download pdf - Vlaams Instituut voor de Zee

vliz.be

download pdf - Vlaams Instituut voor de Zee

DE SCHELDE NATUURLIJK !

Visie op een duurzaam en natuurlijk Schelde-estuarium


Colofon

Auteurs:

Bert Denneman (Vogelbescherming Nederland),

Philippe Weiler (WWF België),

Peter Symens (Natuurpunt),

Vincent Klap (Zeeuwse Milieufederatie),

Wim Van Gils (Bond Beter Leefmilieu),

Quirin Smeele (Vereniging Natuurmonumenten),

Hilda Bouma en Marten Hemminga (Stichting Het Zeeuwse Landschap)

Eindredactie:

Bert Denneman (Vogelbescherming Nederland)

Philippe Weiler (WWF-België)

Patrick Verheye (Ecowegwijs)

Productie:

Franka Bytebier en Ingrid Adams (WWF-België)

Fotografie:

Jan Baks / Foto Natura (p. 8-9); Tony Bomford / Foto Natura (p. 16-17 boven); Misjel Decleer (p. 32-33

boven, p. 32-33 onder, p. 34-35 onder); Misjel Decleer / Wildlife Pictures (p. 42-43); Filip De Nooyer /

Foto Natura (cover voor onder ,p. 38-39 boven); Vincent Klap (p. 28-29 boven); Wim Klomp / Foto Natura

(p. 14-15 boven, p. 46); Armin Maywald / Foto Natura (p. 14-15 onder); Jef Meul / Foto Natura (p. 6);

Piet Munsterman / Foto Natura (p. 24-25 onder); Thomas Raupach /Argus/ Wildlife Pictures (cover voor

boven); RIKZ (p. 12-13, p. 18-19); H.Schwarzbach /Argus/ Wildlife Pictures (p. 26-27 boven); Lars Soerink

(p. 20-21, p. 22-23, p. 26-27 onder, p. 36-37); Karel Tomei/ Foto Natura (p. 28-29 onder); Duncan

Usher / Foto Natura (p. 44-45); Jan van Arkel / Foto Natura (p. 40-41); Hildegarde Van den Camp (p. 10-

11, p. 34-35 boven, cover achter onder); Dik van Veldhuizen / Foto Natura (p. 30-31, cover achter boven);

Eric Wanders / Foto Natura (p. 16-17 onder, p. 24-25 boven); Jaap Wolterbeek (p. 38-39 onder).

Kaarten:

De ondergrond voor de kaart op pagina 2-3 is beschikbaar gesteld door:

Vormgeving: Jan van Remortel

Druk: Claes Printing, Sint-Pieters-Leeuw

V.U.: Philippe Weiler, WWF-Vlaanderen, E. Jacqmainlaan 90, 1000 Brussel

Wettelijk Depot: D/2004/6732/01

49


De Schelde is veel meer dan een drukke scheepvaartroute, geflankeerd door grijze industriezones langs haar

oevers. Met haar uniek getijdengebied herbergt het Schelde-estuarium natuurwaarden van internationale allure.

Deze visie van zeven Vlaamse en Nederlandse natuur- en milieuorganisaties streeft naar een duurzaam en

natuurlijk Schelde-estuarium, met een multifunctionele Schelde – nu en op lange termijn – als uitgangspunt.

www.descheldenatuurlijk.be

www.descheldenatuurlijk.nl


DE SCHELDE NATUURLIJK !

Visie op een duurzaam en natuurlijk Schelde-estuarium

1


2

Zeebrugg eebrugge

Brugge ugge

Noordzee

schorren

slikken en platen

nevengeul

hoofdgeul

ondiep water

overig water

kernbebouwing

Vlak Vlakte Vlak Vlakte van an de de Raa

aan

7

8

Westkapell estkapelle

spoor

wegen overig

wegen 120 km

rijksgrens

provinciegrens

gemeentegrens

9

Middelbu Middelburg

Vlissingen

Bres esken ens

Eekl eklo

Wes

esterscheld

erschelde

Hoge Platen

6

Gen ent

10

Middelplaat

5

Ter erneuz neuzen en

Zelzate

Boovven Zeescchheel l dee

Goe Goes

1

Wet etteren

Platen van Ossenisse

4

Lokeren

Berla erlare

Wichele ichelen

Zel ele

Oos ostersch ersch

Yerse erseke

Kruininge Kruiningen

Pla Platen en va

WWestters

Huls Hulst

Dend end


chelde

cheld

van an Val alkeniss enisse

rscheel l de

ndermond

ndermonde

Verdron onken en Lan and

van an Sae aefting tinge

St St. Niklaas Niklaa

3

Tems emse

2 BBeeneedden

de

ZZeee schhel

DDurm urmee

Hamm Hamme

Borne ornem

Si Sint-Amand t-Amands

Bergen gen op Zoo oom

Kruibe Kruibeke

Nie Niel

Hobo Hoboken

Hemikse Hemiksen

Schell Schelle

Rupel

Rupel Rupe

Rupel

Boo oom

Willeb illebroe oek

DDijl DDijl ijle ijle

Zenn Zenn ennee ennee

Roosendaa

Roosendaal

Antwer erpen en

Mechele Mechelen

Ne Nett Ne Nett ee e

Lie Lier

1. Kalkense meersen

2. Durmevallei

3. Getij-invloed in de Hedwigepolder en een deel van de

Prosperpolder (Groot-Saeftinghe)

4. Getij-invloed in de Perkpolder, Molenpolder, Nijspolder,

Ser-arendspolder, Hooglandpolder en Hellegatpolder

5. Getij-invloed in de van Hattumpolder, Everingepolder en Zuidpolder

6. Buitendijks broedgebied Hooge Springer

7. Grensoverschrijdend zeereservaat "Vlakte van de Raan"

8. Het Zwin

9. "Waterdunen" Breskens-Nieuwesluis

10. Brakke tot zoute inlaag Ellewoutsdijk

3


4

Inhoudstafel

Inleiding __________________________________________________________________________________7

Deel I. Het Schelde-estuarium: een natuurlijk verhaal, van water en mensen ______________________9

1. Boordevol dynamiek ___________________________________________________________________11

- Van zoet naar zout _____________________________________________________________________11

- Van troebel naar helder _________________________________________________________________11

- Van voedselrijk naar voedselarmer _________________________________________________________11

- Eb en vloed zetten de bodem in beweging ___________________________________________________12

- Het meergeulenstelsel, op wandel in de Westerschelde __________________________________________13

2. Boordevol diversiteit ___________________________________________________________________15

- Schorren ____________________________________________________________________________17

- Slikken en zandplaten___________________________________________________________________17

- Ondiep water _________________________________________________________________________18

- Geulen ______________________________________________________________________________19

- Dijken_______________________________________________________________________________19

3. Dynamiek en diversiteit onder menselijke druk____________________________________________21

- Natuurlijke processen in het gedrang _______________________________________________________21

- Verhoogde dynamiek ___________________________________________________________________21

- Teloorgang van schorren en slikken_________________________________________________________22

- Minder ondiep water ___________________________________________________________________23

- Ongunstige omstandigheden voor het waterleven______________________________________________23

4. Randvoorwaarden voor een natuurlijk Schelde-estuarium __________________________________25

- Instandhoudingsverplichtingen volgens de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn ________________________25

- Veiligheid tegen overstromingen___________________________________________________________26

- Toegankelijkheid van de Antwerpse haven ___________________________________________________27

- Baggeren en storten ____________________________________________________________________28

- Naar een betere waterkwaliteit____________________________________________________________28

- Visserij ______________________________________________________________________________29

- Zandwinning _________________________________________________________________________29

- Recreatie en toerisme ___________________________________________________________________29


Deel II. 10 concrete stappen voor een duurzaam, natuurlijk Schelde-estuarium.

Voorstellen voor natuurherstel en natuurontwikkeling

voor de periode tot 2010 _______________________________________________________________31

1. Zoete zone ____________________________________________________________________________33

- Kalkense meersen _____________________________________________________________________33

2. Brakke zone ___________________________________________________________________________35

- Durmevallei __________________________________________________________________________35

- Getij-invloed in de Hedwigepolder en een deel van de Prosperpolder (Groot-Saeftinghe)_________________36

3. Zoute zone ____________________________________________________________________________37

- Getij-invloed in de Perkpolder, Nijspolder, Molenpolder Ser-arendspolder, Hooglandpolder en Hellegatpolder__37

- Getij-invloed in de van Hattumpolder, Everingepolder en Zuidpolder _______________________________38

- Buitendijks broedgebied Hooge Springer_____________________________________________________39

4.

