Martinus Smuts Jong held uit die Eerste Vryheidsorlog

'n Tycl van volksarbeid het nou vir hulle be,gin. Hulle het hulle
t.rzrk nret groot liefcle en )'wer verrifi, maar die Presiclent se swak gesonclheid
het hom baie gestrem.
Die moeilike tye gedurende die Eerste $T6reldoorlog, die Rebellie
en die stigting van Helpmekaar het hulle swaar geval.
Fresident Steyn wat na sv terugkeer nog dikwels in die openbaar
oD[Ietree het, se kragte het afgeneem. Sy hart het so in harmonie met
die volkslewe geklop dat hy nie kon weier om voor hulle op re tree nie.
l)aarom het hy die oranje-vrouevereniging graag toegespreLk, toe hulle
hom daarom vra. voordat hy ry boodskap kon voliorii, het hy egter
inmekaar gesak en is oorlede.
Mevrou Steyn was in diepe ro'en clie v.lk saam met h^ar. Floen,el
sv slnart moes cleurstaAn, hct sv hirar v

Dit was 'n mooi helder Desemberoggend in die dorpie Utrecht in
Suid-Oos-Transvaal. Op hierdie heerlike Saterdagoggend in die jaar I879
het die vrouens in die stowwerige hoofstraat die een of twee winkels
besoek om hul naweekinkopies te doen. In die Ulundi-hotel het 'n paar
rrrans in die sitkamer gesit en ,,politiek" pnat. Sommige van die mans
was soldate van die Britse le€reenheid war net buite die dorp gestasioneer
was.
Die mans het ernstig gesit en gesels, want die oudburgers van die
ou Transvaalse Republiek, het orals in Transvaal vergad&ings begin
hou en luidrugtig te kenn" gegee dat hulle nie tevrede iioor d;J feit lat
sir Theophilus shepstone byna twee jaar gelede die Transvaal vir Brittanje
ge-annekseer het nie. Hoe kon die Boere dan so ontevrede wees.
want noudat die Britse vlag oor Transvaal waai, word die Boere mos
beskerm teen die zoeloes en ander vyandiggesinde inboorlingstamme.
Daar is nou weer geld in die land, kyk net hoe floreer die b"esighede.
Juis vanoggend nog het 'n klompie boere hul vee na die vendusilkrale
gebring waar hulle vee baie goeie oryse behaal. Dit is net ondankbare
hardkoppigheid van Kruger en Pretorius om die onafhanklikheid van
Transvaal terug te eis!
Toe die deur van die sitkamer oopgedruk word, kyk een van die
manne op. ,,A, hier is een van die boere wat vanoggend vendusie bygewoon
het. Ek ken hom mos. Dis Conrad Meyer, 'n ou vriend van my!"
Hy wend hom na die fors geboude jong man wat so pas ingekonr
het en roep uitgelate: ,,Conrad! kom sit hier man. So ja, laat ek jo:r
voorstel a fl my vriend Alfred Smith. Die ou is sommer baie nuuskierig
om te hoor waarom julle Boere so ondankbaar is om nou, na alles wat
Brittanje vir julle gedoen het, julle onafhanklikheid rerug re eis."
,,Ek weet nie waarom die woord ondankbaarheid gebruik word
nie," s6 Conrad en staar Alfred Smith aan war ongemaklik op sy stoei
begin rondskuif. conrad het lank na Alfred Smith gesit en kyk en stadig
gevoel hoe die drif in hom opstoor en ofskoon hy geweet het dat dii
onredelik van hom is om so ti voel, het al die onteiredenheid wat hr.
en ande_r gedure-nde die afgelope rwee jaar gevoel het, hom nou sprakeloos
gelaat. smith het hom gemoedelik aangekyk en na pretorius er-r
Kruger verwys as ongeletterdes war deur liggelowiges gevolg word.
_Toe
begin dit. conrad het skielik opgeipringl.r Atrr"d smith se
stoel onder hom uitgeruk. Die volgende oomblik hJt vuishoue op conrad
neergeredn toe die omstanders wat nuuskierig nader gestaan het, op
hom toesak. op daardie oomblik het oubaas if"ttnu.r.ri Lombaard en
'1t paar boere wat die oggend die vendusiekrale besoek het, by die deur
ingekom. voordat die besadigde oubaas Lombaard se waarskuwende
.w99rde,,w&g
nou k€rels!" tor die ander kon deurdring, het'n algemene
bakleiery in die lokaal uitgebreek. Tafels is omgekeer, bottels f,"t .ru.t
die rak afgespat en 'n stoel het dwarsdeur ie venster getrek. Kort na
die stoel het een van die soldate met 'n hik buite die venster grond gevat
en stil bly 16. Agter die toonbank het die eienaar van die hotel pleitend
die woesvegtendes toegeroep: ,,Asseblief, asseblief, dink aan my, julle
verniel alles!"
t4

