Koerie 47 is hier te downloaden - Brabants Heem

De Koerier
van
[2011]
Brabants Heem
nr. 47
tweemaandelijks vlugschrift
brabantsheem_nr47.indd 1 26-5-2011 13:25:13
1

2
Brabants Heem
van vrijwilligers,
voor vrijwilligers
Beste lezer,
We zijn al bijna halverwege het jaar en de vakantie nadert. Dat betekent overigens
niet dat we stil gaan zitten. In tegendeel. Op last van de provincie
verhuizen de erfgoedinstellingen binnen Den Bosch van de Parade naar de
Waterstraat. Er is al veel ingepakt. Dat geldt op de eerste plaats voor Erfgoed
Brabant, maar ook voor Brabants Heem dat daar een klein kantoortje
en wat opslagruimte heeft. Het grote pijnpunt is dat op het nieuwe adres
bijna geen opslagruimte aanwezig is. Er moet dus tot op net onverantwoordelijke
af opgeruimd worden. De verhuis is voorzien op vrijdag 17 juni a.s.
Op zaterdag 18 juni wordt er op de Parade door Erfgoed Brabant een veiling
van kantoormeubelen en kasten gehouden voor heemkundekringen. Tegelijk
zal Brabants Heem dan gratis restanten boeken uitdelen. U moet alles
wel meteen meenemen. Verhuis- en uitdeeldatum zijn zeer voorlopig. Wat is
het geval? Diezelfde week gaat de gemeente ’s-Hertogenbosch op de Parade
nieuwe riolering aanleggen en tegelijk wordt dan archeologisch onderzoek
gedaan naar het begijnhof dat eertijds op deze plaats lag waar later de Franse
troepen gingen paraderen. Alle kans dus dat de straat opengebroken is
en het pand niet bereikbaar. In dat geval wordt alles een week (?) uitgesteld.
Bestuur, let dus op de datum. Secretaris, kijk goed in uw mailbox want de
datum wordt u nog doorgegeven. Een mooie gelegenheid om na te zien of
Brabants Heem uw juiste (mail)adres nog heeft.
U heeft natuurlijk al in de schriftelijke mededelingen naar uw achterban
doorgegeven dat De Koerier van
Brabants Heem ook via de website
Brabantsheem.nl te lezen is. Zo kunnen
we alle 30.000 leden van heemkundekringen
bereiken.
JFr. juni 2011
het oude adres aan de Parade
[foto’s Theo Cuijpers]
brabantsheem_nr47.indd 2 26-5-2011 13:25:14

MAATSCHAPPELIJKE STAGES
Ook heemkundekringen kunnen een maatschappelijke stage aanbieden. Wat
heb je als erfgoedinstelling zelf aan de maatschappelijke stage (MaS)? Kost
het veel begeleiding voor weinig productie? Hoe kom je in contact met een
stagemakelaar?
Deze en nog vele andere vragen worden op 6 juni 2011 beantwoord.
Erfgoed Brabant organiseert dan in samenwerking met Erfgoed Nederland
een studiemiddag voor erfgoedinstellingen in Noord-Brabant op 6 juni 2011
in het Jheronimus Bosch Art Center, Jeroen Boschplein 2 (voorheen Hinthamerstraat
175) 5211 ML ’s-Hertogenbosch.
De MaS wordt vanaf schooljaar 2011-2012 een verplicht onderdeel van het
schoolcurriculum in het Voortgezet Onderwijs. Tijdens een maatschappelijkestage
maken jongeren kennis met vrijwilligerswerk en de betekenis daarvan
voor de samenleving.
Programma:
13.00 – 13:30 uur Ontvangst met koffie, thee en iets lekkers.
13:30 – 13:40 uur Welkom door Patrick Timmermans,
directeur Erfgoed Brabant.
13:40 – 13:50 uur Introductie op de maatschappelijke stage
door Mieke Mes, St.ZET.
13:50 – 14:00 uur Maatschappelijke stage in de erfgoedsector
door Florielle Ruepert.
14:00 – 14:45 uur Inspirerende voorbeelden van de maatschappelijke
stages in een panel-discussie.
Panel: Josien Barten (Kilsdonkse Molen), Jolande van
Meer (Gemeentemuseum Helmond), Marjo Leijten
(stagemakelaar Bladel), Gerard Luijten (stagemakelaar
Schijndel) en drie leerlingen met ervaring met MaS
in erfgoedinstellingen.
14:45 – 15:00 uur Pauze
15:00 – 16:15 uur Workshops in groepen: hoe zou de MaS er in mijn
organisatie uit kunnen zien? Monika Kowalewska en
Tamara de Jong (stagemakelaars Den Bosch).
De workshops worden zo ingedeeld dat stagemakelaars
en medewerkers van erfgoedinstellingen uit dezelfde
regio kunnen samenwerken.
16:15 – 16:45 uur Uitkomsten van de workshop en afsluiting door
de dagvoorzitter.
16:45 – 17:30 uur Borrel met de mogelijkheid tot een rondleiding door het
Jheronimus Bosch Art Center.
brabantsheem_nr47.indd 3 26-5-2011 13:25:14
3

4
Tijdens de workshop gaat u praktisch aan de slag. Tevens kunt u kennismaken
met stagemakelaars uit Noord-Brabant, zij bemiddelen tussen vraag en
aanbod van de maatschappelijke stage.
U kunt zich tot 27 mei aanmelden voor deze middag via www.erfgoedbrabant.nl/mas.
Na inschrijving ontvangt u direct een bevestiging. De deelname
is gratis, maar aanmelden is verplicht.
Heeft u vragen over deze studiemiddag neem dan contact op met Dieuwertje
de Nigtere (06-18463101) of Ingeborg Schuster (06-10147257). In verband
met de verhuizing van Erfgoed Brabant is het algemene telefoonnummer
rond 1 juni wellicht moeilijk bereikbaar.
COLLECTIE REGISTRATIE SYSTEEM
In 2009 is er vanuit signalen uit het heemkundige werkveld in Noord-Brabant
een behoefte geconstateerd aan een gemeenschappelijk collectieregistratie-systeem.
Een aantal vertegenwoordigers van heemkundekringen
heeft dit uitgewerkt in een adviesverzoek en dit voorgelegd aan het bestuur
van Brabants Heem. Het adviesverzoek is door de vertegenwoordigers van
de heemkundekringen als volgt geformuleerd:
De HKK’s hebben behoefte aan een laagdrempelige en goedkope toepassing waarmee
de werkzaamheden van hun werkgroepen en projecten ondersteund worden en hun
collecties en archieven voor eenieder ontsloten kunnen worden met de voorwaarde
dat elke Heemkundekring zijn autonomie behoudt en beschikt over een eigen onafhankelijke
inrichting.
Concreet gaat het om het opzetten van webgebaseerd collectieregistratiesysteem
in combinatie met ondersteuning bij het registreren (aan de hand
van de laatste moderne richtlijnen). De uitgangspunten voor dit systeem zijn
door de heemkundekringen vastgelegd in een 11-tal basisprincipes.
Het adviesverzoek leidde tot een aantal vergaderingen bij Erfgoed Brabant
met alle betrokkenen waarbij verschillende opties, mogelijkheden en toepassingen
uitvoerig besproken zijn. Naar aanleiding van de input uit deze vergaderingen
heeft Erfgoed Brabant drie concrete voorstellen voorgelegd aan
de desbetreffende heemkundekringen. Daaruit hebben de heemkundekringen
een keuze gemaakt ter verdere uitwerking.
Bij het gekozen voorstel hoorde een begroting waarbij de kosten verdeeld
worden over drie partijen (de provincie via een subsidie, Erfgoed Brabant
en Brabants Heem). Het bestuur van Brabants Heem heeft bijdrage van deze
subsidie afhankelijk gemaakt van de vraag of er bij de kringen voldoende
vraag was, ook al omdat er in HAZA een collectieregistratiesysteem zit. In
brabantsheem_nr47.indd 4 26-5-2011 13:25:14

een aantal regiovergaderingen is deze vraag voorgelegd en op basis daarvan
heeft het bestuur tijdens haar laatste bestuursvergadering geconcludeerd dat
het verantwoord was met de uitvoering van het voorstel van de werkgroep
verder te gaan. Dit betekent dat met de bouw gaat worden begonnen en dat
in de tweede helft van het jaar met een testversie door een aantal kringen
kan worden gewerkt. In het voorjaar van 2012 kan een meer definitieve versie
klaar zijn. Erfgoed Brabant wordt verantwoordelijk voor ondersteuning
en scholing op het gebied van collectieregistratie.
Geïnteresseerden in de nadere uitwerking kunnen deze opvragen bij Theo
Cuijpers, theocuijpers@erfgoedbrabant.nl. Het is ook mogelijk zich bij hem
te melden als geïnteresseerde of als deelnemer van de werkgroep die verder
de totstandkoming van het systeem gaat begeleiden.
TURFSYMPOSIUM ETTEN-LEUR EEN SUCCES
Etten-Leur – Turf vind je in Drenthe en in Oost-Brabant leerden we vroeger op
school. Dat er ook in West-Brabant in de middeleeuwen en zelfs tot ver in de achttiende
eeuw in West-Brabant handen vol geld werd verdiend in de turfhandel weten
niet veel mensen meer.
Om de historie van de turfwinning in West-Brabant aan de vergetelheid te
ontrukken, hebben zeven West-Brabantse kringen de handen in elkaar geslagen
om dit onderdeel van de economische geschiedenis een gezicht te geven.
brabantsheem_nr47.indd 5 26-5-2011 13:25:15
5

