01.09.2013 Views

en Archeologie met beleid. Afwegingskader voor archeologiebeleid in

en Archeologie met beleid. Afwegingskader voor archeologiebeleid in

en Archeologie met beleid. Afwegingskader voor archeologiebeleid in

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong><br />

<strong>Afweg<strong>in</strong>gskader</strong> <strong>voor</strong> archeologie<strong>beleid</strong> <strong>in</strong> de Regio Achterhoek<br />

N.W. Willemse <strong>en</strong> M.H.J.M. Kock<strong>en</strong><br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> 1


2<br />

Colofon<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong>. <strong>Afweg<strong>in</strong>gskader</strong> <strong>voor</strong> archeologie<strong>beleid</strong> <strong>in</strong> de Regio Achterhoek.<br />

Willemse, N.W. & M.H.J.M. Kock<strong>en</strong> 2012. RAAP-rapport 2501 RAAP Archeologisch Adviesbureau<br />

Opdrachtgever Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek<br />

Datum: juli 2012<br />

Auteurs: dr. N.W. Willemse & drs. M.H.J.M. Kock<strong>en</strong><br />

Projectcode: AHUA<br />

Projectleider: dr. N.W. Willemse<br />

Grafisch ontwerp: drs. D. Loos<br />

Redactie: drs. D. Loos<br />

ISSN 0925-6229<br />

© RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., 2012<br />

RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt ge<strong>en</strong> aansprakelijkheid <strong>voor</strong> ev<strong>en</strong>tuele schade <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong>d<br />

uit het gebruik van de resultat<strong>en</strong> van dit onderzoek of de toepass<strong>in</strong>g van de adviez<strong>en</strong>.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>


<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong><br />

<strong>Afweg<strong>in</strong>gskader</strong> <strong>voor</strong> archeologie<strong>beleid</strong> <strong>in</strong> de Regio Achterhoek<br />

N.W. Willemse <strong>en</strong> M.H.J.M. Kock<strong>en</strong><br />

juli 2012<br />

Deze uitgave kwam tot stand<br />

<strong>met</strong> f<strong>in</strong>anciële ondersteun<strong>in</strong>g<br />

van de Prov<strong>in</strong>cie Gelderland<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> 3


Crematieurn<strong>en</strong> uit het grafveld te Ste<strong>en</strong>der<strong>en</strong>.<br />

4 <strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong>


Aanleid<strong>in</strong>g<br />

In 1990 werd door to<strong>en</strong>malig m<strong>in</strong>ister van WVC Hedy d’Acona de alarmklok geluid<br />

over de stand van ons archeologisch erfgoed <strong>en</strong> e<strong>en</strong> somber beeld geschetst over<br />

e<strong>en</strong> landschap zonder verled<strong>en</strong> <strong>in</strong> 2015. Inmiddels is er veel veranderd. Het Verdrag<br />

van Valletta werd <strong>in</strong> 1992 ondertek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> <strong>in</strong> september 2007 werd de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet<br />

1988 <strong>in</strong>grijp<strong>en</strong>d gewijzigd. De archeologie is gekoppeld aan de ruimtelijke<br />

ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>en</strong> wordt ook op die manier gef<strong>in</strong>ancierd. Van vrijwel elk terre<strong>in</strong> waar bodemverstor<strong>en</strong>de<br />

activiteit<strong>en</strong> zijn gepland, wordt op <strong>en</strong>ig mom<strong>en</strong>t <strong>in</strong> de planvorm<strong>in</strong>g<br />

eerst uit <strong>voor</strong>zorg het archeologisch belang bepaald. Anno 2012 is sprake van e<strong>en</strong><br />

archeologische markt, werk<strong>en</strong> honderd<strong>en</strong> archeolog<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanverwante specialist<strong>en</strong><br />

bij ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> word<strong>en</strong> er altijd (<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> korte tijd) basisrapport<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong><br />

over het uitgevoerde onderzoek. De laatste tijd is echter ook kritiek te beluister<strong>en</strong>.<br />

1 Er zou te veel geld naar ‘onbeduid<strong>en</strong>d’ <strong>voor</strong>onderzoek gaan <strong>en</strong> te we<strong>in</strong>ig<br />

naar baanbrek<strong>en</strong>de opgrav<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, de kwaliteit van de rapport<strong>en</strong> is <strong>voor</strong> verbeter<strong>in</strong>g<br />

vatbaar <strong>en</strong> het publieksbereik krijgt te we<strong>in</strong>ig aandacht van de archeolog<strong>en</strong>. Veel<br />

geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> belang<strong>en</strong>groep<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> niet of al het opgelegde onderzoek z<strong>in</strong>vol<br />

is (geweest) of v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> de kost<strong>en</strong> relatief hoog <strong>voor</strong> iets wat niet altijd ‘iets’ oplevert.<br />

Maar klopt dit beeld ook? Waar is het eig<strong>en</strong>lijk op gebaseerd? Wat zijn de feit<strong>en</strong>, of<br />

zijn er ge<strong>en</strong> feit<strong>en</strong>?<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong><br />

De acht sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Regio Achterhoek (Aalt<strong>en</strong>, Berkelland,<br />

Bronckhorst, Doet<strong>in</strong>chem, Montferland, Oost Gelre, Oude IJsselstreek, W<strong>in</strong>terswijk)<br />

will<strong>en</strong> graag e<strong>en</strong> verantwoorde balans tuss<strong>en</strong> de wet<strong>en</strong>schappelijke <strong>en</strong> cultuurhistorische<br />

belang<strong>en</strong> <strong>en</strong>erzijds, <strong>en</strong> de maatschappelijke <strong>en</strong> organisatorische uitvoerbaarheid<br />

op geme<strong>en</strong>telijk niveau anderzijds. Waar <strong>beleid</strong>svrijheid is, will<strong>en</strong> de<br />

geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> deze ook kunn<strong>en</strong> b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong>. De geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> will<strong>en</strong> onder meer e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong><br />

afweg<strong>in</strong>g kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> om af te zi<strong>en</strong> van archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek of het oplegg<strong>en</strong><br />

van daartoe strekk<strong>en</strong>de verplicht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> wanneer dit we<strong>in</strong>ig z<strong>in</strong>vol wordt geacht.<br />

De geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> zich t<strong>en</strong> doel om daar<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> <strong>in</strong>houdelijk onderbouwd,<br />

verantwoord programma vast te stell<strong>en</strong>2 . Onlangs is er e<strong>en</strong> regionale archeologische<br />

k<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da beschikbaar gekom<strong>en</strong>. Wat nog ontbreekt, is e<strong>en</strong> praktisch <strong>en</strong> helder<br />

afweg<strong>in</strong>gs- <strong>en</strong> selectiekader op grond waarvan goed gemotiveerde keuzes gemaakt<br />

kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het al dan niet lat<strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong> van archeologisch onderzoek<br />

bij bodemverstor<strong>en</strong>de activiteit<strong>en</strong>.<br />

5


6 <strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong>


Inhoudsopgave<br />

Aanleid<strong>in</strong>g ........................................................................................................................................................................................................................................................................................5<br />

Inhoudsopgave ...............................................................................................................................................................................................................................................................................6<br />

Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />

De geme<strong>en</strong>te als regisseur .........................................................................................................................................................................................................................................................11<br />

De huidige situatie .......................................................................................................................................................................................................................................................................13<br />

Uitgangspunt<strong>en</strong> vrijstell<strong>in</strong>gs<strong>beleid</strong> ..........................................................................................................................................................................................................................................15<br />

Vrijstell<strong>in</strong>g <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> .................................................................................................................................................................................................................................................................16<br />

Het afweg<strong>in</strong>gskader .....................................................................................................................................................................................................................................................................17<br />

Analyse <strong>en</strong> evaluatie van de bestaande onderzoekspraktijk ..............................................................................................................................................................................................19<br />

Analyse onderzoeksstrategieën ................................................................................................................................................................................................................................................21<br />

Evaluatie archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek .................................................................................................................................................................................................................................23<br />

Evaluatie bouw<strong>voor</strong>diept<strong>en</strong> .......................................................................................................................................................................................................................................................27<br />

Vrijstell<strong>in</strong>gs<strong>beleid</strong>? .......................................................................................................................................................................................................................................................................31<br />

Geme<strong>en</strong>telijke vrijstell<strong>in</strong>gsregel<strong>in</strong>g archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek ..................................................................................................................................................................................34<br />

Bronvermeld<strong>in</strong>g ............................................................................................................................................................................................................................................................................38<br />

E<strong>in</strong>dnot<strong>en</strong> .......................................................................................................................................................................................................................................................................................40<br />

Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek<br />

Archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek – het bestel ............................................................................................................................................................................................................................45<br />

Waarom e<strong>en</strong> ‘eig<strong>en</strong>’ norm <strong>voor</strong> archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek? .........................................................................................................................................................................................47<br />

Inhoudelijke norm als aanvull<strong>in</strong>g op de KNA .........................................................................................................................................................................................................................49<br />

Waar zijn we naar op zoek? ........................................................................................................................................................................................................................................................51<br />

Archeologische complex<strong>en</strong> ........................................................................................................................................................................................................................................................53<br />

Normblad archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek ...............................................................................................................................................................................................................................57<br />

Bronvermeld<strong>in</strong>g ............................................................................................................................................................................................................................................................................61<br />

E<strong>in</strong>dnot<strong>en</strong> .......................................................................................................................................................................................................................................................................................62<br />

Schakel 3: Standaard Programma van Eis<strong>en</strong> IVO-P<br />

Toelicht<strong>in</strong>g .....................................................................................................................................................................................................................................................................................65<br />

Standaard Programma van Eis<strong>en</strong> IVO-P ..................................................................................................................................................................................................................................69<br />

Verklar<strong>en</strong>de woord<strong>en</strong>lijst ....................................................................................................................................................................................................................................................... 127<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong><br />

7


8 <strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong>


Schakel 1<br />

Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> 9


10<br />

Verdiep<strong>in</strong>g<br />

Geme<strong>en</strong>telijke <strong>beleid</strong>sruimte<br />

Welke juridische aanknop<strong>in</strong>gspunt<strong>en</strong> bied<strong>en</strong> nationale <strong>en</strong> prov<strong>in</strong>ciale regelgev<strong>in</strong>g?<br />

Artikel 38a van de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet geeft aan dat bij het vaststell<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

bestemm<strong>in</strong>gsplan of beheersverord<strong>en</strong><strong>in</strong>g de geme<strong>en</strong>teraad rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g moet<br />

houd<strong>en</strong> <strong>met</strong> archeologische (verwacht<strong>in</strong>g)waard<strong>en</strong>. De artikel<strong>en</strong> 38 tot <strong>en</strong><br />

<strong>met</strong> 43 van de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet gev<strong>en</strong> de belangrijkste <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die<br />

de geme<strong>en</strong>te <strong>in</strong> relatie tot de archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg t<strong>en</strong> di<strong>en</strong>ste<br />

staan. Zo kan de geme<strong>en</strong>te <strong>in</strong> het belang van de archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg<br />

bij ‘verord<strong>en</strong><strong>in</strong>g’ eis<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> aan onderzoek <strong>in</strong> het kader van het<br />

do<strong>en</strong> van opgrav<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (artikel 38); kan <strong>in</strong> het belang van de archeologische<br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg e<strong>en</strong> rapport word<strong>en</strong> verlangd, waar<strong>in</strong> de archeologische<br />

waarde van het terre<strong>in</strong> dat zal word<strong>en</strong> verstoord <strong>in</strong> voldo<strong>en</strong>de mate is vastgesteld<br />

(artikel 41). De geme<strong>en</strong>te kan echter <strong>in</strong>itiatiefnemers van vergunn<strong>in</strong>gsplichtige<br />

project<strong>en</strong> die kle<strong>in</strong>er zijn dan 100 m² <strong>in</strong> pr<strong>in</strong>cipe niet belast<strong>en</strong><br />

<strong>met</strong> e<strong>en</strong> archeologische onderzoeksplicht (artikel 41a) – dat wil zegg<strong>en</strong> dat<br />

dan de artikel<strong>en</strong> 39, 40 <strong>en</strong> 41 niet van toepass<strong>in</strong>g zijn. 53 De geme<strong>en</strong>teraad<br />

beschikt echter over de mogelijkheid om deze onderzoeksgr<strong>en</strong>s naar bov<strong>en</strong><br />

of b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> toe bij te stell<strong>en</strong>. 54 Op deze wijze is maatwerk mogelijk, bij<strong>voor</strong>beeld<br />

<strong>in</strong> de historische kern<strong>en</strong>, of bij terre<strong>in</strong><strong>en</strong> <strong>met</strong> bek<strong>en</strong>de archeologische<br />

waard<strong>en</strong>, zoals AMK-terre<strong>in</strong><strong>en</strong>. De geme<strong>en</strong>te kan <strong>in</strong> de toelicht<strong>in</strong>g <strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />

planregels van e<strong>en</strong> bestemm<strong>in</strong>gsplan aangev<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> meer beperkte of<br />

juist e<strong>en</strong> ruimere vrijstell<strong>in</strong>g geldt. Overig<strong>en</strong>s blijkt uit de toelicht<strong>in</strong>g op het<br />

am<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t waarbij dit artikel is geïntroduceerd dat de hier<strong>voor</strong> bedoelde<br />

afwijk<strong>in</strong>gsbevoegdheid is geclausuleerd. Het moet gaan om bodemverstor<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

op huis-, tu<strong>in</strong>- <strong>en</strong> keuk<strong>en</strong>niveau. Grootschalige project<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> niet<br />

op basis van artikel 41a word<strong>en</strong> vrijgesteld. De geme<strong>en</strong>te zal de besliss<strong>in</strong>g<br />

om de vrijstell<strong>in</strong>g naar bov<strong>en</strong> of b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> bij te stell<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> op<br />

basis van e<strong>en</strong> zorgvuldige (archeologisch-<strong>in</strong>houdelijke) afweg<strong>in</strong>g. 55<br />

S<strong>in</strong>ds de <strong>in</strong>werk<strong>in</strong>gtred<strong>in</strong>g van de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet moet de geme<strong>en</strong>te besluit<strong>en</strong><br />

nem<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> aantal stapp<strong>en</strong> <strong>in</strong> het archeologische proces. Dit zijn:<br />

• besluit<strong>en</strong> of bij aanvraag omgev<strong>in</strong>gsvergunn<strong>in</strong>g wel of niet e<strong>en</strong> rapport<br />

verlangd wordt waar<strong>in</strong> de archeologische waarde van e<strong>en</strong> terre<strong>in</strong> wordt<br />

vastgesteld.<br />

• de keuze mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> bescherm<strong>en</strong>, opgrav<strong>en</strong>, vrijgev<strong>en</strong> of begeleid<strong>en</strong>, als<br />

de v<strong>in</strong>dplaats behoud<strong>en</strong>swaardig <strong>en</strong>/of onderzoekswaardig blijkt te zijn.<br />

• bepal<strong>en</strong> welke eis<strong>en</strong> er aan de uitvoer<strong>in</strong>g van het bov<strong>en</strong>staande besluit<br />

word<strong>en</strong> verbond<strong>en</strong>.<br />

Over het nem<strong>en</strong> van deze besluit<strong>en</strong> wordt niets vermeld <strong>in</strong> de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet,<br />

de Wamz of het Besluit Archeologische Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg (Bamz). Om<br />

deze red<strong>en</strong> is hier de Algem<strong>en</strong>e wet bestuursrecht (Awb) van belang:<br />

• bij de <strong>voor</strong>bereid<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> besluit vergaart het bestuursorgaan de<br />

nodige k<strong>en</strong>nis omtr<strong>en</strong>t de relevante feit<strong>en</strong> <strong>en</strong> de af te weg<strong>en</strong> belang<strong>en</strong><br />

(Awb, artikel 3, lid 2).<br />

• het bestuursorgaan gebruikt de bevoegdheid tot het nem<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

besluit niet <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> ander doel dan waar<strong>voor</strong> die bevoegdheid is verle<strong>en</strong>d<br />

(Awb, artikel 3, lid 3).<br />

• het bestuursorgaan weegt de rechtstreeks bij het besluit betrokk<strong>en</strong> belang<strong>en</strong><br />

af, <strong>voor</strong> zover niet uit e<strong>en</strong> wettelijk <strong>voor</strong>schrift of uit de aard van<br />

de uit te oef<strong>en</strong><strong>en</strong> bevoegdheid e<strong>en</strong> beperk<strong>in</strong>g <strong>voor</strong>tvloeit; de <strong>voor</strong> e<strong>en</strong><br />

of meer belanghebb<strong>en</strong>d<strong>en</strong> nadelige gevolg<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> besluit mog<strong>en</strong><br />

niet onev<strong>en</strong>redig zijn <strong>in</strong> verhoud<strong>in</strong>g tot de <strong>met</strong> het besluit te di<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

doel<strong>en</strong> (Awb, artikel 3, lid 4 of 4b).<br />

• e<strong>en</strong> besluit di<strong>en</strong>t te berust<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> deugdelijke motiver<strong>in</strong>g (Awb, artikel<br />

3,46).<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>


De geme<strong>en</strong>te als regisseur<br />

De wet- <strong>en</strong> regelgev<strong>in</strong>g rond archeologie <strong>en</strong> ruimtelijke<br />

ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>in</strong> ons land is sterk <strong>in</strong> beweg<strong>in</strong>g. S<strong>in</strong>ds 1 september<br />

2007 is het wettelijk kader <strong>voor</strong> archeologie, de<br />

Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet, via e<strong>en</strong> wijzig<strong>in</strong>gswet herzi<strong>en</strong>. 3 Daarnaast<br />

is de nieuwe Wet ruimtelijke ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g (Wro) per 1<br />

juli 2008 <strong>in</strong>gegaan. Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> bij de vaststell<strong>in</strong>g<br />

van e<strong>en</strong> bestemm<strong>in</strong>gsplan of beheersverord<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

als bedoeld <strong>in</strong> artikel 3.1 <strong>en</strong> 3.38 Wro altijd rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

te houd<strong>en</strong> <strong>met</strong> <strong>in</strong> de grond aanwezige dan wel te verwacht<strong>en</strong><br />

archeologische waard<strong>en</strong>. Deze bestemm<strong>in</strong>gsplanverplicht<strong>in</strong>g<br />

br<strong>en</strong>gt <strong>met</strong> zich mee dat geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

het kader moet<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de archeologische<br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg. Zij hebb<strong>en</strong> dus e<strong>en</strong> kerntaak <strong>in</strong> de<br />

uitvoer<strong>in</strong>g van de archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg, <strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> bij ruimtelijke besluitvorm<strong>in</strong>g het archeologische<br />

belang afweg<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> de andere belang<strong>en</strong>.<br />

Nuance<br />

In dit proces staat e<strong>en</strong> g<strong>en</strong>uanceerde aanpak<br />

c<strong>en</strong>traal. Niet alle activiteit<strong>en</strong> zijn ev<strong>en</strong> <strong>in</strong>grijp<strong>en</strong>d;<br />

wat er moet gebeur<strong>en</strong> verschilt per gebied <strong>en</strong> per<br />

locatie. Zo mog<strong>en</strong> B&W het besluit nem<strong>en</strong> dat zij<br />

bepaalde archeologische waard<strong>en</strong> niet van belang<br />

v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat zij om die red<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> publiek geld<br />

zull<strong>en</strong> aanw<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>voor</strong> behoudsmaatregel<strong>en</strong>. Deze<br />

keuzevrijheid is nodig om overhed<strong>en</strong> <strong>in</strong> de geleg<strong>en</strong>heid<br />

te stell<strong>en</strong> bestuurlijk <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong> te zett<strong>en</strong> op<br />

cultuurhistorische zak<strong>en</strong> die zij van wez<strong>en</strong>lijk belang<br />

acht<strong>en</strong>. Dit vraagt wel om bestelverantwoordelijkheid<br />

van de betrokk<strong>en</strong> overhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> bew<strong>in</strong>dsperson<strong>en</strong>, <strong>in</strong><br />

comb<strong>in</strong>atie <strong>met</strong> e<strong>en</strong> motiver<strong>in</strong>gsplicht op basis van<br />

de Algem<strong>en</strong>e wet bestuursrecht (Awb).<br />

Visie <strong>en</strong> regie<br />

De geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Regio Achterhoek staan <strong>voor</strong> de<br />

opgave om de wettelijke uitgangspunt<strong>en</strong> van de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet<br />

<strong>en</strong> de zorg <strong>voor</strong> het archeologische erfgoed<br />

op e<strong>en</strong> werkbare <strong>en</strong> doelmatige manier te <strong>in</strong>tegrer<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

het geme<strong>en</strong>telijke <strong>beleid</strong>. Uitgangspunt is het strev<strong>en</strong><br />

naar beheer <strong>en</strong> behoud van <strong>in</strong> de bodem aanwezige<br />

archeologische rest<strong>en</strong> om te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat unieke<br />

<strong>in</strong>formatie over het verled<strong>en</strong> verlor<strong>en</strong> gaat. Voorwaarde<br />

<strong>voor</strong> de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is verder e<strong>en</strong> goede aansluit<strong>in</strong>g bij<br />

het rijks- <strong>en</strong> prov<strong>in</strong>ciaal archeologie<strong>beleid</strong>. De geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

will<strong>en</strong> er <strong>voor</strong> zorg<strong>en</strong> dat het archeologisch erfgoed<br />

volwaardig deel uitmaakt van de ruimtelijke ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />

het bijzonder <strong>en</strong> het geme<strong>en</strong>telijke (cultuurhistorische)<br />

<strong>beleid</strong> <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong>. Het bevorder<strong>en</strong> van sam<strong>en</strong>hang<br />

<strong>in</strong> k<strong>en</strong>nis, k<strong>en</strong>nisoverdracht (erfgoededucatie), besef <strong>en</strong><br />

draagvlak zijn daarb<strong>in</strong>n<strong>en</strong> belangrijke zwaartepunt<strong>en</strong>.<br />

De <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die daarmee gemoeid zijn, moet<strong>en</strong><br />

wat de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> betreft wel <strong>in</strong> e<strong>en</strong> goede verhoud<strong>in</strong>g<br />

staan tot het archeologische <strong>en</strong> maatschappelijke belang.<br />

Doelmatigheid, draagvlak, ev<strong>en</strong>wichtigheid <strong>en</strong> het<br />

<strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> van overbodige regelgev<strong>in</strong>g vorm<strong>en</strong> <strong>in</strong> deze<br />

b<strong>en</strong>ader<strong>in</strong>g de sleutelbegripp<strong>en</strong>. Waar <strong>beleid</strong>svrijheid<br />

toepasbaar is, will<strong>en</strong> de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> deze ook kunn<strong>en</strong><br />

b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong>.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> 11 1


12<br />

<br />

Onderzoekmeld<strong>in</strong>ggebied<strong>en</strong> <strong>in</strong> de regio <br />

Achterhoek (ARCHIS peildatum 2<br />

onderzoekmeld<strong>in</strong>ggebied<strong>en</strong><br />

bebouwde kom<br />

Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> de (Regio) Achterhoek<br />

oppervlakte<br />

Aalt<strong>en</strong> 97 km 2<br />

Berkelland 261 km 2<br />

Bronckhorst 287 km 2<br />

Doet<strong>in</strong>chem 80 km 2<br />

Montferland 107 km 2<br />

Oost Gelre 110 km 2<br />

Oude IJsselstreek 138 km 2<br />

W<strong>in</strong>terswijk 139 km 2<br />

Lochem 216 km 2<br />

Zutph<strong>en</strong> 43 km 2<br />

Doesburg 13 km 2<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>


De huidige situatie<br />

De geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Regio Achterhoek k<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> ruime traditie <strong>met</strong> het uitvoer<strong>en</strong> van archeologisch<br />

onderzoek. 4 In de afgelop<strong>en</strong> 15 jaar zijn<br />

door derd<strong>en</strong> (archeologische marktpartij<strong>en</strong>) bijna<br />

650 archeologische <strong>voor</strong>onderzoek<strong>en</strong> uitgevoerd. 5<br />

In de dagelijkse praktijk uit de zorgplicht zich<br />

<strong>voor</strong>al op het vlak van het bepal<strong>en</strong> van onderzoeksplicht<br />

bij bestemm<strong>in</strong>gsplanwijzig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

bij de aanvraag van omgev<strong>in</strong>gsvergunn<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Ieder plan wordt beoordeeld op de w<strong>en</strong>selijkheid<br />

om archeologisch onderzoek uit te voer<strong>en</strong>. De<br />

norm die <strong>in</strong> de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet is vastgesteld, is<br />

dat <strong>voor</strong> elke bodemverstor<strong>in</strong>g vanaf 100 vierkante<br />

<strong>met</strong>er e<strong>en</strong> archeologisch onderzoek uitgevoerd<br />

moet word<strong>en</strong>. Deze gr<strong>en</strong>swaarde is overig<strong>en</strong>s niet<br />

bepaald op basis van archeologisch-<strong>in</strong>houdelijke<br />

overweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, maar vormt de uitkomst van e<strong>en</strong><br />

politiek debat <strong>en</strong> geldt alle<strong>en</strong> <strong>voor</strong> ‘huis-, tu<strong>in</strong><strong>en</strong><br />

keuk<strong>en</strong>gevall<strong>en</strong>’. Nog los van de vraag of dit<br />

wet<strong>en</strong>schappelijk relevant is, betek<strong>en</strong>t de 100vierkante-<strong>met</strong>er-norm<br />

e<strong>en</strong> belast<strong>in</strong>g van vrijwel<br />

iedere ruimtelijke ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>met</strong> archeologisch<br />

onderzoek. Reeds <strong>in</strong> e<strong>en</strong> groot deel van Nederland<br />

hebb<strong>en</strong> archeolog<strong>en</strong> <strong>en</strong> bestuurders daarom<br />

vrijstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van archeologisch onderzoek<br />

<strong>in</strong>gesteld, waarbij <strong>voor</strong>al praktische overweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

bepal<strong>en</strong>d zijn <strong>voor</strong> de uite<strong>in</strong>delijk gekoz<strong>en</strong><br />

vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>. 6<br />

<strong>Afweg<strong>in</strong>gskader</strong><br />

Archeologische v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> verwacht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> legg<strong>en</strong><br />

ruimtelijk gezi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote claim op de grond.<br />

In de praktijk krijg<strong>en</strong> veel burgers dus te mak<strong>en</strong> <strong>met</strong><br />

archeologie. De overheid die heeft bepaald dat er onderzoek<br />

moet plaatsv<strong>in</strong>d<strong>en</strong> is echter verplicht <strong>in</strong>zicht<br />

te gev<strong>en</strong> <strong>in</strong> de achterligg<strong>en</strong>de argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />

wijze waarop ev<strong>en</strong>tueel teg<strong>en</strong>gestelde belang<strong>en</strong> teg<strong>en</strong><br />

elkaar zijn afgewog<strong>en</strong>. De bodemverstoorder die<br />

de verplicht<strong>in</strong>g tot het f<strong>in</strong>ancier<strong>en</strong> van archeologisch<br />

onderzoek (of behoudmaatregel<strong>en</strong>) krijgt opgelegd,<br />

heeft daar recht op. In de praktijk wordt gekek<strong>en</strong> naar<br />

de aard <strong>en</strong> omvang van de geplande bodem<strong>in</strong>grep<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> relatie tot de (verwachte) aanwezigheid van<br />

archeologische rest<strong>en</strong>. Maar mag de nadruk op verwachte<br />

archeologische rest<strong>en</strong> wel het <strong>en</strong>ige criterium<br />

zijn <strong>voor</strong> het afdw<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van onderzoek? 7 En is bij<br />

kle<strong>in</strong>schalig onderzoek alles wel belangrijk of zijn er<br />

wellicht speerpunt<strong>en</strong> te b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong>? Uit e<strong>en</strong> aantal<br />

rec<strong>en</strong>te uitsprak<strong>en</strong> van de Raad van State blijkt dat bij<br />

afwijk<strong>in</strong>g van de 100 m2-gr<strong>en</strong>s <strong>in</strong> opwaartse z<strong>in</strong> hoge<br />

eis<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gesteld aan de motiver<strong>in</strong>g van afwijk<strong>in</strong>g<br />

van deze ondergr<strong>en</strong>s! 8<br />

De geme<strong>en</strong>tes <strong>in</strong> de Regio Achterhoek beschikk<strong>en</strong><br />

mom<strong>en</strong>teel over gedetailleerde archeologische<br />

verwacht<strong>in</strong>gskaart<strong>en</strong> <strong>en</strong> op basis hiervan is op<br />

geme<strong>en</strong>telijk niveau <strong>voor</strong>lopig AMZ-<strong>beleid</strong> geformuleerd.<br />

Onlangs is er tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> regionale archeologi-<br />

sche k<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da beschikbaar gekom<strong>en</strong>. 9 Wat nog<br />

ontbreekt, is e<strong>en</strong> praktisch <strong>en</strong> helder afweg<strong>in</strong>gs- <strong>en</strong><br />

selectiekader op grond waarvan keuzes gemotiveerd<br />

kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het al dan niet (lat<strong>en</strong><br />

of verplicht<strong>en</strong> tot het) uitvoer<strong>en</strong> van archeologisch<br />

onderzoek bij bodemverstor<strong>en</strong>de activiteit<strong>en</strong>. Veel<br />

belang<strong>en</strong>groep<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> namelijk niet of het opgelegde<br />

onderzoek z<strong>in</strong>vol is (geweest) of v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> de<br />

kost<strong>en</strong> relatief hoog <strong>voor</strong> iets wat niet altijd ‘iets’<br />

oplevert. E<strong>en</strong> meer g<strong>en</strong>uanceerd <strong>en</strong> gemotiveerd<br />

regionaal afweg<strong>in</strong>gskader moet <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> werkbare<br />

uitvoer<strong>in</strong>g van de archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg<br />

op geme<strong>en</strong>telijk schaalniveau. Als onderdeel<br />

van dit afweg<strong>in</strong>gskader will<strong>en</strong> de regiogeme<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

gebruik mak<strong>en</strong> van de afwijk<strong>in</strong>gsbevoegdheid uit<br />

de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet (art. 41a) om tot e<strong>en</strong> afwijk<strong>in</strong>g<br />

van de wettelijk vastgelegde ondergr<strong>en</strong>s van 100<br />

vierkante <strong>met</strong>er te kom<strong>en</strong>. Uitgangspunt daarbij is<br />

e<strong>en</strong> maatschappelijk aanvaardbare balans tuss<strong>en</strong> de<br />

ontwikkel<strong>in</strong>g van ruimtelijke ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>en</strong> het zorgvuldig<br />

beher<strong>en</strong> van het (ondergronds) cultuurhistorisch<br />

erfgoed.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> 13


14<br />

Gebiedsgerichte monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg<br />

Het Nederlandse stedelijk <strong>en</strong> ruraal cultuurlandschap vormt e<strong>en</strong> unieke<br />

<strong>en</strong> onmisbare drager van ons culturele erfgoed, <strong>en</strong> daarmee van de id<strong>en</strong>titeit<br />

van ons land. Het draagt bij aan e<strong>en</strong> ‘Mooi Nederland’. E<strong>en</strong> mooi Nederland<br />

is ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s van economische betek<strong>en</strong>is <strong>voor</strong> ons land (toerisme,<br />

vestig<strong>in</strong>gsklimaat; zie o.a. het bat<strong>en</strong>onderzoek, ‘Erfgoed <strong>in</strong> W<strong>in</strong>terswijk,<br />

e<strong>en</strong> andere weg’). En het conserver<strong>en</strong> van kwetsbare landschapp<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

historische stads- <strong>en</strong> dorpsgezicht<strong>en</strong> draagt ook bij aan het welzijn van<br />

de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>in</strong> ons land (RLG 1999). De Nota Belvedere (1999) is daar de<br />

weerslag van. In deze nota onderschrijv<strong>en</strong> de to<strong>en</strong>malige m<strong>in</strong>isteries van<br />

OCW, VROM, LNV <strong>en</strong> V&W het belang van cultuurhistorie <strong>voor</strong> de ruimtelijke<br />

<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g van Nederland. Niet alle<strong>en</strong> het monum<strong>en</strong>t staat c<strong>en</strong>traal,<br />

maar cultuurhistorie <strong>in</strong> de ruimtelijke context. De gedachte achter Belvedere:<br />

‘Behoud van cultuurhistorische waard<strong>en</strong> door ontwikkel<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong><br />

kwalitatief hoogwaardige ruimtelijke <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g’ is breed gedrag<strong>en</strong>.<br />

Meer <strong>en</strong> meer maatschappelijke organisaties die e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong> <strong>in</strong> de ruimtelijke<br />

ontwikkel<strong>in</strong>g van Nederland ondersteun<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>staande gedachte.<br />

Zij will<strong>en</strong> het Nederlandse cultuurlandschap <strong>in</strong>clusief het bov<strong>en</strong>grondse<br />

<strong>en</strong> ondergrondse erfgoed e<strong>en</strong> duurzaam perspectief gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanstur<strong>en</strong><br />

op de kwaliteit van dit landschap. Sleutelbegripp<strong>en</strong> zijn publieke bewustword<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> e<strong>en</strong> duurzaam perspectief. Onder de vlag van Momo verschuift<br />

de aandacht van het object naar het object <strong>en</strong> omgev<strong>in</strong>g, <strong>en</strong> van sectoraal<br />

naar <strong>in</strong>tergraal, waarbij de ruimtelijke ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g het dome<strong>in</strong> wordt <strong>voor</strong> de<br />

gebiedsgerichte monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg. Per januari 2012 is het Besluit ruimtelijke<br />

ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g zodanig gewijzigd, dat naast archeologie ook de overige<br />

cultuurhistorische waard<strong>en</strong> (historische bouwkunst, cultuurlandschap,<br />

historische ecologie, aardkundige waard<strong>en</strong>) <strong>in</strong> het bestemm<strong>in</strong>gsplan aandacht<br />

krijg<strong>en</strong>. In de toelicht<strong>in</strong>g di<strong>en</strong>t te word<strong>en</strong> gemotiveerd hoe <strong>met</strong> al die<br />

waard<strong>en</strong> is omgegaan.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>


Uitgangspunt<strong>en</strong> vrijstell<strong>in</strong>gs<strong>beleid</strong><br />

Welke <strong>beleid</strong>s<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> b<strong>en</strong>ut om<br />

hier verder <strong>in</strong>vull<strong>in</strong>g aan te gev<strong>en</strong>?<br />

Er zijn t<strong>en</strong>m<strong>in</strong>ste twee mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> waar door de<br />

geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> meer duidelijkheid gebod<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong>.<br />

Vrijwel al het archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek<br />

wordt uitgevoerd <strong>in</strong> het kader van e<strong>en</strong> aanvraag<br />

van e<strong>en</strong> ontgrond<strong>in</strong>gs- of omgev<strong>in</strong>gsvergunn<strong>in</strong>g<br />

of e<strong>en</strong> wijzig<strong>in</strong>g van het bestemm<strong>in</strong>gsplan. Hier<br />

di<strong>en</strong>t dus de vraag te word<strong>en</strong> beantwoord of<br />

archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek 10 e<strong>en</strong> noodzakelijke<br />

<strong>voor</strong>waarde is <strong>voor</strong> de vergunn<strong>in</strong>gverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g of<br />

wijzig<strong>in</strong>g? Om <strong>in</strong>vull<strong>in</strong>g te gev<strong>en</strong> aan deze vraag<br />

kan <strong>in</strong> het bestemm<strong>in</strong>gsplan <strong>in</strong> pr<strong>in</strong>cipe gestuurd<br />

word<strong>en</strong> op twee verschill<strong>en</strong>de variabel<strong>en</strong>. T<strong>en</strong><br />

eerste kunn<strong>en</strong> bepaalde categorieën bouwwerk<strong>en</strong><br />

of grondgebruik word<strong>en</strong> vrijgesteld van<br />

archeologisch onderzoek. T<strong>en</strong> tweede kan er e<strong>en</strong><br />

ondergr<strong>en</strong>s <strong>voor</strong> de oppervlakte <strong>en</strong> diepte van<br />

de bodem<strong>in</strong>greep word<strong>en</strong> <strong>in</strong>gesteld. Deze ondergr<strong>en</strong>s<br />

is e<strong>en</strong> m<strong>in</strong>imale oppervlakte/diepte van de<br />

bodem<strong>in</strong>greep waarbij archeologisch onderzoek<br />

nodig wordt geacht. Blijft de oppervlakte van de<br />

bodem<strong>in</strong>greep onder deze gr<strong>en</strong>s dan hoeft er ge<strong>en</strong><br />

<strong>voor</strong>onderzoek te word<strong>en</strong> verricht. Indi<strong>en</strong> <strong>voor</strong>onderzoek<br />

wel noodzakelijk wordt geacht, di<strong>en</strong>t na<br />

afloop van het <strong>voor</strong>onderzoek (na de def<strong>in</strong>itieve<br />

waardestell<strong>in</strong>g) e<strong>en</strong> onderbouwd selectiebesluit te<br />

word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Praktisch <strong>en</strong> transparant <strong>met</strong> respect<br />

<strong>voor</strong> het verled<strong>en</strong><br />

De Achterhoekse geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> will<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vrijstell<strong>in</strong>gsregel<strong>in</strong>g<br />

archeologisch onderzoek waarbij:<br />

1. <strong>voor</strong> iedere<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig valt na te gaan welke<br />

<strong>voor</strong>waard<strong>en</strong> <strong>met</strong> betrekk<strong>in</strong>g tot archeologisch<br />

<strong>voor</strong>onderzoek <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> bepaald terre<strong>in</strong> geld<strong>en</strong>;<br />

2. <strong>voor</strong> iedere<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig valt na te gaan <strong>in</strong> welke<br />

gevall<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> archeologisch onderzoek gevraagd<br />

wordt <strong>en</strong> dus welke vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van toepass<strong>in</strong>g<br />

zijn; bij <strong>voor</strong>keur één of e<strong>en</strong> beperkt aantal<br />

vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>;<br />

3. de gr<strong>en</strong>swaard<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>de goed zijn gemotiveerd;<br />

4. de schade aan het bodemarchief als gevolg van de<br />

vrijstell<strong>in</strong>g beperkt blijft.<br />

Vier pijlers <strong>voor</strong> vrijstell<strong>in</strong>gs<strong>beleid</strong><br />

