Starterskit Handleiding voor het opzetten van ... - NISB

Starterskit
Handleiding voor het opzetten
van weerbaarheidsprojecten
Arnhem, augustus 2004
Auteurs:
Susanne Verhoeven
Berendineke Steenbergen
Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen (NISB)
P Postbus 32, 6800 AA ARNHEM
T 026-4833800
F 026-4833890
E info@nisb.nl
W www.nisb.nl

Voorwoord
Uit een enquête, die NISB in 2003 naar ieder bestaand project heeft gestuurd, is gebleken
dat er onvoldoende informatie beschikbaar is over het opzetten van een weerbaarheidsproject.
NISB heeft daarom de 'Starterskit, handleiding voor het opzetten van
weerbaarheidsprojecten' ontwikkeld.
De starterskit bevat informatie over o.a. de inhoud van weerbaarheidsprogramma's,
docenten en organisatorische zaken. Deze informatie is verzameld via literatuurstudie
(onder meer projectevaluaties), de enquête en door middel van interviews met
sleutelfiguren.
Vanzelfsprekend zullen er onderwerpen missen of is de gegeven informatie onvolledig. We
willen alle gebruikers dan ook oproepen om hun reactie en commentaar aan NISB door te
geven, zodat we de tweede uitgave van deze starterskit kunnen verbeteren (zie bijlage 4).
Veel dank zijn we verschuldigd aan onze stagiaire Susanne Verhoeven, die hard aan deze
starterskit heeft gewerkt.
Berendineke Steenbergen
Programmamedewerker weerbaarheid
1

Inhoudsopgave
Inleiding 3
1. Definitie van weerbaarheid 4
2. Bestaande weerbaarheidsprojecten 5
2.1 Marietje Kessels Project (MKP) 5
2.2 Rots & Water 6
2.3 Ho, tot hier en niet verder...! 6
2.4 Durf te leven 6
2.5 Zelfverdediging voor vrouwen/meiden/ouderen 7
2.6 Fit en veilig 7
2.7 Andere projecten 8
3. Zelf een weerbaarheidsproject organiseren 9
3.1 Doelgroep en soort activiteit 9
3.2 Inventarisatie omgeving 9
3.3 Financiën 10
3.4 Docent en aanwezigheid anderen 10
3.5 Invulling van de cursus 10
3.6 Stappenplan 11
4. Docenten en opleidingen 12
4.1 Eisen aan docenten 12
4.2 Opleidingen 12
4.3 Beschikbare docenten 13
5. Projectkosten en inkomsten 14
5.1 Kosten 14
5.2 Inkomsten 15
5.3 Subsidie 15
6. Materiaal 16
6.1 Leelingenboekje/naslagwerkje 16
6.2 Diploma 16
6.3 Stootkussens en plankjes 16
6.4 Eigenwijsjes 16
6.5 Brochures 17
7. Publiciteit 18
7.1 Naam en plaats van de cursus 18
7.2 Persbericht, advertentie, folder, poster 18
7.3 Andere wervingsmethoden 18
8. Aanbevolen literatuur en voorlichtingsmateriaal 19
8.1 Informatie voor weerbaarheidsprojecten 19
8.2 Informatie speciaal voor kinderen 21
9. Geraadpleegde literatuur 22
Bijlage 1 Seksuele voorlichting 23
Bijlage 2 Kindermishandeling 24
Bijlage 3 Cijfers over kindermishandeling 25
Bijlage 4 Evaluatie starterskit 26
2

Inleiding
Deze starterskit is bedoeld voor instellingen die een weerbaarheidsproject willen opstarten.
Dat kunnen bijv. GGD’s, gemeentes, welzijnsinstellingen en sportraden zijn, maar ook
scholen die dat via een buitenschoolse activiteit willen doen (bijv. Verlengde Schooldag).
Daarnaast bevat deze starterskit inhoudelijke informatie die relevant kan zijn voor
coördinatoren van bestaande projecten.
De starterskit geeft richtlijnen voor het succesvol opzetten van een weerbaarheidsproject.
Dit betekent dat we antwoord proberen te geven op vragen zoals:
• Hoe ziet een weerbaarheidsproject eruit en aan welke eisen moet een goed project
voldoen?
• Wat is er zoal op de markt?
• Hoe organiseer je zelf een weerbaarheidsproject?
• Welke opleidingen zijn er op dit gebied en hoe zit het met de erkenning van docenten?
• Hoe zit het met de financiën?
• Hoe komt een project aan subsidie?
• Welke materialen en literatuur zijn beschikbaar?
• Hoe geef je bekendheid aan het weerbaarheidsproject?
Voor weerbaarheid aan allochtone vrouwen (ter preventie van huiselijk en seksueel geweld)
is er vanaf oktober 2004 een aparte brochure beschikbaar. Deze maakt onderdeel uit van
het Handboek 'Preventie huiselijk en seksueel geweld allochtone vrouwen' en wordt
uitgegeven door TransAct (te bestellen via: www.transact.nl). De tekst van de brochure is
ook te downloaden van: www.weerbaarheid.nisb.nl.
3

1. Definitie van weerbaarheid
Weerbaarheid is geen beschermde term, dus zijn er vele organisaties die iets aanbieden
wat ze weerbaarheid noemen, maar qua opzet en inhoud onderling sterk verschillen.
Voor NISB en de Beroepsvereniging voor docenten Weerbaarheid en Zelfverdediging
(BWZ) is weerbaarheid iedere activiteit die aan de volgende eisen voldoet:
• Er wordt uitgegaan van een integratie van fysieke, verbale en mentale technieken en
methodieken, waarbij sport en bewegen als middel wordt ingezet.
• De in de cursussen, trainingen en workshops gebruikte methodieken komen
oorspronkelijk uit zowel de vechtsport, als de hulpverlening, als assertiviteitstrainingen.
• De oefeningen en methodieken die gebruikt worden vormen een geïntegreerd geheel;
de fysieke oefeningen zijn niet los te zien van de mentale en verbale en omgekeerd.
• De cursist is uitgangspunt bij de lessen; er wordt gekozen voor dié technieken die
passen bij de wensen en mogelijkheden van de cursist. Vandaar dat er altijd
doelgroepgericht gewerkt wordt.
• Het eerste doel van de activiteit is mensen weerbaarder te maken.
Weerbaarheidsprojecten kunnen onderscheiden worden naar doelgroep en naar lengte van
de cursus/training/workshop. De keuze die wordt gemaakt is afhankelijk van de doelstelling
en middelen van de organiserende instelling.
De projecten worden door verschillende instellingen georganiseerd, zowel door sport- als
welzijnsorganisaties. Omdat de cursussen doelgroepgericht zijn, zijn ze dus ook uitermate
geschikt om in verschillende settings te geven. Enkele voorbeelden zijn: vrouwenopvang of
Blijf-van-mijn-lijf huizen die cursussen weerbaarheid organiseren als aanvulling op
cursussen zoals assertiviteit; sportraden die weerbaarheidsactiviteiten voor ouderen
organiseren om ze tot bewegen te stimuleren; buurthuizen die het een mooie aanvulling
vinden op hun andere activiteiten.
4