6
Het is een ‘viertrapsraket’ met een expositie over turf, een boekje met fietsroutes
langs turfrelicten, een interactieve website over turf voor de hoogste
groepen van de basisschool en de laagste klassen van het voortgezet onderwijs
en tenslotte een boek over de turfwinning in West-Brabant.
De expositie over de turfwinning trekt ondertussen door West-Brabant en
zal komende zomer te zien zijn in Oud Gastel en Schijf. Heemkundekringen
kunnen de expositie gratis lenen bij de werkgroep. De kosten van vervoer en
andere bijkomende kosten zijn wel voor rekening van de kring die gebruik
wil maken van het materiaal.
Een van de onderdelen van de promotie van het turfproject West-Brabant
was op 7 april een symposium in Etten-Leur waar zo’n honderd belangstellenden
uit de regio aan deelnamen.
Dagvoorzitter Ans van den Berg, de oud-burgemeester van Bergen op Zoom
en nauw betrokken bij de herontwikkeling van de West-Brabantse waterlinie
opende de middag in de Nieuwe Nobelaer in Etten-Leur.
Na haar sprak Cor Rops, de voorzitter van de werkgroep Herleving Turfwinning
West-Brabant. Hij vertelde over het project waar de zeven kringen
aan werken. Sjoerd Kluiving uit Leiden stond stil bij de gevolgen van de
turfwinning voor het West-Brabantse landschap. Voor het noordwestelijk
deel van de provincie kreeg men te maken met overstroming door de ontvening
van het gebied ten behoeve van de zoutwinning. Direct gevolg was dat
hele dorpen ten prooi vielen aan de zee. Dorpen die later niet meer werden
opgebouwd.
Karel Leenders, DE deskundige op het gebied van West-Brabantse turf, sprak
over de winning van zout uit de turf. Dat zou was door overstromingen in
het veen gekomen en werd eruit gehaald door het veen uit te graven en de
turf vervolgens tot as te verbranden. Uit de as werd door toevoeging van
zeewater een pekel bereid waaruit door indamping zout verkregen werd. De
zel-as werd gebruikt om het land op
te hogen. In West-Brabant werd die
as ook wel ‘keetspek’ genoemd en de
stad Steenbergen is bijvoorbeeld op
zo’n laag zel-as gebouwd.
Aan het eind van de middag rondde
Ans van den Berg de middag af met
een korte samenvatting en een aansporing
aan de leden van de werkgroep
om vooral door te gaan met de
activiteiten op het gebied van turf.
René Hermans
brabantsheem_nr47.indd 6 26-5-2011 13:25:15

GEMEENTEN LATEN KANSEN LIGGEN
Een raadpleging die Vereniging NOV samen met Mezzo (een mantelzorgorganisatie)
heeft gehouden onder organisaties voor vrijwilligerszorg en
vrijwilligerscentrales toont aan dat in tenminste 18% van de gemeenten de
vrijwilligersorganisaties niet betrokken zijn bij het opstellen van beleidsplannen.
Gemeenten laten hier kansen liggen. Ondersteuningsorganisaties van het
vrijwilligerswerk zijn immers bij uitstek de experts, van hun kennis wordt
te weinig gebruik gemaakt. Uit de raadpleging blijkt ook dat een aantal belangrijke
activiteiten voor vrijwillige inzet door veel gemeenten niet worden
opgenomen in het vrijwilligersbeleid. NOV en Mezzo zetten zich er al langer
voor in dat gemeenten de vrijwilligersorganisaties intensiever betrekken bij
het opstellen van beleid op prestatieveld 4 van de Wmo. Dit is kennelijk niet
voldoende.
Naast heemkundekringen staan een aantal specialistische vormen van
vrijwilligerszorg onder druk. NOV en Mezzo maken zich grote zorgen
over het voortbestaan van vriendendiensten, buddyzorg, vrijwillige thuishulp
en georganiseerde burenhulp met name voor kwetsbare groepen als
mensen met psychische of psychiatrische problemen, voor mensen die
chronisch ziek zijn of voor mantelzorgers met een dementerende partner.
Het ontwikkelen en onderhouden van deze specialistische kennis wordt
door slechts 13% van de gemeenten in hun beleidplannen opgenomen.
De zorgelijke signalen die NOV en Mezzo eerder van lidorganisaties ontvingen
over gemeenten die onvoldoende beleid formuleren worden nu door de
resultaten van de raadpleging bevestigd. Binnenkort zullen deze uitkomsten
met het Ministerie van VWS en met de VNG besproken worden.
BIJ ELKE GRAFHEUVEL EEN PATATKRAAM?
In april vierde de Kommanderij van Gemert haar 70-jarig bestaan. En hoe
is zo’n platina feest beter te vieren dan met een geheel gerenoveerde heemkamer
en met een Brabantbreed symposium over Cultuurhistorie? Over die
zeer geslaagde middag het volgende:
Centraal stond de vraag aan de vormgevers van de toekomst:
“Hoe houdt u rekening met de cultuurhistorie? “
Cultuurhistorie wordt immers steeds afgewogen tegen de hoge investeringen
in tijd en geld. Dan weegt de (wiens?) economie zwaar. Wat meestal niet
gewogen wordt, is de beleving van mensen, hun behoefte aan een landschap
met smoel en een omgeving die hun identiteit uitdraagt. Welzijn is meer dan
welvaart (geld) en duurt langer.
brabantsheem_nr47.indd 7 26-5-2011 13:25:15
7

8
Cultuurhistorie vraagt zelden om de
duurste oplossing.
Maar als je nooit naar cultuurhistorie
kijkt , dan zie je ook niet dat er
meer sociale, cultuurhistorische alternatieven
zijn. Daarvan zijn er die
middag een aantal getoond die nog
renderend zijn ook: de Romeinse limes,
een stijlvol opgekalefaterd winkelcentrum.
1 In een kosten-batenanalyse
blijkt dat een band met ons
cultuurhistorisch verleden een strategische
meerwaarde kan hebben.
Daarbij kun je denken aan de ge- foto Wim Renders
bruikswaarde, de verbruikswaarde
en de belevingswaarde van de inwoners. Maar ook aan de economische aspecten
van toerisme en recreatie. Overigens moet je dat laatste niet teveel
uitmelken: teveel bezoekers maakt de recreatieve waarden juist kapot. Zo
ook laten te veel mooie huizen bij elkaar de huizenprijzen stijgen.
Voor het landschap geldt hetzelfde als voor archeologie en monumenten:
het is allemaal door mensenhand geschapen; pleiten voor behoud (als het
waardevol is) betekent niet dat je ontwikkeling tegengaat. Behoud en ontwikkeling
kunnen in één scenario, zoals de Belvedèreprojecten laten zien.
Maar zonder ‘behoud’ stap je uit de stroom van de cultuur.
foto Wim Renders
Na afloop van de middag met uitstekende
inleiders werden Ad Otten
en Jan Timmers, amateurs en toch
erkende deskundigen, maar vooral
leraren die een verhaal kunnen uit-
en overdragen, terecht koninklijk
onderscheiden.
JFr
1 Niet dat in Deventer, waar men half voor totale vernieuwing en half voor renovatie koos. Half-half
wordt altijd tweemaal niks.
brabantsheem_nr47.indd 8 26-5-2011 13:25:15

MUSEUM VAN HET JAAR
Het Gallo-Romeins Museum van Tongeren is Europees Museum van het jaar
geworden.
Het Airborne Museum in Oosterhout was ook voor 2011 genomineerd. The
European Museum of the Year Award bestaat sinds 1977 en is bestemd voor
musea die de afgelopen twee jaar zijn gebouwd of vernieuwd. Het Openluchtmuseum
Arnhem won de prijs in 2005.
Het Gallo-Romeins Museum in Tongeren is het eerste Belgische museum dat
de prestigieuze prijs krijgt. Het museum presenteert de geschiedenis van
het leven van de mens vanaf de prehistorie tot de nieuwe middeleeuwen.
De jury noemde de vernieuwde presentatie ‘elegant en fantasierijk’ met een
goede, gelaagde opbouw van het lange en complexe verhaal. De tentoonstellingen
‘hebben autoriteit, maar zijn niet autoritair’, aldus de jury.
BELEID EN PRAKTIJK
Het Nederlands Centrum voor Volkscultuur heeft een boekje uitgegeven
voor heemkundekringen: Beleid en praktijk (Utrecht, 2011), geschreven door
Herman Meddens. Daarin vindt een bestuur alles wat men wil weten over
aansprakelijkheid, verzekeringen en het actief maken van vrijwilligers. Ook
financiën en mediabeleid (dagelijkse PR) komen aan bod. Goede ideeën te
over voor een beleidsplan, het uitgeven van een tijdschrift of boeken, digitalisring
en collectievorming van museale voorwerpen. Het is niet verwonderlijk
dat er vooral Brabantse voorbeelden worden gegeven. Voor op het
nachtkastje van elk bestuur.
IN HET SPOOR VAN BINCK
Bij zijn terugtreden als bestuurlid heeft Cees van der Wielen uit Alphen het
zilveren draaginsigne van Brabants Heem uitgereikt gekregen. Cees is in
1966 als piepjong onderwijzer tot het bestuur toegetreden en was dus 45 jaar
bestuurslid. Hij heeft zich vooral bezig gehouden met archeologie, als schrijver
en medewerker aan boekuitgaven, lid van de redactie van De Runstoof,
als lid van de straatnamencommissie.
Als onderwijsman beheert hij de Romeinse leskist en werkt hij in het Oudheidkundig
Streekmuseum. Deze promotor van de heemkundekring Carel
de Roij organiseert ook nog de jaarlijkse middagen met volksmuziek en diverse
excursies. Hij blijft dat allemaal doen, alleen niet meer als bestuurslid.
brabantsheem_nr47.indd 9 26-5-2011 13:25:15
9

