29.08.2013 Views

Geldhandel en bankieren in Noordwest-Overijssel in de ...

Geldhandel en bankieren in Noordwest-Overijssel in de ...

Geldhandel en bankieren in Noordwest-Overijssel in de ...

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

<strong>Geldhan<strong>de</strong>l</strong> <strong>en</strong> bankier<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

<strong>Noordwest</strong>-<strong>Overijssel</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> tw<strong>in</strong>tigste eeuw<br />

door drs. T. <strong>de</strong> Graaf<br />

Inleid<strong>in</strong>g<br />

In het verled<strong>en</strong> is al wel e<strong>en</strong>s iets gepubliceerd over <strong>de</strong> geld- <strong>en</strong> effect<strong>en</strong>han<strong>de</strong>l<br />

<strong>en</strong> Bank<strong>en</strong> van L<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>Overijssel</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> vóór 1800; over<br />

<strong>de</strong> han<strong>de</strong>l <strong>en</strong> wan<strong>de</strong>l van <strong>de</strong> geldhan<strong>de</strong>l vanaf 1800 is echter we<strong>in</strong>ig geschrev<strong>en</strong>.<br />

De we<strong>in</strong>ige werk<strong>en</strong> die er wel zijn, hebb<strong>en</strong> meestal e<strong>en</strong> nogal hagiografisch<br />

<strong>en</strong> we<strong>in</strong>ig kritisch karakter omdat ze <strong>in</strong> het ka<strong>de</strong>r van e<strong>en</strong> jubileum<br />

of afscheid zijn sam<strong>en</strong>gesteld of ze beperk<strong>en</strong> zich tot <strong>de</strong> activiteit van<br />

één bank <strong>in</strong> e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> plaats.'<br />

De oorzak<strong>en</strong> van <strong>de</strong>ze hiat<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> f<strong>in</strong>anciële geschiedschrijv<strong>in</strong>g zijn divers;<br />

tot <strong>de</strong> huidige tijd bestaat bij sommige bankiers e<strong>en</strong> zekere koudwatervrees.<br />

M<strong>en</strong> is bang om op<strong>en</strong><strong>in</strong>g van zak<strong>en</strong> te gev<strong>en</strong> over gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong><br />

die soms meer dan hon<strong>de</strong>rd jaar geled<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> plaatsgevond<strong>en</strong>. De belang<strong>en</strong><br />

van <strong>de</strong> huidige cliënt<strong>en</strong> of het imago van <strong>de</strong> organisatie zull<strong>en</strong> echter<br />

door het bek<strong>en</strong>d mak<strong>en</strong> van zak<strong>en</strong> uit zo'n ver verled<strong>en</strong> niet word<strong>en</strong><br />

geschaad.<br />

E<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> oorzaak voor <strong>de</strong> gat<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> bancaire historiografie heeft te<br />

mak<strong>en</strong> met het veran<strong>de</strong>r<strong>de</strong> klimaat aan <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse universiteit<strong>en</strong><br />

s<strong>in</strong>ds <strong>de</strong> late jar<strong>en</strong> zestig van <strong>de</strong>ze eeuw. Bepaald historisch on<strong>de</strong>rzoek was<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong>ze tijd m<strong>in</strong><strong>de</strong>r populair; vooral studie naar zak<strong>en</strong> uit het bedrijfslev<strong>en</strong>,<br />

commerciële activiteit<strong>en</strong> of het f<strong>in</strong>ancieel-economische lev<strong>en</strong> stond<strong>en</strong> op<br />

e<strong>en</strong> laag pitje. Gelukkig is hier <strong>de</strong> laatste jar<strong>en</strong> weer veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g <strong>in</strong> gekom<strong>en</strong>;<br />

dit heeft geresulteerd <strong>in</strong> e<strong>en</strong> aantal zeer waar<strong>de</strong>volle publikaties op<br />

bancair gebied.'<br />

De <strong>de</strong>r<strong>de</strong> <strong>en</strong> belangrijkste oorzaak voor leemt<strong>en</strong> <strong>in</strong> onze k<strong>en</strong>nis van <strong>de</strong><br />

geldhan<strong>de</strong>l <strong>in</strong> vroeger tijd betreft het ontbrek<strong>en</strong> van relevant archiefmateriaal.<br />

Bijna alle kle<strong>in</strong>e plaatselijke kassiersbedrijv<strong>en</strong> zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong> loop <strong>de</strong>r tijd<br />

overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door grote bank<strong>en</strong>. Vaak zijn na <strong>de</strong> overname <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> archiev<strong>en</strong><br />

van het overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> bedrijf ter plaatse geblev<strong>en</strong>. Na verloop van<br />

tijd zijn <strong>de</strong>ze echter - door verbouw/nieuwbouw, verhuiz<strong>in</strong>g, verloe<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g/<br />

verwaarloz<strong>in</strong>g of <strong>de</strong>s<strong>in</strong>teresse - vernietigd. Het gebrek aan archivalia is<br />

niet alle<strong>en</strong> van toepass<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e bedrijv<strong>en</strong>, al dan niet <strong>in</strong> later tijd<br />

overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door <strong>de</strong> grote algem<strong>en</strong>e bank<strong>en</strong>, maar is tev<strong>en</strong>s van toepass<strong>in</strong>g<br />

op <strong>de</strong> zelfstandig gevestig<strong>de</strong> kantor<strong>en</strong> van <strong>de</strong> grote lan<strong>de</strong>lijke <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

OHB IIOeslukl995 117


Dit artikel wil <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze leemte <strong>in</strong> <strong>de</strong> bancaire geschiedschrijv<strong>in</strong>g over <strong>Overijssel</strong><br />

voorzi<strong>en</strong>. Vanwege <strong>de</strong> overzichtelijkheid, <strong>de</strong> hoeveelheid materiaal<br />

<strong>en</strong> <strong>de</strong> omvang van <strong>de</strong> prov<strong>in</strong>cie is beslot<strong>en</strong> om dit te ver<strong>de</strong>l<strong>en</strong> over drie<br />

nummers van <strong>de</strong> <strong>Overijssel</strong>se Historische Bijdrag<strong>en</strong>. Dit sluit mete<strong>en</strong> aan<br />

bij <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> <strong>en</strong> huidige <strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van <strong>Overijssel</strong>: Salland, Tw<strong>en</strong>te <strong>en</strong> het<br />

Kwartier van Voll<strong>en</strong>hove/<strong>Noordwest</strong>-<strong>Overijssel</strong>. De Noordoostpol<strong>de</strong>r behoort<br />

s<strong>in</strong>ds <strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> prov<strong>in</strong>cie Flevoland <strong>in</strong> januari 1986 formeel<br />

niet meer tot <strong>Overijssel</strong>. Vanwege <strong>de</strong> historische verbond<strong>en</strong>heid alsme<strong>de</strong><br />

door het feit dat dat <strong>de</strong> meeste bank<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> Noordoostpol<strong>de</strong>r hun<br />

wortels op het ou<strong>de</strong> land hebb<strong>en</strong> of vanaf het ou<strong>de</strong> land zijn gesticht, is beslot<strong>en</strong><br />

<strong>de</strong>ze pol<strong>de</strong>r me<strong>de</strong> te behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> bij dit eerste <strong>de</strong>elover <strong>Noordwest</strong>-<br />

<strong>Overijssel</strong>. De Sallandse sted<strong>en</strong> Zwolle <strong>en</strong> Kamp<strong>en</strong> zijn <strong>in</strong> dit eerste <strong>de</strong>el<br />

van het drieluik on<strong>de</strong>rgebracht. Zwolle uit praktische overweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

Kamp<strong>en</strong> vanwege <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>, <strong>in</strong>formele status van hoofdstad van het Kwartier<br />

van Voll<strong>en</strong>hove <strong>en</strong> <strong>de</strong> f<strong>in</strong>ancieel-economische relatie met dit gebied.<br />

In volg<strong>en</strong><strong>de</strong> nummers van <strong>de</strong> Bijdrag<strong>en</strong> zal aandacht word<strong>en</strong> besteed aan<br />

Salland <strong>en</strong> Tw<strong>en</strong>te.<br />

De <strong>in</strong>leid<strong>en</strong><strong>de</strong> paragraaf geeft e<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e overzicht <strong>en</strong> uitleg over <strong>de</strong> diverse<br />

soort<strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong> die <strong>in</strong> het verled<strong>en</strong> <strong>en</strong> hed<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> geldhan<strong>de</strong>l<br />

werkzaam zijn geweest of dit nog zijn. Dit zijn achtere<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s: het notariaat,<br />

<strong>de</strong> kassiers, <strong>de</strong> kredietver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, <strong>de</strong> spaarbank<strong>en</strong>, <strong>de</strong> boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<strong>en</strong>,<br />

<strong>de</strong> midd<strong>en</strong>standskredietbank<strong>en</strong>, <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e bank<strong>en</strong>, De Ne<strong>de</strong>rlandsehe<br />

Bank (DNB) <strong>en</strong> <strong>de</strong> Geme<strong>en</strong>telijke Kredietbank<strong>en</strong>. Enkele van<br />

<strong>de</strong>ze categorieën zull<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangestipt daar hun werk<strong>in</strong>gsgebied<br />

te we<strong>in</strong>ig raakvlakk<strong>en</strong> met het on<strong>de</strong>rwerp heeft of omdat hier ge<strong>en</strong> (gemakkelijk<br />

bereikbare) gegev<strong>en</strong>s van voorhand<strong>en</strong> zijn. Hypotheekbank<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> girodi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> word<strong>en</strong> niet behan<strong>de</strong>ld omdat <strong>de</strong> werkzaamhed<strong>en</strong> van<br />

<strong>de</strong>ze <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te ver afstaan van het doorsnee bancaire werk.<br />

Het on<strong>de</strong>rscheid tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> diverse nog bestaan<strong>de</strong> f<strong>in</strong>anciële <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

is vanaf <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> zestig vervaagd; <strong>de</strong> spaarbank<strong>en</strong> die zich voorhe<strong>en</strong> exclusief<br />

met <strong>de</strong> spaarmarkt bezig hield<strong>en</strong>, zijn teg<strong>en</strong>woordig actief op het gehele<br />

terre<strong>in</strong> van bancaire di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>en</strong> ditzelf<strong>de</strong> is van toepass<strong>in</strong>g op<br />

<strong>de</strong> an<strong>de</strong>re f<strong>in</strong>anciële <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die teg<strong>en</strong>woordig e<strong>en</strong> volledig pakket aan<br />

di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> aanbied<strong>en</strong>.<br />

Na <strong>de</strong>ze <strong>in</strong>leid<strong>in</strong>g word<strong>en</strong> <strong>in</strong> alfabetische volgor<strong>de</strong> <strong>de</strong> plaats<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>Noordwest</strong>-<strong>Overijssel</strong><br />

behan<strong>de</strong>ld waar activiteit<strong>en</strong> op f<strong>in</strong>ancieel gebied zijn geweest<br />

of nog zijn. Het drieluik <strong>Noordwest</strong>-<strong>Overijssel</strong>/Noordoostpol<strong>de</strong>r,<br />

Salland <strong>en</strong> Tw<strong>en</strong>te zal, na het <strong>de</strong>r<strong>de</strong> <strong>de</strong>el, word<strong>en</strong> afgeslot<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

conclusie.<br />

Het notariaat<br />

Vermog<strong>en</strong><strong>de</strong> notariss<strong>en</strong> speeld<strong>en</strong> aan het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw<br />

e<strong>en</strong> belangrijke rol als bemid<strong>de</strong>laar of verschaffer van kapitaal; uit hoof<strong>de</strong><br />

van hun werkzaamheid hadd<strong>en</strong> zij regelmatig tij<strong>de</strong>lijk <strong>de</strong> beschikk<strong>in</strong>g over<br />

geld<strong>en</strong> van relaties uit koop, verkoop, boe<strong>de</strong>lscheid<strong>in</strong>g<strong>en</strong> etc. Omdat <strong>de</strong>ze<br />

118


geld<strong>en</strong> pas na e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> tijd moest<strong>en</strong> word<strong>en</strong> overgedrag<strong>en</strong>, was <strong>de</strong> notaris<br />

<strong>in</strong> staat het geld tij<strong>de</strong>lijk uit te zett<strong>en</strong>. Ook het feit dat <strong>de</strong> notaris e<strong>en</strong><br />

persoon met status <strong>en</strong> gewicht was, <strong>en</strong> hierdoor vertrouw<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oot, zal <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> f<strong>in</strong>anciële activiteit<strong>en</strong> van <strong>de</strong> notariss<strong>en</strong> mee hebb<strong>en</strong> gespeeld. Hun belang<br />

als geldschieter werd pas m<strong>in</strong><strong>de</strong>r to<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> zestig van <strong>de</strong> vorige<br />

eeuw <strong>de</strong> kredietver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> opkwam<strong>en</strong> die <strong>in</strong> <strong>de</strong> sterk vergrootte behoefte<br />

naar f<strong>in</strong>ancier<strong>in</strong>g g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>.<br />

Hoe groot <strong>en</strong> hoe belangrijk <strong>de</strong> rol van het notariaat <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze zak<strong>en</strong> is geweest,<br />

zal afhang<strong>en</strong> van <strong>de</strong> plaats van vestig<strong>in</strong>g; <strong>in</strong> <strong>de</strong> stad zal <strong>de</strong>ze rol m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

belangrijk zijn geweest dan bijvoorbeeld op het platteland. Om e<strong>en</strong><br />

exact beeld te krijg<strong>en</strong> hoe groot <strong>de</strong>ze kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g was <strong>en</strong> teg<strong>en</strong> welke<br />

condities dit g<strong>in</strong>g, zal m<strong>en</strong> van ie<strong>de</strong>re <strong>in</strong>dividuele notaris <strong>de</strong> protocoll<strong>en</strong>!<br />

akt<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> doorwerk<strong>en</strong> om hierover e<strong>en</strong> juist beeld te krijg<strong>en</strong>. Vanwege<br />

dit zeer omvangrijke karwei word<strong>en</strong> <strong>de</strong> notariss<strong>en</strong> hier niet ver<strong>de</strong>r<br />

behan<strong>de</strong>ld. Dat <strong>de</strong>ze activiteit<strong>en</strong> niet onbelangrijk kond<strong>en</strong> zijn, lat<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />

ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> van <strong>de</strong> notariskantor<strong>en</strong> Blijd<strong>en</strong>ste<strong>in</strong> te Ensche<strong>de</strong> <strong>en</strong><br />

<strong>de</strong> achtti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuwse bezighed<strong>en</strong> van <strong>de</strong> notariss<strong>en</strong> Jacob Smit <strong>en</strong> Jan Kol<br />

<strong>in</strong> Utrecht. Het bedrijf van Blijd<strong>en</strong>ste<strong>in</strong> ontwikkel<strong>de</strong> zich tot De Tw<strong>en</strong>tsehe<br />

Bank te Amsterdam <strong>en</strong> <strong>de</strong> activiteit<strong>en</strong> van Smit <strong>en</strong> Kol resulteerd<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> Bank Vlaer & Kol te Utrecht.'<br />

De rol die <strong>in</strong> het verled<strong>en</strong> door particuliere vermog<strong>en</strong><strong>de</strong> kredietverschaffers,<br />

het patriciaat of <strong>de</strong> a<strong>de</strong>l, is gespeeld, zal hier niet word<strong>en</strong> belicht.<br />

Dit on<strong>de</strong>rzoek zal, ev<strong>en</strong>als <strong>de</strong> kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g door het notariaat, zeer<br />

tijdrov<strong>en</strong>d zijn.<br />

De kassiers<br />

In <strong>de</strong> eerste helft van <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw werd het grootste <strong>de</strong>el van het<br />

betal<strong>in</strong>gsverkeer door plaatselijke kassiers verzorgd. De belangrijkste taak<br />

van <strong>de</strong> kassiers was het bewar<strong>en</strong> van muntgeld (specie) voor relaties. In<br />

plaats van hiervoor e<strong>en</strong> r<strong>en</strong>te te vergoed<strong>en</strong>, zoals hed<strong>en</strong> gebruikelijk is,<br />

werd hiervoor e<strong>en</strong> kassiersvergoed<strong>in</strong>g <strong>in</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g gebracht. E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> loop <strong>de</strong>r tijd belangrijker word<strong>en</strong><strong>de</strong> taak was het optred<strong>en</strong> van <strong>de</strong> kassier<br />

als <strong>in</strong>termediair tuss<strong>en</strong> kooplied<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> koopman kocht goe<strong>de</strong>r<strong>en</strong> op<br />

(leveranciers-) krediet; <strong>de</strong> leverancier accepteer<strong>de</strong> als betal<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

koopman e<strong>en</strong> wissel. Deze wissel, te zi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> cheque op termijn, werd<br />

vaak door bek<strong>en</strong><strong>de</strong> kassiers on<strong>de</strong>rtek<strong>en</strong>d om extra vertrouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> te boezem<strong>en</strong>.<br />

Via <strong>de</strong> kassier betaal<strong>de</strong> <strong>de</strong> koopman het versehuldig<strong>de</strong> bedrag <strong>en</strong> teg<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>lever<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> wissel werd <strong>de</strong> leverancier uitbetaald. Deze uitbetal<strong>in</strong>g<br />

werd soms eer<strong>de</strong>r verricht dan <strong>de</strong> betal<strong>in</strong>g door <strong>de</strong> koper aan <strong>de</strong> kassier.<br />

De kassier lever<strong>de</strong> dus krediet; bei<strong>de</strong> partij<strong>en</strong> betaald<strong>en</strong> hiervoor e<strong>en</strong><br />

kle<strong>in</strong>e vergoed<strong>in</strong>g aan <strong>de</strong> kassier vanwege zijn verle<strong>en</strong><strong>de</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong>. Door<br />

<strong>de</strong>ze ontwikkel<strong>in</strong>g werd<strong>en</strong> <strong>de</strong> kassiers aan het e<strong>in</strong><strong>de</strong> van <strong>de</strong> achtti<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

eeuw kredietverstrekkers. Ess<strong>en</strong>tieel was, naast <strong>de</strong> <strong>in</strong>bewar<strong>in</strong>g gegev<strong>en</strong><br />

geld<strong>en</strong> van relaties, e<strong>en</strong> bepaald eig<strong>en</strong> vermog<strong>en</strong> van <strong>de</strong> kassier. In dit proces<br />

zi<strong>en</strong> we dus <strong>de</strong> evolutie van kassier tot bankier. De eerste beperkte<br />

zich tot <strong>in</strong>bewar<strong>in</strong>g nem<strong>en</strong> van geld<strong>en</strong>; <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> bedreef met het <strong>in</strong>bewa-<br />

119


<strong>in</strong>g gegev<strong>en</strong> geld, <strong>de</strong> <strong>de</strong>posito's, actieve kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g door <strong>de</strong>ze geld<strong>en</strong><br />

uit te l<strong>en</strong><strong>en</strong>. Hoeveel kassiers <strong>de</strong>ze stap <strong>in</strong> <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> hebb<strong>en</strong> gezet,<br />

is niet geheel dui<strong>de</strong>lijk.'<br />

Deze ontwikkel<strong>in</strong>g, <strong>de</strong> evolutie van parttime kassier tot fulltime bankier,<br />

die zich <strong>in</strong> West-Ne<strong>de</strong>rland bij e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> bedrijv<strong>en</strong> reeds <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

eerste helft van <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw had voltrokk<strong>en</strong>, heeft <strong>in</strong> <strong>Noordwest</strong>-<br />

<strong>Overijssel</strong> pas <strong>in</strong> het vier<strong>de</strong> kwart van <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw plaats gevond<strong>en</strong>.'<br />

Tot <strong>de</strong>ze ontwikkel<strong>in</strong>g heeft ook zeker <strong>de</strong> uitbreid<strong>in</strong>g van het aantal<br />

ag<strong>en</strong>tschapp<strong>en</strong> van De Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank na 1864 bijgedrag<strong>en</strong>. In dat<br />

jaar werd<strong>en</strong> op diverse plaats<strong>en</strong> <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland ag<strong>en</strong>tschapp<strong>en</strong> van DNB geop<strong>en</strong>d,<br />

waardoor niet alle<strong>en</strong> <strong>de</strong> kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g door <strong>de</strong>ze <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g zelf<br />

werd uitgebreid maar ook <strong>de</strong> discontomogelijkheid aanzi<strong>en</strong>lijk werd vergroot.<br />

Door het verdisconter<strong>en</strong> van kredietpapier van <strong>de</strong> kassiers bij <strong>de</strong><br />

ag<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van <strong>de</strong> DNB werd<strong>en</strong> <strong>de</strong> krediet<strong>en</strong> <strong>in</strong> feite door De Ne<strong>de</strong>rlandsche<br />

Bank verle<strong>en</strong>d.<br />

Jacob Kalff (1850-1937), kle<strong>in</strong>roon van <strong>de</strong> oprichter van <strong>de</strong> firma Doijer & Kalft<br />

On<strong>de</strong>r zijnleid<strong>in</strong>g werd <strong>de</strong> firma <strong>in</strong> 1918 <strong>in</strong> e<strong>en</strong> n.. v. omgezet, <strong>de</strong> Bank van Doijer &<br />

Kalf! (Foto, ca 1880, <strong>in</strong> herd<strong>en</strong>k<strong>in</strong>gsboek De familie Kalf!).<br />

120


Aan het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong> tw<strong>in</strong>tigste eeuw, <strong>in</strong> 1903, werd door e<strong>en</strong> aantal<br />

kassiers <strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e bankiers <strong>de</strong> 'Bond voor d<strong>en</strong> Geld- <strong>en</strong> Effect<strong>en</strong>han<strong>de</strong>l <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> Prov<strong>in</strong>cie' opgericht, met als zetel D<strong>en</strong> Haag. E<strong>en</strong> van <strong>de</strong> <strong>in</strong>itiatiefnemers<br />

van <strong>de</strong>ze bond was Jacob Kalff (1850-1937), firmant van <strong>de</strong> Zwolse<br />

firma Doijer & Kalff. Alle<strong>en</strong> <strong>de</strong> led<strong>en</strong> die hun hoofdberoep van <strong>de</strong> geld<strong>en</strong>/of<br />

effect<strong>en</strong>han<strong>de</strong>l maakt<strong>en</strong>, kond<strong>en</strong> lid word<strong>en</strong> van <strong>de</strong>ze bond. Zodo<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

viel <strong>de</strong> categorie notariss<strong>en</strong> af, alsme<strong>de</strong> <strong>de</strong> boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<strong>en</strong>,<br />

spaar- <strong>en</strong> voorschotbank<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> latere midd<strong>en</strong>standsbank<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> filantropisch<br />

doel. Door <strong>de</strong>ze kwaliteitseis te stell<strong>en</strong> nam <strong>de</strong> professionaliser<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> het kwaliteitsniveau van <strong>de</strong> beroepsgroep beduid<strong>en</strong>d toe.'<br />

In <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> tw<strong>in</strong>tig werd<strong>en</strong> <strong>in</strong> Zwolle <strong>de</strong> bedrijv<strong>en</strong> die actief war<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

geldhan<strong>de</strong>l nog steeds als kassier aangeduid. Deze beroepsgroep had to<strong>en</strong><br />

echter reeds het het gevecht met <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>lijk algem<strong>en</strong>e bank<strong>en</strong> verlor<strong>en</strong>.'<br />

De kredietver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

Vanaf 1853 ontstond<strong>en</strong> <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland coöperatieve kredietorganisaties met<br />

als doel <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>han<strong>de</strong>l korte termijnkrediet<strong>en</strong> te verl<strong>en</strong><strong>en</strong>. De oprichters<br />

van <strong>de</strong>ze kredietver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> war<strong>en</strong> zelf ook meestal afkomstig uit <strong>de</strong><br />

hoek van <strong>de</strong>tailhan<strong>de</strong>l <strong>en</strong> w<strong>in</strong>keliers, voor wie het krijg<strong>en</strong> van krediet vaak<br />

e<strong>en</strong> probleem was omdat <strong>de</strong> kassiersbedrijv<strong>en</strong> slechts krediet aan <strong>de</strong> groothan<strong>de</strong>l<br />

wil<strong>de</strong> verl<strong>en</strong><strong>en</strong>. Het pr<strong>in</strong>cipe waar alle kredietver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op gebaseerd<br />

war<strong>en</strong>, was <strong>de</strong> we<strong>de</strong>rzijdse aansprakelijkheid, het 'crédit mutuel',<br />

e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>ge verzeker<strong>in</strong>g teg<strong>en</strong> verliez<strong>en</strong>. Deze van oorsprong Franse<br />

<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g k<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong> ons land veel navolg<strong>in</strong>g; <strong>de</strong> eerste <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland was <strong>de</strong><br />

Credietvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g van 1853 te Amsterdam. Deze Credietvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g had<br />

ge<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> kantor<strong>en</strong> maar bedi<strong>en</strong><strong>de</strong> zich van e<strong>en</strong> netwerk van correspond<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />

Naast <strong>de</strong>ze zelfstandige kredietver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> creëerd<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> aantal<br />

algem<strong>en</strong>e bank<strong>en</strong>, waaron<strong>de</strong>r <strong>de</strong> Rotterdamsche Bank <strong>in</strong> 1864 <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />

Tw<strong>en</strong>tsche Bankvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g B.W. Blijd<strong>en</strong>ste<strong>in</strong> & Co <strong>in</strong> 1871, e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong><br />

kredietver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g. Behalve het gev<strong>en</strong> van krediet hield<strong>en</strong> <strong>de</strong> kredietver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

zich ook bezig met het wissel<strong>en</strong> van coupons <strong>en</strong> vreem<strong>de</strong> munt<strong>en</strong>,<br />

het <strong>in</strong>casser<strong>en</strong> van han<strong>de</strong>lspapier <strong>en</strong> het aannem<strong>en</strong> van geld à <strong>de</strong>posito.<br />

An<strong>de</strong>re activiteit<strong>en</strong>, zoals bijvoorbeeld <strong>de</strong> effect<strong>en</strong>han<strong>de</strong>l, war<strong>en</strong> bijna<br />

altijd statutair verbod<strong>en</strong>; het werkgebied was meestal beperkt tot e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong><br />

stad of prov<strong>in</strong>cie, zoals bij <strong>de</strong> <strong>in</strong> 1866 te Arnhem opgerichtte Gel<strong>de</strong>rsehe<br />

Credietvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g (GCV). De kredietver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> war<strong>en</strong> voor<br />

hun kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g nadrukkelijk afhankelijk van <strong>de</strong> discontomogelijkheid<br />

bij De Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank; hierdoor bestond er van <strong>de</strong> kant van<br />

DNB dus e<strong>en</strong> verhoog<strong>de</strong> belangstell<strong>in</strong>g voor <strong>de</strong> kredietwaardigheid van<br />

<strong>de</strong>ze ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Door <strong>de</strong> schaalvergrot<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het bedrijfslev<strong>en</strong> keer<strong>de</strong> echter aan het<br />

e<strong>in</strong><strong>de</strong> van <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong>/beg<strong>in</strong> tw<strong>in</strong>tigste eeuw het tij zich teg<strong>en</strong> het <strong>in</strong>stituut<br />

kredietver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g. De nekslag voor kredietver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> was e<strong>en</strong> voorstel<br />

tot wetswijzig<strong>in</strong>g van het Wetboek van Koophan<strong>de</strong>l <strong>in</strong> 1910 die naamloze<br />

v<strong>en</strong>nootschapp<strong>en</strong> verplichtte om met vast kapitaal te gaan werk<strong>en</strong>,<br />

121


wat haaks stond op <strong>de</strong> aard van kredietver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. De kredietver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

werd<strong>en</strong> gewone bank<strong>en</strong> die voorschott<strong>en</strong> verle<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, meest korte termijnkrediet<strong>en</strong>.<br />

Vele ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> moest<strong>en</strong> liqui<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op <strong>in</strong> grotere<br />

bank<strong>en</strong> of reorganiseerd<strong>en</strong> zich. De Credietvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g van 1853 fuseer<strong>de</strong><br />

<strong>in</strong> 1918 met Wertheim & Gompertz tot <strong>de</strong> Bankassociatie, die vervolg<strong>en</strong>s<br />

<strong>in</strong> 1937 <strong>in</strong> <strong>de</strong> Incasso-Bank opg<strong>in</strong>g. De Rotterdamsche Bank had reeds <strong>in</strong><br />

1893 haar kredietver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g opgehev<strong>en</strong> <strong>en</strong> De Tw<strong>en</strong>tsche Bank <strong>de</strong>ed dit <strong>in</strong><br />

1927. Ook <strong>de</strong> Gel<strong>de</strong>rsehe Credietvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g zag zich <strong>in</strong> 1916 g<strong>en</strong>oodzaakt<br />

e<strong>en</strong> belang<strong>en</strong>geme<strong>en</strong>schap aan te gaan met <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandsche Han<strong>de</strong>l-<br />

Maatschappij (NHM). De GCV kon, aldus gesteund door <strong>de</strong> NHM, haar<br />

m<strong>in</strong><strong>de</strong>r rooskleurige kapitaalpositie verbeter<strong>en</strong>. De GCV bleek namelijk<br />

te voortvar<strong>en</strong>d geweest te zijn <strong>in</strong> haar kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g alsme<strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> uitbreid<strong>in</strong>g<br />

van haar kantor<strong>en</strong>net. Blijkbaar overmoedig geword<strong>en</strong> door <strong>de</strong>ze<br />

extra f<strong>in</strong>anciële armslag g<strong>in</strong>g <strong>de</strong> GCV vanaf dat jaar met extra <strong>en</strong>ergie<br />

over tot het op<strong>en</strong><strong>en</strong> van nog meer bijkantor<strong>en</strong>. De beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />

kredietver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g <strong>en</strong>erzijds, gecomb<strong>in</strong>eerd met e<strong>en</strong> te ruim krediet- <strong>en</strong><br />

vestig<strong>in</strong>g<strong>en</strong>beleid an<strong>de</strong>rzijds, zorg<strong>de</strong> er voor dat <strong>de</strong> GCV, <strong>de</strong> laatste lan<strong>de</strong>lijk<br />

operer<strong>en</strong><strong>de</strong> kredietver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g, uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk <strong>in</strong> november 1936 door <strong>de</strong><br />

Ne<strong>de</strong>rlandsche Han<strong>de</strong>l-Maatschappij werd overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.'<br />

De spaarbank<strong>en</strong><br />

Vanaf 1817 werd<strong>en</strong> op diverse plaats<strong>en</strong> <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland, meestalon<strong>de</strong>r auspiciën<br />

van <strong>de</strong> 'Maatschappij tot Nut voor 't Algeme<strong>en</strong>', spaarbank<strong>en</strong> opgericht.<br />

Deze werd<strong>en</strong> Nutsspaarbank<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd. Doel was om het spar<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> bre<strong>de</strong> laag van m<strong>in</strong><strong>de</strong>r welgesteld<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> bevolk<strong>in</strong>g te bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />

In <strong>Overijssel</strong> werd <strong>de</strong> eerste Nutsspaarbank reeds <strong>in</strong> juni 1818 te Zwolle<br />

opgericht, gevolgd door Kamp<strong>en</strong> <strong>en</strong> Ste<strong>en</strong>wijk. Deze bank<strong>en</strong> opereerd<strong>en</strong><br />

alle<strong>en</strong> <strong>in</strong> hun plaats van vestig<strong>in</strong>g <strong>en</strong> war<strong>en</strong> maar e<strong>en</strong>maal per week gedur<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

<strong>en</strong>kele ur<strong>en</strong> geop<strong>en</strong>d.<br />

De eerste lan<strong>de</strong>lijke spaarbank was <strong>de</strong> Rijkspostspaarbank (RPS) te<br />

Amsterdam. Deze werd bij <strong>de</strong> wet van 25 mei 1880 opgericht door <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />

overheid. De hoofddoel<strong>en</strong> die tot <strong>de</strong>ze opricht<strong>in</strong>g hadd<strong>en</strong> geleid<br />

war<strong>en</strong>: 1) het stimuler<strong>en</strong> van <strong>de</strong> spaarz<strong>in</strong> bij <strong>de</strong> lagere <strong>in</strong>kom<strong>en</strong>sgroep<strong>en</strong>;<br />

2) e<strong>en</strong> uitbreid<strong>in</strong>g van bet aantal kantor<strong>en</strong> waar m<strong>en</strong> kon spar<strong>en</strong>; 3) e<strong>en</strong> betere<br />

geografische spreid<strong>in</strong>g; 4) langere op<strong>en</strong><strong>in</strong>gstijd<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> spaarbank<strong>en</strong>.<br />

Op 1 april 1881 werd het eerste postspaarbankboekje aangevraagd <strong>en</strong><br />

geop<strong>en</strong>d met e<strong>en</strong> <strong>in</strong>leg van twee guld<strong>en</strong>. Dit was aan het e<strong>in</strong>d van dat jaar<br />

toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e 23.000 spaarbankboekjes met e<strong>en</strong> <strong>in</strong>leg van<br />

f 850.000,-. De RPS bad mete<strong>en</strong> <strong>de</strong> beschikk<strong>in</strong>g over zeer veel vestig<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

omdat <strong>de</strong> lokett<strong>en</strong> van <strong>de</strong> plaatselijke postkantor<strong>en</strong> voor dit doel werd<strong>en</strong><br />

op<strong>en</strong>gesteld. De kantoorhou<strong>de</strong>rs kreg<strong>en</strong> hiervoor e<strong>en</strong> vaste jaarlijkse vergoed<strong>in</strong>g<br />

met daarbov<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belon<strong>in</strong>g per transactie.<br />

De Nutsspaarbank<strong>en</strong> moest<strong>en</strong> wel op het succes van <strong>de</strong> RPS reager<strong>en</strong>,<br />

vooralomdat ook vanaf het e<strong>in</strong>d van <strong>de</strong> vorige eeuw <strong>de</strong> boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<strong>en</strong><br />

zich op <strong>de</strong> spaarmarkt g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> oriënter<strong>en</strong>. Op <strong>in</strong>itiatief van Frans Walkate,<br />

directeur van <strong>de</strong> Nutsspaarbank te Kamp<strong>en</strong>, werd <strong>in</strong> 1907 e<strong>en</strong> overkoepe-<br />

122


l<strong>en</strong>d lichaam voor <strong>de</strong> lokale Nutsspaarbank<strong>en</strong> <strong>in</strong> het lev<strong>en</strong> geroep<strong>en</strong> om <strong>de</strong><br />

geme<strong>en</strong>schappelijke belang<strong>en</strong> te gaan behartig<strong>en</strong>: De Ne<strong>de</strong>rlandsche<br />

Spaarbankbond."<br />

T<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> van <strong>de</strong> Eerste Wereldoorlog volg<strong>de</strong> e<strong>en</strong> golf van opricht<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

van plaatselijke Spaar- <strong>en</strong> Voorschotbank<strong>en</strong>. In <strong>Noordwest</strong>-<strong>Overijssel</strong> war<strong>en</strong><br />

Spaar- <strong>en</strong> Voorschotbank<strong>en</strong> actief <strong>in</strong> Blokzijl, G<strong>en</strong>emuid<strong>en</strong>, Giethoorn,<br />

Kamp<strong>en</strong>, Ste<strong>en</strong>wijk, Voll<strong>en</strong>hove, Zwartsluis <strong>en</strong> Zwolle. Het grootste<br />

<strong>de</strong>el sneuvel<strong>de</strong>, door gebrek aan k<strong>en</strong>nis van zak<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> leid<strong>in</strong>g of gebrek<br />

aan volume, reeds <strong>in</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> 1920-1922. Het rester<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>el <strong>de</strong>lf<strong>de</strong><br />

het on<strong>de</strong>rspit t<strong>en</strong> tij<strong>de</strong> van <strong>de</strong> economische crisis, beg<strong>in</strong> jar<strong>en</strong> <strong>de</strong>rtig.<br />

Naast <strong>de</strong>ze particuliere spaarbank<strong>en</strong> - voor bet grootste <strong>de</strong>el Nutsspaarbank<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> 'Boaz'-bank<strong>en</strong> - <strong>en</strong> <strong>de</strong> Rijkspostspaarbank war<strong>en</strong> ook <strong>de</strong><br />

Raiffeis<strong>en</strong>bank<strong>en</strong> <strong>en</strong> Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<strong>en</strong> op <strong>de</strong> spaarmarkt actief. E<strong>in</strong>d<br />

1928 bedroeg bet <strong>in</strong>geleg<strong>de</strong> spaarkapitaal bij <strong>de</strong> Rijkspostspaarbank f 340<br />

miljo<strong>en</strong>, bij <strong>de</strong> particuliere spaarbank<strong>en</strong> f 354 miljo<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij <strong>de</strong> Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> Raiffeis<strong>en</strong>bank<strong>en</strong> f 423 miljo<strong>en</strong>." De han<strong>de</strong>lsbank<strong>en</strong> (algem<strong>en</strong>e<br />

bank<strong>en</strong>) liet<strong>en</strong> zich pas na <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog op <strong>de</strong> spaarmarkt<br />

zi<strong>en</strong>. De eerste was <strong>de</strong> Hollandsehe Bank-Unie <strong>in</strong> Amsterdam die<br />

beg<strong>in</strong> jar<strong>en</strong> vijftig met <strong>de</strong> uitgifte van spaarboekjes van start g<strong>in</strong>g. An<strong>de</strong>rzijds<br />

g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>de</strong> spaarbank<strong>en</strong> zich aan het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> zestig <strong>in</strong>lat<strong>en</strong><br />

met het aanbied<strong>en</strong> van algem<strong>en</strong>e bankdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>.<br />

Vanaf het e<strong>in</strong>d van <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> zestig zi<strong>en</strong> we, door uitbreid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g, e<strong>en</strong> volumevergrot<strong>in</strong>g bij <strong>de</strong> spaarbank<strong>en</strong>. Diverse Nutsspaarbank<strong>en</strong><br />

fuseerd<strong>en</strong> tot Bondsspaarbank<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze schaalvergrot<strong>in</strong>g<br />

g<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> tachtig door tot e<strong>en</strong> eonc<strong>en</strong>tratie <strong>in</strong> twee spaarbankgroep<strong>en</strong>.<br />

De Ver<strong>en</strong>ig<strong>de</strong> Spaarbank (VSB-groep) te Utrecht die het grootste<br />

<strong>de</strong>el van <strong>de</strong> spaarbank<strong>en</strong> <strong>in</strong> West- <strong>en</strong> Zuidwest-Ne<strong>de</strong>rland omvat, vormt<br />

teg<strong>en</strong>woordig sam<strong>en</strong> met verzekeraar Fortis AMEV <strong>en</strong> <strong>de</strong> Belgische Fortis<br />

AG, '<strong>de</strong> G<strong>en</strong>erale van 1824', <strong>de</strong> Fortisgroep. E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re eonc<strong>en</strong>tratie<br />

van spaarbank<strong>en</strong>, die vooral <strong>in</strong> Noord-, Oost-, Midd<strong>en</strong>- <strong>en</strong> Zuidoost-Ne<strong>de</strong>rland<br />

actief is, is <strong>de</strong> Sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong><strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse Spaarbank<strong>en</strong> Groep<br />

te 's-Hertog<strong>en</strong>bosch. Deze SNS-Groep is <strong>in</strong> 1990 ontstaan door <strong>de</strong> fusie<br />

van drie grote regionale spaarbank<strong>en</strong>, waaron<strong>de</strong>r <strong>de</strong> Bondsspaarbank<br />

Midd<strong>en</strong>, Noord <strong>en</strong> Oost Ne<strong>de</strong>rland te Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> Bondsspaarbank<br />

C<strong>en</strong>traal <strong>en</strong> Oost Ne<strong>de</strong>rland te Amersfoort. In mei 1994 nam <strong>de</strong>ze groep<br />

ook e<strong>en</strong> verzekeraar over, namelijk NOG-De Jong te Amsterdam.<br />

De Rijkspostspaarbank (RPS) te Amsterdam had reeds eer<strong>de</strong>r aan<br />

schaalvergrot<strong>in</strong>g gewerkt. S<strong>in</strong>ds 1968 werkte m<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> Post-,<br />

Cheque- <strong>en</strong> Girodi<strong>en</strong>st (PCGD) te D<strong>en</strong> Haag <strong>en</strong> <strong>in</strong> januari 1986 volg<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />

sam<strong>en</strong>voeg<strong>in</strong>g van bei<strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> tot <strong>de</strong> Postbank te Amsterdam met<br />

<strong>de</strong> Staat als <strong>en</strong>ig aan<strong>de</strong>elhou<strong>de</strong>r. De PCGD was <strong>in</strong> 1918 door <strong>de</strong> overheid<br />

opgericht ter bevor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van het girale betal<strong>in</strong>gsverkeer. Tot augustus<br />

1923 werd<strong>en</strong> <strong>de</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> plaatselijke postkantor<strong>en</strong> verwerkt; op<br />

24 augustus 1923 werd tot automatiser<strong>in</strong>g met ponskaartmach<strong>in</strong>es overgegaan.<br />

Doordat maar één dag voor <strong>de</strong> automatiser<strong>in</strong>g was uitgetrokk<strong>en</strong> ontstond<br />

zo'n chaos dat <strong>de</strong> di<strong>en</strong>st hierna e<strong>en</strong> jaar geslot<strong>en</strong> moest blijv<strong>en</strong>, om<br />

<strong>de</strong> scha<strong>de</strong> te herstell<strong>en</strong>." De Postbank fuseer<strong>de</strong> <strong>in</strong> oktober 1989 met <strong>de</strong><br />

123


Ne<strong>de</strong>rlandsche Midd<strong>en</strong>standsbank tot <strong>de</strong> NMB Postbank-groep. In maart<br />

1991 fuseer<strong>de</strong> <strong>de</strong>ze nieuwe comb<strong>in</strong>atie met <strong>de</strong> verzekeraar Nationale<br />

Ne<strong>de</strong>rland<strong>en</strong> <strong>in</strong> Rotterdam tot <strong>de</strong> Internationale Ne<strong>de</strong>rland<strong>en</strong> Groep.<br />

De Postbank-kantor<strong>en</strong>, <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> postkantor<strong>en</strong>, behield<strong>en</strong> hun naam Postbank;<br />

<strong>de</strong> NMB-kantor<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> <strong>in</strong> september 1992 omgedoopt tot INGkantor<strong>en</strong>.<br />

De boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<strong>en</strong><br />

Aan het e<strong>in</strong>d van <strong>de</strong> vorige eeuwontstond<strong>en</strong> op het platteland <strong>de</strong> eerste<br />

landbouwkredietbank<strong>en</strong> op coöperatieve basis." Zij war<strong>en</strong> opgericht om<br />

te kunn<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> f<strong>in</strong>ancier<strong>in</strong>gsbehoefte van <strong>de</strong> aangeslot<strong>en</strong> participant<strong>en</strong>,<br />

<strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie alle<strong>en</strong> boer<strong>en</strong>. Ev<strong>en</strong>als <strong>de</strong> <strong>de</strong>tailhan<strong>de</strong>l on<strong>de</strong>rvond<br />

ook <strong>de</strong> boer<strong>en</strong>stand problem<strong>en</strong> bij het verkrijg<strong>en</strong> van krediet<strong>en</strong> bij<br />

<strong>de</strong> plaatselijke kassiers. Om dit probleem op te loss<strong>en</strong> <strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancier<strong>in</strong>gsbehoefte was reeds <strong>in</strong> 1864 <strong>in</strong> Hed<strong>de</strong>sdorf, <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> Duitse Rhe<strong>in</strong>prov<strong>in</strong>z, door F.W. Raiffeis<strong>en</strong> e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> bank voor <strong>de</strong><br />

boer<strong>en</strong> opgericht. De belangrijkste Raiffeis<strong>en</strong>beg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ook <strong>de</strong> grootste<br />

verschill<strong>en</strong> met <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re bank<strong>en</strong> war<strong>en</strong>:<br />

1. <strong>de</strong> lokale bank<strong>en</strong> strekk<strong>en</strong> hun werkzaamhed<strong>en</strong> slechts over e<strong>en</strong> beperkt<br />

(geografisch) gebied uit.<br />

2. <strong>de</strong> bestuur<strong>de</strong>rs, die uit <strong>de</strong> plaatselijke sfeer kom<strong>en</strong>, g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> <strong>in</strong> beg<strong>in</strong>sel<br />

ge<strong>en</strong> honorer<strong>in</strong>g.<br />

3. <strong>de</strong> w<strong>in</strong>st wordt niet uitge<strong>de</strong>eld, doch aan <strong>de</strong> reserve van <strong>de</strong> bank toegevoegd.<br />

4. <strong>de</strong> led<strong>en</strong> van <strong>de</strong> plaatselijke kredietcoöperatie zijn onbeperkt aansprakelijk<br />

voor e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueelliquidatietekort.<br />

5. <strong>de</strong> lokale bank is verantwoor<strong>de</strong>lijk voor het eig<strong>en</strong> beheer, doch tev<strong>en</strong>s<br />

aangeslot<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>trale bank."<br />

Na korte tijd war<strong>en</strong> <strong>in</strong> Duitsland reeds diverse bank<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s het Raiffeis<strong>en</strong>systeem<br />

opgericht; oorspronkelijk war<strong>en</strong> zij uitdrukkelijk voor alle<strong>en</strong><br />

boer<strong>en</strong> bedoeld. Zij trokk<strong>en</strong> geld<strong>en</strong> aan <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm van spaargeld<strong>en</strong>, <strong>de</strong>posito's<br />

<strong>en</strong> verstrekt<strong>en</strong> aan hun led<strong>en</strong> kredietmogelijkhed<strong>en</strong> <strong>in</strong> diverse vorm,<br />

afhankelijk van <strong>de</strong> kredietbehoefte. Voor het boer<strong>en</strong>bedrijf werd<strong>en</strong> gewoonlijk<br />

drie kredietvorm<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheid<strong>en</strong>. Allereerst het vlott<strong>en</strong>d bedrijfskrediet:<br />

voor uitgav<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s <strong>de</strong> produktiecyclus, met e<strong>en</strong> duur van 6<br />

tot 12 maand<strong>en</strong>, bestond <strong>de</strong> mogelijkheid voor rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g-courantkrediet<strong>en</strong>.<br />

De twee<strong>de</strong> kredietvorm was vast bedrijfskrediet t<strong>en</strong> behoeve van duurzame<br />

<strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> duur van 1 tot 3 jaar; <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze kredietbehoefte<br />

kon word<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> door voorschott<strong>en</strong>. De <strong>de</strong>r<strong>de</strong> vorm was het grondkrediet<br />

voor <strong>de</strong> aanschaf van onroer<strong>en</strong>d goed met e<strong>en</strong> looptijd van 10 jaar<br />

<strong>en</strong> langer; <strong>de</strong>ze kredietbehoefte kon word<strong>en</strong> ge<strong>de</strong>kt door <strong>de</strong> hypothecaire<br />

l<strong>en</strong><strong>in</strong>g."<br />

De noodzaak <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland voor <strong>de</strong> opricht<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> landbouwkredietbank<br />

werd extra gevoeld door <strong>de</strong> crisis <strong>in</strong> <strong>de</strong> landbouw <strong>in</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong><br />

tachtig van <strong>de</strong> vorige eeuw. Pas <strong>in</strong> mei 1896 werd door <strong>de</strong> burgemeester<br />

124


van Lonneker, Jacobs, <strong>de</strong> eerste on<strong>de</strong>r <strong>de</strong>ze naam werkzame landbouwersbank<br />

opgericht. Spoedig daarna werd<strong>en</strong> her <strong>en</strong> <strong>de</strong>r <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland soortgelijke,<br />

coöperatieve, bank<strong>en</strong> opgericht. Ter versterk<strong>in</strong>g van hun structuur<br />

bun<strong>de</strong>ld<strong>en</strong> <strong>de</strong> plaatselijke bank<strong>en</strong> zich, ev<strong>en</strong>als <strong>in</strong> Duitsland, <strong>in</strong> coöperatieve<br />

c<strong>en</strong>trales. Zo werd <strong>de</strong> Coöperatieve C<strong>en</strong>trale Raiffeis<strong>en</strong>bank te<br />

Utrecht <strong>in</strong> juni 1898 opgericht <strong>en</strong> omvatte voor het grootste <strong>de</strong>el <strong>de</strong> bank<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland t<strong>en</strong> noord<strong>en</strong> van <strong>de</strong> grote rivier<strong>en</strong> die op e<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e<br />

of protestantse leest war<strong>en</strong> geschoeid. De an<strong>de</strong>re c<strong>en</strong>trale, <strong>de</strong> Coöperatieve<br />

C<strong>en</strong>trale Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank <strong>in</strong> E<strong>in</strong>dhov<strong>en</strong> werd <strong>in</strong> <strong>de</strong>cember 1898 opgericht;<br />

bij <strong>de</strong>ze c<strong>en</strong>trale war<strong>en</strong> <strong>de</strong> meeste katholieke bank<strong>en</strong> uit het gehele<br />

land aangeslot<strong>en</strong>." Bei<strong>de</strong> c<strong>en</strong>trales nam<strong>en</strong> <strong>de</strong> overtollige geld<strong>en</strong> van<br />

<strong>de</strong> aangeslot<strong>en</strong> bank<strong>en</strong> over om <strong>de</strong>ze r<strong>en</strong>dabel te mak<strong>en</strong>, ver<strong>de</strong>r voorzag<strong>en</strong><br />

zij <strong>in</strong> <strong>de</strong> extra kredietbehoefte van <strong>de</strong> bank<strong>en</strong>, <strong>en</strong> teg<strong>en</strong>woordig verricht<strong>en</strong><br />

zij ook e<strong>en</strong> groot <strong>de</strong>el van het adm<strong>in</strong>istratieve werk t<strong>en</strong> behoeve<br />

van het betal<strong>in</strong>gsverkeer.<br />

In <strong>de</strong> loop <strong>de</strong>r tijd werd <strong>de</strong> beperk<strong>in</strong>g tot uitsluit<strong>en</strong>d kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

aan boer<strong>en</strong> opgehev<strong>en</strong>, terwijl <strong>de</strong> bank<strong>en</strong> zich ook <strong>in</strong> ste<strong>de</strong>lijke gebied<strong>en</strong><br />

g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> vestig<strong>en</strong>. Vanaf <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> vijftig g<strong>in</strong>g ook hier <strong>de</strong> branchevervag<strong>in</strong>g<br />

optred<strong>en</strong> <strong>en</strong> vanaf die tijd bewog<strong>en</strong> <strong>de</strong> boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<strong>en</strong> zich op alle terre<strong>in</strong><strong>en</strong><br />

van <strong>de</strong> f<strong>in</strong>anciële di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>en</strong> werd<strong>en</strong> alle algem<strong>en</strong>e bankdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong><br />

aangebod<strong>en</strong>. Deze branchevervag<strong>in</strong>g tezam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> schaalvergrot<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> f<strong>in</strong>anciële operaties <strong>en</strong> <strong>de</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> ontzuil<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

maatschappij, maakt<strong>en</strong> het noodzakelijk dat bei<strong>de</strong> c<strong>en</strong>trales <strong>in</strong> <strong>de</strong>cember<br />

1972 fuseerd<strong>en</strong> tot <strong>de</strong> Coöperatieve C<strong>en</strong>trale Raiffeis<strong>en</strong>-Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<br />

G.A., later afgekort tot Rabobank Ne<strong>de</strong>rland te Utrecht. Na <strong>de</strong>ze bun<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

van bei<strong>de</strong> c<strong>en</strong>trales volgd<strong>en</strong> ook op lokaal <strong>en</strong> regionaal niveau e<strong>en</strong><br />

golf van fusies <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>bun<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> belangrijke taak van Rabobank<br />

Ne<strong>de</strong>rland is teg<strong>en</strong>woordig, naast e<strong>en</strong> uniforme reclame <strong>en</strong> adviser<strong>in</strong>g aangaan<strong>de</strong><br />

<strong>de</strong> te hanter<strong>en</strong> tariev<strong>en</strong>, <strong>de</strong> controle op <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividuele bank<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

het ka<strong>de</strong>r van <strong>de</strong> Wet Toezicht Kredietwez<strong>en</strong>. De plaatselijke bank<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

echter nog steeds e<strong>en</strong> zeer grote mate van autonornie."<br />

De midd<strong>en</strong>standskredietbank<strong>en</strong><br />

Aan het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong> tw<strong>in</strong>tigste eeuw werd<strong>en</strong> overal <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland plaatselijke<br />