2. Bestaande weerbaarheidsprojecten
Er worden onder verschillende noemers weerbaarheidsprojecten aangeboden. Hieronder
volgt een korte uitleg van de meest bekende projecten.
2.1 Marietje Kessels Project (MKP)
Het Marietje Kessels Project heeft de laatste jaren een enorme opmars gemaakt. Veel
scholen hebben dit preventieproject tot grote tevredenheid binnengehaald. Het project is
gericht op preventie van machtsmisbruik en grensoverschrijdend gedrag ten opzichte van
kinderen, zowel door leeftijdsgenoten als door volwassenen. Het gaat bijv. om seksueel
misbruik en intimidatie, kindermishandeling en pesten.
Het doel is enerzijds het vergroten van de weerbaarheid om te voorkomen dat kinderen
slachtoffer worden van machtsmisbruik, anderzijds het voorkomen dat kinderen zichzelf
schuldig maken aan grensoverschrijdend gedrag. De primaire doelgroep van dit project is
groep 7 en 8 van het basisonderwijs, jongens en meisjes in de leeftijd van ongeveer tien tot
dertien jaar. De lessen worden verzorgd door een zogeheten 'preventiewerker'.
Het Marietje Kessels Project wordt niet overgedragen aan leerkrachten. Dit heeft te maken
met de specifieke kennis en kunde van de mensen die de lessen verzorgen. Daarnaast
blijkt het in de praktijk een voordeel te zijn dat de lessen worden gegeven door een
onafhankelijke persoon van buiten de school. Deze onafhankelijkheid maakt het
gemakkelijker een signalerings- en vertrouwensfunctie te vervullen voor leerlingen en
leerkrachten.
Het project is seksespecifiek van aard. Dit betekent dat jongens en meisjes gescheiden les
krijgen. De jongens krijgen in principe les van een mannelijke preventiewerker, terwijl de
meisjes worden geïnstrueerd door een vrouwelijke collega. Het totale project duurt twaalf
weken en wordt onder schooltijd gegeven. Naast de lessen aan de kinderen vinden enkele
contactbijeenkomsten plaats, zoals teamvoorlichting op de school en een ouderavond.
Sommige organiserende instanties hebben ervoor gekozen hun project een andere naam
te geven, bijv. ‘Kom op voor jezelf’ of ‘Weerbare tieners’. Een project valt onder de
verzamelnaam ‘MKP’ als voldaan wordt aan bepaalde eisen:
• Er moeten seksespecifieke lessen gegeven worden in het project (jongens en meisjes
apart) en de lessen kennen een methodische opbouw.
• Het project moet gericht zijn op preventie van machtsmisbruik en grensoverschrijdend
gedrag ten opzichte van kinderen, zowel door leeftijdsgenoten als door volwassenen.
• Het weerbaarheidsproject is voor groep 7 en/of 8 van het basisonderwijs of de hoogste
groepen van Buitenschoolse Opvang (BSO), waarbij de nadruk op de integratie van
mentale en fysieke weerbaarheid gelegd wordt. De lessen worden onder schooltijd
gegeven. Het project is een schoolgebonden activiteit, waarin een actieve bijdrage door
de school en de leerkracht wordt geleverd.
Dit impliceert dat de inhoud van een bepaalde les in het ene project niet precies gelijk hoeft
te zijn aan de inhoud van dezelfde les in een ander project. In praktijk wisselen de accenten
die gelegd worden. Wel zijn de uitgangspunten van ieder project gelijk en hebben de
‘preventiewerkers’ over het algemeen een vergelijkbare opleiding.
5

2.2 Rots & Water
'Rots & Water' komt voort uit het programma 'Actie en reactie'. Zelfverdediging voor
vrouwen en meisjes was al ingeburgerd, toen midden jaren negentig het plan ontstond om
ook voor jongens een programma samen te stellen. In 1996 is dit programma, gericht op
preventie van seksueel geweld, gepresenteerd met de titel 'Actie en reactie'. Dit bleek
echter een te smalle basis. Jongens kregen het gevoel dat zij iets moesten leren, omdat ze
niet zouden deugen. Kortom, het programma deed de jongens geen recht. Daarnaast was
het vooral gericht op jongens vanaf zo'n jaar of veertien.
'Rots & Water' in zijn huidige vorm is geschikt voor jongens vanaf een jaar of negen. Het
totale pakket bestaat uit veertien lessen. In de eerste acht lessen gaat het om de
fundamenten van het programma. Deze lessen zijn geschikt voor de bovenbouw van het
basisonderwijs. De laatste zes lessen zijn bedoeld voor het voortgezet onderwijs.
'Rots & Water' maakt gebruik van een psychofysieke didactiek. Dit betekent dat
weerbaarheidsthema's worden geïntroduceerd door middel van fysieke oefeningen. Daarna
worden ze verbonden met communicatieve en sociale vaardigheden. De kwaliteiten van
jongens en de problemen die zij tegen komen op weg naar volwassenheid staan centraal.
Het vergroten van de weerbaarheid is een onderdeel van het programma. Het uiteindelijke
doel is jongens te begeleiden op weg naar volwassenheid.
Er bestaat een driedaagse docententraining die mensen onder meer leert om binnen hun
eigen werk te werken met de Rots & Water-principes. Het is dan ook niet verwonderlijk dat
veel MKP-preventiewerkers deze training hebben gevolgd (zie: www.rotsenwater.nl).
2.3 Ho, tot hier en niet verder...!
Het programma 'Ho, tot hier en niet verder…!' is gericht op de sociale weerbaarheid van
kinderen. Het doel is de handelingsbekwaamheid van kinderen in sociale situaties te
bevorderen. Het gaat erom dat het kind zichzelf en de ander accepteert en dat zijn
zelfstandigheid, zelfvertrouwen en intuïtie groeien. Ook wordt aandacht besteed aan
preventie van seksueel misbruik.
De kinderen krijgen handvatten aangereikt om grip te krijgen op het verloop van hun eigen
bestaan. Dit gebeurt onder andere door middel van het lichamelijk ervaren van eigen
gedrag en het versterken van gezonde, sterke kanten. Ze leren beter luisteren naar hun
lichaamssignalen om hiermee voor zichzelf - of richting anderen - iets te doen. Ze leren
hulpbronnen in zichzelf kennen en - in moeilijke situaties - oproepen. Aandacht voor en het
verplaatsen in anderen, inclusief het afstemmen van eigen gedrag op de omgeving, zijn
eveneens middelen om weerbaarder te worden. Kinderen leren trots te zijn op zichzelf, hun
zelfbeeld en zelfvertrouwen te verbeteren en ze leren vaardigheden aan om zo zelfstandig
mogelijk hun eigen problemen te kunnen oplossen. Fysieke weerbaarheid komt in dit
programma niet aan de orde.
2.4 Durf te leven
Het programma 'Durf te leven' is ontwikkeld door de GGD Zuid-Hollandse Eilanden in
samenwerking met NISB en is bedoeld voor de laagste klassen van het voortgezet
onderwijs. Aan de hand van acht thema’s (Stevig in je schoenen staan, Rots & Water,
Gesprekstechnieken, Pesten en gepest worden, Discriminatie, Groepsdruk, Grenzen, Hulp
geven/vragen en ontvangen) wordt gewerkt aan het vergroten van weerbaarheid. De lessen
worden gegeven door de eigen docenten, die daarvoor een training krijgen.
6