10
IN BERLICUM: HARRY WIJGERGANGS
Ook Harry Wijgergangs (Veghel,
1933) nam afscheid na ruim 16 jaar
als bestuurslid, waarvan 15 jaar als
penningmeester. Tijdens de algemene
ledenvergadering reikte Ad
Jacobs (midden) van Brabants Heem
de verdiende zilveren speld uit aan
“het geheugen van Middelrode”.
Heemkunde is voor Harry en zijn
vrouw Stientje nog altijd ‘werken
met mensen”. De Historische Vereniging
Berlicum Middelrode is in zijn
tuin opgericht (1994). Als sleutelbeheerder is hij vrijwel elke donderdag aanwezig
in de heemruimte van het dorpshuis, als vraagbaak en anders bezig
met het digitaliseren van documentatie (o.a. bidprentjes). Harry Wijgergangs
(rechts) is nog steeds een zeer actieve heemkundige. Hij was mede-auteur
van een boek over de lokale oud-Indiëgangers, een boek over de NCB en
redactielid van “Aachterum”. Zelf schreef hij “Emigranten”, een omvangrijk
boek over iedereen die uit Berlicum en Middelrode emigreerde. Als goed
organisator is hij niet weg te denken bij voorstellen aan de gemeente (mo-
0numenten) en bij tentoonstellingen en andere publieksactiviteiten.
MET RECHT TERUGKIJKEN
Juridische zaken
Gedurende het afgelopen halfjaar heeft de hkk De Willemstad bij de Raad
van State gedeeltelijk gelijk gekregen en de hkk De Vonder uit Asten helaas
geen gelijk. Het geval van De Willemstad kent u uit De Koerier nr. 45 (Heemkunde,
een beetje folklore?). De heemkundekring was door de bestuursrechter
niet als belanghebbende partij erkend, omdat ze verouderde statuten had
met een te vage doelstelling. Uit de geformuleerde doelstelling moet blijken
dat de kring het algemeen belang nastreeft en dat dus vertegenwoordigt.
Daarom geen termen als “heemkundebeoefening in de ruimste zin” en “studie
van” want dat wordt vooral gezien als eigenbelang. In ’t Koeriertje is
met de notaris al eerder gepleit voor een formulering van de doelstelling
in woorden als “zorg voor monumenten, bodemarchief en landschap; zorg
voor behoud en functioneel maken van cultuurhistorie” en vergelijkbare
bewoordingen voor onze verantwoordelijkheid voor welbevinden en identiteitsbeleving.
Gelukkig is de terminologie van de statuten niet het enige
criterium dat bepaalt of een heemkundekring in een zaak op mag komen
voor wat zij als algemeen belang ziet. Ook de feitelijke werkzaamheden
brabantsheem_nr47.indd 10 26-5-2011 13:25:16

van de heemkundekring bepalen
die afweging. In hoogste instantie
kon De Willemstad duidelijk maken
hoe zij zich met educatie (lessen en
voorlichting), stadswandelingen,
museumbeheer en talrijke vormen
van overleg met de gemeente altijd
ingezet heeft voor de gemeenschap.
Misschien heeft wel de doorslag gegeven
dat de heemkundekring een
aantal jaren geleden al met dezelfde
statuten als procespartij was erkend
door de Raad van State zelf als hoogste
rechter.
De hoge bestuursrechter heeft ook
inhoudelijk een uitspraak gedaan
over het meningsverschil tussen ge-
Willemstad
meente en heemkundekring. Is de
aantasting van de vesting Willemstad door tegen de onneembare en nooit
ingenomen omwalling een stalen trap te plaatsen (nb een toegang) nu wel of
niet acceptabel? Is dat gewoon een kwestie van smaak? Hier heeft de heemkundekring
ongelijk gekregen, omdat de kring geen eigen deskundigenrapport
kon zetten tegenover het advies van de regionale welstandscommissie
aan de gemeente. Daarbij zag de Raad m.i. over het hoofd dat de enige echte
deskundige, de Menno van Coehoornstichting, negatief geadviseerd had.
Weliswaar met weinig argumenten maar die had de welstandscommissie
ook niet. De Menno van Coehoornstichting wil (begrijpelijk) wel als getuigedeskundige
optreden maar niet als procespartij of als medestander.
De afwijzing van de bezwaren tegen het herziene bestemmingsplan Woongebieden
Asten is harder aangekomen. In het ontwerp wilde de gemeente
Asten het bodemarchief in de bebouwde kom niet beschermen. De gemeente
baseerde zich op de Archeologische Waardenkaart van de provincie (die hier
geen waarden verwacht) en voerde aan dat binnen de bebouwde kom de bodem
al zoveel verstoord is, dat het de hoge kosten van onderzoek niet waard
is. De heemkundekring bracht naar voren dat de provinciale kaart niet alleen
verouderd is, maar dat de provincie zich ook nooit met de bebouwde kom
bemoeit. Op grond van andere kaarten zijn er wel degelijk archeologische
verwachtingen binnen het bestemmingsplan. De staatsreden ontkenden dat
niet, maar vonden wel dat het gemeentebestuur die gegevens niet per se
hadden hoeven gebruiken. Daarmee lijkt de Raad van State af te wijken van
wat in andere kamers in eerdere zaken beslist had. Maar geen geval is precies
hetzelfde.
brabantsheem_nr47.indd 11 26-5-2011 13:25:16
11

12
In bestuursrecht heeft de onpartijdige
bestuursrechter twee partijen
voor zich. Tenzij het om een querulant
gaat, is de zwakste partij de
persoon of instantie die tegen het
grote, machtige bestuursapparaat in
beroep gaat. Vanwege die ongelijkheid
dient de bestuursrechter extra
kritisch te zijn naar de overheid toe.
Om evenwicht te behouden zou de
bewijslast vooral bij de beslissende
overheid moeten liggen. Dat zou inhouden
dat de rechter niet mag uitgaan
van de vooronderstelling: het
bestuursbesluit is altijd juist, tenzij
u wel heel hard kunt aantonen dat
zulks niet het geval is. Juist als het om inschattingen gaat (de mogelijkheid
van archeologische vondsten) moet de redelijkheid bepalend zijn.
Een nog lopende zaak is een Bestemmingsplan Buitengebied. Hier speelt de
vraag of de bodem in agrarische bouwblokken in het verleden al niet zoveel
vergravingen en verstoringen gekend heeft, dat zelfs beperkt kijken of er
toch geen archeologische sporen zijn, niet zinnig is. Steeds meer komt het
wetenschappelijk inzicht naar voren dat verstoringen in het verleden nooit
zo diep gaan, als met de enorme rioleringen en funderingen van tegenwoordig.
Er kunnen dus nog sporen onder de verstoring aanwezig zijn. Maar
wetenschappelijk nog interessanter zijn de verstoringen zelf. Een paalspoor
of een voorwerp is als een foto. Een verstoring is een film: Waarom werd hier
gebouwd, begraven etc.? Wat is het verschil met eerder, wat is het verschil
met later? Het is net als in de volkskunde: de traditie is leuk, de verandering
van de traditie is veel interessanter en veelzeggend. En dus maar hopen dat
de rechters de nieuwste archeologische inzichten bijhouden.
Bij het verschil van inzicht rond de monumentale waarde van de St. Jozefkerk
in Kaatsheuvel is de verwachting dat de Raad van State zich eveneens
op het standpunt van de deskundigen zal stellen. Het gaat om een vrij moderne
kerk van architect C. de Bever. Parochiebestuur en bisdom zien er geen
monumentale waarde in en willen het gebouw slopen. De stichting Erfgoed
Kaatsheuvel met de rechtbank van Breda en de deskundigen (STAB-advies)
aan zijn zijde, vindt deze unieke kerk juist een topmonument. De definitieve
uitspraak volgt begin juli.
Jan Franken
brabantsheem_nr47.indd 12 26-5-2011 13:25:16

PIET MEIJERS
Bij de laatste bijeenkomst heeft de Raad van Aangeslotenen
afscheid genomen van Piet Meijers als bestuurslid.
Piet heeft heel veel betekenis gehad voor de
stichting Brabants Heem en daarmee voor de aangesloten
heemkundekringen, speciaal die in West-Brabant.
Een groot deel van zijn vijfjarige zittingsperiode
is hij coördinator geweest van de twee westelijke regio’s,
de grootste en de op éen na grootste, en daarmee
van de halve provincie. Hij vertegenwoordigde
Brabants Heem (o.a.) in de Monumentenfederatie en
in de Stichting Cultuurhistorie West-Brabant. Hij heeft
de portefeuille Archeologie (met cursussen) opgezet en vervolgens de portefeuille
Monumenten. Als voormalig onderwijsmanager had hij een goed
inzicht in termijnplanning. Daardoor was hij de drijvende kracht achter de
jaarlijkse heidag, de dag dat het stichtingsbestuur zich bezint op taken, activiteiten
en toekomst.
Toen ik Piet kort voor zijn pensionering ging vragen om toe te treden tot het
bestuur, was hij snel enthousiast. Nog vóór hij een half jaar mee kon draaien
als kandidaat-bestuurslid, moest hij afhaken omdat bij hem een ernstige
ziekte ontdekt was. Hij is daar in anderhalf jaar helemaal bovenop gekomen,
en toen pakte hij de telefoon: “Ik had toch iets beloofd. “ Dat is Piet ten
voeten uit. Hij gaat zich na ruim vijf jaar, meer met inhoudelijke heemkundige
zaken bezighouden. Hij blijft enthousiasmerend gids in de basiliek van
Oudenbosch. Maar het bestuur van Brabants Heem (en de lezers van De
Koerier) zullen hem zeker erg missen.
Jan Franken
SAMENWERKEN MET GEMEENTEN
In het nieuwe bestel met ‘Malta’ en de Wet op de archeologische monumentenzorg
(Wamz) is de verantwoordelijkheid voor het bodemarchief bijna helemaal
bij de gemeenten komen liggen. Dat betekent dat lokale vrijwilligers
(en die vind je vooral bij de heemkundekringen) door een goede samenwerking
met hun gemeente, mede inhoud kunnen geven aan het archeologie- en
monumentenbeleid.
De bescherming van archeologische, monumentale en cultuurhistorische
waarden wordt altijd gekoppeld aan ruimtelijke plannen: bestemmingsplannen,
bouw-, aanleg- en sloopvergunningen enz. Gemeente hebben wettelijk
een archeologische zorgplicht gekregen. Tegelijk hebben ze ook een grote
mate van beleidsvrijheid. In bestemmingsplannen mag de gemeenteraad
brabantsheem_nr47.indd 13 26-5-2011 13:25:16
13