Kust- en mondingsgebied _______________________________________________________________41

- Grensoverschrijdend zeereservaat ‘Vlakte van de Raan’__________________________________________41

- Het Zwin ____________________________________________________________________________42

5. Overige, binnendijkse zoute en brakke natuurontwikkeling _________________________________45

- Brakke tot zoute inlaag Ellewoutsdijk _______________________________________________________45

- ‘Waterdunen’ Breskens–Nieuwesluis ________________________________________________________46

5


DE SCHELDE NATUURLIJK !

Visie op een duurzaam en natuurlijk Schelde-estuarium

Elke toekomstvisie begint vandaag…

De Schelde ontspringt in Noord-Frankrijk, stroomt door Wallonië en Vlaanderen en mondt in Nederland uit in de Noordzee. Van Gent

tot in de Noordzee staat de Schelde onder invloed van eb en vloed: het Schelde-estuarium. Het Vlaamse deel heet de Zeeschelde,het

Nederlandse de Westerschelde.

Het Schelde-estuarium is een uniek getijdengebied in Noordwest-Europa en herbergt natuurwaarden met internationale allure. Maar

het Schelde-estuarium is eveneens van oudsher een druk knooppunt van allerlei menselijke activiteiten. Deze activiteiten en nieuwe

ontwikkelingen beïnvloeden het ecologisch reilen en zeilen in het Schelde-estuarium…

Dit document bevat de collectieve visie van zeven Vlaamse en Nederlandse natuur- en milieuorganisaties op de toekomst van het Schelde-estuarium.

Het eerste deel van dit document beschrijft de unieke natuurwaarden van het Schelde-estuarium en hoe ze door menselijke activiteiten

beïnvloed worden. Het formuleert randvoorwaarden voor de toekomstige ontwikkeling van menselijke activiteiten in het Scheldeestuarium.

Deze beleidsvisie heeft niet alleen oog voor een natuurlijke Schelde, maar integreert in haar plaatje ook veiligheid tegen

overstromingen, scheepvaart, visserij en recreatie. Een multifunctionele Schelde is dus het uitgangspunt.

Het tweede deel bestaat uit 10 concrete stappen voor een duurzaam en natuurlijk Schelde-estuarium. Deze 10 stappen passen in een

beleid dat de Schelde waardeert als een uniek, multifunctioneel water- en ecosysteem.

Deze concrete stappen maken werk van natuur in een duurzaam Schelde-estuarium, waar wonen, werken, recreatie en toerisme nu

maar ook op lange termijn (nog) kan.

De 10 concrete stappen hebben niet de pretentie van een totaalpakket voor het herstel van estuariene natuur. Maar ze duiden de richting

voor een duurzame en evenwichtige toekomst van dit unieke leefgebied….

7


Deel I

Het Schelde-estuarium:

een natuurlijk verhaal,

van water en mensen

Van oudsher is het Schelde-estuarium

een boeiend schouwspel,

boordevol dynamiek en diversiteit.

9


1. BOORDEVOL DYNAMIEK

Van zoet naar zout

Te midden van de korenvelden in Noord-Frankrijk ontspringt de

Schelde. Na een tocht van 355 km door Wallonië,Vlaanderen en

Nederland mondt ze in de Noordzee uit.

Langs dit traject stroomt - van hoog naar laag - zoet water van

de Schelde naar zee. Vanaf de monding stuwt de Noordzee bij

elke vloedgolf zout zeewater stroomopwaarts in de Schelde.

Uniek aan de Schelde is dat de werking van het getij zich tot

diep landinwaarts – tot in Gent, 160 km van zee - laat voelen.

In dit estuarium gaat zoet water geleidelijk over in zout zeewater:

● een zoete zone van Gent tot Temse

● een zwak brakke tot brakke zone van Temse tot

Hansweert

● een zoute zone stroomafwaarts van Hansweert tot

Vlissingen/Breskens

● het kust- en mondingsgebied op de overgang naar de

Noordzee (de Vlakte van de Raan)

Van troebel naar helder

In haar tocht sleurt de Schelde slib met zich mee, richting zee.

Daarnaast zorgt het getij voor stroomopwaarts transport van

sediment uit de Noordzee.

Dit sediment maakt de waterkolom troebel. De troebelheid in

het Scheldewater neemt geleidelijk af van de bron naar de

monding.

In het gebied waar zoet en zout water elkaar ontmoeten, heerst

een hogere troebelheid. Een complex spel van fysische, chemische

en biologische processen vormt hier namelijk vlokken

organisch materiaal.

In het Schelde-estuarium ligt de hoogste troebelheid doorgaans

iets stroomopwaarts van Antwerpen.

Van voedselrijk naar voedselarmer

Voedingsstoffen - zoals stikstof en fosfaat – spoelen uit de

stroomopwaartse akkers en weilanden uit naar de rivier. De

concentraties voedingsstoffen nemen geleidelijk af van de bron

naar de monding.

11


12

Eb en vloed zetten

de bodem in beweging

Het Schelde-estuarium wordt vanaf haar monding als een

trechter geleidelijk smaller. Hierdoor wordt bij vloed het water

in oostelijke richting opgestuwd. Zo neemt het getijverschil toe

van 4 meter in Vlissingen tot bijna 6 meter in Antwerpen.

Stroomopwaarts neemt dit verschil geleidelijk af tot 2 meter

in Gent. De sluizen in Gent maken een abrupt einde aan

de invloed van eb en vloed op de Schelde verder stroomopwaarts.

Deze grote getijverschillen in het estuarium leiden tot hoge

stroomsnelheden, die ook de bodem van de rivier in beweging

zetten. Deze stroming wervelt eerst de lichtere deeltjes op.

Daardoor bestaat de bodem op plaatsen met sterke stroming

meestal uit grof zand. Op plekken met een minder sterke

stroming bestaat de bodem uit fijn zand en slib.

De ‘megaribbels’ – zichtbaar tijdens laagwater op de zandplaten midden in de rivier – illustreren deze bodembeweging levendig.

Van op de ribbeltop ligt het dal soms wel een meter lager.


Het meergeulenstelsel,

op wandel in de Westerschelde

De Westerschelde bestaat uit een meergeulenstelsel: zowel

voor het opkomende als voor het afgaand water zijn er afzonderlijke

eb- en vloedgeulen. Tussen deze twee hoofdgeulen in

ontstaan zandplaten, zelf doorsneden met een wirwar van kleinere

geulen (Figuur 1A).

A B

Bij de aantakking van de vloedgeulen op de ebgeul, daalt de

stroomsnelheid. Hierdoor bezinkt het opgewerveld sediment en

vormen ze er ondiepe plekken of drempels (Figuur 1B).

Stroomopwaarts van Antwerpen gaat het meergeulenstelsel

over in één enkele geul.

Figuur 1. A. Stelsel van een meanderende ebgeul met een veel “rechtere” vloedgeul en daartussen de zandplaten die her en der

zijn doorsneden door kortsluitgeulen.

B. Op de plaatsen waar de eb- en vloedgeul elkaar kruisen (bij de pijlen) ontstaan sedimentatieplekken (drempels),

waardoor de diepte ter plaatse afneemt.

13


14

1. Voorstelling van een brede rivierbedding met daarin

een meanderende ebgeul.

2. Door uitbochting neemt het meanderende karakter van

de ebgeul in de loop van de tijd toe.

3. Door inpolderingen verschuift de oever richting de

ebgeul, waardoor die op verschillende plaatsen de oever

raakt. Verstarring van het systeem is het gevolg.

Figuur 2. Het dynamisch karakter van de ebgeul aan

banden gelegd.

Van nature dynamisch…

Dit geulenstelsel in de Westerschelde heeft van nature een

dynamisch karakter. De uitbochting van de grote ebgeul

vergt decennia, terwijl de kleine geulen op jaarbasis zichtbaar

door het gebied “wandelen”.

Vandaag is deze hoge natuurlijke dynamiek in de Westerschelde

sterk verminderd. De van nature diepere ebgeul –

verder verdiept en verruimd tot vaargeul naar de haven van

Antwerpen - raakt nu bijna overal de oever. Ruimtegebrek

beknot zo de dynamiek van de Westerschelde (Figuur 2).

De dynamiek van de kleinere geulen – meteen het belangrijkste

kenmerk van een natuurlijk Schelde-estuarium -

komt wel nog voor, maar eveneens in sterk verminderde

mate.