Het programma borduurt voor op de thema’s die ook in het Marietje Kessels Project aan de
orde komen, maar doet dat op een vernieuwende wijze die scholen de gelegenheid biedt
op een geïntegreerde wijze met weerbaarheid om te gaan. Zo zijn er niet alleen oefeningen
voor de docent die de weerbaarheidslessen gaat geven (meestal de mentor), maar ook
voor andere docenten, zoals de tekenleraar, muziekleraar, leraar Nederlands en zelfs voor
de wiskundeleraar, zijn er rond bovengenoemde thema’s oefeningen beschreven. Er is een
werkboekje voor de leerlingen en een docentenhandleiding.
Het project gaat in september 2004 voor het eerst van start, waarna het in januari 2005
beschikbaar komt voor andere scholen. Er hebben zich al geinteresseerden gemeld.
Zowel het leerlingboekje als de docentenhandleiding zijn alleen in combinatie met de
docententraining te verkrijgen. Meer informatie is te verkrijgen bij NISB, Berendineke
Steenbergen, tel. 026-4833800.
2.5 Zelfverdediging voor vrouwen/meiden/ouderen
Een cursus zelfverdediging is geen project in de ware zin van het woord; er is geen
coördinerende instantie en de benaming wordt voor tal van activiteiten gebruikt. De eerste
cursussen, die in de jaren ’80 gegeven werden, heetten ‘zelfverdediging voor vrouwen’ of
‘zelfverdediging voor meiden’. Deze cursussen worden tot op de dag van vandaag in vrijwel
ongewijzigde vorm gegeven in buurthuizen, sportscholen e.d.
Een cursus bestaat uit 8 tot maximaal 15 lessen van 1 tot anderhalf uur en gaat
voornamelijk in op situaties met een bedreigende onbekende (verkrachting en aanranding
op straat). De cursus bestaat voor ongeveer 70% uit fysieke oefeningen en voor ongeveer
30% uit rollenspelen en andere mentale oefeningen. Naar dergelijke cursussen is altijd
vraag en ze zijn eenvoudig te organiseren. Iedere erkende docent(e) kan deze op een
verantwoorde manier geven en heeft er ervaring mee.
Voor ouderen, 55+ of zelfs 75+, geldt iets vergelijkbaars. Deze cursus is over het algemeen
iets minder fysiek en is toegespitst op de angsten en (on-)mogelijkheden van de doelgroep.
Vaak is de lesindeling ook iets anders. De lessen duren bijv. wat langer, omdat er een
koffiepauze ingepland is, maar verder is de stof die behandeld wordt standaard. Ook
hiervoor geldt dat iedere erkende docent(e), die een bijscholing heeft gevolgd om les te
kunnen geven aan ouderen, deze cursus kan aanbieden.
2.6 Fit en veilig
'Fit en veilig' is geen echt weerbaarheidsproject, maar een project waarin weerbaarheid
naast andere thema’s rondom veiligheid (zoals valpreventie en ongevallenpreventie) aan
de orde komt. Deze cursus van acht lessen van 45 minuten is gericht op 55-plussers.
Het project is geïnitieerd door de Nederlandse Vereniging van Judo- en Jiu-jitsu Leraren
(NVJJL) in samenwerking met de Judobond Nederland (JBN), mede gefinancierd door het
Nationaal Fonds Ouderenhulp. De docenten die deze cursus kunnen geven, zijn erkende
judo- of jiu-jitsu-leraren die een eendaagse workshop hebben gevolgd bij de NVJJL. In de
lente van 2004 zijn 55 mensen opgeleid. In de herfst volgen er nog 60 en in 2005 zal het
aantal docenten stijgen naar 200. Meer informatie kan verkregen worden bij de JBN,
tel. 030-6038114.
7

2.7 Andere Projecten
Er zijn ook plaatselijk initiatieven die het Marietje Kessels Project aangepast hebben. Het
gaat dan om projecten waarbij bijv. de klassedocent(e) een deel van de lessen zelf geeft of
om aanpassingen van de lessen aan specifieke doelgroepen. Een school heeft ook de
mogelijkheid om de weerbaarheidslessen in het kader van een buitenschoolse activiteit of
brede school te verzorgen.
Twee voorbeelden van dergelijke initiatieven zijn:
• Weerbaarheid in het Basisonderwijs (WIBO). Contactpersoon: Andries Klompstra, Huis
voor de Sport Groningen, tel. 0598-323200.
• ‘Er is iets naars gebeurd’. Deze lessenserie is te bestellen bij S&O, Stichting voor
opvoedingsondersteuning, tel. 0182-547888.
Tot slot zijn er initiatieven voor andere doelgroepen, bijv. gehandicapten of slachtoffers van
huiselijk en seksueel geweld. NISB heeft daar meer informatie over (Berendineke
Steenbergen, tel. 026-4833800).
8

3. Zelf een weerbaarheidsproject organiseren
Wanneer een instelling een weerbaarheidsproject wil starten, is het van belang eerst een
aantal zaken goed op een rijtje te krijgen.
3.1 Doelgroep en soort activiteit
Binnen weerbaarheid wordt onderscheid gemaakt in diverse doelgroepen. Dit onderscheid
is gebaseerd op de fysieke (on-)mogelijkheden of de specifieke weerbaarheidsthema’s die
in deze groepen behandeld moeten worden (bijv. uitgaan, racisme, loverboys, seksuele
intimidatie). De cursussen zijn in de meeste gevallen seksespecifiek, hetgeen in deze
context betekent dat meisjes en jongens of mannen en vrouwen afzonderlijk van elkaar les
krijgen.
De doelgroepen zijn:
• Kinderen: 8-10 jaar en 10-12 jaar, pestslachtoffers, slachtoffers van kindermishandeling
• Jongeren: 12-14 jaar en 14-16 jaar
• Volwassen vrouwen vanaf 18 jaar
• Slachtoffers van huiselijk en seksueel geweld
• Allochtone vrouwen
• Ouderen: 55+ en 75+
• Verstandelijk gehandicapten
• Doven/blinden
• Lichamelijk gehandicapten
Eveneens is het van belang te bepalen wat voor activiteit het zou moeten zijn:
• workshop
• cursus voor een bepaalde doelgroep (kinderen, vrouwen, ouderen, slachtoffers van
straat-, huiselijk of seksueel geweld, gehandicapten enz.)
• cursus met een bepaalde doelstelling
Workshops worden vaak gegeven binnen een raamwerk van andere activiteiten, zoals
kennismaking op een sportdag of in het kader van een andere activiteiten. Er is ervaring
opgedaan met modules weerbaarheid als onderdeel van therapie, cursussen omgaan met
stress, assertiviteit of in reïntegratietrajecten van langdurig werklozen.
Een welzijnsinstelling zal wellicht eerder kiezen voor weerbaarheidsactiviteiten met als
eerste doel preventie van geweld, terwijl een sportinstelling gecharmeerd is van de
laagdrempeligheid van de activiteit, waardoor er cursisten bereikt worden die met andere
beweeg- of sportactiviteiten onbereikbaar blijven.
3.2 Inventarisatie omgeving
Begonnen kan worden met een kleine omgevingsinventarisatie: welke organisaties in de
omgeving zijn al bezig met weerbaarheid en hoe kan daarbij aangesloten worden?
• Te denken is aan bijv. sportraden, GGD’s en Stichtingen Jeugdzorg. NISB heeft tot en
met 2002/2003 een inventarisatie van alle MKP’s en heeft dus ook enig overzicht welke
instanties iets doen op dit gebied.
• Daarnaast zijn er verschillende hulpverleningsinstanties, die periodiek weerbaarheidsactiviteiten
aanbieden.
• Individuele scholen of instellingen kunnen soms aansluiten bij dergelijke plaatselijke
initiatieven.
9

Is aansluiting niet mogelijk, dan kan gekeken worden naar eigen mogelijkheden. Het
eenvoudigst is een docent uitnodigen, daar afspraken mee te maken en de cursus van start
te laten gaan. Iedere school, ieder buurthuis, zelfs iedere potentiële cursist(e) kan daartoe
initiatieven ontplooien.
Een project zal echter beter geworteld zijn als het verankerd is in een breder kader.
Bewegingsstimulering, maar ook preventie van kindermishandeling of huiselijk geweld
bieden aanknopingspunten. In die gevallen zal er verbinding gemaakt moeten worden
tussen de weerbaarheidsactiviteit en sporten en bijv. hulpverlening of vervolgcursussen op
het gebied van assertiviteit of coaching.
3.3 Financiën
Belangrijk is om vooraf een goede inschatting te maken van de kosten (zaalhuur, docent,
coördinatie, werving e.d.). In hoofdstuk 5 wordt nader ingegaan op de projectkosten.
3.4 Docent en aanwezigheid van anderen
Vervolgens zoekt men naar geschikte docent (zie hoofdstuk 4). Iedere erkende docent kan
een weerbaarheidsactiviteit op een verantwoorde wijze uitvoeren. Bij moeilijke doelgroepen
is het wenselijk naar de specialisatie te informeren, maar in principe kan iedere docent de
mentale, verbale en fysieke oefeningen geïntegreerd aanbieden, problemen signaleren,
omgaan met getraumatiseerde cursisten en doorverwijzen naar zowel hulpverlenende
instellingen als sportclubs.
In dit stadium is het ook belangrijk te kijken naar de noodzakelijkheid van de aanwezigheid
van anderen dan de weerbaarheidsdocent tijdens de lessen.
Weerbaarheid binnen hulpverleningsinstellingen, zoals psychiatrische ziekenhuizen en
vrouwenopvang, wordt vrijwel altijd gegeven door zowel de docent(e) weerbaarheid als een
hulpverlener van de betreffende instelling.
Dit geldt ook voor lessen aan allochtone doelgroepen. Omdat er een groot gebrek is aan
weerbaarheidsdocenten met een allochtone achtergrond, wordt er bij deze doelgroepen
ook regelmatig gekozen voor een duo-docentschap, waarbij iemand van de doelgroep een
belangrijke rol tijdens de lessen speelt.
Maar ook in andere kaders kan incidenteel een extra persoon wenselijk zijn: een
vechtsporter die vertelt over zijn sport, die mogelijk als vervolg op de cursus kan dienen;
iemand van een hulporganisatie die toelichting geeft, enz.
3.5 Invulling van de cursus
Wanneer de bedoeling van de weerbaarheidsactiviteit, de organisatorische keuzes, de
mogelijkheden van financiering en de bemensing duidelijk zijn, kan gekeken worden naar
de invulling:
• cursuslocatie
• aantal lessen
• startdatum
• data en tijden
• publiciteit en werving van cursisten
10