14
bepalen welk gebied een archeologische waarde heeft of kan hebben: hoge
verwachting, aannemelijke of lage verwachting. Ze bepalen ook hoe die
waarde(n) beschermd worden: afblijven, een oppervlakkig of een grondig
onderzoek om zekerheid te krijgen, of geen onderzoek (geen waarde). Beleidsvrijheid
betekent echter niet: willekeur.
Wie ziet erop toe dat een gemeente niet wegduikt voor kosten? Niet de provincie.
De provincie kan wel archeologische attentiegebieden aanwijzen,
maar dan gaat het alleen om archeologie van provinciaal belang. De Rijksdienst
in Amersfoort waakt alleen over archeologie van nationaal belang.
Rijks- en provinciale archeologen zien wel met pijn in het hart dat het niet
altijd goed gaat, maar ze mogen door de wet niet opkomen voor lokale archeologische
belangen.
In het huidige (dit jaar te evalueren) bestel is de bescherming van de bodem
(en van gewone monumenten) dus voor een groot deel afhankelijk van de
keuzes die de gemeenten maken.
Archeologievrijwilligers en heemkundekringen horen dan (als actieve burgers)
hun gemeente te stimuleren tot en te stimuleren bij een goed archeologiebeleid.
Ze kunnen dat doen door een combinatie van
- meedenken en steun geven aan het tot stand komen van het archeologiebeleid;
- meedoen: versterken van participatie en daarmee van draagvlak.
In hoeverre kunnen kringen of vrijwilligers meeweken aan het opstellen van
het gemeentelijk beleid? Dat kan door de gemeente van informatie te voorzien,
door mee te doen in een klankbordgroep (als die er is), door controles
in het veld. Wacht –als het even kan- niet tot de gemeente een inspraakprocedure
start. Dan ligt er een volledig uitgewerkt voorstel. U kunt daarop een
zienswijze indienen, maar dat is al een reactie en ambtenaren veranderen
hun stukken niet graag. Betrokkenheid vooraf wordt door de gemeenteraad
meestal op prijs gesteld. Hebben gemeenten nog geen beleid? Vraag dan om
een gemeentelijk (archeologie)beleid.
Soms hebben gemeenten wel een beleid, maar zijn de heemkundekringen
daarbij niet betrokken. Dat kan bijv. in het geval van een stads- (of streek-)
archeoloog. Bouw dan een goede relatie op met die professionele archeoloog.
Een structurele positie voor de heemkundekring is profijtelijk voor die
functionaris en voor de heemkunde in uw gemeente.
Dit artikeltje is helemaal gebaseerd op de publicatie en de gegevens van Tonnie
van de Rijdt- van de Ven, voorzitter van de AWN, zoals iedereen kan
lezen in Westerheem 60-2, april 2011 (zeer aanbevolen). Zij pleit ook voor een
goede samenwerking tussen plaatselijke afdelingen van de AWN (Archeologische
Werkgemeenschap Nederland) en heemkundekringen.
Alle stellingnames en interpretaties zijn voor mijn rekening. Jan Franken
brabantsheem_nr47.indd 14 26-5-2011 13:25:16

UIT DE MEDIA
TON BEUMER GEËERD
Voorzitter Ton Beumer (74) van
heemkundekring Willem van Strijen
uit Zevenbergen is gehuldigd door
heemkundekoepel Brabants Heem.
De zeer enthousiaste Ton Beumer is
sinds 1995 voorzitter van de vereniging.
Niemand kan beter een vergadering
leiden of contacten onderhouden
met de overheid. Daarnaast
organiseert hij excursies, exposities,
lezingen en andere publieksactiviteiten.
Gezien zijn leeftijd wil Ton Beumer
later in het jaar de voorzittershamer
neerleggen, maar eerst moet de
De heer en mevrouw Beumer bedanken de
vereniging
opvolging goed geregeld zijn. De opvolger hoeft niet zo charismatisch te zijn
maar zal karakter genoeg hebben om het op de eigen wijze te doen.
Ook de kring Fijnaart en Heiningen maakte bekend dat het zilveren draaginsigne
is uitgereikt aan Jan Kleinepier. Hij is sinds 1992 vrijwilliger.
• Bron: BNde Stem, 26 maart 2011
DE PRAKTIJK IN UW GEMEENTE
Cursussen Cultuurhistorie II: de praktijk in uw gemeente.
De eerste cursussen Cultuurhistorie voor Zand-Brabant en voor West-Brabant
zijn een groot succes geworden. Dat geldt eveneens voor de vervolgcursus
“Cultuurhistorie II: de praktijk in uw gemeente”, die met ruim 40 betrokken
deelnemers in Tilburg het maximum voor de zaalomvang liet zien.
De aangekondigde herhaling in West-Brabant (Breda, eerst in maart-april;
later een nieuwe poging voor juni) is echter niet doorgegaan. Er was geen
belangstelling.
Dat is geen probleem, scholing moet zichzelf overbodig maken. Wanneer
intussen de heemkundekringen zich voldoende toegerust vinden om als volwaardig
gesprekspartner van de gemeente en haar ambtenaren op te kunnen
treden, dan is het goed. Dan kunnen de kringbesturen zich tegenover hun
opvolgers en de komende generaties verantwoorden dat ze gedaan hebben
wat ze konden bij de eerste, bepalende gemeentelijke cultuurbeleidsplannen
ooit.
Op het moment dat het belang van een heemkundekring botste met het belang
van een particulier of van een gemeente wordt het politiek. Een goede
band met bestuurders kan preventief werken. Maar je moet als historische
vereniging ook oppassen dat je niet ingepakt wordt of gecommitteerd. Wees
brabantsheem_nr47.indd 15 26-5-2011 13:25:16
15

16
nooit te bang op een eigen zienswijze bij de gemeente in te leveren of er mee
naar de pers te gaan. Een heemkundekring is geen toevallige actiegroep. Een
heemkundekring heeft, zoals in haar statuten staat, de plicht om op te komen
voor het algemeen belang. Ze is ingesteld om het cultuurlandschap te
behoeden. Een enkele keer moet je daarvoor op de barricaden. Maar een professionele
gemeente begrijpt de rol van de heemkunde en laat de persoonlijke
verhoudingen niet verstoren door een zakelijk verschil van mening.
De kringen die Cultuurhistorie II gevolgd hebben, hebben in ieder geval
hierover voorbeelden en handreikingen gehad van ervaringsdeskundigen
op het gebied van wettelijke regels, praktijkregels en strategisch overleg met
de overheid. De mensen uit de kringen kunnen naast het cursusverslag blijvend
steunen op twee uitgaven als handreikingen voor vrijwilligers voor
hun samenwerking met gemeenten: het boek “Verleden wordt heden” en
de brochure “Hoe beschermen we ons archeologisch erfgoed?” Net als de
cursus was dit informatiemateriaal gratis.
Elk van deze boekwerken is door Brabants Heem ook uitgereikt aan de kringen
die deelnamen aan (respectievelijk) de voorlaatste en de laatste bijeenkomst
van de Raad van Aangeslotenen.
• JFr
MEROVINGEN
Lange tijd waren de Merovingische periode (7 de en 8 ste eeuw: 600-800) en
de Karolingische periode (800-1000) in Noord-Brabant archeologisch gezien
witte vlekken. En ineens wordt die leemte in onze kennis flink opgevuld:
merovingische vondsen in Helmond, Goirle, in Alphen, in Berkel-Enschot.
Natuurlijk moeten de verslagen nog geschreven worden, moet de discussie
nog beginnen en zal het even duren voor we heldere conclusies kunnen
uitspreken over onze voorouders en het leven in die tijd. Maar op de duur
vormen ook deze perioden een statie in de canon van Brabant.
Ik beperk me hier tot een signalement van de zeer recente opgraving in
Enschot-Heukelom in mei van dit jaar. De laatste jaren is er veel noodzakelijk
archeologisch onderzoek verricht binnen de gemeente Tilburg. Tussen
Bosscheweg en Enschotsebaan bleek vorig voorjaar een nagenoeg aaneengesloten
bewoningscontinuïteit aanwijsbaar: IJzerijd, mogelijk Romeinse tijd,
Merovingisch-Karolingisch en Hoge Middeleeuwen. Waterputten en boerderijsilhouetten
met kenmerken die per periode verschillen. Merkwaardig
gevoeg werd er geen enkel soort grafveld gevonden op dit bouwterrein. Later
in het jaar baarde een grote opgraving opzien op of bij het hoogste punt
van Tilburg, het Willem-II-stadion. Ook daar kon bewoningscontinuïteit
aangetoond worden van IJzertijd en zeker Romeinse tijd tot de moderne tijd.
Bij de aanleg van de Bechtweg (dat is de weg komend van Eindhoven of Breda
–knooppunt De Baars- richting Tilburg-Noord en de Efteling) was men
16 jaar geleden al gestoten op de sporen van enkele huizen uit de Merovin-
brabantsheem_nr47.indd 16 26-5-2011 13:25:16

gische tijd en van een inheemse boerderij uit de Romeinse tijd. Vanwege de
verkeersdruk moet de Bechtweg nu verdubbeld worden. Dat is de reden dat
er naast het bestaande talud nog een smalle strook is onderzocht, waar het
nieuwe verbrede talud moet komen. Als verwacht hebben stadsarcheoloog
Guido van den Eynde en de onderzoekers van de universiteit van Amsterdam
nog meer silhouetten van Merovingische huisplattegronden gevonden,
en ook drie waterputten en een aantal spikers (schuurtjes). Omdat het nu
om een totaal van 13 woningen gaat, kan men van een nederzetting spreken.
Daarbij moet men bedenken dat er steeds alleen gezocht is in een smalle
strook die loodrecht staat op nabijgelegen de Leij en de zandrug ten noorden
daarvan. Wie weet wat er nog in de breedte ligt, onder de akkers die men
terecht met rust laat. Die situering over de zandrug heen en ten noorden van
de Leij maar loodrecht daarop doet Van den Eynde voorlopig veronderstellen
dat de nederzetting langs een oude weg gelegen was die hier de beek
kruist.
Nog geen 50 m ten noorden van deze nederzetting uit Willibrordus’ tijd troffen
de archeologen onverwacht een grafveld aan uit de IJzertijd. Dat is wel
even een millennium eerder. En toch, alsof men het voelde of wist, heeft zich
daar de nederzetting niet over heen gezet. Men heeft (weer in zo’n smalle
strook) 15 crematies aangetroffen: tien in of bij een urn, en enkele niet.
Die laatste verbrandingsresten zijn gebruikelijk in een doek begraven geweest.
In die tijd kon men nog geen hoge temperaturen bereiken. Daarom
zijn de resten nooit as maar verkoold bot en nog te determineren naar leeftijd
en geslacht. Drie urnen zijn nog onbeschadigd, een heeft een versiering
door inkepingen met de nagel, en juist die gave urnen maken de datering
zo zeker. En grote (15 m doorsnee) en een kleine ringgreppel (3 m) om een
urnbegraving heen, zijn waarschijnlijk de enige geweest in deze vlakke dodenakker
van voor Christus.
Terug naar de Merovingische nederzetting. Die ligt op een 600 m van de
opgraving langs de Enschotse Baan. Dit vroeg-frankische gehucht langs de
Bechtweg is zeer waarschijnlijk de voorganger geweest van de bewoning
brabantsheem_nr47.indd 17 26-5-2011 13:25:16
17