<strong>en</strong> regionaal werkzame midd<strong>en</strong>standskredietbank<strong>en</strong> opgericht. Vóór<br />

dit tijdstip kon <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e on<strong>de</strong>rnemer re<strong>de</strong>lijk gemakkelijk <strong>in</strong> zijn kredietbehoefte<br />

voorzi<strong>en</strong> door contact te legg<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> kassier, plaatselijke<br />

voorschotbank of kredietver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g. Echter door <strong>de</strong> vanaf 1911 optred<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

eonc<strong>en</strong>tratie van het bankwez<strong>en</strong>, waarbij lokale kassiers <strong>en</strong> bank<strong>en</strong><br />

werd<strong>en</strong> overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>lijk <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, werd dit bemoeilijkt.<br />

E<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> oorzaak van <strong>de</strong> tan<strong>en</strong><strong>de</strong> mogelijkheid tot het verkrijg<strong>en</strong> van<br />

krediet was het uitbrek<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Eerste Wereldoorlog; uitstaan<strong>de</strong> vor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

kwam<strong>en</strong> moeizaam b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> groothan<strong>de</strong>laars eist<strong>en</strong> <strong>in</strong> veel gevall<strong>en</strong><br />

contante betal<strong>in</strong>g bij lever<strong>in</strong>g. Bij e<strong>en</strong> run op <strong>de</strong> lokett<strong>en</strong>, na het uitbrek<strong>en</strong><br />

van <strong>de</strong> oorlog, werd<strong>en</strong> vele tegoed<strong>en</strong> opgevraagd waardoor weer<br />

krediet<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> midd<strong>en</strong>stand moest<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong>getrokk<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />

125


zorg<strong>de</strong> <strong>de</strong> mobilisatie ervoor dat w<strong>in</strong>keleig<strong>en</strong>aars voor <strong>de</strong> militaire di<strong>en</strong>st<br />

werd<strong>en</strong> opgeroep<strong>en</strong>, zodat hun arbeidsplaats<strong>en</strong> door dure <strong>in</strong>huurkracht<strong>en</strong><br />

moest<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong>g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>." Al <strong>de</strong>ze zak<strong>en</strong> bij elkaar veroorzaakt<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

vraag naar midd<strong>en</strong>standskrediet; doel van <strong>de</strong>ze nieuwe bank<strong>en</strong> was het<br />

verl<strong>en</strong><strong>en</strong> van bedrijfskrediet<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e midd<strong>en</strong>stand. Van <strong>de</strong> krediettrekkers<br />

werd geëist dat <strong>de</strong> krediet<strong>en</strong> ge<strong>de</strong>kt moest<strong>en</strong> zijn door persoonlijke<br />

of zakelijke zekerhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> krediet<strong>en</strong> mocht<strong>en</strong> niet hoger zijn<br />

dan f 25.000,-.18<br />

Zoals gebruikelijk <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze tijd hadd<strong>en</strong> <strong>de</strong> bank<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> verzuil<strong>de</strong><br />

signatuur. De plaatselijke Hanzebank<strong>en</strong> behoord<strong>en</strong> tot <strong>de</strong> roomskatholieke<br />

zuil <strong>en</strong> war<strong>en</strong> aangeslot<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> overkoepel<strong>en</strong><strong>de</strong> c<strong>en</strong>trale <strong>in</strong><br />

Delft (bisdom Haarlem), 's-Hertog<strong>en</strong>bosch (bisdomm<strong>en</strong> 's-Hertog<strong>en</strong>bosch<br />

<strong>en</strong> Breda) of Utrecht (bisdom Utrecht); <strong>in</strong> het bisdom Roermond war<strong>en</strong><br />

<strong>de</strong> bank<strong>en</strong> werkzaam on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam Midd<strong>en</strong>standsbank voor Limburg.<br />

De Boazbank<strong>en</strong> maakt<strong>en</strong> <strong>de</strong>el uit van <strong>de</strong> protestants-christelijke zuil <strong>en</strong><br />

war<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> meeste gevall<strong>en</strong> aangeslot<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale Boazbank te<br />

Utrecht. De Midd<strong>en</strong>standskredietbank<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> neutrale signatuur<br />

<strong>en</strong> war<strong>en</strong> voor het grootste <strong>de</strong>el aangeslot<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> 'Algeme<strong>en</strong>e C<strong>en</strong>trale<br />

Bankvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g voor d<strong>en</strong> Midd<strong>en</strong>stand' te Amsterdam. De c<strong>en</strong>trales fungeerd<strong>en</strong><br />

als organiser<strong>en</strong>d <strong>in</strong>stituut, verschaft<strong>en</strong> krediet aan <strong>de</strong> aangeslot<strong>en</strong><br />

bank<strong>en</strong> terwijlovertollige geld<strong>en</strong> hier kond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ge<strong>de</strong>poneerd.<br />

In <strong>de</strong>ze dag<strong>en</strong> was <strong>de</strong> kwaliteit van bestuur<strong>de</strong>rs, organisatie <strong>en</strong> toets<strong>in</strong>g<br />

van kredietaanvrag<strong>en</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>r belangrijk dan <strong>de</strong> (religieuze) achtergrond<br />

van <strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>. De ag<strong>en</strong>t van De Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank <strong>in</strong> 's-Hertog<strong>en</strong>boscb<br />

maakte <strong>in</strong> 1919, nadat <strong>de</strong> Hanzebank <strong>in</strong> D<strong>en</strong> Bosch toegelat<strong>en</strong><br />

was tot het disconto van DNB, <strong>en</strong>kele zeer scherpe observaties: 'Hij acht<br />

<strong>de</strong> directie <strong>en</strong> het bestuurscollege absoluut onbekwaam om belangrijke zak<strong>en</strong><br />

te drijv<strong>en</strong>; <strong>in</strong> het college van commissariss<strong>en</strong> wordt niemand aangetroff<strong>en</strong><br />

met <strong>en</strong>ig <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> <strong>de</strong> wijze van f<strong>in</strong>ancier<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g;<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>e plaats<strong>en</strong> is het bestuur <strong>in</strong> hand<strong>en</strong> van jonge m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die<br />

ge<strong>en</strong> begrip van zak<strong>en</strong> do<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>; <strong>de</strong> reserve is dusdanig dat <strong>de</strong> bank<br />

niet is opgewass<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke teg<strong>en</strong>slag <strong>en</strong> als laatste, <strong>de</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

<strong>de</strong>potfonds<strong>en</strong> is hoogst <strong>in</strong>courant <strong>en</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>rwaardig <strong>en</strong> di<strong>en</strong>t op ge<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong>kele manier het doel van <strong>de</strong> bank: <strong>de</strong> f<strong>in</strong>ancier<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> midd<strong>en</strong>stand'."<br />

Dat <strong>de</strong>ze typer<strong>in</strong>g juist was, <strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> van toepass<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> Brabantse<br />

situatie, zal blijk<strong>en</strong> uit het plaatselijk overzicht van <strong>Noordwest</strong>-<strong>Overijssel</strong>.<br />

Door <strong>de</strong> grote f<strong>in</strong>anciële problem<strong>en</strong> <strong>en</strong> liquidaties, vooral <strong>in</strong> <strong>de</strong> perio<strong>de</strong><br />

1920-1922, werd <strong>in</strong>' <strong>de</strong>cember 1927, met overheidssteun <strong>en</strong> -bemoei<strong>en</strong>is, <strong>de</strong><br />

Ne<strong>de</strong>rlandsche Midd<strong>en</strong>standsbank (NMB) te Amsterdam opgericht. Dit<br />

was e<strong>en</strong> voortzett<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Algeme<strong>en</strong>e C<strong>en</strong>trale Bankvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g voor<br />

d<strong>en</strong> Midd<strong>en</strong>stand te Amsterdam, <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale Boazbank te Utrecht <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />

Midd<strong>en</strong>standsbank voor Limburg. Deze NMB vervul<strong>de</strong> <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> taak als<br />

<strong>de</strong> afzon<strong>de</strong>rlijke c<strong>en</strong>trales voordi<strong>en</strong>. Na <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog was er<br />

e<strong>en</strong> beduid<strong>en</strong><strong>de</strong> groei door overnames van kle<strong>in</strong>e zelfstandige midd<strong>en</strong>standsbank<strong>en</strong>,<br />

maar ook van niet-midd<strong>en</strong>standsbank<strong>en</strong>. Lange tijd heeft<br />

<strong>de</strong> NMB haar typische midd<strong>en</strong>standskarakter behoud<strong>en</strong>, maar gelijk alle<br />

an<strong>de</strong>re bank<strong>en</strong>, groei<strong>de</strong> <strong>de</strong> bank s<strong>in</strong>ds <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> zestig uit tot e<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e<br />

126


ank. De NMB had wel tot 1977 het monopolie van <strong>de</strong> door <strong>de</strong> Staat gegaran<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />

midd<strong>en</strong>standskrediet<strong>en</strong>. Tot oktober 1989, to<strong>en</strong> <strong>de</strong> NMB Postbankgroep<br />

ontstond door <strong>de</strong> fusie van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandsche Midd<strong>en</strong>standsbank<br />

<strong>en</strong> <strong>de</strong> Postbank, had <strong>de</strong> Staat e<strong>en</strong> belang van 23% <strong>in</strong> <strong>de</strong> NMB. Lang<br />

heeft <strong>de</strong>ze nieuwe bank niet bestaan, want <strong>in</strong> maart 1991 fuseer<strong>de</strong> <strong>de</strong>ze<br />

nieuwe comb<strong>in</strong>atie met <strong>de</strong> verzekeraar Nationale Ne<strong>de</strong>rland<strong>en</strong> <strong>in</strong> Rotterdam<br />

tot <strong>de</strong> Internationale Ne<strong>de</strong>rland<strong>en</strong> Groep. De Postbank-kantor<strong>en</strong>, <strong>de</strong><br />

ou<strong>de</strong> postkantor<strong>en</strong>, behield<strong>en</strong> hun naam Postbank; <strong>de</strong> NMB-kantor<strong>en</strong><br />

werd<strong>en</strong> <strong>in</strong> september 1992 omgedoopt tot ING-kantor<strong>en</strong>.<br />

De algem<strong>en</strong>e bank<strong>en</strong><br />

De algem<strong>en</strong>e bank<strong>en</strong> <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste vier <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia van <strong>de</strong><br />

vorige eeuw ontstaan." Deze opkomst is veroorzaakt door diverse veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> het economische klimaat van Ne<strong>de</strong>rland. Na <strong>de</strong> grondwetsherzi<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

<strong>in</strong> 1848 werd e<strong>en</strong> meer liberaal-get<strong>in</strong>te politiek gevoerd; het belast<strong>in</strong>gstelsel<br />

werd vere<strong>en</strong>voudigd <strong>en</strong> <strong>in</strong>- <strong>en</strong> uitvoerbeperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> afgeschaft.<br />

De toll<strong>en</strong> op <strong>de</strong> Rijn <strong>en</strong> IJssel werd<strong>en</strong> afgeschaft <strong>en</strong> <strong>de</strong> scheepsbouw<br />

werd gestimuleerd door verlag<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> <strong>in</strong>voerrecht<strong>en</strong> op material<strong>en</strong><br />

die nodig war<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> scheepsbouw. Vervolg<strong>en</strong>s werd<strong>en</strong> <strong>de</strong> accijnz<strong>en</strong><br />

op tarwe <strong>en</strong> rogge afgeschaft <strong>en</strong> door <strong>de</strong> aannem<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> spoorwegwet<br />

Van Hall <strong>in</strong> 1860 werd e<strong>en</strong> beg<strong>in</strong> gemaakt met e<strong>en</strong> verbeter<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> <strong>in</strong>frastructuur.<br />

Het opheff<strong>en</strong> van al <strong>de</strong>ze mercantiele beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>ternationale<br />

economische hausse <strong>in</strong> <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> 1850-1875 gaf <strong>de</strong> economie<br />

e<strong>en</strong> fl<strong>in</strong>ke steun <strong>in</strong> <strong>de</strong> rug. To<strong>en</strong> ook nog rond 1870 e<strong>en</strong> e<strong>in</strong><strong>de</strong> aan het Cultuurstelsel<br />

<strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rlands-Indië kwam <strong>en</strong> hierdoor bet particuliere bedrijfslev<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> kans kreeg om <strong>in</strong> dit gat te spr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, zal het dui<strong>de</strong>lijk zijn dat al<br />

<strong>de</strong>ze activiteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> afschaff<strong>in</strong>g van belemmer<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> grote vraag naar<br />

krediet <strong>de</strong>ed ontstaan?<br />

De oudste bank, die <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze verhoog<strong>de</strong> kredietvraag g<strong>in</strong>g voorzi<strong>en</strong>, was<br />

<strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandsche Han<strong>de</strong>l-Maatschappij (NHM). Deze was <strong>in</strong> maart 1824,<br />

op <strong>in</strong>itiatief van kon<strong>in</strong>g Willem I <strong>in</strong> D<strong>en</strong> Haag opgericht; zij was to<strong>en</strong> echter<br />

ge<strong>en</strong> bank. Bij <strong>de</strong> opricht<strong>in</strong>g vorm<strong>de</strong> zij e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> im- <strong>en</strong> export lichaam<br />

met als voornaamste doel <strong>de</strong> bevor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> nationale han<strong>de</strong>l<br />

die grot<strong>en</strong><strong>de</strong>els stil had geleg<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s <strong>de</strong> Franse bezett<strong>in</strong>g. Haar werkgebied<br />

lag aanvankelijk vooral <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rlands-Indië waar <strong>de</strong> activiteit<strong>en</strong> s<strong>in</strong>ds<br />

1826 vanuit het kantoor te Batavia, <strong>de</strong> Factorij, werd<strong>en</strong> gecoörd<strong>in</strong>eerd. Na<br />

<strong>de</strong> afscheid<strong>in</strong>g van België, <strong>in</strong> 1830, fungeer<strong>de</strong> <strong>de</strong> NHM ook als participatie<strong>en</strong><br />

f<strong>in</strong>ancier<strong>in</strong>gsmaatschappij voor <strong>de</strong> <strong>in</strong>dustrie, met name voor <strong>de</strong> Tw<strong>en</strong>tse<br />

textielnijverheid. Vanaf 1882 stel<strong>de</strong> <strong>de</strong> Factorij <strong>in</strong> Batavia zich op<strong>en</strong> voor<br />

kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g, rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g-courant, termijn<strong>de</strong>posito's <strong>en</strong> effect<strong>en</strong>or<strong>de</strong>rs.<br />

Enkele jar<strong>en</strong> later volgd<strong>en</strong> ook <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse kantor<strong>en</strong> dit voorbeeld.<br />

Als twee<strong>de</strong> lan<strong>de</strong>lijke bank moet <strong>de</strong> Tw<strong>en</strong>tsche Bankvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g B.W.<br />

Blijd<strong>en</strong>ste<strong>in</strong> & Co word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd; <strong>de</strong> bank werd juni 1861 <strong>in</strong> Amsterdam<br />

opgericht als commanditaire v<strong>en</strong>nootschap. Oprichter was <strong>de</strong> uit Ensche<strong>de</strong><br />

afkomstige notaris B<strong>en</strong>jam<strong>in</strong> Willem Blijd<strong>en</strong>ste<strong>in</strong> jr. (1811-1866).<br />

Haar belangrijkste werkgebied was <strong>in</strong> <strong>de</strong> eerste <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia van haar bestaan<br />

127


voornamelijk <strong>de</strong> sterk <strong>in</strong> opkomst zijn<strong>de</strong> Tw<strong>en</strong>tse kato<strong>en</strong><strong>in</strong>dustrie met <strong>de</strong><br />

f<strong>in</strong>ancier<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> textielexport naar Ne<strong>de</strong>rlands-Indië.<br />

De <strong>de</strong>r<strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e bank, die ook later <strong>in</strong> <strong>Overijssel</strong> vestig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op<strong>en</strong><strong>de</strong>,<br />

was <strong>de</strong> Rotterdamsche Bank (RB); <strong>de</strong>ze werd <strong>in</strong> mei 1863 <strong>in</strong> Rotterdam<br />

opgericht om te kunn<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> groei<strong>en</strong><strong>de</strong> kapitaalbehoefte van bedrijv<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rlands-Indië.<br />

De vier<strong>de</strong> bank, die gaan<strong>de</strong>weg lan<strong>de</strong>lijk g<strong>in</strong>g operer<strong>en</strong>, was <strong>de</strong> Amsterdamsche<br />

Bank (AB). Deze werd <strong>in</strong> <strong>de</strong>cember 1871 <strong>in</strong> Amsterdam, door<br />

voornamelijk Duitse bank<strong>en</strong>, opgericht. T<strong>en</strong> gevolge van <strong>de</strong> Franse herstelbetal<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

aan Pruis<strong>en</strong>, na <strong>de</strong> Frans-Pruisische oorlog van 1870-1871,<br />

was er <strong>in</strong> Duitsland e<strong>en</strong> grote geldruimte ontstaan die t<strong>en</strong> <strong>de</strong>le <strong>in</strong> het buit<strong>en</strong>land<br />

werd belegd. Doel van <strong>de</strong> oprichters was <strong>de</strong> vestig<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> Ne<strong>de</strong>rlands<br />

bankbedrijf dat <strong>de</strong> relatie tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse <strong>en</strong> Duitse geldmarkt<strong>en</strong><br />

zou bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />

De Incasso-Bank (lB) te Amsterdam sloot als vijf<strong>de</strong> lan<strong>de</strong>lijke bank <strong>de</strong><br />

rij; <strong>de</strong>ze werd <strong>in</strong> januari 1891 opgericht <strong>en</strong> leg<strong>de</strong> zich toe op <strong>de</strong> <strong>in</strong>casso- <strong>en</strong><br />

disconto-activiteit<strong>en</strong>, het verstrekk<strong>en</strong> van voorschott<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> cessie van<br />

han<strong>de</strong>lsvor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>tertijd nieuwe kredietvorm t<strong>en</strong> behoeve van<br />

<strong>de</strong> midd<strong>en</strong>stand) <strong>en</strong> van han<strong>de</strong>lskrediet<strong>en</strong>.<br />

Met <strong>de</strong> b<strong>en</strong>oem<strong>in</strong>g <strong>in</strong> 1904 van Willem Westerman (1864-1935) als directeur<br />

van <strong>de</strong> Rotterdamsche Bank begon e<strong>en</strong> perio<strong>de</strong> van uitbreid<strong>in</strong>g bij<br />

<strong>de</strong>ze bank. Vanaf 1911, met <strong>de</strong> fusie tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> RB <strong>en</strong> <strong>de</strong> Deposito- <strong>en</strong> Adm<strong>in</strong>istratie<br />

Bank, begaf <strong>de</strong> Rotterdamsche Bank zich actief op het overnamepad.<br />

Vele lokale kassiers <strong>en</strong> bankiers werd<strong>en</strong> overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rgebracht<br />

<strong>in</strong> het dochterbedrijf, <strong>de</strong> Nationale Bankvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g. Deze stapp<strong>en</strong><br />

van <strong>de</strong> RB geld<strong>en</strong> als het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong> eonc<strong>en</strong>tratie <strong>en</strong> concernvorm<strong>in</strong>g van<br />

<strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e bank<strong>en</strong> <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland. Schaalvergrot<strong>in</strong>g bij <strong>de</strong> bank<strong>en</strong> hield<br />

gelijke tred met het bedrijfslev<strong>en</strong> <strong>en</strong> g<strong>in</strong>g veelal t<strong>en</strong> koste van <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>ere<br />

bank<strong>en</strong>. De an<strong>de</strong>re grote bank<strong>en</strong> war<strong>en</strong> wel gedwong<strong>en</strong> om <strong>de</strong> RB op <strong>de</strong>ze<br />

weg te volg<strong>en</strong>, wild<strong>en</strong> zij zelf niet e<strong>en</strong> toekomstig slachtoffer word<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />

expansiedrang van <strong>de</strong> Rotterdammers. In het plaatselijk overzicht is dui<strong>de</strong>lijk<br />

te zi<strong>en</strong> hoe expansief <strong>de</strong>ze grote lan<strong>de</strong>lijke bank<strong>en</strong> te werk zijn gegaan.<br />

Volledigheidshalve volgt hier nog kort <strong>de</strong> gang van zak<strong>en</strong> na <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong><br />

Wereldoorlog. In <strong>de</strong> eerste plaats g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>de</strong> bank<strong>en</strong> er toe over nieuwe<br />

kantor<strong>en</strong> te vestig<strong>en</strong> <strong>in</strong> plaats<strong>en</strong> waar zij nog niet aanwezig war<strong>en</strong>. De<br />

twee<strong>de</strong> <strong>en</strong> belangrijkste t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s was e<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>rgaan<strong>de</strong> conc<strong>en</strong>tratie. Dit<br />

begon <strong>in</strong> oktober 1947 to<strong>en</strong> <strong>de</strong> twee <strong>in</strong> Amsterdam gevestig<strong>de</strong> bank<strong>en</strong>, <strong>de</strong><br />

Incasso-Bank <strong>en</strong> <strong>de</strong> Amsterdamsche Bank, beslot<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>voeg<strong>in</strong>g<br />

van hun bedrijv<strong>en</strong>. De twee bank<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk beter <strong>in</strong> staat zijn<br />

om aan <strong>de</strong> gesteg<strong>en</strong> vraag naar krediet <strong>in</strong> <strong>de</strong> naoorlogse herstelperio<strong>de</strong> te<br />

kunn<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>.<br />

In juli 1964 ontstond <strong>de</strong> Amsterdam-Rotterdam Bank (AMRO) door <strong>de</strong><br />

fusie van <strong>de</strong> Amsterdamsche Bank <strong>en</strong> <strong>de</strong> Rotterdamsche Bank; oktober<br />

1964 werd <strong>de</strong> fusie tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandsche Han<strong>de</strong>l-Maatschappij <strong>en</strong> De<br />

Tw<strong>en</strong>tsche Bank afgerond <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze bank g<strong>in</strong>g ver<strong>de</strong>r on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam Algem<strong>en</strong>e<br />

Bank Ne<strong>de</strong>rland (ABN). De motiev<strong>en</strong> om te fuser<strong>en</strong> war<strong>en</strong> <strong>de</strong> conc<strong>en</strong>tratie<br />

<strong>in</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>- <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>land van zeer veel bedrijv<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> meest uit-<br />

128


e<strong>en</strong>lop<strong>en</strong><strong>de</strong> bedrijfstakk<strong>en</strong>, waardoor ook het bankwez<strong>en</strong> gedwong<strong>en</strong><br />

werd tot e<strong>en</strong> optimale bedrijfsomvang. De to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> branchevervag<strong>in</strong>g<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> f<strong>in</strong>anciële wereld speel<strong>de</strong> tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> belangrijke rol bij bei<strong>de</strong> fusies;<br />

<strong>de</strong> landbouwkredietbank<strong>en</strong> g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zich steeds meer richt<strong>en</strong> op f<strong>in</strong>ancier<strong>in</strong>g<br />

van niet agrarische <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, <strong>de</strong> spaarbank<strong>en</strong> g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e<br />

bankdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> aanbied<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>stitutionele beleggers g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zich <strong>in</strong>lat<strong>en</strong><br />

met mid<strong>de</strong>llange kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g aan het bedrijfslev<strong>en</strong>.<br />

Vanaf ongeveer 1968 begonn<strong>en</strong> ABN, AMRO, <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandsche Midd<strong>en</strong>standsbank,<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong>ze tijd reeds als algem<strong>en</strong>e bank te beschouw<strong>en</strong>, met<br />

het vestig<strong>en</strong> van nieuwe kantor<strong>en</strong> <strong>in</strong> kle<strong>in</strong>e plaats<strong>en</strong>, alsme<strong>de</strong> met het<br />

sticht<strong>en</strong> van kaskantor<strong>en</strong> <strong>in</strong> nieuwbouwwijk<strong>en</strong> van sted<strong>en</strong> waar m<strong>en</strong> reeds<br />

<strong>in</strong> het c<strong>en</strong>trum gevestigd was. Deze verhoog<strong>de</strong> activiteit was terug te voer<strong>en</strong><br />

op het grotere belang van het retailbedrijf, het afzett<strong>en</strong> van gestandaardiseer<strong>de</strong><br />

di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> aan particuliere relaties, zoals het verl<strong>en</strong><strong>en</strong> van consumptieve<br />

krediet<strong>en</strong> <strong>en</strong> won<strong>in</strong>ghypothek<strong>en</strong>. De <strong>in</strong> 1918 <strong>in</strong> Amsterdam gevestig<strong>de</strong><br />

Ne<strong>de</strong>rlandsche Landbouwbank - <strong>in</strong> 1947 werd <strong>de</strong> naam gewijzigd<br />

<strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rlandsche Credietbank (NCB) - <strong>en</strong> <strong>de</strong> uit 1925 dater<strong>en</strong><strong>de</strong> Rotterdamse<br />

Slav<strong>en</strong>burg's Bank volgd<strong>en</strong> het beleid van <strong>de</strong> drie grote algem<strong>en</strong>e<br />

bank<strong>en</strong> op <strong>de</strong> voet. De naam Slav<strong>en</strong>burg's Bank werd <strong>in</strong> oktober 1983 gewijzigd<br />

<strong>in</strong> Credit Lyonnais Bank Ne<strong>de</strong>rland <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze laatste bank lijf<strong>de</strong><br />

e<strong>in</strong>d 1987 tev<strong>en</strong>s <strong>de</strong> NCB <strong>in</strong>. Het ontstaan van <strong>de</strong> NMB Postbankgroep <strong>in</strong><br />

1989 <strong>en</strong> ING <strong>in</strong> 1992 is hiervoor reeds vermeld. In 1990 beslot<strong>en</strong> <strong>de</strong> ABN<br />

<strong>en</strong> <strong>de</strong> AMRO te gaan fuser<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze fusie werd <strong>in</strong> september 1991 afgerond<br />

to<strong>en</strong> <strong>de</strong> nieuwe bank on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam ABN AMRO van start g<strong>in</strong>g."<br />

De Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank<br />

Deze bank werd <strong>in</strong> maart 1814 te Amsterdam door kon<strong>in</strong>g Willem I als<br />

han<strong>de</strong>lsbank opgericht. Vanaf <strong>de</strong> opricht<strong>in</strong>g had <strong>de</strong> bank het alle<strong>en</strong>recht<br />

om bankbiljett<strong>en</strong> uit te gev<strong>en</strong>. De zak<strong>en</strong> waar DNB zich <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze tijd mee<br />

bezig hield, behelsd<strong>en</strong>: het diseonter<strong>en</strong> van wissels <strong>en</strong> han<strong>de</strong>lspapier, het<br />

bel<strong>en</strong><strong>en</strong> van effect<strong>en</strong>, goe<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, munt<strong>en</strong> <strong>en</strong> muntmateriaal, t<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />

han<strong>de</strong>l <strong>in</strong> goud <strong>en</strong> zilver <strong>en</strong> vermunt<strong>in</strong>g of verwerk<strong>in</strong>g van dit materiaal <strong>en</strong><br />

als laatste het ontvang<strong>en</strong> van geld<strong>en</strong> <strong>en</strong> het verricht<strong>en</strong> van betal<strong>in</strong>g<strong>en</strong> t<strong>en</strong><br />

behoeve van <strong>de</strong> Staat <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re staatsorgan<strong>en</strong>. Het kredietbedrijf, <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

vorm van bel<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> was ook belangrijk voor DNB zelf. Rond 1900 was<br />

<strong>de</strong> totale b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>landse kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g van DNB ev<strong>en</strong> groot als die van<br />

<strong>de</strong> vijf grootste han<strong>de</strong>lsbank<strong>en</strong> bij elkaar." Vooral na 1863, to<strong>en</strong> <strong>de</strong> nieuwe<br />

bankwet werd <strong>in</strong>gevoerd, werd<strong>en</strong> <strong>de</strong> bevoegdhed<strong>en</strong> op het gebied van het<br />

<strong>in</strong> disconto nem<strong>en</strong> van wissels <strong>en</strong> han<strong>de</strong>lspapier belangrijk uitgebreid. Dit<br />

diseonter<strong>en</strong> van 'han<strong>de</strong>lspapier' hield <strong>in</strong> dat <strong>de</strong> ag<strong>en</strong>t of correspond<strong>en</strong>t van<br />

DNB e<strong>en</strong> papier (wissel) kocht van e<strong>en</strong> kassier of bankier dat berustte op<br />

e<strong>en</strong> reeds aanwezige schuld die op <strong>de</strong> vervaldag daadwerkelijk zou vervall<strong>en</strong>.<br />

Omdat <strong>de</strong> kassier/bankier het reeds voor <strong>de</strong> vervaldag t<strong>en</strong> gel<strong>de</strong><br />

maakte, werd er e<strong>en</strong> disconto (proc<strong>en</strong>tsgewijze kort<strong>in</strong>g) toegepast, als onkost<strong>en</strong>vergoed<strong>in</strong>g<br />

voor <strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g die <strong>de</strong> wisselontv<strong>in</strong>g. Het 'kredietpapier'<br />

had ge<strong>en</strong> han<strong>de</strong>lsoorzaak <strong>en</strong> het lag ook niet <strong>in</strong> <strong>de</strong> bedoel<strong>in</strong>g om <strong>de</strong><br />

129


schuld, zo die al zou bestaan, op <strong>de</strong> vervaldag te lat<strong>en</strong> aflop<strong>en</strong>. Bij het kredietpapier<br />

werd dus oneig<strong>en</strong>lijk gebruik gemaakt van <strong>de</strong> discontofaciliteit<br />

van DNB; korte termijnkrediet werd op <strong>de</strong>ze manier stilzwijg<strong>en</strong>d omgezet<br />

naar lange termijnkrediet. Keer op keer liet <strong>de</strong> directie van DNB wet<strong>en</strong><br />

dat <strong>de</strong> ag<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> kredietpapier mocht<strong>en</strong> accepter<strong>en</strong>."<br />

De bankwet van 1863 schreef voor dat er e<strong>en</strong> Bijbank <strong>in</strong> Rotterdam<br />

moest word<strong>en</strong> gevestigd <strong>en</strong> dat DNB <strong>in</strong> ie<strong>de</strong>re prov<strong>in</strong>cie m<strong>in</strong>st<strong>en</strong>s één<br />

ag<strong>en</strong>tschap moest vestig<strong>en</strong>; tot die tijd had <strong>de</strong> bank alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vestig<strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />

Amsterdam. In <strong>de</strong> kle<strong>in</strong>ere prov<strong>in</strong>cieplaats<strong>en</strong> zou DNB zich kunn<strong>en</strong> lat<strong>en</strong><br />

verteg<strong>en</strong>woordig<strong>en</strong> door correspond<strong>en</strong>t<strong>en</strong>; afhankelijk van <strong>de</strong> bevoegdhed<strong>en</strong>,<br />

omzet <strong>en</strong> grootte van <strong>de</strong>ze correspond<strong>en</strong>tschapp<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze aangeduid<br />

als eerste, twee<strong>de</strong> of <strong>de</strong>r<strong>de</strong> klasse. Het hoofddoel van <strong>de</strong>ze ag<strong>en</strong>tschapp<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> correspond<strong>en</strong>tschapp<strong>en</strong> was om kredietmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r het<br />

bereik van <strong>de</strong> gehele bevolk<strong>in</strong>g te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, het gebrek aan liqui<strong>de</strong> mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> e<strong>en</strong> aantal prov<strong>in</strong>ciën op te heff<strong>en</strong> zodat <strong>de</strong> economische ontwikkel<strong>in</strong>g<br />

daar niet zou word<strong>en</strong> geremd. De ag<strong>en</strong>tschapp<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> aan dit doel<br />

beantwoord; dankzij hun aanwezigheid is <strong>de</strong> kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g, <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm<br />

van disconter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> bel<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>, <strong>in</strong> <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> van 1863 tot 1877 van<br />

f 63,1 miljo<strong>en</strong> tot f 92,8 miljo<strong>en</strong> gesteg<strong>en</strong>. Ook <strong>de</strong> verspreid<strong>in</strong>g <strong>en</strong> het gebruik<br />

van bankpapier werd <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland nadrukkelijk door <strong>de</strong> uitbreid<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> ag<strong>en</strong>tschapp<strong>en</strong> bevor<strong>de</strong>rd, me<strong>de</strong> omdat <strong>de</strong> omwissel<strong>in</strong>g van specie<br />

naar bankpapier <strong>en</strong> vice versa gratis was. De bankbiljett<strong>en</strong>circulatie steeg<br />

van f 97,4 miljo<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1864 naar f 175,2 miljo<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1874. In Tw<strong>en</strong>te, <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

gr<strong>en</strong>sstrek<strong>en</strong>, was echter <strong>in</strong> 1900 <strong>de</strong> circulatie van Pruisische munt<strong>en</strong> nog<br />

steeds groter dan die van Ne<strong>de</strong>rlandse munt<strong>en</strong>."<br />

Na <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog, <strong>in</strong> 1948, werd voor <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> keer e<strong>en</strong><br />

nieuwe bankwet <strong>in</strong>gevoerd; vanaf dat mom<strong>en</strong>t was <strong>de</strong> bank geheel staatseig<strong>en</strong>dom<br />

<strong>en</strong> was <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van han<strong>de</strong>lsbank tot c<strong>en</strong>trale bank voltooid.<br />

De tak<strong>en</strong> van <strong>de</strong> bank werd<strong>en</strong> als volgt vastgesteld: bankier voor <strong>de</strong><br />

an<strong>de</strong>re bank<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> Staat; reguler<strong>in</strong>g <strong>en</strong> bescherm<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> van <strong>de</strong><br />

Ne<strong>de</strong>rlandse guld<strong>en</strong>; verzorg<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitgifte van <strong>de</strong> bankbiljett<strong>en</strong>circulatie;<br />

bevor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van het girale betal<strong>in</strong>gsverkeer <strong>en</strong> het betal<strong>in</strong>gsverkeer met het<br />

buit<strong>en</strong>land <strong>en</strong> t<strong>en</strong> laatste het toezicht uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> op het kredietwez<strong>en</strong>.<br />

Dit toezicht op <strong>de</strong> bank<strong>en</strong> werd later b<strong>in</strong>d<strong>en</strong>d voorgeschrev<strong>en</strong> door <strong>de</strong><br />

Wet Toezicht Kredietwez<strong>en</strong>; dit toezicht is on<strong>de</strong>r te ver<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> bedrijfseconomisch<br />

toezicht <strong>en</strong> e<strong>en</strong> sociaal-economisch toezicht. In het ka<strong>de</strong>r<br />

van het bedrijfseconomische toezicht stelt DNB regels op voor <strong>de</strong> bank<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>zake liquiditeit <strong>en</strong> solvabiliteit om <strong>de</strong> belang<strong>en</strong> van <strong>de</strong> cliënt<strong>en</strong> te bescherm<strong>en</strong>.<br />

Ook voor fusies <strong>en</strong> overnem<strong>in</strong>g<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> 'verklar<strong>in</strong>g van ge<strong>en</strong><br />

bezwaar' van DNB vereist. Het sociaal-economische toezicht houdt verband<br />

met <strong>de</strong> <strong>in</strong>vloed van <strong>de</strong> kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g op <strong>de</strong> hoogte van <strong>de</strong> bested<strong>in</strong>g<strong>en</strong>;<br />

e<strong>en</strong> te hoog bested<strong>in</strong>gsniveau heeft <strong>in</strong>flatie tot gevolg."<br />

De bank<strong>en</strong> van l<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijke kredietbank<strong>en</strong><br />

De bank<strong>en</strong> van l<strong>en</strong><strong>in</strong>g hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> lange voorgeschied<strong>en</strong>is; <strong>in</strong> <strong>de</strong> zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

eeuw war<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze bedrijv<strong>en</strong> reeds actief <strong>in</strong> <strong>de</strong> sted<strong>en</strong> <strong>in</strong> Noord~est-<br />

130


<strong>Overijssel</strong>. Doordat <strong>de</strong> exploitant, '<strong>de</strong> tafelhou<strong>de</strong>r' <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze tijd door <strong>de</strong> ste<strong>de</strong>lijke<br />

overheid werd aangesteld, vanaf het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

eeuw door <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>teraad, is er over <strong>de</strong>ze organisaties meer <strong>in</strong>formatie<br />

uit <strong>de</strong> archiev<strong>en</strong> te achterhal<strong>en</strong> dan bij <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re hier behan<strong>de</strong>l<strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Alle Bank<strong>en</strong> van L<strong>en</strong><strong>in</strong>g zijn door overheids<strong>in</strong>grijp<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1946 geme<strong>en</strong>telijke<br />

<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> geword<strong>en</strong>; daarvoor functioneerd<strong>en</strong> <strong>de</strong> particuliere<br />

pandhuiz<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r geme<strong>en</strong>tetoezicht.<br />

Bank<strong>en</strong> van L<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm van pandhuiz<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland alle<strong>en</strong><br />

voor <strong>in</strong> Amsterdam <strong>en</strong> D<strong>en</strong> Haag; <strong>de</strong> kredietnemer verstrekt aan <strong>de</strong><br />

kredietgever e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rpand <strong>in</strong> roer<strong>en</strong><strong>de</strong> vorm <strong>en</strong> ontvangt hiervoor teg<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> vastgestel<strong>de</strong> r<strong>en</strong>te e<strong>en</strong> krediet.<br />

Alle an<strong>de</strong>re Geme<strong>en</strong>telijke Kredietbank<strong>en</strong> <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland zijn alle<strong>en</strong> actief<br />

op het gebied van <strong>de</strong> kredietsaner<strong>in</strong>g of kredietbemid<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g. De bank<strong>en</strong><br />

leid<strong>en</strong> e<strong>en</strong> re<strong>de</strong>lijk florer<strong>en</strong>d bestaan; <strong>de</strong> w<strong>in</strong>st van <strong>de</strong>ze <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

wordt <strong>in</strong> <strong>de</strong> meeste gevall<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>tekas gestort of <strong>de</strong> r<strong>en</strong>tetariev<strong>en</strong><br />

voor <strong>de</strong> cliënt<strong>en</strong> word<strong>en</strong> verlaagd. Daar <strong>de</strong> vorm<strong>en</strong> van kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

bij <strong>de</strong> Bank<strong>en</strong> van L<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>en</strong> Geme<strong>en</strong>telijke Kredietbank<strong>en</strong> dusdanig verschill<strong>en</strong><br />

van <strong>de</strong> kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re f<strong>in</strong>anciële <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />

wordt <strong>in</strong> dit artikel ver<strong>de</strong>r niet op <strong>de</strong>ze <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong>gegaan.<br />

Plaatselijk overzicht <strong>Noordwest</strong>-<strong>Overijssel</strong><br />

In dit overzicht, alfabetisch per plaatsnaam gerangschikt, word<strong>en</strong> <strong>de</strong> bank<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> kassiers die <strong>in</strong> e<strong>en</strong> plaats werkzaam zijn geweest chronologisch behan<strong>de</strong>ld.<br />

Als niet expliciet wordt vermeld dat e<strong>en</strong> bank of kassier verdw<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

of gefailleerd is, bestaat <strong>de</strong>ze tot op <strong>de</strong> huidige dag. In het overzicht<br />

wordt <strong>de</strong> naam <strong>en</strong> het jaar van opricht<strong>in</strong>g vermeld; bijvoorbeeld te IJsselmuid<strong>en</strong><br />

wordt <strong>in</strong> 1906 <strong>de</strong> Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank opgericht. In 1994 is <strong>de</strong> Rabobank<br />

actief <strong>in</strong> IJsselmuid<strong>en</strong>; <strong>de</strong>ze bank is <strong>de</strong> rechtsopvolger van <strong>de</strong> boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<br />

uit 1906. In <strong>de</strong> tekst wordt <strong>de</strong>ze logische opvolg<strong>in</strong>g niet vermeld."<br />

Bant<br />

In <strong>de</strong>ze plaats <strong>in</strong> <strong>de</strong> Noordoostpol<strong>de</strong>r is <strong>de</strong> Raiffeis<strong>en</strong>bank 'De Noord-<br />

Oostpol<strong>de</strong>r' <strong>in</strong> of voor 1963 met e<strong>en</strong> zitdag gevestigd. Ver<strong>de</strong>re vermeld<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

heb ik niet aangetroff<strong>en</strong>."<br />

Belt-Schutsloot<br />

In 1950 heeft <strong>de</strong> Nutsspaarbank te Kamp<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zitdag <strong>in</strong> e<strong>en</strong> op<strong>en</strong>bare geleg<strong>en</strong>heid<br />

<strong>in</strong> Belt-Schutsloot. Later wordt <strong>de</strong>ze zitdag niet meer vermeld.<br />

I<br />

Blokzijl<br />

Zover na te gaan zijn <strong>in</strong> Blokzijl ge<strong>en</strong> plaatselijke kassiers werkzaam geweest;<br />

het geldwez<strong>en</strong> is altijd verzorgd door <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />

plaats. Van 1922 tot 1928 heeft <strong>de</strong> Boazbank Zwartsluis <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

haar opvolger <strong>de</strong> Zwartsluizer Bank van 1928-1931 e<strong>en</strong> bijkantoorlzitdag<br />

<strong>in</strong> Blokzijl. De Nutsspaarbank te Ste<strong>en</strong>wijk is <strong>in</strong> of voor 1950 met e<strong>en</strong> zitdag<br />

verteg<strong>en</strong>woordigd.<br />

131


Kant<strong>in</strong>ebeheer<strong>de</strong>r Smù (rechts) <strong>en</strong> zijn echtg<strong>en</strong>ote op<strong>en</strong><strong>en</strong> op 14 april 1944 bij<br />

zitdaghou<strong>de</strong>r Van <strong>de</strong>r Mersch (l<strong>in</strong>ks) <strong>de</strong> eerste rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> van het nieuwe kantoor<br />

(Foto ABN AMRO Historisch Archief).<br />

Op<strong>en</strong><strong>in</strong>g van <strong>de</strong> zitdag van <strong>de</strong> Incasso-Bank <strong>in</strong> <strong>de</strong> kans<strong>in</strong>e van het werkkamp <strong>in</strong><br />

Emmeloord op 14 april 1944 (Foto ABN AMRO Historisch Archief).<br />

132


Vanaf 1 april 1947 zijn er zitdag<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank 'Ambt-<br />

Voll<strong>en</strong>hove'. In 1994 is <strong>de</strong> Rabobank Bre<strong>de</strong>rwie<strong>de</strong> <strong>de</strong> <strong>en</strong>ige f<strong>in</strong>anciële<br />

<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> Blokzijl; reeds <strong>in</strong> 1974 is <strong>de</strong>ze bank aan <strong>de</strong> Bierka<strong>de</strong> gevestigd.<br />

Creil<br />

In <strong>de</strong>ze agrarische plaats <strong>in</strong> <strong>de</strong> Noordoostpol<strong>de</strong>r zijn vanzelfsprek<strong>en</strong>d vestig<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

van boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<strong>en</strong> gestart. In of vóór 1959 startte <strong>de</strong> Raiffeis<strong>en</strong>bank<br />

'De Noord-Oostpol<strong>de</strong>r' haar activiteit<strong>en</strong> gevolgd <strong>in</strong> of vóór 1965<br />

door <strong>de</strong> Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank 'Emrneloord'. Vanaf 1972 zijn <strong>de</strong>ze twee bank<strong>en</strong><br />

ver<strong>en</strong>igd <strong>in</strong> <strong>de</strong> Rabobank 'Noordoostpol<strong>de</strong>r' aan <strong>de</strong> Galamalaan. An<strong>de</strong>re<br />

bank<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> zich hier niet gevestigd.<br />

Emmeloord<br />

Tijd<strong>en</strong>s <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog werd<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> pol<strong>de</strong>r nieuwe boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<strong>en</strong><br />

opgericht volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> bek<strong>en</strong><strong>de</strong> verzuil<strong>de</strong> <strong>in</strong><strong>de</strong>l<strong>in</strong>g. Beg<strong>in</strong> 1944 werd<br />

<strong>de</strong> Raiffeis<strong>en</strong>bank 'De Noord-Oostpol<strong>de</strong>r' opgericht; drie maand<strong>en</strong> later<br />

gevolgd door e<strong>en</strong> kantoor van <strong>de</strong> <strong>in</strong> Amsterdam gevestig<strong>de</strong> Incasso-Bank.<br />

An<strong>de</strong>rhalf jaar later, <strong>in</strong> september 1945, volg<strong>de</strong> <strong>de</strong> Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank 'Emmeloord'<br />

<strong>en</strong> beg<strong>in</strong> januari 1946 <strong>de</strong> Nutsspaarbank te Kamp<strong>en</strong>. De Bank<br />

van Doijer & Kalff te Zwolle was vanaf 1948 <strong>in</strong> Emmeloord verteg<strong>en</strong>woordigd;<br />

<strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandsche Midd<strong>en</strong>standsbank <strong>en</strong> <strong>de</strong> Rotterdamsche Bank<br />

slot<strong>en</strong> <strong>de</strong> rij <strong>in</strong> 1950. De vestig<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Algem<strong>en</strong>e Bank Ne<strong>de</strong>rland dateert<br />

uit 1966. In 1972 fuseerd<strong>en</strong> bei<strong>de</strong> boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<strong>en</strong> tot <strong>de</strong> huidige<br />

Rabobank 'Noordoostpol<strong>de</strong>r'.<br />

Ens<br />

De bancaire vestig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> Ens lijk<strong>en</strong> sterk op die <strong>in</strong> Creil; vóór of <strong>in</strong> 1965<br />

afzon<strong>de</strong>rlijke vestig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Raiffeis<strong>en</strong>bank 'De Noord-Oostpol<strong>de</strong>r'<br />

<strong>en</strong> <strong>de</strong> Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank 'Emmeloord'. Vóór of <strong>in</strong> 1974 ver<strong>en</strong>igd als Rabobank<br />

'Noordoostpol<strong>de</strong>r' aan <strong>de</strong> Baan.<br />

Espel<br />

In <strong>de</strong>ze plaats <strong>in</strong> <strong>de</strong> Noordoostpol<strong>de</strong>r is <strong>de</strong> Raiffeis<strong>en</strong>bank 'De Noord-<br />

Oostpol<strong>de</strong>r' <strong>in</strong> of vóór 1963 met e<strong>en</strong> zitdag gevestigd. Ver<strong>de</strong>re vermeld<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

heb ik niet aangetroff<strong>en</strong>.<br />

G<strong>en</strong>emuid<strong>en</strong><br />

De eerste bank hier was <strong>de</strong> <strong>in</strong> 1908 opgerichtte Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank, aangeslot<strong>en</strong><br />

bij <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale Utrecht. De Gel<strong>de</strong>rsehe Credietvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g was <strong>in</strong> haar expansieperio<strong>de</strong><br />

van 1920-1923 <strong>in</strong> G<strong>en</strong>emuid<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> zitdag verteg<strong>en</strong>woordigd.<br />

De Boazbank voor Zwartsluis <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong> had <strong>in</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> 1925-1926<br />

e<strong>en</strong> ag<strong>en</strong>tschap bij <strong>de</strong> heer J.N. Kramer; na zijn vertrek werd hij niet opgevolgd.<br />

De Zwolse Bank van Doijer & Kalff volg<strong>de</strong> <strong>in</strong> ± 1942 met e<strong>en</strong> zitdag.<br />

De Nutsspaarbank Kamp<strong>en</strong> startte beg<strong>in</strong> januari 1946 met e<strong>en</strong> zitdag.<br />

Giethoorn<br />

Net als <strong>in</strong> G<strong>en</strong>emuid<strong>en</strong> was bier <strong>in</strong> 1918 <strong>de</strong> Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank (C<strong>en</strong>trale<br />

133


Utrecht) <strong>de</strong> eerste bank ter plaatse; <strong>in</strong> het zelf<strong>de</strong> jaar g<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> bank<br />

van start, <strong>de</strong> Coöperatieve Spaar- <strong>en</strong> Voorschotbank voor Giethoorn. Deze<br />

Spaarbank werd <strong>in</strong> 1926 opgehev<strong>en</strong>.<br />

Grafhorst<br />

De eerste vermeld<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> bank <strong>in</strong> Grafhorst dateert uit 1988; het is <strong>de</strong><br />

Rabobank IJsselmond.<br />

Hasselt<br />

Het vestig<strong>in</strong>gspatroon voltrekt zich ook hier op e<strong>en</strong> logische wijze; De eerste<br />

bank was <strong>in</strong> 1917 <strong>de</strong> Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank (Utrecht). De Zwartsluizet Bank<br />

begon <strong>in</strong> oktober 1930 met e<strong>en</strong> bijkantoor, maar door <strong>de</strong> manipulaties van<br />

<strong>de</strong> directeur te Zwartsluis moest <strong>de</strong>ze bank reeds e<strong>en</strong> jaar later sluit<strong>en</strong>.<br />

Van <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>lijke bank<strong>en</strong> is alle<strong>en</strong> <strong>de</strong> Amsterdam-Rotterdam Bank <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

perio<strong>de</strong> van 1974 tot ± 1986 <strong>in</strong> Hasselt gevestigd geweest.<br />

's-Heer<strong>en</strong>broek<br />

De <strong>en</strong>ige vermeld<strong>in</strong>g die ik heb aangetroff<strong>en</strong> betreft e<strong>en</strong> wekelijkse zitdag<br />

<strong>in</strong> 'De Kan<strong>de</strong>laar' <strong>in</strong> 1973 van <strong>de</strong> Raiffeis<strong>en</strong>bank Zwolle <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong>.<br />

Kamp<strong>en</strong><br />

De oudste <strong>en</strong> nog steeds bestaan<strong>de</strong> bank te Kamp<strong>en</strong> is <strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong>cember<br />

1820 opgerichtte Spaarbank van het Departem<strong>en</strong>t Kamp<strong>en</strong> <strong>de</strong>r Maatschappij<br />

tot Nut van't Algeme<strong>en</strong>. Deze bank stond <strong>in</strong> later tijd bek<strong>en</strong>d<br />

on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam Nutsspaarbank <strong>en</strong> Bondsspaarbank <strong>en</strong> is teg<strong>en</strong>woordig<br />

actief als SNS Bank." Begonn<strong>en</strong> <strong>in</strong> januari 1821 met e<strong>en</strong> wekelijkse op<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> Cijnskel<strong>de</strong>r <strong>in</strong> <strong>de</strong> Ou<strong>de</strong>straat vertrok <strong>de</strong>ze spaarbank <strong>in</strong> 1892<br />

naar <strong>de</strong> Burgwal. Op <strong>in</strong>itiatief van Frans Walkate, directeur van <strong>de</strong> Nutsspaarbank<br />

te Kamp<strong>en</strong>, werd <strong>in</strong> 1907 e<strong>en</strong> overkoepel<strong>en</strong>d lichaam voor <strong>de</strong><br />

lokale Nutsspaarbank<strong>en</strong> <strong>in</strong> het lev<strong>en</strong> geroep<strong>en</strong> om <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>schappelijke<br />

belang<strong>en</strong> te gaan behartig<strong>en</strong>: De Ne<strong>de</strong>rlandsche Spaarbankbond. Door<br />

het uitbrek<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Eerste Wereldoorlog ontstond beg<strong>in</strong> augustus 1914<br />

e<strong>en</strong> run op <strong>de</strong> lokett<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Nutsspaarbank; <strong>in</strong> <strong>en</strong>kele dag<strong>en</strong> werd<br />

voor meer dan e<strong>en</strong> half miljo<strong>en</strong> guld<strong>en</strong> van <strong>de</strong> bank gehaald. Door e<strong>en</strong> beroep<br />

te do<strong>en</strong> op <strong>de</strong> kredietfaciliteit van het ag<strong>en</strong>tschap van De Ne<strong>de</strong>rlandsche<br />

Bank (DNB) te Zwolle <strong>en</strong> bel<strong>en</strong><strong>in</strong>g van <strong>de</strong> effect<strong>en</strong>portefeuille bij<br />

DNB te Amsterdam wist <strong>de</strong> bank <strong>de</strong>ze problem<strong>en</strong> te weerstaan. Vanaf<br />

1917, te Urk, begon <strong>de</strong> bank met het op<strong>en</strong><strong>en</strong> van bijkantor<strong>en</strong>lzitdag<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g. In september 1930 werd aan <strong>de</strong> Burgwal het huidige pand <strong>in</strong>gebruik<br />

g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Pas vanaf het e<strong>in</strong>d van <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> zestig van <strong>de</strong>ze eeuw<br />

g<strong>in</strong>g <strong>de</strong> bank zich op bancaire gebied<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> het spaarbankterre<strong>in</strong> beweg<strong>en</strong>.<br />