T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van bov<strong>en</strong>staand punt 4 geldt uiteraard<br />

de vraag welk risico acceptabel wordt gevond<strong>en</strong>?<br />

Welke effect<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> het <strong>in</strong>stell<strong>en</strong> van vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />

<strong>voor</strong> archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek hebb<strong>en</strong><br />

op het archeologisch bodemarchief? Hoe groot is de<br />

kans dat belangrijke archeologische waard<strong>en</strong> ongezi<strong>en</strong><br />

verlor<strong>en</strong> gaan? 11 Hoe groot is de kans dat het<br />

aantal toevalsvondst<strong>en</strong> to<strong>en</strong>eemt? Naarmate grotere<br />

gebied<strong>en</strong> word<strong>en</strong> vrijgegev<strong>en</strong> bestaat hier immers<br />

e<strong>en</strong> grotere kans op. 12 De onderzoekskost<strong>en</strong> (<strong>en</strong><br />

schadeclaims door het stillegg<strong>en</strong> van het werk) zijn<br />

<strong>voor</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g van de vergunn<strong>in</strong>gverl<strong>en</strong>er/het bevoegd<br />

gezag (artikel 57.2 <strong>en</strong> 58.2 Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet<br />

1988; Memorie van toelicht<strong>in</strong>g Wamz 29259 III.3),<br />

want die heeft gesteld dat er ge<strong>en</strong> archeologisch<br />

<strong>voor</strong>onderzoek nodig was! In de hiernavolg<strong>en</strong>de<br />

bijdrag<strong>en</strong> word<strong>en</strong> de 4 pijlers <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> vrijstell<strong>in</strong>gsregel<strong>in</strong>g<br />

gemotiveerd:<br />

Pijler 1: het maatschappelijk afweg<strong>in</strong>gskader;<br />

Pijler 2: analyse van de bestaande onderzoekspraktijk;<br />

Pijler 3: e<strong>en</strong> evaluatie van reeds uitgevoerd archeologisch<br />

<strong>voor</strong>onderzoek;<br />

Pijler 4: evaluatie moderne bouw<strong>voor</strong>diept<strong>en</strong>.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> 15


16<br />

Verdiep<strong>in</strong>g<br />

Vrijstell<strong>in</strong>g <strong>met</strong> <strong>beleid</strong><br />

De afweg<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> vrijstell<strong>in</strong>gsregel<strong>in</strong>g <strong>in</strong> te voer<strong>en</strong> als selectiecriterium<br />

overstijgt e<strong>en</strong> sectorale (strikt archeologische) b<strong>en</strong>ader<strong>in</strong>g: wet<strong>en</strong>schappelijke,<br />

maatschappelijke én politieke motiev<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> rol. 56<br />

De verdel<strong>in</strong>g van de ruimte wordt vanuit al deze verschill<strong>en</strong>de waardecomplex<strong>en</strong><br />

bezi<strong>en</strong>. In de huidige praktijk word<strong>en</strong> de claims tuss<strong>en</strong> de sector<strong>en</strong><br />

echter nauwelijks afgewog<strong>en</strong>, maar <strong>in</strong> e<strong>en</strong> onderl<strong>in</strong>ge strijd beslecht,<br />

waarbij archeologie vaak het onderspit delft. De argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (nut <strong>en</strong> noodzaak)<br />

<strong>en</strong> middel<strong>en</strong> om <strong>en</strong>ig gewicht <strong>in</strong> deze onderl<strong>in</strong>ge strijd <strong>in</strong> de schaal<br />

te legg<strong>en</strong> zijn <strong>voor</strong> de archeologie over het algeme<strong>en</strong> namelijk beperkt. De<br />

bots<strong>in</strong>g van de waardecomplex<strong>en</strong> <strong>in</strong> ruimtelijke besliss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zal daarom<br />

uite<strong>in</strong>delijk politiek word<strong>en</strong> beslecht. Het blijft e<strong>en</strong> politieke keuze welke<br />

prioriteit aan welke waard<strong>en</strong> (sociale rechtvaardigheid, welvaartsontwikkel<strong>in</strong>g,<br />

duurzaamheid, belev<strong>in</strong>gswaarde van de ruimte) wordt gegev<strong>en</strong>.<br />

Daar houdt dan ook de ruimtelijke ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g op <strong>en</strong> wordt ze ruimtelijke politiek.<br />

57 Uitgangspunt is uiteraard wel dat selectie door de geme<strong>en</strong>te <strong>beleid</strong><br />

veronderstelt: maatschappelijke doel<strong>en</strong> die m<strong>en</strong> tracht te verwez<strong>en</strong>lijk<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> <strong>in</strong> functie waarvan m<strong>en</strong> selecteert, niet om ‘erg<strong>en</strong>s vanaf te kom<strong>en</strong>’. De<br />

overheid die heeft bepaald dat er onderzoek moet plaatsv<strong>in</strong>d<strong>en</strong> (of niet) is<br />

verder verplicht <strong>in</strong>zicht te gev<strong>en</strong> <strong>in</strong> de achterligg<strong>en</strong>de argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />

wijze waarop ev<strong>en</strong>tueel teg<strong>en</strong>gestelde belang<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> elkaar zijn afgewog<strong>en</strong><br />

(artikel 3, Awb).<br />

Motivatie<br />

Artikel 38 eerste lid, onderdeel b van de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet stelt dat de<br />

geme<strong>en</strong>teraad gevall<strong>en</strong> kan vaststell<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> burgemeester <strong>en</strong> wethouders<br />

kunn<strong>en</strong> afzi<strong>en</strong> van nader archeologisch onderzoek of het oplegg<strong>en</strong><br />

van daartoe strekk<strong>en</strong>de verplicht<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. In feite wordt hiermee beoogd dat<br />

geme<strong>en</strong>teraad <strong>in</strong> de geleg<strong>en</strong>heid wordt gesteld om archeologisch vrijstell<strong>in</strong>gs<strong>beleid</strong><br />

te formuler<strong>en</strong>. Beoogd is te <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat de zog<strong>en</strong>oemde<br />

“kruimelgevall<strong>en</strong>” onder de reikwijdte van dit wets<strong>voor</strong>stel vall<strong>en</strong>. De<br />

vrijstell<strong>in</strong>g zal <strong>met</strong> archeologisch-<strong>in</strong>houdelijke red<strong>en</strong><strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

onderbouwd <strong>en</strong> <strong>in</strong> het belang van de archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg<br />

moet<strong>en</strong> zijn, dus afhankelijk van de aard, de omvang <strong>en</strong> de archeologische<br />

gevoeligheid van het gebied. In de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet staat echter nerg<strong>en</strong>s<br />

omschrev<strong>en</strong>: 1) welke uitgangspunt<strong>en</strong> bij deze archeologisch-<strong>in</strong>houdelijke<br />

motivatie gehanteerd moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, <strong>en</strong> 2) hoe deze <strong>in</strong>gevuld zoud<strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> (of kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>) om tot e<strong>en</strong> afwijk<strong>in</strong>g van de wettelijk<br />

vastgelegde ondergr<strong>en</strong>s van 100 vierkante <strong>met</strong>er te kom<strong>en</strong>. Hierdoor is tot<br />

nog toe <strong>en</strong>ige willekeur te bespeur<strong>en</strong> <strong>in</strong> de wijze waarop archeolog<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

bestuurders <strong>in</strong> Nederland toets<strong>in</strong>gskaders hebb<strong>en</strong> vervaardigd, én <strong>in</strong> de<br />

motiev<strong>en</strong> die hieraan t<strong>en</strong> grondslag hebb<strong>en</strong> geleg<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> situatie die juridisch<br />

vaak niet goed onderbouwd is <strong>en</strong> zowel b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> als buit<strong>en</strong> de sector<br />

soms scheve og<strong>en</strong> oproept. 58<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>


Pijler 1<br />

Het afweg<strong>in</strong>gskader<br />

Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> <strong>voor</strong> archeologisch onderzoek, <strong>en</strong><br />

daarmee vrijstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, zijn <strong>in</strong> de praktijk moeilijk te<br />

g<strong>en</strong>erer<strong>en</strong> uit wet<strong>en</strong>schappelijke k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> onderzoeksvrag<strong>en</strong>,<br />

ook al wordt dit wel verlangd. Het gaat<br />

uite<strong>in</strong>delijk om de vraag e<strong>en</strong> redelijke afweg<strong>in</strong>g te<br />

mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de te lever<strong>en</strong> <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g van archeologisch<br />

<strong>voor</strong>onderzoek <strong>en</strong> de te verwachte resultat<strong>en</strong>.<br />

13 E<strong>en</strong> valide uitgangspunt bij het <strong>in</strong>stell<strong>en</strong> van<br />

ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> zou kunn<strong>en</strong> zijn dat <strong>in</strong> pr<strong>in</strong>cipe m<strong>in</strong>der<br />

van het bodemarchief verstoord wordt naarmate<br />

het oppervlak van de bodem<strong>in</strong>greep kle<strong>in</strong>er is <strong>en</strong> de<br />

diepte van de <strong>in</strong>greep ger<strong>in</strong>ger. Erg<strong>en</strong>s ligt e<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>s<br />

waaronder de mate van bodemverstor<strong>in</strong>g dermate<br />

ger<strong>in</strong>g is, dat de kans op vernietig<strong>in</strong>g van (verwachte)<br />

behoud<strong>en</strong>swaardige archeologische rest<strong>en</strong> kle<strong>in</strong> kan<br />

word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd (zie daartoe ‘pijler 3’). Het mak<strong>en</strong><br />

van die keuzes is ev<strong>en</strong>wel omstred<strong>en</strong>: elke v<strong>in</strong>dplaats,<br />

behoud<strong>en</strong>swaardig of niet, bevat wel <strong>in</strong>formatie die<br />

wet<strong>en</strong>schappelijk relevant is. Verder di<strong>en</strong>t m<strong>en</strong> er bij<br />

deze red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g op bedacht te zijn dat (e<strong>en</strong> optelsom<br />

van) meerdere kle<strong>in</strong>e <strong>in</strong>grep<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> uite<strong>in</strong>delijk<br />

kunn<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke bodemverstor<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> aantast<strong>in</strong>g van het bodemarchief. Het hanter<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> m<strong>in</strong>imum oppervlak moet <strong>in</strong> die z<strong>in</strong> niet leid<strong>en</strong><br />

tot e<strong>en</strong> geleidelijke erosie van het bodemarchief.<br />

Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> aan onderzoek<br />

Zoals op de pag<strong>in</strong>a hiernaast wordt betoogd, kunn<strong>en</strong><br />

ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrijstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> niet louter vanuit<br />

archeologisch perspectief word<strong>en</strong> bezi<strong>en</strong>. Om e<strong>en</strong> archeologisch<br />

afweg<strong>in</strong>gskader meer maatschappelijke<br />

contour<strong>en</strong> te gev<strong>en</strong> word<strong>en</strong> hieronder vier algem<strong>en</strong>e<br />

uitgangspunt<strong>en</strong> belicht die richt<strong>in</strong>ggev<strong>en</strong>d zijn <strong>voor</strong><br />

de discussie over ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>:<br />

· Noodzakelijkheid: Het is evid<strong>en</strong>t dat er e<strong>en</strong><br />

noodzaak moet bestaan om (prev<strong>en</strong>tief) archeologisch<br />

onderzoek uit te voer<strong>en</strong>. In de archeologische<br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg komt deze noodzaak <strong>voor</strong>t uit<br />

wet- <strong>en</strong> regelgev<strong>in</strong>g (<strong>en</strong> jurisprud<strong>en</strong>tie). Dat er e<strong>en</strong><br />

noodzaak bestaat om onderzoek uit te voer<strong>en</strong> wil<br />

echter nog niet zegg<strong>en</strong> dat daarmee ook elke vorm<br />

van onderzoek gelegitimeerd is. Het noodzakelijkheidspr<strong>in</strong>cipe<br />

stelt dat het onderzoek niet verder<br />

mag gaan dan wat nodig is om de doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

de AMZ-onderzoeksket<strong>en</strong> 14 te bereik<strong>en</strong>.<br />

· Proportionaliteit: Gestreefd moet word<strong>en</strong> naar<br />

e<strong>en</strong> juiste verhoud<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g <strong>en</strong> verwachte<br />

resultat<strong>en</strong>. Vooraf zijn ge<strong>en</strong> objectieve<br />

regels op te stell<strong>en</strong> van wat door betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

als proportioneel of disproportioneel wordt gezi<strong>en</strong>.<br />

Individuele project<strong>en</strong> zijn veelal te verschill<strong>en</strong>d<br />

als het gaat om de vak<strong>in</strong>houdelijke kost<strong>en</strong>/<br />

bat<strong>en</strong>analyse <strong>in</strong> relatie tot de maatschappelijke<br />

druk om e<strong>en</strong> project te realiser<strong>en</strong> <strong>en</strong> de f<strong>in</strong>anciële<br />

draagkracht van de <strong>in</strong>itiatiefnemer. Wat proportioneel<br />

is, zal <strong>in</strong> elk project afgewog<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitonderhandeld<br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. 15 De mate waar<strong>in</strong><br />

betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> de uitkomst accepter<strong>en</strong> zal <strong>in</strong> hoge<br />

mate afhang<strong>en</strong> van de zorgvuldigheid van dit<br />

proces.<br />

· Effectiviteit: Het is w<strong>en</strong>selijk op cruciale mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

te toets<strong>en</strong> of de onderzoeks<strong>met</strong>hode <strong>in</strong>derdaad<br />

doet wat het beoogd te do<strong>en</strong>. 16 Natuurlijk<br />

zijn er marges als het gaat om de mate van betrouwbaarheid<br />

van onderzoek. Zo is het mogelijk<br />

dat er ge<strong>en</strong> effectieve <strong>en</strong> tegelijkertijd betaalbare<br />

middel<strong>en</strong> beschikbaar zijn. 17<br />

· Subsidiariteit: Het subsidiariteitpr<strong>in</strong>cipe houdt<br />

<strong>in</strong> dat altijd het m<strong>in</strong>st zware (maar effectieve)<br />

middel <strong>in</strong>gezet moet word<strong>en</strong>. Hiermee is niet<br />

alle<strong>en</strong> het belang van de opdrachtgever van het<br />

onderzoek gedi<strong>en</strong>d, maar wordt ook tegemoet<br />

gekom<strong>en</strong> aan de eis van wederkerigheid: als het<br />

archeologische belang mag word<strong>en</strong> afgewog<strong>en</strong><br />

teg<strong>en</strong> het economische, mische, is ook het omgekeerde<br />

billijk <strong>en</strong> redelijk.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> 17


18<br />

Verdiep<strong>in</strong>g<br />

Waar zijn we naar op zoek?<br />

In de huidige archeologische praktijk vorm<strong>en</strong> veelal k<strong>en</strong>nis – <strong>en</strong> <strong>voor</strong>al<br />

k<strong>en</strong>nisleemt<strong>en</strong> – het kader <strong>voor</strong> de selectie van welk deel van het<br />

bodemarchief prev<strong>en</strong>tief onderzocht moet word<strong>en</strong>. Archeologische<br />

terre<strong>in</strong><strong>en</strong> die mogelijk het gat van e<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nislacune kunn<strong>en</strong> dicht<strong>en</strong>,<br />

krijg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hogere prioriteit, e<strong>en</strong> hogere status toebedeeld dan terre<strong>in</strong><strong>en</strong><br />

die we<strong>in</strong>ig of ge<strong>en</strong> nieuwe k<strong>en</strong>nis zull<strong>en</strong> toevoeg<strong>en</strong>. Maar is<br />

e<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nislacune eig<strong>en</strong>lijk wel e<strong>en</strong> goed argum<strong>en</strong>t om overal ‘onderzoek’<br />

te eis<strong>en</strong>? Immers, wet<strong>en</strong>schap gaat uit van steeds verschuiv<strong>en</strong>de<br />

onderzoeksvrag<strong>en</strong>; k<strong>en</strong>nisleemtes zull<strong>en</strong> altijd blijv<strong>en</strong> bestaan.<br />

Bij het afweg<strong>in</strong>gsproces om de wettelijke ondergr<strong>en</strong>s bij te stell<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

andere archeologisch-<strong>in</strong>houdelijke factor<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>goed e<strong>en</strong> rol te spel<strong>en</strong>.<br />

Voor de hand ligg<strong>en</strong> de fysieke mogelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>voor</strong>al beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

<strong>voor</strong> het effectief uitvoer<strong>en</strong> van <strong>voor</strong>onderzoek of de mogelijkhed<strong>en</strong> <strong>voor</strong><br />

behoud <strong>in</strong> situ. Het is namelijk belangrijk vast te stell<strong>en</strong> dat het zoek<strong>en</strong><br />

naar onbek<strong>en</strong>de archeologische verschijnsel<strong>en</strong> (prospectie) per def<strong>in</strong>itie<br />

selectief is. Nooit zal 100% van het oppervlak onderzocht kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>,<br />

noch zal de gebruikte <strong>met</strong>hode de volledige garantie bied<strong>en</strong> dat alle<br />

archeologische rest<strong>en</strong> aan het licht te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> zijn. Prospectief onderzoek<br />

zal dus altijd maar e<strong>en</strong> deel van de archeologische werkelijkheid zichtbaar<br />

mak<strong>en</strong>. Het rester<strong>en</strong>de deel zal <strong>voor</strong> ons verborg<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>.<br />

De vraag is vervolg<strong>en</strong>s hoe m<strong>en</strong> <strong>in</strong> de praktijk om moet gaan <strong>met</strong> deze<br />

impliciete onzekerheid; zeker als opdrachtgevers ‘betaalbare’ betrouwbaarheid<br />

én kwaliteit verlang<strong>en</strong>. In dit opzicht heeft e<strong>en</strong> prospectie veel weg van<br />

e<strong>en</strong> loterij. Bij beide zijn er kost<strong>en</strong> <strong>voor</strong>af <strong>en</strong> bestaat er niet meer dan e<strong>en</strong><br />

kans op succes. Maar terwijl we bij e<strong>en</strong> loterij vaak precies wet<strong>en</strong> hoe groot<br />

de kans is op de hoofdprijs, wet<strong>en</strong> we daar <strong>in</strong> de archeologie nog steeds<br />

bitter we<strong>in</strong>ig van. Daar komt nog bij dat ook de grootte van de hoofdprijs<br />

niet te becijfer<strong>en</strong> is. Is alle archeologie zó waardevol dat deze koste wat kost<br />

opgespoord moet word<strong>en</strong>? Wanneer is het toegestaan om <strong>voor</strong>af keuz<strong>en</strong><br />

te mak<strong>en</strong>? De te lever<strong>en</strong> <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g van het prospectief onderzoek zal <strong>in</strong><br />

e<strong>en</strong> redelijke verhoud<strong>in</strong>g moet<strong>en</strong> staan tot de verwachte resultat<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />

betrouwbaarheid daarvan. Vraagstell<strong>in</strong>gsgericht prospecter<strong>en</strong> biedt <strong>in</strong> ieder<br />

geval de kans om <strong>voor</strong>dat de prospectie start stil te staan bij de vraag<br />

waar we qua archeologie <strong>in</strong> het bewuste plangebied naar op zoek zijn.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>


Pijler 2<br />

Analyse <strong>en</strong> evaluatie van de bestaande onderzoekspraktijk<br />

Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> aan opspor<strong>in</strong>gs<strong>met</strong>hod<strong>en</strong> (1)<br />

De allereerste fase van archeologisch veldonderzoek<br />

(verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d of karter<strong>en</strong>d veldonderzoek) is meestal<br />

niets meer of m<strong>in</strong>der dan het opspor<strong>en</strong> van onbek<strong>en</strong>de<br />

archeologische verschijnsel<strong>en</strong>. Zonder karter<strong>en</strong>d<br />

archeologisch veldonderzoek (ook wel ‘archeologische<br />

prospectie’ g<strong>en</strong>oemd) wet<strong>en</strong> we niet waar<br />

archeologische rest<strong>en</strong> zich bev<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> we<br />

<strong>in</strong> feite niet of nauwelijks iets behoud<strong>en</strong>. Het is dan<br />

ook de belangrijkste schakel <strong>in</strong> de ket<strong>en</strong> van process<strong>en</strong><br />

die tot behoud van ons ondergrondse erfgoed<br />

moet leid<strong>en</strong>. Iedere<strong>en</strong> die betrokk<strong>en</strong> is bij de archeologische<br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg zal daarom groot belang<br />

hecht<strong>en</strong> aan prospectief onderzoek dat ‘betrouwbaar’<br />

is. De vraag is echter wat precies onder betrouwbaarheid<br />

moet word<strong>en</strong> verstaan <strong>en</strong> teg<strong>en</strong> welke prijs? 18<br />

Hoe hoger de betrouwbaarheidseis<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe omvangrijker<br />

de prospectie, des te duurder het onderzoek<br />

zal uitvall<strong>en</strong>. De volg<strong>en</strong>de drie vrag<strong>en</strong> (wat, waar<br />

<strong>en</strong> hoe) spel<strong>en</strong> <strong>in</strong> ieder geval e<strong>en</strong> belangrijke rol:<br />

Wat zoek<strong>en</strong> we<br />

Archeologische rest<strong>en</strong> bestaan <strong>in</strong> de bodem deels uit<br />

de rest<strong>en</strong> van object<strong>en</strong> die ooit door de m<strong>en</strong>s gemaakt<br />

zijn (zoals aardewerk of vuurst<strong>en</strong><strong>en</strong> werktuig<strong>en</strong>) <strong>en</strong> al<br />

dan niet opzettelijk <strong>in</strong> de bodem zijn achtergeblev<strong>en</strong>.<br />

Maar ook uit bodemverkleur<strong>in</strong>g<strong>en</strong> als paalspor<strong>en</strong> of<br />

(opgevulde) kuil<strong>en</strong> <strong>en</strong> greppels. Afhankelijk van ouderdom,<br />

verschill<strong>en</strong> <strong>in</strong> m<strong>en</strong>selijk gedrag <strong>en</strong> geologische <strong>en</strong><br />

bodemkundige process<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> deze archeologische<br />

rest<strong>en</strong> van plaats tot plaats sterk verschill<strong>en</strong>. Omdat we<br />

deze verschill<strong>en</strong> op <strong>voor</strong>hand niet goed wet<strong>en</strong> is het<br />

lastig te bepal<strong>en</strong> welke zoekmiddel<strong>en</strong> eff ectief kunn<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> <strong>in</strong>gezet. Het opspor<strong>en</strong> van onbek<strong>en</strong>de archeologische<br />

verschijnsel<strong>en</strong> heeft zijn gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>. 19 Als we<br />

strev<strong>en</strong> naar volledigheid <strong>en</strong> <strong>met</strong> niet m<strong>in</strong>der g<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong><br />

nem<strong>en</strong> dan e<strong>en</strong> betrouwbaarheid van honderd proc<strong>en</strong>t,<br />

blijft ons niets anders over dan de bodem vlakdekk<strong>en</strong>d<br />

op te grav<strong>en</strong>. Hier spel<strong>en</strong> de beg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong> van proportionaliteit<br />

<strong>en</strong> subsidiariteit e<strong>en</strong> rol. In de huidige praktijk<br />

heeft het bureauonderzoek (e<strong>en</strong> bronn<strong>en</strong>studie)<br />

daarom e<strong>en</strong> expliciete positie <strong>in</strong> de beg<strong>in</strong>fase van het<br />

prospectief onderzoek. 20 Het di<strong>en</strong>t de <strong>in</strong>houdelijke basis<br />

te lever<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de verwachte prospectiek<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van<br />

mogelijk aanwezige archeologische rest<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>als de<br />

bijhor<strong>en</strong>de zoekstrategie. 21<br />

Waar gaan we zoek<strong>en</strong><br />

Omdat de regio-geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> archeologischlandschappelijke<br />

z<strong>in</strong> gedetailleerd <strong>in</strong> kaart gebracht<br />

zijn, is tot op zekere hoogte te <strong>voor</strong>spell<strong>en</strong> <strong>in</strong> welke<br />

landschappelijke zones de kans op bewon<strong>in</strong>gsrest<strong>en</strong><br />

groter is dan elders. Het belangrijkste <strong>voor</strong>deel van<br />

deze selectie<strong>met</strong>hode is e<strong>en</strong> efficiëntere <strong>in</strong>zet van het<br />

onderzoeksbudget. Er zijn echter twee belangrijke<br />

nadel<strong>en</strong>: <strong>in</strong> de eerste plaats ligt de focus veelal op onderzoek<br />

<strong>in</strong> zones <strong>met</strong> e<strong>en</strong> (middel)hoge (verwachte)<br />

dichtheid aan archeologische rest<strong>en</strong>, maar dit zegt<br />

niets over bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> aspect als zeldzaamheid.<br />

Rest<strong>en</strong> van zeer oude rituele handel<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, bij<strong>voor</strong>beeld,<br />

kom<strong>en</strong> juist <strong>in</strong> zones <strong>met</strong> e<strong>en</strong> lage verwacht<strong>in</strong>g<br />

<strong>voor</strong>. E<strong>en</strong> ander belangrijk nadeel is de ‘self-fulfill<strong>in</strong>g<br />

prophecy’. Stel nu e<strong>en</strong>s dat er geheel teg<strong>en</strong> de<br />

verwacht<strong>in</strong>g <strong>in</strong> toch bewon<strong>in</strong>g was <strong>in</strong> e<strong>en</strong> deelgebied<br />

<strong>met</strong> e<strong>en</strong> lage archeologische verwacht<strong>in</strong>g?<br />

Door steeds maar weer uit te gaan van de bestaande<br />

<strong>in</strong>zicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> te we<strong>in</strong>ig rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g te houd<strong>en</strong> <strong>met</strong> het<br />

onverwachte, is het risico aanwezig dat onze k<strong>en</strong>nis<br />

zich <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong>d bevestigt <strong>en</strong> niet meer vernieuwt. 22<br />

De <strong>en</strong>ige manier om aan dit bezwaar tegemoet te kom<strong>en</strong>,<br />

is door ook toets<strong>en</strong>d onderzoek uit te voer<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

de zones <strong>met</strong> e<strong>en</strong> lage archeologische verwacht<strong>in</strong>g.<br />

Hoe gaan we zoek<strong>en</strong><br />

In de archeologie is <strong>met</strong> de <strong>in</strong>voer<strong>in</strong>g van de Kwaliteitsnorm<br />

Nederlandse <strong>Archeologie</strong> (KNA) <strong>in</strong> 2001<br />

gekoz<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> norm die de expliciter<strong>in</strong>g van de<br />

betrouwbaarheid <strong>in</strong> het afweg<strong>in</strong>gsproces (onderhandel<strong>in</strong>gsproces)<br />

als doel heeft. 23 De KNA stelt eis<strong>en</strong> aan<br />

de te gebruik<strong>en</strong> bronn<strong>en</strong> <strong>en</strong> eist zelfs e<strong>en</strong> specificatie<br />

van de uiterlijke k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van de op te spor<strong>en</strong><br />

archeologische rest<strong>en</strong> <strong>en</strong> de meest optimale zoekstrategie.<br />

De kwaliteit van de onderzoeksuitkomst<strong>en</strong> is<br />

daarmee rechtstreeks afhankelijk van de vraagstell<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> <strong>in</strong>gezette <strong>met</strong>hod<strong>en</strong>. Wanneer <strong>in</strong> e<strong>en</strong> landschapstype<br />

e<strong>en</strong> bepaald type ‘v<strong>in</strong>dplaats’ nooit is aangetroff<strong>en</strong>,<br />

zal er daardoor ook niet gericht naar gezocht<br />

word<strong>en</strong>. 24 Vanuit het oogpunt van effectiviteit zal <strong>in</strong><br />

de fase van het bureauonderzoek sterker de nadruk<br />

moet<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> te ligg<strong>en</strong> op welke <strong>met</strong>hode, of comb<strong>in</strong>atie<br />

van <strong>met</strong>hod<strong>en</strong>, het beste kan word<strong>en</strong> <strong>in</strong>gezet.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> 19


20<br />

type/dater<strong>in</strong>g <strong>met</strong>hode lithologische context boorgrid dia<strong>met</strong>er waarnem<strong>in</strong>gstechniek <strong>met</strong>hode boorgrid dia<strong>met</strong>er waarnem<strong>in</strong>gstechniek<br />

Ste<strong>en</strong>tijd strooi<strong>in</strong>g van overweg<strong>en</strong>d vuurste<strong>en</strong> archeologische laag<br />

middelgrote variant:<br />

- basisnederzett<strong>in</strong>g<br />

- huisplaats<br />

omvang: 200-1000 m 2 (600 m 2 )<br />

grote variant:<br />

- groot basiskamp<br />

- aggregati<strong>en</strong>ederzett<strong>in</strong>g<br />

- meerdere huisplaats<strong>en</strong><br />

omvang: >2000 m 2<br />

Tabel 2.<br />

A1 zand 20 x 25 m 15 cm 3 mm zeef B1 20 x 25 m 3 cm guts Snijd<strong>en</strong> <strong>met</strong> boormes<br />

A2 klei/löss 17 x 20 m 12 cm 3 mm zeef<br />

A3 klei/löss 13 x 15 m 12 cm brokkel<strong>en</strong>/snijd<strong>en</strong><br />

A4 zand 40 x 50 m 15 cm 3 mm zeef B2 40 x 50 m 3 cm guts Snijd<strong>en</strong> <strong>met</strong> boormes<br />

A5 klei/löss 30 x 35 m 12 cm 3 mm zeef<br />

A6 klei/löss 20 x 25 m 12 cm brokkel<strong>en</strong>/snijd<strong>en</strong><br />

Bronstijd-Middeleeuw<strong>en</strong> strooi<strong>in</strong>g van overweg<strong>en</strong>d aardewerk archeologische laag<br />

huisplaats(<strong>en</strong>)<br />

omvang: 500-2000 m 2<br />

dorp<br />

omvang: > 8000 m 2<br />

C1 zand 30 x 35 m 15 cm 4 mm zeef D1 30 x 35 m 3 cm guts Snijd<strong>en</strong> <strong>met</strong> boormes<br />

C2 klei/löss 20 x 25 m 12 cm 4 mm zeef<br />

C3 klei/löss 17 x 20 m 12 cm brokkel<strong>en</strong>/snijd<strong>en</strong><br />

C4 zand 80 x 90 m 15 cm 4 mm zeef D2 80 x 90 m 3 cm guts Snijd<strong>en</strong> <strong>met</strong> boormes<br />

C5 klei/löss 60 x 70 m 12 cm 4 mm zeef<br />

C6 klei/löss 40 x 50 m 12 cm brokkel<strong>en</strong>/snijd<strong>en</strong><br />

brede zoekoptie E1 zand 20 x 25 m 15 cm 4 mm zeef<br />

E2 klei/löss 13 x 15 m 12 cm brokkel<strong>en</strong>/snijd<strong>en</strong><br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>


Pijler 2<br />

Analyse onderzoeksstrategieën<br />

Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> aan opspor<strong>in</strong>gs<strong>met</strong>hod<strong>en</strong> (2)<br />

De meest optimale werkwijze is om bestaande k<strong>en</strong>nis<br />

over e<strong>en</strong> gebied bepal<strong>en</strong>d te lat<strong>en</strong> zijn <strong>voor</strong> de keuze<br />

<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> zoekstrategie. 25 Is er voldo<strong>en</strong>de <strong>voor</strong>k<strong>en</strong>nis,<br />

dan kan het logisch zijn deze te gebruik<strong>en</strong> <strong>en</strong> is toets<strong>en</strong>d<br />

onderzoek op zijn plaats. Ontbreekt deze k<strong>en</strong>nis,<br />

dan blijft er ge<strong>en</strong> andere weg over dan de mogelijkheid<br />

te overweg<strong>en</strong> om explorer<strong>en</strong>d te werk te gaan.<br />

Dan past niet al te specifiek verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d veldonderzoek<br />

of (<strong>in</strong> het geval van karter<strong>en</strong>d onderzoek) e<strong>en</strong><br />

brede ‘zoekoptie’ (zie tabel 2). De bl<strong>in</strong>de hoek daarvan<br />

moet<strong>en</strong> we dan <strong>voor</strong> lief nem<strong>en</strong>. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het overgrote<br />

deel van het grondgebied <strong>in</strong> de Achterhoek is het op<br />

basis van de geme<strong>en</strong>telijke waard<strong>en</strong>- <strong>en</strong> verwacht<strong>in</strong>gskaart<strong>en</strong><br />

mogelijk om – vóórdat gekoz<strong>en</strong> wordt <strong>voor</strong><br />

e<strong>en</strong> prospectie – stil te staan bij de vraag waar we naar<br />

op zoek zijn <strong>en</strong> of b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de begr<strong>en</strong>z<strong>in</strong>g van de pot<strong>en</strong>tiële<br />

onderzoekslocatie e<strong>en</strong> kwalitatief voldo<strong>en</strong>de<br />

opspor<strong>in</strong>gsonderzoek kan word<strong>en</strong> uitgevoerd. 26<br />

K<strong>en</strong>getall<strong>en</strong><br />

De <strong>in</strong> Nederland gehanteerde k<strong>en</strong>getall<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de<br />

meest optimale zoekstrategieën zijn gebaseerd op<br />

aannames over de omvang, vondst- <strong>en</strong> spor<strong>en</strong>dichtheid<br />

van de meeste te verwacht<strong>en</strong> archeologische rest<strong>en</strong><br />

(hierna ‘v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong>’). Het voert hier te ver om hier<br />

diep op <strong>in</strong> te gaan, maar <strong>in</strong> de omvang van bij<strong>voor</strong>beeld<br />

vroegere nederzett<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bestaat e<strong>en</strong> <strong>en</strong>orme<br />

variatie. Rest<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> jachtkampje uit de Ste<strong>en</strong>tijd<br />

zijn qua omvang vele mal<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>er dan rest<strong>en</strong> van<br />

e<strong>en</strong> nederzett<strong>in</strong>g uit de Rome<strong>in</strong>se tijd. Rest<strong>en</strong> van<br />

vuurste<strong>en</strong>v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong>, zoals jachtkampjes, zijn veelal<br />

kle<strong>in</strong>er dan 200 vierkante <strong>met</strong>er. De kle<strong>in</strong>ste nederzett<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

<strong>met</strong> houtbouwhuiz<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> omvang van<br />

gemiddeld 500 tot 2000 vierkante <strong>met</strong>er. Deze getall<strong>en</strong><br />

zijn <strong>in</strong> de Nederlandse prospectiepraktijk van belang<br />

omdat vrijwel alle zoek<strong>met</strong>hod<strong>en</strong> – of het gaat om de<br />

veel toegepaste boor<strong>met</strong>hod<strong>en</strong> of zoeksleuv<strong>en</strong> – al<br />

dan niet expliciet de zoekstrategie aanpass<strong>en</strong> aan de<br />

veronderstelde omvang van mogelijk aanwezige v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong>.<br />

Zelfs de meest <strong>voor</strong>zichtige zoekstrategieën<br />

mak<strong>en</strong> e<strong>en</strong> impliciete keuze <strong>voor</strong> de m<strong>in</strong>imale omvang<br />

van op te spor<strong>en</strong> v<strong>in</strong>dplaatstyp<strong>en</strong>. Deze ondergr<strong>en</strong>s<br />

schommelt rond de 500 vierkante <strong>met</strong>er <strong>voor</strong> gebied<strong>en</strong><br />

<strong>met</strong> zandbodems. 27<br />

Waar zijn we naar op zoek<br />

Waar zijn archeolog<strong>en</strong> dus naar op zoek? In de meeste<br />

gevall<strong>en</strong> – wanneer sprake is van louter e<strong>en</strong> breed<br />

<strong>in</strong>gestok<strong>en</strong> verwachte aanwezigheid van archeologische<br />

rest<strong>en</strong> – wordt <strong>in</strong> ieder geval niet naar vondst- of<br />

spoorcomplex<strong>en</strong> gezocht kle<strong>in</strong>er dan 500 vierkante<br />

<strong>met</strong>er (tabel 2). In de bestaande praktijk van het<br />

archeologische prospectieonderzoek <strong>in</strong> Gelderland 28<br />

wordt alle<strong>en</strong> gericht (systematisch) gezocht naar<br />

relatief vondstrijke <strong>en</strong> grote nederzett<strong>in</strong>gslocaties<br />

<strong>met</strong> e<strong>en</strong> omvang van méér dan 500 vierkante <strong>met</strong>er. 29<br />

Analyse van de <strong>in</strong> de database van de K<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da<br />

<strong>Archeologie</strong> Oost-Gelderland opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>s<br />

betreff<strong>en</strong>de de zoek<strong>met</strong>hod<strong>en</strong> lever<strong>en</strong> e<strong>en</strong>zelfde<br />

beeld op (zie figuur 1). Uitdrukkelijk di<strong>en</strong>t te word<strong>en</strong><br />

gesteld dat dit zoek<strong>met</strong>hod<strong>en</strong> betreft die zich <strong>voor</strong>al<br />

richt<strong>en</strong> op rest<strong>en</strong> van (grotere) nederzett<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (<strong>en</strong><br />

wellicht grafveld<strong>en</strong>). 30 Moeilijk op te spor<strong>en</strong> rest<strong>en</strong><br />

uit de periferie van woongebied<strong>en</strong>, zoals rest<strong>en</strong> van<br />

grondstofw<strong>in</strong>n<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere punt- <strong>en</strong> lijnvormige<br />

object<strong>en</strong> als weg<strong>en</strong> e.d., word<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Nederlandse<br />

AMZ-archeologie ‘gemakshalve’ terzijde geschov<strong>en</strong>. 31<br />

Alle<strong>en</strong> <strong>in</strong> specifieke situaties lijkt het maatschappelijk<br />

haalbaar <strong>en</strong> w<strong>en</strong>selijk om gericht naar dergelijke f<strong>en</strong>om<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

‘op zoek te gaan’.<br />

Omvang gezochte vondstspreid<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

1<br />

1 10 100 1000 10000 100000 1000000<br />

feitelijk onderzocht (vierkante <strong>met</strong>er)<br />

Figuur 1.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> 21<br />

omvang systematisch gezochte vondstspreid<strong>in</strong>g (m2)<br />

10000<br />

1000<br />

100<br />

10


22<br />

Resultat<strong>en</strong> archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek naar verwacht<strong>in</strong>gszone<br />