2. BOORDEVOL DIVERSITEIT

Naargelang van de hoogteligging en de frequentie van overstroming

ontstaan in dit estuarium vol dynamiek verschillende

ecotopen:

● permanent onder water: diepe en ondiepe geulen, ondiepe

vlakke bodems

● dagelijks twee maal overspoeld: slikken, zandplaten en

laaggelegen schorren

● af en toe overspoeld: hoog gelegen zandplaten en schorren,

uiterwaardgraslanden en wilgenvloedbossen

● nooit overspoeld, maar toch onderhevig aan de invloed

van het estuariene systeem: duintjes, duinen en de hoogste

delen van dijken

15


16

Leven in het Schelde-estuarium: van klein naar groot

Microscopische algen (zwevend in het water of groeiend op de sedimentbodem) vormen samen met de planten op de hoger gelegen

schorren de basis van de voedselketen in het Schelde-estuarium. Zij produceren onder invloed van zonlicht organisch materiaal.

Deze algen worden opgegeten door diertjes uit de waterkolom en bodemdieren zoals schelpdieren, wormen en kreeftachtigen. Op

hun beurt zijn zij een gesmaakte voedselbron voor vogels en vissen.

Het Schelde-estuarium is belangrijk voor een groot aantal vissoorten. Sommige soorten (bv. de grondel) verblijven er permanent.

Andere (bv. de paling) trekken van de rivier naar de zee om er te paaien; de fint (of meivis) trekt dan weer van de zee naar de rivier.

De Westerschelde en de ondiepwatergebieden in de monding zijn belangrijke paai- en opgroeigebieden voor zeevissen als schol, tong

en haring.

Verder is vooral de Westerschelde van internationaal belang voor veel soorten wad- en watervogels. Zij verorberen naar hartelust

bodemdieren, schorplanten en vissen. Naast de vele soorten die permanent in en rond de Westerschelde verblijven, zoeken andere

soorten het estuarium slechts enkele maanden per jaar op: om te broeden, te ruien, mondvoorraad op te doen voor hun lange trektocht

of om er te overwinteren. Daarnaast is het Schelde-estuarium ook onmisbaar voor tal van trekvogels. Zij maken hier een tussenstop

om uit te rusten en op krachten te komen. Langs de Zeeschelde vertoeven tal van zeldzame riet- en moerasvogels in de rietvelden

en wilgenvloedbossen.

Ondertussen zijn de zeehonden in het Schelde-estuarium terug van weggeweest. In de Westerschelde bevinden zich permanent ruim

30 gewone zeehonden, die zich af en toe in het Antwerpse havengebied laten zien. Soms zijn in het estuarium ook grijze zeehonden

van de partij en regelmatig duiken bruinvissen (een dolfijnsoort) op.


Schorren

Op de grens van land en getijdenwater komen waardevolle

schorren (kwelders) voor. Hun laagste delen worden dagelijks

overspoeld; de hoogste slechts enkele keren per jaar. Als water

over een jong schor stroomt, bezinken sedimentdeeltjes die zo

het schor voortdurend ophogen. De open vegetatie met pioniersoorten

evolueert naar een dichte vegetatie van kruiden, struwelen

en in zoet water uiteindelijk tot bos. Door deze vegetatiesuccessie

ontstaat dus een grote diversiteit van planten.

Op termijn komt het schor zo hoog te liggen, dat het nog zelden

overstroomd wordt. De aanslibbing vermindert en het proces

verloopt nu omgekeerd: door erosie verdwijnt het schor volledig.

Het weggespoelde materiaal bezinkt ergens anders in het

estuarium om daar een nieuw schor te vormen.

In het verleden onderbrak de mens deze natuurlijke cyclus door

oude schorren in te polderen voordat erosie de overhand kreeg.

Zo werd de ruimte en het nodige materiaal om deze cyclus in

stand te houden, beperkt.

Schorren fungeren voor tal van vogels als broed-, foerageer- of

overwinteringsgebied en/of vluchtplaats bij hoogwater. Zo

bevinden zich ’s winters in het Verdronken Land van Saeftinghe

- het grootste brakwaterschor van Europa – 90.000 grauwe

ganzen (ca. 30 % van de Noordwest-Europese populatie).

Slikken en zandplaten

Slikken en zandplaten zijn ecologisch heel waardevol, als de

waterdynamiek en bodembeweging tenminste niet te sterk zijn.

Hoge stroomsnelheden of sterke golfslag leiden tot forse bodembewegingen

en maken het bodemleven zo goed als onmogelijk.

Laagdynamische plaatsen kennen een hoge primaire productie

van bodemalgen, zichtbaar als bruine lagen op het sedimentoppervlak.

Deze algen dienen als voedsel voor talrijke bodemdieren.

Zo groeien slikken en zandplaten uit tot belangrijke voedselgebieden

voor garnalen, krabben, (plat)vissen en vogels. De

17


18

zandplaten zijn eveneens geknipte rustplaatsen voor zeehonden.

Op de frequent overstroomde delen van zandplaten zouden

mossel- en oesterbanken kunnen voorkomen. Op delen die permanent

onder water gelegen zijn, zijn in principe zeegrasvelden

mogelijk. Waarschijnlijk verhindert een te grote dynamiek deze

beide ontwikkelingen.

In zones met veel slib is de bodemfauna vrij beperkt. Hierdoor

zijn ze minder geschikt voor foeragerende steltlopers.

Ook op de langdurig droogvallende hogere delen van slikken en

zandplaten komen weinig bodemdieren voor. Hier vestigt zich

soms een pioniersvegetatie van slijkgras.

Op de zeldzaam overspoelde delen van zandplaten ontstaan

soms primaire duintjes, geschikt als broedplaats voor kustbroedvogels.

Ondiep water

De dynamiek in het ondiepe water - de bodem ligt minder dan

5 meter onder het NAP (of 7,33 meter onder TAW) - is minder

sterk dan in de diepere geulen.

Ondiep water kent een hoge primaire productie door algen,

zowel in de waterkolom als op de bodem. Net als bij laagdynamische

slikken komt in ondiep water een rijke bodemfauna

voor. Door dit rijke voedselaanbod zijn deze gebieden belangrijke

paai- en opgroeigebieden voor vissen (kraam- en kinderkamerfunctie)

en daardoor ook belangrijke foerageergebieden

voor vogels.


Geulen

Door de hoge stroomsnelheden en bijgevolg de sterke bodemdynamiek

zijn geulen arm aan bodemdieren. In de monding van

de Westerschelde zorgen schelpdieren - die zich uitstekend aan

deze sterk wisselende en extreme omstandigheden aangepast

hebben - plaatselijk voor een hoge productie van biomassa.

Geulen zijn belangrijk voor de verplaatsing van larven, migrerende

bodemdieren en zowel jonge als volwassen vis.

Dijken

De dijken rond de Westerschelde bieden ruimte aan specifieke

flora en fauna. Tot op de diepte waar nog licht doordringt, groeien

wieren op het harde substraat van de dijkbekleding. De wirwar

van wieren en holtes tussen de stenen bieden beschutting

aan kreeftachtigen en vissen. De blootstelling van de dijk aan de

golfslag en stroming bepalen hoofdzakelijk welke wiersoorten

er voorkomen. In de Westerschelde komen wieren het best tot

ontwikkeling op beschutte plaatsen, zoals in kommen en havens

en achter strekdammen.

Boven de gemiddelde hoogwaterlijn bevindt zich de spatzone

met korstmossen. Deze zone is vaak duidelijk herkenbaar als een

gele band. Nog hoger op de dijk groeien planten, als de aard van

de dijkbekleding dit toelaat. Voor wad- en watervogels is de

nauwelijks betreden buitenzijde van dijkvakken onmisbaar als

hoogwatervluchtplaats bij hoogwater. Kustbroedvogels gebruiken

de stenige dijktaluds ook als broedgebied.

19


3. DYNAMIEK EN DIVERSITEIT

ONDER MENSELIJKE DRUK

Van oudsher staat de Schelde onder druk van tal van menselijke

invloeden.

● Al sinds de 10 de eeuw probeert de mens met dijken en

inpolderingen de natuurlijke wandel van het Schelde-estuarium

naar zijn hand te zetten. De Schelde en zee gaven

zich echter niet zomaar gewonnen en wisten vaak ingepolderde

gebieden te heroveren. Vanaf de 17de eeuw is de

mens echter aan de winnende hand.

● Sinds het begin van de twintigste eeuw wordt de van nature

diepere ebgeul stelselmatig verdiept en verruimd als

vaargeul naar de haven van Antwerpen. Nu raakt de

ebgeul bijna overal de oever, waardoor de noodzakelijke

ruimte voor haar dynamiek verdween.