De ste<strong>en</strong>kol<strong>en</strong>han<strong>de</strong>l J.H. van <strong>de</strong>r Duss<strong>en</strong>, uit 1848, was <strong>in</strong> 1865 ook actief<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> kassier<strong>de</strong>rij <strong>en</strong> als commissionair <strong>in</strong> effect<strong>en</strong> <strong>en</strong> wissels. Het bedrijf<br />

werd <strong>in</strong> oktober 1917 overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door <strong>de</strong> Gel<strong>de</strong>rsehe Credietvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g.<br />

De Gebroe<strong>de</strong>rs Wolff comb<strong>in</strong>eerd<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1865 <strong>de</strong> boterhan<strong>de</strong>l met <strong>de</strong> kassier<strong>de</strong>rij;<br />

zij war<strong>en</strong> verwant met <strong>de</strong> Firma W.J. Wolff te Zwolle, Gebr. Wolff<br />

134


te Elburg <strong>en</strong> S.H. Wolff te Har<strong>de</strong>rwijk, all<strong>en</strong> werkzaam <strong>in</strong> <strong>de</strong> geldhan<strong>de</strong>l. De<br />

Kamper firma Wolff was <strong>in</strong> 1884 nog actief.<br />

Het kassiersbedrijf van J.A. <strong>de</strong> Jong <strong>en</strong> Zoon<strong>en</strong> hield zich <strong>in</strong> 1865 exclusief<br />

met <strong>de</strong> geldhan<strong>de</strong>l bezig. In 1871 vestig<strong>de</strong> het ag<strong>en</strong>tschap Zwolle van<br />

DNB e<strong>en</strong> correspond<strong>en</strong>tschap eerste klasse te Kamp<strong>en</strong>. Het correspond<strong>en</strong>tschap<br />

werd waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door J.A. <strong>de</strong> Jong <strong>en</strong> Zoon<strong>en</strong>; <strong>in</strong> 1877 g<strong>in</strong>g<br />

<strong>de</strong>ze firma failliet wat e<strong>en</strong> verlies van f 600.000,- voor DNB veroorzaakte.<br />

Daarna werd het correspond<strong>en</strong>tschap jar<strong>en</strong>lang waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door <strong>de</strong><br />

Gebroe<strong>de</strong>rs van Hasselt.Deze war<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1865 actief als stoombootre<strong>de</strong>rs,<br />

ste<strong>en</strong>fabrikant<strong>en</strong> <strong>en</strong> kassiers. Het correspond<strong>en</strong>tschap van DNB werd tuss<strong>en</strong><br />

1950 <strong>en</strong> 1959 geslot<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> belangrijke kassier was <strong>de</strong> firma Ruys & Co (


teur<strong>en</strong> = 1:7. Het verzoek om te mog<strong>en</strong> diseonter<strong>en</strong> werd <strong>in</strong> september 1931<br />

herhaald; blijkbaar stond het water Van <strong>de</strong>r Wou<strong>de</strong> tot <strong>de</strong> lipp<strong>en</strong>. E<strong>in</strong>d september<br />

1931 sloot <strong>de</strong> bank haar lokett<strong>en</strong>. De directeur bleek allerlei speculaties<br />

op <strong>de</strong> effect<strong>en</strong>beurs te Amsterdam hebb<strong>en</strong> verricht, alsme<strong>de</strong> grote gokschuld<strong>en</strong><br />

te hebb<strong>en</strong> gemaakt. Van <strong>de</strong>r Wou<strong>de</strong> was voorhe<strong>en</strong> als kassier actief<br />

geweest bij het Zwolse bedrijf Van Esch & Co. Uit <strong>de</strong>ze Zwolse tijd<br />

k<strong>en</strong><strong>de</strong> hij A. van <strong>de</strong>r Voort, directeur van <strong>de</strong> Zwartsluizer Bank. Door allerlei<br />

krediet<strong>en</strong> <strong>en</strong> f<strong>in</strong>anciële verstr<strong>en</strong>gel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> werd <strong>de</strong> Zwartsluizer Bank <strong>in</strong><br />

het faillissem<strong>en</strong>t van <strong>de</strong> Kamper Bank meegesleurd." In <strong>de</strong> crisistijd van <strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>rtiger jar<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> <strong>in</strong> Kamp<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> nieuwe <strong>in</strong>itiatiev<strong>en</strong> ontplooid.<br />

De Amsterdamsche Bank begon na <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog <strong>in</strong> 1948<br />

met e<strong>en</strong> vestig<strong>in</strong>g aan <strong>de</strong> Burgwal; <strong>de</strong> Rotterdamsche Bank startte kort<br />

daarna, <strong>in</strong> of vóór 1950, met e<strong>en</strong> kantoor aan <strong>de</strong> Cellebroe<strong>de</strong>rsweg. De<br />

Ne<strong>de</strong>rlandsche Midd<strong>en</strong>standsbank op<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong> juni 1963 als laatste van <strong>de</strong><br />

lan<strong>de</strong>lijk operer<strong>en</strong><strong>de</strong> bank<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kantoor te Kamp<strong>en</strong>.<br />

Kamperve<strong>en</strong><br />

De Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank 'Kamperve<strong>en</strong>', aangeslot<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale Bank te<br />

Utrecht, op<strong>en</strong><strong>de</strong> haar lokett<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1911.<br />

Kragg<strong>en</strong>burg<br />

In <strong>de</strong>ze plaats <strong>in</strong> <strong>de</strong> Noordoostpol<strong>de</strong>r is <strong>de</strong> Raiffeis<strong>en</strong>bank 'De Noord-<br />

Oostpol<strong>de</strong>r' <strong>in</strong> of vóór 1963 met e<strong>en</strong> zitdag gevestigd. In 1972 werd <strong>de</strong><br />

naam gewijzigd <strong>in</strong> <strong>de</strong> Rabobank 'Noordoostpol<strong>de</strong>r'; <strong>in</strong> 1974 is <strong>de</strong> bank hier<br />

nog gevestigd. Ver<strong>de</strong>re vermeld<strong>in</strong>g<strong>en</strong> heb ik niet aangetroff<strong>en</strong>.<br />

Ku<strong>in</strong>re<br />

De eerste bank <strong>in</strong> Ku<strong>in</strong>re was <strong>in</strong> 1918 <strong>de</strong> Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank 'Ku<strong>in</strong>re' (E<strong>in</strong>dhov<strong>en</strong>);<br />

het lot van <strong>de</strong>ze bank is ver<strong>de</strong>r niet dui<strong>de</strong>lijk.<br />

De ligg<strong>in</strong>g bij <strong>de</strong> prov<strong>in</strong>ciegr<strong>en</strong>s zorg<strong>de</strong> ervoor dat het kantoor Lemmer<br />

van <strong>de</strong> Friesehe Bank <strong>in</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> 1921 <strong>en</strong> 1922 e<strong>en</strong> zitdag te Ku<strong>in</strong>re had gevestigd.<br />

Na <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog werd <strong>in</strong> 1947 e<strong>en</strong> nieuwe Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<br />

'Ku<strong>in</strong>re, Blank<strong>en</strong>ham <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong>' opgericht; <strong>de</strong> bank was<br />

aangeslot<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale te Utrecht. In 1959 was er voorts e<strong>en</strong> vestig<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> Landbouwbank <strong>en</strong> Aan- <strong>en</strong> Verkoopver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g 'Ste<strong>en</strong>wijkerwold',<br />

ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s bij <strong>de</strong> Utrechtse C<strong>en</strong>trale aangeslot<strong>en</strong>.<br />

Lutte/geest<br />

In <strong>de</strong>ze plaats <strong>in</strong> <strong>de</strong> Noordoostpol<strong>de</strong>r is <strong>de</strong> Raiffeis<strong>en</strong>bank 'De Noord-<br />

Oostpol<strong>de</strong>r' <strong>in</strong> of vóór 1963 met e<strong>en</strong> zitdag gevestigd. Ver<strong>de</strong>re vermeld<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

heb ik niet aangetroff<strong>en</strong>.<br />

Marknesse<br />

De spaarkas Marknesse werd <strong>in</strong> maart 1944 opgericht als af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

Sticht<strong>in</strong>g Spaarbank <strong>de</strong>r C<strong>en</strong>trale Bank te E<strong>in</strong>dhov<strong>en</strong>. In september 1945<br />

gevolgd door <strong>de</strong> opricht<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Coöperatieve Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank (E<strong>in</strong>dhov<strong>en</strong>)<br />

te Ens. De spaarkas te Marknesse werd hierdoor overbodig <strong>en</strong> op-<br />

136


gehev<strong>en</strong>. Deze bank, later g<strong>en</strong>aamd Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank 'Emmeloord' <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />

Raiffeis<strong>en</strong>bank 'De Noord-Oostpol<strong>de</strong>r' op<strong>en</strong>d<strong>en</strong> daarna bei<strong>de</strong> vestig<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> Marknesse. In 1972 werd<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze ver<strong>en</strong>igd tot <strong>de</strong> Rabobank 'Noordoostpol<strong>de</strong>r'<br />

aan <strong>de</strong> Breestraat.<br />

Nagele<br />

Exact het zelf<strong>de</strong> beeld als bij Creil, Ens <strong>en</strong> Marknesse; <strong>de</strong> Raiffeis<strong>en</strong>bank<br />

'De Noord-Oostpol<strong>de</strong>r' was <strong>in</strong> of vóór 1959 alhier gevestigd. De Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<br />

'Emmeloord' volg<strong>de</strong> <strong>in</strong> of vóór 1965. Daarna ontstaat <strong>in</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong><br />

1972-1974 door <strong>de</strong> fusie tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze twee <strong>de</strong> Rabobank 'Noordoostpol<strong>de</strong>r',<br />

gevestigd aan <strong>de</strong> Noor<strong>de</strong>rlaan.<br />

Ol<strong>de</strong>markt<br />

De vestig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van bank<strong>en</strong> alhier verton<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> met het nabije<br />

Ku<strong>in</strong>re; <strong>de</strong> eerste bank was <strong>de</strong> <strong>in</strong> 1912 opgerichtte Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<br />

'Ol<strong>de</strong>markt', aangeslot<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale E<strong>in</strong>dhov<strong>en</strong>. Ev<strong>en</strong>als het lot van<br />

<strong>de</strong> Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank 'Ku<strong>in</strong>re', is het verloop van <strong>de</strong>ze bank niet dui<strong>de</strong>lijk.<br />

In 1959 war<strong>en</strong> te Ol<strong>de</strong>markt vestig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank 'Ku<strong>in</strong>re'<br />

<strong>en</strong> <strong>de</strong> Landbouwbank <strong>en</strong> Aan- <strong>en</strong> Verkoopver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g 'Ste<strong>en</strong>wijkerwold',<br />

bei<strong>de</strong> aangeslot<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> Utrechtse C<strong>en</strong>trale.<br />

Ramspol<br />

In <strong>de</strong>cember 1942 werd <strong>de</strong> Spaarkas Ramspol opgericht; <strong>de</strong> bank was e<strong>en</strong><br />

af<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Sticht<strong>in</strong>g Spaarbank <strong>de</strong>r C<strong>en</strong>trale Bank te E<strong>in</strong>dhov<strong>en</strong>.<br />

Door <strong>de</strong> opricht<strong>in</strong>g <strong>in</strong> september 1945 te Ens van <strong>de</strong> Coöperatieve Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<br />

werd <strong>de</strong> Spaarkas overbodig <strong>en</strong> daarom opgehev<strong>en</strong>.<br />

Rutt<strong>en</strong><br />

In <strong>de</strong>ze plaats <strong>in</strong> <strong>de</strong> Noordoostpol<strong>de</strong>r is <strong>de</strong> Raiffeis<strong>en</strong>bank 'De Noord-<br />

Oostpol<strong>de</strong>r' <strong>in</strong> of vóór 1963 met e<strong>en</strong> zitdag gevestigd.<br />

Ste<strong>en</strong>wijk<br />

De oudste <strong>en</strong> nog steeds bestaan<strong>de</strong> bank te Ste<strong>en</strong>wijk is <strong>de</strong> <strong>in</strong> 1842 opgerichtte<br />

Spaarbank van het Departem<strong>en</strong>t Ste<strong>en</strong>wijk <strong>de</strong>r Maatschappij tot<br />

Nut van't Algeme<strong>en</strong>. Deze bank, is na <strong>en</strong>kele naamswijzig<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, teg<strong>en</strong>woordig<br />

werkzaam on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam SNS Bank."<br />

Het ag<strong>en</strong>tschap Meppel van De Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank op<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong> 1870<br />

e<strong>en</strong> correspond<strong>en</strong>tschap <strong>de</strong>r<strong>de</strong> klasse <strong>in</strong> Ste<strong>en</strong>wijk; <strong>de</strong> eerste correspond<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

war<strong>en</strong> J. <strong>en</strong> M. Meesters. Na jar<strong>en</strong>lange aandrang van <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>teraad<br />

<strong>en</strong> <strong>de</strong> Ste<strong>en</strong>wijker midd<strong>en</strong>stand werd het correspond<strong>en</strong>tschap <strong>in</strong><br />

april 1904 van <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> klasse <strong>in</strong> <strong>de</strong> eerste klasse <strong>in</strong>ge<strong>de</strong>eld. Tuss<strong>en</strong> 1950<br />

<strong>en</strong> 1959 is het correspond<strong>en</strong>tschap opgehev<strong>en</strong>.<br />

Yp<strong>in</strong>us Veurman begon <strong>in</strong> 1874 als kassier <strong>en</strong> commissionair <strong>in</strong> effect<strong>en</strong>;<br />

<strong>in</strong> 1915 werd <strong>de</strong>ze firma voortgezet on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam Fa. Gebr. Mispelbiom<br />

Beijer te Leeuward<strong>en</strong>. Deze firma werd per januari 1918 voortgezet als<br />

Friesehe Bank te Leeuward<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze v<strong>en</strong>nootschap werd <strong>in</strong> januari 1934<br />

opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> organisatie van <strong>de</strong> Amsterdamsche Bank. Het kassiers-<br />

137


edrijf van Veurman was <strong>in</strong> Ste<strong>en</strong>wijk het <strong>en</strong>ige particuliere bedrijf<br />

dat uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk opg<strong>in</strong>g <strong>in</strong> e<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e bank. Er war<strong>en</strong> echter meer kassiers<br />

actief; <strong>de</strong> meeste van <strong>de</strong>ze bedrijv<strong>en</strong> zijn waarschijnlijk failliet gegaan.<br />

K. <strong>de</strong> Leeuw was reeds vóór 1887 werkzaam als kassier <strong>en</strong> commissionair<br />

<strong>in</strong> effect<strong>en</strong>. Dit bedrijf werd nog <strong>in</strong> 1909 vermeld. Johan Wolf startte<br />

<strong>in</strong> 1889 zijn werkzaamhed<strong>en</strong> als bankier, kassier <strong>en</strong> commissionair <strong>in</strong> effect<strong>en</strong>;<br />

<strong>in</strong> 1914 g<strong>in</strong>g <strong>de</strong>ze firma failliet.<br />

Koopman M.M. <strong>de</strong> Leeuw was veelzijdig bezig; hij bedreef <strong>de</strong> kassier<strong>de</strong>rij<br />

(reeds voor 1892), was ban<strong>de</strong>laar <strong>in</strong> manufactur<strong>en</strong>, trad op als zaakwaarnemer,<br />

was lid van <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>teraad <strong>en</strong> was tev<strong>en</strong>s <strong>in</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> 1883-<br />

1886 correspond<strong>en</strong>t voor De Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank. De kassier <strong>en</strong> commissionair<br />

<strong>in</strong> effect<strong>en</strong> G. Rijkmans werd <strong>in</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> 1895 <strong>en</strong> 1896 vermeld. In<br />

<strong>de</strong>ze zelf<strong>de</strong> jar<strong>en</strong> was ook het reeds <strong>in</strong> 1865 <strong>in</strong> Meppel gevestig<strong>de</strong> bedrijf<br />

van A. <strong>de</strong> Visser <strong>in</strong> Ste<strong>en</strong>wijk werkzaam als bankier, kassier <strong>en</strong> commissionair<br />

<strong>in</strong> effect<strong>en</strong>.<br />

Firma Jan Blom werd <strong>in</strong> Ste<strong>en</strong>wijk vermeld <strong>in</strong> 1906 <strong>en</strong> 1909; m<strong>en</strong> was<br />

werkzaam als kassier <strong>en</strong> commissionair <strong>in</strong> effect<strong>en</strong>. Het opricht<strong>in</strong>gsjaar<br />

1740 heeft, als het juist is, betrekk<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> hoofdvestig<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze firma<br />

<strong>in</strong> Meppel. De laatste, gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong> korte perio<strong>de</strong> werkzame firma, betrof<br />

Boschloo & Pothaar. Dit bedrijf bedreef <strong>de</strong> kassier<strong>de</strong>rij <strong>en</strong> trad op als<br />

commissionair <strong>in</strong> effect<strong>en</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> 1906 <strong>en</strong> 1909.<br />

In <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> vóór <strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s <strong>de</strong> Eerste Wereldoorlog werd<strong>en</strong> op vele<br />

plaats<strong>en</strong> <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland midd<strong>en</strong>standsbank<strong>en</strong> opgericht. In september 1914<br />

ontstond <strong>de</strong> Midd<strong>en</strong>standsbank voor Ste<strong>en</strong>wijk <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong>. In <strong>de</strong> voor<br />

<strong>de</strong> bank<strong>en</strong> zeer moeilijke perio<strong>de</strong>, aanvang jar<strong>en</strong> tw<strong>in</strong>tig, g<strong>in</strong>g <strong>de</strong>ze bank<br />

failliet. Het gezon<strong>de</strong> <strong>de</strong>el werd voortgezet als ag<strong>en</strong>tschap van De Hanzebank<br />

te Utrecht, ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> midd<strong>en</strong>standskredietbank. De opheff<strong>in</strong>g/liquidatie<br />

was reeds <strong>in</strong> 1923 of <strong>in</strong> 1924.<br />

De Ste<strong>en</strong>wijker Bank werd twee maand<strong>en</strong> na <strong>de</strong> Midd<strong>en</strong>standsbank <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong>cember 1914 opgericht; waarschijnlijk war<strong>en</strong> <strong>de</strong> kassiersbedrijv<strong>en</strong> niet<br />

meer <strong>in</strong> staat om <strong>in</strong> <strong>de</strong> grotere kredietbehoefte, ontstaan door <strong>de</strong> Eerste<br />

Wereldoorlog, te voorzi<strong>en</strong>. Deze Ste<strong>en</strong>wijkerbank liet e<strong>en</strong> gelei<strong>de</strong>lijke<br />

groei zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> moest alle<strong>en</strong> e<strong>in</strong>d maart/beg<strong>in</strong> april 1924 e<strong>en</strong> pas op <strong>de</strong> plaats<br />

mak<strong>en</strong> doordat <strong>de</strong> problem<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> Firma Van <strong>de</strong>r Vegte & Van Ree<strong>de</strong> te<br />

Zwolle, e<strong>en</strong> grote run op <strong>de</strong> lokett<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Ste<strong>en</strong>wijker Bank <strong>de</strong>ed ontstaan.<br />

In <strong>de</strong>cember 1955 werd <strong>de</strong> bank overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandsehe<br />

Han<strong>de</strong>l-Maatschappij.<br />

De <strong>de</strong>r<strong>de</strong> midd<strong>en</strong>standsbank, <strong>de</strong> <strong>in</strong> juni 1919 opgerichtte Boazbank voor<br />

Ste<strong>en</strong>wijk <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong>, was <strong>de</strong> <strong>en</strong>ige Boazbank <strong>in</strong> <strong>Noordwest</strong>-<strong>Overijssel</strong><br />

die tot kort na <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog is blijv<strong>en</strong> bestaan. Na <strong>de</strong> oorlog<br />

werd <strong>de</strong> bank als Ne<strong>de</strong>rlandsche Midd<strong>en</strong>standsbank voortgezet.<br />

Het kantoor van <strong>de</strong> Incasso-Bank (IB), gevestigd <strong>in</strong> oktober 1946, werd<br />

door <strong>de</strong> fusie tuss<strong>en</strong> Amsterdamsche Bank (AB) <strong>en</strong> IB, <strong>in</strong> 1948 overgebracht<br />

naar het AB-pand aan <strong>de</strong> Oosterstraat. De Rotterdamsche Bank<br />

startte tuss<strong>en</strong> 1950-1959 met e<strong>en</strong> kantoor. Voor <strong>de</strong> Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank <strong>en</strong><br />

Raiffeis<strong>en</strong>bank verwijs ik naar Ste<strong>en</strong>wijkerwold.<br />

138


Ste<strong>en</strong>wijkerwold<br />

De Landbouwbank <strong>en</strong> Aan- <strong>en</strong> Verkoopver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g 'Ste<strong>en</strong>wijkerwold',<br />

aangeslot<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale Utrecht, was <strong>in</strong> 1901 <strong>de</strong> eerste bank, <strong>in</strong> Ste<strong>en</strong>wijkerwold.<br />

Zoals <strong>de</strong> naam echter reeds dui<strong>de</strong>lijk maakt, had <strong>de</strong>ze organisatie<br />

e<strong>en</strong> bre<strong>de</strong>re taak. In 1911 volg<strong>de</strong> <strong>de</strong> opricht<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> rooms-katholieke<br />

teg<strong>en</strong>hanger, <strong>de</strong> Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank 'Ste<strong>en</strong>wijkerwold', aangeslot<strong>en</strong> bij<br />

<strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale E<strong>in</strong>dhov<strong>en</strong>. Zowel <strong>in</strong> Ku<strong>in</strong>re, Ol<strong>de</strong>markt als Ste<strong>en</strong>wijkerwold,<br />

alle drie plaats<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> fl<strong>in</strong>ke katholieke bevolk<strong>in</strong>gsgroep, zi<strong>en</strong> we <strong>de</strong><br />

verzuil<strong>in</strong>g dui<strong>de</strong>lijk weerspiegeld <strong>in</strong> boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

signatuur. Tuss<strong>en</strong> 1966 <strong>en</strong> 1974 fuseerd<strong>en</strong> <strong>de</strong> Landbouwbank <strong>en</strong> Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<br />

tot Rabobank 'Ste<strong>en</strong>wijk'; <strong>de</strong>ze laatste bank fuseer<strong>de</strong> op haar<br />

beurt <strong>in</strong> 1993 met <strong>de</strong> Rabobank 'Bre<strong>de</strong>rwie<strong>de</strong>'.<br />

Tollebeek<br />

In <strong>de</strong>ze <strong>in</strong> <strong>de</strong> Noordoostpol<strong>de</strong>r geleg<strong>en</strong> plaats was <strong>de</strong> Raiffeis<strong>en</strong>bank 'De<br />

Noord-Oostpol<strong>de</strong>r' <strong>in</strong> of vóór 1963 met e<strong>en</strong> zitdag gevestigd. Ver<strong>de</strong>re vermeld<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

heb ik niet aangetroff<strong>en</strong>.<br />

Tuk<br />

Zowel <strong>in</strong> 1974 als <strong>in</strong> 1993 is hier <strong>de</strong> Rabobank 'Ste<strong>en</strong>wijk' gevestigd; <strong>de</strong><br />

voorgangers van <strong>de</strong>ze bank zijn on<strong>de</strong>r Ste<strong>en</strong>wijkerwold vermeld.<br />

Urk<br />

De Nutsspaarbank te Kamp<strong>en</strong> startte <strong>in</strong> april1917 met e<strong>en</strong> zitdag op Urk.<br />

Het eiland maakte tot 1 januari 1950 <strong>de</strong>el uit van <strong>de</strong> prov<strong>in</strong>cie Noord-Hol-<br />

Het kantoor van <strong>de</strong> Amsterdamsche<br />

Bankop Urk, Wijk3 nO.5 (Foto,<br />

ca 1960,ABN AMRO Historisch<br />

Archief).<br />

139


land; <strong>de</strong> vestig<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> zitdag door kantoor Enkhuiz<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Amsterdamsche<br />

Bank <strong>in</strong> januari 1942 is dan ook e<strong>en</strong> logische gang van zak<strong>en</strong>. Mete<strong>en</strong><br />

na <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog, to<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Noordoostpol<strong>de</strong>r<br />

fl<strong>in</strong>k werd aangepakt, volg<strong>de</strong> <strong>de</strong> op<strong>en</strong><strong>in</strong>g van diverse vestig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van<br />

lan<strong>de</strong>lijke <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>; niet alle vestig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> war<strong>en</strong> blijvers. Achtere<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s<br />

werd<strong>en</strong> <strong>in</strong> of vóór 1950 e<strong>en</strong> correspond<strong>en</strong>tschap van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandsehe<br />

Han<strong>de</strong>l-Maatschappij geop<strong>en</strong>d (sluit<strong>in</strong>g vóór 1959), <strong>in</strong> 1958 <strong>de</strong><br />

Raiffeis<strong>en</strong>bank 'De Noord-Oostpol<strong>de</strong>r' (Utrecht), <strong>in</strong> augustus 1959 <strong>de</strong><br />

Rotterdamsche Bank, <strong>in</strong> of vóór 1965 Slav<strong>en</strong>burg's Bank (sluit<strong>in</strong>g vóór<br />

1974), <strong>in</strong> of vóór 1974 <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandsche Midd<strong>en</strong>standsbank <strong>en</strong> t<strong>en</strong>slotte <strong>in</strong><br />

of vóór 1974 <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse Credietbank (geslot<strong>en</strong>).<br />

Voll<strong>en</strong>hove<br />

De Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank 'Ambt-Voll<strong>en</strong>hove', <strong>in</strong> 1907 opgericht <strong>en</strong> aangeslot<strong>en</strong><br />

bij <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale Utrecht, is <strong>de</strong> eerste bank <strong>in</strong> Voll<strong>en</strong>hove. Deze bank fuseer<strong>de</strong><br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> helft van <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> tachtig met <strong>de</strong> Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank-<br />

Raiffeis<strong>en</strong>bank 'Wanneperve<strong>en</strong>' tot <strong>de</strong> Rabobank 'Bre<strong>de</strong>rwie<strong>de</strong>'. In 1993<br />

g<strong>in</strong>g <strong>de</strong>ze bank e<strong>en</strong> fusie aan met <strong>de</strong> Rabobank 'Ste<strong>en</strong>wijk'. In of vóór<br />

