STITSWERD – ST.GEORGIUS-KERK

1
STITSWERD – ST.GEORGIUS-KERK
De naam van de wierde is al tien eeuwen bekend. Het kerkje ligt hoog aan de rand van de afgegraven terp,
en tegenwoordig ook aan de rand van het dorp. De aan de H. Georgius gewijde kerk is in de 13 e eeuw
gebouwd. Oorspronkelijk was de kerk overwelfd maar in het begin van de 15 e eeuw werd de kerk, die in
bouwvallige staat verkeerde, verbouwd: de gewelven werden weggehaald en de zuid- en westmuur werden
waarschijnlijk opnieuw opgetrokken. Noord- en zuidmuur kregen elk drie grote spitsboogramen
corresponderend met de drie oorspronkelijke traveeën. In de koortravee werd in de zuidmuur een laag
venster of nis (piscina?) met een sierlijke ezelsrugboog ① gezet. De westmuur kreeg een ingang met
korfboog; de oostmuur kreeg drie lancetvensters: twee zijn bij de restauratie van 1991 teruggevonden en
inwendig, als nissen, in het zicht gelaten. Deze nissen flankeren nu het grote spitsboograam van de ingang.
Bij een grote verbouwing in de 19 e eeuw werd de kerk uitwendig bepleisterd. De kerk kreeg aan de
dorpskant, de oostkant, een eclectische ② ingang met een spitsboograam erboven. Met als gevolg dat de
inrichting, tegen de traditie in, 180° werd gedraaid. Ook is toen het middelste lancetraam gesneuveld.
De vrijstaande stenen toren was in 1653 geheel vervallen en werd daarom in 1656 vervangen door een
dakruiter met vierkante houten onderbouw en een ingesnoerde spits. In het hout van de klokkenstoel, die
tezamen met de dakruiter en naar het lijkt ook de kap is gemaakt, hebben de timmerlieden Jan Umens en
Jan Ubbes hun naam en het jaar 1656 gesneden. Het gotische klokje uit 1439 heeft de typisch
middeleeuwse, langgerekte vorm en is net als de kerk aan de H. Georgius gewijd. Zeldzaam is de haaks op
de luidas bevestigde luidarm ③ , die hier niet zoals vrijwel overal elders door een luidwiel is vervangen.
Binnen zien we een sober interieur gedekt door een blauwgroen geschilderd vlakke zoldering waarvan de
balken zijn versterkt met sleutelstukken. In het interieur staat de preekstoel uit het tweede kwart van de
17 e eeuw centraal. De hoeken worden door een soort composiet ④ halfzuiltjes gemarkeerd. Ebbenhouten
inlegwerk verlevendigt het eikenhout, dat helaas grondig is geloogd, zodat van een eventuele verflaag niets
meer over is.
De huidige deur op het oosten dateert uit de protestantse periode. Hier vinden we ook een galerij met
daarop een harmonium. De opstelling van het meubilair wijkt af van de in veel kleine Groninger kerken
gebruikelijke: de preekstoel staat hier niet tegen de oostwand, maar in het westen, tegen een later in de
kerk opgemetselde tussenmuur (waardoor de oorspronkelijke westtravee bijna is gehalveerd en het
bijbehorende raam erg krap uitkomt). Dat de inrichting ooit een andere is geweest, valt af te lezen aan de
inkassingen in noord- en zuidmuur voor een vroeger koorhek. Een zeldzaamheid is dat de oorspronkelijke
houten lezenaar nog aanwezig is. De banken komen vermoedelijk uit de 17 e eeuw. Ter weerszijden van de
kansel staan die voor de kerkenraad, de bank aan de zuidzijde met een dubbele rij zitplaatsen. Curieus is de
uitzwenking van de banken rond de kachel in het middenpad. In de vloer van de kerk liggen, deels
zichtbaar, deels onder de houten vloer verborgen, verscheidene grafzerken, de oudste uit 1639.
① Ezelsrugboog, accoladeboog, kielboog:
De ezelsrugboog lijkt op een spitsboog, want hij heeft ook een spitse top. De schenkels (zijkanten) zijn
echter S-vormig, waarbij de bovenste delen naar binnen gebogen zijn. Deze boog lijkt wat op de veel
vlakkere accoladeboog en ojiefboog. Een variant die minder steil is dan de ezelsrugboog, maar steiler dan
de accoladeboog, is de kielboog, maar meestal wordt er geen verschil gemaakt tussen de ezelsrug- en de
kielboog (of worden ze juist andersom getypeerd). Niet zelden ook worden beide termen als synoniem voor
de accoladeboog opgevat.
②Eclecticisme:
Zo halverwege de 19 e eeuw zijn de neostijlen zo’n beetje allemaal uitgeprobeerd en weet men niet veel

2
meer te bedenken dan verschillende stijlen door elkaar heen te mengen: het resultaat hiervan zien we
vooral bij officiële gebouwen (regeringsgebouwen, kerken, bankgebouwen) uit die tijd. De naam voor deze
richting in de architectuur is het eclecticisme. Niet al te originele architecten prikten in een handboek over
bouwkunst verschillende pagina’s en klutsten dat door elkaar. Het belangrijkste kenmerk: als het maar aan
vroeger deed denken. Voorbeelden van dit soort bouwkunst zijn b.v. het parlementsgebouw in Boedapest.
③ Luidarm, luidas & luidwiel:
Een houten balk aan een luidas zodat deze in schommelende beweging kan worden gebracht. De luidarm is
de primitieve voorloper van het luidwiel.
Zie de volgende website voor verklarende termen: http://www.andrelehr.nl/woboek/
④Zuilenorden:
In de 17e eeuw kende men vijf zuilenordes: Dorisch, Ionisch, Korinthisch (de drie klassieke), Toscaans en
Composiet. Een composietzuil is normaliter samengesteld uit een Ionische schacht en een Korintisch
kapiteel, bij deze kansel is er eerder sprake van een Toscaans kapiteel op een Ionische schacht.
© SOGK 2012