3.6 Stappenplan
Het bovenstaande kan samengevat worden in het volgende stappenplan:
• omschrijving van de doelstelling
• omschrijving van de doelgroep
• omschrijving van de soort activiteit
• inventarisatie van instellingen in de omgeving die al iets met weerbaarheid doen en
onderzoeken van de mogelijkheden tot aansluiting
• bepaling van de benodigde financiën
• zoeken van een weerbaarheidsdocent en bepaling van de aanwezigheid van anderen
• invulling van de cursus
• werving van cursisten en publiciteit
• start van de cursus
• evaluatie van de cursus
11

4. Docenten en opleidingen
4.1 Eisen aan docenten
Als een instelling op zoek gaat naar een docent voor het verzorgen van een cursus
weerbaarheid of een andere weerbaarheidsactiviteit, wil men natuurlijk een zo goed
mogelijk opgeleide docent. Een goede docent weerbaarheid is geschoold in zowel de
fysieke, als de mentale en verbale kant.
Ten eerste moet een docent een fysieke achtergrond hebben, bij voorkeur in de vorm van
enkele jaren vechtsporttraining. Deze fysieke achtergrond alleen is echter niet voldoende.
In de opleidingen tot vechtsportleraar (bijv. judo of karate) worden de niet-fysieke eigen
vaardigheden onvoldoende getraind om iemand een volwaardig weerbaarheidsdocent te
maken.
Naast de fysieke eigen vaardigheid is een docent getraind in de mentale en verbale
weerbaarheid. Hij/zij is bekend met oefeningen en methoden uit assertiviteitstrainingen,
energetisch werk en hulpverlening en kan bovendien informatie geven over ondermeer
juridische kwesties en het voorkomen van grensoverschrijdend gedrag. Ook is hij/zij in staat
om te werken met bijv. rollenspelen, groepsgesprekken en stellingenspelen.
Een docent werkt op verschillende niveaus in de les: zowel op groeps- als op individueel
niveau. Dit betekent dat de docent open moet staan voor gesprekken en weten hoe in te
springen op problemen in de les. Daarnaast moet de docent in staat zijn gevoelige
onderwerpen op een juiste manier aan de orde te stellen.
Tevens moet hij/zij getraumatiseerde cursisten kunnen herkennen en een eventuele eerste
opvang kunnen verlenen bij herbeleving. De docent moet de cursist met problemen kunnen
doorverwijzen naar instellingen, die op langere termijn een oplossing kunnen bieden. Een
lijst van instellingen met telefoonnummers is dus erg belangrijk om elke les binnen
handbereik te hebben.
Voor preventiewerkers (werken met basisschoolkinderen groep 7/8) kunnen nog
aanvullende eisen gesteld worden:
• Het signaleren van eventuele grensoverschrijdende situaties binnen de school
• In staat zijn deze bij de klassedocent of schoolleiding aan te kaarten
• In staat zijn een goede ouderavond te begeleiden, waarin informatie over de cursus
gegeven wordt
4.2 Opleidingen
Als landelijk kennis- en expertisecentrum op het gebied van onder meer weerbaarheid
controleert NISB de kwaliteit van opleidingen. Docenten moeten op zowel fysiek, mentaal
als verbaal gebied voldoende kwaliteiten bezitten om de weerbaarheidsactiviteiten uit te
kunnen voeren. Dit houdt in dat in de opleidingen de volgende onderwerpen aan bod
komen: eigen vaardigheid in fysieke en mentale weerbaarheid, les- en leiding geven,
gesprekstechnieken, signalering van mishandeling, doorverwijzing naar zowel
hulpverlening als sporten. De BWZ is bovendien betrokken bij de examinering van de
cursisten.
12

De docenten met de volgende diploma's of certificaten kunnen zonder problemen
ingeschakeld worden:
• Rijkserkende 2-jarige opleiding tot 'Docente zelfverdediging', gediplomeerd door Kenau /
Landelijk Steunpunt Zelfverdediging / NISB. Deze opleiding is in de jaren ’80 en ’90
diverse malen uitgevoerd (alleen voor vrouwen) en is de uitgebreidste opleiding op dit
gebied. Toen bleek dat het steeds moeilijker werd om deelneemsters te vinden die aan
de vechtsporteis voldeden, bereid waren twee jaar lang zo’n 16 uur per week aan deze
opleiding te besteden én affiniteit hadden met weerbaarheid, is besloten deze opleiding
vooralsnog niet meer uit te voeren. In 2000 hebben de laatste kandidaten deze opleiding
afgesloten.
• 1-jarige opleiding tot 'Docent weerbaarheid', gecertificeerd door NISB. Op deze opleiding
leren de docenten les te geven aan volwassenen. Om les te kunnen geven aan speciale
doelgroepen moet een extra specialisatie gevolgd worden.
• 1-jarige opleiding 'Weerbaarheid in het basisonderwijs', gecertificeerd door NISB. Deze
opleiding is gericht op het lesgeven aan kinderen in met name de leeftijdsgroep 10 tot 12
jaar. Docenten die zich richten op speciale groepen (bijv. speciaal onderwijs) moeten
een extra specialisatie gevolgd hebben.
• Regionale opleiding tot 'Preventiewerker MKP', afgesloten met een NISB-certificaat
'regionale scholing MKP'. Niet iedereen die deze opleiding heeft gevolgd, heeft examen
gedaan en heeft dus het NISB-certificaat 'Weerbaarheid in het basisonderwijs'. De
behandelde stof is in principe gelijk aan de stof die behandeld is in de opleiding
'Weerbaarheid in het basisonderwijs'. Voor deze opleidingen is in de regel een strenge
selectie van de deelnemers uitgevoerd, waardoor de opleiding een compactere vorm
heeft gekregen.
Daarnaast werkt NISB samen met de opleiding tot 'Docent gevaarsbeheersing' van het
CIOS Sittard. Hoewel deze (op vechtsporters gerichte) opleiding in eerste instantie opleidt
tot docent voor winkelpersoneel, politie, conciërges, portiers e.d., is het voor de cursisten
ook mogelijk uitgebreid kennis te maken met weerbaarheid aan kinderen. In de reguliere
opleiding wordt aandacht besteed aan vrouwen- en kindermishandeling, seksespecifiek
werken, het werken met een acteur, de wetgeving en weerbaarheid vs gevaarsbeheersing.
Cursisten die een weerbaarheidsaantekening willen halen, moeten een begeleide stage bij
een erkende docent lopen. Voor de duidelijkheid: deze mensen hebben dus geen NISBcertificaat.
Op dit moment is NISB in overleg met verschillende ROC’s die de NISB-erkende
opleidingen willen gaan aanbieden. In september 2004 zullen de eersten starten.
Iedere docent met een NISB-erkend certificaat kan zich aansluiten bij de
Beroepsvereniging voor docenten Weerbaarheid en Zelfverdediging (BWZ). Docenten
zonder een dergelijk certificaat kunnen zich ook aanmelden, maar in die gevallen bekijkt
een toelatingscommissie of zij voldoen aan de inhoudelijke eisen die aan een
weerbaarheidsdocent in de definitie van NISB en BWZ gesteld mogen worden. Deze
toelatingscommissie kan de kandidaat vragen om zich op enig gebied bij te scholen
alvorens hij/zij lid mag worden.
4.3 Beschikbare docenten
NISB houdt de registratie bij van erkende docenten die één van bovenstaande opleidingen
hebben afgerond. De beschikbare docenten staan vermeld op: www.weerbaarheid.nisb.nl.
Voor meer informatie kan contact worden opgenomen met NISB, Berendineke
Steenbergen, tel. 026-4833800.
Ook via de BWZ zijn adressen verkrijgbaar (info@bwz.nu).
13