1917 was <strong>de</strong> Nutsspaarbank van Ste<strong>en</strong>wijk hier met e<strong>en</strong> zitdag verteg<strong>en</strong>woordigd.<br />

De <strong>de</strong>r<strong>de</strong> bank ter plaatse was <strong>in</strong> <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> 1922-1928 <strong>de</strong> Boazbank<br />

voor Zwartsluis <strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> 1928-1931 haar opvolgster <strong>de</strong> Zwartsluizer<br />

Bank. De bank werd verteg<strong>en</strong>woordigd door <strong>de</strong> heer J. <strong>de</strong> Lange<br />

Gzn., die als ag<strong>en</strong>t optrad voor Stad- <strong>en</strong> Ambt- Voll<strong>en</strong>hove. Door f<strong>in</strong>ancieel<br />

geknoei van <strong>de</strong> directeur van <strong>de</strong>ze <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g te Zwartsluis moest <strong>de</strong><br />

bank e<strong>in</strong>d september 1931 haar activiteit<strong>en</strong> stak<strong>en</strong>.<br />

Vóór <strong>de</strong> afsluit<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Zui<strong>de</strong>rzee vorm<strong>de</strong> <strong>de</strong> visserij <strong>en</strong> nev<strong>en</strong>werkzaamhed<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> belangrijke bron van <strong>in</strong>komst<strong>en</strong>. Dit verklaart<br />

<strong>de</strong> aanwezigheid <strong>in</strong> Voll<strong>en</strong>hove van e<strong>en</strong> ag<strong>en</strong>tschap van <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale<br />

Spaar- <strong>en</strong> Voorschotbank voor <strong>de</strong> Visscherij te Arnhem <strong>in</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> 1922-<br />

1936.<br />

In <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog, vóór april 1944, volg<strong>de</strong> <strong>de</strong> vestig<strong>in</strong>g van<br />

e<strong>en</strong> zitdag van <strong>de</strong> Zwolse Bank van Doijer & Kalff; waarschijnlijk h<strong>in</strong>g<br />

<strong>de</strong>ze vestig<strong>in</strong>g sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> drooglegg<strong>in</strong>gswerkzaamhed<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Noordoostpol<strong>de</strong>r.<br />

To<strong>en</strong> Doijer & Kalff <strong>in</strong> 1950 opg<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> organisatie van <strong>de</strong><br />

Amsterdamsche Bank, werd <strong>de</strong> zitdag <strong>in</strong> Voll<strong>en</strong>hove beë<strong>in</strong>digd.<br />

Wanneperve<strong>en</strong><br />

De <strong>en</strong>ige bank alhier was <strong>de</strong> <strong>in</strong> 1928 opgerichtte Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank-Raiffeis<strong>en</strong>bank<br />

'Wanneperve<strong>en</strong>', aangeslot<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale Bank te Utrecht.<br />

Deze bank fuseer<strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> helft van <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> tachtig met <strong>de</strong> Rabobank<br />

'Voll<strong>en</strong>hove' tot Rabobank 'Bre<strong>de</strong>rwie<strong>de</strong>'. In 1993 g<strong>in</strong>g <strong>de</strong>ze bank<br />

e<strong>en</strong> fusie aan met <strong>de</strong> Rabobank 'Ste<strong>en</strong>wijk'.<br />

Wi/sum<br />

De <strong>in</strong> 1911 opgerichtte Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank 'Wilsurn', aangeslot<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale<br />

Utrecht fuseer<strong>de</strong> <strong>in</strong> 1975, als Rabobank 'Wilsum', met <strong>de</strong> Rabobank<br />

'Kamp<strong>en</strong>'. De nieuwe naam werd Rabobank IJsselmond.<br />

140


W<strong>in</strong><strong>de</strong>sheim<br />

In 1973 werd door <strong>de</strong> Raiffeis<strong>en</strong>bank 'Zwolle <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong>' wekelijks<br />

e<strong>en</strong> zitdag <strong>in</strong> het Dorpshuis gehoud<strong>en</strong>.<br />

Llsselmuid<strong>en</strong><br />

Bancair werd hier het spits afgebet<strong>en</strong> door <strong>de</strong> <strong>in</strong> 1906 opgerichtte Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank,<br />

aangeslot<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale E<strong>in</strong>dhov<strong>en</strong>. De Bondsspaarbank<br />

Kamp<strong>en</strong> volg<strong>de</strong> als twee<strong>de</strong> bank. De eerste <strong>en</strong> <strong>en</strong>ige lan<strong>de</strong>lijke algem<strong>en</strong>e<br />

bank hier was <strong>de</strong> ABN die zich <strong>in</strong> 1981 <strong>in</strong> IJsselmuid<strong>en</strong> heeft gevestigd.<br />

Zalk<br />

De <strong>in</strong> 1916 opgerichtte Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank 'Zaik', aangeslot<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale<br />

Utrecht fuseer<strong>de</strong> met <strong>de</strong> Rabobank 'Hattem'. De nieuwe naam werd<br />

Rabobank 'Hattem-Zalk'.<br />

Zwartsluis<br />

De eerste bank <strong>in</strong> Zwartsluis was <strong>de</strong> Nutsspaarbank; waarschijnlijk opgericht<br />

rond 1820, <strong>in</strong> navolg<strong>in</strong>g van Zwolle <strong>in</strong> 1818 <strong>en</strong> Kamp<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1820. In teg<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g<br />

tot <strong>de</strong> nog steeds bestaan<strong>de</strong> bank<strong>en</strong> <strong>in</strong> Kamp<strong>en</strong> <strong>en</strong> Zwolle werd<br />

<strong>de</strong>ze bank reeds <strong>in</strong> 1831 opgehev<strong>en</strong>.<br />

De volg<strong>en</strong><strong>de</strong> pog<strong>in</strong>g voor e<strong>en</strong> nieuwe banksticht<strong>in</strong>g was <strong>de</strong> vestig<strong>in</strong>g van<br />

het correspond<strong>en</strong>tschap <strong>de</strong>r<strong>de</strong> klasse van De Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank; dit<br />

ag<strong>en</strong>tschap g<strong>in</strong>g <strong>in</strong> januari 1879 van start. In 1893/1894 werd het nog g<strong>en</strong>oemd;<br />

het is rond 1900 opgehev<strong>en</strong>. De Ste<strong>en</strong>wijker kassier, bankier <strong>en</strong><br />

commissionair <strong>in</strong> effect<strong>en</strong>, Johan Wolf, begon <strong>in</strong> 1898 <strong>in</strong> Zwartsluis met<br />

e<strong>en</strong> vestig<strong>in</strong>g; <strong>de</strong>ze firma g<strong>in</strong>g <strong>in</strong> 1914 failliet. De Ste<strong>en</strong>wijker kassier <strong>en</strong><br />

commissionair <strong>in</strong> effect<strong>en</strong>, DJ. Zweers, sprong <strong>in</strong> oktober 1914 <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze<br />

op<strong>en</strong>gevall<strong>en</strong> plaats; het bedrijf was echter ge<strong>en</strong> lang lev<strong>en</strong> beschor<strong>en</strong>.<br />

De jar<strong>en</strong> 1910-1920 liet<strong>en</strong> <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland e<strong>en</strong> opricht<strong>in</strong>gsgolf van plaatselijke<br />

Boazbank<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>, zo ook <strong>in</strong> Zwartsluis. In ofvóór 1915 was er <strong>in</strong> Zwartsluis<br />

e<strong>en</strong> bijkantoor van <strong>de</strong> Boazbank voor Meppel <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong>. De eig<strong>en</strong><br />

Zwartsluizer Boazbank werd <strong>in</strong> <strong>de</strong>cember 1916 opgericht. De bank had<br />

ag<strong>en</strong>tschapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> zitdag<strong>en</strong> <strong>in</strong> diverse plaats<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g. In 1928 werd<br />

<strong>de</strong> bank omgezet <strong>in</strong> e<strong>en</strong> naamloze v<strong>en</strong>nootschap on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam Zwartsluizer<br />

Bank. Zij moest haar lokett<strong>en</strong> op 28 september 1931 sluit<strong>en</strong>. Er was to<strong>en</strong><br />

namelijk e<strong>en</strong> tekort van ruim f 700.000,-; het uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijke verlies bedroeg<br />

bijna f 400.000,-. Directeur Van <strong>de</strong>r Voort bleek allerlei speculaties te hebb<strong>en</strong><br />

verricht, alle<strong>en</strong> <strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> directeur van <strong>de</strong> Kamper Bank, J. van<br />

<strong>de</strong>r Wou<strong>de</strong>. Zij hadd<strong>en</strong> beid<strong>en</strong> hun opleid<strong>in</strong>g bij <strong>de</strong> kassiersfirma Van Esch<br />

& Co te Zwolle gehad <strong>en</strong> k<strong>en</strong>d<strong>en</strong> elkaar uit die tijd. De Zwartsluizer Bank<br />

werd op 28 februari 1932 ontbond<strong>en</strong> door <strong>de</strong> verga<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van aan<strong>de</strong>elhou<strong>de</strong>rs;<br />

<strong>de</strong> crediteur<strong>en</strong> kreg<strong>en</strong> <strong>in</strong> dit faillissem<strong>en</strong>t 65% van hun vor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

uitbetaald. Het gebouw werd <strong>in</strong> januari 1937 <strong>in</strong> gebruik g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door <strong>de</strong><br />

Nutsspaarbank te Kamp<strong>en</strong> voor het to<strong>en</strong> gevestig<strong>de</strong> bijkantoor."<br />

Het ag<strong>en</strong>tschap Meppel van <strong>de</strong> Gel<strong>de</strong>rsehe Credietvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g startte <strong>in</strong><br />

1918 met e<strong>en</strong> correspond<strong>en</strong>tschap <strong>in</strong> Zwartsluis; <strong>in</strong> 1924, to<strong>en</strong> <strong>de</strong> op<strong>en</strong><strong>in</strong>gsfrequ<strong>en</strong>tie<br />

reeds was teruggebracht tot zitdag<strong>en</strong> op d<strong>in</strong>sdag <strong>en</strong> vrijdag,<br />

141


volg<strong>de</strong> <strong>de</strong> opheff<strong>in</strong>g. De volg<strong>en</strong><strong>de</strong> sticht<strong>in</strong>g betrof <strong>de</strong> zitdag van <strong>de</strong> Zwolse<br />

Bank van Doijer & Kalff <strong>in</strong> 1942; vanaf 1950 werd <strong>de</strong>ze voortgezet als zitdag<br />

van <strong>de</strong> Amsterdamsche Bank. Het correspond<strong>en</strong>tschap van <strong>de</strong> Incasso-Bank<br />

werd met <strong>de</strong>ze zitdag gecomb<strong>in</strong>eerd.<br />

De Rotterdamsche Bank was vóór of vanaf 1950 actief met e<strong>en</strong> zitdag <strong>in</strong><br />

'De Stad Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong>'. De bank, to<strong>en</strong> <strong>in</strong>mid<strong>de</strong>ls Amsterdam-Rotterdam<br />

Bank gehet<strong>en</strong>, werd tuss<strong>en</strong> 1974 <strong>en</strong> 1982 opgehev<strong>en</strong>. In Zwartsluis is ge<strong>en</strong><br />

eig<strong>en</strong> boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank opgericht; <strong>in</strong> of vóór 1959 war<strong>en</strong> er wel bijkantor<strong>en</strong><br />

van zowel <strong>de</strong> Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank 'G<strong>en</strong>emuid<strong>en</strong>' als <strong>de</strong> Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank 'Hasselt'.<br />

Tuss<strong>en</strong> 1966 <strong>en</strong> 1968 volg<strong>de</strong> <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandsche Midd<strong>en</strong>standsbank <strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> 1973 <strong>de</strong> Algem<strong>en</strong>e Bank Ne<strong>de</strong>rland.<br />

Zwolle<br />

De oudste nog bestaan<strong>de</strong> bank te Zwolle is <strong>de</strong> <strong>in</strong> juni 1818 opgerichtte<br />

Spaarbank van het Departem<strong>en</strong>t Zwolle <strong>de</strong>r Maatschappij tot Nut van't<br />

Algeme<strong>en</strong>. Deze bank wijzig<strong>de</strong> haar naam <strong>in</strong> <strong>de</strong> loop <strong>de</strong>r tijd <strong>in</strong> Nutsspaarbank<br />

<strong>en</strong> Bondsspaarbank <strong>en</strong> is teg<strong>en</strong>woordig bek<strong>en</strong>d als SNS Bank. Naast<br />

<strong>de</strong>ze spaarbank zijn <strong>in</strong> Zwolle <strong>in</strong> <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> tw<strong>in</strong>tigste eeuw diverse<br />

kassiers werkzaam geweest. De belangrijkste vijf war<strong>en</strong>, <strong>in</strong> volgor<strong>de</strong><br />

van het jaar van opricht<strong>in</strong>g, A. van Dev<strong>en</strong>ter & Zn. (1824), Doijer & Kalff<br />

Burgemeester Van Roij<strong>en</strong>s<strong>in</strong>gel v-I te Zwolle. Van. 1931 tot 1950 was hier <strong>de</strong> Bank<br />

van Doijer & Kalft gevestigd. Daarna tot 1982 <strong>in</strong>.gebruik bij <strong>de</strong> Amsterdamsche<br />

Bank <strong>en</strong> <strong>de</strong> Amsterdam-Rotterdam Bank. Na e<strong>en</strong> r<strong>en</strong>ovatie is het gebouw geschikt<br />

gemaakt voor jonger<strong>en</strong>huisvest<strong>in</strong>g (Foto, ca 1955, ABN AMRO Historisch Archief).<br />

142


(1825), Van Esch & Co (1845), Van <strong>de</strong>r Vegte & Van Ree<strong>de</strong> (1864) <strong>en</strong><br />

Buisman Gratama & Co (1870). Vier van <strong>de</strong>ze vijf verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong><br />

1923-1925 <strong>en</strong> <strong>de</strong> vijf<strong>de</strong>, <strong>de</strong> firma Doijer & Kalff, was <strong>in</strong> 1918, met grote <strong>in</strong>br<strong>en</strong>g<br />

van <strong>de</strong> Amsterdamsche Bank, omgezet <strong>in</strong> e<strong>en</strong> naamloze v<strong>en</strong>nootschap.<br />

Omdat <strong>de</strong> teloorgang van <strong>de</strong>ze bedrijv<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> plaatselijke economie<br />

zeer schokk<strong>en</strong>d moet zijn geweest, word<strong>en</strong> <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die<br />

tot <strong>de</strong>ze lokale f<strong>in</strong>anciële catastrofe hebb<strong>en</strong> geleid per bedrijf nagegaan."<br />

Firma A. van Dev<strong>en</strong>ter & Zn. Dit kassiersbedrijf werd opgericht <strong>in</strong> 1824; <strong>in</strong><br />

1865 was <strong>de</strong>ze firma, als <strong>en</strong>ige <strong>in</strong> Zwolle, fulltime met <strong>de</strong> geldhan<strong>de</strong>l bezig.<br />

Aan het e<strong>in</strong><strong>de</strong> van <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw was <strong>de</strong> firma actief als bankier, commissionair<br />

<strong>in</strong> effect<strong>en</strong> <strong>en</strong> geldwisselaar. Zij raakte aan het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong> jar<strong>en</strong><br />

tw<strong>in</strong>tig <strong>in</strong> problem<strong>en</strong> door te grote kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g. Twee grote blanco krediet<strong>en</strong><br />

war<strong>en</strong> <strong>de</strong> mol<strong>en</strong>st<strong>en</strong><strong>en</strong> om <strong>de</strong> nek van Van Dev<strong>en</strong>ter. Kunstmesthan<strong>de</strong>l<br />

Krol & Co. te Zwolle had e<strong>en</strong> uitstaand krediet van f 500.000,- <strong>en</strong> olieslagerij<br />

Firma Re<strong>in</strong><strong>de</strong>rs & Co had e<strong>en</strong> krediet van f 650.000,- bij Van Dev<strong>en</strong>ter.<br />

In november 1920 was <strong>de</strong> verhoud<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> het eig<strong>en</strong> kapitaal <strong>en</strong> reserve/effect<strong>en</strong><strong>de</strong>pot<br />

(f 696.000,-) <strong>en</strong> kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g (f 2.608.000,-) bij e<strong>en</strong> balanstotaal<br />

van f 3.755.000,- <strong>in</strong> <strong>de</strong> og<strong>en</strong> van De Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank (DNB), als<br />

<strong>en</strong>ige van <strong>de</strong> Zwolse kassiersbedrijv<strong>en</strong>, gezond. De verhoud<strong>in</strong>g aansprakelijk<br />

kapitaal: <strong>de</strong>biteur<strong>en</strong> was met 1:4 ook zeer gezond. E<strong>en</strong> groot probleem was,<br />

dat van <strong>de</strong> krediet<strong>en</strong>, twee<strong>de</strong>r<strong>de</strong> <strong>in</strong> blanco was verstrekt, dus zon<strong>de</strong>r on<strong>de</strong>rpand.<br />

Door <strong>de</strong> surséance van betal<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Firma Van Esch & Co werd bij<br />

Van Dev<strong>en</strong>ter maart 1923 door relaties e<strong>en</strong> bedrag van f 650.000,- aan <strong>de</strong>posito's<br />

<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g-courantgeld<strong>en</strong> opgevraagd. De grootste risicofactor, <strong>de</strong>biteur<br />

Kunstmesthan<strong>de</strong>l Krol & Co. werd beg<strong>in</strong> 1924 on<strong>de</strong>rgebracht bij <strong>de</strong> bankiers<br />

van <strong>de</strong> Ver<strong>en</strong>ig<strong>de</strong> Chemische Fabriek<strong>en</strong>; dit risico was <strong>de</strong> Firma dus<br />

kwijt. An<strong>de</strong>rzijds was Krol wel goed voor e<strong>en</strong><strong>de</strong>r<strong>de</strong> van <strong>de</strong> gehele omzet van<br />

Van Dev<strong>en</strong>ter. DNB achtte aansluit<strong>in</strong>g bij e<strong>en</strong>lan<strong>de</strong>lijke bank, bijvoorbeeld<br />

<strong>de</strong> Nationale Bankvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g te Utrecht w<strong>en</strong>selijk. Deze was zich op dat<br />

mom<strong>en</strong>t aan het oriënter<strong>en</strong> om zich <strong>in</strong> Zwolle te vestig<strong>en</strong>. Door <strong>de</strong> problem<strong>en</strong><br />

bij <strong>de</strong> Firma Van <strong>de</strong>r Vegte & Van Ree<strong>de</strong> e<strong>in</strong>d maart/beg<strong>in</strong> april1924<br />

ontstond er e<strong>en</strong> grote run op <strong>de</strong> lokett<strong>en</strong> van Van Dev<strong>en</strong>ter. Firmant P. van<br />

Dev<strong>en</strong>ter klopte aan bij collega H<strong>en</strong>drik Gratama om <strong>de</strong> bedrijv<strong>en</strong> Van<br />

Dev<strong>en</strong>ter <strong>en</strong> Buisman Gratama & Co te comb<strong>in</strong>er<strong>en</strong>. Wat Van Dev<strong>en</strong>ter niet<br />

wist, was dat Gratama op dat mom<strong>en</strong>t al ge<strong>en</strong> baas meer <strong>in</strong> eig<strong>en</strong> huis was <strong>en</strong><br />

De Tw<strong>en</strong>tsche Bank <strong>in</strong> Amsterdam besliste negatief op het verzoek. E<strong>en</strong> verzoek<br />

tot overname door <strong>de</strong> Amsterdamsche Bank bleef ook zon<strong>de</strong>r resultaat,<br />

omdat <strong>de</strong>ze via <strong>de</strong> bank van Doijer & Kalff reeds te Zwolle was gevestigd.<br />

Van Dev<strong>en</strong>ter vroeg 14 mei 1924 surséance van betal<strong>in</strong>g aan. Op 24 <strong>de</strong>cember<br />

werd dit <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itief verle<strong>en</strong>d voor an<strong>de</strong>rhalf jaar met terugwerk<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

kracht per 4 juni 1924. Op 8 <strong>de</strong>cember 1924 nam <strong>de</strong> Nationale Bankvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<br />

haar <strong>in</strong>trek <strong>in</strong> het grote karakteristieke pand van <strong>de</strong> Firma van Dev<strong>en</strong>ter<br />

aan <strong>de</strong> Sass<strong>en</strong>straat 37/hoek Nieuwe Markt 5; <strong>de</strong>l<strong>en</strong> van het bedrijf van Van<br />

Dev<strong>en</strong>ter werd<strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s door <strong>de</strong> Natobank overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. In november 1925<br />

werd<strong>en</strong> alle crediteur<strong>en</strong> t<strong>en</strong> volle betaald <strong>en</strong> <strong>in</strong> februari 1927 werd <strong>de</strong> firma<br />

opgehev<strong>en</strong>."<br />

143


Doijer & Kalff. In 1809 begonn<strong>en</strong> <strong>de</strong> zwagers Antony Doijer (1781-1868),<br />

voormalig trijpfabrikant <strong>en</strong> ag<strong>en</strong>t <strong>in</strong> assurantiën, <strong>en</strong> Jacob Kalff (1785-<br />

1859), oorspronkelijk do<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> oliehan<strong>de</strong>l, <strong>in</strong> Zwolle met e<strong>en</strong> grossier<strong>de</strong>rij<br />

<strong>in</strong> thee. Doijer werd <strong>in</strong> dit zelf<strong>de</strong> jaar correspond<strong>en</strong>t voor Zwolle<br />

voor <strong>de</strong> On<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>ge Brandwaarborg Maatschappij De Jong & Co te Amsterdam.<br />

In september 1813 werd Jacob Kalff, bij <strong>de</strong>creet van keizer Napoleon,<br />

b<strong>en</strong>oemd tot makelaar <strong>in</strong> effect<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> logisch vervolg op <strong>de</strong>ze activiteit<strong>en</strong><br />

was <strong>de</strong> opricht<strong>in</strong>g op 1 januari 1825 van <strong>de</strong> firma Doijer & Kalft,<br />

kassiers, commissionairs <strong>in</strong> effect<strong>en</strong> <strong>en</strong> assurantiën. In <strong>de</strong> eerste <strong>de</strong>rtig jaar<br />

van haar bestaan hield <strong>de</strong> firma zich tev<strong>en</strong>s bezig met <strong>de</strong> re<strong>de</strong>rij van schep<strong>en</strong><br />

voor <strong>de</strong> buit<strong>en</strong>vaart. Dankzij het <strong>in</strong>itiatief <strong>en</strong> <strong>de</strong> me<strong>de</strong>werk<strong>in</strong>g van<br />

Doijer & Kalff zijn er <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze tijd diverse schep<strong>en</strong> op <strong>de</strong> scheepswerv<strong>en</strong> te<br />

Zwolle gebouwd. Vanaf 1873 trad <strong>de</strong> firma op als ag<strong>en</strong>t voor <strong>de</strong> Credietvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<br />

van 1853 te Amsterdam. Deze relatie bleef bestaan tot <strong>de</strong> fusie<br />

van <strong>de</strong>ze <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g <strong>in</strong> 1918 met Wertheim & Gompertz tot <strong>de</strong> Bank-Associatie.<br />

Rond 1865 was Doijer & Kalff ook actief <strong>in</strong> <strong>de</strong> graanhan<strong>de</strong>l; het<br />

belangrijkste <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> werkzaamhed<strong>en</strong> bestond <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze tijd uit het bezorg<strong>en</strong><br />

van <strong>in</strong>casser<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Daarna volgd<strong>en</strong> pas <strong>de</strong> commissie-zak<strong>en</strong> <strong>in</strong> effect<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> assurantiën. M<strong>en</strong> ontv<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze tijd ook <strong>in</strong>cassopapier van buit<strong>en</strong>lan<strong>de</strong>rs,<br />

o.a. van tabakshuiz<strong>en</strong> uit het Duitse Brem<strong>en</strong>. Vanaf het e<strong>in</strong><strong>de</strong><br />

van <strong>de</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw g<strong>in</strong>g <strong>de</strong> firma zich tot haar kerntak<strong>en</strong> beperk<strong>en</strong>;<br />

bankier, commissionair <strong>in</strong> effect<strong>en</strong>, geldwisselaar <strong>en</strong> kassier.<br />

Het uitbrek<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Eerste Wereldoorlog veroorzaakte e<strong>in</strong>d juli/ beg<strong>in</strong><br />

augustus 1914 e<strong>en</strong> run op <strong>de</strong> lokett<strong>en</strong> van kassiers <strong>en</strong> bankiers. Jacob Kalff,<br />

kle<strong>in</strong>zoon van <strong>de</strong> oprichter, vroeg schriftelijk om f<strong>in</strong>anciële steun bij <strong>de</strong> Amsterdamsche<br />

Bank <strong>en</strong> <strong>de</strong> Rotterdamsche Bankvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g. De Firma verzocht<br />

om f 50.000,-, maar liever nog f 100.000,- om <strong>de</strong> moeilijkhed<strong>en</strong> het<br />

hoofd te kunn<strong>en</strong> bied<strong>en</strong>. De Amsterdammers <strong>en</strong> Rotterdammers verwez<strong>en</strong><br />

naar het Kon<strong>in</strong>klijk Steuncomite. Deze <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g wil<strong>de</strong> wel f 30.000,- als l<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

verstrekk<strong>en</strong>, maar eiste dan als on<strong>de</strong>rpand <strong>de</strong>gelijke fonds<strong>en</strong>. Door <strong>de</strong><br />

gewijzig<strong>de</strong> omstandighed<strong>en</strong> nam<strong>en</strong> <strong>de</strong> firmant<strong>en</strong> <strong>de</strong> besliss<strong>in</strong>g het bedrijf <strong>in</strong><br />

e<strong>en</strong> naamloze v<strong>en</strong>nootschap om te zett<strong>en</strong>. Deze wijzig<strong>in</strong>g g<strong>in</strong>g <strong>in</strong> op 1 januari<br />

1918 <strong>en</strong> <strong>de</strong> nieuwe naam werd Bank van Doijer & Kalff N.V. De Amsterdamsche<br />