18
aan de Bollekensakker (Enschotse Baan). De zwervende erven uit de IJzertijd
werden veel later de zwervende dorpjes van de Franken. Toen de grond uitgeput
was, verplaatste men zich van de Leij naar de Bollekensloop. Dat was
niet ver van de Enschotse toren, waar de eerste (houten) kerk gestaan moet
hebben. Wellicht moet daar, bij de voormalige Michaelkerk, ook de begraafplaats
van de christenen na 700 gevonden worden.
Het zou goed zijn als de opgravingen langs de Bechtweg en langs de Enschotse
Baan als één project onderzocht worden en in één publicatie gepresenteerd.
Mogelijk is april 2012 haalbaar.
Jan Franken
MAAND VAN DE GESCHIEDENIS
De maand van de geschiedenis is het grootste historische evenement van
Nederland. Een maand lang staat het hele land in het teken van geschiedenis.
Honderden instellingen organiseren voor een breed publiek speciale
activiteiten rond een wisselend thema, dit jaar ‘Ik en wij’. De achtste editie
in oktober 2011 is uitgebreid van een week naar een maand, zodat de deelnemers
nog meer mogelijkheden krijgen om activiteiten te organiseren en te
bezoeken.
Doel en doelgroep Het primaire doel is de geschiedenis van Nederland op
een aansprekende manier toegankelijk maken voor een breed publiek: van
geïnteresseerde museumbezoekers en leerlingen tot groepen die doorgaans
niet in musea of culturele instellingen komen. Door het brede scala aan activiteiten
tijdens de Maand van de Geschiedenis is er voor elk wat wils.
Instellingen De Maand van de Geschiedenis biedt een platform voor honderden
instellingen en organisaties op het gebied van geschiedenis, cultuur
en actualiteit: musea, kunst- en cultuurinstellingen, boekhandels, bibliotheken,
archieven, gemeenten en heemkundige en historische verenigingen.
Activiteiten De instellingen organiseren tijdens de Maand van de Geschiedenis
een zelf bekostigde activiteit binnen of buiten hun eigen locatie rond
het thema Ik en wij: van lezingen tot fietstochten, van archeologische opgravingen
tot wedstrijden, van multimediale rondleidingen tot tentoonstellingen.
De activiteiten zijn toegankelijk voor publiek en/of onderwijs en worden
aangemeld op maandvandegeschiedenis.innl.nl (vanaf april 2011). De
instellingen communiceren op hun website, in drukwerk en in agenda’s dat
de activiteit onderdeel is van de Maand van de Geschiedenis.
Ondersteuning Het Nationaal Historisch Museum biedt culturele instellingen
ondersteuning bij de ontwikkeling van hoogwaardige activiteiten rond
het jaarthema Ik en wij: het adviseert over het opzetten van activiteiten,
draagt inhoudelijke ideeën aan, brengt partijen samen, stelt zijn netwerk ter
beschikking, verzorgt documentatie, organiseert workshops, stelt beelden,
logo’s, persberichten en gratis promotiemateriaal ter beschikking en voert
een omvangrijke mediacampagne.
brabantsheem_nr47.indd 18 26-5-2011 13:25:16

Mediacampagne De mediacampagne rondom de Maand van de Geschiedenis
richt zich op landelijkeen regionale media: tv, radio, nieuwsbladen,
tijdschriften, websites, agenda’s, blogs
en andere nieuwe media zoals twitter en facebook. Het bereik in free publicity
is zeer groot. Daarnaast wordt ingezet op advertenties en spots op de 13
regionale radiozenders. De Geschiedeniskrant, een samenwerking met de
Volkskrant en Historisch Nieuwsblad, besteedt veel aandacht aan het programma.
Jaarthema 2011 ‘Ik en wij’ Rond 1900 was je in de eerste plaats katholiek,
socialist of protestant. En je behoorde tot een stand of klasse. Wie anno 2011
een Nederlander vraagt wat en wie hij is, krijgt uiteenlopende antwoorden
te horen, zoals homo of hetero, oud of
jong, allochtoon of autochtoon, spiritueel of rationeel, levensgenieter of tobber.
Zijn al die verschillende Nederlanders in staat om van de Maand van
de Geschiedenis gezamenlijk een feest te maken? Hoe kunnen instellingen
daaraan bijdragen? Op maandvandegeschiedenis.innl.nl is een inspiratiedocument
beschikbaar.
HEKSEN
In het volksgeloof kwamen (en komen) heksen voor. In alle culturen, bij alle
volkeren en door alle tijden heen hebben mensen de behoefte gehad om onverklaarbare
gebeurtenissen toch te verklaren. Onbegrijpelijk, duister, nietnatuurlijk?
Blijkbaar zijn er krachten of personen die het buiten-natuurlijke
kunnen laten gebeuren. Die noemen we ‘heksen’, of ‘tovenaars’ als het mannen
zijn. Met hun magie kunnen ze iemand ziek maken of juist genezen, gebeurtenissen
voorspellen en beïnvloeden. Ze hebben hun speciale krachten
(dacht men oorspronkelijk) te danken aan geesten. Maar wanneer aan het
eind van de middeleeuwen de Kerk zich ermee gaat bemoeien, kunnen geesten
die buiten de natuurlijke gang van zaken staan, alleen maar duivels zijn.
Werden heksen met hun geesten oorspronkelijk het bos ingejaagd of verbannen,
door de inquisitie worden ze vanwege het duivelse aspect vervolgd.
Het volkse bijgeloof werd serieus genomen. Men dacht aan een verbond met
de duivel, ook op seksueel gebied. Omdat de satan als een mannelijke sater
werd gezien, werden vooral vrouwen voor heks versleten.
Wanneer je er wat vreemd uitzag, vreemd deed of wanneer je concurrent
een bloedhekel aan je had, kon je al snel als heks beschuldigd worden. Bij
de ondervraging hoorde ook martelen en dan kwam er natuurlijk altijd een
bekentenis. Het beste was snel te bekennen, aangeven dat je je wilde beleren
en de duivel laten uitdrijven. Het was onverstandig om te zeggen: hou op
met die flauwe kul en principieel vol te houden dat je van de duivel geen
kwaad wist. Dan liep je kans ter dood veroordeeld te worden en dat betekende
de brandstapel. Gelukkig ging het niet om levend verbranden. Een
veroordeelde heks werd eerst gewurgd. De verbranding was nodig om te
brabantsheem_nr47.indd 19 26-5-2011 13:25:17
19

20
voorkomen dat de duivel door toverkracht zijn heks weer tot leven zou wekken.
Op het eind van de 16 en het begin van de 17 de eeuw komen ook in onze
streken heksenverbrandingen voor. Het lijkt er bijna op dat men de sensatie
nog een tijdje heeft willen voortzetten, nadat het afliep met de ketterverbrandingen
(soms wel levend). De overeenkomst is opvallend: onverbeterlijk en
een band met de duivel.
Een plaatselijke vijand kon voordeel hebben bij je uitschakeling als heks,
maar ook de schepenbank en de lokale schout kon profiteren van verbeurdverklaring
en van een afschrikwekkend gezagsdrager. Tegen een roep als
heks kon je beschermen door een proces wegens smaad aan te vragen. Tegen
een veroordeling kon je (als je connecties had) in beroep bij de Staten in Den
Haag of Brussel. De heren daar waren al humanist en hebben altijd verdachten
in hoger beroep vrijgesproken. Maar soms kreeg je die kans niet, omdat
het bijgelovige volk zich snel liet ophitsen en zelf effectief aan heksenjachten
deelnam of die op touw zette.
In de bekentenissen van vermeende heksen zien we vooral vaste bijgeloofzaken
als ziek maken of jezelf veranderen in een dierlijke gedaante (net als
de duivel), samenzweren (heksensabbat) en seksueel verkeer met de duivel.
Er is in de bekentenissen weinig invloed van ‘geleerde’ boeken als de Heksenhamer
en de heksenverschijnselen die daar in staan. Het blijft een volks
gebeuren.
Een in mei 2011 verschenen proefschrift
toont aan dat de verplaatsing
op een stok of bezemsteel vanuit de
prentkunst in het volksgeloof komt.
De eerst bekende tekening van een
heks op een bezemsteel is van Pieter
Brueghel de Oude. Zijn heks gaat
door de schoorsteen (van ouds de
verbinding met de geesten en zwarte
piet). Ook de kat en de pad als begeleiders
en duivelsymbolen ontbreken
niet. Op bijgaand fragment naar
Brueghel [Cock 1565] is ook een tovenaar
te zien die rituelen uitvoert in
en magische cirkel.
Een congres over Heksen in Noord-
Brabant en de Belgische Kempen
vindt plaats op zaterdag 8 oktober in
Helmond of Deurne. In de volgende
Koerier vindt u een programma en
het inschrijfbiljet. (JFr)
brabantsheem_nr47.indd 20 26-5-2011 13:25:17

• Literatuur: o.a. Ben Janssen: Heksenstreken, in: Het dansmeisje en de Lindepater.
Volksverhalen uit de Meiierij en de Peel. 1978;
Renilde Vervoort: Vrouwen op den besem ende derghelijck ghespoock
Nijmegen2011
OUDSTE BOERDERIJ IN NEDERLAND STAAT IN BEST
Of het een rijksmonument of gemeentelijk monument gaat worden is nog
onduidelijk. Maar zeker is dat de eeuwenoude stal die in Best is ontdekt van
enorme monumentale waarde is. Van buitenaf is er niks bijzonders aan de
boerderij van de familie Scheepers aan de Oirschotseweg 117 in Best te zien.
Maar uit een eerste onderzoek van de jaarringen van
het hout blijkt dat het gebint dateert uit omstreeks 1261. Blijkens de jaarringen
en het ontbreken van sporen van hergebruik ligt het voor de hand dat de
boerderij in hetzelfde jaar gebouwd is. “Dit is een unieke vondst. In heel Nederland
is tot nu toe nog nooit zo’n oude boerderij 0ntdekt. Absoluut niet”,
aldus Jud ith Toebast, specialist landelijke bouwkunde van de Rijksdienst
voor het Cultureel Erfgoed. “Mogelijk is er zelfs in Duitsland niet zo’n oude
boerderij gevonden. “Met name voor bouwhistorici is de vondst bijzonder,
aldus Toebast. Rond de 13e, 14e eeuw stopt men in Nederland met het ingraven
van dragende palen voor een boerderij; tegen die tijd zijn er nieuwe
constructies ontwikkeld die van zichzelf zo ‘stijf’ zijn dat verankering in de
grond niet meer nodig is. Men gebruikt vanaf die tijd een constructie waarbij
het gebint op veldkeien komt te staan, waardoor het hout minder snel rot.
Met die verandering wordt het moeilijker om de ontwikkeling van de boerderijen
te volgen.
“Archeologen kunnen voor die tijd paalsporen in de grond terugvinden”,
vertelt Toebast. “Van de boerderijen die daarna zijn gebouwd is bijna niets
meer terug te vinden. Ze zijn in de loop der eeuwen door brand getroffen of
ingrijpend verbouwd. We zitten echt met een gat in de tijd. Daarom is deze
boerderij in Best zo waardevol.”
• Bron: ED mei 2011 en www.omroepbrabant.nl, 5-05-2011, Albert Bos
BOXTEL
Een paar jaar geleden heb ik het idee geopperd om in Boxtel het verleden
beter “beleefbaar” te maken. Dat project hebben we toegespitst op de Romeinen
in Het Groene Woud. Het project is onlangs afgerond, we hebben
een fietstocht met vijf fraaie informatiepanelen gerealiseerd. We hebben een
24 pagina’s tellende brochure gemaakt. Er zijn twee grote mooie tentoonstellingen
over Romeinen in Het Groene Woud opgezet.
Met name het passend maken van ons idee aan alle subsidie-eisen heeft een
aantal kwartalen gekost, maar uiteindelijk is er dan meer dan € 100.000 beschikbaar
om mee aan de slag te gaan. De subsidiënten willen telkens hooguit
50% van het projectbudget steunen. We hebben uiteindelijk de uren van
brabantsheem_nr47.indd 21 26-5-2011 13:25:17
21