Buite in die straat het die vrouens en paar mans wat daar rondgesraan
het, skielik roerloos bly staan en met gfoot verbasing na die
Eot"l gestaan elt kyk. Skielik het die buite swaaideur oopgeswaai efl een
van di"e soldate hei tot teen die stoeppaal gesteier, vir 'n oomblik aan die
paal vasgeklou en toe alle belangstelling in-die omgewing verloor. Na
ir,
,rrk hlt dit in die hotel stil geword, en die sewe tot agt burgers met
Cubaas Lombaard vooraan' het stil by die deur uitgekom.
Hy het vermanend met sy manne geq)raat: a, k6rels, dis 'n
-rrN:e,
lelike ding hierdie, julle moes liewers kalm gebly het." Toe wend hy
hom na Martinus Smuts, 'n skraalgeboude seun wat te oordeel aan sy
uitgelatenheid, dit alles baie geniet het. ,,Martinus, wag tot ek jou vadel
hielvan vertel. Kyk net hoe lyk daardie oog van jou!" En terwyl
Martinus skaam-skaam na oubaas Lombaard kyk, sien hy tog trots in
clie od van oom Hermanus.
Toe, skielik, hoor hulle 'n uitroep onder uit die straat ,,Die soldate
kom!" en toe hulle opkyk, sien hulle'n stuk of agttien soldate ten volle
gev/apen in die pad algedraf kom. Vooraan het 'n korporaal gedraf.
,,spring k6rels, op jul perde, en g'n verdere moeilikhede nie, hoor!"
Oubaas-Loribuard 'was noLLdodelik ernstig en die burgers het vinnig na
lrul perde war daar naby gestaan het gedraf , in die saals gespring en
in die teenoofgestelde rigtinf' van die aanstormende soldate weggefy.
Almal behalwe Oubaas Lombaard, want die jare het sy ledemate reeds
styf gemaak en hy kon nie op die saal kom nie'
' ",,Wug
oo*, !k sal oom helpl" Toe Oubaas Lombaard opkyk, staan
Nfartinus Smuts by hom en sonder om verder iets te s6, help hy gou vir
die oubaas in die saal.
Toe Martinus Smuts so wegry, al agter die ander burgers aan, het
'n wonderlike trots in hom opgebruis. Hy het uitgelate aan sy blou oog
geyat, erl sommer maar net vrolik gevoel.
skielik hoor hy 'n vroue-stem in Engels uitroep: ,,Moenie skiet
nie!" en toe hy vir'n vlugtige oomblik omkyk, sien hy_die korporaal
q,at skaars dertig tree van hom af in die stowweri3e pad kniel en met
sv geweer op hom aanl6. Waarom Martinus Smuts dit gedoen het, het hy
noJit self gl*""t nie, maar sonder om te dink, het hy ty perd skielik
ingehou en omgedraai.
,n
Doodse stilte het oor die toeskouefs wat nou soos houtpoppe
cr;-, die sypaadjies gestaan her, neergedaal. Daar op die stoep van die
hbtel Uhindi het die een soldaat vooroorgebuig nog aan die stoeppaal
vasgehou; die ander een het voor die vefsplinterde venster gesit, asof
hy nou alle belangstelling in die w6reld verloor het'
Martinus Smuts, jong seun van sewentien iaat, het onsekef oor sy
ken gevryf waar die eerste donsbaardjies reeds hul_verskyning gemaak
het. "S"*entien jaart. Hy wou nie noual sterf nie! Hy was dan nog 'n
seun, 'n kind vir wie die lewe nog mooi gelyk het, 'n kind wat al sy
jare nog voor hom het.
sy perd het onder hom onrustig in die stof gekap-kap en toe het
l{artinui Smuts sy spore net so effens in die liese vasgedruk en die teuels
r5