5. Projectkosten en inkomsten
5.1 Kosten
De kosten van een weerbaarheidsproject zijn afhankelijk van verschillende aspecten.
Je dient rekening te houden met:
• zaalhuur
• vergoeding aan de docent (lesuren, voorbereidingstijd en reistijd)
• reiskosten van de docent
• coördinatie-uren
• werving
• aanschaf van materialen
• eventuele scholingskosten (overhead)
Weerbaarheidsdocenten zijn in sommige gevallen in dienst van coördinerende instanties,
maar worden vaak ook free-lance ingehuurd.
• NISB heeft als richtlijn dat een erkende weerbaarheidsdocent die free-lance werkt in
principe minimaal € 65,- per gegeven lesuur van 60 minuten verdient (excl. BTW en
reiskosten en voorbereidingstijd). In praktijk rekenen veel MKP's voor 1 uur lesgeven 4
uur werk. In die extra uren zit de reistijd, de voorbereiding, de ouderavonden en de
evaluatie inbegrepen.
• Wanneer de docent in dienst van de organiserende instantie komt, komt deze meestal
terecht in de eerste HBO-schaal van de betreffende CAO. Het dienstverband bestaat uit
een aantal lesuren en een aantal voorbereidingsuren. In het dienstverband is het
bovendien gebruikelijk om de reistijd tussen de weerbaarheidscursussen mee te nemen,
dit omdat de docent vaak meerdere cursussen verzorgt op verschillende lokaties. Over
de vergoeding van reiskosten wordt meestal een paragraaf opgenomen.
• Daarnaast zijn er steeds meer individuele scholen die zelf een docent inhuren om
weerbaarheidslessen onder schooltijd te geven. Deze vallen dan onder de CAOonderwijs.
Wanneer de lessen door een free-lancer onder schooltijd gegeven worden, zal vaak
vrijstelling van BTW voor het docentenhonorarium aangevraagd kunnen worden. De
organisatie moet hier de reistijdvergoeding en de reiskosten nog bij optellen. Het
percentage voor de coördinator is hier ook nog niet bij inbegrepen.
Bij navraag over de totale kosten van een weerbaarheidscursus bleek dat de verschillen
relatief groot zijn. Dit komt onder andere doordat de docent op free-lance basis of in vaste
dienst werkt. Ook worden nogal wat kosten, zoals reiskosten en voorbereidingsuren, bij het
ene project wel en bij het ander niet meegerekend.
Om toch een indicatie te geven van wat er in het werkveld speelt, staan hieronder twee
voorbeelden van cursussen MKP in het land:
• Bij een cursus van 40 uur, voor twee groepen van 15 kinderen, met een erkende docent
die op free-lance basis werkt, incl. ouderavond, tussen- en eindevaluatie, plus het
materiaal zijn de kosten € 1.600,-.
• Een ander project berekent bij een cursus van 30 uur € 1.080,- per groep, exclusief
reiskosten (max. € 165,- per cursus).
14

5.2 Inkomsten
Deelnemers aan een cursus weerbaarheid voor volwassenen betalen meestal een
cursusprijs. Voor een cursus van tien of twaalf lessen van anderhalf uur is een cursusprijs
van € 95,- gebruikelijk. De inkomsten uit deelnemersbijdragen zijn echter niet
kostendekkend en worden meestal aangevuld met inkomsten uit subsidies.
Bij de meeste MKP's wordt aan de deelnemende school een kleine bijdrage per klas
gevraagd.
5.3 Subsidie
De kosten voor een weerbaarheidsproject op een basisschool zijn over het algemeen te
hoog om door een basisschool opgebracht te worden. In praktijk wordt het grootste
gedeelte van de kosten gedragen door andere partijen dan de ontvangende school, zoals
de gemeente, GGD, welzijnsinstelling of sportraad.
Het loont dus de moeite om bij de gemeente te informeren naar sportstimuleringsmiddelen,
in het kader van bijv. welzijn of maatschappelijke integratie.
Instellingen, zoals vrouwenopvang, kunnen voor weerbaarheidstrainingen subsidie krijgen
bij verschillende fondsen.
Ook bij sportraden, welzijnsinstellingen en GGD's kun je navragen of er een budget
beschikbaar is.
Het Ministerie van Justitie heeft stimuleringsgelden beschikbaar gesteld voor
vervolgprojecten voor het voortgezet onderwijs. Voor een subsidieaanvraag: zie
www.ministerievanjustitie.nl. Het aanvraagformulier is ook op te vragen bij het ministerie
van Justitie, afdeling Criminaliteitspreventie, tel. 070-3706989 of fax 070-3707250 of via email:
m.groeneveld@minjus.nl
15

6. Materiaal
Tijdens het geven van een weerbaarheidscursus is het belangrijk om ook aan de materialen
te denken. Het gaat bij deze cursussen over het algemeen om een leerlingenboekje (of bij
volwassenen een naslagwerkje van de stof die behandeld is), stootkussens, plankjes, flipovervellen
en dikke stiften. Daarnaast zijn er diverse (bijna gratis of gratis) brochures die in
cursussen gebruikt en uitgedeeld kunnen worden.
6.1 Leerlingenboekje/naslagwerkje
In cursussen voor kinderen wordt gebruik gemaakt van een leerlingenboekje, waarin de
behandelde onderwerpen besproken worden en waarin opdrachten staan. Veel docenten
hebben dergelijke boekjes tot hun beschikking, omdat ze deze al eerder gebruikt hebben bij
hun lessen. Bij grote MKP's worden dergelijke boekjes vaak centraal gemaakt.
Projecten die zelf materiaal ontwikkeld hebben (methodiek, leerlingenboekjes enz.) staan er
in principe voor open dat hun materiaal ook door andere projecten gebruikt wordt (mits er
een bronvermelding plaatsvindt). Een enkele keer wordt daar een kleine vergoeding voor
gevraagd.
Deelnemers aan cursussen voor volwassenen krijgen over het algemeen aan het eind van
de cursus een reader, waarin allerlei adressen en tips nog eens samengevat zijn.
6.2 Diploma
De cursussen voor kinderen eindigen vaak met een ‘examen’ en een diploma. Dit betekent
dat er formulieren voor een schriftelijk examen en een mooi diploma gemaakt moeten
worden. Soms worden ook op de laatste les ouders uitgenodigd en presenteren de
deelnemers wat zij hebben geleerd.
6.3 Stootkussens en plankjes
Er wordt in de les gebruik gemaakt van stootkussens en plankjes om door te slaan.
Veel docenten hebben stootkussens in hun bezit, maar bij grotere projecten worden de
kussens vaak aangeschaft door de organiserende instantie (bijv. bij een vechtsportzaak).
Voor iedere cursus zijn minimaal twee stootkussens nodig.
Voor het plankje, dat doorgeslagen moet worden, kan men voor kindercursussen de
volgende afmetingen gebruiken: 11 x 19 cm en 1,6 cm hoog. Voor volwassenen wordt
meestal een plankje van 19 x 19 cm gebruikt. Vurenhout is het beste materiaal. De plankjes
zijn op maat te bestellen in iedere doe-het-zelfzaak.
6.4 Eigenwijsjes
Een weerbaarheidsdocent kan gebruik maken van ‘Eigenwijsjes’. Dit is een setje van 52
kaartjes met verschillende teksten: ‘Ik ben tevreden’, ‘Ik kies mijn eigen weg’, ‘Ik leer mijzelf
steeds beter kennen’, ‘Ik ben mooi van binnen en van buiten’, ‘Ik ben trots op mezelf’ en
nog 47 andere teksten. Het is de bedoeling dat je de kaartjes schudt en en een deelnemer
een kaartje laat trekken. Ze helpen de deelnemers met positief denken en leggen zo de
basis voor een goed zelfbeeld.
16

