architecture Sint-Lucas I Universidada

Federal de Rio de Janeiro.

Segre, R. en Coyula, M. (2008). Las

incógnitas de La Habana. In: Encuentro de

la Cultura Cubana, no. 50, otoiio 2008.

Shanks, C. (2002). Nine Quandaries of

Tourism. In: ReVista - Harvard Review of

Latin America, Tourism in the Americas,

Development Culture and Identity, winter

2002

Xabier Eizaquirre, X. en Crosas, C. (2006).

El Vedado - Prayecto y Transformación.

Barcelona: Escola Tècnica Superior

d'Arquitectura de Barcelona (ETSAB)

[157]


[158]

More magazines by this user
Similar magazines