:
t
,z
\\
-:s
N frltfltrl
'rfrft
I
eg
l.rar slap h:r'g. F.n ter*'y'l sv percl sradig \,()relltoe s{,ap, het h1,nir rlic gerveer_gekyk
wat rocrloos.,

Marrtitrr,rs Slluts het sv perrl onr laat clr':rai clr wcg gcry.
Did aand het 'n bekommercle lancldros in sy verslag aan die Hoofkirrrtorlr
in Pretoria geskr,vf: ,,As clinge so moer aangaan, dan weet ek
nie waar clit sal cindig nie." )
ongcveer 'n jaar later het die Eerste vrvhciclsorrkre
'itgebreek.
DIE EtsITSTH TREKKEITS TREK VEI{
KAREL TRIGAITDT
Karel 'r'rigarcit (Ka-rel rri-gardt) was 'n Trekker. sy vader was
(cn van die eerste Trekkers. Hy was 'n goeie man en was nie bang nie.
Iiv het irit die Kaap deur clie vrystaat tot bo in die Noorcle ou. fru.rrr
a:rl getrek.
l)ie voortrekkers (voor-trek-kers) hct 'n nu\\,c lancl gesoek. Hulle
r-,'ou in rLrs en in vrecle woon. l)ie mans wou huise bou en met die ploeg
ri-crk. Die moeclcrs wou clic huise skoon lrorr en clie kindcrs lcer. ilulle
irr-'t birit, lttcste en skiqre .qchtrtl.
h:rrel se virclcr hct
rtoq yercler getrek. Htrlle
het nir clie see toc gctrck.
l)ie mense bv dic sce
u'as bly orn clic \/oor-
{ -1,<
trekkers te sien. Kirrcl
en baie irncler Trekkers
r r++rf-
het siek ger,r'orcl. I{ullc
het koors gekrv. Baic
{x)ms en tiu}tes kon nic
verder trek nie. Party
kinders het gehuil. Hulle
het nie meer pappies
r'|r rrarTrnries gchrrd rric.
Karel het 'r'r sterk rnirn
i(ilvI)") Y
{1{uf,
ttt ltr
^}1lj
ge ryorcl.
Karel het nog 'rr
-=\.
\\- L: ; -- \* \\
rrnder u'oonplek gzran
soek. Hy het met 'n skip
op clie see langs die kus
.geseil. Daar \\ras nola
ritrcler n_l:ns-e. ook op clie skip. Later het Kirrel \\.eer op lancl gegaaur. Hy,
lict nar clie binnelzrnd (bin-ne-lrrncl) varn Afrika gesrap gerv. Duu. *.,
ir.ie oop stukke gnrncl. l)ir u-as goed vir plase en
",-r
lande. Daar .ll'as beric
qiiis en goeie rnrnd. Die \/oortrekkcrs kon claar lekker boer.
Karel het ook gr(x)t n'.tcr'alle
nrrtoi lancl.
(rvar-ter-r'al-lc) gesien. Dit u,as '.
Hy het s/eer ner sy mense br clie sce terug gcgazrn. Daar u,as nic
rllcer een van hulle nie. Hulle hct baie sick gervorcl. Die ander het Natal
toe segaan. Karel het baie sleg eevoel. Ifv het s$.aar gekrr'.
; Verslag van Landdros in Bricu'chriek (I-.{J.56ti), 8 Desember 1879.
L7