22
vrijwilligers gecalculeerd met een fictief uurloon en dan is iedereen opeens
tevreden.
De subsidiënten drongen ook aan op meer samenwerking. En ook dat heeft
prima gewerkt in ons project. Heemkundekringen van Haaren, Gemonde,
Sint Michielsgestel en Boxtel hebben plezierig samen gewerkt met de regio-
VVV van de Meierij. Dit project heeft ook een samenhangend verhaal over
Romeinen in Het Groene Woud opgeleverd. Dit is allemaal te downloaden
van de site www.hetgroenewoud.com/romeinen.nl Zie ook www.romeinentocht.nl
en www.heemkundeboxtel.nl
• Dik Bol (uit AVKP-actueel nr. 40, mei 2011)
HUWELIJK IS BELOFTE ’N ECHT PAAR TE ZIJN
Waarom moet een echte bruidstaart niet alleen zoet maar ook bitter smaken?
Waarom mag een bruidsboeket geen rode rozen maar wel witte anjers bevatten?
Daarover kan Ineke Strouken, directeur van het Nederlands Centrum
voor Volkscultuur, goed vertellen. Dit jaar bestaat de Burgerlijke Stand 200
jaar. Napoleon liet alles opschrijven. “Napoleon was een echte controlefreak’
zegt Strouken. Zij heeft zich verdiept in het huwelijk, dat overigens veel ouder
is dan 200 jaar.
De oudste huwelijken zijn afspraken tussen families. Die werden met het
geven van het ja-woord bezegeld in het portaal van de kerk. Daarna werd in
de kerk aan God om bescherming gevraagd. Een bruidspaar dat geen geld
genoeg had voor zo’n kerkelijk huwelijk sprong over een puthaak die door
beide moeders werd vastgehouden. In moderne hekserijen kennen we nog
het over de bezemsteel springen. Het huwelijk is volgens Strouken niet meer
dan een belofte dat je de rest van het leven als een echt paar zal doorbrengen.
Dit is later geformaliseerd. Het was toen een zakelijk huwelijk waarbij de
partnerkeuze bepaald werd door de familie. Er werd onderhandeld over wat
het paar kreeg als ze door de ouders ‘uit huis werden gezet’. Daar komt het
woord uitzet vandaan. Ook andere vraagstukken werden uit onderhandeld:
wat zal het echtpaar later erven: wat als er geen kinderen komen. Soms werden
deze afspraken op papier gezet, belangrijk was dat het paar van gelijke
stand was. Daar komt de uitdrukking vandaan “Bunder bij bunder leggen”.
Een huwelijk moest boerengrond opleveren. Als het leeftijdsverschil heel
groot was kreeg het paar in de huwelijksnacht ketelmuziek te horen: dan
werd onder het raam veel kabaal gemaakt. Dat was de manier waarop de
omgeving het paar onvruchtbaarheid toe wenste.
Overdag werd met kaf gestrooid, het onvruchtbare deel van het koren. Dat
was heel erg want kinderen waren hard nodig voor de oude dag. Strouken
kan enthousiast vertellen over de symbolen en rituelen van het huwelijk.
Ook over het romantische huwelijk dat in de 19 de eeuw de plek in nam van
het zakelijke huwelijk. Met verliefdheid als basis. Tijdens haar lezing laat
Strouken ook een show van bruidsmode door de jaren heen zien. Ze geeft
brabantsheem_nr47.indd 22 26-5-2011 13:25:17

uitleg bij de ontwikkelingen van kleuren, de kousenband, de sluier, het
bruidsboeket en sieraden.
• Bron: BN De Stem, 19-03-2011, Frank Timmers
WATERSCHAP DE DOMMEL
Waterschap de Dommel besteedt steeds meer aandacht aan archeologie. In
het stroomgebied van de Dommel lopen tal van projecten om beken en rivieren
weer meanderend te maken. Een plan voor de Beerze ter hoogte van de
Kampina is onlangs bekend gemaakt. Na aandrang van onze heemkundekring
(Boxtel) is daar serieuze archeologische begeleiding voorzien.
Bij het hermeanderen van de kleine Aa tussen Boxtel en Esch wordt momenteel
druk gegraven. De actieve begeleiding gebeurd door bureau BAAC. De
minder kansrijke delen werden tot voor kort door ons amateurs nagelopen.
Op het oog en met metaaldetectoren werden alle graafwerkzaamheden geinspecteerd.
Er waren weinig sporen te vinden. Maar nadat we meer dan
10 ontstekingen uit de Tweede Wereldoorlog gevonden hadden, moesten er
nieuwe afspraken gemaakt worden. Het waterschap heeft nu een gespecialiseerd
bureau ingehuurd wat laag voor laag afzoekt naar munitieresten.
Toch is het verheugend dat het waterschap nut en noodzaak van archeologie
steeds meer gaat inzien.
• Dik Bol (uit AVKP-actueel nr. 40, mei 2011)
KEMPISCH STREEKFESTIVAL OP 3 JULI IN HILVARENBEEK
Op zondag 3 juli zal voor de tweede keer het Kempisch Streekfestival worden
gehouden, dit keer op het Vrijthof in Hilvarenbeek. Tijdens het evenement
kunnen bezoekers kennis maken met de Kempische ondernemers en
instellingen, proeven van streekproducten en genieten van
muziek, cultuur, educatie en kinderactiviteiten. Speciale aandacht is er dit
jaar voor het Landinrichtingsproject De Hilver.
De succesvolle eerste editie vorig jaar in Reusel krijgt dus dit jaar een vervolg.
De organisatie is door het Streekhuis Kempenland in handen gelegd
van de Stichting Kempen Goed. De voorbereidingen zijn in volle gang. Alle
bedrijven, instellingen en vereningingen in De Kempen is inmiddels gevraagd
of ze willen deelnemen aan het evenement via een standje of een
activiteit. Ook de AVKP is van de partij en geeft dankzij Theo van de Vleuten
een kijkje in de keuken van de archeologie.. Vanaf het Vrijthof zullen
bezoekers ook het gebied van Landinrichting De Hilver worden ingeleid.
Per fiets, huifkar of wandelend zijn er routes en excursies door het gebied
om het resultaat van de Landinrichting te laten zien. Wie meer wil weten
kan contact opnemen met Charlotte Michielsen van Kempen Goed, e-mail:
paviljoenkempengoed@brabant.nl
brabantsheem_nr47.indd 23 26-5-2011 13:25:17
23

24
BREDA NASSAUSTAD WIL VAREND TURFSCHIP
De Stichting Breda Nassaustad gaat onderzoeken of het haalbaar is
een varend Turfschip van Breda te bouwen. Het zou een ‘spraakmakend
en smaakmakend visitekaartje’ voor Breda moeten worden. Het
bestuur van de stichting richt zich daarbij op twee jaartallen: 2014
en 2018. In 2014 wil Breda stad van Beeldcultuur en Erfgoed zijn en
voor 2018 ambieert Brabant de titel Europese Culturele Hoofdstad.
“Maar zelfs als de nominatie niet wordt omgezet in een titel, draagt het
project bij aan een verrijking van het Bredase economische en toeristische
klimaat, omdat het veel extra publiek zal trekken. Het kan aanleiding zijn
voor aanvullende Turfschipactiviteiten, zoals een (openlucht)musical of nagespeelde
verovering van Breda”, aldus het bestuur.
De bouw van het schip zou volgens de stichting kunnen plaatsvinden op
de Nieuwe Prinsenkade. Het bestuur: “Daar ligt een stuk havenkade dat
wellicht geschikt te maken is. Er kan zelfs gedacht worden over het bouwen
op een drijvende bouwplaats, op een ponton, tegen de kademuur. De Prinsenkade
bestaat in 2013 vierhonderd jaar. Dat zou een mooi startsein zijn
voor de eerste bouwactiviteiten. Tussen 2014 en 2018 zou de tewaterlating
kunnen plaatsvinden. De bouw op zich is al een attractie. De tewaterlating
kan landelijke nieuwswaarde hebben: het Turfschip van Breda terug op de
plaats van vierhonderd jaar geleden. Nadat het schip voor diverse promotiedoeleinden
is gebruikt, kan het worden afgemeerd aan de Prinsenkade. Aan
de kade kan een kleinschalig bezoekerscentrum worden gebouwd, waar het
verhaal van Breda en het Turfschip wordt verteld (maar ook de Tachtigjarige
Oorlog en de Nassaus kunnen aan bod komen). Vervolgens bezoek je het
schip en het ruim (waar in de originele versie de soldaten verstopt hebben
gezeten). Geluidseffecten en beeldsimulaties kunnen de sfeer van toen aan
boord versterken. Terug op de kade word je op het spoor gezet van andere te
bezoeken instellingen en activiteiten in de stad.”
• Bron: www.bndestem.nl, 14-05-2011, door Rosé Lokhoff
EINDE MOSTERDMANNEKE?
Na ruim 150 jaar zet het Mosterdmanneke een punt achter de Tilburgse mosterd.
Mosterdmanneke Frans van de Wouw is gestopt. Het goede nieuws
is dat kaasboer Gert Jan van der Heijden doorgaat met het mosterdrecept
uit 1870. Dat komt van de familie Elen en de zaadjes worden nog steeds
met maalstenen geplet. Waarschijnlijk is het recept ouder en heeft voorvader
J.Elen het recept meegebracht uit België. Hij is begonnen met in Tilburg mosterd
uit te venten. Zijn zoon Frans zette de traditie voort en eigenlijk is hij het
bekende Mosterdmanneke (1891-1960). Deze keurig geklede man ging tot
1960 met een tonnetje mosterd langs de huizen en was in Tilburg een markante
verschijning. In 1961 ging de handel naar zijn neef Emiel van de Wouw
en 15 jaar geleden heeft broer Frans de zaak overgenomen. Om 10 liter fijne
brabantsheem_nr47.indd 24 26-5-2011 13:25:17