De samenstellers gaan ervan uit dat toeval niet bestaat en dat je dus het kaartje trekt dat
op dat moment bij je past. Ook als je deze uitgangspunten niet deelt, kunnen de kaartjes
een leuk hulpmiddel zijn. De kaartjes zijn bedoeld voor kinderen in de basisschoolleeftijd,
maar ook voor oudere kinderen en volwassenen zijn er toepassingsmogelijkheden.
Meer informatie over de kaartjes, ervaringen van gebruikers (maatschappelijk werkers,
remedial teachers, enz.) en een sjabloon voor het maken van eigen kaartjes is te vinden
op: www.dubbelzes.nl. De kaartjes zijn te bestellen bij: Dubbelzes uitgeverij, tel. 020-
4166343. Ook bij de boekhandel te koop: ISBN 90-807593-1-7. Prijs € 8,95.
6.5 Brochures
Tot slot zijn er diverse brochures (en video’s, vaak met een docentenhandleiding) die in de
les gebruikt kunnen worden. Voor kinderen bestaan bijv. brochures over de kindertelefoon,
pesten en geweld op straat (zie hoofdstuk 8).
17

7. Publiciteit
Om bekendheid te geven aan de weerbaarheidscursus is het belangrijk goed na te denken
over publiciteit in relatie tot de beoogde doelgroep.
7.1 Naam en plaats van de cursus
De naam van de cursus en de plaats waar die gegeven wordt moeten aansprekend zijn
voor de doelgroep. Enkele ervaringstips:
• De term ‘zelfverdediging’ impliceert voor veel toekomstige cursisten een actievere
cursus dan de term ‘weerbaarheid'.
• ‘Weerbaarheid’ is een naam die met name ouderen minder aanspreekt.
• Kies met name voor allochtone en oudere doelgroepen voor omschrijvende namen als
‘Blijf er niet voor thuis’, ‘Sterk door sport en spel’, ‘Stel je eigen grenzen’.
• Slachtoffers van huiselijk en seksueel geweld en mensen die nooit aan sport doen
komen minder snel naar een sportschool dan naar een buurthuis.
7.2 Persbericht, advertentie, folder, poster
Voor cursussen met een open inschrijving kan geworven worden via persberichten,
advertenties in huis-aan-huis-bladen, folders in bibliotheken en buurthuizen en posters in
openbare gelegenheden.
Echter op deze manier zullen specifieke doelgroepen, zoals slachtoffers van huiselijk en
seksueel geweld en allochtone vrouwen, onvoldoende bereikt worden. Wanneer een cursus
zich daarop richt, is het dus goed om alternatieve publicitaire middelen aan te wenden.
Omdat veel mensen geen goed beeld hebben van de inhoud van dergelijke cursussen, is
het goed altijd een korte omschrijving te geven van de oefeningen en doelstellingen. De
docent kan daarbij behulpzaam zijn.
Vaak zullen cursussen in samenwerking met bijv. zelforganisaties, hulpverlening e.d.
aangeboden worden. Vermeldt dergelijke samenwerkingspartners altijd in je publiciteit. Het
helpt om vertrouwen te wekken bij je beoogde doelgroep. Ook een (schriftelijke of
persoonlijke) introductie van de activiteit bij belangrijke sleutelfiguren kan helpen bij de
werving.
7.3.. Andere wervingsmethoden
Naast publiciteit blijkt mond-op-mond reclame goed te werken. Veel mensen gaan na
enthousiaste verhalen van kennissen op zoek naar een cursus weerbaarheid of
zelfverdediging.
Zorg dat je flyers klaar hebt liggen met informatie over de volgende cursus, die de
cursisten mee kunnen nemen om uit te delen aan geïnteresseerden.
Zoek aansluiting bij bestaande activiteiten voor de beoogde doelgroep. Een cursus voor
ouderen kan bijv. aangeboden worden in samenwerking met Meer Bewegen voor Ouderen
(MBvO). Tijdens de MBvO-les wordt een korte introductie gegeven, waarna mensen zich
kunnen inschrijven.
18

8. Aanbevolen literatuur en voorlichtingsmateriaal
Verschillende instanties geven boeken en voorlichtingsmateriaal uit. De genoemde
brochures kunnen ook in lessen weerbaarheid gebruikt worden. Hieronder volgt een
overzicht van het bij ons bekende materiaal.
8.1 Informatie voor weerbaarheidsprojecten
Kinderen die niet vragen worden overgeslagen: onderzoek naar hulp aan kinderen die
mishandeld of misbruikt zijn
Resultaten van onderzoek en behandeling van kinderen die slachtoffer zijn van (seksuele)
kindermishandeling.
Uitgave van: PIT Noord-Brabant, Tilburg, 83 p., tel. 013-5352625
Seksuele intimidatie op school; omvang, aard en aanpak van ongewenst seksueel gedrag
Door G. Timmerman, C. Bajema en M. Bonink.
Het boek geeft praktisch handvatten voor beleid op school of in organisaties. Vooral voor
vertrouwens- en contactpersonen die zich bezig houden met preventie en begeleiding van
jongeren.
Risico op kindermishandeling? Een preventieve aanpak
Door W. Hellinckx, H. Grietens, L. Geeraert, G.Moors, V. van Assche.
Bevat o.a. een theoretische inleiding over vroegtijdige opsporing, een screeningsschaal en
aanknopingspunten om de hulpverlening aan ouders en kinderen beter af te stemmen op
actuele behoeften.
Uitgeverij Acco, www.uitgeverijacco.nl. Prijs € 19,51.
Mishandeling door kinderen. Doos van Pandora?
Door I. Ponjaert-Kristoffersen, M. D’aes, J. Peeters e.a.
Een boek over kinderen en jongeren die ontoelaatbaar agressief gedrag vertonen. Gaat in
op kenmerken, risicofactoren, oorzaken, behandeling en preventie.
Uitgeverij Acco, www.uitgeverijacco.nl. Prijs € 18,59.
Kind in de knel
Brochure over psychische mishandeling en emotionele verwaarlozing van kinderen.
Te bestellen bij: NFGV, tel. 030-2971197, www.nfgv.nl.
Handboek MKP
Uitgeverij NIZW, Postbus 19152, 3501 DD Utrecht, tel. 030-2306607, bestel@nizw.nl,
onder bestelnummer E 22723
Video Marietje Kesselsproject, preventie van machtsmisbruik
Uitgeverij NIZW, Postbus 19152, 3501 DD Utrecht, tel. 030-2306607, bestelnummer
E224031, bestel@nizw.nl
Brochure Marietje Kesselsproject
Uitgeverij NIZW, Postbus 19152, 3501 DD Utrecht, tel. 030-2306607, bestelnummer
E224032, bestel@nizw.nl
19