● De waterkwaliteit van de Schelde is matig tot slecht, hoewel

ze de laatste tijd aanzienlijk verbeterd is.

● De commerciële visserij (op garnalen, tong en schar in het

mondingsgebied en in mindere mate op kokkels en paling)

betekent een extra druk op het Schelde-estuarium.

● Zandwinning in de Wester- en Zeeschelde werkt de “verdrinking”

van het estuarium in de hand.

● Recreatie in de buurt van broedplaatsen en hoogwatervluchtplaatsen

voor vogels en rustgebieden voor zoogdieren

leidt tot verstoring.

De belangrijkste effecten van deze knelpunten uiten zich in:

Natuurlijke processen in het gedrang

Door de aanleg van dijken en inpolderingen moest de Schelde

zich steeds in een krapper jasje wringen. Minder ruimte voor de

Schelde verstoort de natuurlijke gang van fysische, chemische

en biologische processen en belemmert een optimaal natuurlijk

functioneren.

Verhoogde dynamiek

Door steeds minder ruimte voor de Schelde wordt de watermassa

van de vloedgolf verder stroomopwaarts gestuwd.

Bovendien dringt de vloedgolf door de alsmaar diepere en ruimere

vaargeul steeds sneller het estuarium in. Dit uit zich in een

toename van de getijdenverschillen, het getijvolume en de

stroomsnelheden. Dit zorgt voor een sterke afname van de bijzondere

zout-brak-zoet overgangen.

Metingen tonen aan dat het areaal hoogdynamische intergetijdengebied

onnatuurlijk snel toeneemt ten koste van het laagdynamische,

rustige intergetijdengebied.

Globaal krimpt de ruimte voor de dynamiek van het geulenstelsel,

terwijl door de toegenomen waterbeweging steeds minder

rustige plekken in het estuarium voorkomen. Hierdoor staan de

typische estuariene leefgebieden als slikken en schorren en hun

leefgemeenschappen zwaar onder druk.

21


22

Teloorgang van schorren en slikken

Het areaal slik en schor is de afgelopen 50 jaar fors geslonken:

van ca. 7.800 ha in 1959 tot 6.000 ha in 2001. Vooral in het

zoute deel van het estuarium is er een duidelijke teloorgang

van het areaal schor, namelijk van 600 ha naar 100 ha over

dezelfde periode (dit is een afname van meer dan 80%). De

natuurlijke aangroei kan dit verlies aan schorren al decennia

lang niet meer compenseren.

De overblijvende schorren zijn vaak klein en van elkaar geïsoleerd.

Door ruimtegebrek tussen de dijken ontbreken stroomluwe

plaatsen voor de vorming van nieuwe schorren. De onnatuurlijke

hoge stroomsnelheden en getijdenenergie belemmeren,

namelijk de vorming van nieuwe schorren op andere

plaatsen.

Door deze hogere stroomsnelheden en getijdenenergie krijgen

de slikken bovendien meer en meer een hoogdynamisch karakter.

Dit brengt hun typische ecologische eigenschappen –

gebonden aan een laagdynamisch karakter – in het gedrang

(Figuur 3).

Figuur 3. De figuur toont de verhouding hoogdynamisch-laagdynamisch

litoraal gebied in de Westerschelde in de periode

1935-2000. Vermoedelijk is er van nature al een zekere verschuiving

in die verhouding. In de laatste decennia lijkt er een

versnelling plaats te vinden.

Deze versnelling kan samenhangen met de verdieping in de

jaren 1970 en ‘90. Extra onderzoek is echter noodzakelijk om

natuurlijke oorzaken en menselijke invloeden op deze evolutie

in kaart te brengen. (Bron: RIKZ)


Minder ondiep water

Ook het areaal ondiep water is de laatste decennia sterk afgenomen.

In de jaren ’60 doorsneden brede kortsluitgeulen de

zandplaten in de Westerschelde. In de jaren ’70 werd het

gebaggerde slib uit de vaargeul voornamelijk in het oosten van

de Westerschelde in nabijgelegen nevengeulen gestort. Hierdoor

verminderde het getijvolume in deze nevengeulen en ging

de drijvende kracht om de kortsluitgeulen in stand te houden,

verloren. Zo groeiden de zandplaten in het oostelijk deel aan

elkaar. In de laatste decennia werden de randen van de zandplaten

steiler, zodat de geleidelijke overgangen van platen naar

dieper water grotendeels verloren gingen.

Dit heeft een negatief effect op organismen als kreeftachtigen,

garnalen en jonge vis, die in ondiep water leven. De functie van

het estuarium als kinderkamer voor zeeorganismen staat

namelijk onder druk. Dit heeft eveneens effect op vogels die

van deze organismen leven.

Ongunstige omstandigheden

voor het waterleven

De laatste jaren is de waterkwaliteit wel verbeterd maar nog in

onvoldoende mate.

Zo lozen nog 2 miljoen Vlamingen en 1 miljoen Brusselaars hun

huishoudelijk afvalwater ongezuiverd in de Schelde of haar zijrivieren.

Hoewel de industrie belangrijke inspanningen leverde,

blijft ze nog een belangrijke lozingsbron van zware metalen en

organische microverontreinigingen. De landbouw blijft de

hoofdverantwoordelijke voor de overmaat nutriënten (in de

eerste plaats stikstof) in het Schelde-estuarium. De versnelde

waterafvoer zorgt voor een sterke uitspoeling van nutriënten,

zwevende stoffen en pesticiden naar de Schelde.

In de Zeeschelde getuigen het sterk verarmd bodemdier- en visbestand

van de slechtere water- en bodemkwaliteit. In de Westerschelde

is de waterkwaliteit onder de invloed van het schone

zeewater beter. Toch is de kwaliteit nog niet zoals het hoort:

het troebele water belemmert de optimale primaire productie

en bevat nog steeds te veel voedingsstoffen en microverontreinigingen.

Een goede waterkwaliteit is echter onontbeerlijk voor

een natuurlijke Schelde.

23


4. RANDVOORWAARDEN

VOOR EEN NATUURLIJK

SCHELDE-ESTUARIUM

Instandhoudingsverplichtingen volgens de

Europese Vogel- en Habitatrichtlijn

Grote delen van het Schelde-estuarium zijn aangemerkt als

speciale beschermingszone onder de Europese Vogelrichtlijn

en/of aangemeld als gebied van communautair belang volgens

de Habitatrichtlijn. Dit onderstreept de grote internationale

betekenis van de Scheldenatuur. Deze Europese richtlijnen

scheppen ook een duidelijk kader om zowel het huidig gebruik

als nieuwe plannen of projecten tegenover de belangen van het

natuurbehoud af te wegen.

België en Nederland dienen op grond van deze richtlijnen te

streven naar een goede ecologische toestand van het estuarium.

De aanwezige natuur, zowel soorten als habitats, moeten

zich in een gunstige staat van instandhouding bevinden of naar

deze toestand gebracht worden. Deze algemene verplichting

moet worden uitgewerkt in concrete instandhoudingsdoelstellingen

per soort en habitat. Alle verdere ontwikkelingen van de

verschillende gebruiksfuncties moeten beoordeeld worden op

hun effecten op de natuur en de toets aan dit streven naar een

goed en duurzaam ecologisch functioneren van het Scheldeestuarium

kunnen doorstaan.

Wat houdt deze ‘goede ecologische toestand’ in?

- Een natuurrijk, ecologisch gezond Schelde-estuarium vergt

een evenwicht tussen laag- en hoogdynamische gebieden.

Dit kan alleen maar als de onnatuurlijke hoge getijdenenergie

afneemt. Dit vereist een intact meergeulenstelsel met

meer ruimte voor de Schelde om de overtollige getijdenenergie

te spreiden en af te vlakken (dispersie). Zo kan de natuurlijke

cyclus van de ontwikkeling, afbraak en verjonging van

slikken en schorren in laagdynamische intergetijdengebieden

opnieuw op gang komen.

- Meer ruimte voor de Schelde stimuleert ook de natuurlijke fysische,

chemische en biologische processen. Hierdoor kunnen

alle karakteristieke ecotopen van het Schelde-estuarium en de

daarvan afhankelijke soorten zich in ruime mate ontwikkelen.

- Een goede waterkwaliteit is uiteraard onontbeerlijk. De toepassing

van de Kaderrichtlijn Water dient hier het streven

naar een goede ecologische toestand te ondersteunen.

Hoe staat de Schelde er voor?

