Slag van Vlakfontein 1901 - Afrikanergeskiedenis

,,Go away, go away!" Die penkop wou hom egter nie laat afskrik nie
en was vasbeslote om die soldaat gevange te neem. Hy waarsku toe
4u. Iry
ga_an skiet en begin hom ook so-*"" gereed ts maak om die
daad by die woord te voeg. Die soldaat besef t-oe dat hy nie 'n ander
keuse het as om maar uit te kom nie. Die seun het 'n klein seiih*djt;
op gehad. Dit haal hy toe ewe bedaard af, neem die soldaat," rr"iJ.i
en plaas dit op_sy kop, terwyl l'tv sr potsierlike hoedjie op die soldaat
se kop plaas. Daarop beveel hy hom om na die ander' g""""g;;;;
te_ marsjeer. vir laasgenoemdes moes dit 'n snaakse gesig g"ew""r" rr"i.
Die p-enkoppe het
!e_e1lik
gelag toe die ander g".r"rg!r"s"h"om
met
G;";;
die woorde: ,,Hallo Brown, the police ci.rght"yo.r, hey!,' -
.By :n ander dit was ook
-geleentheid,
kersfeei, *ur duu" 'n Engels- .
sprekende kolonialer as gevangene by een van ii" ko--ando's."Een
van die penkoppe hom
.To:.r.
oppas en hy dink roe dat hy
gevangefle 'n ,,heerlike" kersmaal sou voorsit, want die kommando ""i$
het
so p,as 'n koskonvooi buitgemaak. ('n Konvooi is ,n aantal waens wat
voedselvoorrade na die le6rs vervoer het.) 'n Tienpondblik ,,bully b""i;;
(ingemaakte vleis) word_oopgemaak en voor horir neerg"rii
qgk-"gg 'n halwe kas ,,klinkers" ('n soort beskuir, so'g"ro"- "rr'daarby
omdai
dit baie hard was) efl 'n halwe sakkie suiker! Die gevangene was
natuurlik baie verontwaardig, tot groot vermaak van dle t *ijorrg".rr.
So kan 'n mens aanhou. Maar genoeg. Hierdie ,oo"t g"uipig"
insidente het sekerlik meegehelp om die veeleisende t ommurraot"*"
vir die penkoppe dr_aagliker re maak. vandag is dit nog .r"t h"ri.rrr"rirr!"
wat deur die oudstryders aan die nugeslug meeg"edeel word. Die
penkoppe van destyds is vanda g almal eerbiedwaurlig" grysaards en
hulle getal word vinnig minder. Daarom is dit go"J d;.'ons hulle
ondervindinge te boek stel vir die komende geslagte.
Die Slag van Vlalifontein, 30 ll{ei lg0l
(Deur dr. l. F. E. Haainga.)
Aan die noorde en noordweste van die huidige Derby, op die
sp99r,lvn van Krugersdorp na swartruggens, het een .ru.r di" !"oot
veldslae in die Driejarige oorlog pliasgevind. omdat die
troepe onder generaal Dixon van Derby afkomstig was, is die -""rr" stasie
wat later daar gebou is na die plek vernoem.
Ten tye van hierdie slag was die Boere-kommando's
-
grootliks
ontwrig en uitgedun. Lord Kitchener het in Mei 1901 g0,00"0 berede
t{oepg gehad en hy is bygestaan deur 'n groot aantal hensoppers en
,,National scouts". Die Boere het dit skraps gehad aan geweefs,
ammunisie, klere en kos en hulle moes wat hulle nodig getad het,
meestal afneem van die Britse troepe. Daar was ook geen roevoer per
spoor nie, omdat die vyand reeds in oktober van diJvo rige jaar ille
spoorlyne in besit gehad het. Die klere-omruirely het noguf soms baie
lomjgsesituasies
gesk-ep en die mausers moes vervan! word deur
Lee-Metfords, omdat die voorraad mauserpatrone opgeiaak het.