Bank was f<strong>in</strong>ancieel betrokk<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> omzett<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> firma <strong>in</strong><br />

e<strong>en</strong> n.v. door e<strong>en</strong> 40% participatie <strong>in</strong> het aan<strong>de</strong>l<strong>en</strong>kapitaal. Deze <strong>de</strong>elnem<strong>in</strong>g<br />

werd <strong>in</strong> november 1924 verhoogd tot 50% <strong>en</strong> <strong>in</strong> mei 1941 werd <strong>de</strong> rester<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

helft van <strong>de</strong> uitstaan<strong>de</strong> aan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> verworv<strong>en</strong>. Beg<strong>in</strong> januari 1950<br />

werd <strong>in</strong> het pand van <strong>de</strong> Bank van Doijer & Kalff e<strong>en</strong> vestig<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Amsterdamsche<br />

Bank geop<strong>en</strong>d <strong>en</strong> <strong>de</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> van Doijer & Kalff werd<strong>en</strong><br />

overgebracht naar <strong>de</strong> AB. Hierdoor verdwe<strong>en</strong> <strong>de</strong> naam Bank van Doijer &<br />

Kalft uit <strong>Overijssel</strong>. De naam bestaat echter tot op <strong>de</strong> huidige dag, s<strong>in</strong>ds <strong>de</strong>cember<br />

1954 als N.V. Belegg<strong>in</strong>gsmaatschappij van Doijer & Kalff te Amsterdam,<br />

teg<strong>en</strong>woordig e<strong>en</strong> dochter<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g van ABN AMRO. 35<br />

Firma Van Esch & Co. Deze firma werd <strong>in</strong> 1845 opgericht <strong>en</strong> hield zich<br />

naast <strong>de</strong> kassier<strong>de</strong>rij <strong>in</strong> 1865 ook bezig met <strong>de</strong> leerlooierij <strong>en</strong> graanhan<strong>de</strong>l.<br />

Aan het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong>ze eeuw beperkte het bedrijf zich tot <strong>de</strong> kerntak<strong>en</strong>:<br />

144


ankier, commissionair <strong>en</strong> makelaar <strong>in</strong> effect<strong>en</strong>. De moeilijkhed<strong>en</strong> ontstond<strong>en</strong><br />

kort na <strong>de</strong> Eerste Wereldoorlog. Het eerste signaal dat er problem<strong>en</strong><br />

war<strong>en</strong>, bleek <strong>in</strong> maart 1921 to<strong>en</strong> <strong>de</strong> ag<strong>en</strong>t van De Ne<strong>de</strong>rlandsche<br />

Bank te Zwolle op <strong>de</strong> hoogte werd gebracht van e<strong>en</strong> krediet van ruim vijf<br />

ton aan <strong>de</strong> firma R. Ar<strong>en</strong>ds te Wijhe (zie ook bij Buisman Gratama & Co).<br />

Het krediet was <strong>in</strong> september toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> tot f 1,3 miljo<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>biteur<br />

was niet <strong>in</strong> staat aan zijn verplicht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te voldo<strong>en</strong>. De verhoud<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong><br />

eig<strong>en</strong> kapitaal (f 100.000,- aan effect<strong>en</strong> <strong>en</strong> bankgebouw) <strong>en</strong> kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

(f 1,6 miljo<strong>en</strong>) bij e<strong>en</strong> balanstotaal van f 2.430.000,- achtte DNB, net<br />

als bij <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re Zwolse firma's ongezond, ev<strong>en</strong>als <strong>de</strong> verhoud<strong>in</strong>g aansprakelijk<br />

kapitaal: <strong>de</strong>biteur<strong>en</strong> = 1:16. De firmant<strong>en</strong>, L.I. <strong>en</strong> P.W.H.l. Vos <strong>de</strong><br />

Wael bezat<strong>en</strong> echter te Zwolle <strong>en</strong> on<strong>de</strong>r Zwollerkerspel <strong>en</strong> Raalte onroer<strong>en</strong>d<br />

goed met e<strong>en</strong> geschatte waar<strong>de</strong> van meer dan e<strong>en</strong> half miljo<strong>en</strong>. Vlak<br />

voor <strong>de</strong> aanvraag van surséance tot betal<strong>in</strong>g, op 27 februari 1923, bleek <strong>de</strong><br />

vor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g op Ar<strong>en</strong>ds te zijn toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> tot f 1,7 miljo<strong>en</strong> (zes ton aan krediet<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> voor f 1,1 miljo<strong>en</strong> aan aan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> fabriek van Ar<strong>en</strong>ds).<br />

To<strong>en</strong> <strong>de</strong> surséance van betal<strong>in</strong>g werd aangevraagd, schatte m<strong>en</strong> <strong>de</strong> totale<br />

schuld op f 2,5 miljo<strong>en</strong>; het betal<strong>in</strong>gsuitstel werd op 21 maart uitgesprok<strong>en</strong><br />

voor e<strong>en</strong> perio<strong>de</strong> van e<strong>en</strong> halfjaar. Op 10 oktober 1923 werd het faillissem<strong>en</strong>t<br />

uitgesprok<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> familielid van <strong>de</strong> firmant<strong>en</strong>, Am. Vos <strong>de</strong> Wael, wethou<strong>de</strong>r<br />

te Zwolle, trok zich <strong>de</strong>ze zaak dusdanig aan dat hij krankz<strong>in</strong>nig is geword<strong>en</strong>."<br />

Firma W.J. Wolff. Dit bedrijf was <strong>in</strong> 1865 werkzaam <strong>in</strong> <strong>de</strong> graanhan<strong>de</strong>l,<br />

leerlooierij <strong>en</strong> kassier<strong>de</strong>rij. Wolff was verwant aan <strong>de</strong> Gebroe<strong>de</strong>rs Wolff te<br />

Kamp<strong>en</strong> die zich bezig hield<strong>en</strong> als boterkooplied<strong>en</strong> <strong>en</strong> kassiers. De Zwolse<br />

<strong>en</strong> Kamper Wolff's war<strong>en</strong> familie van <strong>de</strong> Gebroe<strong>de</strong>rs Wolff te Elburg <strong>en</strong><br />

S.H. Wolff te Har<strong>de</strong>rwijk, die ook actief <strong>in</strong> <strong>de</strong> geldhan<strong>de</strong>l war<strong>en</strong>. In 1906<br />

werd <strong>de</strong> firma W.I. Wolff niet meer vermeld. De zoon van W.I. Wolff, Jacob,<br />

was <strong>in</strong> 1874 betrokk<strong>en</strong> bij het hierna beschrev<strong>en</strong> faillissem<strong>en</strong>t van <strong>de</strong><br />

<strong>Overijssel</strong>sche Bank.<br />

Van <strong>de</strong>r Vegte & Van Ree<strong>de</strong>. Deze firma werd 1 november 1864 opgericht<br />

door Lubbertus van <strong>de</strong>r Vegte <strong>en</strong> Johan van Ree<strong>de</strong> <strong>en</strong> later voortgezet<br />

door Willem van <strong>de</strong>r Vegte <strong>en</strong> Lubbertus van <strong>de</strong>r Vegte, zoon <strong>en</strong> kle<strong>in</strong>zoon<br />

van <strong>de</strong> oprichter <strong>en</strong> Willem Smed<strong>in</strong>g. Al spoedig wist <strong>de</strong> firma zich<br />

e<strong>en</strong> plaats naast <strong>de</strong> al jar<strong>en</strong> gevestig<strong>de</strong> firma's te verwerv<strong>en</strong>. In 1879 was <strong>de</strong><br />

firma <strong>de</strong> grootste Zwolse discontant bij het ag<strong>en</strong>tschap van De Ne<strong>de</strong>rlandsehe<br />

Bank; vanaf 1883 was het bedrijf e<strong>en</strong> v<strong>en</strong>nootschap on<strong>de</strong>r firma. E<strong>in</strong>d<br />

neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw was <strong>de</strong> firma nog steeds <strong>de</strong> grootste discontant bij DNB.<br />

In 1921 raakte <strong>de</strong> firma <strong>in</strong> moeilijkhed<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> krediet van acht ton aan<br />

<strong>de</strong> firma Gro<strong>en</strong><strong>en</strong>berg, Kruithof & Sloet voor <strong>de</strong> aannem<strong>in</strong>g van werk<strong>en</strong><br />

voor <strong>de</strong> Staatsspoorweg<strong>en</strong>. Net als bij <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re Zwolse firma's was <strong>in</strong><br />

1920 <strong>de</strong> verhoud<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> kapitaal <strong>en</strong> reserve (f 128.000,-) <strong>en</strong> kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

(f 2,9 miljo<strong>en</strong>) bij e<strong>en</strong> balanstotaal van f 3,6 miljo<strong>en</strong> verre<br />

van gezond. De verhoud<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> aansprakelijk kapitaal: <strong>de</strong>biteur<strong>en</strong> bedroeg<br />

1:22!! De Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank waarschuw<strong>de</strong> <strong>de</strong> firma <strong>in</strong> maart 1922,<br />

wanneer aan grote krediet<strong>en</strong> f 1,4 miljo<strong>en</strong> zou uitstaan, dat voortgaan<strong>de</strong><br />

145


kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g niet toegestaanzou zijn op straffe van uitsluit<strong>in</strong>g van disconter<strong>in</strong>g<br />

van wissels door <strong>de</strong> firma bij DNB. Deze waarschuw<strong>in</strong>g werd gedaan<br />

vanwege het slechte gehalte van <strong>de</strong> grote <strong>de</strong>biteur<strong>en</strong>. De firmant<strong>en</strong><br />

probeerd<strong>en</strong>, om <strong>de</strong> problem<strong>en</strong> het hoofd te kunn<strong>en</strong> bied<strong>en</strong>, voor hun bedrijf<br />

aansluit<strong>in</strong>g te bewerkstellig<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> Amsterdamse Incasso-Bank. De<br />

Incasso-Bank besloot, na e<strong>en</strong> grondig on<strong>de</strong>rzoek van <strong>de</strong> positie van <strong>de</strong><br />

firma, hiervan af te zi<strong>en</strong>. September 1922 moest <strong>de</strong> effect<strong>en</strong>portefeuille<br />

word<strong>en</strong> bele<strong>en</strong>d bij DNB om nog krediet te kunn<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong>; <strong>de</strong> strop werd<br />

echter steeds ver<strong>de</strong>r aangehaald. De verhoud<strong>in</strong>g aansprakelijk kapitaal:<br />

<strong>de</strong>biteur<strong>en</strong> was e<strong>in</strong>d november 1922 wel verbeterd tot <strong>de</strong> verhoud<strong>in</strong>g 1:6<br />

door verhog<strong>in</strong>g van het eig<strong>en</strong> kapitaal tot f 350.000,- <strong>en</strong> verkle<strong>in</strong><strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

kredietportefeuille tot f 2,1 miljo<strong>en</strong>. Februari 1923 werd<strong>en</strong> <strong>de</strong> problem<strong>en</strong><br />

opnieuw vergroot door grote opvrag<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van <strong>de</strong>posito's vanwege <strong>de</strong> aanvraag<br />

van surséance van betal<strong>in</strong>g door <strong>de</strong> firma Van Esch & Co. April<br />

1923 leek er e<strong>en</strong> uitweg door e<strong>en</strong> mogelijke sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g met <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandsehe<br />

Landbouwbank te Amsterdam, die overwoog e<strong>en</strong> vestig<strong>in</strong>g te<br />

Zwolle te op<strong>en</strong><strong>en</strong>. Deze dochter<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank te E<strong>in</strong>dhov<strong>en</strong><br />

leek bereid het gebouwalsme<strong>de</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>biteur<strong>en</strong>- <strong>en</strong> crediteur<strong>en</strong>portefeuille<br />

van Van <strong>de</strong>r Vegte & Van Ree<strong>de</strong> over te nem<strong>en</strong>. Beg<strong>in</strong> augustus<br />

<strong>de</strong>el<strong>de</strong> <strong>de</strong> Landbouwbank me<strong>de</strong> van <strong>de</strong> plann<strong>en</strong> af te zi<strong>en</strong>. On<strong>de</strong>rtuss<strong>en</strong><br />

nam <strong>de</strong> <strong>de</strong>biteur<strong>en</strong>portefeuille weer toe, dit tot grote ergernis van DNB.<br />

Januari 1924 probeer<strong>de</strong> <strong>de</strong> firma zich aan te sluit<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> Bank van Doijer<br />

& Kalff (dus <strong>de</strong> Amsterdamsche Bank). Op 15 maart 1924 was het on<strong>de</strong>rzoek<br />

van <strong>de</strong> AB afgerond <strong>en</strong> het antwoord op <strong>de</strong> aansluit<strong>in</strong>g was negatief.<br />

De firma vroeg 20 maart 1924 surséance van betal<strong>in</strong>g aan; dit werd op 9<br />

april <strong>in</strong>getrokk<strong>en</strong>. De firma g<strong>in</strong>g <strong>in</strong> liquidatie waarbij <strong>de</strong> crediteur<strong>en</strong> mete<strong>en</strong><br />

50% van hun vor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> uitbetaald kreg<strong>en</strong>; <strong>de</strong> liquidatie werd <strong>in</strong><br />

november 1927 afgewikkeld door Jacob Kalff, commissaris bij Doijer &<br />

Kalff <strong>en</strong> oud-firmant Lubbertus van <strong>de</strong>r Vegre."<br />

Buisman Gratama & Co. Deze kassier <strong>en</strong> commissionair <strong>in</strong> effect<strong>en</strong> werd op<br />

1 mei 1870 opgericht door D.Y. Buisman <strong>en</strong> B. Gratama. Aan het beg<strong>in</strong> van<br />

<strong>de</strong> tw<strong>in</strong>tigste eeuw war<strong>en</strong> W.R. Vermeul<strong>en</strong> <strong>en</strong> H. Gratama firmant<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />

firma. Rond 1920 was Buisman Gratama & Co (BGC) <strong>de</strong> grootste discontant<br />

bij het ag<strong>en</strong>tschap Zwolle van De Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank alsme<strong>de</strong> het<br />

grootste kassiersbedrijf te Zwolle. E<strong>in</strong>d <strong>de</strong>cember 1920 werd firmant H<strong>en</strong>drik<br />

Gratama bij <strong>de</strong> directie van DNB ontbod<strong>en</strong> omdat hij teveel krediet had<br />

uitstaan, op dat mom<strong>en</strong>t f 10 miljo<strong>en</strong>. De ag<strong>en</strong>t van DNB liet Gratama wet<strong>en</strong><br />

dat als hij door zou gaan met zijn gevaarlijke gedrag, on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re uitzett<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

van geld<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> dubieuze on<strong>de</strong>rpand<strong>en</strong>, dat DNB hem niet zou steun<strong>en</strong><br />

bij problem<strong>en</strong>. De verhoud<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> kapitaal, reserve <strong>en</strong> privé<br />

(f 1.378.000,-) <strong>en</strong> kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g (f 12.130.100,-) bij e<strong>en</strong> balanstotaal van<br />

f 13.514.900,- achtte DNB, net als bij <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re Zwolse firma's ongezond.<br />

Daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> was <strong>de</strong> verhoud<strong>in</strong>g aansprakelijk kapitaal: <strong>de</strong>biteur<strong>en</strong> = 1:10,<br />

beter dan bij <strong>de</strong> collega kassiers. De ag<strong>en</strong>t van DNB had <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze tijd <strong>de</strong> <strong>in</strong>druk<br />

dat <strong>de</strong> firma teveel krediet<strong>en</strong> had uitstaan <strong>en</strong> voor haar w<strong>in</strong>st<strong>en</strong> teveel<br />

afhankelijk was van speculatieve effect<strong>en</strong>transacties. In 1919 bedroeg <strong>de</strong> ef-<br />

146


feet<strong>en</strong>rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g f 1,5 miljo<strong>en</strong>, waarop e<strong>en</strong> w<strong>in</strong>st van 1,5 ton werd gemaakt. In<br />

<strong>de</strong> eerste helft van 1921 werd echter, alle<strong>en</strong> al op <strong>de</strong> effect<strong>en</strong>rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g e<strong>en</strong><br />

verlies van f 172.000,- geled<strong>en</strong>. De firma R. Ar<strong>en</strong>ds te Wijhe (zie ook bij<br />

Van Esch & Co) was e<strong>en</strong> relatie van Buisman Gratama & Co. De vloerzeil<strong>en</strong><br />

l<strong>in</strong>oleumfabrikant uit Wijhe had <strong>in</strong> 1920 voor vier ton aan krediet uitstaan<br />

alsme<strong>de</strong> e<strong>en</strong> hypotheek van f 675.000,- op <strong>de</strong> fabriek bij BGC. Februari<br />

1921 overlegd<strong>en</strong> DNB <strong>en</strong> De Tw<strong>en</strong>tsche Bank (DTB) over e<strong>en</strong> voortzett<strong>in</strong>g<br />

van het bedrijf <strong>in</strong> e<strong>en</strong> nieuwe firma BGC. De ou<strong>de</strong> firma zou dan <strong>in</strong> liquidatie<br />

moet<strong>en</strong> tred<strong>en</strong>. Firmant Gratama leg<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rtuss<strong>en</strong> contact met <strong>de</strong> Nationale<br />

Bankvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g te Utrecht (Natobank) <strong>in</strong> verband met e<strong>en</strong> mogelijke<br />

overname. In maart bleek het verlies ongeveer f 1,9 miljo<strong>en</strong> te bedrag<strong>en</strong>,<br />

zodat <strong>de</strong> Natobank zich terugtrok. Op 1 juli 1921 trad e<strong>en</strong> nieuwe regel<strong>in</strong>g<br />

<strong>in</strong> werk<strong>in</strong>g waarbij het dochterbedrijf van DTB, <strong>de</strong> Gel<strong>de</strong>rsch-<strong>Overijssel</strong>sche<br />

Bankvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g te Dev<strong>en</strong>ter, als commanditair v<strong>en</strong>noot f 250.000,<strong>in</strong><br />

het nieuwe bedrijf BGC zou stort<strong>en</strong>. De leid<strong>in</strong>g werd uitgebreid met <strong>de</strong><br />

her<strong>en</strong> Johan Potasse <strong>en</strong> Jhr. Willem van Sp<strong>en</strong>gler, respectievelijk werkzaam<br />

bij B.W. Blijd<strong>en</strong>ste<strong>in</strong> jr te Ensche<strong>de</strong> <strong>en</strong> DTB te Amsterdam. DNB stel<strong>de</strong> zich<br />

garant voor e<strong>en</strong> totaal bedrag van f 8 miljo<strong>en</strong>. De regel<strong>in</strong>g zou tot juli 1923<br />

lop<strong>en</strong> <strong>en</strong> werd na <strong>de</strong>ze datum zelfs voortgezet. In 1923/1924 overlegd<strong>en</strong><br />

DNB <strong>en</strong> DTB, waarbij <strong>de</strong> laatste vond dat <strong>de</strong> liquidatie van het bedrijf te<br />

traag verliep. De sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> DNB <strong>en</strong> DTB was <strong>in</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />

1921-1924 dusdanig verslechterd dat m<strong>en</strong> elkaar forse verwijt<strong>en</strong> maakte;<br />

DTB zou alle goe<strong>de</strong> <strong>de</strong>biteur<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> portefeuille hebb<strong>en</strong> gehaald <strong>en</strong> DTB<br />

verweet DNB dat al het vuile werk door DTB was verricht. E<strong>en</strong> plan voor<br />

e<strong>en</strong> nieuwe n.v. kwam te laat <strong>en</strong> DTB trok zich per 1 juli 1924 terug zodat<br />

DNB er alle<strong>en</strong> voor stond. Bei<strong>de</strong> partij<strong>en</strong> trad<strong>en</strong> <strong>in</strong> november 1924 weer met<br />

elkaar <strong>in</strong> overleg <strong>en</strong> beslot<strong>en</strong> tot liquidatie van <strong>de</strong> firma BGC.<br />

DTB zou op <strong>de</strong> geplan<strong>de</strong> liquidatiedatum van BGC e<strong>en</strong> bijkantoor <strong>in</strong><br />

Zwolle op<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> voor f 2 miljo<strong>en</strong> aan goe<strong>de</strong> <strong>de</strong>biteur<strong>en</strong> overnem<strong>en</strong>.<br />

DNB zou voor f 6 à 7 miljo<strong>en</strong> aan slechte <strong>de</strong>biteur<strong>en</strong> afwikkel<strong>en</strong>. De liquidatie<br />

v<strong>in</strong>g aan op 19 januari 1925 <strong>en</strong> werd pas met <strong>in</strong>gang van 31 maart<br />

1958 beë<strong>in</strong>digd. Met <strong>in</strong>gang van <strong>de</strong> liquidatiedatum op<strong>en</strong><strong>de</strong> De Tw<strong>en</strong>tsche<br />

Bank <strong>in</strong> het pand van Buisman e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> bijkantoor. De grootste verliezer<br />

blijkt achteraf DNB te zijn met e<strong>en</strong> totale verliespost van bijna f 3<br />

miljo<strong>en</strong>."<br />

Bij al <strong>de</strong>ze f<strong>in</strong>anciële ell<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> tw<strong>in</strong>tig werd e<strong>en</strong> belangrijke rol<br />

gespeeld door <strong>de</strong> Zwolse ag<strong>en</strong>t van De Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank. Dit ag<strong>en</strong>tschap<br />

werd <strong>in</strong> november 1864 geop<strong>en</strong>d <strong>en</strong> speel<strong>de</strong> e<strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tiële rol bij <strong>de</strong><br />

kredietverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g, door <strong>de</strong> disconter<strong>in</strong>gsmogelijkheid die werd gebod<strong>en</strong><br />

voor <strong>de</strong> plaatselijke kassiers. In januari 1986 werd<strong>en</strong> <strong>de</strong> ag<strong>en</strong>tschapp<strong>en</strong><br />

Zwolle <strong>en</strong> Meppel sam<strong>en</strong>gevoegd <strong>en</strong> verplaatst naar Hoogeve<strong>en</strong>. De eerste<br />

algem<strong>en</strong>e bank was <strong>de</strong> <strong>in</strong> oktober 1872 te Zwolle opgerichtte <strong>Overijssel</strong>sche<br />

Bank met e<strong>en</strong> kapitaal van f 1 miljo<strong>en</strong>, waarvan f 300.000,- gestort.<br />

De bank startte haar activiteit<strong>en</strong> beg<strong>in</strong> januari 1873. De oprichters<br />

war<strong>en</strong> <strong>de</strong> Amsterdamsche Bank, met e<strong>en</strong> belang van 25% <strong>en</strong> met twee<br />

commissariss<strong>en</strong> <strong>in</strong> het bestuur verteg<strong>en</strong>woordigd, <strong>en</strong> Wertheim & Gompertz,<br />

bei<strong>de</strong> te Amsterdam <strong>en</strong> <strong>de</strong> Rotterdamsche Bank <strong>en</strong> <strong>de</strong> firma M.<br />

147


Ezechiels & Zon<strong>en</strong>, bei<strong>de</strong> te Rotterdam alsme<strong>de</strong> e<strong>en</strong> aantal Zwoll<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>.<br />

Door speculatieve operaties <strong>in</strong> aan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> Banque territoriale d'Espagne,<br />

op <strong>de</strong> Parijse Effect<strong>en</strong>beurs, joeg directeur Jacob Wollf het gehele uitgegev<strong>en</strong><br />

kapitaal van drie ton er door he<strong>en</strong>. Deze Wolff was e<strong>en</strong> zoon van kassier<br />

W.J. Wolff te Zwolle. Door <strong>de</strong>ze malversatie, ont<strong>de</strong>kt <strong>in</strong> april 1874,<br />

raakte <strong>de</strong> bank <strong>in</strong> grote f<strong>in</strong>anciële problem<strong>en</strong> <strong>en</strong> later dat jaar volg<strong>de</strong> <strong>de</strong> liquidatie<br />

van <strong>de</strong> bank. De Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank leed <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze zaak e<strong>en</strong> verlies<br />

van f 68.000,-.39<br />

Waarschijnlijk heeft dit <strong>de</strong>bâcle ie<strong>de</strong>re lust tot nieuwe activiteit<strong>en</strong> wegg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Pas <strong>in</strong> september 1902 volg<strong>de</strong> e<strong>en</strong> nieuwe pog<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> firma<br />

Frowijn & Thiebout, die zich als bankier, commissionair <strong>in</strong> effect<strong>en</strong> <strong>en</strong> wissels,<br />

kassier <strong>en</strong> geldwisselaar e<strong>en</strong> positie naast <strong>de</strong> reeds aanwezige kassiers<br />

wil<strong>de</strong> verwerv<strong>en</strong>. De ag<strong>en</strong>t van DNB vroeg zich bij <strong>de</strong> vestig<strong>in</strong>g van dit bedrijf<br />

wel af of er nog ruimte voor e<strong>en</strong> zes<strong>de</strong> bedrijf was naast <strong>de</strong> reeds aanwezige<br />

kassiers; hij verwachtte dat het bedrijf het moeilijk zou gaan krijg<strong>en</strong><br />

omdat <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re vijf bedrijv<strong>en</strong> één front vormd<strong>en</strong>. De voorspell<strong>in</strong>g van <strong>de</strong><br />

ag<strong>en</strong>t kwam uit; jar<strong>en</strong>lang leid<strong>de</strong> het bedrijf e<strong>en</strong> marg<strong>in</strong>aal bestaan. In<br />

1930 werd <strong>de</strong> firma Frowijn & Thiebout overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door <strong>de</strong> Bank van<br />

Doijer & Kalff.'o<br />

De <strong>in</strong> februari 1908 opgerichtte Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank 'Zwolle', aangeslot<strong>en</strong><br />

bij <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale E<strong>in</strong>dhov<strong>en</strong>, bleek wel blijv<strong>en</strong>d <strong>en</strong> lev<strong>en</strong>svatbaar te zijn.<br />

Hetzelf<strong>de</strong> was van toepass<strong>in</strong>g op <strong>de</strong> teg<strong>en</strong>hanger, <strong>de</strong> Raiffeis<strong>en</strong>bank<br />