Volgens de definities van deze Europese richtlijnen bevinden

veel habitats in het Schelde-estuarium zich op dit moment niet

in deze gunstige staat van instandhouding.

De onnatuurlijke hoge dynamiek die aan het areaal laagdyna-

25


26

mische habitats ‘vreet’, vormt hierbij een belangrijk knelpunt.

De onnatuurlijk snelle teloorgang van slikken en schorren langs

de Westerschelde moet worden getemperd. Verloren gegaan

areaal dient gecompenseerd te worden met actief herstel van

laagdynamische milieus.

Ook een aantal karakteristieke beschermde soorten bevindt

zich in een ongunstige toestand. Kustbroedvogels hebben het

moeilijk en het waterleven zit structureel in de knel. Ook hier

verplichten de Europese richtlijnen tot een actief herstel van het

estuarium als een geschikt leefgebied voor deze soorten.

Een evenwichtiger besluitvorming over de inrichting, het

gebruik en beheer en meer aandacht voor daadwerkelijk

natuurherstel kan een belangrijke bijdrage leveren om de

gewenste gunstige staat van instandhouding te bereiken.

Het gebied gaat daarmee niet ‘op slot’, integendeel zelfs. Want

meer aandacht voor natuurbehoud en -herstel gaat uitstekend

samen met een hogere veiligheid tegen overstromingen, een

beter leefklimaat, impulsen voor de economie door de ontwikkeling

van het toeristisch-recreatief potentieel en andere duurzame

vormen van (mede)gebruik.

Veiligheid tegen overstromingen, kansen voor

natuurontwikkeling en recreatie

Bescherming tegen overstromingen is van oudsher met recht en

rede een belangrijke zorg van de bewoners van het estuarium. In

Vlaanderen is de nood aan een hogere veiligheid acuut; Nederland

neemt de veiligheidsmaatregelen opnieuw onder de loep.

In de risicobeheersing van overstromingen is méér ruimte voor

de Schelde cruciaal.

Om ruimte te creëren moeten de dijken landwaarts verplaatst

worden. Ontpolderingen in het oostelijke, smallere deel van de

Westerschelde en meer stroomopwaarts in de Zeeschelde zullen

de veiligheid significant verbeteren. Bovendien verhogen ze

de natuurwaarden en creëren ze economische potenties voor

recreatie. De nieuwe slikken en schorren zullen bovendien sediment

opvangen en als een bioreactor nitraten verwerken.


Bij onvoldoende ruimte moeten ingerichte overstromingsgebieden

soelaas brengen.

Volgens studies zullen de 13 deels ingerichte overstromingsgebieden

langs de Zeeschelde niet volstaan om de veiligheid te

garanderen. Een aanvaardbaar veiligheidsniveau vergt zeker

3.000 ha extra ruimte. Deze worden zoveel mogelijk als een

gecontroleerd, gereduceerd getijdengebied (GGG) ingericht.

GGG’s bieden een maximale veiligheid, hebben een korte

terugverdientijd, zijn belangrijk als bioreactor en scheppen kansen

voor natuurontwikkeling en recreatie. Precies door deze

slimme combinatie van functies zijn GGG’s de beste keuze.

Lokaal zullen aanvullende dijkverhogingen in stadskernen

(zoals Antwerpen) echter onvermijdelijk zijn.

Toegankelijkheid van

de Antwerpse haven

Een volgende verdieping van de vaargeul kan pas ter sprake

komen, als de natuurcompensatie, gekoppeld aan de tweede

(meest recente) verdieping, daadwerkelijk uitgevoerd is. Uitbreiding

van het areaal zout slik en schor geniet hierbij de

grootste prioriteit.

Bij ongebreidelde verdere uitdieping van de vaargeul naar de

haven van Antwerpen zal het meergeulenstel kunnen omslaan

naar één enkele geul, met onherstelbare natuurschade als

gevolg. Momenteel is dit omslagpunt echter niet te voorspellen.

Wel is zeker dat een verdere verdieping van de vaargeul de druk

op het natuurlijk systeem van het Schelde-estuarium verhoogt.

Hier bieden de bepalingen van de Europese Vogel- en Habitat-

richtlijnen een goed kader om economische en ecologische

belangen tegenover elkaar af te wegen. De procedures van

deze richtlijnen moeten zorgvuldig gevolgd worden.

Alternatieven voor de verdere verdieping van de Schelde

zoals de uitbouw en de exploitatie van de nabijgelegen kusthavens

in de regio (o.a. Zeebrugge en Vlissingen) - verdienen een

ernstig onderzoek naar hun haalbaarheid. Uitgangspunt hierbij

is de meest milieuvriendelijke manier om de goederenstroom

naar West-Europa te behandelen. Meer samenwerking tussen

de havens in de regio Hamburg – Le Havre zal hierbij essentieel

blijken.

De oprichting van een aparte juridische entiteit waarin de verschillende

havens hun containerterminals onderbrengen, biedt

gunstige perspectieven om dit alternatief te valoriseren. Hierbij

is onderzoek hoe taakdifferentiatie tussen de verschillende

havens in de regio een verdere verdieping van de vaargeul naar

Antwerpen minder noodzakelijk maakt, aanbevolen.

27


28

Baggeren en storten

Er wordt reeds decennia lang doorlopend gebaggerd om de

drempels in de vaargeul van de Westerschelde ‘kort te houden’.

De baggerspecie werd hoofdzakelijk in de nabijgelegen nevengeulen

in het oostelijk deel gestort. Dit frequent en massaal

storten leidde daar bijna tot de verdwijning van het meergeulensysteem.

Sinds enkele jaren stort men de baggerspecie vooral

in het westelijk deel van de Westerschelde.

Niettemin moet een uitgekiende stortstrategie perspectief bieden

als een flexibel instrument om de morfologische stabiliteit

van het estuarium te verbeteren. Uitgekiend storten kan wellicht

onnatuurlijk snelle erosie of juist verzanding tegengaan.

De bagger- en stortpraktijk moet de negatieve effecten op het

ecologisch functioneren tot een minimum beperken. In functie

van het seizoen dienen bepaalde locaties gemeden te worden

omdat door storten en baggeren de troebelheid toeneemt. Dit

brengt de leefomstandigheden van bepaalde organismen ernstig

in het gedrang.

Een onderzoek naar alternatieven voor de huidige praktijk om

baggerspecie hoofdzakelijk in geulen te storten, is aanbevolen.

Naar een betere waterkwaliteit

De uitvoering van de Europese Kaderrichtlijn Water biedt de

nodige houvast om de lozingen van industrie, huishoudens en

landbouw in het Scheldebekken tot een minimum te beperken.

Huishoudelijk afvalwater

Op korte termijn maakt het tweede waterzuiveringstation in

Brussel een eind aan de omvangrijke lozing van huishoudelijk

afvalwater via de Zenne in de Schelde. Daarnaast moet een

inhaaloperatie in Vlaanderen de lozing van huishoudelijk afvalwater

van 2 miljoen Vlamingen in de Schelde saneren. Tegelijkertijd

moet een doorgedreven scheiding tussen regen- en

afvalwater het zuiveringsrendement drastisch verbeteren.

Industrie

Het vergunnings- en heffingenbeleid op industriële lozingen

moet de vuilvracht van zware metalen en organische micropolluenten

tot een strikt minimum beperken.

De Zeeschelde kampt met het specifieke probleem van “nalevering”

van verontreinigingen uit haar sterk vervuilde waterbodem.

Enkel de sanering van de waterbodem en de milieuhygiënische

verwerking van dit vervuilde baggerslib kan aan deze

“nalevering” een eind maken.

Landbouw

Vlaanderen moet zijn mestbeleid conform de bepalingen van de

Europese nitraatrichtlijn bijsturen om zo de uitspoeling van

meststoffen naar de Schelde een halt toe te roepen. Dit zelfde


geldt uiteraard voor de andere, verder bovenstrooms gelegen

regio’s.

Samen voor een betere waterkwaliteit

Binnen de Internationale Scheldecommissie maken Vlaanderen,

Brussel, Wallonië en Frankrijk concrete afspraken

over hun collectieve verantwoordelijkheid om de waterkwaliteit

van de Schelde te verbeteren.

Visserij

Een verbetering van de ecologische kwaliteit van de

Westerschelde leidt tot een betere benutting van haar kraamkamerfunctie.

Hierdoor ontstaan nieuwe kansen voor de

commerciële visvangst. Een ecologisch verantwoorde

beroepsvisserij vergt echter meer kennis over de populaties

vis en garnalen in de Westerschelde en hun (natuurlijke) fluctuaties.