Tabel 3.<br />

verwacht<strong>in</strong>g aantal % vervolg ge<strong>en</strong> vervolg<br />

hoog 158 28,8 49% 51%<br />

hoog <strong>en</strong> middelhoog 8 1,5 43% 57%<br />

middelhoog 50 9,1 42% 58%<br />

hoog <strong>en</strong> laag 34 6,2 38% 62%<br />

Uitgangspunt<strong>en</strong> evaluatie<br />

laag 153 27,9 30% 70%<br />

ge<strong>en</strong> 144 26,2 38% 62%<br />

totaal 547 100<br />

Uitgangspunt <strong>voor</strong> de evaluatie zijn de <strong>voor</strong> de K<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da <strong>Archeologie</strong> Oost-<br />

Gelderland (KAOG) verzamelde gegev<strong>en</strong>s uit de periode 1997-2011. 59 Er is alle<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> analyse <strong>en</strong> evaluatie van het archeologische <strong>voor</strong>onderzoek (bureauonderzoek<br />

<strong>en</strong>/of prospectief veldonderzoek) uitgevoerd. Daarbij is ge<strong>en</strong> <strong>in</strong>houdelijk oordeel<br />

geveld over het onderzoek zelf, noch is rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g gehoud<strong>en</strong> <strong>met</strong> het geme<strong>en</strong>telijk<br />

selectiebesluit. In totaal zijn er <strong>in</strong> deze periode <strong>in</strong> de regio 647 <strong>voor</strong>onderzoek<strong>en</strong><br />

geregistreerd. Voor e<strong>en</strong> evaluatie van de <strong>in</strong>houdelijke resultat<strong>en</strong> van het onderzoek<br />

is gekoz<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> pragmatische <strong>en</strong> <strong>in</strong>zichtelijke analyse. 60 De c<strong>en</strong>trale vraag is gesteld<br />

of het onderzoek heeft geleid tot e<strong>en</strong> positief danwel negatief selectieadvies 61<br />

<strong>en</strong> welke relatie dat heeft <strong>met</strong> relevante gebiedsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> 62 <strong>en</strong> de oppervlakte van<br />

het onderzoeksgebied. 63 Er is ge<strong>en</strong> verdiep<strong>en</strong>d onderzoek gedaan <strong>in</strong> hoeverre de<br />

<strong>in</strong>gezette <strong>met</strong>hod<strong>en</strong> van het onderzoek aanleid<strong>in</strong>g gav<strong>en</strong> om vervolgonderzoek te<br />

adviser<strong>en</strong>; aangezi<strong>en</strong> uit de Prov<strong>in</strong>ciale <strong>Archeologie</strong>balans al was geblek<strong>en</strong> dat er<br />

bijzonder we<strong>in</strong>ig <strong>met</strong>hodische variatie bestaat tuss<strong>en</strong> de onderzoek<strong>en</strong>, <strong>en</strong> omdat<br />

vrijwel nooit de <strong>met</strong>hodische <strong>in</strong>steek of het prospectiedoel <strong>in</strong> de rapportages wordt<br />

verantwoord leek dat ook we<strong>in</strong>ig z<strong>in</strong>vol. 64<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>


Pijler 3<br />

Evaluatie archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek<br />

Welke effect<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> het <strong>in</strong>stell<strong>en</strong> van vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />

<strong>voor</strong> archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek hebb<strong>en</strong><br />

op het archeologisch bodemarchief? 32 Hoe groot<br />

is de kans dat belangrijke archeologische rest<strong>en</strong><br />

ongezi<strong>en</strong> verlor<strong>en</strong> gaan? Hoe groot is de kans dat<br />

het aantal toevalsvondst<strong>en</strong> to<strong>en</strong>eemt? 33 E<strong>en</strong> deel<br />

van deze vrag<strong>en</strong> kan beantwoord word<strong>en</strong> door de<br />

<strong>in</strong>houdelijke resultat<strong>en</strong> van het vele onderzoek van<br />

de afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> te analyser<strong>en</strong> <strong>en</strong> evaluer<strong>en</strong> (zie<br />

tekst onder tabel 3). Ook biedt dit e<strong>en</strong> handvat <strong>voor</strong><br />

het mak<strong>en</strong> van archeologisch-<strong>in</strong>houdelijke keuzes<br />

bij het formuler<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> afweg<strong>in</strong>gskader. En dat<br />

Verdel<strong>in</strong>g van de 647 gebiedsgroottes<br />

oppervlakte % totaal opp. % aantal<br />

Tabel 4.<br />

< 100 m² 0,005 2,0<br />

< 300 m² 0,05 5,2<br />

< 500 m² 0,07 8,2<br />

< 1000 m² 0,3 16,8<br />

< 2500 m² 1,4 36,1<br />

< 5000 m² 3,9 55,2<br />

< 1 ha 7,1 68<br />

< 2 ha 13,3 80,1<br />

< 10 ha 34,1 92,9<br />

>10 ha 65,9 7,1<br />

is <strong>in</strong> het kracht<strong>en</strong>spel <strong>met</strong> andere maatschappelijke<br />

belang<strong>en</strong> wel zo w<strong>en</strong>selijk.<br />

Def<strong>in</strong>itie/betek<strong>en</strong>is<br />

Het is niet altijd duidelijk welke oppervlakt<strong>en</strong> bij<br />

de vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bedoeld. Soms betreft<br />

het de oppervlakte van het hele plangebied<br />

(<strong>in</strong> dit rapport plangebied/plangrootte), maar het<br />

kan ook word<strong>en</strong> gelez<strong>en</strong> als het oppervlak van de<br />

feitelijke bodem<strong>in</strong>greep of het bebouwde oppervlak<br />

(<strong>in</strong> dit rapport: bruto-oppervlakteverstor<strong>in</strong>g).<br />

E<strong>en</strong> duidelijke <strong>en</strong> expliciete begripsafbak<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

van de oppervlakt<strong>en</strong>ormer<strong>in</strong>g is vanuit juridisch<br />

oogpunt cruciaal omdat deze kwantitatieve<br />

gr<strong>en</strong>swaarde uite<strong>in</strong>delijk <strong>in</strong> het bestemm<strong>in</strong>gsplan<br />

wordt vastgelegd. De vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>s is gelijk<br />

aan de bruto oppervlakteverstor<strong>in</strong>g. Bruto oppervlakteverstor<strong>in</strong>g<br />

staat <strong>voor</strong> alle bodem<strong>in</strong>grep<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

het plangebied, t<strong>en</strong> behoeve van bouw<strong>en</strong>, erf<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g,<br />

verhard<strong>in</strong>g, kabels, leid<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, et cetera.<br />

Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> uit ervar<strong>in</strong>g?<br />

Uit figuur 2 <strong>en</strong> tabel 4 valt af te lez<strong>en</strong> dat hele kle<strong>in</strong>e<br />

plangebied<strong>en</strong> weliswaar <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>, maar dat er <strong>in</strong><br />

de afgelop<strong>en</strong> vijfti<strong>en</strong> jaar <strong>in</strong> de Regio Achterhoek<br />

slechts we<strong>in</strong>ig zijn onderzocht. 34 Slechts 15 van de<br />

647 onderzoek<strong>en</strong> betrof onderzoekslocaties kle<strong>in</strong>er<br />

dan de <strong>in</strong> de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet gemelde 100 vierkante<br />

<strong>met</strong>er ‘(bruto) oppervlakteverstor<strong>in</strong>g’. Uitgaande van<br />

de feitelijk onderzochte oppervlakte mak<strong>en</strong> onderzoekslocaties<br />

kle<strong>in</strong>er dan 2500 vierkante <strong>met</strong>er zelfs<br />

maar e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e 1,5 proc<strong>en</strong>t uit van het totaal door<br />

archeolog<strong>en</strong> onderzochte oppervlak (figuur 3). En<br />

weliswaar is er uit de punt<strong>en</strong>wolk <strong>in</strong> figuur 2 e<strong>en</strong> sterkere<br />

to<strong>en</strong>ame van adviez<strong>en</strong> <strong>voor</strong> vervolgonderzoek af<br />

te lez<strong>en</strong> wanneer de onderzoeksgebied<strong>en</strong> groter zijn<br />

dan circa 300 vierkante <strong>met</strong>er, maar er kan op basis<br />

van deze reeks zeker ge<strong>en</strong> verband gelegd word<strong>en</strong><br />

tuss<strong>en</strong> oppervlakte van het onderzoeksgebied <strong>en</strong> het<br />

al dan niet aantreff<strong>en</strong> van archeologische rest<strong>en</strong>. De<br />

broodnodige nuance <strong>voor</strong> de discussie naar vrijstel-<br />

<strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d onderzoek (prospectiefase) n=647<br />

10<br />

0% 20% 40% 60% 80% 100%<br />

perc<strong>en</strong>tage van het totaal naar aantal<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> 23<br />

feitelijk onderzocht (vierkante <strong>met</strong>er)<br />

1000000<br />

100000<br />

10000<br />

1000<br />

100<br />

Figuur 2.<br />

ge<strong>en</strong> vervolg<br />

vervolg


24<br />

feitelijk onderzocht (vierkante <strong>met</strong>ers<br />

1000000<br />

100000<br />

10000<br />

1000<br />

100<br />

<strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d onderzoek <strong>in</strong> verwacht<strong>in</strong>gsgebied<strong>en</strong><br />

n=536<br />

advies: ge<strong>en</strong> vervolg ge<strong>en</strong> vervolgonderzoek<br />

advies: vervolg vervolgonderzoek<br />

10<br />

0,000% 0,001% 0,010% 0,100% 1,000% 10,000% 100,000%<br />

perc<strong>en</strong>tage van het totaal naar oppervlakte<br />

Figuur 3.<br />

Resultat<strong>en</strong> verbeeld<br />

10000000<br />

1000000<br />

GCHW3 hoge verwacht<strong>in</strong>g n=155<br />

10<br />

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%<br />

perc<strong>en</strong>tage van het totaal naar aantal<br />

In de bov<strong>en</strong>staande figur<strong>en</strong> 3 tot tn <strong>met</strong> 8 staan de belangrijkste resultat<strong>en</strong> van de<br />

gekoz<strong>en</strong> evaluatie<strong>met</strong>hode verbeeld. In de grafiek<strong>en</strong> is de oppervlakte van de 647<br />

<strong>in</strong>dividuele onderzoeksgebied<strong>en</strong> (verticale as) uitgezet teg<strong>en</strong> het proc<strong>en</strong>tuele aandeel<br />

van die onderzoek<strong>en</strong> (horizontale as) <strong>in</strong> het totaal (naar aantal onderzoek<strong>en</strong>,<br />

<strong>in</strong> figuur 3 naar oppervlakte). Omdat verder per onderzoeksgebied is geregistreerd<br />

welk selectieadvies is afgegev<strong>en</strong> (rode stip: doorgaan <strong>met</strong> onderzoek; gro<strong>en</strong>e stip:<br />

vrijgev<strong>en</strong>) kan op (betrekkelijk) e<strong>en</strong>voudige wijze e<strong>en</strong> beeld word<strong>en</strong> geg<strong>en</strong>ereerd<br />

van zowel: 1) het relatieve aandeel van de verschill<strong>en</strong>de gebiedsgroottes (<strong>in</strong> figuur 2<br />

bedraagt het aantal onderzoek<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>er dan 1000 m2 [verticale as] m<strong>in</strong>der dan 20%<br />

[horizontale as]) , <strong>en</strong> 2) die <strong>voor</strong>onderzoek<strong>en</strong> waar het onderzoeksresultaat aanleid<strong>in</strong>g<br />

gaf het onderzoek verder <strong>voor</strong>t te zett<strong>en</strong> (rode stip).<br />

100000<br />

10000<br />

1000<br />

100<br />

advies: ge<strong>en</strong> vervolg ge<strong>en</strong> vervolgonderzoek<br />

advies: vervolg vervolgonderzoek<br />

Figuur 4.<br />

1000000<br />

100000<br />

10000<br />

1000<br />

100<br />

GCHW3 middelhoge verwacht<strong>in</strong>g n=50<br />

advies: ge<strong>en</strong> vervolg ge<strong>en</strong> vervolgonderzoek<br />

advies: vervolg vervolgonderzoek<br />

10<br />

0% 20% 40% 60% 80% 100%<br />

perc<strong>en</strong>tage van het totaal naar aantal<br />

Figuur 5.<br />

l<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> <strong>voor</strong> archeologisch onderzoek zit hem<br />

<strong>in</strong> de archeologisch-landschappelijke context van de<br />

onderzoeksgebied<strong>en</strong>. 35 In tabel 3 <strong>en</strong> figur<strong>en</strong> 3 tot <strong>en</strong><br />

<strong>met</strong> 6 staan deze weergegev<strong>en</strong> uitgesplitst naar verwacht<strong>in</strong>gszones.<br />

Voor terre<strong>in</strong><strong>en</strong> waar redelijkerwijs op<br />

<strong>voor</strong>hand kan word<strong>en</strong> uitgegaan van de aanwezigheid<br />

van behoud<strong>en</strong>swaardige archeologische rest<strong>en</strong> – zoals<br />

archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (AMK-terre<strong>in</strong><strong>en</strong>; figuur 7)<br />

of historische kern<strong>en</strong> (figuur 8) – is e<strong>en</strong> vergelijkbare<br />

analyse uiteraard niet nodig. 36 Immers het gaat om<br />

e<strong>en</strong> vrijstell<strong>in</strong>gregime <strong>voor</strong> onderzoeksgebied<strong>en</strong> waar<br />

alle<strong>en</strong> <strong>in</strong> pot<strong>en</strong>tie archeologische rest<strong>en</strong> <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> –<br />

niet <strong>voor</strong> locaties waar deze reeds zijn vastgesteld!<br />

In grote lijn<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> gesteld dat – ongeacht de<br />

oppervlakte van de onderzoekslocatie – het aantal<br />

vervolgadviez<strong>en</strong> (<strong>en</strong> dus <strong>in</strong> pot<strong>en</strong>tie de aanwezigheid<br />

van behoud<strong>en</strong>swaardige archeologische rest<strong>en</strong>) toe-<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>


feitelijk onderzocht (vierkante <strong>met</strong>er<br />

1000000<br />

100000<br />

10000<br />

1000<br />

100<br />

GCHW3 lage verwacht<strong>in</strong>g n=156<br />

advies: ge<strong>en</strong> vervolg ge<strong>en</strong> vervolgonderzoek<br />

advies: vervolg vervolgonderzoek<br />

10<br />

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%<br />

perc<strong>en</strong>tage van het totaal naar aantal<br />

Figuur 6.<br />

neemt naarmate de verwacht<strong>in</strong>g hoger wordt (tabel 3,<br />

pag<strong>in</strong>a 22). 37 Op onderzoekslocaties kle<strong>in</strong>er dan c. 200<br />

vierkante <strong>met</strong>er (buit<strong>en</strong> de reeds bek<strong>en</strong>de v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong>,<br />

zoals AMK-terre<strong>in</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> stads- <strong>en</strong> dorpskern<strong>en</strong>) is<br />

de afgelop<strong>en</strong> 15 jaar echter ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel onderzoek <strong>met</strong><br />

e<strong>en</strong> vervolgadvies afgeslot<strong>en</strong> (figuur 4). Het <strong>in</strong>stell<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>swaarde van 200 vierkante <strong>met</strong>er <strong>in</strong> deze<br />

zones zou dan ook zonder gevolg<strong>en</strong> (geweest) zijn<br />

<strong>voor</strong> het archeologisch erfgoed. Voor onderzoek<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

zones <strong>met</strong> e<strong>en</strong> middelhoge verwacht<strong>in</strong>g ligt die historische<br />

gr<strong>en</strong>s op c. 1000 vierkante <strong>met</strong>er (figuur 5) <strong>en</strong><br />

<strong>voor</strong> onderzoek<strong>en</strong> <strong>in</strong> zones <strong>met</strong> e<strong>en</strong> lage verwacht<strong>in</strong>g<br />

op c. 2500 vierkante <strong>met</strong>er (figuur 6). Omdat er b<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />

kle<strong>in</strong>e plangebied<strong>en</strong> vaak <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siever wordt gezocht<br />

(zie bij<strong>voor</strong>beeld figuur 1 op pag<strong>in</strong>a 21) is dit resultaat<br />

des te opmerkelijker. 38 Er zijn natuurlijk twee belangrijk<br />

nadel<strong>en</strong> aan deze cijfers. Op de eerste plaats word<strong>en</strong><br />

er té we<strong>in</strong>ig locaties kle<strong>in</strong>er zijn dan 500 vierkante<br />

1000000<br />

100000<br />

10000<br />

1000<br />

100<br />

AMK-terre<strong>in</strong><strong>en</strong> n=46<br />

10<br />

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%<br />

perc<strong>en</strong>tage van het totaal naar aantal<br />

Figuur 7.<br />

advies: ge<strong>en</strong> vervolg ge<strong>en</strong> vervolgonderzoek<br />

advies: vervolg vervolgonderzoek<br />

<strong>met</strong>er onderzocht om deze ‘gr<strong>en</strong>swaard<strong>en</strong>’ statistisch<br />

te onderbouw<strong>en</strong>. Het betreft slechts 34 onderzoek<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

de afgelop<strong>en</strong> 15 jaar, waarvan 19 <strong>in</strong> e<strong>en</strong> hoge verwacht<strong>in</strong>gszone,<br />

8 <strong>in</strong> e<strong>en</strong> middelhoge verwacht<strong>in</strong>gszone <strong>en</strong> 7<br />

<strong>in</strong> e<strong>en</strong> lage verwacht<strong>in</strong>gszone. T<strong>en</strong> tweede gaat het om<br />

empirische data over de afgelop<strong>en</strong> 15 jaar; de prospectiepraktijk<br />

<strong>in</strong> Nederland is <strong>in</strong> deze periode aanzi<strong>en</strong>lijk<br />

veranderd. 39<br />

historische kern<strong>en</strong> 1850 n= 137<br />

10<br />

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100<br />

perc<strong>en</strong>tage van het totaal naar aantal<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> 25<br />

1000000<br />

100000<br />

10000<br />

1000<br />

100<br />

boordichtheid (aantal per hectare)<br />

advies: ge<strong>en</strong> vervolg ge<strong>en</strong> vervolgonderzoek<br />

advies: vervolg vervolgonderzoek<br />

Figuur 8.<br />

1000,0<br />

100,0<br />

10,0<br />

boordichthed<strong>en</strong> karter<strong>en</strong>d onderzoek<br />

1,0<br />

10 100 1000 10000 100000 1000000<br />

feitelijk onderzocht (vierkante <strong>met</strong>er)<br />

Figuur 9.


26<br />

gekarteerde gebied<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> >40 cm -Mv vergrav<strong>en</strong> bodem<br />

detailkarter<strong>in</strong>gsgebied detailkart<br />

jaar oppervlak (ha) % >40 cm -Mv<br />

Warnsveld-Vierakker Warnsveld-<br />

2000 2765 14,9%<br />

Halle-Wolversve<strong>en</strong> Halle-Wolv<br />

1994 2892 4,0%<br />

Beltrum-Gro<strong>en</strong>lo Beltrum-Gr<br />

1997 2862 2,9%<br />

Berkeldal<br />

2000 1909 19,1%<br />

Graafschap Graafschap<br />

2000 5308 19,7%<br />

Hummelo-Keppel Hummelo-<br />

2000 1579 9,5%<br />

Hupsel-Zwolle Hupsel-Zw<br />

1994 4836 9,8%<br />

W<strong>in</strong>terswijk W<strong>in</strong>terswijk West 2001 1694 6,2%<br />

W<strong>in</strong>terswijk Plateau* 2001 7501 8,1%<br />

W<strong>in</strong>terswijk W<strong>in</strong>terswijk Oost* 1998 6912 2,9%<br />

Tabel 5. (* overlapp<strong>en</strong>de ov<br />

gebied<strong>en</strong>)<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>


Pijler 4<br />

Evaluatie bouw<strong>voor</strong>diept<strong>en</strong><br />

De Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet noemt ge<strong>en</strong> diepte bij de<br />

vrijstell<strong>in</strong>g van de verplicht<strong>in</strong>g tot archeologisch<br />

<strong>voor</strong>onderzoek. Redelijk lijkt dat reguliere landbouwkundige<br />

grondbewerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (bodemker<strong>en</strong>de<br />

werkzaamhed<strong>en</strong> op landbouwgrond, zoals ploeg<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> spitt<strong>en</strong>) niet moet<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> onderzoeksplicht,<br />

<strong>en</strong> grav<strong>en</strong>de/aftopp<strong>en</strong>de bodemverstor<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

(<strong>met</strong> <strong>in</strong>achtnem<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> buffer t<strong>en</strong> opzichte van<br />

de top van de ‘archeologische laag’) wel. Door archeolog<strong>en</strong><br />

wordt algeme<strong>en</strong> e<strong>en</strong> dikte van de moderne<br />

bouw<strong>voor</strong> (dat wil zegg<strong>en</strong> de verstoorde bov<strong>en</strong>grond)<br />

van 30 cm gehanteerd. Sommige belang<strong>en</strong>groep<strong>en</strong><br />

stell<strong>en</strong> echter dat de moderne bouw<strong>voor</strong> –<br />

<strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong> – dikker is dan deze 30 cm. Moderne<br />

ploeg<strong>en</strong> <strong>en</strong> spitmach<strong>in</strong>es hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> werk<strong>in</strong>gdiepte<br />

tot 40 cm b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> het maaiveld <strong>en</strong> verruim<strong>in</strong>g van<br />

de algeme<strong>en</strong> gehanteerde norm van 30 cm tot 40<br />

cm onder het maaiveld zou beter aansluit<strong>en</strong> bij de<br />

landbouwkundige praktijk. 40<br />

De keerzijde van dit verzoek is dat e<strong>en</strong> groot deel van<br />

de archeologische rest<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Regio Achterhoek vlak<br />

onder of aan het maaiveld <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>. 41 E<strong>en</strong> dergelijke<br />

algem<strong>en</strong>e g<strong>en</strong>erieke verruim<strong>in</strong>g van grondbewerk<strong>in</strong>gdiept<strong>en</strong><br />

zou dus het grootschalig aftopp<strong>en</strong> (<strong>en</strong><br />

vernietig<strong>en</strong>) van het archeologische niveau kunn<strong>en</strong><br />

betek<strong>en</strong><strong>en</strong>! Wanneer concreet b<strong>en</strong>oembare archeologische<br />

waard<strong>en</strong> <strong>in</strong> het ged<strong>in</strong>g zijn, zoals archeologische<br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>terre<strong>in</strong><strong>en</strong> (AMK-terre<strong>in</strong><strong>en</strong>) of<br />

geme<strong>en</strong>telijke archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, is e<strong>en</strong><br />

verruim<strong>in</strong>g van dit regime <strong>in</strong> de zandgebied<strong>en</strong> dus<br />

onw<strong>en</strong>selijk. Maar hoe zit het dan <strong>met</strong> de rest van het<br />

agrarisch buit<strong>en</strong>gebied? Klopt het geschetste beeld<br />

van e<strong>en</strong> grootschalige diepere bouw<strong>voor</strong> <strong>en</strong> is het risico<br />

<strong>voor</strong> ons erfgoed ger<strong>in</strong>g? De belang<strong>en</strong> zijn groot,<br />

maar wat zijn de feit<strong>en</strong>, of zijn er ge<strong>en</strong> feit<strong>en</strong>?<br />

Bouw<strong>voor</strong>diept<strong>en</strong><br />

Waarnem<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (door archeolog<strong>en</strong>) op archeologische<br />

onderzoekslocaties <strong>in</strong> Oost-Gelderland kom<strong>en</strong> uit op<br />

e<strong>en</strong> gemiddelde bouw<strong>voor</strong>dikte tuss<strong>en</strong> de 30-35 cm<br />

(figuur 10). 42 In 79% van de waarnem<strong>in</strong>g<strong>en</strong> is sprake<br />

van e<strong>en</strong> bouw<strong>voor</strong>dikte van m<strong>in</strong>der dan 35 cm. In<br />

bijna de helft (49%) is sprake van e<strong>en</strong> bouw<strong>voor</strong>dikte<br />

van m<strong>in</strong>der dan 30 cm. Voor deze berek<strong>en</strong><strong>in</strong>g is uitgegaan<br />

van onderzoeksgebied<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> de bebouwde<br />

kom <strong>en</strong> buit<strong>en</strong> locaties <strong>met</strong> plagg<strong>en</strong>dekk<strong>en</strong> – <strong>in</strong><br />

totaal 656 hectare. 43 De vraag is uiteraard terecht <strong>in</strong><br />

hoeverre deze tijd<strong>en</strong>s archeologisch onderzoek verzamelde<br />

dataset – zowel naar oppervlakte als diepte<br />

– e<strong>en</strong> repres<strong>en</strong>tatief beeld schetst? Om die vraag te<br />

kunn<strong>en</strong> beantwoord<strong>en</strong> is nader onderzoek gedaan<br />

aan e<strong>en</strong> bodemkundige dataset die ruim 36.250 hectare<br />

agrarisch grondgebied <strong>in</strong> de Regio Achterhoek<br />

(ruim 25% van de totale regio) omvat. 44 Het gaat om<br />

zog<strong>en</strong>aamde bodemkundige detailkarter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van<br />

de <strong>voor</strong>malige Di<strong>en</strong>st Landbouwkundig Onderzoek<br />

(schaal 1:10.000) die ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s <strong>in</strong> de afgelop<strong>en</strong> 10-15<br />

histogram waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> bouw<strong>voor</strong>dieptes<br />

50%<br />

0%<br />

0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80<br />

jaar zijn uitgevoerd <strong>in</strong> het kader van land<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>gsplann<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> herverkavel<strong>in</strong>g (zie kaart).<br />

Detailkarter<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

E<strong>en</strong> van de waarnem<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die standaard door veldbodemkundig<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> verzameld <strong>en</strong> begr<strong>en</strong>sd zijn<br />

terre<strong>in</strong><strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> vergrav<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>grond van meer<br />

dan 40 cm dikte; e<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>swaarde die overe<strong>en</strong>komt<br />

<strong>met</strong> de veronderstelde diepte van moderne agrarische<br />

bouwvor<strong>en</strong>. 45 Per detailkarter<strong>in</strong>gsgebied is dan ook<br />

vrij e<strong>en</strong>voudig de ligg<strong>in</strong>g <strong>en</strong> oppervlakte van terre<strong>in</strong><strong>en</strong><br />

<strong>met</strong> e<strong>en</strong> verwerk<strong>in</strong>gsdiepte van 40 cm of meer<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> 27<br />

gewog<strong>en</strong> perc<strong>en</strong>tage (naar oppervlakte<br />

45%<br />

40%<br />

35%<br />

30%<br />

25%<br />

20%<br />

15%<br />

10%<br />

5%<br />

Figuur 10.<br />

79%< 35 cm >21%<br />

49%< 30 cm<br />

bouw<strong>voor</strong>ddiepte (cm -Mv)


28<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>


detailkarter<strong>in</strong>gsgebied jaar oppervlak (ha) ha >40 cm -Mv % >40 cm -Mv bodemtyp<strong>en</strong> RV Berkeldal ha >40 cm -Mv % >40 cm -Mv<br />

Warnsveld-Vierakker 2000 2765 411 14,9% 1. <strong>en</strong>keerdbodems - bEZ21 1,9 0,52%<br />

Halle-Wolversve<strong>en</strong> 1994 2892 116 4,0% 2. laarpodzol<strong>en</strong> - cHn21 24,9 6,86%<br />

Beltrum-Gro<strong>en</strong>lo 1997 2862 84 2,9% 3. moderpodzol<strong>en</strong> - Y 0,9 0,24%<br />

Berkeldal 2000 1909 364 19,1% 4. veldpodzol<strong>en</strong> Hn21/23 82,6 22,70%<br />

Graafschap 2000 5308 1045 19,7% 5. zandvaaggrond<strong>en</strong> - Zn21/23 76,2 20,94%<br />

Hummelo-Keppel 2000 1579 151 9,5% 6. gooreerdgrond<strong>en</strong>- pZn 15,3 4,22%<br />

Hupsel-Zwolle 1994 4836 474 9,8% 7. beekeerdgrond<strong>en</strong> - pZg 111,8 30,72%<br />

W<strong>in</strong>terswijk West 2001 1694 105 6,2% 8. moerige zandgrond<strong>en</strong> -vWz 0,9 0,25%<br />

W<strong>in</strong>terswijk Plateau* 2001 7501 610 8,1% 9. koopve<strong>en</strong>grond<strong>en</strong> - kV 3,4 0,95%<br />

W<strong>in</strong>terswijk Oost* 1998 6912 199 2,9% 10. poldervaaggrond<strong>en</strong> - Rn62 36,9 10,15%<br />

som 38258 3560 11. kleigrond<strong>en</strong> op zand - pRn 9,0 2,46%<br />

oppervlak Regio Achterhoek (ha) 148876 sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g<br />

dekk<strong>in</strong>gsgraad detailkarter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> 25,70% droge zandbodems (1, 2 <strong>en</strong> 3) 7,6%<br />

oppervlakte % ‘bouw<strong>voor</strong>’ >40 cm -Mv** 9,3% vochtig-nat (4 <strong>en</strong> 5) 43,6%<br />

* overlapp<strong>en</strong>de gebied<strong>en</strong> natte zandbodems (6 <strong>en</strong> 7) 34,9%<br />

** van de detailkarter<strong>in</strong>gsgebied<strong>en</strong> moerig/ve<strong>en</strong> (8 <strong>en</strong> 9) 1,2%<br />

kleibodems (10 <strong>en</strong> 11) 12,6%<br />

Tabel 6a <strong>en</strong> b.<br />

te analyser<strong>en</strong> <strong>in</strong> term<strong>en</strong> van verstor<strong>in</strong>gsgraad (oppervlakte<br />

verstoord/totaal oppervlak) <strong>en</strong> situer<strong>in</strong>g. 46 De<br />

resultat<strong>en</strong> staan vermeld <strong>in</strong> tabel 6a (zie ook de kaart).<br />

De gemiddelde verstor<strong>in</strong>ggraad van de bov<strong>en</strong>grond<br />

(van 40 cm of meer) <strong>in</strong> het agrarisch buit<strong>en</strong>gebied van<br />

de Achterhoek bedraagt gemiddeld 9,3% van het totale<br />

oppervlak. In de gebied<strong>en</strong> Berkeldal <strong>en</strong> de Graafschap<br />

ligg<strong>en</strong> die waard<strong>en</strong> beduid<strong>en</strong>d hoger (resp. 19,1 <strong>en</strong><br />

19,7%). E<strong>en</strong> verdiep<strong>en</strong>de analyse van het ruilverkavel<strong>in</strong>gsgebied<br />

Berkeldal (tabel 6b) laat echter zi<strong>en</strong> dat dit<br />

<strong>voor</strong>namelijk verstor<strong>in</strong>g<strong>en</strong> betreft van natvochtige tot<br />

zeer natte zandbodems (bodems 5 t/m 8); gebied<strong>en</strong><br />

die over het algeme<strong>en</strong> tot de zones <strong>met</strong> e<strong>en</strong> lagere<br />

archeologische verwacht<strong>in</strong>g behor<strong>en</strong>. Voor de zones<br />

<strong>met</strong> doorgaans e<strong>en</strong> hoge verwachte dichtheid aan<br />

archeologische rest<strong>en</strong> (de droge zandbodems 1 t/m 4)<br />

is de verstor<strong>in</strong>ggraad veel lager.<br />

De uitkomst op basis van beide datasets zijn volledig<br />

complem<strong>en</strong>tair: 88% van het oppervlak van archeologisch<br />

onderzochte terre<strong>in</strong><strong>en</strong> heeft e<strong>en</strong> bouw<strong>voor</strong>dikte<br />

van m<strong>in</strong>der dan 40 cm (80% zelfs m<strong>in</strong>der dan 35<br />

cm); slechts 12% is dieper verstoord. De landbouwkundig<br />

gegev<strong>en</strong>s lat<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s zi<strong>en</strong> dat gemiddeld<br />

slechts 9% van het agrarisch buit<strong>en</strong>gebied dieper<br />

vergrav<strong>en</strong> is dan 40 cm – <strong>met</strong> e<strong>en</strong> maximum van c.<br />

20% (Graafschap). De veronderstelde ‘moderne bouw<strong>voor</strong>diepte<br />

van 40 cm of meer’ geldt <strong>voor</strong> slechts e<strong>en</strong><br />

zeer beperkt deel van het onderzochte oppervlak.<br />

Voor e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> g<strong>en</strong>eriek vrijstell<strong>in</strong>gsregiem <strong>in</strong><br />

het landelijk gebied di<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> bodembewerk<strong>in</strong>gsdiepte<br />

van 30 cm als ondergr<strong>en</strong>s <strong>voor</strong> ‘regulier<br />

agrarisch gebruik’ dan ook gehandhaafd te blijv<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> ong<strong>en</strong>uanceerde verruim<strong>in</strong>g 47 van de dieptegr<strong>en</strong>s<br />

van bodemker<strong>en</strong>de werkzaamhed<strong>en</strong> zal tot e<strong>en</strong> zeer<br />

ernstige aantast<strong>in</strong>g van het archeologisch bodemarchief<br />

leid<strong>en</strong>. 48<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> 29


30<br />

Wat is <strong>in</strong> Gelderland gangbaar ?<br />

Geme<strong>en</strong>te AMK-terre<strong>in</strong> hist.nederzett<strong>in</strong>g vw-hoog vw-middelhoog vw-laag<br />

Aalt<strong>en</strong> 0 m² / 40 cm 100 m² / 40 cm 500 m² / 40 cm 2500 m² / 50 cm 5000 m² / 50 cm<br />

Apeldoorn niks geregeld niks geregeld 50 m² / 35-50 cm 100 m² / 35-50 cm 1000m² / 35-50 cm<br />

Arnhem** 30 m² /40 cm 30 m² /40 cm 200 m² /40 cm 500 m² /40 cm 2000 m² /40 cm<br />

Barneveld 0 m² 100 m² 250 m² 1000 m² 10.000 m²<br />

Berkelland 0 m² / 30 cm 30 m² / 30 cm 100 m² / 40/30 100 m² / 30 cm 2500 m² / 30 cm<br />

Beun<strong>in</strong>g<strong>en</strong> 0 m² / 30 cm 100/120 m² / 30 cm 2000 m² / 30 cm 2000 m² / 30 cm<br />

Bronckhorst 0 m² / 40 cm 100 m² / 40 cm 500 m² / 40 cm 2500 m² / 50 cm 5000 m² / 50 cm<br />

Brumm<strong>en</strong> 0 m² / 30 cm 30/100 m² / 30 cm 100 m² / 30 cm 100 m² / 30 cm 2.500 m² / 30 cm<br />

Bur<strong>en</strong> 30 m² / 30 cm 100 m² / 30 cm 1000 m² / 30 cm* 2000 m² / 30 cm* 100.000 m² / 0 cm<br />

Culemborg 100 m² / 30 cm 50 m² / 30 cm 500 m² / 30 cm 1000 m² / 50 cm ge<strong>en</strong> <strong>voor</strong>schrift<strong>en</strong><br />

Doet<strong>in</strong>chem 0 m² / 30 cm 0 m² / 30 cm 100 m² / 40/30 100 m² / 30 cm 2500 m² / 30 cm<br />

Duiv<strong>en</strong>** 30 m² / 50 cm 500 m² / 50 cm 5000 m² / 50 cm 10.000 m² / 50 cm<br />

Ede** 0 m² / 0 cm 100 m² /30 cm 250 m² / 30/40 cm 5000 m² / 30/40 cm 10.000 m² / 30/40 cm<br />

Elburg 30 m² / 30 cm 30 m² / 30 cm 120 m² / 30 cm 500 m² / 30 cm 2500 m² / 30 cm<br />

Epe 50 m² / 50 cm 100/500 m² / 30/50 cm 1000 m² / 50 cm 2.500 m² / 50 cm<br />

Ermelo 0 m² / 30 cm 50 m² / 30 cm 100 m² / 30 cm 100 m² / 30 cm 2500 m² / 30 cm<br />

Geldermals<strong>en</strong> 100 m² / 30 cm 100 m² / 30 cm 100 m² / 30 cm 500/1000 m² /30 cm 1000 m² / 30 cm<br />

Groesbeek 100 m² 100 m² 100/500 m² 100/500 m² vrij<br />

Harderwijk 50 m² 30m3/30 cm 100 m² 1000 m² 5000 m²<br />

Heerde 50 m² / 40 cm 100 m² / 40 cm 1000 m² / 40 cm 10.000 m² / 40 cm<br />

L<strong>in</strong>gewaal 0 m² / 30 cm 0/100 m² / 30 cm 100 m² / 30 cm 500 m² / 30 cm ! 5000 m² / 100 cm<br />

L<strong>in</strong>gewaard** 30 m² / 30 cm 100 m² / 30 cm 500 m² / 30 cm 2500 m² / 30 cm<br />

Lochem 50 m² / 50 cm 500 m² / 40 cm 1000 m² / 40 cm ge<strong>en</strong><br />

Montferland 0 m² / 30 cm 30 m² / 30 cm 100 m² / 30 cm 100 m² / 30 cm 2500 m² / 30 cm<br />

De meeste geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hanter<strong>en</strong> <strong>in</strong> specifieke (deel)gebied<strong>en</strong> – naast de <strong>in</strong> de tabel<br />

opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> – aanvull<strong>en</strong>de eis<strong>en</strong>. Deze staan alle<strong>en</strong> als gr<strong>en</strong>swaarde<br />

– dus niet verder gespecificeerd – <strong>in</strong> de tabel. De vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> <strong>in</strong> deze<br />

tabel betreft oppervlakte(n) / diepte(n) van de <strong>in</strong>greep onder het maaiveld (cm). De<br />

volledige tabel is op te vrag<strong>en</strong> bij het vakberaad Gelderse archeolog<strong>en</strong>. Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

<strong>met</strong> gemotiveerde vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> staan cursief** vermeld (bron: VGA, peildatum<br />