'Zwolle <strong>en</strong> Omstrek<strong>en</strong>', aangeslot<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> C<strong>en</strong>trale Utrecht, die <strong>in</strong> 1922<br />

werd opgericht.<br />

E<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> bedrijf dat door particulier <strong>in</strong>itiatief ontstond <strong>en</strong> dat zich<br />

aan het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong>ze eeuwe<strong>en</strong> plaats probeer<strong>de</strong> te verwerv<strong>en</strong> naast <strong>de</strong><br />

reeds bestaan<strong>de</strong> kassiers was het <strong>in</strong> 1911 opgerichtte bedrijf van G. Ve<strong>en</strong>stra<br />

& Co. Het bedrijf ontplooi<strong>de</strong> activiteit<strong>en</strong> als kassier <strong>en</strong> geldwisselaar<br />

<strong>en</strong> als commissionair <strong>in</strong> effect<strong>en</strong>. Ve<strong>en</strong>stra was ook <strong>de</strong> stuw<strong>en</strong><strong>de</strong> kracht<br />

achter <strong>de</strong> <strong>in</strong> 1910 opgerichtte Boazbank. Deze Boazbank was als e<strong>en</strong> van<br />

<strong>de</strong> we<strong>in</strong>ige midd<strong>en</strong>standskrdietbank<strong>en</strong> niet aangeslot<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> lan<strong>de</strong>lijke<br />

c<strong>en</strong>trale. Door <strong>de</strong> crisis <strong>in</strong> het bankwez<strong>en</strong> aan het beg<strong>in</strong> van <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> tw<strong>in</strong>tig<br />

werd er door De Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank druk uitgeoef<strong>en</strong>d op <strong>de</strong> bank om<br />

zich aan te sluit<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> Algem<strong>en</strong>e C<strong>en</strong>trale Bank voor <strong>de</strong> Midd<strong>en</strong>stand.<br />

Het bezwaar van <strong>de</strong> ag<strong>en</strong>t van DNB was vooral <strong>de</strong> coöperatieve vorm die<br />

dit type bank <strong>in</strong> tijd<strong>en</strong> van crises kwetsbaar maakte. Vooral to<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bemid<strong>de</strong>ld<br />

lid, baron De Vos van Ste<strong>en</strong>wijk, vanwege <strong>de</strong> for<strong>en</strong>s<strong>en</strong>belast<strong>in</strong>g<br />

van Zwolle naar Zwollerkerspel vertrok, werd <strong>de</strong> druk van DNB op <strong>de</strong><br />

Boazbank vergroot. Naar aanleid<strong>in</strong>g hiervan - <strong>de</strong> Boazbank had DNB nodig<br />

om te kunn<strong>en</strong> diseonter<strong>en</strong> - werd <strong>de</strong> organisatie <strong>en</strong> naam <strong>in</strong> 1926 gewijzigd<br />

<strong>in</strong> Zwolsche <strong>en</strong> <strong>Overijssel</strong>sche Bank, nog wel als coöperatie, maar bedoeld<br />

als tuss<strong>en</strong>vorm naar <strong>de</strong> naamloze v<strong>en</strong>nootschap. Deze wijzig<strong>in</strong>g<br />

vond <strong>in</strong> 1929 plaats to<strong>en</strong> het bedrijf on<strong>de</strong>r <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> naam als naamloze<br />

v<strong>en</strong>nootschap werd voortgezet. Doordat <strong>de</strong> directeur, rnr J.H.F. Koetsier,<br />

zich te buit<strong>en</strong> g<strong>in</strong>g aan beursspeculaties g<strong>in</strong>g het bedrijf <strong>in</strong> juni 1931 <strong>in</strong> liquidatie.<br />

De beoog<strong>de</strong> fusiepartner uit 1925, <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandsche Midd<strong>en</strong>standsbank<br />

trad op als liquidatrice." Ve<strong>en</strong>stra, <strong>in</strong> <strong>de</strong> Boaz-perio<strong>de</strong> direc-<br />

148


teur, zette zich vanaf 1929, to<strong>en</strong> <strong>de</strong> bank <strong>in</strong> e<strong>en</strong> n.v. werd omgezet, weer<br />

volledig <strong>in</strong> voor zijn eig<strong>en</strong> bedrijf. Dit bedrijf werd nog <strong>in</strong> 1971 vermeld.<br />

De twee<strong>de</strong> midd<strong>en</strong>standsbank, naast <strong>de</strong> Boazbank, was <strong>de</strong> <strong>in</strong> mei 1915<br />

opgerichtte Zwolsche Midd<strong>en</strong>stands-Credietbank. In januari 1921 sloot<br />

<strong>de</strong>ze bank zich aan bij <strong>de</strong> Algeme<strong>en</strong>e C<strong>en</strong>trale Bankvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g voor d<strong>en</strong><br />

Midd<strong>en</strong>stand te Amsterdam.<br />

Van <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>lijk operer<strong>en</strong><strong>de</strong> bedrijv<strong>en</strong> was <strong>de</strong> Bank-Associatie Wertheim<br />

& Gompertz 1834 <strong>en</strong> Credietvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g van 1853 te Amsterdam, <strong>de</strong><br />

eerste die zich <strong>in</strong> 1918 <strong>in</strong> Zwolle vestig<strong>de</strong>. E<strong>en</strong> voorganger van dit bedrijf<br />

was <strong>de</strong> Credietvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g van 1853. Vanaf 1873 werd dit bedrijf <strong>in</strong> Zwolle<br />

verteg<strong>en</strong>woordigd door <strong>de</strong> firma Doijer & Kalff.<br />

De Gel<strong>de</strong>rsehe Credietvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g op<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong> 1917 aan <strong>de</strong> Oss<strong>en</strong>markt<br />

te Zwolle e<strong>en</strong> ag<strong>en</strong>tschap. Het werd <strong>in</strong> 1919 naar <strong>de</strong> huidige plaats aan <strong>de</strong><br />

Melkmarkt verplaatst. Dit GCV-kantoor functioneer<strong>de</strong> vanaf het beg<strong>in</strong><br />

goed <strong>en</strong> heeft waarschijnlijk geprofiteerd van <strong>de</strong> malaise bij <strong>de</strong> Zwolse<br />

kassiersbedrijv<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> 1923-1925.<br />

De Landbouwbank te Utrecht was <strong>in</strong> <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> 1939-1950 <strong>in</strong> Zwolle met<br />

e<strong>en</strong> ag<strong>en</strong>tschap verteg<strong>en</strong>woordigd. Teg<strong>en</strong>woordig is dit bedrijf werkzaam<br />

on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam Credit Lyonnais Bank Ne<strong>de</strong>rland.<br />

Zwollerkerspel<br />

De Landbouwbank <strong>en</strong> Han<strong>de</strong>lsvere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g 'Zwollerkerspel' , werd vóór<br />

1917 opgericht. Bij welke C<strong>en</strong>trale - Utrecht of E<strong>in</strong>dhov<strong>en</strong> - <strong>de</strong>ze bank<br />

was aangeslot<strong>en</strong>, is niet dui<strong>de</strong>lijk. Zoals <strong>de</strong> naam reeds suggereert, had<br />

<strong>de</strong>ze organisatie e<strong>en</strong> bre<strong>de</strong>re taak. In 1973 was het bedrijf nog gevestigd<br />

aan <strong>de</strong> Schuttevaerka<strong>de</strong>; zeer waarschijnlijk is kort daarna aansluit<strong>in</strong>g gevond<strong>en</strong><br />

bij <strong>de</strong> Rabobank.<br />

Not<strong>en</strong><br />

Met dank aan drs N.A. van Horn <strong>en</strong> drs H. Waalwijk, bei<strong>de</strong> werkzaam bij De Ne<strong>de</strong>rlandsehe<br />

Bank te Amsterdam, voor hun waar<strong>de</strong>volle adviez<strong>en</strong> <strong>en</strong> mijn collega<br />

drs J.J. Mobron, werkzaam bij ABN AMRO Historisch Archief te Amsterdam,<br />

voor het kritisch doornem<strong>en</strong> van <strong>de</strong> tekst.<br />

1. J.CH. <strong>de</strong> Groot <strong>en</strong> A.M.J. Schoot Uiterkamp, Bibliografie van <strong>Overijssel</strong>1951-<br />

1980 (Zwolle 1987) 55. In <strong>de</strong>ze bibliografie word<strong>en</strong> 18 titels g<strong>en</strong>oemd; hieraan<br />

kan on<strong>de</strong>rstaand nummer nog word<strong>en</strong> toegevoegd: H.J. Dutij, Hon<strong>de</strong>rd jaar<br />

De Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank n. v. <strong>in</strong> Tw<strong>en</strong>te. Hoe <strong>de</strong> bank <strong>in</strong> 1865 <strong>in</strong> Tw<strong>en</strong>te aan het<br />

werk g<strong>in</strong>g, wat zij daar <strong>de</strong>ed <strong>en</strong> iets van wat haar ag<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>de</strong> directie van <strong>de</strong><br />

bank tot 1965 over Tw<strong>en</strong>te <strong>en</strong> <strong>de</strong> Tw<strong>en</strong>t<strong>en</strong> berichtt<strong>en</strong> (Ensche<strong>de</strong> 1982).<br />

2. J. Kymmell, Geschied<strong>en</strong>is van <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e bank<strong>en</strong> <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland 1860-1914, <strong>de</strong>el<br />

1 (Amsterdam 1992). J.J.M. Schipper, R.J. Schotsman <strong>en</strong> CA.M. Wijtvliet,<br />

Veertig jaar Ne<strong>de</strong>rlandse Bankiersver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g 1949-1989 (Amsterdam 1989).<br />

Joh. <strong>de</strong> Vries, Geschied<strong>en</strong>is van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank V De Ne<strong>de</strong>rlandsche<br />

Bank van 1914 tot 1948 Visser<strong>in</strong>gs tijdvak 1914-1931 (Amsterdam 1989). Joh.<br />

<strong>de</strong> Vries, Geschied<strong>en</strong>is van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank V De Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank<br />

van 1914 tot 1948 Trips tijdvak 1931-1948 on<strong>de</strong>rbrok<strong>en</strong> door <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog<br />

(Amsterdam 1994). D.CJ. van <strong>de</strong>r Werf, De Bond, <strong>de</strong> Bank<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />

Beurz<strong>en</strong>. De geschied<strong>en</strong>is van <strong>de</strong> Bond voor <strong>de</strong> Geld-<strong>en</strong> Effect<strong>en</strong>han<strong>de</strong>l <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

Prov<strong>in</strong>cie (1903-1974) teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> achtergrond van <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van het bank-<br />

149


wez<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> effect<strong>en</strong>han<strong>de</strong>l <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland s<strong>in</strong>ds 1814 (Amsterdam 1988).<br />

CA.M. Wijtvliet, Expansie <strong>en</strong> dynamiek. De ontwikkel<strong>in</strong>g van het algem<strong>en</strong>e<br />

bankwez<strong>en</strong> <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland, 1860-1914 (Amsterdam 1993).<br />

3. Th.P.M. <strong>de</strong> Jong, 'Notaris B<strong>en</strong>jam<strong>in</strong> Willem Blijd<strong>en</strong>ste<strong>in</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> Tw<strong>en</strong>tsche textielnijverheid';<br />

<strong>in</strong>: Textielhistorische Bijdrag<strong>en</strong> 13 (1971) 29-37. M.M. Louwer<strong>en</strong>s,<br />

Hon<strong>de</strong>rdvijf<strong>en</strong>tw<strong>in</strong>tig NV Crediet- <strong>en</strong> Depositokas, 1868-1993 Van Kredietver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g<br />

naar algem<strong>en</strong>e bank (Amsterdam 1993) 44-49.<br />

4. Louwer<strong>en</strong>s, Crediet- <strong>en</strong> Depositokas 19 <strong>en</strong> 30.<br />

5. J. Kalff, 'E<strong>en</strong> prov<strong>in</strong>ciaal kassierskantoor <strong>in</strong> 1865', <strong>in</strong>: Ged<strong>en</strong>kschrift uitgegev<strong>en</strong><br />

ter geleg<strong>en</strong>heid van het vijf-<strong>en</strong>-tw<strong>in</strong>tig-jarig bestaan van d<strong>en</strong> Bond voor d<strong>en</strong><br />

Geld- <strong>en</strong> Effect<strong>en</strong> han<strong>de</strong>l <strong>in</strong> <strong>de</strong> Prov<strong>in</strong>cie op 13 mei 1928 (z.p.z.j.) 5-23.<br />

6. Van <strong>de</strong>r Werf, De Bond, <strong>de</strong> Bank<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> Beurz<strong>en</strong> 39-43.<br />

7. Geme<strong>en</strong>tearchief Zwolle: Adresboek van Zwolle 1922, 1924 <strong>en</strong> 1926.<br />

8. ABN AMRO De Historie (Amsterdam 1993) 23-25.<br />

9. W. Eiz<strong>en</strong>ga, De ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> spaarbank<strong>en</strong> na <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog<br />

1948-1984 (Amsterdam 1985) 13-14.<br />

10. De Rijkspostspaarbank 1881-1931 Cs-Grav<strong>en</strong>hage 1931) 7.<br />

11. L. Veldho<strong>en</strong> <strong>en</strong> I. van d<strong>en</strong> En<strong>de</strong>, 'Technische mislukk<strong>in</strong>g<strong>en</strong>; Girodi<strong>en</strong>st jaar<br />

dicht', <strong>in</strong>: NRC Han<strong>de</strong>lsblad 3 juni 1993.<br />

12. In <strong>de</strong>ze paragraaf wordt gesprok<strong>en</strong> over boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<strong>en</strong>; <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze gevall<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> me<strong>de</strong> <strong>de</strong> raiffeis<strong>en</strong>bank<strong>en</strong> beoogd.<br />

13. F. <strong>de</strong> Roos <strong>en</strong> D.C R<strong>en</strong>ooij, De algem<strong>en</strong>e bank<strong>en</strong> <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland (Leid<strong>en</strong>/Antwerp<strong>en</strong><br />

1980; 8e, geheel herzi<strong>en</strong>e druk) 20.<br />

14. I.P.B. Jonker, 'Welbegrep<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>belang; ontstaan <strong>en</strong> werkwijze van boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> Noord-Brabant, 1900-1920', <strong>in</strong>: Jaarboek voor <strong>de</strong> Geschied<strong>en</strong>is<br />

van Bedrijf <strong>en</strong> Techniek 5 (1988) 188-208; aldaar 188.<br />

15. Zie <strong>de</strong> lijst met aangeslot<strong>en</strong> bank<strong>en</strong> alsme<strong>de</strong> <strong>de</strong> regionale spreid<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong><br />

1948 uitgegev<strong>en</strong> herd<strong>en</strong>k<strong>in</strong>gsboek<strong>en</strong>: Ph.CM. van Camp<strong>en</strong>, P. Holl<strong>en</strong>berg <strong>en</strong><br />

F. Kriellaars, Landbouw<strong>en</strong> landbouwcrediet 1898-1948 Vijftig jaar geschied<strong>en</strong>is<br />

van <strong>de</strong> Coöperatieve C<strong>en</strong>trale Boer<strong>en</strong>le<strong>en</strong>bank E<strong>in</strong>dhov<strong>en</strong> (z.p.z.j.). C<br />

Weststrate, e.a., Ged<strong>en</strong>kboek uitgegev<strong>en</strong> ter geleg<strong>en</strong>heid van het vijftigjarig bestaan<br />

<strong>de</strong>r Coöperatieve C<strong>en</strong>trale Raiffeis<strong>en</strong>bank te Utrecht 1898-1948 (Utrecht<br />

1948).<br />

16. De Roos <strong>en</strong> R<strong>en</strong>ooij, De algem<strong>en</strong>e bank<strong>en</strong> <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland 20-21.<br />

17. I. Stoffer, Het ontstaan van <strong>de</strong> NMB De geschied<strong>en</strong>is van haar voorgangers <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> jar<strong>en</strong> 1900 tot 1927 (Dev<strong>en</strong>ter 1985) 16-17.<br />

18. Stoffer, Het ontstaan van <strong>de</strong> NMB 33.<br />

19. i<strong>de</strong>m 167.<br />

20. E<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e bank is e<strong>en</strong> krediet<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g, <strong>in</strong>geschrev<strong>en</strong> <strong>in</strong> het register I van<br />

<strong>de</strong> Wet Toezicht Kredietwez<strong>en</strong>, die het bankbedrijf uitoef<strong>en</strong>t <strong>in</strong> <strong>de</strong> meest bre<strong>de</strong><br />

z<strong>in</strong> van het woord. Vóór 1978 werd voor <strong>de</strong>ze categorie <strong>de</strong> term han<strong>de</strong>lsbank<br />

gebruikt.<br />

21. Louwer<strong>en</strong>s, Crediet- <strong>en</strong> Depositokas 22-23.<br />

22. De gegev<strong>en</strong>s <strong>in</strong> <strong>de</strong> paragraaf over <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e bank<strong>en</strong> zijn ontle<strong>en</strong>d aan: ABN<br />

AMRO De Historie, passim.<br />

23. Kymmell, Geschied<strong>en</strong>is van <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e bank<strong>en</strong> 61-63.<br />

24. Louwer<strong>en</strong>s, Crediet- <strong>en</strong> Depositokas 116.<br />

25. Kymmell, Geschied<strong>en</strong>is van <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e bank<strong>en</strong> 155-159.<br />

26. De Roos <strong>en</strong> R<strong>en</strong>ooij, De algem<strong>en</strong>e bank<strong>en</strong> <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland 12-16.<br />

27. Het plaatselijk overzicht <strong>Noordwest</strong>-<strong>Overijssel</strong> is gebaseerd op <strong>de</strong> navolg<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

f<strong>in</strong>anciële naslagwerk<strong>en</strong>: Adresboek van bank<strong>en</strong> <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland 1974 (Amsterdam<br />

1974); Bank<strong>en</strong>boekje; jaarlijkse uitgave van het Ne<strong>de</strong>rlands Instituut voor<br />

het Bank- <strong>en</strong> Effect<strong>en</strong>bedrijf (NIBE) te Amsterdam. Dit boekje geeft vanaf<br />

1971 e<strong>en</strong> overzicht van <strong>de</strong> <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland werkzame f<strong>in</strong>anciële <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Het<br />

is <strong>de</strong> opvolger van het F<strong>in</strong>ancieel Adresboek voor Ne<strong>de</strong>rland. F<strong>in</strong>ancieel adresboek<br />

voor Ne<strong>de</strong>rland; van 1896 tot 1959 door uitgeverij De Bussy te Amsterdam<br />

uitgegev<strong>en</strong> overzicht van <strong>de</strong> <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland werkzame f<strong>in</strong>anciële <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>-<br />

150


g<strong>en</strong>. Het werd <strong>in</strong> 1971 opgevolgd door het Bank<strong>en</strong>boekje. F<strong>in</strong>anciële <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland 1900-1985: balansreeks<strong>en</strong> <strong>en</strong> naamlijst van han<strong>de</strong>lsbank<strong>en</strong>;<br />

W.e. Boeschot<strong>en</strong> <strong>en</strong> D.A. Imhüls<strong>en</strong> eds., DNB Statistische Cahiers Nr.2 (Amsterdam<br />

1987). Jaarverslag<strong>en</strong> van <strong>de</strong> bank<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> naamloze v<strong>en</strong>nootschapstructuur.<br />

Het Ne<strong>de</strong>rlands Economisch-Historisch Archief <strong>en</strong> <strong>de</strong> docum<strong>en</strong>tatieaf<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />

van De Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank, bei<strong>de</strong> te Amsterdam bezitt<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zeer<br />

grote colleetie jaarverslag<strong>en</strong>. Led<strong>en</strong>lijst van <strong>de</strong> Vere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g voor d<strong>en</strong> Effect<strong>en</strong>han<strong>de</strong>lte<br />

Amsterdam, Vere<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g van Effect<strong>en</strong>han<strong>de</strong>lar<strong>en</strong> te Rotterdam, Bond<br />

voor d<strong>en</strong> Geld- <strong>en</strong> Effect<strong>en</strong>han<strong>de</strong>l <strong>in</strong> <strong>de</strong> Prov<strong>in</strong>cie te 's-Grav<strong>en</strong>hage [voor <strong>de</strong> jar<strong>en</strong>]<br />

1965-1971; uitgave Ne<strong>de</strong>rlandse organisatie van het Effect<strong>en</strong>bedrijf; (z.p.<br />

z.j.). In het Rijksarchief <strong>in</strong> <strong>Overijssel</strong> te Zwolle <strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> Geme<strong>en</strong>tearchiev<strong>en</strong><br />

van Zwolle <strong>en</strong> Kamp<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> volledige alfabetische lijst (op plaatsnaam) ter<br />

<strong>in</strong>zage ge<strong>de</strong>poneerd, met hier<strong>in</strong> alle f<strong>in</strong>anciële <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> met exacte data van<br />

vestig<strong>in</strong>g, liquidatie alsme<strong>de</strong> hun adress<strong>en</strong>.<br />

28. De heer E. van <strong>de</strong>r L<strong>in</strong><strong>de</strong> te Emmeloord, oud-directeur van <strong>de</strong> Rabobank<br />

Noordoostpol<strong>de</strong>r dank ik hartelijk voor zijn <strong>in</strong>formatie over <strong>de</strong> Rabobank<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> voorgangers <strong>in</strong> <strong>de</strong> Noordoostpol<strong>de</strong>r <strong>en</strong> het Land van Voll<strong>en</strong>hove.<br />

29. Het hierna volg<strong>en</strong><strong>de</strong> beeld over Kamp<strong>en</strong> is t<strong>en</strong> <strong>de</strong>le gebaseerd op <strong>de</strong> jaarverslag<strong>en</strong><br />

van <strong>de</strong> ag<strong>en</strong>t van De Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank te Zwolle: De Ne<strong>de</strong>rlandsche<br />

Bank, Amsterdam, Historisch Archief, [afgekort DNB, HA] 01.619 ha 1.2/179-<br />

01.630 ha 1.2/181,jaarverslag<strong>en</strong> ag<strong>en</strong>tschap Zwolle over <strong>de</strong> boekjar<strong>en</strong> 1864-1939.<br />

30. DNB, HA, Oud ArchiefDisconto [OAD], dossier Kamper Bank, 1925-1931 <strong>en</strong><br />

dossier Boaz Zwartsluis, 1920-1942. Van <strong>de</strong> heer R.D. Le<strong>en</strong>man te Zwartsluis<br />

kreeg ik ter <strong>in</strong>zage, 'Rapport van het on<strong>de</strong>rzoek naar d<strong>en</strong> toestand <strong>de</strong>r N.Y.<br />

Zwartsluizer Bank, gevestigd te Zwartsluis <strong>en</strong> naar <strong>de</strong> oorzaak haar f<strong>in</strong>anciële<br />

moeilijkhed<strong>en</strong>, <strong>in</strong>gesteld <strong>in</strong> opdracht <strong>de</strong>r Algeme<strong>en</strong>e verga<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van Aan<strong>de</strong>elhou<strong>de</strong>rs<br />

gehoud<strong>en</strong> op 30 october 1931' opgesteld door het accountantskantoor<br />

J. Enklaar te Utrecht. Hiervoor mijn hartelijke dank.<br />

31. Bij het hierna geschetste verhaalover Ste<strong>en</strong>wijk is gebruik gemaakt van <strong>de</strong><br />

jaarverslag<strong>en</strong> van <strong>de</strong> ag<strong>en</strong>t van De Ne<strong>de</strong>rlandsche Bank te Meppel: DNB, HA,<br />

01.456 ha 1.2/140-01.560 ha 1.2/141, jaarverslag<strong>en</strong> ag<strong>en</strong>tschap Meppelover <strong>de</strong><br />

boekjar<strong>en</strong> 1864-1945.<br />

32. DNB, HA OAD, dossier Boaz Zwartsluis, 1920-1942 <strong>en</strong> 'Rapport van het on<strong>de</strong>rzoek<br />

naar d<strong>en</strong> toestand <strong>de</strong>r N.Y. Zwartsluizer Bank ...'.<br />

33. Voor <strong>de</strong> paragraaf Zwolle is veelvuldig gebruik gemaakt van: DNB, HA,<br />

01.619 ha 1.2/179-01.630 ha 1.2/181, jaarverslag<strong>en</strong> van <strong>de</strong> ag<strong>en</strong>t van De Ne<strong>de</strong>rlandsehe<br />

Bank van het ag<strong>en</strong>tschap Zwolle over <strong>de</strong> boekjar<strong>en</strong> 1864-1939. Kalff,<br />

E<strong>en</strong> prov<strong>in</strong>ciaal kassierskantoor <strong>in</strong> 1865, 5-23.<br />

34. DNB, HA OAD, dossier A. van Dev<strong>en</strong>ter & Zn., 1890-1927.<br />

35. DNB, HA OAD, dossier Doijer & Kalff, 1899-1954. Kalff, E<strong>en</strong> prov<strong>in</strong>ciaal kassierskantoor<br />

<strong>in</strong> 1865, 5-23. Doijer & Kalff 1825-1925 (z.p.z.j.) [Herd<strong>en</strong>k<strong>in</strong>gsboek<br />

bij het hon<strong>de</strong>rdjarig bestaan J.<br />

36. DNB, HA OAD, dossier Firma Van Esch & Co, 1898-1927. Th.J. <strong>de</strong> Vries, Geschied<strong>en</strong>is<br />

van Zwolle Deel II Van <strong>de</strong> <strong>in</strong>voer<strong>in</strong>g <strong>de</strong>r Reformatie tot het jaar<br />

1940 (Zwolle 1961) 346-347.<br />

37. DNB, HA OAD, dossier Van <strong>de</strong>r Vegte & Van Ree<strong>de</strong>, 1890-1927.<br />

38. DNB, HA OAD, dossier Buisman Gratama & Co, 1920-1958.<br />

39. M. <strong>de</strong> Vries, Ti<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>is van het Ne<strong>de</strong>rlandsche Bankwez<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />

Ne<strong>de</strong>rlandsche Conjunctuur 1866-1876 Cs-Grav<strong>en</strong>hage 1921) 51-52. Ged<strong>en</strong>kschrift<br />

uitgegev<strong>en</strong> ter geleg<strong>en</strong>heid van het vijf-<strong>en</strong>-tw<strong>in</strong>tig-jarig bestaan van d<strong>en</strong><br />

Bond,17.<br />

40. DNB, HA, 01.622 ha 1.2/179, jaarverslag ag<strong>en</strong>tschap Zwolle over het boekjaar<br />

1902-1903.<br />

41. DNB, HA OAD, dossier Boaz Zwolle, 1921-1931.<br />

151

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!