Het toekomstige visserijbeleid dient afgestemd te worden op

het (internationale) natuurbeleid (Habitatrichtlijn, Vogelrichtlijn,

Ramsarconventie). Deze integratie is nodig om een

beroepsvisserij in evenwicht met de natuurlijkheid van het

Schelde-estuarium te ontwikkelen.

De mechanische schelpdiervisserij, in het bijzonder de kokkelvisserij,

heeft een belangrijke negatieve impact op de bodemgesteldheid

en het bodemleven. Deze vormen van visserij dienen

hoe dan ook uit het estuarium geweerd te worden.

Zandwinning

Voorzichtigheid is hier geboden omdat het estuarium lijkt om te

slaan van sedimentimporterend naar –exporterend systeem.

Zandwinning versterkt dit exporterend effect, wat de “verdrinking”

van het estuarium in de hand werkt. Verdere zandwinning

is enkel aanvaardbaar indien aangetoond is dat ze de

duurzaamheid van het estuarium niet in het gedrang brengt.

Recreatie en toerisme

Recreatie brengt de mensen dichter bij de Schelde. Dit versterkt

het draagvlak voor natuurontwikkeling en beïnvloedt op een

positieve manier de betrokkenheid van de burger bij de ruimtelijke

ontwikkelingen in de regio en de zorg voor het patrimonium

van de Scheldevallei.

Een hoogwaardige natuurlijke omgeving schept kansen voor

recreatie en toerisme met gunstige economische effecten in het

kielzog. Vergelijkbare situaties tonen aan dat natuur, recreatie

en toerisme de welvaart van de regio stimuleren.

Een uitgekiende zonering is evenwel essentieel, omdat sommige

diersoorten erg gevoelig zijn voor verstoring. Door de uitgestrektheid

van het gebied is zonering een geschikt instrument

om zowel de natuur- als recreatieve functie te optimaliseren.

Bovendien maakt de inplanting van recreatieve infrastructuur

(bv. kijkschermen) een verantwoorde natuurbeleving mogelijk.

29


Deel II

10 concrete stappen voor

een duurzaam, natuurlijk

Schelde-estuarium.

31

Voorstellen voor natuurherstel

en natuurontwikkeling

voor de periode tot 2010


32

Inleiding

Deze voorstellen zijn méér dan 10 concrete projecten voor een

natuurlijk Schelde-estuarium. Ze illustreren ook de wenselijke

en noodzakelijke richting van maatregelen voor natuurherstel

en natuurbehoud om op langere termijn een duurzaam, ecologisch

optimaal functionerend Schelde-estuarium te realiseren.

Deze 10 voorstellen moeten gezien worden als een eerste aanzet

voor een omvangrijker en ambitieus programma voor

natuurherstel in en rond het Schelde-estuarium. Dit moet uit-

eindelijk ook te vinden zijn in het luik ‘Natuurlijkheid’ uit de

Lange Termijn Visie Schelde-estuarium van de Vlaamse en

Nederlandse overheid. Ook het NatuurOntwikkelingsPlan

Schelde-estuarium, uitgevoerd in het kader van ProSes, biedt

volop bouwstenen om aan dit duurzaam toekomstperspectief

te werken.

De coalitie ‘DE SCHELDE NATUURLIJK!’ wil met deze 10 concrete

stappen illustreren dat de ambitie van meer natuur(lijkheid)

in het Schelde-estuarium strookt met andere maatschappelijke

belangen zoals veiligheid, toerisme, recreatie en lokale economische

ontwikkeling. De 10 concrete stappen hebben niet de

pretentie van een totaalpakket voor het herstel van estuariene

natuur. Maar ze duiden een richting voor een duurzame en

evenwichtige toekomst in dit unieke leefgebied…

Uitgangspunten bij de selectie van deze 10 projecten waren:

procesgericht, duurzaam en grootschalig. Het gros van deze

projecten herstelt verloren estuariene natuur. De beste manier

om estuariene processen te stimuleren is meer ruimte voor de

rivier. Dit kan door de zeewerende dijk plaatselijk (gedeeltelijk)

te verwijderen of door te ontpolderen, gecombineerd met de

aanleg van nieuwe zeewerende dijken.

Daarnaast hebben enkele kleinschalige projecten oog voor de

ontwikkeling van zoute natuur binnendijks. Door hun binnen-

dijkse ligging dragen zij niet direct bij tot het herstel van de

natuurlijkheid van het estuarium. Toch passen ze in deze visie

omdat ze met name de betekenis van de zoute (kust)zone voor

trekvogels, wadvogels en steltlopers ondersteunen en beleef-

baar maken voor bezoekers. Op die manier wordt bovendien

het toeristisch-recreatieve potentieel van de aangrenzende

regio versterkt.

De projecten zijn geordend van zoet naar zout.


1. ZOETE ZONE (Gent tot Temse)

Kalkense Meersen

Gebied: Linkeroever, oude arm van de Schelde ter hoogte

van Wetteren

Maatregelen: ● Het pompgemaal wordt verwijderd en het

volledige gebied wordt vernat.

● Er worden doorlaatmiddelen op de oude

Schelde ingericht.

● Er wordt voor het volledige gebied een

natuurinrichtingsproject ingesteld. Dit project

houdt rekening met randvoorwaarden

als de waterhuishouding (ook van de

omliggende (woon)gebieden) en de waterkwaliteit.

Streefbeeld: De Kalkense Meersen worden ingericht als een

800 ha groot ‘wetland’ van aaneengesloten

natte hooi- en graslanden, doorsneden met sloten,

rietkragen en waterpartijen. Langs de Wijmeers

wordt een zoetwaterschor gecreëerd. De

oude Schelde wordt als een nevengeul ingericht.

Cruciaal is het herstel van de natuurlijke waterhuishouding

in het gebied, waarbij de grondwatertafel

stijgt en de invloed van de kwel toeneemt.

Speciale aandacht gaat naar het

behoud van de heel goede waterkwaliteit in de

sloten en turfputten in het oostelijke deel.

De bloem- en soortenrijke gras-, hooilanden,

ruigtes en vooral de moeras- en waterplantenvegetaties

in sloten en turfputten worden hersteld

en uitgebreid. Dit resulteert in optimaal

milieu voor weidevogels (grutto, kievit,…) en

voor eenden (slobeend, smient, winter-,

zomertaling,…).

De canadapopulieren worden gerooid. De uitbreiding

van moerasbosjes met daarin enkele

hoogstammen lokken de wielewaal, blauwborst,

kramsvogel en andere aan riet gebonden

vogels.

Flankerende maatregelen verbeteren de kwaliteit

van het instromende water.

De recreatiedruk wordt in het bijzonder in het

broedgebied op haar draagkracht afgestemd.

33


34

Toelichting: Het herstel van de oorspronkelijke “meersen”

verhoogt de veiligheid tegen overstromingen,

zowel in het direct achterliggende gebied als in

het Zeescheldebekken. Het gebied krijgt een

belangrijke functie om oppervlaktewater uit het

binnenland te bergen. In geval van extreem

hoge waterstanden van de Schelde functioneert

dit gebied als een gecontroleerd overstromingsgebied

(GOG).

De plannen geven een concrete invulling aan

de veelvoudige beschermingsstatuten van het

gebied en aan de verschillende plannen en

visies van lokale besturen.

Dit gebied omvat een belangrijk reservaatproject

van Natuurpunt.


2. BRAKKE ZONE (Temse tot Hansweert)

Durmevallei

Gebied: De volledige Durmevallei

Maatregelen: ● Het areaal slikken en schorren in de Durmevallei

wordt uitgebreid.

● Opgehoogde schorren worden afgegraven.

● Een aangepast waterbeheer herstelt en

ontwikkelt het oorspronkelijk meersenlandschap.

Streefbeeld: De Durme krijgt eerherstel als getijdenrivier,

waardoor de riviergebonden natuurwaarden in

de vallei zich optimaal kunnen ontwikkelen. De

verscheidenheid aan waardevolle binnendijkse

biotopen wordt verder uitgebouwd en de connectiviteit

tussen deze gebieden wordt geoptimaliseerd.

De creatie van nieuwe slikken en

schorren verhogen het areaal estuariene natuur

langs het volledig traject van de Durme.

Tussen het Molsbroek en de Schelde ontstaat zo

een continuüm, zowel buiten- als binnendijks

met daarbinnen een rijke variatie aan biotopen.

In de binnendijkse natte natuurgebieden valt

het hele jaar door een rijke fauna en flora te

verwachten. De rol van de Durmevallei als

doortrek- en pleistergebied voor moeras- en

watervogels wordt versterkt en uitgebreid.