Als er iets naars is gebeurd
Lessenserie weerbaarheid voor de basisschool, door Elza van Dorsser-Benne en Trudy
van Harten. Deze lessenserie is opgezet als hulpmiddel voor leerkrachten die te maken
krijgen met een kind dat seksueel misbruikt is.
Uitgegeven door S&O, stichting voor opvoedingsondersteuning, www.senosh.nl.
Lespakket ‘Geweld op straat’'
Voor kinderen uit de bovenbouw van het voortgezet onderwijs en het gehele MBO. Het
bestaat uit een brochure, twee stickers, twee verschillende posters en een
docentenhandleiding.
Te bestellen bij: Zorn Uitgeverij BV, tel. 071-5149141
Seksespecifiek werken: een lespakket voor onderwijs en training
Dit pakket bestaat uit een film en een werkboek. In de film worden praktijkvoorbeelden
gegeven over hoe rekening gehouden kan worden met de sekse van leerlingen en cliënten
en de invloed van de sekse van de professional. Ook aandacht voor technieken, valkuilen
en knelpunten. Het werkboek beschrijft methodisch principes en werkvormen.
Te bestellen bij: Trans-act via e-mail: distributie@transact.nl. Prijs € 75,-. Meer informatie
op www.transact.nl.
Brochures van het Ministerie van Justitie
Ook het Ministerie van Justitie geeft twee brochures uit die wellicht relevant zijn: ‘Seksueel
geweld’ en ‘Op eigen kracht’.
De brochure ‘Seksueel geweld’ geeft een omschrijving van de juridische definitie van
seksueel geweld en rol van politie en justitie als je aangifte of melding doet. Ook staat er
informatie in over mogelijke schadevergoeding en de kosten van een gerechtelijke
procedure. Je kunt de brochure gebruiken bij het voorbereiden voor een lesonderdeel over
aangifte. Doordat alle feitelijke informatie in de brochure staat (die de deelnemers na afloop
van die les mee naar huis mogen nemen), hoeft de lesgever slechts weinig tijd te besteden
aan informatieoverdracht en kan de rest van de gereserveerde tijd besteden aan
afwegingen of je wel of geen aangifte doet.
De brochure ‘Op eigen kracht’ gaat over geweld binnen een relatie. Het geeft een korte
uitleg over de geweldsspiraal en vervolgens wat je kunt doen om weg te gaan.
Beide brochures zijn (gratis) te bestellen bij: Postbus 51 Informatiedienst, tel. 0800-8051, of
bij het Ministerie van Justitie, Afdeling In- en externe communicatie, Postbus 20301, 2500
EH Den Haag.
Protocol Vermoeden kindermishandeling
Bestemd voor docenten in het voortgezet onderwijs geeft dit protocol een stappenplan dat
gebruikt kan worden bij een vermoeden van kindermishandeling en een aantal bijlages met
onder meer informatie over de Raad voor de Kinderbescherming en het AMK, een
liteartuurlijst en een signalenlijst voor kinderen 12-18 jaar.
Dit protocol is een aangepaste versie van het protocol van de GGD Zuid-Holland Noord,
S&O en AMKP. Te bestellen bij de GGD Fryslân, Postbus 612, 8901 BK Leeuwarden, tel.
058 2334334, www.ggdfyslan.nl.
Websites:
• www.kindindeknel.nl
• www.kinderrechten.nl
• www.rechtenvanhetkind.nl
• www.kinderbescherming.nl
• www.jeugdinformatie.nl
• www.pesten.pagina.nl
• www.sociaalemotioneel.nl
20

8.2 Informatie speciaal voor kinderen
Praat maar, bel maar
Voor kinderen kun je de brochure ‘Praat maar, bel maar’ van het Landelijk Overleg
Kindertelefoons gebruiken. De brochure geeft op een leuke en kleurige manier weer waar
je te kindertelefoon voor kunt bellen en is gericht op kinderen in de hoogste klassen van de
basisschool. Leuk om uit te delen op je les over hulp vragen!
Deze brochure is gratis, maar je moet wel verzendkosten betalen. Zorn Uitgeverij, tel. 071-
5149141.
Horen, zien en niet meer zwijgen
Deze brochure gaat over pesten en is bedoeld voor zowel kinderen in de hoogste klassen
van de basisschool als de iets oudere kinderen. De brochure vertelt over de effecten van
pesten en maakt onderscheid tussen degenen die worden gepest, de pesters en de
zwijgende groep. Vervolgens worden er strategieën gegeven van manieren van omgaan
met pesten. Er staan veel voorbeelden in. Het geven van een les over pesten is altijd
moeilijk, maar in deze brochure heb ik voldoende handvatten gevonden voor een goede
aanpak.
Ook deze brochure is gratis aan te vragen bij Zorn Uitgeverij, tel. 071-5149141 (wel
verzendkosten).
Websites voor kinderen:
• www.kindermishandeling.nl
• www.pesten.pagina.nl
• www.goetfoud.nl
• www.kindertelefoon.nl
21

9. Geraadpleegde literatuur
Evaluatie ‘Kom op voor jezelf’
door Clothilde Bun. Intern rapport. Tel. 010-4339611.
Je verweren kun je leren
Regioplan Onderwijs en Arbeidsmarkt. Leidsegracht 105a,1017 ND Amsterdam, tel. 020 -
6253377. Ook te downloaden op www.minjus.nl
Handboek MKP
Uitgeverij NIZW, Postbus 19152, 3501 DD Utrecht, tel. 030-2306607, bestel@nizw.nl,
onder bestelnummer E 22723
Handleiding lesgeven aan jongens
Uitgave NISB, tel. 026-4833800, info@nisb.nl of www.weerbaarheid.nisb.nl
Inventarisatie MKP 2001/2002 en 2002/2003
Uitgave NISB, tel. 026-4833800, info@nisb.nl of www.weerbaarheid.nisb.nl
Klare taal, nieuwsbrief, jaargangen 2002, 2003 en 2004
Uitgave NISB, tel. 026-4833800 (Marian Rijntjes), info@nisb.nl of www.nisb.nl
Nieuwsberichten NISB
Uitgave NISB, tel. 026-4833800, info@nisb.nl of www.nisb.nl
22

Bijlage 1. Seksuele voorlichting
In ieder weerbaarheidsproject zal seksuele intimidatie en seksueel misbruik besproken
worden. In principe wordt in de bestaande lesprogramma's voor kinderen ervan uitgegaan
dat zij al seksuele voorlichting hebben gehad. Het is dus belangrijk voor de start van de
cursus na te gaan of de kinderen al seksueel voorgelicht zijn. Wanneer dat niet zo is, dan
kan je hiermee rekening houden bij de invulling van de lessen en seksuele voorlichting
inbouwen.
Ook is het belangrijk te achterhalen welke woorden en termen gebruikelijk zijn. Dat geldt
ook voor volwassener doelgroepen.
Een voorbeeld
In het Handboek MKP wordt in één van de lessen het volgende verhaaltje gebruikt. In dit
verhaaltje wordt expliciet verteld wat Kim is overkomen.
‘Zal ik je helpen?’ ‘Helpen? Waarmee?’ ‘Nou met aankleden natuurlijk.’ Hij draaide zich om
en deed de deur op slot. ‘Ik kan me heus wel alleen aankleden, hoor. Ik doe het toch altijd
zelf?’ Kim vond het maar raar. ‘Met ons tweeën is het toch veel gezelliger’, zei oom Evert
en haalde zijn kleren uit zijn tas. Toen hij zijn zwembroek uitdeed, wist Kim niet waar ze
moest kijken. Zijn piemel stond helemaal omhoog! En toen kwam-ie ook nog tegen haar
aan staan! ‘Hier is het veel te klein voor twee mensen en er zijn toch nog een heleboel
hokjes vrij?’ Dat had Kim nog gezegd. Maar eigenlijk had ze toen wel begrepen dat oom
Evert per se bij haar wilde zijn. Net als die middag in het diepe... Hij vertelde haar hoe lief
hij haar wel niet vond en zei dat ze niet flauw moest doen… en dat het een geheimpje was
tussen hun tweeën, dat niemand het ooit te weten mocht komen. Hij had haar vastgepakt
en de hele tijd tegen zich aangedrukt en kusjes gegeven en had gekreund…
Woordkeuze
Niet ieder project zal dit stuk zo letterlijk gebruiken. Woordkeuze kan besproken worden
met de school of opdrachtgever. Enkele argumenten om vóór expliciet woordgebruik te
kiezen zijn:
• Kinderen weten nu precies wat er bedoeld wordt met seksuele intimidatie en seksueel
misbruik en zullen niet meer in onwetendheid zitten of bepaalde handelingen nu wel of
niet ‘mogen’.
• Kinderen die misbruikt zijn, weten nu hoe ze dit kunnen beschrijven en gaan geen
verkeerde beschrijving geven, omdat ze een bepaald woord niet willen zeggen.
• Omdat ze precies begrijpen wat er voorgevallen is, zullen ze zich waarschijnlijk minder
schamen om hun eigen ervaringen te vertellen en durven ze hier eerder voor uit te
komen.
Argumenten om de woordkeuze aan te passen kunnen liggen in de religieuze achtergrond
van een school (een streng christelijke of islamitische school) of omdat de ouders en de
docenten tegen het woordgebruik zijn.
Cursussen voor leerkrachten
Het is dus wenselijk dat de school het onderwerp 'seksuele voorlichting' al heeft behandeld
voordat de cursus begint.
• Sommige coördinerende instellingen bieden een premodule aan op het gebied van
seksuele voorlichting.
• Als er nog helemaal geen ervaring is op dit gebied, dan kan verwezen worden naar
‘Beginnen met seksuele voorlichting’. Dit is een driedaagse cursus waar onder andere
uitgebreid aandacht aan de seksuele vorming van kinderen van 4 tot 12 jaar wordt
besteed en hoe je een lesprogramma binnen de school kunt introduceren.
Meer informatie: www.nigz.nl/cenc/index/.
23