1 mei 2012 ).<br />

Reeds <strong>in</strong> e<strong>en</strong> groot deel van Gelderland hebb<strong>en</strong> archeolog<strong>en</strong> <strong>en</strong> bestuurders toets<strong>in</strong>gskaders<br />

vervaardigd om burgers, <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> overhed<strong>en</strong> duidelijkheid te verschaff<strong>en</strong><br />

omtr<strong>en</strong>t de (<strong>in</strong>terim) regels die word<strong>en</strong> gehanteerd t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van archeologische<br />

vrijstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Zoals uit de hiernaast staande sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g blijkt word<strong>en</strong><br />

Geme<strong>en</strong>te AMK-terre<strong>in</strong> hist.nederzett<strong>in</strong>g vw-hoog vw-middelhoog vw-laag<br />

Nederbetuwe 0 m² / 30 cm 30 m² / 30 cm 500 m² /30 cm 2000 m² / 30 cm 10.000 m² / 30 cm<br />

Neerijn<strong>en</strong> 100 m² / 50 cm 100 m² / 50 cm 250 m² / 50 cm 5000 m² 10.0000 m²<br />

Nijkerk 0 m² 50 m² 250 m² 1000 m² 10.000 m²<br />

Nijmeg<strong>en</strong> 0 m² / 0 cm 30 m² / 30 cm 1000 m²<br />

Nunspeet 0 m² 0 m² 120 m² 500 m²<br />

Oldebroek 50 m² 100 m² 500 m² 2500 m²<br />

Oost Gelre 0 m² / 30 cm 30 m² / 30 cm 100 m² / 40/30 cm 100 m² / 30 cm 2500 m² / 30 cm<br />

Oude IJsselstreek 0 m² / 30 cm 30 m² / 30 cm 100 m² / 30 cm 100 m² / 30 cm 2500 m² / 30 cm<br />

Overbetuwe** 0 m² /30 cm 50 m² / 30 cm 100 m² / 30 cm 500 m² / 30 cm 2500 m² / 30 cm<br />

Putt<strong>en</strong> 100 m² 100 m²<br />

R<strong>en</strong>kum 30 m² / 30 cm 200 m² / 30 cm 500 m² / 30 cm 2500 m² / 30 cm<br />

Rhed<strong>en</strong> 0 m² / 30 cm 100 m² / 30 cm 250 m² / 30 cm vrij<br />

Roz<strong>en</strong>daal 0 m² 100 m² 100 m² 100 m²<br />

Scherp<strong>en</strong>zeel** 0 m² 100 m² 250 m² 1000 m² 10.000 m²<br />

Tiel** 30 m² / 30 cm 100 m² / 50 cm 500 m² / 30 cm 5000 m² / 30 cm 10.000 m² / 30 cm<br />

Ubberg<strong>en</strong> 0 m² / 30 cm 50 m² / 30 cm 100 m² / 30 cm 100 m² / 30 cm 1000 m² / 30 cm<br />

Voorst 0 m² / 30 cm 30/100 m² / 30 cm 100 m² / 30 cm 100 m² / 30 cm 2.500 m² / 30 cm<br />

Wag<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> 0 m² 50 m² 250 m² 1000 m² 10.000 m²<br />

Wester<strong>voor</strong>t 0 m² / 40 cm 30 m² / 40 cm 200 m² / 40 cm 2500 m² / 40 cm 10.000 m² / 40 cm<br />

Wijch<strong>en</strong> 100 m² / 50 cm 500 m² / 50 cm 5000 m² / 50 cm 10.000 m² / 50 cm<br />

W<strong>in</strong>terswijk 0 m² / 30 cm 50 m² / 30 cm 100 m² / 40/30 cm 100 m² / 30 cm 2500 m² / 30 cm<br />

Zaltbommel 30 m² /30 cm 30 m² /30 cm 100 m² / 30 cm 2500 m² / 30 cm vrij<br />

Zev<strong>en</strong>aar 0 m² / 30 cm 200 m² / 30 cm 2500 m² / 30 cm 10.000 m² / 30 cm<br />

Zutph<strong>en</strong>** 5 m² / 30 cm 10 m² / 30 cm> 50 m² / 50 cm 500 m² / 50 cm 10.000 m² / 50 cm<br />

deze gr<strong>en</strong>swaard<strong>en</strong> echter vrijwel nooit gemotiveerd, ook al is dit wel verplicht (zie<br />

pag<strong>in</strong>a 11 <strong>en</strong> noot 8). In de meeste gevall<strong>en</strong> zijn louter praktische overweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

bepal<strong>en</strong>d geweest <strong>voor</strong> de uite<strong>in</strong>delijke gekoz<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>swaard<strong>en</strong>. Veelal betreft het<br />

gr<strong>en</strong>swaard<strong>en</strong> aan de ‘oppervlakte’ van de bodem<strong>in</strong>greep (bruto-oppervlak), veelal<br />

gekoppeld aan de diepte tot waarop de bodem<strong>in</strong>greep reikt. En meestal word<strong>en</strong> de<br />

vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> afhankelijk gesteld van de archeologische verwacht<strong>in</strong>g, waarbij<br />

de m<strong>in</strong>imale oppervlakte to<strong>en</strong>eemt naarmate de verwacht<strong>in</strong>g afneemt. De meeste<br />

geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> verder onderscheid tuss<strong>en</strong> historische kern <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>gebied, <strong>en</strong><br />

tuss<strong>en</strong> verwacht<strong>in</strong>gsgebied<strong>en</strong> <strong>en</strong> terre<strong>in</strong><strong>en</strong> <strong>met</strong> ‘bek<strong>en</strong>de waard<strong>en</strong>’ dat wil zegg<strong>en</strong>,<br />

terre<strong>in</strong><strong>en</strong> waar redelijkerwijs op <strong>voor</strong>hand kan word<strong>en</strong> uitgegaan van de aanwezigheid<br />

van archeologische rest<strong>en</strong> (zoals AMK-terre<strong>in</strong><strong>en</strong>, historische kern<strong>en</strong>, <strong>en</strong> zones<br />

rondom bek<strong>en</strong>de v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong>.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />

Tabel 7.


Vrijstell<strong>in</strong>gs<strong>beleid</strong>?<br />

Wat is nu <strong>voor</strong> de Achterhoekse geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vanuit<br />

archeologische, maatschappelijke <strong>en</strong> economische<br />

optiek e<strong>en</strong> aanvaardbare balans tuss<strong>en</strong> de ontwikkel<strong>in</strong>g<br />

van ruimtelijke ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>en</strong> het zorgvuldig<br />

beheer <strong>en</strong> behoud van het archeologisch erfgoed?<br />

Uitgangspunt moet <strong>in</strong> ieder geval zijn dat de vrijstell<strong>in</strong>g<br />

alle<strong>en</strong> geldt <strong>voor</strong> plangebied<strong>en</strong> waar alle<strong>en</strong> archeologische<br />

rest<strong>en</strong> verwacht word<strong>en</strong>, <strong>en</strong> niet <strong>voor</strong><br />

gebied<strong>en</strong> waar deze al zijn vastgesteld of waar er<br />

al concrete aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>voor</strong> zijn. T<strong>en</strong> tweede verdi<strong>en</strong>t<br />

het aanbevel<strong>in</strong>g om de vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>s waaronder<br />

ge<strong>en</strong> archeologisch onderzoek hoeft plaats<br />

te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, afhankelijk te stell<strong>en</strong> van de (verwachte)<br />

dichtheid van archeologische rest<strong>en</strong>, dus uitgezonderd<br />

terre<strong>in</strong><strong>en</strong> waar redelijkerwijs op <strong>voor</strong>hand<br />

kan word<strong>en</strong> uitgegaan van de aanwezigheid van<br />

archeologische rest<strong>en</strong>, zoals AMK-terre<strong>in</strong><strong>en</strong> (<strong>in</strong>clusief<br />

de rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>), geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />

oude stads- of dorpskern<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of rondom bek<strong>en</strong>de<br />

v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong>. Het strev<strong>en</strong> is immers het bodemarchief,<br />

<strong>in</strong>di<strong>en</strong> mogelijk, ter plekke te behoud<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

duurzaam te bescherm<strong>en</strong> (zie tabel 8). 49<br />

Conclusie<br />

Op basis van de verk<strong>en</strong>n<strong>in</strong>g<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de 4 pijlers<br />

kan word<strong>en</strong> geconcludeerd dat het onderzoek zich<br />

moet conformer<strong>en</strong> aan de beg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong> van proportionaliteit<br />

<strong>en</strong> subsidiariteit (pijler 1). Verder zijn er<br />

gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> aan de betrouwbaarheidseis<strong>en</strong> van het on-<br />

derzoek <strong>en</strong> de m<strong>in</strong>imale omvang van op te spor<strong>en</strong><br />

v<strong>in</strong>dplaatstyp<strong>en</strong> (pijler 2). Uit e<strong>en</strong> beperkte evaluatie<br />

van reeds uitgevoerd <strong>voor</strong>onderzoek <strong>in</strong> relatie<br />

tot de bek<strong>en</strong>de/verwachte archeologische waard<strong>en</strong><br />

b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Regio Achterhoek blijkt<br />

dat aspect<strong>en</strong> als bek<strong>en</strong>de <strong>en</strong> verwachte archeologische<br />

waard<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> te word<strong>en</strong> meegewog<strong>en</strong> bij<br />

het vaststell<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> vrijstell<strong>in</strong>gsregime (pijler<br />

3). Uit de laatste pijler 4 blijkt de kwetsbaarheid<br />

van het ondergronds erfgoed <strong>in</strong> relatie tot agrarische<br />

bodembewerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> waarbij vastgesteld kan<br />

word<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e <strong>en</strong> ong<strong>en</strong>uanceerde verruim<strong>in</strong>g<br />

van de bestaande ondergr<strong>en</strong>s van 30 cm<br />

<strong>in</strong> grote gebied<strong>en</strong> onw<strong>en</strong>selijk is. 65 Op basis van de<br />

resultat<strong>en</strong> van onze studie kan het volg<strong>en</strong>de advies<br />

<strong>voor</strong> vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> word<strong>en</strong> opgesteld.<br />

Advies<br />

Voor de wettelijk beschermde rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ligt de<br />

bevoegdheid <strong>voor</strong>alsnog bij de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het<br />

Cultureel Erfgoed. Voor de rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> geldt<br />

dat er ge<strong>en</strong> (bodem)<strong>in</strong>grep<strong>en</strong> zonder vergunn<strong>in</strong>g<br />

ex. art. 11 Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet 1988 zijn toegestaan.<br />

Geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vall<strong>en</strong> onder de werk<strong>in</strong>g<br />

van de erfgoedverord<strong>en</strong><strong>in</strong>g. Voor de AMK-terre<strong>in</strong><strong>en</strong><br />

(exclusief de wettelijk beschermde rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)<br />

<strong>en</strong> de historische stads- <strong>en</strong> dorpskern<strong>en</strong>, zoals begr<strong>en</strong>sd<br />

op de geme<strong>en</strong>telijke archeologische waard<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

verwacht<strong>in</strong>gskaart<strong>en</strong>, wordt geadviseerd om de <strong>in</strong><br />

Wijzig<strong>in</strong>gs<strong>voor</strong>stel<br />

oud nieuw<br />

AMK-terre<strong>in</strong><strong>en</strong> 0 m 2 50 m 2<br />

historische stads- of dorpskern<strong>en</strong> 30 m 2 50 m 2<br />

hoge verwacht<strong>in</strong>g 100 m 2 250 m 2<br />

middelmatige verwacht<strong>in</strong>g 100 m 2 1000 m 2<br />

lage verwacht<strong>in</strong>g 2500 m 2 5000 m 2<br />

kwartier<strong>en</strong>, schans<strong>en</strong>, hoornwerk<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> redoutes<br />

0 m 2 0 m 2<br />

l<strong>in</strong>iedijk 100 m 2 100 m 2<br />

historische boerderijlocaties<br />

geme<strong>en</strong>te W<strong>in</strong>terswijk<br />

100 m 2 100 m 2<br />

Tabel 8. Wijzig<strong>in</strong>gs<strong>voor</strong>stel ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> archeologisch<br />

<strong>voor</strong>onderzoek.<br />

de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet gestelde ondergr<strong>en</strong>s t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong><br />

van de onderzoeksplicht te verlag<strong>en</strong> naar 50 vierkante<br />

<strong>met</strong>er, conform de Wet algem<strong>en</strong>e bepal<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

omgev<strong>in</strong>gsrecht (Wabo). Als argum<strong>en</strong>t geldt dat kle<strong>in</strong>ere<br />

bodem<strong>in</strong>grep<strong>en</strong> niet vergunn<strong>in</strong>gsplichtig zijn. In<br />

de huidige praktijk van de Achterhoekse geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong> deze terre<strong>in</strong><strong>en</strong> al e<strong>en</strong> gewijzigde vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>s<br />

van 0 m2 . Deze is echter juridisch gezi<strong>en</strong> alle<strong>en</strong><br />

houdbaar als de AMK-terre<strong>in</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> historische stads<strong>en</strong><br />

dorpskern<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangewez<strong>en</strong> als geme<strong>en</strong>telijk<br />

monum<strong>en</strong>t volg<strong>en</strong>s de erfgoedverord<strong>en</strong><strong>in</strong>g.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> 31


32<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>


Voor de gebied<strong>en</strong> daarbuit<strong>en</strong> (buit<strong>en</strong> de AMKterre<strong>in</strong><strong>en</strong>,<br />

rijks- <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

historische stads- <strong>en</strong> dorpskern<strong>en</strong>) wordt geadviseerd<br />

om de <strong>in</strong> de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet gestelde<br />

ondergr<strong>en</strong>s t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van de onderzoeksplicht<br />

naar bov<strong>en</strong> bij te stell<strong>en</strong>. Voor het bov<strong>en</strong>waarts<br />

oprekk<strong>en</strong> van de ondergr<strong>en</strong>s wordt geadviseerd<br />

om deze te koppel<strong>en</strong> aan de verwacht<strong>in</strong>gszones<br />

volg<strong>en</strong>s de geme<strong>en</strong>telijke archeologische waard<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

verwacht<strong>in</strong>gskaart<strong>en</strong>. Geadviseerd wordt om de<br />

wettelijk vastgelegde ondergr<strong>en</strong>s van 100 vierkante<br />

<strong>met</strong>er <strong>in</strong> hoge verwacht<strong>in</strong>gszones naar bov<strong>en</strong> toe<br />

bij te stell<strong>en</strong>. Voorgesteld wordt deze gr<strong>en</strong>s op 250<br />

vierkante <strong>met</strong>er (0,025 are) te stell<strong>en</strong>, aangezi<strong>en</strong><br />

er bij deze ondergr<strong>en</strong>s waarschijnlijk nauwelijks<br />

verlies van behoud<strong>en</strong>swaardige archeologische<br />

rest<strong>en</strong> zal optred<strong>en</strong> vergelek<strong>en</strong> <strong>met</strong> de huidige<br />

toets<strong>in</strong>gspraktijk. Deze ondergr<strong>en</strong>s zal resulter<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> e<strong>en</strong> (verwachte) reductie van 5% van het aantal<br />

onderzoek<strong>en</strong> (op basis van gegev<strong>en</strong>s over de afgelop<strong>en</strong><br />

15 jaar). Op basis van dezelfde argum<strong>en</strong>tatie<br />

wordt <strong>voor</strong>gesteld om e<strong>en</strong> ondergr<strong>en</strong>s van 1000<br />

vierkante <strong>met</strong>er (0,1 ha, reductie 15%) <strong>in</strong> middelmatige<br />

verwacht<strong>in</strong>gszones te gaan hanter<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

om e<strong>en</strong> ondergr<strong>en</strong>s van 5000 vierkante <strong>met</strong>er (0,5<br />

ha) <strong>in</strong> lage verwacht<strong>in</strong>gszones te gaan hanter<strong>en</strong><br />

(reductie <strong>met</strong> 42%) 66 . E<strong>en</strong> lage archeologische verwacht<strong>in</strong>g<br />

staat namelijk niet gelijk aan het ontbrek<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> archeologische verwacht<strong>in</strong>g. Bepaalde<br />

archeologische waard<strong>en</strong>, zoals rest<strong>en</strong> van rituel<strong>en</strong><br />

uitgevoerd <strong>in</strong> natte zones, ligg<strong>en</strong> juist <strong>in</strong> zones <strong>met</strong><br />

e<strong>en</strong> lage verwacht<strong>in</strong>g. Deze – <strong>en</strong> andere v<strong>in</strong>dplaat-<br />

s<strong>en</strong> – lop<strong>en</strong> anders het risico niet meer onderzocht<br />

te word<strong>en</strong>. In het verl<strong>en</strong>gde hiervan ligt ook het<br />

risico op de loer dat alle<strong>en</strong> bestaande k<strong>en</strong>nis zich<br />

bij <strong>voor</strong>tdur<strong>in</strong>g zal bevestig<strong>en</strong>, maar niet meer<br />

zal vernieuw<strong>en</strong>. 50 E<strong>en</strong> hogere onderzoeksgr<strong>en</strong>s zal<br />

onherroepelijk leid<strong>en</strong> tot onbedoelde vernietig<strong>in</strong>g<br />

van behoud<strong>en</strong>swaardige archeologische rest<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong>/of to<strong>en</strong>ame van toevalsvondst<strong>en</strong> <strong>en</strong> f<strong>in</strong>anciële<br />

risico’s van de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />

De vrijstell<strong>in</strong>gsregel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> de ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> het bestemm<strong>in</strong>gsplan te word<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> onder<br />

de planregels <strong>en</strong> <strong>in</strong> de toelicht<strong>in</strong>g. De werk<strong>in</strong>g<br />

van de vrijstell<strong>in</strong>gsregel<strong>in</strong>g di<strong>en</strong>t gemonitord te<br />

word<strong>en</strong> <strong>en</strong> na twee jaar geëvalueerd. Het is verder<br />

z<strong>in</strong>vol dat de geme<strong>en</strong>te e<strong>en</strong> hardheidsclausule opneemt<br />

zodat, mits voldo<strong>en</strong>de gemotiveerd, onderzoek<br />

kan word<strong>en</strong> geëist welke <strong>in</strong> afwijk<strong>in</strong>g is van de<br />

vrijstell<strong>in</strong>gsregel<strong>in</strong>g. De geme<strong>en</strong>te di<strong>en</strong>t zich dan<br />

het recht <strong>voor</strong> te houd<strong>en</strong> om van de vrijstell<strong>in</strong>g af<br />

te wijk<strong>en</strong> op grond van (zwaarweg<strong>en</strong>de) archeologisch<br />

<strong>in</strong>houdelijke criteria. 51<br />

Naast bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemde categorieën terre<strong>in</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

zones, zijn <strong>en</strong>kele specifieke terre<strong>in</strong><strong>en</strong> te noem<strong>en</strong><br />

waarvan de bestaande ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>de zijn<br />

onderbouwd, <strong>en</strong> derhalve ongewijzigd blijv<strong>en</strong>. Het<br />

betreff<strong>en</strong> de Circumvallatiel<strong>in</strong>ie, <strong>met</strong> onderdel<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Bronckhorst <strong>en</strong> Oost Gelre, <strong>en</strong> de<br />

historische boerderijplaats<strong>en</strong> <strong>in</strong> de geme<strong>en</strong>te W<strong>in</strong>terswijk.<br />

Verlies aan <strong>in</strong>formatiewaarde?<br />

vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>s (m²)<br />

Nederzett<strong>in</strong>g<strong>en</strong> 2500<br />

Grafveld<strong>en</strong> 1000<br />

Stads- dorpskern 250<br />

Tabel 9. De Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed heeft ook onderzoek<br />

gedaan naar de kwalitatieve aspect<strong>en</strong> van vrijstell<strong>in</strong>gs<strong>beleid</strong>.<br />

Het kwalitatieve effect van e<strong>en</strong> vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>s op het<br />

erfgoed (<strong>in</strong> de vorm van verlies aan archeologische <strong>in</strong>formatie)<br />

blijkt namelijk mede afhankelijk van de aanwezige typ<strong>en</strong><br />

v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong>, maar ook van de zeldzaamheid <strong>en</strong> omvang van<br />

e<strong>en</strong> v<strong>in</strong>dplaats <strong>en</strong> de mate waar<strong>in</strong> hierover k<strong>en</strong>nis bestaat.<br />

Onder andere is bepaald vanaf welke verstor<strong>in</strong>gsomvang (<strong>in</strong><br />

m2 ) het verlies aan <strong>in</strong>formatie(waarde) dusdanig groot wordt<br />

dat cruciale onderzoeksvrag<strong>en</strong> niet meer beantwoord kunn<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong>. Zie <strong>voor</strong> de feitelijke achtergrond van deze tabel: De<br />

Groot e.a. (2011, 117 e.v.).<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> 33


34<br />

Geme<strong>en</strong>telijke vrijstell<strong>in</strong>gsregel<strong>in</strong>g archeologisch<br />

<strong>voor</strong>onderzoek<br />

1 Begripsafbak<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

1) Bij de begripsafbak<strong>en</strong><strong>in</strong>g t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van de oppervlakt<strong>en</strong>ormer<strong>in</strong>g<br />

wordt uitgegaan van het oppervlak<br />

van de feitelijke bodem<strong>in</strong>greep (brutooppervlak).<br />

De bepal<strong>in</strong>g van de omvang van het<br />

bruto-oppervlak gebeurt <strong>in</strong> pr<strong>in</strong>cipe op (sub-)<br />

perceelsniveau b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het plangebied, waarbij<br />

alle oppervlakk<strong>en</strong> waar <strong>en</strong>ige bodem<strong>in</strong>greep<br />

(alle <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>gs- <strong>en</strong> bodembewerk<strong>in</strong>gsmaatregel<strong>en</strong>,<br />

zoals grav<strong>en</strong>, m<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, ophog<strong>en</strong>, egaliser<strong>en</strong>,<br />

verlag<strong>en</strong>, berijd<strong>en</strong>, bouwrijp mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> bouw<strong>en</strong>,<br />

hei<strong>en</strong>, bestrat<strong>en</strong>, aanplant van bom<strong>en</strong>, etc.) is<br />

<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> word<strong>en</strong> meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. 52<br />

2. Het bruto-oppervlak geldt als te toets<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>swaarde<br />

bij vergunn<strong>in</strong>gaanvrag<strong>en</strong>, niet als het ‘te<br />

onderzoek<strong>en</strong> oppervlak’ (zie ook onder 3: <strong>voor</strong>waard<strong>en</strong>).<br />

Dit te onderzoek<strong>en</strong> oppervlak omvat <strong>in</strong><br />

ieder geval het totaal te ontwikkel<strong>en</strong> plangebied<br />

(plangrootte).<br />

3. De toewijz<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek<br />

geschiedt op basis van de plangrootte<br />

(plangebied); bij gem<strong>en</strong>gde verwacht<strong>in</strong>gszones is<br />

de hoogste categorie altijd leid<strong>en</strong>d.<br />

4. Onder het begrip ‘bodemverstor<strong>in</strong>g<strong>en</strong>’ wordt<br />

verstaan: dat deel van de ondergrond (zijnde<br />

alle afzett<strong>in</strong>g<strong>en</strong> vanaf het maaiveld waarb<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />

archeologische <strong>in</strong>formatie beslot<strong>en</strong> ligt, <strong>met</strong><br />

uitzonder<strong>in</strong>g van de normale bouw<strong>voor</strong>) welke<br />

<strong>in</strong> het verled<strong>en</strong> dusdanig geroerd is, danwel<br />

afgegrav<strong>en</strong>, dat er reeds sprake is van maximaal<br />

verlies van archeologische <strong>in</strong>formatiewaarde.<br />

Dit ter beoordel<strong>in</strong>g door e<strong>en</strong> ter zake deskundig<br />

KNA-archeoloog.<br />

5. Reguliere agrarische bodembewerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

niet als verstor<strong>en</strong>d opgevat <strong>en</strong> zijn niet vergunn<strong>in</strong>gplichtig.<br />

Tot de reguliere agrarische bodembewerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> behor<strong>en</strong><br />

wel:<br />

• Grondbewerk<strong>in</strong>g tot e<strong>en</strong> diepte van 30 cm onder<br />

maaiveld (de normale bouw<strong>voor</strong>).<br />

• Niet-bodemker<strong>en</strong>de werkzaamhed<strong>en</strong> t<strong>en</strong> behoeve<br />

van het verbeter<strong>en</strong> van de verdichte bodemstructuur<br />

(woel<strong>en</strong>) tot maximaal 10 cm onder de bouw<strong>voor</strong>.<br />

• Het aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van dra<strong>in</strong>age op landbouwgrond,<br />

t<strong>en</strong>zij het gaat om AMK-terre<strong>in</strong><strong>en</strong> of andersz<strong>in</strong>s bek<strong>en</strong>de<br />

archeologische v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong> op de geme<strong>en</strong>telijke<br />

archeologiekaart<strong>en</strong>.<br />

Tot de reguliere agrarische bodembewerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> behor<strong>en</strong><br />

niet:<br />

• Diepploeg<strong>en</strong> <strong>en</strong> m<strong>en</strong>gwoel<strong>en</strong> dieper dan 30 cm -Mv,<br />

afgrav<strong>en</strong> dieper dan 30 cm -Mv.<br />

• Het egaliser<strong>en</strong> van natuurlijk reliëf.<br />

• Het ontg<strong>in</strong>n<strong>en</strong>, aanlegg<strong>en</strong> of vergrav<strong>en</strong> van slot<strong>en</strong>.<br />

• Het aanlegg<strong>en</strong> of rooi<strong>en</strong> van bos of boomgaard,<br />

waarbij stobb<strong>en</strong> word<strong>en</strong> verwijderd.<br />

• Het aanplant<strong>en</strong> van bom<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> houtig gewas <strong>voor</strong><br />

zover het gaat om plant<strong>en</strong> waar bij de oogst van de<br />

plant, dan wel het verwijder<strong>en</strong> van de gehele plant,<br />

de bodem dieper dan 30 cm zal word<strong>en</strong> geroerd.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>


+<br />

+<br />

7<br />

-<br />

4<br />

2<br />

-<br />

3 -<br />

+<br />

6<br />

4<br />

1<br />

plangebied/kavelgr<strong>en</strong>s<br />

+<br />

9<br />

+<br />

+<br />

+<br />

bouwblok<br />

Figuur 11. Voorbeeldplan <strong>met</strong> begripp<strong>en</strong> oppervlakt<strong>en</strong>ormer<strong>in</strong>g.<br />

1: woonhuis; 2: schuur/stal; 3: erfverhard<strong>in</strong>g; 4:<br />

toegangsweg/oprit; 5: riool/nuts<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong><strong>in</strong>g; 6: moestu<strong>in</strong>; 7:<br />

siertu<strong>in</strong>; 8: berm/heg/perceelscheid<strong>in</strong>g; 9: op<strong>en</strong>bare weg; ®:<br />

onderzoekgebied. Elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> 1 tot <strong>en</strong> <strong>met</strong> 8 vorm<strong>en</strong> sam<strong>en</strong><br />

het bouwblok. Zie <strong>in</strong> figuur het begrip ‘plangebied’. Het<br />

getoonde <strong>voor</strong>beeldplan <strong>voor</strong>ziet <strong>in</strong> de sloop van de oude stal<br />

(2-) direct achter het huis (1), alsmede de oude toegangsweg<br />

(4-) <strong>en</strong> erfverhar<strong>in</strong>g (3-). Ter plaatse wordt e<strong>en</strong> grote moestu<strong>in</strong><br />

aangelegd (+6) alsmede e<strong>en</strong> ‘op staal’ gefundeerde aanbouw<br />

aan het woonhuis gerealiseerd (+1). Op de afscheid<strong>in</strong>g van<br />

de nieuwe moestu<strong>in</strong> <strong>met</strong> het erf wordt e<strong>en</strong> heg aangeplant<br />

<strong>met</strong> <strong>en</strong>kele grote bom<strong>en</strong> (+). B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het bouwblok wordt<br />

naast de grote stal e<strong>en</strong> tweede moderne stal aangelegd<br />

<strong>met</strong> mestkelders (+2). Rondom de stal wordt e<strong>en</strong> verhard erf<br />

aangelegd <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> stabilisatielaag (+3) alsmede<br />

e<strong>en</strong> nieuwe toegangsweg (+4) tot de stal <strong>en</strong> aansluit<strong>in</strong>g op<br />

riool/nuts<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong><strong>in</strong>g (+5). De feitelijke bodem<strong>in</strong>greep – het<br />

bruto-oppervlak - bestaat <strong>in</strong> dit plan uit de cumulatieve oppervlakt<strong>en</strong><br />

van te slop<strong>en</strong> -2, -3, -4 <strong>en</strong> nieuw te realiser<strong>en</strong>+2,<br />

+3, +4, +5, +6.<br />

2<br />

+<br />

3 4<br />

4 3<br />

5<br />

2<br />

+<br />

+<br />

8<br />

2 Vrijstell<strong>in</strong>gsregel<strong>in</strong>g<br />

• Indi<strong>en</strong> het plangebied geleg<strong>en</strong> is <strong>in</strong> e<strong>en</strong> zone <strong>met</strong><br />

e<strong>en</strong> hoge verwachte dichtheid aan archeologische<br />

rest<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s de archeologische <strong>beleid</strong>s- of maatregel<strong>en</strong>kaart<br />

geme<strong>en</strong>te […] wordt <strong>voor</strong>gesteld om<br />

bodem<strong>in</strong>grep<strong>en</strong> dieper dan 30 cm waarvan het<br />

bruto-oppervlak kle<strong>in</strong>er is dan 250 m² (0,025 ha) vrij<br />

te stell<strong>en</strong> van archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek, <strong>in</strong>di<strong>en</strong><br />

het tev<strong>en</strong>s voldoet aan de onderstaande aan de<br />

vrijstell<strong>in</strong>g verbond<strong>en</strong> <strong>voor</strong>waard<strong>en</strong> (zie 3. Voorwaard<strong>en</strong>).<br />

• Indi<strong>en</strong> het plangebied geleg<strong>en</strong> is <strong>in</strong> e<strong>en</strong> zone<br />

<strong>met</strong> e<strong>en</strong> middelmatige verwachte dichtheid aan<br />

archeologische rest<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s de archeologische<br />

<strong>beleid</strong>s- of maatregel<strong>en</strong>kaart geme<strong>en</strong>te […] wordt<br />

<strong>voor</strong>gesteld om bodem<strong>in</strong>grep<strong>en</strong> dieper dan 30<br />

cm waarvan het bruto-oppervlak kle<strong>in</strong>er is dan<br />

1000 m² (0,1 ha) vrij te stell<strong>en</strong> van archeologisch<br />

<strong>voor</strong>onderzoek, <strong>in</strong>di<strong>en</strong> het tev<strong>en</strong>s voldoet aan de<br />

onderstaande aan de vrijstell<strong>in</strong>g verbond<strong>en</strong> <strong>voor</strong>waard<strong>en</strong>.<br />

• Indi<strong>en</strong> het plangebied geleg<strong>en</strong> is <strong>in</strong> e<strong>en</strong> zone <strong>met</strong><br />

e<strong>en</strong> lage verwachte dichtheid aan archeologische<br />

rest<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s de archeologische <strong>beleid</strong>s- of maatregel<strong>en</strong>kaart<br />

geme<strong>en</strong>te […] wordt geadviseerd<br />

om bodem<strong>in</strong>grep<strong>en</strong> dieper dan 30 cm waarvan het<br />

bruto-oppervlak kle<strong>in</strong>er is dan 5000 m² (0,5 ha) vrij<br />

te stell<strong>en</strong> van archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek, <strong>in</strong>di<strong>en</strong><br />

het tev<strong>en</strong>s voldoet aan de onderstaande aan de<br />

vrijstell<strong>in</strong>g verbond<strong>en</strong> <strong>voor</strong>waard<strong>en</strong>.<br />

3 Voorwaard<strong>en</strong><br />

De vrijstell<strong>in</strong>g geldt echter alle<strong>en</strong> <strong>voor</strong> plangebied<strong>en</strong><br />

waar alle<strong>en</strong> archeologische rest<strong>en</strong> verwacht word<strong>en</strong>,<br />

<strong>en</strong> niet <strong>voor</strong> gebied<strong>en</strong> waar deze al zijn vastgesteld<br />

of daar al concrete aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>voor</strong> zijn. De vrijstell<strong>in</strong>g<br />

is daarom niet van toepass<strong>in</strong>g <strong>in</strong>di<strong>en</strong>:<br />

1. Het plangebied (gedeeltelijk) deel uit maakt van e<strong>en</strong><br />

archeologisch rijksmonum<strong>en</strong>t, e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijk<br />

archeologisch monum<strong>en</strong>t of e<strong>en</strong> archeologisch<br />

terre<strong>in</strong> volg<strong>en</strong>s de archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>kaart<br />

(AMK).<br />

2. Het plangebied zich bev<strong>in</strong>dt b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> 25 m van de<br />

gr<strong>en</strong>s van e<strong>en</strong> archeologisch rijksmonum<strong>en</strong>t, e<strong>en</strong><br />

geme<strong>en</strong>telijk archeologisch monum<strong>en</strong>t of e<strong>en</strong><br />

archeologisch terre<strong>in</strong> volg<strong>en</strong>s de archeologische<br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>kaart (AMK).<br />

3. Het plangebied (gedeeltelijk) deel uit maakt van<br />

e<strong>en</strong> historische stads- of dorpskern volg<strong>en</strong>s de<br />

archeologische <strong>beleid</strong>s- of maatregel<strong>en</strong>kaart<br />

geme<strong>en</strong>te […].<br />

4. Er concrete aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn <strong>voor</strong> de aanwezigheid<br />

van archeologische v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong> uit het<br />

plangebied zelf of b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> straal van 25 m<br />

van de gr<strong>en</strong>s van het plangebied. Als toets<strong>in</strong>gs<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<br />

fungeert de archeologische <strong>beleid</strong>s- of<br />

maatregel<strong>en</strong>kaart geme<strong>en</strong>te […].<br />

5. Het plan <strong>en</strong> de bodem<strong>in</strong>grep<strong>en</strong> e<strong>en</strong> l<strong>in</strong>eair elem<strong>en</strong>t<br />

betreft waarbij de breedte t<strong>en</strong>m<strong>in</strong>ste 80 cm<br />

is <strong>en</strong> de l<strong>en</strong>gte t<strong>en</strong>m<strong>in</strong>ste 100 m, zoals bij<strong>voor</strong>beeld<br />

sleuv<strong>en</strong> <strong>voor</strong> rioler<strong>in</strong>g, kabels <strong>en</strong> leid<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> te grav<strong>en</strong> slot<strong>en</strong>/waterweg<strong>en</strong>.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> 35


36<br />

Voor 1 <strong>en</strong> 2 (beschermd rijksmonum<strong>en</strong>t, geme<strong>en</strong>telijk<br />

monum<strong>en</strong>t) geld<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> oppervlaktegr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> (0 m²).<br />

Voor 3 tot <strong>en</strong> <strong>met</strong> 6 geldt dat alle<strong>en</strong> plangebied<strong>en</strong> waarb<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />

het bruto te verstor<strong>en</strong> oppervlak kle<strong>in</strong>er is dan<br />

50 m² vrijgesteld zijn van archeologisch onderzoek.<br />

• Indi<strong>en</strong> plangebied<strong>en</strong> <strong>in</strong> meerdere del<strong>en</strong>/fas<strong>en</strong><br />

aangelegd/ontwikkeld word<strong>en</strong>, di<strong>en</strong>t bij de beoordel<strong>in</strong>g<br />

de totale omvang van de gezam<strong>en</strong>lijke<br />

deelgebied<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> (“opknipp<strong>en</strong>” is<br />

niet toegestaan).<br />

• Als docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> vergunn<strong>in</strong>gaanvraag<br />

kunn<strong>en</strong> aanton<strong>en</strong> dat de gehele bodem (zijnde<br />

de bruto-bodemverstor<strong>in</strong>g, zoals bedoeld onder:<br />

1 Begripsafbak<strong>en</strong><strong>in</strong>g, punt 1), <strong>in</strong> het verled<strong>en</strong><br />

dusdanig geroerd is, danwel afgegrav<strong>en</strong> (zoals<br />

bedoeld onder 1 Begripsafbak<strong>en</strong><strong>in</strong>g, punt 4),<br />

dat er reeds sprake is van maximaal verlies van<br />

archeologische <strong>in</strong>formatiewaarde, is ge<strong>en</strong> verder<br />

archeologisch onderzoek noodzakelijk. Dit ter<br />

beoordel<strong>in</strong>g door e<strong>en</strong> ter zake deskundig KNAarcheoloog.<br />

• Het is de aanvrager van de vergunn<strong>in</strong>g die alle gegev<strong>en</strong>s<br />

betreff<strong>en</strong>de de (<strong>voor</strong>g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>) <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>gsmaatregel<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> de bruto te verstor<strong>en</strong> oppervlakte<br />

di<strong>en</strong>t te overlegg<strong>en</strong> aan de geme<strong>en</strong>te.<br />

• Het is aan de geme<strong>en</strong>te om vast te stell<strong>en</strong> of e<strong>en</strong><br />

plan voldoet aan de <strong>voor</strong>waard<strong>en</strong> van deze regel<strong>in</strong>g,<br />

of dat archeologisch onderzoek uitgevoerd moet<br />

word<strong>en</strong>. Initiatiefnemers di<strong>en</strong><strong>en</strong> zich daartoe tot de<br />

geme<strong>en</strong>te te w<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>met</strong> de vraag of archeologisch<br />

onderzoek noodzakelijk is <strong>voor</strong> vergunn<strong>in</strong>gverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g.<br />

• De vergunn<strong>in</strong>g wordt alle<strong>en</strong> verle<strong>en</strong>d op basis van<br />

de <strong>voor</strong>gelegde (<strong>voor</strong>g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>) bodem<strong>in</strong>grep<strong>en</strong>.<br />