De creatie van grote oppervlakten zoete en

brakke estuariene gebieden schept ruimte voor

het estuarium en de estuariene processen.

Toelichting: De Durmevallei is voor een groot deel als Vogelen

Habitatrichtlijngebied aangeduid. Dit project

beantwoordt aan deze doelstellingen en de

hieruit vloeiende verplichtingen.

Dit gebied omvat verschillende natuurreservaten

van vzw Durme en Natuurpunt vzw.

De uitbreiding van het kombergend vermogen

in de Durmevallei biedt een hogere bescherming

tegen overstromingen stroomopwaarts.

35


36

Getij-invloed in de Hedwigepolder en een deel van de Prosperpolder

(Groot-Saeftinghe)

Gebied: Linkeroever, Land van Saeftinghe en het aansluitende

gebied zuidwaarts

Maatregelen: ● Via het instrument natuurinrichting wordt de

Hedwige- en de Prosperpolder omgevormd

tot een gecontroleerd, gereduceerd getijdengebied

(GGG).

Streefbeeld: Het getij wordt onder gecontroleerde en gereduceerde

omstandigheden via drie doorlaatmiddelen

in de polder gelaten. Deze bevinden zich

aan de kreek vanaf het Sieperdaschor, het oude

haventje aan Hedwigepolder en aan Prosperhaven.

Het noordoostelijke deel van beide polders

wordt een hoogdynamisch geheel met brakke

geulen, slikken en schorren. Vanaf de inlaatmiddelen

worden geulen gegraven, die zich in het

noordelijk gebied vertakken. Met doorstroomopeningen

in de Hedwigedijk worden de drie

kreeksystemen met elkaar verbonden.

Zo wordt dit een geschikt gebied voor vogels

om te foerageren, te broeden en er bij vloed te

verblijven. De kreken bieden ruimte voor vissen,

garnalen en krabben, die als volwassen dieren

de Westerschelde kunnen bevolken.

De inrichting in het zuidwestelijke deel beoogt

een vochtig, brak en reliëfrijk grasland, met

grachtjes doorsneden.

Een laag (wandel-)dijkje scheidt deze beide

delen en belet dat het getij spontaan doordringt.

In deze dijk bevinden zich regelbare

doorstroomopeningen om brak Scheldewater in

het weidegedeelte in te laten.

Toelichting: In Vlaanderen kadert deze inrichting binnen de

instandhoudingsdoelstellingen van de speciale

beschermingszones. In Nederland kan deze

inrichting aangewend worden om te voorzien

in het compensatiedeficit van de vorige verdiepingswerken

aan de Westerschelde.

De inpassing van de Hedwige- en Prosperpolder

als GGG verhoogt gevoelig de veiligheid van de

stroomopwaartse gebieden en in het bijzonder

van de stad Antwerpen. Hiermee krijgt deze

ingreep de status van een grensoverschrijdend

natuur- en veiligheidsproject.

Deze inrichting laat ook toe om proactief biotopen

in te richten als compensatie voor natuurgebieden,

die bij de verdere uitbouw van de

haven op de linkeroever verloren zullen gaan.

Bovendien sluit dit gebied aan op het Land van

Saeftinghe, het Sieperdaschor, het Paardenschor

en het Schor Ouden Doel. Dit versterkt de

grootschaligheid van een uniek brakwaterecotoop

in Europa.


3. ZOUTE ZONE (Hansweert tot Vlissingen/Breskens)

Getij-invloed in de Perkpolder, Nijspolder, Molenpolder, Ser-Arendspolder,

Hooglandpolder en Hellegatpolder

Gebied: Zuidoever, middendeel Westerschelde

Maatregelen: ● Doorstroomopeningen in de dijk van de

Perkpolder zetten aan tot kreekvorming.

● Ontpoldering van de Nijspolder, Molenpolder,

Ser-Arendspolder en delen van

Hooglandpolder creëert ruimte, waardoor

de vaargeul minder gefixeerd wordt. Vanuit

morfologisch perspectief is dit een heel

waardevolle ingreep.

● Een gemaal in de dijk van de Hellegatpolder

creëert een gedempt getij in het binnendijkse

gebied.

Streefbeeld: Natuurlijke processen leiden tot de vorming van

zoute schorren, slikken en ondiep water in de

kreken. Zo wordt dit een geschikt voedsel-

(voor wadvogels en steltlopers), broedgebied

(voor kustbroedvogels) en een hoogwatervluchtplaats.

Door zijn omvang en hoogteligging heeft het

gebied voldoende potenties om langs de gradiënt

nat-droog en laag-hoog waardevolle

schorvegetaties te ontwikkelen.

In het ondiepe water van de kreken kunnen vis-

sen, garnalen en krabben opgroeien, die als

volwassen dieren de Westerschelde kunnen

gaan bevolken.

Toelichting: Dit project draagt bij tot het herstel van heel

waardevolle zoute schorren en slikken, waarvan

het Paulinaschor het enige restant is (zie:

Getij-invloed in de van Hattum-, Everinge- en

Zuidpolder).

Deze estuariene natuurontwikkeling sluit aan

bij de visie van de gemeente Hulst op de

gewenste ontwikkeling van de regio. De nadruk

daarbij ligt op de versterking van extensieve

natuurrecreatie in een landelijk gebied met

hoge natuurwaarden.

37


38

Getij-invloed in de van Hattumpolder, Everingepolder en Zuidpolder

Gebied: Noordoever, middendeel Westerschelde

Maatregelen: ● De dijk voor de van Hattumpolder wordt

verwijderd.

● Doorstroomopeningen in de dijk van de

Everinge- en de Zuidpolder boven- en benedenstrooms

zetten aan tot kreekvorming.

Streefbeeld: Door natuurlijke processen ontstaan in dit

gebied nieuwe zoute schorren en slikken. Zij

dragen bij tot schaalvergroting door de schorren

en slikken van het Zuidgors en Baarland

met elkaar te verbinden. Het Zuidgors en het

slik en schor van Baarland zijn nu reeds belangrijke

vogelgebieden. Het thans verouderde

Zuidgors zal zich hier kunnen verjongen.

De nieuwe schorren mogen kustbroedvogels

zoals zwartkopmeeuwen – het Zuidgors herbergt

hiervan de grootste buitendijkse broedkolonie

van het Nederlandse Deltagebied – verwachten.

De schorren zullen ook dienst doen

als hoogwatervluchtplaats, terwijl op de slikken

vogels foerageren.

Deze ingrepen verhogen ook het belang van de

achtergelegen ontpolderde gebieden voor

vogels.

Toelichting: Dit project draagt bij tot het herstel van heel

waardevolle zoute schorren en slikken.

Het Paulinaschor is ongeveer het enige stabiele

en botanisch waardevolle zoute schor langs de

Westerschelde. Vrijwel alle andere zoute schorren

zijn opgehoogd, verouderd en vaak aan

erosie onderhevig. De ontwikkeling van jong

schor vindt buiten het Paulinaschor enkel nog

plaats op het schor en slik van Rammekens

(binnen de havenmond). Door het grote belang

van zout schor en slik voor de vele tienduizenden

wad- en steltlopers heeft de uitbreiding

van dit ecotoop in de Westerschelde de hoogste

prioriteit.


Buitendijks broedgebied Hooge Springer

Gebied: Westerschelde ten noordoosten van Breskens

Maatregel: ● Een gebied van één tot twee hectare groot

op de Hooge Springer, een zandplaat gelegen

in de Westerschelde tussen Vlissingen

en Breskens, wordt opgehoogd.

Streefbeeld: Deze ingreep versnelt de bestaande, natuurlijke

ontwikkeling van verdere ophoging tot een

zandduin, geschikt als broedgebied voor kustbroedvogels.

Op het hoogste gelegen deel van de nabijgelegen

Hooge Platen broeden jaarlijks al grote

aantallen grote sterns, visdieven, kokmeeuwen

en in kleinere aantallen ook kluten, zwartkopmeeuwen

en de zeldzame dwergsterns. Broeden

op een eiland heeft als groot voordeel de

geringe verstoring door mens en dier (geen

grondpredatie, geen vertrapping door vee).

Deze ontwikkeling van de Hooge Springer betekent

een waardevolle aanvulling op het unieke

broedgebied Hooge Platen.

39


4. KUST- EN MONDINGSGEBIED

Grensoverschrijdend zeereservaat

‘Vlakte van de Raan’

Gebied: Vlakte van de Raan

Maatregelen: ● De ‘Vlakte van de Raan’ wordt aangemeld

als een speciale beschermingszone in het

kader van de Europese Habitatrichtlijn.