Bijlage 2. Kindermishandeling
In een MKP kan men in een groep verwaarloosde, mishandelde of misbruikte kinderen
aantreffen. Eén van de taken van de preventiewerker is het signaleren van
grensoverschrijdend gedrag. Hij/zij heeft geen hulpverlenende, maar ‘slechts’ een
doorverwijzende taak. Hieronder staan de stappen waar de preventiewerker een rol in kan
spelen.
Protocol
Veel scholen hebben al een stappenplan of protocol voor de aanpak van kindermishandeling.
Zorg ervoor dat je op de hoogte bent van het bestaan en de globale inhoud
van een dergelijk protocol.
Signaleren
Voor een juiste interpretatie van de signalen en het trekken van verantwoorde conclusies
kan de preventiewerker onder meer de volgende kenmerken en gedragingen opmerken:
• Onverklaarbare blauwe plekken en kneuzingen
• Slechte verzorging voor wat betreft kleding, hygiëne en eten
• Ontwikkelingsachterstand
• Vermoeidheid en lusteloosheid
• Extreem zenuwachtig, gespannen of angstig
• Teruggetrokken of kinderlijk gedrag
• Snel straf verwachten
• Veel aandacht vragen
• Gering gevoel van eigenwaarde
• Niet leeftijdsadequate kennis van of omgang met seksualiteit
• Houterige manier van bewegen
• Apathie of teruggetrokken in een fantasiewereld
• Agressief gedrag
• Veel schoolverzuim zonder duidelijke reden
• Geïsoleerd van medeleerlingen
• Angst- of schrikreacties bij onverwacht lichamelijk contact
Als je een vermoeden hebt
• Inventariseer gegevens rond dit vermoeden.
• Zoek naar onderbouwing.
• Let extra op kind en ouders.
Overleg
• Bespreek je onderbouwde vermoeden met de leerkracht van de groep. Is dit niet
mogelijk, dan kun je het probleem ook met de directie, een schoolarts of een
vertrouwenspersoon bespreken.
• Verzamel eventueel extra gegevens.
• Bespreek strategie en taakverdeling.
• Consulteer eventueel het Advies- en Meldpunt Kindermishandeling (AMK).
• Maak een plan van aanpak.
Vervolg
Het verdere verloop van het probleem moet je overlaten aan de school. NB Iedereen kan bij
een vermoeden van kindermishandeling contact opnemen met een Advies- en Meldpunt
Kindermishandeling (AMK).
24

Bijlage 3. Cijfers over kindermishandeling
• 54 kinderen onder de 5 jaar sterven per jaar aan ongevallen in de privé-sfeer.
• 50 tot 80 kinderen sterven per jaar aan een vorm van kindermishandeling.
• 80% van de TBS-patiënten in het Pieter Baan Centrum is in de jeugd emotioneel
verwaarloosd, mishandeld of seksueel misbruikt.
• 70% van de jeugdige zedendelinquenten in Harreveld is zelf seksueel misbruikt.
• Bij meer dan 66% van de harddrugsverslaafden wordt emotionele verwaarlozing in de
jeugd als oorzaak gezien.
• 53% van de kinderen in internaten en jeugdhulpverlening is mishandeld, verwaarloosd of
misbruikt.
• In Nederland wordt elke dag een kind geboren met een foetaal alcoholsyndroom.
• Bij 30% van de kinderen bij de kinderbescherming speelt alcohol een rol.
• Bij 50 tot 70% van de incestgezinnen speelt alcohol een rol.
• 17% van de kindermishandeling vindt plaats onder invloed van alcohol.
• De kosten van kindermishandeling zijn € 1,5 tot € 2,5 miljard per jaar.
Bron: Klare Taal, jaargang 2, nummer 2 en 3 2003
25

Bijlage 4. Evaluatie starterskit
1. Hoe beoordeelt u de starterskit in zijn algemeenheid?
goed
voldoende
slecht
2. Is de gegeven informatie per hoofdstuk volledig of is een onderdeel niet uitgebreid genoeg
behandeld of mist u een onderdeel?
Hoofdstuk 1: definitie van weerbaarheid
volledig
niet uitgebreid genoeg behandeld .....................................................................................
niet volledig, ik mis .....................................................................................
Hoofdstuk 2: bestaande weerbaarheidsprojecten
volledig
niet uitgebreid genoeg behandeld .....................................................................................
niet volledig, ik mis .....................................................................................
Hoofdstuk 3: zelf een weerbaarheidsproject organiseren
volledig
niet uitgebreid genoeg behandeld .....................................................................................
niet volledig, ik mis .....................................................................................
Hoofdstuk 4: docenten en opleidingen
volledig
niet uitgebreid genoeg behandeld .....................................................................................
niet volledig, ik mis .....................................................................................
Hoofdstuk 5: projectkosten en inkomsten
volledig
niet uitgebreid genoeg behandeld .....................................................................................
niet volledig, ik mis .....................................................................................
Hoofdstuk 6: materiaal
volledig
niet uitgebreid genoeg behandeld .....................................................................................
niet volledig, ik mis .....................................................................................
Hoofdstuk 7: publiciteit
volledig
niet uitgebreid genoeg behandeld .....................................................................................
niet volledig, ik mis .....................................................................................
26

Hoofdstuk 8: aanbevolen literatuur en voorlichtingsmateriaal
volledig
niet uitgebreid genoeg behandeld .....................................................................................
niet volledig, ik mis .....................................................................................
3. Mist u naast de bestaande hoofdstukken nog informatie over bepaalde onderwerpen?
nee
ja, ik mis informatie over de volgende onderwerpen:
1. ..............................................................................................................................................
2. ..............................................................................................................................................
3. ..............................................................................................................................................
4. Heeft u zelf extra informatie verzameld, die in de starterskit opgenomen kan worden?
Zo ja, wilt u die dan mailen naar: berendineke.steenbergen@nisb.nl (o.v.v. starterskit)
of meesturen met dit formulier.
Formulier retourneren aan:
NISB
T.a.v. Berendineke Steenbergen
Postbus 32
6800 AA ARNHEM
27