In het geval van e<strong>en</strong> ‘<strong>voor</strong>lopig ontwerp’ di<strong>en</strong>t<br />

door aanvrager ruimschoots rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g te word<strong>en</strong><br />

gehoud<strong>en</strong> <strong>met</strong> ev<strong>en</strong>tuele planaanpass<strong>in</strong>g<strong>en</strong>; het<br />

verdi<strong>en</strong>t aanbevel<strong>in</strong>g <strong>in</strong> dat geval uit te gaan van<br />

het oppervlak van de gehele ontwikkel<strong>in</strong>gslocatie<br />

of het plangebied als ‘bruto-oppervlak’.<br />

• Indi<strong>en</strong> gebruik gemaakt wordt van deze vrijstell<strong>in</strong>g<br />

di<strong>en</strong><strong>en</strong> de resultat<strong>en</strong> van de toets<strong>in</strong>g aan de <strong>voor</strong>waard<strong>en</strong><br />

schriftelijk vastgelegd te word<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij de<br />

stukk<strong>en</strong> van de aanvraag gevoegd te word<strong>en</strong>.<br />

4 Toelicht<strong>in</strong>g op de <strong>voor</strong>waard<strong>en</strong><br />

Ad 1: Voor de archeologische rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> geldt<br />

dat er ge<strong>en</strong> (bodem)<strong>in</strong>grep<strong>en</strong> zonder vergunn<strong>in</strong>g ex.<br />

art. 11 Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet 1988 zijn toegestaan.<br />

Ad 2 <strong>en</strong> 4: Archeologische v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong> zijn niet<br />

altijd goed te begr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> <strong>en</strong> het kan <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat<br />

e<strong>en</strong> deel van de v<strong>in</strong>dplaats zich buit<strong>en</strong> de gr<strong>en</strong>s van<br />

het AMK terre<strong>in</strong> bev<strong>in</strong>dt. Het is daarom niet w<strong>en</strong>selijk<br />

dat bodem<strong>in</strong>grep<strong>en</strong> plaatsv<strong>in</strong>d<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> terre<strong>in</strong><br />

direct gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>d aan e<strong>en</strong> archeologisch monum<strong>en</strong>t,<br />

zonder dat door middel van onderzoek vastgesteld is<br />

dat er ge<strong>en</strong> archeologische rest<strong>en</strong> aanwezig zijn. Dit<br />

is te ondervang<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> “bufferzone” <strong>in</strong> acht te<br />

nem<strong>en</strong> van 25 m rondom AMK-terre<strong>in</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> de Rijks<strong>en</strong><br />

geme<strong>en</strong>telijk monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />

Ad 3: Het blijkt dat ook <strong>in</strong> plangebied<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> AMKterre<strong>in</strong><strong>en</strong>,<br />

waarbij de bruto-oppervlakteverstor<strong>in</strong>g<br />

kle<strong>in</strong>er is dan 100 m², archeologische rest<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

aangetroff<strong>en</strong>.<br />

Ad 5: Het blijkt dat ook <strong>in</strong> plangebied<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de<br />

begr<strong>en</strong>z<strong>in</strong>g van de historische stads- <strong>en</strong> dorpskern<strong>en</strong>,<br />

waarbij de bruto-oppervlakteverstor<strong>in</strong>g kle<strong>in</strong>er is dan<br />

100 m², archeologische rest<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangetroff<strong>en</strong>.<br />

Ad 6: Indi<strong>en</strong> er concrete aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn <strong>voor</strong> de<br />

aanwezigheid van v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t er archeologisch<br />

onderzoek te word<strong>en</strong> uitgevoerd. Hierbij di<strong>en</strong>t<br />

e<strong>en</strong> deskundig archeoloog <strong>in</strong> te schatt<strong>en</strong> of de meld<strong>in</strong>g<br />

daar aanleid<strong>in</strong>g toe geeft; oppervlaktevondst<strong>en</strong><br />

hoev<strong>en</strong> bij <strong>voor</strong>beeld niet altijd e<strong>en</strong> red<strong>en</strong> te zijn <strong>voor</strong><br />

het uitvoer<strong>en</strong> van onderzoek; bepaalde of onbepaalde<br />

complextyp<strong>en</strong> veelal wel. Ook meld<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>met</strong><br />

adm<strong>in</strong>istratieve coörd<strong>in</strong>at<strong>en</strong> zijn niet altijd aanleid<strong>in</strong>g<br />

<strong>voor</strong> onderzoek.<br />

Ad 7: Lijnvormige bodem<strong>in</strong>grep<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> vaak e<strong>en</strong><br />

beperkt oppervlak, maar doorsnijd<strong>en</strong> wel e<strong>en</strong> groot<br />

gebied <strong>met</strong> (mogelijk) archeologische rest<strong>en</strong>. Met e<strong>en</strong><br />

l<strong>in</strong>eair plangebied wordt bedoeld e<strong>en</strong> <strong>in</strong>greep van<br />

m<strong>in</strong>imaal 80 cm breed <strong>en</strong> 100 m lang.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>


Huisplattegrond uit de IJzertijd te Bronkhorst-Vierakker.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> 37


38<br />

Bronvermeld<strong>in</strong>g<br />

Bazelmans, J., 2009. Publicer<strong>en</strong> over archeologie. De omstred<strong>en</strong><br />

oogst van Malta, Archeobrief 13-3, 8-15.<br />

Boonstra, M.K., R.M. van Heer<strong>in</strong>g<strong>en</strong> & R. Schrijvers 2011.<br />

K<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da <strong>Archeologie</strong> Oost Gelderland, deel<br />

A (tekst). Vestigia rapport V752-A, Vestigia, Amersfoort.<br />

Brouwer, F., 1994. De bodemgesteldheid van het ruilverkavel<strong>in</strong>gsgebied<br />

Hupsel - Zwolle : resultat<strong>en</strong> van<br />

e<strong>en</strong> bodemgeografisch onderzoek. DLO-Star<strong>in</strong>g<br />

C<strong>en</strong>trumrapport 328. DLO-Star<strong>in</strong>g C<strong>en</strong>trum, Wag<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Defilet, M. & J. Verhag<strong>en</strong> 2009. Bijstell<strong>in</strong>g archeologische<br />

vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> <strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong>kaart. Toelicht<strong>in</strong>g<br />

op de erfgoedverord<strong>en</strong><strong>in</strong>g- archeologie, Arnhem.<br />

Archeologisch Rapport Arnhem 27.<br />

Dekker, S.M., 2003. Ruimtelijke ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g als het afweg<strong>en</strong><br />

van belang<strong>en</strong>. Ruimtelijk Planbureau (<strong>in</strong>terne notitie<br />

<strong>in</strong> opdracht van m<strong>in</strong>isterie van VROM, D<strong>en</strong><br />

Haag).<br />

Dekkers, J.M.J., 1997. De bodemgesteldheid van het land<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>gsgebied<br />

Beltrum - Eiberg<strong>en</strong> : resultat<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> bodemgeografisch onderzoek. DLO-Star<strong>in</strong>g<br />

C<strong>en</strong>trum rapport 462. DLO-Star<strong>in</strong>g C<strong>en</strong>trum,<br />

Wag<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Eerste Kamer der Stat<strong>en</strong>-G<strong>en</strong>eraal, 2006. Memorie van<br />

antwoord, vergaderjaar 2005-2006, 29 259 nr. D:<br />

Wijzig<strong>in</strong>g van de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet 1988 <strong>en</strong> <strong>en</strong>kele<br />

andere wett<strong>en</strong> t<strong>en</strong> behoeve van de archeologische<br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg mede <strong>in</strong> verband <strong>met</strong> de implem<strong>en</strong>tatie<br />

van het Verdrag van Valletta (Wet op de<br />

archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg).<br />

Gro<strong>en</strong>ewoudt, B.J., 1994. Prospectie, waarder<strong>in</strong>g <strong>en</strong> selectie<br />

van archeologische v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> <strong>beleid</strong>sgerichte<br />

verk<strong>en</strong>n<strong>in</strong>g van middel<strong>en</strong> <strong>en</strong> mogelijkhed<strong>en</strong>.<br />

Nederlandse Archeologische Rapport<strong>en</strong> 17.<br />

Amersfoort.<br />

Groot, T. de, A. Koekelkor<strong>en</strong>, M. Lobbes & B. Smit, 2011.<br />

Effect<strong>en</strong> van vrijstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>voor</strong> archeologisch<br />

erfgoed. Deel III <strong>in</strong>: Lauwerier e.a. (red), Onderzoek<br />

naar de effectiviteit van de onderzoeksket<strong>en</strong>, sluip<strong>en</strong>de<br />

degradatie <strong>en</strong> de effect<strong>en</strong> van vrijstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Rapportage Archeologische Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg 196,<br />

Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed, Amersfoort.<br />

Haz<strong>en</strong>berg, T, H.J. van Oort & A. Borsboom, 2007. Zorg<strong>en</strong><br />

om (n)iets? E<strong>en</strong> verk<strong>en</strong>n<strong>in</strong>g naar het toepass<strong>en</strong> van<br />

ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> t<strong>en</strong> behoeve van het ruimtelijk <strong>beleid</strong><br />

van de prov<strong>in</strong>cie Utrecht. Haz<strong>en</strong>berg AMZ-publicaties<br />

2007-04. Haz<strong>en</strong>berg archeologie, Leid<strong>en</strong>.<br />

Katt<strong>en</strong>berg, A. <strong>en</strong> 12 ander<strong>en</strong> 2008. Archeologische prospectie.<br />

NOaA hoofdstuk 6 (versie 1.0), (www.noaa.<br />

nl), 55 pp.<br />

Kleijer, H. & J.A.M. t<strong>en</strong> Cate, 1998. De bodemgesteldheid<br />

van het her<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>gsgebied W<strong>in</strong>terswijk-Oost.<br />

Resultat<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> bodemgeografisch onderzoek.<br />

DLO-Star<strong>in</strong>g C<strong>en</strong>trum-rapport 603. Di<strong>en</strong>st Landbouwkundig<br />

Onderzoek-Star<strong>in</strong>g C<strong>en</strong>trum, Wag<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Kleijer, H. , 2000. De bodemgesteldheid van de gebied<strong>en</strong><br />

Berkeldal, Graafschap, Wild<strong>en</strong>borg, Warnsveld-<br />

Vierakker <strong>en</strong> Hummelo-Keppel. Alterra-rapport 090.<br />

Alterra, Research <strong>in</strong>stituut <strong>voor</strong> de Gro<strong>en</strong>e Ruimte,<br />

Wag<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Kleijer, H. , 2000. De bodemgesteldheid van de gebied<strong>en</strong><br />

Berkeldal, Graafschap, Wild<strong>en</strong>borg, Warnsveld-<br />

Vierakker <strong>en</strong> Hummelo-Keppel. Alterra-rapport 090.<br />

Alterra, Research <strong>in</strong>stituut <strong>voor</strong> de Gro<strong>en</strong>e Ruimte,<br />

Wag<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Kleijer, H. , 2001. De bodemgesteldheid van de gebied<strong>en</strong><br />

W<strong>in</strong>terswijk-Plateau <strong>en</strong> W<strong>in</strong>terswijk-West. Resultat<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> bodemgeografisch onderzoek. Alterrarapport<br />

091. Alterra, Research <strong>in</strong>stituut <strong>voor</strong> de<br />

Gro<strong>en</strong>e Ruimte, Wag<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Knoop, R. 2008. M<strong>in</strong>der somber over archeologisch bestel.<br />

Archeobrief 12-4, 36-37.<br />

Lauwerier, R., T. de Groot, B. van Os & L. Theuniss<strong>en</strong>, 2011.<br />

Vrag<strong>en</strong> over Malta. Onderzoek naar de effectiviteit<br />

van de onderzoeksket<strong>en</strong>, sluip<strong>en</strong>de degradatie <strong>en</strong><br />

de effect<strong>en</strong> van vrijstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Rapportage Archeologische<br />

Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg 196, Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong><br />

het Cultureel Erfgoed, Amersfoort.<br />

MemoRIA 8, september 2006, `De archeologische verwacht<strong>in</strong>g<br />

gespecificeerd’. Erfgoed<strong>in</strong>spectie <strong>Archeologie</strong>/<br />

M<strong>in</strong>isterie van Onderwijs, Cultuur <strong>en</strong><br />

Wet<strong>en</strong>schap.<br />

M<strong>in</strong>isterie van Onderwijs, Cultuur <strong>en</strong> Wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>;<br />

M<strong>in</strong>isterie van Landbouw, Natuurbeheer <strong>en</strong> Visserij;<br />

M<strong>in</strong>isterie van Volkshuisverst<strong>in</strong>g, Ruimtelijke Ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> Milieubeheer; M<strong>in</strong>isterie van Verkeer <strong>en</strong><br />

Waterstaat, 1999. Belvedere: <strong>beleid</strong>snota over de<br />

relatie cultuurhistorie <strong>en</strong> ruimtelijke ord<strong>en</strong><strong>in</strong>g. VNG<br />

uitgeverij, ‘s-Grav<strong>en</strong>hage.<br />

Os, B.J.H. van & M. Kosian, 2011. Sluip<strong>en</strong>de degradatie<br />

van het archeologisch erfgoed. Deel II <strong>in</strong>: Lauwerier<br />

e.a. (red), Onderzoek naar de effectiviteit van<br />

de onderzoeksket<strong>en</strong>, sluip<strong>en</strong>de degradatie <strong>en</strong> de<br />

effect<strong>en</strong> van vrijstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Rapportage Archeologische<br />

Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg 196, Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het<br />

Cultureel Erfgoed, Amersfoort.<br />

Prov<strong>in</strong>cie Utrecht, 2008a. http://www.stamu.nl/aprov<strong>in</strong>ciaal.html.<br />

Prov<strong>in</strong>cie Utrecht, 2008b. Interim-regel<strong>in</strong>g prov<strong>in</strong>ciale<br />

vrijstell<strong>in</strong>g archeologietoets http://www.stamu.nl/<br />

Interim%20regel<strong>in</strong>g%20ondergr<strong>en</strong>s.doc.<br />

Raemaekers, D.C.M., 2008. Het e<strong>in</strong>de van Malta. Archeobrief<br />

12-1, 17-20.<br />

RLG, 1999. ‘Made <strong>in</strong> Holland’. Advies over landelijke gebied<strong>en</strong>,<br />

verscheid<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> id<strong>en</strong>titeit. Publicatie<br />

Raad <strong>voor</strong> het Landelijk Gebied 99/2. Onafhankelijk<br />

adviescollege <strong>voor</strong> Landbouw, Natuur, Bos <strong>en</strong><br />

Landschap, Op<strong>en</strong>luchtrecreatie <strong>en</strong> Visserij.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>


Scholt<strong>en</strong>, A., 1994. De bodemgesteldheid van het land<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>gsgebied<br />

Halle - Wolfersve<strong>en</strong> : resulat<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> bodemgeografisch onderzoek. DLO-Star<strong>in</strong>g<br />

C<strong>en</strong>trum rapport 331, Wag<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Theuniss<strong>en</strong>, L. & J. Deeb<strong>en</strong>, 2011. E<strong>en</strong> onderzoek naar de<br />

effectiviteit van de archeologische onderzoeksket<strong>en</strong><br />

<strong>voor</strong> beeldvorm<strong>in</strong>g over het verled<strong>en</strong>. Deel I <strong>in</strong>:<br />

Lauwerier e.a. (red), Onderzoek naar de effectiviteit<br />

van de onderzoeksket<strong>en</strong>, sluip<strong>en</strong>de degradatie <strong>en</strong><br />

de effect<strong>en</strong> van vrijstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Rapportage Archeologische<br />

Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg 196, Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong><br />

het Cultureel Erfgoed, Amersfoort.<br />

Tol, A.J., J.W.H.P. Verhag<strong>en</strong>, A. Borsboom & M. Verbrugg<strong>en</strong>,<br />

2004. Prospectief bor<strong>en</strong>; e<strong>en</strong> studie naar de betrouwbaarheid<br />

<strong>en</strong> toepasbaarheid van booronderzoek <strong>in</strong><br />

de prospectiearcheologie. RAAP-rapport 1000. RAAP<br />

Archeologisch Adviesbureau, Amsterdam.<br />

Verhag<strong>en</strong>, J.G.M. & M.P. Defilet 2009a. Oppervlaktegr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />

bij archeologisch onderzoek. Criteria <strong>voor</strong><br />

vrijstell<strong>in</strong>g verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> betere onderbouw<strong>in</strong>g. Archeobrief<br />

2009 (4), 8-14.<br />

Willemse, N.W. & H.F.A. Haarhuis, 2008. Prov<strong>in</strong>ciale archeologiebalans<br />

Gelderland 1996-2006. RAAP-rapport<br />

1707. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Weesp.<br />

Willemse, N.W., E.M.P. Verhelst & H.S.L. Scholte Lubber<strong>in</strong>k,<br />

2010. Prospecter<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> vak. Naar e<strong>en</strong> herwaarder<strong>in</strong>g<br />

van de Nederlandse prospectiepraktijk.<br />

Archeobrief 2010 (2), p. 19-30.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> 39


40<br />

E<strong>in</strong>dnot<strong>en</strong><br />

toelicht<strong>in</strong>g, verdiep<strong>in</strong>g <strong>en</strong> verantwoord<strong>in</strong>g<br />

1 Raemaekers 2008; Knoop 2008; Bazelmans 2009. Zie ook Lauwerier<br />

e.a. (red.) 2011.<br />

2 Uit <strong>en</strong>kele rec<strong>en</strong>te uitsprak<strong>en</strong> van de Raad van State blijkt dat deze<br />

<strong>in</strong>stantie str<strong>en</strong>ge eis<strong>en</strong> stelt aan bij<strong>voor</strong>beeld de onderbouw<strong>in</strong>g van<br />

vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>. Deze onderbouw<strong>in</strong>g moet gebaseerd zijn op<br />

gedeg<strong>en</strong> archeologisch-<strong>in</strong>houdelijke argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Zie ook noot 8.<br />

3 De Wamz; de Wet op de archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg.<br />

4 Prov<strong>in</strong>ciale <strong>Archeologie</strong>balans (Willemse & Haarhuis 2008); K<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da<br />

<strong>Archeologie</strong> Oost-Gelderland (Boonstra e.a. 2011).<br />

5 Het betreft alle<strong>en</strong> bureauonderzoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> karter<strong>en</strong>d (<strong>en</strong> verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d)<br />

veldonderzoek, niet waarder<strong>en</strong>d veldonderzoek of defi nitief<br />

onderzoek (opgrav<strong>in</strong>g<strong>en</strong>/begeleid<strong>in</strong>g<strong>en</strong>). Deze getall<strong>en</strong> zijn gebaseerd<br />

op de database van de K<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da <strong>Archeologie</strong> Oost-Gelderland<br />

(KAOG; versiedatum 24/08/2011). Vestigia-V752-A, versie<br />

defi nitief 2.1 (2011).<br />

6 De Groot, Koekelkor<strong>en</strong>, Lobbes & Smit 2011.<br />

7 Haz<strong>en</strong>berg e.a., 2007; Prov<strong>in</strong>cie Utrecht, 2008a <strong>en</strong> b.; Verhag<strong>en</strong> &<br />

Defi let 2009.<br />

8 Bij<strong>voor</strong>beeld Raad van State, zaaknummer 200905155/1/R2, zaaknummer<br />

200901881/1/R2 <strong>en</strong> zaaknummer 200901516/1/R1. Zie<br />

verder www.cultureelerfgoed.nl/handreik<strong>in</strong>gerfgoed<strong>en</strong>ruimte/<br />

home/juridisch-<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>teel-spoor/jurisprud<strong>en</strong>tie<br />

9 K<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da <strong>Archeologie</strong> Oost-Gelderland (Boonstra e.a.<br />

2011).<br />

10 Archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek (bureauonderzoek al dan niet<br />

aangevuld <strong>met</strong> <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d veldonderzoek) richt zich<br />

primair op drie uitkomst<strong>en</strong>:1) positieve aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de<br />

aanwezigheid van archeologische rest<strong>en</strong>; 2) uitsluit<strong>in</strong>g van de<br />

aanwezigheid van archeologische rest<strong>en</strong>; 3) waardestell<strong>in</strong>g van<br />

ev<strong>en</strong>tueel aanwezige archeologische rest<strong>en</strong>.<br />

11 De Groot e.a. 2011, 97. Hier spel<strong>en</strong> zowel kwantitatieve als<br />

kwalitatieve effect<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol. Het kwantitatieve effect van e<strong>en</strong><br />

vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>s op het erfgoed heeft <strong>voor</strong>namelijk betrekk<strong>in</strong>g<br />

op het oppervlakteverlies aan archeologische terre<strong>in</strong><strong>en</strong>. Het<br />

kwalitatieve effect van e<strong>en</strong> vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>s op het erfgoed<br />

betreft het verlies aan archeologische <strong>in</strong>formatie. Dit laatste is<br />

mede afhankelijk van de aanwezige typ<strong>en</strong> v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong>, maar<br />

ook van de zeldzaamheid <strong>en</strong> omvang van e<strong>en</strong> v<strong>in</strong>dplaats <strong>en</strong> de<br />

mate waar<strong>in</strong> hierover k<strong>en</strong>nis bestaat.<br />

12 Onverwachte vondst<strong>en</strong> – waaronder soms zeer substantiële –<br />

zijn nooit uit te sluit<strong>en</strong>. Zelfs is het d<strong>en</strong>kbaar dat <strong>voor</strong>onderzoek<br />

aantoont dat er waarschijnlijk ge<strong>en</strong> archeologische spor<strong>en</strong><br />

van waarde <strong>in</strong> de bodem aanwezig zijn, maar dat er tijd<strong>en</strong>s de<br />

grondbewerk<strong>in</strong>g toch e<strong>en</strong> belangrijke vondst wordt gedaan.<br />

13 Tol e.a. 2004; hoofdstuk 2 <strong>en</strong> 6; zie verder ook Theuniss<strong>en</strong> & Deeb<strong>en</strong><br />

2011.<br />

14 Doel van de AMZ-onderzoeksket<strong>en</strong> is om het archeologische<br />

‘belang’ van e<strong>en</strong> onderzoeksterre<strong>in</strong> te bepal<strong>en</strong>. Dit wordt ‘waardestell<strong>in</strong>g’<br />

g<strong>en</strong>oemd. Deze waardestell<strong>in</strong>g wordt <strong>in</strong> drie duidelijk<br />

gescheid<strong>en</strong> processtapp<strong>en</strong> doorlop<strong>en</strong>: 1) bureauonderzoek, 2)<br />

verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of karter<strong>en</strong>d veldonderzoek <strong>en</strong> 3) waarder<strong>en</strong>d<br />

veldonderzoek. De stapp<strong>en</strong> verlop<strong>en</strong> van algeme<strong>en</strong> <strong>en</strong> ext<strong>en</strong>sief<br />

naar precies <strong>en</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>sief onderzoek.<br />

15 Door de geme<strong>en</strong>te Arnhem is hier<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> ‘kost<strong>en</strong>-bat<strong>en</strong>’ analyse<br />

uitgevoerd (Defilet & Verhag<strong>en</strong> 2009).<br />

16 Relevant is hier de conclusie van de Rijksdi<strong>en</strong>st (Theuniss<strong>en</strong><br />

& Deeb<strong>en</strong> 2011, p. 37) dat ‘e<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d deel van de <strong>in</strong> het<br />

bodemarchief aanwezige <strong>in</strong>formatie nooit ontdekt wordt ....<br />

door <strong>met</strong>hodische beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van de prospectietechniek<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> de grove schaal waarop deze word<strong>en</strong> toegepast <strong>in</strong> de z<strong>in</strong> van<br />

dekk<strong>in</strong>ggraad’ <strong>en</strong> verder dat ‘het z<strong>in</strong>vol lijkt om de toegepaste<br />

prospectie<strong>met</strong>hod<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> kritisch evaluatie te onderwerp<strong>en</strong>’<br />

(Ibid, p. 38; deze discussie is verwoord <strong>in</strong> Willemse e.a. 2010).<br />

17 Dit is relevant bij de afweg<strong>in</strong>g <strong>met</strong> welke onderzoeks<strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit<br />

het archeologisch onderzoek mag <strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> uitgevoerd.<br />

De archeologische <strong>in</strong>formatiewaarde van e<strong>en</strong> terre<strong>in</strong> kan zeer<br />

divers zijn; de middel<strong>en</strong> om deze <strong>in</strong>formatiewaarde te bepal<strong>en</strong><br />

of ontrekk<strong>en</strong> zeer beperkt (<strong>in</strong> technisch <strong>en</strong> fi nancieel opzicht).<br />

18 Zie e<strong>in</strong>dnoot 15.<br />

19 Zie e<strong>in</strong>dnoot 16.<br />

20 Volg<strong>en</strong>s de Nationale Onderzoeksag<strong>en</strong>da <strong>Archeologie</strong> (NOaA<br />

hoofdstuk 6) levert e<strong>en</strong> archeologische bureaustudie <strong>in</strong> het kader<br />

van e<strong>en</strong> IVO drie uitkomst<strong>en</strong> op:1) positieve aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>voor</strong><br />

de aanwezigheid van archeologische rest<strong>en</strong>; 2) uitsluit<strong>in</strong>g van de<br />

aanwezigheid van archeologische rest<strong>en</strong>; 3) <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> de pot<strong>en</strong>tiële<br />

aanwezigheid, op basis van bestaande k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nisleemt<strong>en</strong>,<br />

van archeologische rest<strong>en</strong>. Ook b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de Kwaliteitsnorm Nederlandse<br />

<strong>Archeologie</strong> (KNA) zijn bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemde uitkomst<strong>en</strong>, als<br />

procedurele norm, tot standaardresultaat verhev<strong>en</strong>.<br />

21 Zie www.sikb.nl onder archeologie<br />

22 Zie de conclusie van de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> cultureel erfgoed<br />

(Theuniss<strong>en</strong> & Deeb<strong>en</strong> 2011, p. 37-38).<br />

23 De <strong>met</strong>hodologische onderzoeksket<strong>en</strong> waarop de KNA is gebaseerd<br />

<strong>en</strong> zoals die oorspronkelijk door RAAP is verwoord (Tol, e.a.,<br />

2004), gaat ervan uit dat pass<strong>en</strong>d bij de vraag <strong>en</strong> de w<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />

<strong>met</strong>hode van onderzoek wordt gekoz<strong>en</strong>. De onderzoeksket<strong>en</strong> heeft<br />

echter slechts betrekk<strong>in</strong>g op verwacht<strong>in</strong>gszones. Het voert hier te<br />

ver om <strong>in</strong> te gaan op de <strong>met</strong>hod<strong>en</strong> <strong>en</strong> overweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van archeologische<br />

prospectie; hier<strong>voor</strong> wordt verwez<strong>en</strong> naar Gro<strong>en</strong>ewoudt<br />

(1994), Tol e.a. (2004) <strong>en</strong> het rapport van de Rijks<strong>in</strong>spectie <strong>voor</strong><br />

de archeologie: memoRIA 8, september 2006 , De archeologische<br />

verwacht<strong>in</strong>g gespecifi ceerd.<br />

24 Hoewel de KNA duidelijk is over de onderzoeks<strong>met</strong>hodologie geeft<br />

zij ge<strong>en</strong> handreik<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de uitwerk<strong>in</strong>g van brongegev<strong>en</strong>s naar<br />

e<strong>en</strong> (onder)zoekstrategie. Dit kan als consequ<strong>en</strong>tie hebb<strong>en</strong> dat<br />

ondanks de pluriformiteit van het bodemarchief opdrachtgevers<br />

<strong>en</strong> opdrachtnemers stelselmatig kiez<strong>en</strong> <strong>voor</strong> relatief goedkoop<br />

<strong>en</strong> dus ext<strong>en</strong>sief onderzoek. Vele v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> hierdoor<br />

ongezi<strong>en</strong> verlor<strong>en</strong> gaan, om nog maar te zwijg<strong>en</strong> over het risico<br />

dat opdrachtgever, uitvoerder <strong>en</strong> bevoegd gezag lop<strong>en</strong> door e<strong>en</strong><br />

‘toevalsvondst’.<br />

25 SIKB-leidraad <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d veldonderzoek; Deel: karter<strong>en</strong>d<br />

booronderzoek.<br />

26 Er is e<strong>en</strong> zekere cons<strong>en</strong>sus ontstaan over waar we naar op zoek zijn<br />

<strong>en</strong> hoe we dat opspor<strong>en</strong> uitgaande van toetsbare vraagstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> <strong>met</strong>hod<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>dachtig de pr<strong>in</strong>cipes van proportionaliteit <strong>en</strong><br />

subsidiariteit. Uitgangspunt <strong>voor</strong> de onderzoeks<strong>met</strong>hod<strong>en</strong> zijn de<br />

zog<strong>en</strong>aamde prospectiek<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van archeologische v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong>:<br />

omvang, diepteligg<strong>in</strong>g, vondstdichtheid <strong>en</strong> de aan-/afwezigheid<br />

van e<strong>en</strong> archeologische laag (SIKB-leidraad <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d<br />

veldonderzoek; Deel: karter<strong>en</strong>d booronderzoek).<br />

27 Zie tabel 4, brede zoekoptie E1 <strong>voor</strong> de zandgebied<strong>en</strong>; SIKB-leidraad<br />

<strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d veldonderzoek; Deel: karter<strong>en</strong>d booronderzoek.<br />

28 Willemse & Haarhuis 2008. Voor de berek<strong>en</strong><strong>in</strong>g van opspor<strong>in</strong>gskans<strong>en</strong><br />

zie Tol e.a. 2004.<br />

29 In e<strong>en</strong> 20 bij 25 <strong>met</strong>er waarnem<strong>in</strong>gsgrid. In het veel toegepaste<br />

40x50 m driehoeksgrid zijn dit ‘vondstspreid<strong>in</strong>g<strong>en</strong>’ van bijna<br />

2000 vierkante <strong>met</strong>er. De gehanteerde waarnem<strong>in</strong>gsvorm geeft<br />

e<strong>en</strong> opspor<strong>in</strong>gskans van 75% <strong>voor</strong> relatief vondstrijke grote<br />

‘v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong>’.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>


30 Deze conclusie wordt gedeeld door de onderzoekers van de<br />

Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> cultureel erfgoed (Theuniss<strong>en</strong> & Deeb<strong>en</strong> 2011,<br />

p. 21 e.v.).<br />

31 Vaak wordt gesteld dat dit op basis van het redelijkheid- <strong>en</strong><br />

billijkheidspr<strong>in</strong>cipe gebeurt. De vraag is of dit zo is <strong>en</strong> of er ook<br />

ge<strong>en</strong> sprake is van <strong>en</strong>ige willekeur bij archeolog<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>beleid</strong>smakers.<br />

32 Dezelfde vraag is gesteld door de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> cultureel<br />

erfgoed (De Groot e.a. 2011, p. 91 e.v.)<br />

33 Onverwachte vondst<strong>en</strong> – waaronder soms zeer substantiële – zijn<br />

nooit uit te sluit<strong>en</strong>. Zelfs is het d<strong>en</strong>kbaar dat <strong>voor</strong>onderzoek aantoont<br />

dat er waarschijnlijk ge<strong>en</strong> archeologische spor<strong>en</strong> van waarde<br />

<strong>in</strong> de bodem aanwezig zijn, maar dat er tijd<strong>en</strong>s de grondbewerk<strong>in</strong>g<br />

toch e<strong>en</strong> belangrijke vondst wordt gedaan.<br />

34 Hier speelt wel de historische ontwikkel<strong>in</strong>g van ‘Malta-gerelateerd’<br />

archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek e<strong>en</strong> rol (zie <strong>voor</strong> deze ‘ontwikkel<strong>in</strong>g’<br />

Willemse & Haarhuis 2008, hoofdstuk 3 ‘AMZ archeologie<br />

<strong>in</strong> Gelderland 1996-2006’). Er is e<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s<br />

naar kle<strong>in</strong>ere plangebied<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook de onderzoekspraktijk is<br />

gewijzigd. De aan deze periode van 15 jaar ontle<strong>en</strong>de <strong>in</strong>zicht<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> conclusies zijn dan ook alle<strong>en</strong> <strong>in</strong> algem<strong>en</strong>e z<strong>in</strong> geldig – maar<br />

niet zaligmak<strong>en</strong>d gegev<strong>en</strong> de verander<strong>en</strong>de omstandighed<strong>en</strong>.<br />

Zie ook Theuniss<strong>en</strong> & Deeb<strong>en</strong> 2011, p. 19 e.v.<br />

35 Ook de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed concludeert dat ‘<strong>voor</strong><br />

e<strong>en</strong> zorgvuldige omgang <strong>met</strong> het bodemarchief sprake zou moet<strong>en</strong><br />

zijn van maatwerk, waarbij aspect<strong>en</strong> als bek<strong>en</strong>de <strong>en</strong> verwachte<br />

archeologische waard<strong>en</strong>, omvang, aard <strong>en</strong> zeldzaamheid van<br />

v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong> word<strong>en</strong> meegewog<strong>en</strong> bij het vaststell<strong>en</strong> van goed<br />

onderbouwde vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>’(De Groot e.a. 2011, p. 89).<br />

36 De buit<strong>en</strong>gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van de 19e eeuwse (historische) stads- <strong>en</strong><br />

dorpskern<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> (meestal) overe<strong>en</strong> <strong>met</strong> de (laat)middeleeuwse<br />

nederzett<strong>in</strong>gskern, dat wil zegg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gebied waarb<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het<br />

<strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> van waardevolle archeologische rest<strong>en</strong> m<strong>in</strong> of meer<br />

evid<strong>en</strong>t zijn. Met name hier is vaak sprake van langdurige cont<strong>in</strong>uiteit<br />

<strong>in</strong> bewon<strong>in</strong>g <strong>en</strong>/of grondgebruik <strong>en</strong> e<strong>en</strong> daarmee sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>de<br />

complexe opbouw van archeologische lag<strong>en</strong>, waardoor juist<br />

kle<strong>in</strong>e oppervlaktes e<strong>en</strong> hoge mate van archeologische <strong>in</strong>formatie<br />

kunn<strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong> <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis kunn<strong>en</strong> oplever<strong>en</strong> (zie ook: De Groot<br />

e.a. 2011, p. 89 e.v.).<br />

37 Uiteraard kan er veel meer word<strong>en</strong> gezegd over de hier gepubliceerde<br />

grafiek<strong>en</strong> – maar het voert hier te ver om alle nuances<br />

aan te hal<strong>en</strong>.<br />

38 Neemt het aantal waarnem<strong>in</strong>g<strong>en</strong> per oppervlakte-e<strong>en</strong>heid toe<br />

dan neemt ook de opspor<strong>in</strong>gskans toe. In kle<strong>in</strong>e plangebied<strong>en</strong><br />

is het standaardpraktijk geword<strong>en</strong> om gemiddeld e<strong>en</strong> hogere<br />

dichtheid aan waarnem<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te do<strong>en</strong> <strong>en</strong> – t<strong>en</strong>m<strong>in</strong>ste <strong>in</strong> theorie<br />

- naar kle<strong>in</strong>ere spoor- <strong>en</strong> vondstcomplex<strong>en</strong> te zoek<strong>en</strong> (figuur<br />

1). Het ‘succes’ van de opspor<strong>in</strong>g zou <strong>in</strong> kle<strong>in</strong>ere plangebied<strong>en</strong><br />

theoretisch gezi<strong>en</strong> relatief hoog moet<strong>en</strong> zijn.<br />

39 Met name de effectiviteit van het prospectief <strong>voor</strong>onderzoek is<br />

<strong>met</strong> het <strong>in</strong>stell<strong>en</strong> van de KNA-leidrad<strong>en</strong> toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Zie discussies<br />

<strong>in</strong> Willemse & Haarhuis (2008) <strong>en</strong> Willemse e.a. (2010).<br />

40 De belangrijkste g<strong>en</strong>oemde red<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>voor</strong> het toepass<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

diepere grondbewerk<strong>in</strong>g zijn: verbeter<strong>in</strong>g van de bewerkbaarheid<br />

van de bouw<strong>voor</strong>, verlicht<strong>in</strong>g van de grond, verruim<strong>in</strong>g van het<br />

bouwplan <strong>en</strong> verhog<strong>in</strong>g van de opbr<strong>en</strong>gst. Ook hoofdgrondbewerk<strong>in</strong>g<br />

zoals diepploeg<strong>en</strong> of diepspitt<strong>en</strong> wordt soms om die red<strong>en</strong><br />

toegepast. In die context wordt door sommige boer<strong>en</strong> om e<strong>en</strong><br />

verruim<strong>in</strong>g van de 30 cm gr<strong>en</strong>s gevraagd; de huidige toegestane<br />

(‘reguliere’) bodembewerk<strong>in</strong>gsdiepte vormt e<strong>en</strong> belemmer<strong>in</strong>g<br />

<strong>voor</strong> de ‘moderne’ landbouw<strong>met</strong>hod<strong>en</strong>. Het is overig<strong>en</strong>s onder de<br />

agrarische beroepsgroep helemaal niet duidelijk of diepere grondbewerk<strong>in</strong>g<br />

<strong>in</strong>derdaad tot e<strong>en</strong> verbeter<strong>in</strong>g van het bouwplan leidt;<br />

opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> van de gewass<strong>en</strong> word<strong>en</strong> nauwelijks beïnvloed door<br />

de verschill<strong>en</strong>de <strong>met</strong>hod<strong>en</strong> van (hoofd-) grondbewerk<strong>in</strong>g <strong>en</strong> er zijn<br />

meer mestgift<strong>en</strong> noodzakelijk.<br />

41 De zandgrond<strong>en</strong> (het huidige grondoppervlak) <strong>in</strong> de Achterhoek<br />

bestaan grot<strong>en</strong>deels uit sedim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die reeds aan het e<strong>in</strong>de<br />

van de laatste ijstijd (of nog veel eerder zoals bij<strong>voor</strong>beeld op<br />

de W<strong>in</strong>terswijkse plateaus) werd<strong>en</strong> neergelegd. E<strong>en</strong> groot deel<br />

van onze geschied<strong>en</strong>is heeft zich dan ook op dit oppervlak<br />

afgespeeld. Waar <strong>in</strong> de laatste eeuw<strong>en</strong> plagg<strong>en</strong>dekk<strong>en</strong> (hoge<br />

<strong>en</strong>keerdgrond<strong>en</strong>) zijn ontstaan kan dit oppervlak zijn afgedekt<br />

door e<strong>en</strong> lokaal 40 cm tot soms meer dan 150 cm dik ophog<strong>in</strong>gspakket.<br />