onder hierdie omstandighede het di; Boere ;; Rustenburg,
Marico, Krugersdorp en Pretoria die veertien aanrukkende le€rs probelr
19

keer. Hulle het aangevar en gevrug,
.deurgebreek
en gestorm en deur
veg en vlug die oormag probeer sturt.
skaars het generaal Jan weer die omsingelende
-Kemp
magre
ontsnap en hom op 1ot
-Kwaggashoek
rus gebring, oi t y
dat generaal Dixon by Vlakhoek is met 1,130 ,"*" kanonne ".;;;;
en een pompom. Hy het ammunisie nodig gehad, -7rr, daarom stuur hy sy
kommando die nag van die 29ste Mei "na- til7aterv aI wat grens aan
Vlakfontein, waarheefl generaal Dixon terug getrek her.
om Dixon daar aan te val, sou 'n mo"ilik" taak wees. want s\manne
sou oor kaal bulte moes storm teen ,n groot oormag.
Vroeg die m6re van 30 Mei stuur Dixon 700 perderoi"t".,
twee kanonne om die Boere langs die bulte van watlrval aan te -", val,
'n tweede afdeling trek in die rigting van vlakhoek en 'n derde na
die klowe van Roodewal.
Kemp laat sy uitgedunde mag nader na mekaar kom en toe
ontstaan daar 'n grasbrand. Generaal Kemp beweer dat die Engelse
die gras aan die brand gesteek het. Burgers wat in die slag "was,
soos FI. c- Havinga, T. A. van Dyk en ander wat nog in lewe is,
beweer dat hulle gesien het hoe die Boere die gras uun di" branj
steek.. Hulle_ het _gemeen dit is in opdrag van genlraal Kemp.
Agter die vlamme en rookwolke van die vuur wat deui'n srerk
wind aan-gedryf is, het hulle op die Engelse magte aangestorm. so
erg was, die geskiet dat die kanonniers nie eers die Boere -gewaar het
wat op hulle afgejaaghet en hulle by die kanonne doodgesfiet her nie.
Met 300 man onder Van Devenrer, Van Heerden en Van Tonder
en die Krugersdorpers op die regtervleuel onder kommandant claassen
en kommandant Oosthuizen, het Kemp onder dekking van vuur en
rook nader gekom en deur die vlamme gebars. Die geveg het op
'n klein afstand plaasgevind. Dit was so naby dat die Boere-kon sien
waar hulle koe€ls die vyand tref, soms op rwinrig tree.
Met groot dapperheid het die vyand verdedig, maar die aanval was
te oorweldigend. Binne tien tot vyftien minute was die Engelse mag
in Boere-hande. Toe skielik klap daar skote van agter af . Die koedli
flits tussen die Boere rond. Veldkornet Du Toit mer wyk III van
Krugersdorp se mense skiet op hulle eie mense vanT agteraf. Geeneen
van die Boere kon verstaan dat hy die Boere vir Engelse kon aansien
nie, en tot vandag toe kan selfs mense wat by hom was dit nie begryp nie.
Kemp moes inderhaas terugval en die verbaasde Engelse kon nie
begryp waarom hy nou terugval nie. Met die terugtrek, is baie perde,
geweers, ammunisie en klere saamgeneem. Kemp beweer dat sewe
Boere gesneuwel het. Dit is foutief, net De Lange het daar gesneuwel.
Honderde Engelse dooies en gewondes het op die slagveld bly 16.
Dit is nogal interessant om te vertel van een Engelse soldaat wat
'n swaar skoot deur die elmboog gehad het. Hy het gesukkel om sy
sakdoek om die arm te bind en toe H. C. Havingavat\ sy perd afspring
en hom help, het hy met trane in sy od ges6 dat hy nooir weer na sy
moeder sal teruggaan nie, omdat hy te skaam was. Sy moeder het aan
hom ges6 dat hy teen ordentlike mense kom veg en hy wou dit nie
glo nie. Hy het nie teruggegaan nie en is ongeveer L925 in Johannesburg
oorlede.
20