mosterd te maken moeten de maalstenen een uur draaien. De laatste jaren is
de afzet beperkt tot 26 winkels: slagers, vis- en kaasboeren.
• Bron: BD, 18-02-2011, Joke Knoop
BESTEMMEN EN HERGEBRUIK
Weer verwerft BOEi een watertoren.
Opnieuw heeft BOEi een watertoren
in bezit gekregen. Op 1 april 2011
heeft de gemeente Den Bosch de karakteristieke
vierkante watertoren
aan het Hinthamereinde verkocht
aan BOEi, de nationale maatschappij
tot behoud van industrieel erfgoed.
De toren stamt uit 1885, meet 13x13
meter en is 33 meter hoog. Omdat
een brand vlak voor de aankoop de
staat van het monument niet heeft
verbeterd, is BOEi direct gestart
met sloop- en restauratiewerken.
In 2013, en mogelijk al eerder, is de
toren klaar voor nieuwe bewoners.
Aangezien het project zichzelf helemaal
moet kunnen bedruipen, komen
er waarschijnlijk kantoorruim-
foto: Theo Cuijpers
tes en een horecagelegenheid. Ook is
een lift voorzien voor het schitterend
uitzicht dat bezoekers op het dakterras kunnen hebben. De herbestemming
van de watertoren is onderdeel van de integrale herontwikkeling van het
historische centrum van Den Bosch.
DE LAATSTE BARAK VAN KAMP VUGHT
De restauratie van barak I in Vught wordt een probleem. De subsidie van
twee ton van het Ministerie van welzijn dreigt niet door te gaan. Het hele
project zou acht ton kosten en kan zonder de bijdrage van het ministerie
niet doorgaan. De laatste originele barak van Kamp Vught is in zeer slechte
staat. In het SS-concentratiekamp Vught (een doorgangslager) zaten tussen
januari 1943 en september 1944 ruim 31.000 mensen gevangen. Van hen zijn
750 mensen in het kamp overleden, van wie de helft door executie.
Het ministerie wil wel het Kamp Westerbork (Drenthe) 1,6 miljoen geven om
over de voormalige woning van de commandant een overkapping te plaatsen.
• Bron: BD, maart 2011, Petra Dircks
brabantsheem_nr47.indd 25 26-5-2011 13:25:17
25

26
MONUMENTENLIJST BIJNA VOLTOOID
Nog een gemeentelijk monument en dan is het voorlopig even genoeg. Het
is de begraafplaats aan de Bredaseweg in Roosendaal die nog aan de imposante
lijst wordt toegevoegd. Dat betekent dat vlak voor de samenvoeging
en verschraling van de welstand- en monumentencommissie Roosendaal
zijn juweeltjes heeft veiliggesteld. Dat was in het verleden wel anders. De
eerste globale inventarisatie leverde liefst 900 mogelijk waardevolle objecten
op. Daarvan zijn er honderdvijftig uitgekozen en later nog eens twintig aan
toegevoegd. In mei 2011 staat de teller exact op 68 rijksmonumenten en 331
gemeentelijke monumenten. Sinds kort zijn veel panden op de gevel voorzien
van een schildje. Verrassend veel bewoners dat monumentenschildje op
de gevel van hun woning erg leuk. Het is niet verplicht maar opmerkelijk
veel bewoners stemde toe. Aan monumenten wordt zowel architectonische-
als stedenbouwkundige- en cultuurhistorische waarde toegekend. Meestal
zijn ze ook zeldzaam en gaaf.
• Bron: Bn De Stem 28-02-201, Govert van Veen
HEEMKUNDIGE ALS ARCHEOLOOG
Toon Antonis van de partij ‘Samenwerking’ van Reusel- De Mierden stelt
voor om locale deskundigen uit de heemkundekringen te betrekken bij het
bepalen van de archeologische waarde van gronden en panden. Daarmee
wordt, meent hij, de vele kennis die lokaal aanwezig is benut. Hij denkt
daarbij aan leden van de heemkundeverenigingen. Die zitten meestal ook in
de monumentencommissie.
Antonis doet zijn voorstel omdat de Monumentenwet verandert. Zo hoeft er
niet meer bij ieder perceeltje wat gegraven wordt archeologisch onderzoek
te worden gedaan. Wat vooral belangrijk is dat aan een gebied een bepaalde
waarde wordt toegekend. Daarvoor zouden heemkundigen hun kennis kunnen
inzetten, aldus Antonis.
• Bron: BD, februari 2011
WATERPUTTEN IN HAAREN
Met de vondst van twee waterputten, de plattegrond van een huis of schuur
en restanten van een gracht lijken in Haaren resten te zijn blootgelegd van
een boerenhoeve uit de middeleeuwen. De vondsten stammen bij benadering
uit de 13 de en 14 de eeuw. Archeoloog Hans Koopmanschap van bureau
Oranjewoud noemt de gevonden putten, plattegrond en gracht bijzonder.
In de grootste put die het dichtst ligt bij de nog bestaande boerderij aan de
Tempeliersweg zijn ook scherven aangetroffen afkomstig uit de Duitse Eifel,
die zo op ’t eerste oog rond 1200 gedateerd worden. “Een echte precieze datering
komt later, na dit veldonderzoek” zegt Koopmanschap. De wanden
van de waterputten waren van uitgeholde eikenhouten bomen. Ook daar
een globale datering van 1200. De vraag dringt zich op of die waterputten
brabantsheem_nr47.indd 26 26-5-2011 13:25:17

niet geconserveerd moeten worden om ze te bewaren voor het nageslacht.
Een woordvoerder van de gemeente Haaren wil daar niet op vooruit lopen.
“Er zijn niet zoveel waterputten in deze staat gevonden. Ik kan me voorstellen
dat een archeoloog het bijzonder vindt. Maar bij conservering praat je
toch al gauw over een bedrag met vier nullen”, zegt hij.
• Bron: BD, maart 2011, Marcel Linssen
WIE WAT BEWAART, HEEFT WAT
In Tilburg is een nieuwe stichting opgericht met activiteiten voor jong en
oud: en die heet. “Wie wat bewaard, heeft wat”. Het dienstenpakket van
de stichting ligt op het gebied van erfgoed en wordt aangeboden aan verzorgings-
en behandelcentra. Het gaat steeds om lezingen met een kleine
presentatie van erfgoed. Een variant zijn de huiskamergesprekken in verzorgings-
en behandelcentra. Aan een kleine groep worden voorwerpen getoond
en gaan de toehoorders m.b.v. inleidende verhalen terug in de tijd. Al
snel neemt iedereen deel aan de gesprekken over vroeger. Deze workshops
brengen welzijnsmedewerkers en heemkundigen bij elkaar. Ook worden
tijdelijke exposities samengesteld. Naast de activiteiten voor senioren organiseert
de stichting ook schoolprojecten voor basisscholen en VMBO- en
MBO-scholen. Weer maken leerlingen, uitgaande van voorwerpen en daarbij
horende verhalen, een reis door de tijd. Zo ontwikkelt de stichting “Wie
wat bewaard, heeft wat” momenteel themakisten, die een basis kunnen zijn
voor gesprekken. Het e-mailadres is: bewarenenvastleggen@live.nl
• Bron: De Tilburgse Koerier,10-03-2011
MOLENAAR MET VERNUFT
Carel van Herpt (68) beheert twee molens in Goirle en zette de Noord-Brabantse
Molenstichting op poten. Hij is door De Hollandse Molen gehuldigd.
Geruisloos draaien de kammen van de machinerie naadloos in elkaar. De
techniek is basaal, maar tegelijk erg ingenieus. Zo verwoordt Carel van
Herpt, techneut van huis uit, wat molens voor hem betekenen. “Kastelen en
boerderijen zijn monumenten” verteld hij, “ maar molens zijn dynamische
monumenten. Hier in Goirle draaien de wieken iedere week. In actie blijven
dat is goed voor de toestand van de molens”. Carel is sinds 1982 met de
Goirlese molens bezig. Hij was medeoprichter van de stichting die de molens
beheerd en tot voor kort voorzitter van die stichting. Daarnaast stond hij
ook aan de wieg van de Noord-Brabantse Molenstichting. Hij heeft zorgen
over de molens in Brabant. “Een vijfde van de molens staat in deze provincie
“ verteld hij “, maar 80% van het budget vloeit naar andere provincies”.
De poldermolenaars werken van oudsher als groep samen. Maar in Brabant
kent de ene molenaar zijn collega van 2 kilometer verderop niet eens”. Alle
molens in Goirle gaan met de tijd mee. Ze leveren meel aan twee bakkers en
twee boerderijwinkels in de gemeente. Sinds kort wordt ook spelt gemalen,
brabantsheem_nr47.indd 27 26-5-2011 13:25:17
27