Hetzelfde geldt <strong>voor</strong> gebied<strong>en</strong> <strong>met</strong> stuifzand of<br />

e<strong>en</strong> dik kleidek; ook hier kunn<strong>en</strong> oudere lag<strong>en</strong> (<strong>in</strong>clusief de<br />

archeologische rest<strong>en</strong>) afgedekt zijn geraakt tot buit<strong>en</strong> bereik<br />

van moderne grondbewerk<strong>in</strong>gs<strong>met</strong>hod<strong>en</strong>. Voor het overgrote<br />

deel van het agrarisch buit<strong>en</strong>gebied geldt dit echter niet <strong>en</strong><br />

reikt het ‘archeologisch bodemarchief’ tot aan het maaiveld. De<br />

bodemlaag <strong>met</strong> archeologische rest<strong>en</strong> (vondst<strong>en</strong>/spor<strong>en</strong>) is <strong>in</strong><br />

de zandgebied<strong>en</strong> doorgaans maar <strong>en</strong>kele deci<strong>met</strong>ers dik (10-60<br />

cm) waardoor vaak ruim de helft van de archeologische rest<strong>en</strong> al<br />

<strong>in</strong> de bouw<strong>voor</strong> ‘circuleert’ (<strong>en</strong> versneld vergaat). Het verruim<strong>en</strong><br />

van de bouw<strong>voor</strong>gr<strong>en</strong>s van 30 naar, bij<strong>voor</strong>beeld, 40 tot 50 cm,<br />

zou betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat het overgrote rester<strong>en</strong>de deel alsnog óf <strong>in</strong><br />

de bouw<strong>voor</strong> terecht komt (<strong>en</strong> verdwijnt), óf, <strong>in</strong> het geval van<br />

bodemspor<strong>en</strong>, wordt afgetopt <strong>en</strong> vernietigd. De impact van de<br />

gevraagde verruim<strong>in</strong>g op het ondergrondse erfgoed is om deze<br />

red<strong>en</strong> dan ook zeer ernstig <strong>en</strong> vraagt om e<strong>en</strong> zeer zorgvuldige<br />

afweg<strong>in</strong>g op basis van zeer goed onderbouwde feit<strong>en</strong>.<br />

42 Voor de analyse is gebruik gemaakt van gegev<strong>en</strong>s <strong>in</strong> de database<br />

van de KAOG (versiedatum 24/08/2011); zie verder noot 43<br />

43 Er heeft e<strong>en</strong> selectie plaatsgevond<strong>en</strong> van alle<strong>en</strong> terre<strong>in</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> het<br />

agrarische buit<strong>en</strong>gebied waar, op basis van de databasegegev<strong>en</strong>s<br />

(Database KAOG;(versie 24/8/2011), ge<strong>en</strong> plagg<strong>en</strong>dekk<strong>en</strong><br />

(<strong>en</strong>keerdgrond<strong>en</strong> <strong>en</strong> laarpodzolbodems) <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>. Ook terre<strong>in</strong><strong>en</strong><br />

b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de bebouwde kom (historische kern of <strong>voor</strong>he<strong>en</strong><br />

buit<strong>en</strong>gebied) zijn – op basis van de KAOG-database – uitgeselecteerd.<br />

Verder zijn de gegev<strong>en</strong>s gewog<strong>en</strong> naar omvang van<br />

de onderzoekslocatie <strong>en</strong> de dichtheid van de bor<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Zo is<br />

e<strong>en</strong> gebied <strong>met</strong> e<strong>en</strong> gemiddelde bouw<strong>voor</strong>diepte van 25 cm op<br />

e<strong>en</strong> terre<strong>in</strong> van 2 hectare, tweemaal zo zwaar meegeteld als e<strong>en</strong><br />

gebied <strong>met</strong> e<strong>en</strong> gemiddelde bouw<strong>voor</strong>diepte van 35 cm b<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> terre<strong>in</strong> van 1 hectare. Er zijn <strong>in</strong> totaal 145 onderzoek<strong>en</strong><br />

geselecteerd <strong>met</strong> e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijke totale oppervlakte van 656<br />

hectare (Database KAOG - versie 24/8/2011). De dataselectie <strong>en</strong><br />

berek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn op te vrag<strong>en</strong> bij de auteurs.<br />

Volg<strong>en</strong>s de auteurs van de KAOG zou de gemiddelde bouw<strong>voor</strong>dikte<br />

op archeologische onderzoekslocaties <strong>in</strong> Oost-Gelderland<br />

tuss<strong>en</strong> de 41 <strong>en</strong> 46 c<strong>en</strong>ti<strong>met</strong>er ligg<strong>en</strong>. Uit heranalyse van dezelfde<br />

KAOG-data blijkt echter dat deze waard<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> bereikt door het ongewog<strong>en</strong> uitmiddel<strong>en</strong> van alle data.<br />

Er is door de KAOG-onderzoekers ge<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g gehoud<strong>en</strong> <strong>met</strong><br />

de waarnem<strong>in</strong>gsoppervlakte (e<strong>en</strong> terre<strong>in</strong> van 100 m 2 telt net<br />

zo zwaar mee als e<strong>en</strong> terre<strong>in</strong> van 10.000 m 2 ?) . De uitmiddel<strong>in</strong>g<br />

bevat ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s gegev<strong>en</strong>s afkomstig uit de bebouwde kom (<strong>met</strong><br />

uitschieters tot 200 cm -Mv) <strong>en</strong> afkomstig van hoge <strong>en</strong>keerdgrond<strong>en</strong><br />

(waar onderzoekers ‘bouw<strong>voor</strong>diept<strong>en</strong>’ meld<strong>en</strong> van 70<br />

cm -Mv <strong>en</strong> meer). Uiteraard betreft dit ge<strong>en</strong> ‘bouw<strong>voor</strong>diept<strong>en</strong>’;<br />

deze gegev<strong>en</strong>s zijn daarom uit de selectie verwijderd <strong>voor</strong>dat<br />

wel e<strong>en</strong> statistisch verantwoorde analyse kon word<strong>en</strong> uitgevoerd.<br />

44 Di<strong>en</strong>st Landbouwkundig Onderzoek/Star<strong>in</strong>g C<strong>en</strong>trum <strong>en</strong> Alterra:<br />

Brouwer 1994; Scholt<strong>en</strong> 1994; Dekkers 1997; Kleijer & T<strong>en</strong> Cate<br />

1998; Kleijer 2000; Kleijer 2001.<br />

45 Het gaat <strong>in</strong> de digitale kaarbestand<strong>en</strong> om attribuutwaarde ‘F’ <strong>in</strong><br />

attribuut: KEPR_VERG<br />

46 Op basis van e<strong>en</strong> ruimtelijke analyse van deze gegev<strong>en</strong>s is per<br />

polygoon/vlak achterhaald: 1) de locatie, 2) de oppervlakte<br />

<strong>en</strong> 3) bodemtype. Met deze gegev<strong>en</strong>s kan e<strong>en</strong>voudig per<br />

deelgebied(<strong>en</strong>) e<strong>en</strong> verstor<strong>in</strong>gsgraad word<strong>en</strong> berek<strong>en</strong>d <strong>voor</strong><br />

specifiek alle<strong>en</strong> dit type terre<strong>in</strong><strong>en</strong>.<br />

47 Wel zijn e<strong>en</strong> aantal specifi eke grondbewerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, ondanks dat ze<br />

dieper gaat dan de bouw<strong>voor</strong> van 0,3 <strong>met</strong>er, niet of nauwelijks van<br />

<strong>in</strong>vloed op de mogelijkheid om het (ev<strong>en</strong>tueel) aanwezig archeologisch<br />

bodemarchief <strong>in</strong> de bov<strong>en</strong>ste bodemlag<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong><br />

lokaliser<strong>en</strong>, te onderzoek<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of te behoud<strong>en</strong>. Het gaat hierbij om<br />

grondbewerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> de vorm van het aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van dra<strong>in</strong>age<br />

alsmede niet-bodemker<strong>en</strong>de werkzaamhed<strong>en</strong> t<strong>en</strong> behoeve van<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> 41


42<br />

het oploss<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> verdichte bodemstructuur (woel<strong>en</strong>). In goed<br />

overleg tuss<strong>en</strong> de Prov<strong>in</strong>cie Dr<strong>en</strong>the, de Ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g van Dr<strong>en</strong>tse<br />

Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> de Land <strong>en</strong> Tu<strong>in</strong>bouw Organisatie Noord Dr<strong>en</strong>the is<br />

daarom <strong>in</strong> 2011, als <strong>voor</strong>beeld, e<strong>en</strong> door alle partij<strong>en</strong> e<strong>en</strong> werkbaar<br />

pakket aan regels, toegesned<strong>en</strong> op agrarische activiteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

zorgvuldige omgang <strong>met</strong> het ondergrondse erfgoed, opgesteld.<br />

48 Zie tev<strong>en</strong>s Van Os & Kosian 2011, §3.8 <strong>en</strong> p. 67.<br />

49 Ook het door het Rijk uitgevoerde onderzoek heeft duidelijk<br />

gemaakt dat <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> goede omgang <strong>met</strong>, <strong>en</strong> beheer van, het<br />

archeologisch bodemarchief sprake zou moet<strong>en</strong> zijn van maatwerk,<br />

waarbij aspect<strong>en</strong> als bek<strong>en</strong>de <strong>en</strong> verwachte archeologische waard<strong>en</strong>,<br />

omvang, aard <strong>en</strong> zeldzaamheid van complextyp<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> meegewog<strong>en</strong> bij het vaststell<strong>en</strong> van goed onderbouwde<br />

vrijstell<strong>in</strong>gsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> (De Groot e.a. 2011: Eff ect<strong>en</strong> van vrijstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

<strong>voor</strong> archeologisch erfgoed).<br />

50 Ibid. De Groot e.a. 2011, 129-131.<br />

51 Dit is <strong>met</strong> name het geval wanneer <strong>in</strong> of <strong>in</strong> de onmiddellijke<br />

nabijheid van het plangebied <strong>in</strong> kwestie de aanwezigheid van<br />

goed geconserveerde, waardevolle archeologische rest<strong>en</strong> reeds<br />

is aangetoond <strong>en</strong> de archeologische verwacht<strong>in</strong>g nader gespecificeerd<br />

kan word<strong>en</strong>.<br />

52 Dit di<strong>en</strong>t wel afgestemd op de geme<strong>en</strong>telijke uitvoer<strong>in</strong>gspraktijk.<br />

De geme<strong>en</strong>te beoordeelt e<strong>en</strong> plan (plangebied) bij de vergunn<strong>in</strong>gaanvraag<br />

meestal als geheel. Er zijn ook andere <strong>beleid</strong>sveld<strong>en</strong><br />

(Flora/fauna) waar aan getoetst moet word<strong>en</strong>. De aanvrager van de<br />

vergunn<strong>in</strong>g di<strong>en</strong>t <strong>in</strong> dit sc<strong>en</strong>ario de gegev<strong>en</strong>s betreff <strong>en</strong>de de bruto<br />

te verstor<strong>en</strong> oppervlakte te overlegg<strong>en</strong>. Dit moet niet t<strong>en</strong> laste van<br />

de geme<strong>en</strong>te kom<strong>en</strong>.<br />

53 Artikel 41a van de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet is alle<strong>en</strong> van toepass<strong>in</strong>g op<br />

percel<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> dubbelbestemm<strong>in</strong>g <strong>en</strong> geeft aan dat <strong>in</strong> bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemde<br />

gevall<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vrijstell<strong>in</strong>g <strong>met</strong> e<strong>en</strong> ondergr<strong>en</strong>s van 100 m 2<br />

geldt.<br />

54 Eerste Kamer Der Stat<strong>en</strong>-G<strong>en</strong>eraal, 2006, p. 12.<br />

55 Zie noot 2 <strong>en</strong> 8.<br />

56 Het woord ‘selectie’ heeft b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg<br />

alle<strong>en</strong> betrekk<strong>in</strong>g op de keuze die wordt gemaakt om<br />

e<strong>en</strong> v<strong>in</strong>dplaats te behoud<strong>en</strong> of, als behoud niet mogelijk is, op te<br />

grav<strong>en</strong>. Deze selectie v<strong>in</strong>dt plaats nadat e<strong>en</strong> v<strong>in</strong>dplaats is gewaardeerd.<br />

In het kader van de archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg word<strong>en</strong><br />

echter meer keuzes gemaakt, zoals het wel of niet uitvoer<strong>en</strong><br />

van <strong>voor</strong>onderzoek, of de keuze <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> bepaalde onderzoeks<strong>met</strong>hode.<br />

Deze studie handelt over alle keuzes die <strong>in</strong> het traject van de<br />

Archeologische Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg word<strong>en</strong> gemaakt.<br />

57 zie: Dekker 2003, 3-9<br />

58 Zie noot 2 <strong>en</strong> 8; zie verder RAM-rapport 196 deel III (De Groot<br />

e.a. 2011, 94)<br />

59 Het grootste deel van deze gegev<strong>en</strong>s is verzameld <strong>in</strong> het kader van<br />

de Prov<strong>in</strong>ciale archeologiebalans Gelderland (Willemse & Haarhuis<br />

2008) <strong>en</strong> de K<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da <strong>Archeologie</strong> Oost-Gelderland (KAOG;<br />

Boonstra e.a. 2011). Zie <strong>voor</strong> deze evaluatie verder ook § 8.3 uit de<br />

KAOG.<br />

60 Voor de analyse is gebruik gemaakt van de database van de<br />

KAOG (versiedatum 24/08/2011).<br />

61 Database KAOG (versie 24/8/2011); Tabel: Onderzoek_Advies <strong>en</strong><br />

AMZ 1; attribuutnaam: Advies <strong>voor</strong> vervolgonderzoek.<br />

62 Gebiedsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> zijn de archeologische verwacht<strong>in</strong>gszones <strong>en</strong><br />

de ligg<strong>in</strong>g van historische kern<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s de dataset uit de cultuurhistorische<br />

waard<strong>en</strong>kaart Gelderland (GCHW versie 3) <strong>en</strong> de AMK-<br />

Gelderland. In pr<strong>in</strong>cipe zoud<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de kaarte<strong>en</strong>hed<strong>en</strong><br />

op de geme<strong>en</strong>telijke waard<strong>en</strong>- <strong>en</strong> verwacht<strong>in</strong>gskaart<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> geselecteerd, maar die zijn niet <strong>in</strong> de database KAOG<br />

(versie 24/8/2011 Tabel: Status_verwacht<strong>in</strong>g_waarde; attribuut:<br />

Onderzoek_verwacht<strong>in</strong>g_GEM) overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

63 Database KAOG (versie 24/8/2011); Tabel: Onderzoek-adm<strong>in</strong>istratief;<br />

attribuutnaam: Feitelijk onderzocht oppervlak m 2<br />

64 Willemse & Haarhuis 2008, §3.3. Overig<strong>en</strong>s is dat beeld de laatste<br />

jar<strong>en</strong> aan het verander<strong>en</strong>.<br />

65 Voor sommige zones geldt reeds e<strong>en</strong> verstor<strong>in</strong>gsdiepte van 40<br />

cm, bij<strong>voor</strong>beeld <strong>voor</strong> terre<strong>in</strong><strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> plagg<strong>en</strong>dek. Voor deze<br />

zones blijft dit ongewijzigd van kracht.<br />

66 Uit figuur 6 blijkt dat <strong>in</strong> het verled<strong>en</strong> <strong>voor</strong>bij e<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>swaarde<br />

van 2500 m 2 adviez<strong>en</strong> tot vervolgonderzoek werd<strong>en</strong> afgegev<strong>en</strong>.<br />

In pr<strong>in</strong>cipe lijkt het handhav<strong>en</strong> van de bestaande vrijstell<strong>in</strong>g van<br />

onderzoek <strong>voor</strong> lage verwacht<strong>in</strong>gsgebied<strong>en</strong> van 2500 m 2 dan<br />

ook legitiem. E<strong>en</strong> nadere beschouw<strong>in</strong>g van die gebied<strong>en</strong> laat<br />

echter zi<strong>en</strong> dat dergelijke terre<strong>in</strong><strong>en</strong> – op de fijnmazigere geme<strong>en</strong>telijke<br />

archeologische verwacht<strong>in</strong>gskaart<strong>en</strong> - vrijwel altijd<br />

<strong>in</strong> de directe nabijheid ligg<strong>en</strong> van grond<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> hogere<br />

archeologische verwacht<strong>in</strong>gswaarde. Vanuit dit argum<strong>en</strong>t <strong>en</strong><br />

het argum<strong>en</strong>t van wederkerigheid <strong>en</strong> proportionaliteit (pag<strong>in</strong>a<br />

17) stell<strong>en</strong> we <strong>voor</strong> de lage verwacht<strong>in</strong>gszones toch e<strong>en</strong> hogere<br />

ondergr<strong>en</strong>s van 5000 m 2 <strong>voor</strong> omdat het archeologisch ‘risico’<br />

ook bij deze ondergr<strong>en</strong>s laag blijkt.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>


Schakel 2<br />

Inhoudelijke norm<br />

archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek 43


44<br />

Doel<br />

Doel van de archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg (AMZ) is om waardevolle<br />

archeologische rest<strong>en</strong> te behoud<strong>en</strong> <strong>in</strong> de bodem middels docum<strong>en</strong>tatie<br />

<strong>en</strong> bescherm<strong>in</strong>g, of om waardevolle archeologische <strong>in</strong>formatie uit het<br />

bodemarchief, die niet behoud<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong>, te docum<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />

belangrijke pijler <strong>in</strong> dit besluitvorm<strong>in</strong>gsproces is dus de waardestell<strong>in</strong>g.<br />

Dit waardestell<strong>en</strong>d onderzoek wordt archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek g<strong>en</strong>oemd.<br />

Om tot e<strong>en</strong> (uite<strong>in</strong>delijke) waardestell<strong>in</strong>g te kom<strong>en</strong> zal dus eerst<br />

bepaald moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> of er locaties/terre<strong>in</strong><strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de planlocatie<br />

<strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g kom<strong>en</strong> <strong>voor</strong> verder archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek, <strong>en</strong> zo<br />

ja, <strong>in</strong> welke vorm. E<strong>en</strong> probleem daarbij is echter dat e<strong>en</strong> groot deel van<br />

de archeologische rest<strong>en</strong> nog schuil gaat onder de oppervlakte; volledig<br />

aan het oog onttrokk<strong>en</strong>. Tot op het mom<strong>en</strong>t dat archeologisch veldonderzoek<br />

is uitgevoerd, wet<strong>en</strong> we <strong>in</strong> feite niets af van het bestaan van dit<br />

‘onbek<strong>en</strong>de’ bodemarchief, <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> we <strong>in</strong> feite niet of nauwelijks iets<br />

waarder<strong>en</strong> of, uite<strong>in</strong>delijk, behoud<strong>en</strong>. De archeologie die tot doel heeft<br />

het onbek<strong>en</strong>de deel van het bodemarchief op te spor<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> kaart te<br />

br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, wordt prospectie-archeologie g<strong>en</strong>oemd.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek


Archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek – het bestel<br />

Strikt g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> is archeologische <strong>voor</strong>onderzoek niets<br />

meer of m<strong>in</strong>der dan het opspor<strong>en</strong> – <strong>en</strong> daarna waarder<strong>en</strong><br />

- van archeologische verschijnsel<strong>en</strong>. Zonder archeologisch<br />

<strong>voor</strong>onderzoek wet<strong>en</strong> we niet waar archeologische<br />

rest<strong>en</strong> zich bev<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> we <strong>in</strong> feite niet<br />

of nauwelijks iets behoud<strong>en</strong>. Het is dan ook e<strong>en</strong> van de<br />

belangrijkste, zo niet dé belangrijkste, schakel <strong>in</strong> de ket<strong>en</strong><br />

van process<strong>en</strong> die tot behoud van archeologisch erfgoed<br />

moet leid<strong>en</strong>. 1 Het wordt gezi<strong>en</strong> als het fundam<strong>en</strong>t van<br />

de archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg <strong>en</strong> jaarlijks word<strong>en</strong><br />

vele honderd<strong>en</strong> <strong>voor</strong>onderzoek<strong>en</strong> uitgevoerd door e<strong>en</strong><br />

groei<strong>en</strong>d aantal <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Trechter<strong>en</strong><br />

Het war<strong>en</strong> de <strong>met</strong>hod<strong>en</strong> van archeologisch onderzoek<br />

naar archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>terre<strong>in</strong><strong>en</strong> (AMKterre<strong>in</strong><strong>en</strong>)<br />

b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> land<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>gsproject<strong>en</strong> <strong>in</strong> de jar<strong>en</strong><br />

80 van de vorige eeuw, <strong>en</strong> de sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong><br />

ROB, Rijkswaterstaat <strong>en</strong> Rail<strong>in</strong>frabeheer <strong>in</strong> de jar<strong>en</strong> 90,<br />

die stur<strong>en</strong>d zijn geweest bij het ontwikkel<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

systematiek van gefaseerd <strong>en</strong> projectmatig uitgevoerd<br />

archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek: de AMZ-onderzoeksket<strong>en</strong>.<br />

Kern van deze onderzoeksket<strong>en</strong> was het trechter<strong>en</strong>:<br />

van grote gebied<strong>en</strong> <strong>met</strong> pot<strong>en</strong>tieel veel archeologische<br />

complex<strong>en</strong> 2 of ‘v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong>’ waar relatief we<strong>in</strong>ig van<br />

bek<strong>en</strong>d is, naar e<strong>en</strong> beperkt areaal <strong>met</strong> we<strong>in</strong>ig archeologische<br />

v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong> waaraan e<strong>en</strong> waarder<strong>in</strong>g kon<br />

word<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>. Doel is om tot e<strong>en</strong> waardestell<strong>in</strong>g van<br />

archeologische terre<strong>in</strong><strong>en</strong> te kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> wordt archeolo-<br />

gisch <strong>voor</strong>onderzoek g<strong>en</strong>oemd . Deze waardestell<strong>in</strong>g – of<br />

dit <strong>voor</strong>onderzoek - wordt <strong>in</strong> de AMZ-onderzoeksket<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> drie duidelijk gescheid<strong>en</strong> processtapp<strong>en</strong> doorlop<strong>en</strong>: 1)<br />

bureauonderzoek, 2) <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d veldonderzoek <strong>en</strong><br />

3) waarder<strong>en</strong>d veldonderzoek. De stapp<strong>en</strong> verlop<strong>en</strong> van<br />

algeme<strong>en</strong> <strong>en</strong> ext<strong>en</strong>sief naar precies <strong>en</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>sief onderzoek.<br />

Elke stap <strong>in</strong> dit proces e<strong>in</strong>digt <strong>met</strong> uitkomst<strong>en</strong> die<br />

de <strong>in</strong>houdelijke basis vorm<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> besliss<strong>in</strong>g door<br />

de bevoegde overheid t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van het onderzoeksgebied:<br />

bescherm<strong>en</strong>, opgrav<strong>en</strong> of verlor<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> gaan.<br />

Door zo te ‘trechter<strong>en</strong>’ kan de onderzoeks<strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g op<br />

elk van de drie mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bered<strong>en</strong>eerd word<strong>en</strong> gestopt.<br />

Dit betek<strong>en</strong>t dat het <strong>in</strong> het belang van e<strong>en</strong> eff ectieve <strong>en</strong><br />

effi ciënte monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg is dat elke stap goed wordt<br />

uitgevoerd.<br />

Bronn<strong>en</strong>studie<br />

In de huidige praktijk heeft het bureauonderzoek (e<strong>en</strong><br />

bronn<strong>en</strong>studie) e<strong>en</strong> expliciete positie <strong>in</strong> de beg<strong>in</strong>fase<br />

van onderzoek. Tijd<strong>en</strong>s het bureauonderzoek wordt het<br />

archeologische belang van e<strong>en</strong> gebied bepaald. Volg<strong>en</strong>s<br />

de Nationale Onderzoeksag<strong>en</strong>da <strong>Archeologie</strong> (NOaA<br />

hoofdstuk 6 3 ) levert e<strong>en</strong> archeologische bureaustudie <strong>in</strong><br />

het kader van archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek drie uitkomst<strong>en</strong><br />

op:<br />

1. Positieve aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de aanwezigheid van<br />

(mogelijk) behoud<strong>en</strong>swaardige archeologische<br />

rest<strong>en</strong>;<br />

2. Uitsluit<strong>in</strong>g van de aanwezigheid van (mogelijk)<br />

behoud<strong>en</strong>swaardige archeologische rest<strong>en</strong>;<br />

Inzicht <strong>in</strong> de mogelijke aanwezigheid, op basis<br />

van bestaande k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nisleemt<strong>en</strong>, van<br />

behoud<strong>en</strong>swaardige archeologische rest<strong>en</strong> én de<br />

k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> om deze effectief op te spor<strong>en</strong>.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek 45<br />

3.<br />

Ook b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de Kwaliteitsnorm Nederlandse <strong>Archeologie</strong><br />

(KNA) zijn bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemde uitkomst<strong>en</strong>, als procedurele<br />

norm, tot standaardresultaat verhev<strong>en</strong> (KNA versie 3.2<br />

protocol 4002). Cruciaal is dat élk van deze drie uitkomst<strong>en</strong><br />

tezám<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> aanbevel<strong>in</strong>g - door<br />

archeolog<strong>en</strong> - om óf het terre<strong>in</strong> vrij te gev<strong>en</strong>, óf om verder<br />

te gaan <strong>met</strong> veldonderzoek. Dit kan alle<strong>en</strong> op basis<br />

van <strong>in</strong>houdelijke <strong>en</strong> toetsbare argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> over wat m<strong>en</strong><br />

kán aantreff <strong>en</strong> <strong>en</strong> wat m<strong>en</strong> kán opspor<strong>en</strong>. Het bureauonderzoek<br />

di<strong>en</strong>t verder ook de <strong>in</strong>houdelijke basis te lever<strong>en</strong><br />

<strong>voor</strong> de verwachte k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van pot<strong>en</strong>tieel aanwezige<br />

archeologische rest<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>als de zoekstrategie (detectievorm,<br />

waarnem<strong>in</strong>gsgrid, monsterbehandel<strong>in</strong>g) om<br />

deze systematisch op te spor<strong>en</strong>. 4 De besliss<strong>in</strong>g over wat<br />

m<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel mag zoek<strong>en</strong> is daarna aan de bevoegde<br />

overheid, <strong>en</strong> onderdeel van het selectiebesluit. 5 De te<br />

lever<strong>en</strong> <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g van het archeologische <strong>voor</strong>onderzoek<br />

zal <strong>in</strong> e<strong>en</strong> redelijke verhoud<strong>in</strong>g moet<strong>en</strong> staan tot de<br />

verwachte resultat<strong>en</strong> <strong>en</strong> de betrouwbaarheid daarvan.<br />

Betaalbare betrouwbaarheid <strong>en</strong> kwaliteit zijn kernbegripp<strong>en</strong><br />

<strong>voor</strong> veel opdrachtgevers.


46<br />

De geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Regio Achterhoek k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ruime traditie <strong>met</strong><br />

het uitvoer<strong>en</strong> van archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek. 6 In de afgelop<strong>en</strong> 15<br />

jaar zijn door derd<strong>en</strong> (archeologische marktpartij<strong>en</strong>) bijna 650 archeologische<br />

<strong>voor</strong>onderzoek<strong>en</strong> uitgevoerd. 7 In de dagelijkse praktijk uit de<br />

zorgplicht zich <strong>voor</strong>al op het vlak van het bepal<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele<br />

onderzoeksplicht bij bestemm<strong>in</strong>gsplanwijzig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij de aanvraag<br />

van omgev<strong>in</strong>gsvergunn<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Ieder plan wordt beoordeeld op de<br />

w<strong>en</strong>selijkheid om archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek uit te voer<strong>en</strong>. 8 Indi<strong>en</strong><br />

archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>waarde is <strong>voor</strong> de vergunn<strong>in</strong>gverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

wordt allereerst e<strong>en</strong> bureauonderzoek uitgevoerd. Tijd<strong>en</strong>s<br />

het bureauonderzoek wordt het archeologische belang van e<strong>en</strong> gebied<br />

bepaald <strong>en</strong> wordt gekek<strong>en</strong> of er mogelijk nog onbek<strong>en</strong>de archeologische<br />

verschijnsel<strong>en</strong> aanwezig kunn<strong>en</strong> zijn. Het zoek<strong>en</strong> naar, of liever:<br />

opspor<strong>en</strong> van, die onbek<strong>en</strong>de verschijnsel<strong>en</strong> <strong>in</strong> het veld wordt <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d<br />

veldonderzoek of prospectie g<strong>en</strong>oemd.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek


Waarom e<strong>en</strong> ‘eig<strong>en</strong>’ norm <strong>voor</strong> archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek?<br />

Voor het opstell<strong>en</strong> van het verplichte Plan van Aanpak<br />

(of Programma’s van Eis<strong>en</strong>) <strong>voor</strong> archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek<br />

geld<strong>en</strong> diverse – aan certifi cer<strong>in</strong>g gekoppelde -<br />

procedurele eis<strong>en</strong>. Deze procedurele eis<strong>en</strong> zijn verwoord<br />

<strong>in</strong> de Kwaliteitsnorm Nederlandse <strong>Archeologie</strong> (KNA,<br />

viger<strong>en</strong>de versie is 3.2; protocol 4002: Bureauonderzoek<br />

<strong>en</strong> protocol 4003: Inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d veldonderzoek). 9 De<br />

KNA stelt eis<strong>en</strong> aan zowel de uit te voer<strong>en</strong> activiteit<strong>en</strong>, de<br />

te rapporter<strong>en</strong> bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, de (m<strong>in</strong>imaal) te raadpleg<strong>en</strong><br />

bronn<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan de kwalifi caties van de actor<strong>en</strong>. Op basis<br />

van de verworv<strong>en</strong> <strong>in</strong>formatie moet vervolg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> proces<br />

van ‘analyse <strong>en</strong> <strong>in</strong>terpretatie’ plaats gaan v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> om<br />

te kom<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> beschrijv<strong>in</strong>g van de (prospectie)k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />

van mogelijk aanwezige archeologische rest<strong>en</strong> –<br />

de gespecifi ceerde verwacht<strong>in</strong>g. Deze nadere specifi catie<br />

van de verwachte archeologische rest<strong>en</strong> is van cruciaal<br />

belang <strong>voor</strong> de keuze van de juiste onderzoeks<strong>met</strong>hode<br />

van ev<strong>en</strong>tueel vervolgonderzoek. En de klant gaat er -<br />

terecht - vanuit dat alle gecertifi ceerde <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> dat<br />

conform de m<strong>in</strong>imale kwaliteitseis do<strong>en</strong>.<br />

Twee red<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> norm<br />

De huidige gereguleerde prospectiepraktijk k<strong>en</strong>t echter<br />

twee tekortkom<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. In de praktijk fungeert de KNA<br />

<strong>voor</strong>al als procedurele norm. Juist <strong>voor</strong> het opstell<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> gespecifi ceerde verwacht<strong>in</strong>g (cruciaal als<br />

‘processtap’) bestaan ge<strong>en</strong> duidelijke regels, <strong>met</strong>hod<strong>en</strong><br />

of richtlijn<strong>en</strong> – er word<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> handreik<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong><br />

op welke wijze de gevraagde activiteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> bronn<strong>en</strong><br />

omgezet moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong> gespecifi ceerde verwacht<strong>in</strong>g<strong>en</strong>;<br />

er is ge<strong>en</strong> dw<strong>in</strong>g<strong>en</strong>de norm. In teg<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g tot<br />

wat de KNA beoogt is het onduidelijk wat de optimale<br />

<strong>met</strong>hode is om tot e<strong>en</strong> betrouwbaar veldonderzoek te<br />

kom<strong>en</strong>. 10 Dit is mede het geval omdat daar <strong>in</strong> Nederland<br />

tot op hed<strong>en</strong> nauwelijks onderzoek naar is gedaan. E<strong>en</strong><br />

tweede tekortkom<strong>in</strong>g is dat de gespecifi ceerde archeologische<br />

verwacht<strong>in</strong>g goeddeels het prijskaartje van de –al<br />

dan niet <strong>in</strong>t<strong>en</strong>sieve - onderzoeks<strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g bepaalt. De<br />

gespecifi ceerde verwacht<strong>in</strong>g vormt daarmee e<strong>en</strong> direct<br />

onderdeel van het concurr<strong>en</strong>tiemechanisme tuss<strong>en</strong><br />

marktpartij<strong>en</strong>.<br />

Standaardprocedure?<br />

Het uitvoer<strong>en</strong> van archeologisch prospectieonderzoek is<br />

hierdoor steeds meer e<strong>en</strong> standaardprocedure geword<strong>en</strong>.<br />

11 99% van het prospectief archeolo gisch veldonderzoek<br />

wordt uitgevoerd <strong>in</strong> de vorm van booronderzoek.<br />

De gehanteerde zoekstrategieën zoud<strong>en</strong>, op basis van<br />

<strong>in</strong>houdelijke argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, echter aanzi<strong>en</strong>lijk meer<br />

moet<strong>en</strong> variër<strong>en</strong>. Blijkbaar mak<strong>en</strong> de concurrer<strong>en</strong>de<br />

omgev<strong>in</strong>g <strong>en</strong> het normstell<strong>en</strong>de kader waarb<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />

archeologische <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> functioner<strong>en</strong>, het op<br />

<strong>in</strong>houdelijke grond<strong>en</strong> aanpass<strong>en</strong> van onderzoekdoel<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> -strategieën niet mogelijk. Dit terwijl e<strong>en</strong> goed<br />

(wet<strong>en</strong>schappelijk) onderbouwde beschrijv<strong>in</strong>g van de<br />

k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van de verwachte archeologische rest<strong>en</strong> van<br />

cruciaal belang is <strong>voor</strong> de keuze van de juiste systematische<br />

zoek<strong>met</strong>hode(n) 12 – <strong>en</strong> dus <strong>voor</strong> de kwaliteit van<br />

het onderzoek. 13 Het is vrijwel altijd onduidelijk wat m<strong>en</strong><br />

kan zoek<strong>en</strong>, wat m<strong>en</strong> mag zoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> wat m<strong>en</strong> wil v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>.<br />

De rapportages zijn daardoor vaak slecht beoordel<strong>in</strong>gsvatbaar<br />

<strong>en</strong> er is ge<strong>en</strong> sprake van volledig op<strong>en</strong>baar,<br />

toetsbaar, helder <strong>en</strong> vraagstell<strong>in</strong>gsgericht onderzoek, zo<br />

blijkt uit de k<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da.<br />

Het doel van deze <strong>beleid</strong>saanbevel<strong>in</strong>g is om, <strong>in</strong><br />

aanvull<strong>in</strong>g op de KNA, te kom<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> doelmatig,<br />

betrouwbaar <strong>en</strong> toetsbaar archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek,<br />

die de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> haar adviseurs <strong>in</strong> staat<br />

stell<strong>en</strong> om op e<strong>en</strong> effectieve <strong>en</strong> kost<strong>en</strong>efficiënte wijze<br />

e<strong>en</strong> selectiebesluit te nem<strong>en</strong>. Naast het algeme<strong>en</strong><br />

beschrijv<strong>en</strong> van kwaliteitseis<strong>en</strong> <strong>voor</strong> archeologisch<br />

<strong>voor</strong>onderzoek wordt e<strong>en</strong> concrete handreik<strong>in</strong>g gebod<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> de vorm van e<strong>en</strong> normblad om deze nadere<br />

afsprak<strong>en</strong> te implem<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>. Voor het onderwerp<br />

adequaat toezicht <strong>en</strong> handhav<strong>in</strong>g <strong>en</strong> het onderwerp<br />

kwaliteitscontrole <strong>en</strong> verbeter<strong>in</strong>g di<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> nadere<br />

handreik<strong>in</strong>g te word<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong>.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek 47


48<br />

Grondbeg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong> van onderzoek<br />

Het mak<strong>en</strong> van archeologische afweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> het verricht<strong>en</strong> van<br />

archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek zijn volg<strong>en</strong>s de Kwaliteitsnorm Nederlandse<br />

<strong>Archeologie</strong> (KNA) wet<strong>en</strong>schappelijke activiteit<strong>en</strong> waar<strong>voor</strong><br />

e<strong>en</strong> relevante opleid<strong>in</strong>g op universitair (master) niveau vereist is (KNA<br />

versie 3.2.; protocol 4002 <strong>en</strong> 4003). Maatschappelijk <strong>in</strong>teger handel<strong>en</strong><br />

door wet<strong>en</strong>schapsbeoef<strong>en</strong>aars is natuurlijk ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s ess<strong>en</strong>tieel; het<br />

is de belangrijkste <strong>voor</strong>waarde <strong>voor</strong> het stell<strong>en</strong> van vertrouw<strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />

wet<strong>en</strong>schap door belanghebb<strong>en</strong>d<strong>en</strong> – de overheid, maatschappelijke<br />

groeper<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, het bedrijfslev<strong>en</strong>, burgers <strong>en</strong> werknemers. Regels die<br />

correcte uitoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g van wet<strong>en</strong>schappelijke activiteit<strong>en</strong> beschrijv<strong>en</strong><br />

di<strong>en</strong><strong>en</strong> op schrift gesteld te zijn om ze te del<strong>en</strong> <strong>en</strong> elkaar, <strong>in</strong>di<strong>en</strong> nodig,<br />

op aan te sprek<strong>en</strong>. De hieronder g<strong>en</strong>oemde drie pr<strong>in</strong>cipes -zorgvuldigheid,<br />

betrouwbaarheid <strong>en</strong> controleerbaarheid - zijn op te vatt<strong>en</strong> als de<br />

grondbeg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong> van goede wet<strong>en</strong>schapsbeoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g. 14<br />

Zorgvuldigheid<br />

Wet<strong>en</strong>schappelijke activiteit<strong>en</strong> geschied<strong>en</strong> <strong>met</strong> zorgvuldigheid. To<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de<br />

prestatiedruk mag daaraan ge<strong>en</strong> afbreuk do<strong>en</strong>;<br />

Betrouwbaarheid<br />

E<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schapsbeoef<strong>en</strong>aar is betrouwbaar <strong>in</strong> de uitvoer<strong>in</strong>g van zijn/<br />

haar onderzoek <strong>en</strong> het rapporter<strong>en</strong> daarover. De keuze van <strong>met</strong>hod<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> criteria is uitsluit<strong>en</strong>d afgestemd op het doel van waarheidsv<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> niet op externe doel<strong>en</strong> als commercieel succes of politieke <strong>in</strong>vloed;<br />