● In een volgende stap krijgt de ‘Vlakte van

de Raan’ het statuut van grensoverschrijdend

zeereservaat met strengere beperkingen

t.a.v. het gebruik.

Streefbeeld: De huidige toestand wordt bestendigd. De

natuurwaarden worden verder uitgebouwd

door schadelijke vormen van bestaand gebruik

te beteugelen.

De ‘Vlakte van de Raan’ wordt weer een volwaardig,

integraal onderdeel van het Scheldeestuarium.

Toelichting: Mits uitsluiting van visserijactiviteiten die de

bodem verstoren, krijgt de ’Vlakte van de Raan’

de functie van een open reservaat voor de

autochtone vissoorten van de Noordzee.

41


42

Het Zwin

Gebied: De kust op de Vlaams-Nederlandse grens

Maatregelen: ● De aanleg van een natuurlijke strekdam aan

de strandzijde creëert een natuurlijke zandvang

op het strandgedeelte.

● De verzande slikken en schorren in het huidige

Zwinreservaat worden afgegraven.

● De helft van de aangrenzende polder wordt

ontpolderd om bijkomende zoute slikken en

schorren te creëren.

● De afwatering van de resterende polder

wordt in functie van de spuiwerking op de

Zwingeul herzien.

● Het vogelpark wordt tot een aantrekkelijk

natuur- en millieueducatief centrum (NMEcentrum)

omgevormd.

Streefbeeld: Het Zwin wordt een integraal kustreservaat –

van zee tot polder - met aandacht voor alle typische

zones, overgangen en gradiënten.

Door de strekdam aan de strandzijde ontstaat

een nieuw, hoogdynamisch strand met een

natuurlijk reliëf, strandplassen en embryonale

duinvorming, aansluitend op het huidige areaal

duinen.


De Zwingeul krijgt de kans om op natuurlijke

wijze haar weg te zoeken naar het huidige reservaat.

Door erosie en afzetting ontstaan natuurlijke

geulen en dit nieuwe microreliëf leidt tot sliken

schorvorming. Een spuibeheer vanuit de polder

verhindert de verzanding van de geul(en).

De areaaluitbreiding polderinwaarts creëert

mogelijkheden voor de ontwikkeling van alle

habitats uit het complete zout-zoet gamma.

Broedvogels zoals stern, kluten, strandplevier en

tapuit krijgen opnieuw vestigingskansen in voor

het publiek afgesloten delen van het gebied.

De toegankelijkheid wordt op de natuurlijke

draagkracht van het gebied afgestemd. Het nieuwe

NME-centrum illustreert de bezoekers alle

typische Zwin-biotopen met hun flora en fauna

en hun ecologische processen.

Toelichting: Het herstel van het areaal zoute slikken en schorren

geldt als invulling van de instandhoudingsdoelstellingen

van de speciale beschermingszones.

Een omvangrijke uitbreiding van het areaal zoute

slikken en schorren komt tegemoet aan het

compensatiedeficit van de vorige verdiepingswerken

van de Schelde.

De uitbreiding en de herinrichting van het Zwin

betekent een opwaardering als toeristische trekpleister

in het recreatieve netwerk langs de Belgische

en Zeeuwse kust.

43


5. OVERIGE, BINNENDIJKSE ZOUTE EN

BRAKKE NATUURONTWIKKELING

Brakke tot zoute inlaag Ellewoutsdijk

Gebied: Noordoever, middendeel Westerschelde

Maatregelen: ● Ten noordoosten van de weg naar de

ingang van de Westerscheldetunnel wordt

zout water in de polder gelaten.

Streefbeeld: Aan de zuidzijde van deze polder ligt het

natuurreservaat Inlaag 1887, een belangrijk

rust- en broedgebied voor vogels. Aan de

zuidwestkant van de weg naar de tunnel komt

een inlagengebied als natuurcompensatie

voor de Westerscheldetunnel. Dit gebied –

modderige sloten, plasjes met eilandjes en

verruigd grasland - is nu al een belangrijk

broedgebied en hoogwatervluchtplaats voor

vogels.

In combinatie met de Inlaag 1887 en de Inlaag

2004 - nog in ontwikkeling maar nu al druk

bezocht door vogels - ontstaat zo een groot

(vrijwel) aaneengesloten natuurgebied.

Een inlaag in de nabijgelegen Ellewoutsdijkse

Polder verhoogt en verruimt de potenties van

deze regio als broed-, foerageer- en rustgebied

voor aan het estuarium gebonden wad- en

watervogels.

Toelichting: Rijkswaterstaat selecteerde deze regio als

proeflocatie voor het concept ‘Dijk met bereik’.

Hierbij kunnen bij stormvloed de golven over de

dijk slaan en wordt het zoute water achter de

dijk opgevangen, zonder de veiligheid in het

gedrang te brengen.

Hierdoor worden deze gebieden uitermate

geschikt voor de ontwikkeling van estuariene

natuur.

Natuurontwikkeling in deze regio sluit aan bij

de intenties van de gemeente Borssele, de

dorpsraad Ellewoutsdijk en de vereniging

Natuurmonumenten om het dorp Ellewoutsdijk

en omgeving een economische impuls in de

groene toeristisch-recreatieve sfeer (natuurbeleving,

cultuurtoerisme) te geven. In deze plannen

wordt het Fort Ellewoutsdijk opgewaardeerd

tot een actief informatiecentrum voor

bezoekers van het waardevol cultuurlandschap

‘Zak van Zuid-Beveland’ en het Schelde-estuarium.

Het grote aantal te verwachten bezoekers

biedt gunstige perspectieven voor de toekomstige

lokale economische ontwikkeling.

45


46

‘Waterdunen’ Breskens–Nieuwesluis

Gebied: Zuidoever, aan de monding Westerschelde

Maatregelen: ● Kwelbuizen laten zout water in de Oud-

Breskenspolder stromen.

● Een gemaal in de Zwartegatse Kreek zorgt

voor een semi-open verbinding met de

Westerschelde.

● Ten zuiden van Nieuwesluis stroomt zout

water in de polder.

● Stroken ingericht voor recreatieve natuur

flankeren deze gebieden met natuur als

hoofdfunctie .

Streefbeeld: De polders ontwikkelen zich tot aantrekkelijke

(natte en open) natuurgebieden voor vogels,

die hier neerstrijken om te broeden (broedeilandjes

voor kustbroedvogels), bij hoogwater

uit te rusten of voedsel te zoeken.

Naast watervogels zullen deze natte weilanden

ook erg in trek zijn bij weidevogels. Aanplanting

van bosjes kan ook zangvogels naar het

gebied lokken.

In de natte, brakke tot zoute delen komt schoren

slufterachtige natuur tot ontwikkeling.

Toelichting: Dit plan sluit zowel aan bij het gebiedsplan

natuur en recreatie voor West-Zeeuws-Vlaanderen,

als bij particuliere initiatieven om

natuurgerichte recreatie in de regio (bv. de

Napoleonshoeve) te bevorderen. Bovendien

strookt het met de plannen om de zeewering

aan te passen i.f.v. de veiligheid.


Deze visie is opgesteld in het kader van het project “De Schelde Natuurlijk!”,

een gezamenlijk project van zeven Vlaamse en Nederlandse natuur- en milieuorganisaties:

Vogelbescherming Nederland

Postbus 925

3700 AX Zeist

Nederland

www.vogelbescherming.nl

WWF-België

E. Jacqmainlaan 90

B-1000 Brussel

België

www.wwf.be

Bond Beter Leefmilieu

Tweekerkenstraat 47

B-1000 Brussel

België

www.bblv.be

Natuurpunt vzw

Kardinaal Mercierplein 1

B-2800 Mechelen

België

www.natuurpunt.be

Stichting Het Zeeuwse Landschap

Postbus 25

4450 AA Heinkenszand

Nederland

www.hetzeeuwselandschap.nl

Vereniging Natuurmonumenten

Postbus 9955

1243 ZS ‘s-Graveland

Nederland

www.natuurmonumenten.nl

Zeeuwse Milieufederatie

Postbus 334

4460 AS Goes

Nederland

www.zmf.nl

47


48

Het project “De Schelde Natuurlijk!” is mogelijk door de financiële steun van:

Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling

Ministerie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

Prins Bernhard Cultuur Fonds

VSB-fonds

Nationale Postcode Loterij

Leden en sympathisanten van Vogelbescherming Nederland

More magazines by this user
Similar magazines