28
dat graan is nodig voor mensen met een glutenallergie. “Voor de inkomsten
hoeven we het niet te doen, maar de molens moeten gewoonweg draaien”.
• Bron: BD, 12-03-2011, Bas Vermeer
EEN HALVE METER DIEPGRAVEN
Oirschotse boeren mogen tot een diepte van een halve meter ploegen op hun
grond zonder archeologisch onderzoek te doen. De vergunningsvrije zone
is van 100 tot 900 hectare uitgebreid. Officieel gaat het om grond van hoge
archeologische waarde, maar volgens B & W is de kans klein dat er echt iets
belangrijk wordt beschadigd. Op aandrang van de Z.L.T.O. is de erfgoedkaart
en het archeologisch beleidsplan gewijzigd. Daar stond 30 cm. in en de
wet suggereert 40 cm. Voor boomtelers en boeren is 30 cm bewerkingsdiepte
niet te doen. Verder kost het ondernemers duizenden euro’s om te laten onderzoeken
of er iets in de grond zit. In feite is zo’n onderzoek waarschijnlijk
weinig zinvol want de meeste grond is al lang flink omgewoeld, aldus
Z.L.T.O. In de laatste twintig jaar is er slechts één keer iets gevonden in een
gebied dat nu door de Provincie van hoge archeologische waarde wordt gezien.
• Bron: BD, 29-04-2011
DODENDRAAD FASCINEERT SCHOOLJEUGD
Er stond 2.000 Volt op de dodendraad tussen België en Nederland in de Eerste
Wereldoorlog. “In huis hebben we 220 Volt” weet een van de leerlingen
van de Basisschool in Baarle-Nassau. De Dodendraad in Zondereigen (een
gehucht onder Baarle-Nassau) is nu een vredesmonument. Leden van de
brabantsheem_nr47.indd 28 26-5-2011 13:25:18

heemkundekring Amalia van Solms geven uitleg bij de Dodendraad die nu
geen stroom meer bevat. Dit gaat feitelijk om de geschiedenis van een eigen
straat. En dat maakt de leerlingen enthousiast. Zondereigen werd op
3 november 1914 door de Duitsers bezet. De andere enclaves van Baarle-
Hertog bleven vrij-België. In juli 1915 komt er 2.000 volt op de Dodendraad
te staan, die 300 km. lang is en vluchtelingen, deserteurs en spionnen moest
tegenhouden. Er zijn hier 33 doden gevallen door die draad, verteld Herman
Janssen van de heemkundekring. Maar in de Encyclopedie van de Eerste
Wereldoorlog staat geen woord over Baarle.
• Bron: BD, april 2011, Peter de Leeuw
ABN EN DIALECT GEMIXED
Met ingang van volgend jaar krijgt Goirle een Brabantse schrijversavond,
waarop het zowel het algemeen bruikbaar Nederlands als de Brabantse dialecten
aan bod komen. De schrijversavond is een initiatief van de werkgroep
Göolse Taol van de heemkundekring Goirle. Het wordt een jaarlijks
terugkerend evenement. Sjef Hoogendoorn van de werkgroep schrijft dan
om de twee weken een column over dialect in het Goirles Belang onder de
titel “Göolse School”. Hij is daarnaast de auteur van D’n Göolse Diksjenèèr.
Oorspronkelijk wilde de organisatoren heel Midden-Brabant erbij betrekken
maar daar zijn ze vanaf gestapt. Uiteindelijk mikken we op heel Brabant.
Zulke avonden op Brabants niveau zijn er nog niet, maar het moet wel jaarlijks
in Goirle gaan plaatsvinden. Men denkt aan zaal Ome Neeff , aan de
Dorpsstraat omdat men een café-achtige ambiance zoekt. De Nacht van het
Gedicht is er in Goirle mee op gehouden, maar men hoopt dat dit initiatief
Avond van Brabant financieel haalbaar wordt.
• Bron: BD, april 2011, Henk van Raak
HISTORISCHE VONDSTEN GILZE ZICHTBAAR
De archeologische vondsten bij de kerk in Gilze worden zichtbaar in het
straatbeeld. De fundering van de oude toren blijft te zien. De gevonden skeletten
worden met symbolische grafstenen aangeduid. Het college vraagt
17.000 euro aan de gemeenteraad om dit plan en de extra archeologische
kosten te betalen. Eind 2009 werden skeletten en funderingen van de oude
toren gevonden. In Gilze leefde de wens om deze historie te behouden.
• Bron: BD, 4-05-2011, Maartje Huijben
MUSEUM DE DORPSDOKTER VIJENTWINTIG JAAR
In 1984 legde dokter H. Ruhe in Hilvarenbeek de 1 ste steen van het nieuw te
bouwen museum De Dorpsdokter. In 1986 werd het museum officieel geopend
met als kerncollecties De Dorpsdokter van Vroeger en de geschiedenis
van Hilvarenbeek en Diessen. In 1989 schonk dr. Ruhe zijn collectie aan
het museum. Daarna is deze collectie sterk uitgebreid, zodat we ook veel te
brabantsheem_nr47.indd 29 26-5-2011 13:25:18
29

30
weten komen van apotheker, tandarts, fysiotherapeut, EHBO en wijkverpleging.
Met museum De Dorpsdokter heeft Hilvarenbeek een succesvol medisch,
historisch museum binnen zijn grenzen, enig in zijn soort. Het ligt aan
de voet van de molen Doornboom. Tijdens het Nationaal Museumweekend
heeft het museum zijn 25-jarig bestaan gevierd met optredens van muziekgroepen
en reuzen en middeleeuwse ridders.
• Bron: Tilburgse Koerier, april 2011
HEEMKUNDEKRING ZOEKT BIDPRENTJES
In 2010 is heemkundekring Carel de Roy begonnen met het scannen en op alfabet
omschrijven van de ruim 4.000 aanwezige bidprentjes van de gemeente
Alphen. De oudste bidprentjes zijn ruim 200 jaar oud. Deze activiteiten van
de heemkundekring geven een mooi beeld van de inwoners van Alphen en
Riel. Je ziet hele familiestambomen ontstaan. Ook zie je dat achternamen
verdwijnen en anderen in beeld komen. Heel veel mensen weten niet wat
ze met oude bidprentjes moeten doen. De mensen van een heemkundekring
zijn altijd heel blij met overtollige bidprentjes voor hun archief. Zelfs bidprentjes
waar mensen geen afstand van willen doen zijn interessant om het
bestand zo volledig mogelijk te maken. Ze worden dan gescand en weer
terug bezorgd. Op deze manier helpen de inwoners om alle namen uit een
bepaalde gemeente voor het nageslacht te bewaren.
• Bron: De Tilburgse Koerier, 17-03-2011
TOMADO-VITRINE IN BIBLIOTHEEK
Industrieel Erfgoed is een van de aandachtsgebieden van de Heemkunde,
en dus van heemkundekring Jan uten Houte. Ter ondersteuning van het
onderwerp heeft de heemkundekring daarom een vitrine ingericht in het
Historisch Informatie Punt van de bibliotheek in de Nieuwe Nobelaer. Aan
de hand van voorwerpen, foto’s, ansichtkaarten en reclame is de ontwikkeling
te zien van eenvoudige, handige keukenhulpjes tot de robot-marie. De
handmatig aangedreven spullen zijn elektrische apparaten geworden en het
merk heet nu Moulinex. Op 13 april jl. is er een lezing geweest en daarbij
kreeg elk gezin een jampothouder aangeboden.
• Bron: De Ettenleurse bode, 06-04-2011
TILBURGS HUUKSE:
ötschaaje
Zodde onderhaand nôg nie es ötschaaje, tis al zis uure gewist. Uitleg: zou
je onderhand nog niet eens met werken ophouden, het is al zes uur geweest.
• Bron: Gerard Steijns e.a. in: De Tilburgse Koerier
brabantsheem_nr47.indd 30 26-5-2011 13:25:18

TRENTS EN TRADITIES
Vrijetijdshuis Brabant en Erfgoed
Brabant organiseren op 30 juni in het
Patronaat te Tilburg de Inspiratie- en
ontmoetingsdag 2011.
Tijdens deze dag staan trends & tradities
binnen het erfgoed en de vrijetijdssector
centraal.
In het ochtendprogramma ontvangen
Eric Kolen en Karin Bruers een
aantal gasten en nemen op luchtige
wijze de trends en cijfers met u door.
‘s Middags zijn er een aantal verdiepingspresentaties.
Op deze dag wordt ook het publieksonderzoek
Brabantse musea 2010 gepresenteerd.
levensloop
Programma
09.30 – 10.00 uur Inloop en ontvangst
10.15 – 12.00 uur Plenair programma: Een gezellig en vlot programma
waar onder andere de trend Co-creatie besproken wordt.
Terwijl u op de hoogte wordt gesteld, ziet u ook beelden
en filmpjes ter ondersteuning om een beter beeld te krijgen.
Daarnaast wordt er ook gebruik gemaakt van live
muziek.
12.00 – 12.30 uur Kennismakingsronde
12.30 – 14.15 uur Lunch en inspiratiemarkt
14.30 – 15.15 uur Sessieronde 1 o.a. publieksonderzoek Brabantse musea
15.20 – 16.05 uur Sessieronde 2 o.a. zorgtoerisme
16.10 – 17.30 uur Borrel
U bent welkom op 30 juni in het Patronaat te Tilburg
(achter de kerk van de Heuvel).
Zie voor uitgebreid programma en aanmelden:
www.inspiratiedagbrabant.nl
brabantsheem_nr47.indd 31 26-5-2011 13:25:18
31

32
Foto voorpagina: Piet Meijers, aftredend bestuurslid van Brabants Heem
Foto achterpagina: het nieuwe adres van Brabants Heem in de Waterstraat
(postbus ongewijzigd)
Brabants Heem wil de ondersteunende organisatie zijn voor 120 zelfstandige,
Brabantse heemkundekringen. De stichting organiseert cursussen
en studiedagen, zet netwerken op en geeft adviezen. Dat alles om de deskundigheid
van de kringleden te bevorderen op alle terreinen waar dat
nodig is. Verder stimuleert Brabants Heem nieuwe initiatieven en onderlinge
samenwerking. Brabants Heem: van vrijwilligers voor vrijwilligers.
Parallelle artikelen in de website: www.brabantsheem.nl
Uitgave: Brabants Heem
Redactie: Jan Franken, Philo IJpelaar
Ontwerp en Drukwerk:
Alle rechten voorbehouden. Niets in deze uitgave mag worden verveelvoudigd of openbaar
gemaakt, in welke vorm ook. Hetzij elektronisch dan wel mechanisch door fotokopieën, scans
of opnamen. Tenzij voorafgaande toestemming van de uitgever. De uitgever heeft er naar gestreefd
om alle copyrights in deze uitgave te regelen. Wie meent alsnog rechten te kunnen doen
gelden wordt verzocht contact op te nemen.
brabantsheem_nr47.indd 32 26-5-2011 13:25:19