Controleerbaarheid<br />

Gepres<strong>en</strong>teerde <strong>in</strong>formatie is controleerbaar. Duidelijk moet zijn waar<br />

de gegev<strong>en</strong>s <strong>en</strong> de conclusies op zijn gebaseerd, waaraan ze zijn ontle<strong>en</strong>d<br />

<strong>en</strong> waar ze te controler<strong>en</strong> zijn.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek


Inhoudelijke norm als aanvull<strong>in</strong>g op de KNA<br />

De w<strong>en</strong>s om e<strong>en</strong> ‘eig<strong>en</strong>’ norm op te stell<strong>en</strong> <strong>voor</strong> archeologisch<br />

<strong>voor</strong>onderzoek bestaat al geruime tijd <strong>in</strong> de regio.<br />

De eff ectiviteit <strong>en</strong> betrouwbaarheid van archeologisch<br />

<strong>voor</strong>onderzoek is immers - <strong>voor</strong> alle belang<strong>en</strong>groep<strong>en</strong><br />

- van groot maatschappelijk belang. De geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

de Regio Achterhoek hebb<strong>en</strong> dit belang als onderdeel<br />

van e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> afweg<strong>in</strong>gskader onderk<strong>en</strong>d. Dit rapport<br />

beoogt aan die behoefte aan ‘eff ectiviteit <strong>en</strong> betrouwbaarheid’<br />

tegemoet te kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> geeft naast <strong>in</strong>zicht<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> richtlijn<strong>en</strong> <strong>voor</strong> goed prospectief onderzoek e<strong>en</strong><br />

aantal standaard-onderzoeksvrag<strong>en</strong>. Deze standaardonderzoeksvrag<strong>en</strong><br />

vorm<strong>en</strong> de kern van e<strong>en</strong> gerichte<br />

‘site-evaluation’ <strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> de onderzoeksrapportages<br />

puntsgewijs te word<strong>en</strong> beantwoord aan de hand van de<br />

verzamelde (veld)gegev<strong>en</strong>s). Deze <strong>in</strong>houdelijke, vraagstell<strong>in</strong>gsgerichte<br />

norm di<strong>en</strong>t ter verduidelijk<strong>in</strong>g van, <strong>en</strong><br />

aanvull<strong>in</strong>g op, de procedurele eis<strong>en</strong> <strong>en</strong> specifi caties zoals<br />

vermeld <strong>in</strong> de Kwaliteitsnorm Nederlandse <strong>Archeologie</strong><br />

(versie 3.2). Het normblad fungeert dus als e<strong>en</strong> nadere<br />

preciser<strong>in</strong>g <strong>en</strong> uitwerk<strong>in</strong>g, <strong>en</strong> is e<strong>en</strong> uitvloeisel van de<br />

geme<strong>en</strong>telijke rol als eis<strong>en</strong>de overheid bij de uitvoer<strong>in</strong>g<br />

van archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg.<br />

Leid<strong>en</strong>de vrag<strong>en</strong><br />

Er is bewust <strong>voor</strong> gekoz<strong>en</strong> <strong>voor</strong> leid<strong>en</strong>de onderzoeksvrag<strong>en</strong>.<br />

De onderzoeksvrag<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> - sam<strong>en</strong> <strong>met</strong> de<br />

verplichte processtapp<strong>en</strong> uit de KNA protocoll<strong>en</strong> 4002 <strong>en</strong><br />

(<strong>in</strong>di<strong>en</strong> van toepass<strong>in</strong>g) 4003 - duidelijk mak<strong>en</strong> waar de<br />

gegev<strong>en</strong>s <strong>en</strong> de conclusies op zijn gebaseerd (de opzet<br />

van het onderzoek, de keuze van de gehanteerde <strong>met</strong>hode),<br />

waaraan ze zijn ontle<strong>en</strong>d <strong>en</strong> waar ze te controler<strong>en</strong><br />

zijn (verwijz<strong>in</strong>g naar de geraadpleegde bronn<strong>en</strong> <strong>en</strong> bewaarplaats<br />

<strong>en</strong> docum<strong>en</strong>tatie ruwe onderzoeksgegev<strong>en</strong>s).<br />

Er is bewust afgezi<strong>en</strong> van verplichte <strong>met</strong>hod<strong>en</strong>; <strong>voor</strong> het<br />

kiez<strong>en</strong> van zoekstrategieën biedt de KNA voldo<strong>en</strong>de<br />

aanknop<strong>in</strong>gspunt<strong>en</strong>. Er bestaat ge<strong>en</strong> behoefte om de<br />

boel ‘<strong>met</strong>hodisch dicht te timmer<strong>en</strong> <strong>en</strong> op slot te do<strong>en</strong>’.<br />

Eff ectief toepass<strong>en</strong> van (veld) <strong>met</strong>hod<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong>erzijds<br />

onderdeel van de marktwerk<strong>in</strong>g (slim <strong>en</strong> effi ciënt) <strong>en</strong><br />

anderzijds moet uitgegaan kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> van de k<strong>en</strong>nis<br />

<strong>en</strong> kunde - <strong>en</strong> maatschappelijke <strong>in</strong>tegriteit - van de<br />

uitvoerders. De keuze van <strong>met</strong>hod<strong>en</strong> <strong>en</strong> criteria di<strong>en</strong>t wel<br />

uitsluit<strong>en</strong>d afgestemd op het doel. Dit doel is primair de<br />

wet<strong>en</strong>schaps<strong>in</strong>houdelijke onderbouw<strong>in</strong>g <strong>en</strong> controleerbaarheid<br />

van de onderzoeksresultat<strong>en</strong>, conclusies <strong>en</strong> het<br />

afgegev<strong>en</strong> selectieadvies.<br />

Formatieprocess<strong>en</strong><br />

De keuze <strong>voor</strong> de vrag<strong>en</strong> zijn gebaseerd op het c<strong>en</strong>trale<br />

pr<strong>in</strong>cipe van formatieprocess<strong>en</strong> (de vorm<strong>in</strong>g van archeologische<br />

rest<strong>en</strong> <strong>in</strong> de bodem) bij het bepal<strong>en</strong> van zowel<br />

het prospectiedoel (wat kunn<strong>en</strong> we zoek<strong>en</strong>, wat gaan<br />

we zoek<strong>en</strong>, wat gaan we onderzoek<strong>en</strong>), de detectiemiddel<strong>en</strong><br />

(hoe gaan we zoek<strong>en</strong>) <strong>en</strong> het <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong> van<br />

de onderzoeksresultat<strong>en</strong> (wat hebb<strong>en</strong> we gevond<strong>en</strong>).<br />

Zonder basale <strong>voor</strong>k<strong>en</strong>nis van culturele <strong>en</strong> natuurlijke<br />

formatieprocess<strong>en</strong> (op basis van bronn<strong>en</strong>onderzoek<br />

<strong>en</strong> uit veldwaarnem<strong>in</strong>g<strong>en</strong>) is e<strong>en</strong> beoordel<strong>in</strong>g van wat<br />

systematisch aan (onbek<strong>en</strong>de) archeologische verschijnsel<strong>en</strong><br />

is op te spor<strong>en</strong> namelijk nag<strong>en</strong>oeg onmogelijk. 15<br />

Tegelijkertijd wordt onderk<strong>en</strong>d dat de empirische<br />

onderbouw<strong>in</strong>g van de vrag<strong>en</strong> verbeter<strong>in</strong>g behoeft. Voor<br />

e<strong>en</strong> aantal <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>de situaties zal de vrag<strong>en</strong>lijst niet<br />

toereik<strong>en</strong>d zijn of ontbreekt de b<strong>en</strong>odigde <strong>in</strong>formatie <strong>en</strong><br />

is eerst e<strong>en</strong> omvangrijke onderzoeks<strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g noodzakelijk<br />

(bij<strong>voor</strong>beeld <strong>in</strong> de beekdal<strong>en</strong>). Het ambiti<strong>en</strong>iveau<br />

is dan ook beperkt: e<strong>en</strong> <strong>in</strong>houdelijke norm op hoofdlijn<strong>en</strong>;<br />

e<strong>en</strong> eerste aanzet <strong>en</strong> nog zeker niet “af”. Zodra er<br />

aanvull<strong>en</strong>de <strong>in</strong>zicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>s beschikbaar kom<strong>en</strong><br />

wordt hij geëvalueerd <strong>en</strong> aangepast. Het <strong>voor</strong>stel is om<br />

dit b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> twee jaar na vaststell<strong>in</strong>g te do<strong>en</strong>. Dat neemt<br />

niet weg dat <strong>met</strong> de hiernavolg<strong>en</strong>de expliciter<strong>in</strong>g van het<br />

prospectieproces e<strong>en</strong> eerste stap wordt gezet naar het<br />

verduidelijk<strong>en</strong> - zowel <strong>voor</strong> aanbieders van onderzoek,<br />

hun opdrachtgevers als de toezichthoud<strong>en</strong>de overhed<strong>en</strong><br />

- van wat de KNA beoogt: prospecter<strong>en</strong> <strong>met</strong> <strong>voor</strong>k<strong>en</strong>nis. 16<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek 49


50<br />

Zoek<strong>en</strong> <strong>met</strong> <strong>voor</strong>k<strong>en</strong>nis<br />

In Nederland is er <strong>voor</strong> gekoz<strong>en</strong> om díe archeologische verschijnsel<strong>en</strong><br />

op te spor<strong>en</strong> <strong>en</strong> te behoud<strong>en</strong> die garant staan <strong>voor</strong> z<strong>in</strong>volle reconstructies<br />

die relevant zijn <strong>voor</strong> zowel wet<strong>en</strong>schap als maatschappij. 17 Ev<strong>en</strong><br />

los van de vraag wat dat zijn, wordt <strong>in</strong> de huidige archeologiepraktijk<br />

uitgegaan van de archeologische ‘v<strong>in</strong>dplaats’ als op te spor<strong>en</strong> e<strong>en</strong>heid.<br />

E<strong>en</strong> archeologische v<strong>in</strong>dplaats wordt gedef<strong>in</strong>ieerd als ‘e<strong>en</strong> discrete zone<br />

<strong>in</strong> het landschap waar fysieke rest<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>selijke activiteit<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> vast gesteld’. Maar hoe v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> we die?<br />

De meest optimale werkwijze lijkt om bestaande k<strong>en</strong>nis over de bek<strong>en</strong>de<br />

archeologische rest<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> gebied bepal<strong>en</strong>d te lat<strong>en</strong> zijn <strong>voor</strong><br />

de keuze <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> onderzoekstrategie. 18 Cruciaal zijn <strong>in</strong>zicht<strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />

depositionele, maar <strong>in</strong> nog sterkere mate de post-depositionele (formatie)<br />

process<strong>en</strong>. Wat is de geologische <strong>en</strong> bodemkundige geschied<strong>en</strong>is?<br />

Is er sprake van e<strong>en</strong> ope<strong>en</strong>stapel<strong>in</strong>g van afzett<strong>in</strong>g<strong>en</strong>? Is er sprake van<br />

process<strong>en</strong> van erosie, laterale verplaats<strong>in</strong>g, afdekk<strong>in</strong>g? Welke faser<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> diepteligg<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn bek<strong>en</strong>d? Wat was (waarschijnlijk) het niveau<br />

van het maaiveld <strong>in</strong> de onderscheid<strong>en</strong> archeologische period<strong>en</strong>? Waar<br />

(geografisch <strong>en</strong> stratigrafisch) <strong>en</strong> onder welke condities is e<strong>en</strong> leesbare<br />

laag of spoorniveau ontstaan <strong>en</strong> hoe uit die zich? Welke depositiezones<br />

kom<strong>en</strong> <strong>in</strong> pr<strong>in</strong>cipe <strong>voor</strong>? Hoe is e<strong>en</strong> vondstlaag ontstaan <strong>en</strong> wat is het<br />

effect van verploeg<strong>in</strong>g of verspoel<strong>in</strong>g op de verspreid<strong>in</strong>g van mobiele<br />

vondst<strong>en</strong>? Wat is het effect van verploeg<strong>in</strong>g, verspoel<strong>in</strong>g, verbru<strong>in</strong><strong>in</strong>g of<br />

doorwortel<strong>in</strong>g op de zichtbaarheid van spor<strong>en</strong>?<br />

Om betrouwbare data te verkrijg<strong>en</strong> is op de eerste plaats e<strong>en</strong> goede<br />

evaluatie van bestaande contextuele <strong>in</strong>formatie van bek<strong>en</strong>de archeologische<br />

v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong> <strong>in</strong> de nabije omgev<strong>in</strong>g noodzakelijk. En is er<br />

voldo<strong>en</strong>de <strong>voor</strong>k<strong>en</strong>nis, dan kan het logisch zijn deze tijd<strong>en</strong>s prospectiecampagnes<br />

te gebruik<strong>en</strong> <strong>en</strong> is toets<strong>en</strong>d onderzoek op zijn plaats (KNA<br />

protocol 4003). Ontbreekt (e<strong>en</strong> deel van) deze k<strong>en</strong>nis, dan blijft er ge<strong>en</strong><br />

andere weg over dan de mogelijkheid te overweg<strong>en</strong> om explorer<strong>en</strong>d te<br />

werk te gaan. Dan past niet al te specifiek verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d veldonderzoek<br />

om <strong>in</strong> het veld aanvull<strong>en</strong>de <strong>in</strong>formatie te verzamel<strong>en</strong>. Echter, ook <strong>voor</strong><br />

verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d veldonderzoek geldt dat duidelijk moet zijn naar welke<br />

specifieke soort aanvull<strong>en</strong>de <strong>in</strong>formatie onderzoek gedaan moet word<strong>en</strong>,<br />

<strong>en</strong> <strong>met</strong> de <strong>in</strong>zet van welke <strong>met</strong>hod<strong>en</strong> (detectie- <strong>en</strong> waarnem<strong>in</strong>gsvorm,<br />

monsterbehandel<strong>in</strong>g etc.).<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek


Waar zijn we naar op zoek?<br />

Artefact<strong>en</strong>, spor<strong>en</strong> <strong>en</strong> lag<strong>en</strong><br />

In het bodemarchief v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> we op het laagste abstracti<strong>en</strong>iveau<br />

de artefact<strong>en</strong>; dit zijn <strong>in</strong> de bodem mobiele<br />

object<strong>en</strong> (mobilia) die door de m<strong>en</strong>s gemaakt,<br />

gebruikt of gewijzigd zijn, bij<strong>voor</strong>beeld aardewerkscherv<strong>en</strong>,<br />

vuurst<strong>en</strong><strong>en</strong> werktuig<strong>en</strong>, et<strong>en</strong>srest<strong>en</strong> of<br />

aangepunte pal<strong>en</strong>. Sommige object<strong>en</strong> zijn van m<strong>en</strong>selijke<br />

oorsprong of door de m<strong>en</strong>s teweeggebracht,<br />

maar dit is aan het object zelf niet te zi<strong>en</strong>. Veelal gaat<br />

het om zak<strong>en</strong> die niet bewust door m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>hand<br />

gemaakt zijn, maar wel (kunn<strong>en</strong>) sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong> <strong>met</strong><br />

m<strong>en</strong>selijke activiteit<strong>en</strong>. Houtskool, onverbrand bot,<br />

fosfaatconc<strong>en</strong>traties of onbewerkte ste<strong>en</strong> zijn hier<br />

<strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong> van. Dit wordt <strong>in</strong> de prospectiearcheologie<br />

‘mogelijk-antropog<strong>en</strong>e object<strong>en</strong>’ g<strong>en</strong>oemd. Artefact<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> mogelijk-antropog<strong>en</strong>e object<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

veelal aangeduid <strong>met</strong> het verzamelbegrip ‘vondst<strong>en</strong>’.<br />

Ook de rest<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>selijk <strong>in</strong>grijp<strong>en</strong> <strong>in</strong> de bodem,<br />

zoals grondspor<strong>en</strong> van haard<strong>en</strong>, rest<strong>en</strong> van paalgat<strong>en</strong><br />

of (opgevulde) kuil<strong>en</strong> behor<strong>en</strong> tot het bodemarchief.<br />

Grondspor<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gerek<strong>en</strong>d tot de niet-mobiele<br />

object<strong>en</strong> (immobilia), <strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong> zich van de<br />

omgev<strong>in</strong>g door e<strong>en</strong> andere textuur, kleur <strong>en</strong> bijm<strong>en</strong>g<strong>in</strong>g<br />

van vondst<strong>en</strong>.<br />

Op e<strong>en</strong> iets hoger abstracti<strong>en</strong>iveau v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> we de<br />

archeologische laag. Dit is e<strong>en</strong> <strong>met</strong> het ongewap<strong>en</strong>de<br />

oog waarneembare laag die zich onderscheidt van de<br />

lag<strong>en</strong> eronder <strong>en</strong> erbov<strong>en</strong> door de aanwezigheid van<br />

(e<strong>en</strong> microfractie van) artefact<strong>en</strong> <strong>en</strong> mogelijk-antro-<br />

pog<strong>en</strong>e object<strong>en</strong> of aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>voor</strong> bewerk<strong>in</strong>g/<br />

betred<strong>in</strong>g. Veelal betreft het de top van de woonlaag<br />

(loopvlak) waar het substraat door grondbewerk<strong>in</strong>g,<br />

betred<strong>in</strong>g <strong>en</strong> verm<strong>en</strong>g<strong>in</strong>g <strong>met</strong> afvalmateriaal e<strong>en</strong><br />

afwijk<strong>en</strong>de bodemstructuur <strong>en</strong> kleur heeft gekreg<strong>en</strong>.<br />

Vaak ligt de archeologische laag als e<strong>en</strong> dek<strong>en</strong> over<br />

e<strong>en</strong> spor<strong>en</strong>niveau. Als e<strong>en</strong> simpele rule of thumb kan<br />

gesteld word<strong>en</strong> dat de archeologische laag duidelijker<br />

ontwikkeld is naarmate de bewon<strong>in</strong>gsfase(n) (<strong>en</strong><br />

de accumulatie van materiaal) langer geduurd heeft<br />

of <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siever is geweest. In de Nederlandse archeologie<br />

veel gebruikte, maar niet duidelijk omschrev<strong>en</strong><br />

synoniem<strong>en</strong> zijn: cultuurlaag, vondstlaag, vondstniveau,<br />

bewon<strong>in</strong>gsniveau, ‘vuile’ laag <strong>en</strong> afvallaag. 19<br />

Het archeologisch complex<br />

E<strong>en</strong> groot deel van onze ondergrond bestaat uit<br />

afzett<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>met</strong> verschill<strong>en</strong>de dichthed<strong>en</strong> - zowel <strong>in</strong><br />

de diepte als <strong>in</strong> het platte vlak - van deze mobiele <strong>en</strong><br />

niet-mobiele (antropog<strong>en</strong>e) object<strong>en</strong> die de afgelop<strong>en</strong><br />

honderd<strong>en</strong> tot duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Nederlandse<br />

bodem zijn ontstaan. 20 Waar conc<strong>en</strong>traties van<br />

dergelijke verschijnsel<strong>en</strong> aanwezig zijn, sprek<strong>en</strong> we<br />

van archeologische complex<strong>en</strong>. 21 K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> om deze<br />

archeologische complex<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> heel basaal niveau<br />

te kunn<strong>en</strong> typer<strong>en</strong> betreft spoor- <strong>en</strong> vondstdichtheid,<br />

materiaalsoort<strong>en</strong>, fragm<strong>en</strong>tatie <strong>en</strong> verwer<strong>in</strong>gsgraad,<br />

fysisch-chemische <strong>en</strong> bodemkundige eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>,<br />

<strong>en</strong>zo<strong>voor</strong>ts. Deze k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> het uitgangspunt<br />

<strong>voor</strong> de <strong>in</strong>zet van bepaalde zoektechniek<strong>en</strong>, het<br />

bepal<strong>en</strong> van de omvang van e<strong>en</strong> archeologisch complex,<br />

<strong>en</strong>, uite<strong>in</strong>delijk, de (omvang van de) waardestell<strong>in</strong>g.<br />

22 Van plaats tot plaats kunn<strong>en</strong> deze complex<strong>en</strong><br />

grote verschill<strong>en</strong> verton<strong>en</strong> <strong>in</strong> de uiterlijke k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>.<br />

Deels is dit te dank<strong>en</strong> aan verschill<strong>en</strong> <strong>in</strong> m<strong>en</strong>selijk<br />

gedrag, waardoor vondst- of spoordichtheid sterk kan<br />

verschill<strong>en</strong>. Daarnaast kunn<strong>en</strong> er grote verschill<strong>en</strong> zijn<br />

ontstaan doordat de geologische <strong>en</strong> bodemkundige<br />

process<strong>en</strong> van plaats tot plaats verschill<strong>en</strong>. 23 Omdat<br />

we deze verschill<strong>en</strong> op <strong>voor</strong>hand niet goed wet<strong>en</strong> is<br />

het lastig te bepal<strong>en</strong> welke zoekmiddel<strong>en</strong> effectief<br />

kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong>gezet; het opspor<strong>en</strong> van onbek<strong>en</strong>de<br />

archeologische rest<strong>en</strong> heeft zijn gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>. 24 Cruciaal<br />

<strong>voor</strong> de effectiviteit van e<strong>en</strong> prospectiestrategie is<br />

dan ook <strong>voor</strong>k<strong>en</strong>nis over de ontstaanswijze (formatie)<br />

van archeologische complex<strong>en</strong> <strong>in</strong> het onderzoeksgebied,<br />

<strong>en</strong> de aard van geologische <strong>en</strong> bodemkundige<br />

process<strong>en</strong>. Dit wordt ‘site-evaluation’ g<strong>en</strong>oemd.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek 51


52<br />

Pr<strong>in</strong>cipediagram<strong>voor</strong>archeologischevondst-<strong>en</strong>spoorcomplex<strong>en</strong><strong>en</strong>zoek<strong>met</strong>hod<strong>en</strong><br />

T0 T1a T1b T1c<br />

Type 2a Type 2b Type 3a Type 3b Type 3c Type 3d<br />

A0<br />

L0<br />

S0<br />

A1<br />

L0<br />

S0<br />

A1<br />

L1<br />

S0<br />

A1<br />

L1<br />

S1<br />

AFGEDEKTE VONDST-EN SPOORCOMPLEXEN<br />

A1<br />

L2<br />

S0<br />

Leg<strong>en</strong>da<br />

rec<strong>en</strong>te bouw<strong>voor</strong>/verstoorde bov<strong>en</strong>grond<br />

cultuurlaag/vondstlaag<br />

evt. oudere cultuurla(a)g(<strong>en</strong>)<br />

Holoc<strong>en</strong>e deklaag<br />

Pleistoc<strong>en</strong>e / Holoc<strong>en</strong>e basis<br />

lage dichtheid mobilia<br />

matig/hoge dichtheid mobilia<br />

lage dichtheid resist<strong>en</strong>te mobilia<br />

matig/hoge dichtheid resist<strong>en</strong>te mobilia<br />

lage spoordichtheid (immobilia)<br />

matig/hoge spoordichtheid (immobilia)<br />

B: mobilia <strong>in</strong> rec<strong>en</strong>te bouw<strong>voor</strong><br />

A: mobilia (artefact<strong>en</strong>/<strong>in</strong>dicator<strong>en</strong>)<br />

L: cultuurlaag/vondstlaag<br />

S: immobilia/spor<strong>en</strong><br />

0: we<strong>in</strong>ig tot ge<strong>en</strong>/nauwelijks ontwikkeld<br />

1: matig/ zwak ontwikkeld<br />

2: veel/sterk ontwikkeld<br />

A1<br />

L2<br />

S1<br />

Figuur 2. Pr<strong>in</strong>cipediagram <strong>voor</strong> archeologische vondst- <strong>en</strong> spoorcomplex<strong>en</strong> <strong>en</strong> zoek<strong>met</strong>hod<strong>en</strong>.<br />

Dit pr<strong>in</strong>cipediagram kan gebruikt word<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de <strong>in</strong>terpretatiefase van zowel bureauonderzoek<br />

als prospectief veldonderzoek. Voor het bureauonderzoek is het daarbij van belang om op<br />

basis van geregistreerde waarnem<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderzoek<strong>en</strong> aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het ev<strong>en</strong>tueel<br />

<strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> van (zoveel mogelijk specifieke) complextyp<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het zoekgebied. Op basis<br />

van deze ‘<strong>voor</strong>k<strong>en</strong>nis’ kan e<strong>en</strong> gespecificeerde verwacht<strong>in</strong>g t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van deze complex<strong>en</strong> of<br />

A2<br />

L2<br />

S0<br />

Zoek<strong>met</strong>hod<strong>en</strong><br />

A2<br />

L2<br />

S1<br />

systematische oppervlaktekarter<strong>in</strong>g<br />

karter<strong>en</strong>d booronderzoek<br />

zoeksleuv<strong>en</strong>/ -putt<strong>en</strong><br />

A2<br />

L2<br />

S2 S2<br />

geschikt matig geschikt ongeschikt<br />

'OPPERVLAKTE VINDPLAATSEN'<br />

Type 4a Type 4b<br />

Type 4c Type 4d Type<br />

5a<br />

Type 5b Type 5c Type 6<br />

B1 B1<br />

B1<br />

B2<br />

B2<br />

B1<br />

B1<br />

A1 A1<br />

A2<br />

A1<br />

A0<br />

A0<br />

A0<br />

L1 L1<br />

L1<br />

L1<br />

L0<br />

L0<br />

L0<br />

S0 S1<br />

S2<br />

S2<br />

S2<br />

S1 S1 S0<br />

Type 0 spoorloze complex<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> zeer lage <strong>en</strong> diffuse vondstdichtheid<br />

Type 1 spoorarme complex<strong>en</strong> <strong>met</strong> lage vondstdichtheid <strong>in</strong> zwak ontwikkelde cultuurlaag<br />

Type 2 spoorarme complex<strong>en</strong> <strong>met</strong> matige vondstdichtheid <strong>in</strong> duidelijke cultuurlaag<br />

Type 3 complex<strong>en</strong> <strong>met</strong> hoge vondstdichtheid <strong>in</strong> e<strong>en</strong> duidelijke cultuurlaag, al dan niet <strong>met</strong> spoorniveau<br />

Type 4 complex<strong>en</strong> <strong>met</strong> matige tot hoge dichtheid aan vondst<strong>en</strong> <strong>en</strong> spor<strong>en</strong>, vondstlaag gedeeltelijk opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> bouw<strong>voor</strong><br />

Type 5 complex<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> matige tot hoge dichtheid aan vondst<strong>en</strong> <strong>en</strong> spor<strong>en</strong>, vondstlaag geheel opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> bouw<strong>voor</strong><br />

Type 6 complex<strong>en</strong> waarvan zowel de vondstlaag als het spoorniveau geheel is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> de bouw<strong>voor</strong><br />

Variant III - plagg<strong>en</strong>dek (<strong>voor</strong>beeld Type 4c)<br />

Type 5a Type 5b Type 6<br />

B2<br />

B1 B1<br />

A0<br />

L0<br />

S1<br />

A0<br />

L0<br />

S1<br />

complexgroep<strong>en</strong> word<strong>en</strong> opgesteld (wat zit er?) <strong>en</strong> kan - aan de hand van bestaande leidrad<strong>en</strong><br />

- e<strong>en</strong> zoekstrategie word<strong>en</strong> bepaald (hoe gaan we zoek<strong>en</strong>?). Het prospectief veldonderzoek moet<br />

gezi<strong>en</strong> word<strong>en</strong> als toets<strong>en</strong>d onderzoek van het verwacht<strong>in</strong>gsmodel waarbij het pr<strong>in</strong>cipediagram<br />

gehanteerd kan word<strong>en</strong> bij de gerichte evaluatie van prospectieresultat<strong>en</strong> (wat is de zegg<strong>in</strong>gskracht<br />

van de onderzoeksresultat<strong>en</strong>?). 27<br />

prospectiegroep<strong>en</strong> v1 nw0312 cdr copyright RAAP 2012<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek<br />

A0<br />

L0<br />

S0<br />

prospectiegroep<strong>en</strong>-v3_nw0512.cdr copyright RAAP 2012<br />

- II<br />

Type 4c - III


Archeologische complex<strong>en</strong><br />

Wat de archeologische complex<strong>en</strong> betreft die <strong>in</strong> de<br />

ondergrond schuilgaan kan <strong>in</strong> abstracte z<strong>in</strong> onderscheid<br />

word<strong>en</strong> gemaakt tuss<strong>en</strong> complex<strong>en</strong> <strong>met</strong> of alle<strong>en</strong> vondst<strong>en</strong>,<br />

of alle<strong>en</strong> lag<strong>en</strong>, of alle<strong>en</strong> spor<strong>en</strong>, of e<strong>en</strong> comb<strong>in</strong>atie<br />

van e<strong>en</strong> van deze drie. 25 Afhankelijk van de verschill<strong>en</strong>de<br />

formatieprocess<strong>en</strong> <strong>en</strong> de diepteligg<strong>in</strong>g van de top van<br />

het complex t<strong>en</strong> opzichte van het huidige maaiveld bestaan<br />

er tijd<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> archeologische prospectie <strong>in</strong> pr<strong>in</strong>cipe<br />

zes typ<strong>en</strong> complex<strong>en</strong> die op het hoogste niveau<br />

kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> onderverdeeld <strong>in</strong> afgedekte complex<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> oppervlaktecomplex<strong>en</strong> (fi guur 2): 26<br />

• Type 0: spoorloze complex<strong>en</strong> (S0: spoordichtheid<br />


54<br />

Toelicht<strong>in</strong>g op de complextyp<strong>en</strong><br />

Type 0: spoorloze complex<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> zeer lage <strong>en</strong> diffuse vondstdichtheid<br />

Veel rest<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>selijke activiteit<strong>en</strong> zijn moeilijk of helemaal niet te detecter<strong>en</strong>,<br />

vanwege de beperkte, archeologische neerslag. Veelal gaat het om zeer tijdelijk<br />

activiteit<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zeer beperkte ruimte, zoals e<strong>en</strong> overnacht<strong>in</strong>gplaats, waarbij<br />

nauwelijks materiaal is gedeponeerd <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> noem<strong>en</strong>swaardige bodem<strong>in</strong>grep<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong> plaatsgevond<strong>en</strong>. Dergelijke complex<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ook zijn ontstaan door<br />

postdepositionele process<strong>en</strong>, zoals erosie van e<strong>en</strong> vondstlaag, of door <strong>in</strong>t<strong>en</strong>se<br />

bodemvorm<strong>in</strong>g <strong>en</strong> -degradatie.<br />

Type 1: spoorarme complex<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> lage vondstdichtheid <strong>en</strong> e<strong>en</strong> zwak ontwikkelde<br />

cultuurlaag<br />

Dit betreft complex<strong>en</strong> waar door e<strong>en</strong> (zeer) kortstondige bewon<strong>in</strong>gs- of activiteit<strong>en</strong>fase<br />

slechts e<strong>en</strong> ger<strong>in</strong>ge accumulatie van archeologische rest<strong>en</strong> is ontstaan.<br />

Dit betreft bij<strong>voor</strong>beeld de rest<strong>en</strong> van nederzett<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, veelal één ‘woonstalhuis’<br />

<strong>met</strong> <strong>en</strong>kele bijgebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> waterput of waterkuil, die niet plaatsvast war<strong>en</strong>,<br />

maar gek<strong>en</strong>merkt werd<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> hoge mate van mobiliteit. 28 In andere gevall<strong>en</strong><br />

betreft het depositiezones die <strong>in</strong> de ‘periferie’ van e<strong>en</strong> spoor- <strong>en</strong> vondstrijk complex<br />

<strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>. Dergelijke complex<strong>en</strong> zijn moeilijk op te spor<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrijwel onzichtbaar<br />

<strong>voor</strong> karter<strong>en</strong>d booronderzoek.<br />

Type 2: spoorarme complex<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> matige vondstdichtheid <strong>in</strong> e<strong>en</strong> matig ontwikkelde<br />

tot duidelijke cultuurlaag<br />

Onder sommige condities kom<strong>en</strong> sites <strong>voor</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> zog<strong>en</strong>aamde archeologische<br />

laag. E<strong>en</strong> dergelijke laag ontstaat wanneer bot <strong>en</strong> houtskool verm<strong>en</strong>gd word<strong>en</strong><br />

<strong>met</strong> het substraat, al dan niet als gevolg van bij<strong>voor</strong>beeld betred<strong>in</strong>g, akkeraanleg<br />

of bodemvorm<strong>in</strong>g (o.a. bioturbatie). De archeologische laag is meestal duidelijker<br />

ontwikkeld (<strong>en</strong> dus beter herk<strong>en</strong>baar) naarmate de bewon<strong>in</strong>gsfase(n) (<strong>en</strong> de accumulatie<br />

van materiaal) langer geduurd heeft of <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siever is geweest. Dit betreft<br />

bij<strong>voor</strong>beeld <strong>in</strong> het rivier<strong>en</strong>gebied e<strong>en</strong> vrij algeme<strong>en</strong> <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>d complextype,<br />

waar door relatief <strong>in</strong>t<strong>en</strong>sieve activiteit<strong>en</strong> e<strong>en</strong> wat hogere accumulatie van archeologisch<br />

materiaal is ontstaan. Bij sommige complex<strong>en</strong> ligt de archeologische laag<br />

als e<strong>en</strong> dek<strong>en</strong> over het spor<strong>en</strong>niveau. Voor type 2 complex<strong>en</strong> geldt dit <strong>in</strong> m<strong>in</strong>dere<br />

mate. Grondspor<strong>en</strong> zijn bij dit type over het algeme<strong>en</strong> zeldzaam. Deze complex<strong>en</strong><br />

bev<strong>in</strong>d<strong>en</strong> zich vaker <strong>in</strong> de periferie van vondst- of spor<strong>en</strong>rijke complex<strong>en</strong> (type 3)<br />

waar e<strong>en</strong> dichtere spoorvorm<strong>in</strong>g niet is opgetred<strong>en</strong>, zoals het geval is bij <strong>in</strong>t<strong>en</strong>sieve<br />

of langdurige ste<strong>en</strong>tijdbewon<strong>in</strong>g op rivierdu<strong>in</strong><strong>en</strong>, strandwall<strong>en</strong> of vondstcomplex<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> de terre<strong>in</strong>laagt<strong>en</strong> naast nederzett<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Complex<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> (verwachte)<br />

lage tot matige vondstdichtheid zijn alle<strong>en</strong> door het grav<strong>en</strong> van testputt<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />

uitzev<strong>en</strong> van monstermateriaal gericht op te spor<strong>en</strong>.<br />

Type 3: complex<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> hoge vondstdichtheid <strong>in</strong> e<strong>en</strong> duidelijke cultuurlaag <strong>en</strong> al<br />

dan niet <strong>met</strong> e<strong>en</strong> spoorniveau<br />

Dit zijn afgedekte complex<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> hogere vondstdichtheid <strong>en</strong> al dan niet <strong>met</strong><br />

e<strong>en</strong> grondspor<strong>en</strong>niveau. Dergelijke complex<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> veel <strong>in</strong> het rivier<strong>en</strong>gebied<br />

<strong>voor</strong>. Op de pleistoc<strong>en</strong>e zandgrond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ze onder andere aangetroff<strong>en</strong> onder<br />

opgestov<strong>en</strong> du<strong>in</strong>zand (bijv. Dev<strong>en</strong>ter-Mol<strong>en</strong>belt, Gaander<strong>en</strong>-Beekstraat, Wijch<strong>en</strong>-<br />

Mart<strong>en</strong>sterre<strong>in</strong>). 29 B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het vondst<strong>en</strong>spectrum dom<strong>in</strong>eert meestal houtskool,<br />

aardewerk <strong>en</strong> (vuur)ste<strong>en</strong>. Complex<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> hoge vondstdichtheid van overweg<strong>en</strong>d<br />

aardewerk kom<strong>en</strong> <strong>voor</strong> vanaf globaal de (Midd<strong>en</strong>) Bronstijd. Doorgaans<br />

bestaan dichte spor<strong>en</strong>clusters uit de rest<strong>en</strong> van greppels, erfafscheid<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, kuil<strong>en</strong>,<br />

de paalkuil<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> of meer gebouw<strong>en</strong>, of begrav<strong>in</strong>g<strong>en</strong>/grafmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (type<br />

3c). Spoorarmere type 3 clusters word<strong>en</strong> bij<strong>voor</strong>beeld aangetroff<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>sief<br />

gebruikte zones van, bij<strong>voor</strong>beeld, erv<strong>en</strong>, <strong>met</strong> afscheid<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (rest<strong>en</strong> van hekwerk),<br />

greppels, <strong>en</strong> bijgebouw<strong>en</strong>. Maar ook <strong>in</strong>t<strong>en</strong>sief gebruikte maar spoorarme dumpzones<br />

langs nederzett<strong>in</strong>gsterre<strong>in</strong><strong>en</strong> of <strong>in</strong>t<strong>en</strong>sief <strong>met</strong> nederzett<strong>in</strong>gsafval bemeste<br />

akkercomplex<strong>en</strong> behor<strong>en</strong> tot dit complextype (type 3a). E<strong>en</strong> ander type 3a complex<br />

zijn vondstrijke lag<strong>en</strong> <strong>in</strong> terre<strong>in</strong>depressies. Dergelijke complex<strong>en</strong> ontstaan als<br />

gevolg van betere conserver<strong>in</strong>gsomstandighed<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte van de omgev<strong>in</strong>g. 30<br />

Veelal komt dit complextype 3 b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> ‘nederzett<strong>in</strong>gsterre<strong>in</strong><strong>en</strong>’ <strong>voor</strong> <strong>in</strong> relatie <strong>met</strong><br />

type 2. Is er naar verwacht<strong>in</strong>g sprake van e<strong>en</strong> matig hoge vondstdichtheid, dan<br />

kan, afhankelijk van lithologische context <strong>en</strong> omvang, gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong><br />

van de standaard boor<strong>met</strong>hod<strong>en</strong> (tabel 2). Indi<strong>en</strong> het profiel is afgetopt tot op het<br />

niveau van e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel spor<strong>en</strong>cluster (type 3d), dan kunn<strong>en</strong> deze alle<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

onderzocht door het grav<strong>en</strong> van testputt<strong>en</strong>/-sleuv<strong>en</strong>.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek


Type 4: complex<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> matige tot hoge dichtheid aan vondst<strong>en</strong> <strong>en</strong> spor<strong>en</strong> waarvan<br />

de vondstlaag gedeeltelijk is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> de bouw<strong>voor</strong><br />

Vaak is de vondstlaag van relatief ondiep geleg<strong>en</strong> archeologische complex<strong>en</strong> (type<br />

1, 2 <strong>en</strong> 3) t<strong>en</strong> dele (reeds) opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> de moderne bouw<strong>voor</strong>, waardoor de hoeveelheid<br />

vergankelijk vondstmateriaal aanzi<strong>en</strong>lijk kan zijn afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. 31 Het meer<br />

resist<strong>en</strong>te materiaal (harder gebakk<strong>en</strong> aardewerksoort<strong>en</strong>, vuurste<strong>en</strong>, sommige<br />

<strong>met</strong>aalsoort<strong>en</strong> e.d.) circuleert echter langer <strong>in</strong> de bouw<strong>voor</strong> <strong>en</strong> is middels e<strong>en</strong> (systematische)<br />

oppervlaktekarter<strong>in</strong>g (bij goede vondstzichtbaarheid) relatief goed op<br />

te spor<strong>en</strong>. Wanneer de oorspronkelijke vondstlaag door diepere grondbewerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

wordt geraakt, kan ook vergankelijk materiaal aan het maaiveld word<strong>en</strong> opgeraapt,<br />

maar veelal blijft dit niet lang ligg<strong>en</strong>. Hoewel slechts we<strong>in</strong>ig betrouwbare gegev<strong>en</strong>s<br />

bek<strong>en</strong>d zijn, varieert de vondstdichtheid van laag tot matig hoog. Complex<strong>en</strong> <strong>met</strong><br />

e<strong>en</strong> lage vondstdichtheid <strong>in</strong> de bouw<strong>voor</strong> <strong>en</strong> oorspronkelijke vondstlaag (type 4a<br />

<strong>en</strong> b) zijn <strong>met</strong> booronderzoek niet goed op te spor<strong>en</strong>; Complex<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> matig<br />

hoge vondstdichtheid <strong>in</strong> de bouw<strong>voor</strong> <strong>en</strong>/of oorspronkelijke vondstlaag (type<br />

4c/d) zijn, <strong>in</strong>di<strong>en</strong> er tev<strong>en</strong>s sprake is van e<strong>en</strong> grotere oppervlaktespreid<strong>in</strong>g, wel succesvol<br />

<strong>met</strong> bor<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op te spor<strong>en</strong>. Om e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel aanwezig spor<strong>en</strong>niveau aan<br />

te ton<strong>en</strong> is proefsleuv<strong>en</strong>onderzoek (<strong>met</strong> e<strong>en</strong> graafmach<strong>in</strong>e) de geëig<strong>en</strong>de techniek.<br />

De meeste archeologische complex<strong>en</strong> bestaan <strong>in</strong> de regel altijd uit verschill<strong>en</strong>de<br />

<strong>en</strong>sembles. De hoger geleg<strong>en</strong> terre<strong>in</strong>del<strong>en</strong> bestaan <strong>voor</strong>namelijk bestaan uit type<br />

4 (of 5) complex<strong>en</strong> terwijl de lager geleg<strong>en</strong> del<strong>en</strong>, waar e<strong>en</strong> dikker pakket sedim<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

kan zijn ontstaan, eerder complex<strong>en</strong> van het type 2 of 3 omvat. De <strong>in</strong> Oost-<br />

Nederland veel <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>de plagg<strong>en</strong>dekk<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ‘buit<strong>en</strong>categorie’ type 4<br />

complex. Indi<strong>en</strong> oudere vondst- <strong>en</strong>/of spoorcomplex<strong>en</strong> afgedekt zijn geraakt door<br />

dit bemest<strong>in</strong>gsdek, circuleert e<strong>en</strong> deel van de mobilia (door opspit) <strong>in</strong> het langzaam<br />

accumuler<strong>en</strong>de mestdek (o.a. ook door opspit), waardoor zelfs diep geleg<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> meer resist<strong>en</strong>te artefact<strong>en</strong> toch aan het maaiveld <strong>voor</strong> kunn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>.<br />

Type 5: complex<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> matige tot hoge dichtheid aan vondst<strong>en</strong> <strong>en</strong> spor<strong>en</strong>, waarvan<br />

de vondstlaag geheel is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> de bouw<strong>voor</strong><br />

Indi<strong>en</strong> de vondstlaag van ondiep geleg<strong>en</strong> archeologische complex<strong>en</strong> geheel is<br />

opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> de (rec<strong>en</strong>te) bouw<strong>voor</strong> (complex<strong>en</strong> <strong>in</strong> het rivier<strong>en</strong>gebied <strong>met</strong><br />

we<strong>in</strong>ig accumulatie van sedim<strong>en</strong>t, complex<strong>en</strong> op de pleistoc<strong>en</strong>e zandgrond<strong>en</strong> die<br />

niet zijn afgedekt door stuifzand of plagg<strong>en</strong>mest), circuleert vaak alle<strong>en</strong> nog het<br />

meest resist<strong>en</strong>te materiaal <strong>in</strong> de bouw<strong>voor</strong>. E<strong>en</strong> belangrijk deel van de mobiele<br />

vondst<strong>en</strong> is namelijk door degradatieprocess<strong>en</strong> verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>, zodat de vondstdicht-<br />

heid <strong>met</strong>tertijd lager is geword<strong>en</strong>. Type 5a/b complex<strong>en</strong> zijn, bij goede vondstzichtbaarheid<br />

(braakligg<strong>en</strong>de geploegde akkers etc.), middels e<strong>en</strong> (systematische)<br />

oppervlaktekarter<strong>in</strong>g relatief goed op te spor<strong>en</strong>. Karter<strong>en</strong>d booronderzoek is alle<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> geëig<strong>en</strong>de opspor<strong>in</strong>gs<strong>met</strong>hode <strong>voor</strong> de (zeer) vondstrijke complex<strong>en</strong>. Om e<strong>en</strong><br />

ev<strong>en</strong>tueel aanwezig spor<strong>en</strong>niveau aan te ton<strong>en</strong> is proefsleuv<strong>en</strong>onderzoek (<strong>met</strong> e<strong>en</strong><br />

graafmach<strong>in</strong>e) de geëig<strong>en</strong>de techniek. Deze <strong>met</strong>hode di<strong>en</strong>t ook <strong>in</strong>gezet te word<strong>en</strong><br />

bij afgetopte (afgegrav<strong>en</strong> (verschraalde) of geëgaliseerde complex<strong>en</strong> (type 5c).<br />

De zandlandschapp<strong>en</strong> van de Achterhoek k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> vele type 5 complex<strong>en</strong> waarvan<br />

de archeologische laag vrijwel volledig is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> de rec<strong>en</strong>te bouw<strong>voor</strong>. Dit<br />

maakt ze vrijwel ongrijpbaar <strong>voor</strong> prospecter<strong>en</strong>d bor<strong>en</strong>, maar des te beter <strong>voor</strong><br />

oppervlaktekarter<strong>in</strong>g. E<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d <strong>voor</strong>beeld <strong>voor</strong> de pleistoc<strong>en</strong>e zandgrond<strong>en</strong><br />

is Bornsche Mat<strong>en</strong>-Grutterskamp <strong>in</strong> Tw<strong>en</strong>te. 32 Hier bev<strong>in</strong>d<strong>en</strong> de archeologische<br />

spor<strong>en</strong> zich direct onder e<strong>en</strong> dunne bouw<strong>voor</strong>. Omdat door diepe bodembewerk<strong>in</strong>g<br />

langs de rand<strong>en</strong> van het complex vele kwetsbare scherv<strong>en</strong> aan de oppervlakte<br />

war<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong>, kon het terre<strong>in</strong> alle<strong>en</strong> door middel van oppervlaktekarter<strong>in</strong>g ontdekt<br />

word<strong>en</strong>. Ook grafveld<strong>en</strong>, of rest<strong>en</strong> van <strong>in</strong>dividuele grav<strong>en</strong>, op de pleistoc<strong>en</strong>e<br />

zandgrond<strong>en</strong> behor<strong>en</strong> bij<strong>voor</strong>beeld vaak tot type 5b complex<strong>en</strong>, waarbij alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

deel van de grafkuil<strong>en</strong> of (kr<strong>in</strong>g)greppels bewaard zijn geblev<strong>en</strong>.<br />

Type 6: complex<strong>en</strong> waarvan zowel de vondstlaag als het spoorniveau geheel is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> de bouw<strong>voor</strong><br />

Van zeer ondiep geleg<strong>en</strong> vondst- <strong>en</strong> spoorcomplex<strong>en</strong> resteert veelal niet meer dan<br />

e<strong>en</strong> zwakke vondststrooi<strong>in</strong>g van resist<strong>en</strong>te materiaalsoort<strong>en</strong>. Veel vuurste<strong>en</strong>v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong><br />

<strong>met</strong> e<strong>en</strong> ondiep spor<strong>en</strong>niveau op de pleistoc<strong>en</strong>e zandgrond<strong>en</strong> behor<strong>en</strong><br />

tot dit type. Maar ook <strong>met</strong> nederzett<strong>in</strong>gsafval bemeste akkercomplex<strong>en</strong> uit de<br />

late Prehistorie <strong>en</strong> uit de Middeleeuw<strong>en</strong>, die later niet of nauwelijks afgedekt zijn<br />

geraakt, behor<strong>en</strong> hiertoe. Vaak kom<strong>en</strong> deze laatste dan <strong>voor</strong> <strong>in</strong> associatie <strong>met</strong> type<br />

5 complex<strong>en</strong>. Voor alle oppervlaktev<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> duidelijke contextuele<br />

<strong>in</strong>bedd<strong>in</strong>g (middels gericht uitgevoerd verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d booronderzoek) van wez<strong>en</strong>lijk<br />

belang om onderscheid te kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> complextyp<strong>en</strong> 4, 5 of 6. Om e<strong>en</strong><br />

ev<strong>en</strong>tueel aanwezig spor<strong>en</strong>niveau aan te ton<strong>en</strong> is proefsleuv<strong>en</strong>onderzoek (<strong>met</strong> e<strong>en</strong><br />

graafmach<strong>in</strong>e) <strong>voor</strong>alsnog de <strong>en</strong>ige geëig<strong>en</strong>de techniek 33 , maar de <strong>in</strong>zet van deze<br />

<strong>met</strong>hode is alle<strong>en</strong> z<strong>in</strong>vol wanneer er voldo<strong>en</strong>de stratigrafische, bodemkundige of<br />

contextuele <strong>in</strong>formatie <strong>voor</strong>hand<strong>en</strong> is.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek 55


56<br />

Toetsbaar <strong>en</strong> leesbaar<br />

Archeologische prospectie is specialist<strong>en</strong>werk; zo ook het schrijv<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> helder onderzoeksrapport. Het is de archeologisch specialist<br />

die <strong>in</strong> e<strong>en</strong> bepaalde situatie <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> bepaalde onderzoeks<strong>met</strong>hode<br />

kiest <strong>en</strong> die aan de onderzoeksresultat<strong>en</strong> bepaalde conclusies<br />

verb<strong>in</strong>dt. Maar de red<strong>en</strong>er<strong>in</strong>g daarbij moet wel expliciet word<strong>en</strong><br />

gemaakt <strong>in</strong> het rapport; het is belangrijk dat e<strong>en</strong> rapport toetsbaar is<br />

<strong>voor</strong> het bevoegd gezag. Dit zal <strong>in</strong> de meeste gevall<strong>en</strong> echter ge<strong>en</strong><br />

specialist zijn. Ook <strong>voor</strong> andere niet-specialist<strong>en</strong> (de opdrachtgever,<br />

collega-onderzoekers, andere belanghebb<strong>en</strong>d<strong>en</strong>) is het belangrijk<br />

dat de resultat<strong>en</strong> te begrijp<strong>en</strong> zijn. Dit alles betek<strong>en</strong>t dat de rapportage<br />

én <strong>in</strong> begrijpelijke taal is opgesteld, én e<strong>en</strong> m<strong>in</strong>imum aan<br />

achtergrond<strong>in</strong>formatie over de gehanteerde <strong>met</strong>hode bevatt<strong>en</strong>, én<br />

controleerbaar moet zijn <strong>en</strong> dus <strong>in</strong>zicht verschaft <strong>in</strong> (details van) <strong>met</strong>hod<strong>en</strong><br />

van dataverwerv<strong>in</strong>g <strong>en</strong> dataverwerk<strong>in</strong>g. Alle<strong>en</strong> zo staan de<br />

onderzoeksresultat<strong>en</strong> op<strong>en</strong> <strong>voor</strong> toets<strong>in</strong>g, evaluatie <strong>en</strong> is er ruimte<br />

<strong>voor</strong> discussie <strong>en</strong> ideevorm<strong>in</strong>g. 34 Om de onderzoeksrapport<strong>en</strong> leesbaar<br />

te houd<strong>en</strong> kan dan ook, naast e<strong>en</strong> gestructureerde <strong>in</strong>houdelijke<br />

uitwerk<strong>in</strong>g, e<strong>en</strong> niet-technische sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g word<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

waar<strong>in</strong> <strong>in</strong> gewoon taalgebruik de aanleid<strong>in</strong>g, het doel, de <strong>met</strong>hode<br />

<strong>en</strong> de resultat<strong>en</strong> word<strong>en</strong> verwoord, alsmede het onderzoeksadvies.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek


Normblad archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek<br />

Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek, Versie 1.1, juli 2012<br />

1 Status <strong>en</strong> achtergrond<br />

Dit Normblad bestaat uit twee normfas<strong>en</strong> (bureaufase <strong>en</strong> karter<strong>in</strong>g) <strong>en</strong> is bestemd<br />

<strong>voor</strong> overhed<strong>en</strong>, bedrijv<strong>en</strong>, organisaties <strong>en</strong> particulier<strong>en</strong> die archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek<br />

(lat<strong>en</strong>) uitvoer<strong>en</strong> <strong>in</strong> de geme<strong>en</strong>te […]. Dit normblad di<strong>en</strong>t ter aanvull<strong>in</strong>g<br />

op – niet ter vervang<strong>in</strong>g van – de procedurele eis<strong>en</strong> <strong>en</strong> specificaties zoals vermeld <strong>in</strong><br />

de Kwaliteitsnorm Nederlandse <strong>Archeologie</strong> (versie 3.2; protocol 4002: Bureauonderzoek;<br />

protocol 4003). Dit normblad archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek bestaat uit e<strong>en</strong><br />

serie specifieke <strong>en</strong> specialistische vrag<strong>en</strong> die gezam<strong>en</strong>lijk leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> verantwoorde<br />

keuze <strong>voor</strong> zoekstrategieën. Ze di<strong>en</strong><strong>en</strong> verder ter verduidelijk<strong>in</strong>g bij het toepass<strong>en</strong><br />

van de protocoll<strong>en</strong> <strong>en</strong> kwaliteitsrichtlijn<strong>en</strong> van de KNA. In de gevall<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> de geme<strong>en</strong>te<br />

optreedt als het bevoegd gezag wordt gekek<strong>en</strong> of uitgevoerd archeologisch<br />

onderzoek voldoet aan deze norm <strong>en</strong> zal het onderzoek <strong>en</strong> bijbehor<strong>en</strong>de rapportage<br />

uitsluit<strong>en</strong>d aan de hand van deze norm getoetst <strong>en</strong> beoordeeld word<strong>en</strong>.<br />

2 Controleerbaarheid<br />

De geme<strong>en</strong>te […] <strong>in</strong> haar rol als bevoegd gezag hecht sterke waarde aan de betrouwbaarheid<br />

<strong>en</strong> controleerbaarheid van het uitgevoerde onderzoek. De gepres<strong>en</strong>teerde<br />

<strong>in</strong>formatie di<strong>en</strong>t controleerbaar te zijn:<br />

1. Duidelijk moet zijn waar de gegev<strong>en</strong>s <strong>en</strong> de conclusies op zijn gebaseerd, waaraan<br />

ze zijn ontle<strong>en</strong>d <strong>en</strong> waar ze te controler<strong>en</strong> zijn;<br />

2. Om de juistheid van de conclusies te kunn<strong>en</strong> toetst<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t <strong>in</strong> de rapportages<br />

de keuze van de onderzoeksvraag, de opzet van het onderzoek, de keuze van<br />

de gehanteerde <strong>met</strong>hode <strong>en</strong> de verwijz<strong>in</strong>g naar de geraadpleegde bronn<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

kaartgegev<strong>en</strong>s nauwkeurig te word<strong>en</strong> gedocum<strong>en</strong>teerd;<br />

3. E<strong>en</strong> litho-/bodemg<strong>en</strong>etisch profiel <strong>met</strong> <strong>in</strong>terpretatie op basis van bestaande<br />

boor- of profielgegev<strong>en</strong>s moet als bijlage aan de rapportage word<strong>en</strong> toegevoegd.<br />

Met name de relatie tuss<strong>en</strong> vondstniveaus/-lag<strong>en</strong> <strong>en</strong> de stratigrafie<br />

di<strong>en</strong>t geanalyseerd <strong>en</strong> gerapporteerd. De <strong>in</strong>formatie is nodig om gericht grav<strong>en</strong>d<br />

onderzoek te kunn<strong>en</strong> <strong>voor</strong>bereid<strong>en</strong> (PvE’s) <strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong>;<br />

4. Veldbeschrijv<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (boorstat<strong>en</strong>, waarnem<strong>in</strong>g<strong>en</strong>kaartjes e.d.) moet<strong>en</strong> als bijlage<br />

aan de rapportage word<strong>en</strong> toegevoegd;<br />

5. Overige ruwe onderzoeksgegev<strong>en</strong>s word<strong>en</strong> zodanig bewaard <strong>en</strong> gearchiveerd<br />

dat deze te all<strong>en</strong> tijde <strong>met</strong> e<strong>en</strong> m<strong>in</strong>imum aan tijd <strong>en</strong> handel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

geraadpleegd;<br />

6. Adviez<strong>en</strong> <strong>voor</strong> vervolgonderzoek moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ondersteund door de conclusies<br />

<strong>en</strong> duidelijk onderscheidbaar zijn van eig<strong>en</strong> opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> of speculaties<br />

hierover.<br />

7. Speculaties naar aanleid<strong>in</strong>g van de uitkomst<strong>en</strong> van archeologisch onderzoek<br />

word<strong>en</strong> als zodanig herk<strong>en</strong>baar <strong>in</strong> rapportages opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>;<br />

8. Suggesties <strong>voor</strong> vervolgonderzoek kunn<strong>en</strong> wel op speculaties berust<strong>en</strong>.<br />

3 Normfas<strong>en</strong><br />

Voorafgaand aan planologische wijzig<strong>in</strong>g (of vergunn<strong>in</strong>gverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g) di<strong>en</strong>t door middel<br />

van gedetailleerd bureauonderzoek te word<strong>en</strong> bepaald: 1) waar (ev<strong>en</strong>tuele) archeologische<br />

rest<strong>en</strong> zich kunn<strong>en</strong> bev<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, 2) hoe deze zich kunn<strong>en</strong> uit<strong>en</strong>, <strong>en</strong> 3) hoe daar<br />

systematisch naar gezocht kan word<strong>en</strong>. Dit is de eerste stap <strong>in</strong> het archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek.<br />

In de systematiek van de KNA betreft dit de gespecifi ceerde verwacht<strong>in</strong>g. Het<br />

bureauonderzoek is niet bedoeld om archeologie aan te ton<strong>en</strong>, maar om op basis van<br />

controleerbare <strong>en</strong> <strong>in</strong>houdelijk gemotiveerde grond<strong>en</strong> e<strong>en</strong> besluit <strong>voor</strong> ev<strong>en</strong>tueel noodzakelijk<br />

prospectief veldonderzoek te nem<strong>en</strong>, <strong>en</strong> de vorm waar<strong>in</strong>. Om <strong>in</strong>itiatiefnemers<br />

van bodemverstor<strong>en</strong>de activiteit<strong>en</strong> niet nodeloos op kost<strong>en</strong> te jag<strong>en</strong> kan, <strong>in</strong> het geval<br />

van ruimtelijk beperkte onderzoekslocaties (bij<strong>voor</strong>beeld 5000 m2 of kle<strong>in</strong>er), word<strong>en</strong><br />

volstaan <strong>met</strong> e<strong>en</strong> directe doorstart naar <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d veldonderzoek: karter<strong>in</strong>g (onder<br />

6, pag<strong>in</strong>a 59). E<strong>en</strong> <strong>in</strong>houdelijk beargum<strong>en</strong>teerde evaluatie van de <strong>in</strong>gezette zoekstrategie<br />

di<strong>en</strong>t <strong>in</strong> dit speciale geval expliciet onderdeel uit te mak<strong>en</strong> van de rapportage. Zo kan word<strong>en</strong><br />

<strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat terre<strong>in</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> té vroeg stadium van het archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek<br />

- op basis van té we<strong>in</strong>ig onderbouwde <strong>en</strong> gespecifi ceerde zoekstrategieën - word<strong>en</strong><br />

vrijgegev<strong>en</strong>.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek 57


58<br />

Fase 1a. Bureauonderzoek<br />

Het doel van bureauonderzoek is het verwerv<strong>en</strong> van <strong>in</strong>formatie, aan de hand van<br />

bestaande bronn<strong>en</strong> (<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d booronderzoek), over de prospectieve<br />

k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van bek<strong>en</strong>de of verwachte archeologische rest<strong>en</strong>, b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> omschrev<strong>en</strong><br />

gebied, om daarmee te kom<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> gespecifi ceerde archeologische verwacht<strong>in</strong>g (conform<br />

KNA protocol 4002). 35 Het resultaat van bureauonderzoek is e<strong>en</strong> standaardrapport<br />

<strong>met</strong> e<strong>en</strong> gespecifi ceerde archeologische verwacht<strong>in</strong>g, op basis waarvan e<strong>en</strong> besliss<strong>in</strong>g<br />

g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van (ev<strong>en</strong>tueel) vervolgonderzoek <strong>en</strong> de vorm waar<strong>in</strong>.<br />

Het standaardrapport bevat gegev<strong>en</strong>s over aan- of afwezigheid van archeologische<br />

rest<strong>en</strong>; <strong>in</strong>di<strong>en</strong> aanwezig of verwacht: de materiaalcategorieën, ouderdom, ruimtelijke<br />

verspreid<strong>in</strong>g, stratigrafi sche verspreid<strong>in</strong>g (diepte <strong>en</strong> dikte vondstlaag, geologische/bodemkundige<br />

context), fragm<strong>en</strong>tatie, waarnem<strong>in</strong>gs<strong>met</strong>hode <strong>en</strong>, <strong>in</strong>di<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d, gaafheid,<br />

conserver<strong>in</strong>g <strong>en</strong> (relatieve) kwaliteit. Afhankelijk van de <strong>in</strong>houdelijke kwaliteit van de verzamelde<br />

gegev<strong>en</strong>s, én de omvang <strong>en</strong> aard van de toekomstige (planologische) <strong>in</strong>greep<br />

<strong>en</strong> werkzaamhed<strong>en</strong> (de aanleid<strong>in</strong>g tot het bureauonderzoek <strong>en</strong> de vraagstell<strong>in</strong>g), kunn<strong>en</strong><br />

aanvull<strong>en</strong>de veldgegev<strong>en</strong>s noodzakelijk zijn.<br />

Normvrag<strong>en</strong> bureauonderzoek<br />

De volg<strong>en</strong>de 13 onderzoeksvrag<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> de onderzoeksrapportage bureauonderzoek<br />

puntsgewijs beantwoord <strong>met</strong> e<strong>en</strong> expliciete bonvermeld<strong>in</strong>g. Doel van<br />

de verzamelde gegev<strong>en</strong>s is om e<strong>en</strong> <strong>in</strong>houdelijk onderbouwde keuze <strong>voor</strong> de <strong>in</strong>zet<br />

van bepaalde zoekstrategieën mogelijk te mak<strong>en</strong> (KNA versie 3.2, protocol 4002:<br />

uitvoer<strong>en</strong> bureauonderzoek). Indi<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> antwoord mogelijk is, di<strong>en</strong>t dat beargum<strong>en</strong>teerd<br />

toegelicht te word<strong>en</strong>.<br />

De verplichte onderzoeksvrag<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het bureauonderzoek zijn:<br />

1.<br />

2.<br />

Wat is a) de aard (ontstaanswijze), b) diepteligg<strong>in</strong>g <strong>en</strong> c) ouderdom van de<br />

relevante natuurlijke afzett<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het omr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>de gebied (b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> afstand<br />

tot ca. 200 m van de onderzoekslocatie) <strong>en</strong> <strong>in</strong> de ondiepe ondergrond? d) Hoe<br />

dik is de holoc<strong>en</strong>e deklaag?<br />

Wat is a) de aard (ontstaanswijze <strong>en</strong> classificatie) b) diepteligg<strong>in</strong>g, c) g<strong>en</strong>ese<br />

<strong>en</strong> d) gaafheid van natuurlijke bodemhorizont<strong>en</strong> <strong>in</strong> het omr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>de<br />

gebied?<br />

3. Wat is a) de aard (ontstaanswijze), b) diepteligg<strong>in</strong>g, c) g<strong>en</strong>ese <strong>en</strong> d) gaafheid<br />

van ev<strong>en</strong>tueel aanwezige antropog<strong>en</strong>e bodemhorizont<strong>en</strong> (akkerlag<strong>en</strong> <strong>en</strong> overige<br />

‘verstor<strong>in</strong>gslag<strong>en</strong>’, bemest<strong>in</strong>gslag<strong>en</strong> e.d) <strong>in</strong> het omr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>de gebied?<br />

4. Wat is a) de aard (ontstaanswijze), b) dikte, <strong>en</strong> c) omvang van ev<strong>en</strong>tueel <strong>in</strong> het<br />

omr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>de gebied <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>de afdekk<strong>en</strong>de lag<strong>en</strong> <strong>en</strong> de (geschatte) ouderdom<br />

daarvan (plagg<strong>en</strong>dek, stuifzandlaag, colluvium, kleidek, afvallaag, ophog<strong>in</strong>gslaag)?<br />

5. Wat is het historisch landgebruik van de onderzoekslocatie <strong>en</strong> het omr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>de<br />

gebied geweest, uitgaande van a) kaart<strong>en</strong> van de Man, b) de Hott<strong>in</strong>gerkaart,<br />

c) het Kadastraal m<strong>in</strong>uutplan, d) de Topografisch Militaire Kaart 1850 <strong>en</strong> e) het<br />

Bonneblad?<br />

6. Welke gegev<strong>en</strong>s <strong>met</strong> betrekk<strong>in</strong>g tot archeologische complex<strong>en</strong> (‘waarnem<strong>in</strong>g<strong>en</strong>’<br />

<strong>in</strong>clusief uitkomst<strong>en</strong> historisch kaartonderzoek uit 5) zijn reeds b<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />

het onderzoeksgebied <strong>en</strong>/of b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de landschappelijke e<strong>en</strong>hed<strong>en</strong> rondom de<br />

onderzoekslocatie bek<strong>en</strong>d? Vermeld per vondst- <strong>en</strong>/of spoorcomplex m<strong>in</strong>imaal:<br />

a) bronvermeld<strong>in</strong>g (onderzoeksrapportages, ARCHIS-gegev<strong>en</strong>s), b) de materiaalcategorieën,<br />

c) ouderdom, d) ruimtelijke (geografische) verspreid<strong>in</strong>g, e) stratigrafische<br />

verspreid<strong>in</strong>g (diepteligg<strong>in</strong>g <strong>en</strong>/of dikte vondstlaag), f) fragm<strong>en</strong>tatie,<br />

g) waarnem<strong>in</strong>gs<strong>met</strong>hode, h) <strong>in</strong>terpretatie, dat wil zegg<strong>en</strong> zowel systemisch<br />

(<strong>in</strong>di<strong>en</strong> redelijkerwijs uit de gegev<strong>en</strong>s af te leid<strong>en</strong>) als volg<strong>en</strong>s het pr<strong>in</strong>cipediagram<br />

<strong>in</strong> figuur 2 op pag<strong>in</strong>a 52 (zo gespecificeerd mogelijk (top-down typer<strong>in</strong>g)<br />

op basis van de waarnem<strong>in</strong>g<strong>en</strong>).<br />

7. Gegev<strong>en</strong> 1 tot <strong>en</strong> <strong>met</strong> 4; <strong>met</strong> welke (primaire) natuurlijke formatieprocess<strong>en</strong><br />

(fas<strong>en</strong> van sedim<strong>en</strong>tatie, erosie, laterale verplaats<strong>in</strong>g, bodemvorm<strong>in</strong>g, degradatie<br />

e.d.) heb je te mak<strong>en</strong> <strong>in</strong> het onderzoeksgebied<br />

8. Gegev<strong>en</strong> 5 <strong>en</strong> 6; <strong>met</strong> welke (primaire) culturele formatieprocess<strong>en</strong> (grondbewerk<strong>in</strong>g,<br />

bemest<strong>in</strong>g, ophog<strong>in</strong>g, betred<strong>in</strong>g, perceler<strong>in</strong>g, [de-]constructie,<br />

materiaaltyp<strong>en</strong>, materiaalgebruik <strong>en</strong> materiaaldepositie e.d.) heb je te mak<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

het onderzoeksgebied [<strong>in</strong>clusief (sub)rec<strong>en</strong>te 36 bodemverstor<strong>in</strong>g als gevolg van<br />

(sub)rec<strong>en</strong>t landgebruik/<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g]?<br />

9. Gegev<strong>en</strong> 7 <strong>en</strong> 8; welke kunn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol hebb<strong>en</strong> gespeeld bij de totstandkom<strong>in</strong>g<br />

(geografisch <strong>en</strong> stratigrafisch) van ev<strong>en</strong>tuele aanwezige vondstspreid<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, de<br />

vondstdichtheid, vondst- <strong>en</strong> spoorniveaus (stratigrafisch), <strong>en</strong> de fysieke kwaliteit<br />

van ev<strong>en</strong>tueel aanwezige archeologische rest<strong>en</strong>?<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek


10. Gegev<strong>en</strong> 1 tot <strong>en</strong> <strong>met</strong> 9; wat is de aard (mobilia [materiaalsoort<strong>en</strong>, fragm<strong>en</strong>tatie,<br />

dichthed<strong>en</strong>], immobilia, ruimtelijke <strong>en</strong> stratigrafi sche spreid<strong>in</strong>g, etc.) van (mogelijk)<br />

aanwezige vondst- <strong>en</strong>/of spoorcomplex<strong>en</strong>?<br />

11. Hoe manifester<strong>en</strong> deze zich tijd<strong>en</strong>s prospectieonderzoek (prospectiek<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>,<br />

geografisch <strong>en</strong> stratigrafisch)?<br />

12. Welke vondst- <strong>en</strong>/of spoorcomplex<strong>en</strong> (conform het pr<strong>in</strong>cipediagram) kunn<strong>en</strong><br />

b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het onderzoeksgebied aangetoond word<strong>en</strong>? Licht beargum<strong>en</strong>teerd toe.<br />

13. Met de <strong>in</strong>zet van welke zoek<strong>met</strong>hod<strong>en</strong> (detectie- <strong>en</strong> waarnem<strong>in</strong>gsvorm, monsterbehandel<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> zoekstrategieën) kunn<strong>en</strong> deze vondst- <strong>en</strong>/of spoorcomplex<strong>en</strong><br />

(<strong>in</strong>dicator<strong>en</strong>) systematisch opgespoord word<strong>en</strong> (zoeksleuv<strong>en</strong>, booronderzoek,<br />

veldkarter<strong>in</strong>g, geofysisch etc.)? 37 Licht beargum<strong>en</strong>teerd toe <strong>met</strong><br />

verwijz<strong>in</strong>g naar de verschill<strong>en</strong>de KNA-leidrad<strong>en</strong>.<br />

Doel van de verzamelde gegev<strong>en</strong>s is om e<strong>en</strong> <strong>in</strong>houdelijk onderbouwde keuze <strong>voor</strong> de<br />

<strong>in</strong>zet van bepaalde zoekstrategieën mogelijk te mak<strong>en</strong>. Soms is dat niet mogelijk op<br />

basis van bureauonderzoek alle<strong>en</strong> <strong>en</strong> moet er <strong>in</strong> het veld aanvull<strong>en</strong>de <strong>in</strong>formatie word<strong>en</strong><br />

verzameld t<strong>en</strong>e<strong>in</strong>de vrag<strong>en</strong> 1 t/m 13 te kunn<strong>en</strong> beantwoord<strong>en</strong>. Dit wordt de verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>de<br />

fase van het <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tarise<strong>en</strong>d veldonderzoek (IVO) g<strong>en</strong>oemd <strong>en</strong> vormt <strong>in</strong> feite e<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>houdelijke aanvull<strong>in</strong>g op het bureauonderzoek. De resultat<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> dan ook <strong>in</strong>tegraal<br />

onderdeel te vorm<strong>en</strong> van het standaardrapport van het bureauonderzoek.<br />

Fase 1b. Inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d veldonderzoek, verk<strong>en</strong>n<strong>in</strong>g<br />

Het doel van de veldverk<strong>en</strong>n<strong>in</strong>g is het aanvull<strong>en</strong>/evaluer<strong>en</strong> van de gespecifi ceerde<br />

archeologische verwacht<strong>in</strong>g, zoals geformuleerd <strong>in</strong> het bureauonderzoek. Het gaat<br />

om gebiedsgericht <strong>en</strong> toets<strong>en</strong>d onderzoek door middel van waarnem<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het veld<br />

t<strong>en</strong>e<strong>in</strong>de (uite<strong>in</strong>delijk) vrag<strong>en</strong> 1 t/m 13 te kunn<strong>en</strong> beantwoord<strong>en</strong>. Noodzakelijke aanvull<strong>en</strong>de<br />

<strong>in</strong>formatie betreft veelal <strong>in</strong>formatie over de bodemkundige <strong>en</strong> geologische situatie<br />

(contextuele <strong>in</strong>formatie). Dit omvat zak<strong>en</strong> als bodemgaafheid, bodemgeografi e, aan- of<br />

afwezigheid van conserver<strong>en</strong>de lag<strong>en</strong>, laagopbouw <strong>en</strong> bodemstratigrafi e, ev<strong>en</strong>tueel<br />

relevante bodemchemische eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> (kalkgehalte, zuurgraad, oxidatie/reductie<br />

verschijnsel<strong>en</strong>), <strong>en</strong> conserver<strong>in</strong>g (organisch materiaal, kalkconcreties, <strong>met</strong>al<strong>en</strong>).<br />

De verplichte onderzoeksvrag<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d veldonderzoek zijn:<br />

14. Wat is a) de aard (ontstaanswijze, textuur, kleur), b) diepteligg<strong>in</strong>g <strong>en</strong> c) ouderdom<br />

van de relevante natuurlijke afzett<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> de ondiepe ondergrond ter<br />

plaatse van het onderzoeksgebied? d) hoe dik is de holoc<strong>en</strong>e deklaag?<br />

15. Wat is a) de aard (kleur, textuur, sam<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g), b) diepteligg<strong>in</strong>g, c) g<strong>en</strong>ese <strong>en</strong><br />

d) gaafheid van natuurlijke <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel antropog<strong>en</strong>e bodemhorizont<strong>en</strong> (akkerlag<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> overige ‘verstor<strong>in</strong>gslag<strong>en</strong>’, bemest<strong>in</strong>gslag<strong>en</strong> e.d.), ter plaatse van<br />

het onderzoeksgebied?<br />

16. Wat is a) de aard, b) dikte <strong>en</strong> c) omvang van ev<strong>en</strong>tueel ter plaatse van het onderzoeksgebied<br />

<strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>de afdekk<strong>en</strong>de lag<strong>en</strong> <strong>en</strong> de (geschatte) ouderdom<br />

daarvan (plagg<strong>en</strong>dek, stuifzandlaag, kleidek, afvallaag, ophog<strong>in</strong>gslaag)?<br />

17. Indi<strong>en</strong> er afdekk<strong>en</strong>de lag<strong>en</strong> <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>; wat is a) de aard (ontstaanswijze, kleur,<br />

textuur, sam<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g), b) gaafheid <strong>en</strong> c) dikte van het onderligg<strong>en</strong>de afgedekte<br />

bodemprofiel (natuurlijke <strong>en</strong> antropog<strong>en</strong>e bodemhorizont<strong>en</strong> zoals oude<br />

akkerlag<strong>en</strong>) <strong>en</strong>/of afzett<strong>in</strong>g<strong>en</strong>?<br />

18. Wat is a) de diepte tot waarop artefact<strong>en</strong> van rec<strong>en</strong>te ouderdom (‘modern’<br />

afvalmateriaal) <strong>in</strong> het bodemprofiel <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of b) tot welke diepte <strong>in</strong> het<br />

bodemprofiel is sprake van e<strong>en</strong> ‘rec<strong>en</strong>te’ bodemverstor<strong>in</strong>g (bodemgaafheid)?<br />

Fase 2. Inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d veldonderzoek: karter<strong>in</strong>g<br />

Het doel van karter<strong>en</strong>d onderzoek is het systematisch toets<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanvull<strong>en</strong>/evaluer<strong>en</strong><br />

van de gespecifi ceerde archeologische verwacht<strong>in</strong>g, zoals (<strong>met</strong>hodisch/<strong>in</strong>houdelijk)<br />

geformuleerd <strong>in</strong> het bureauonderzoek (KNA versie 3.2, protocol 4003: <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d<br />

veldonderzoek). Het gaat om gebiedsgericht <strong>en</strong> toets<strong>en</strong>d onderzoek door middel van<br />

waarnem<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het veld, waarbij niet alle<strong>en</strong> systematisch gezocht wordt naar de<br />

verwachte archeologische rest<strong>en</strong>, maar ook (extra) <strong>in</strong>formatie wordt verkreg<strong>en</strong> over de<br />

feitelijke bodemkundige <strong>en</strong> geologische situatie. Dit omvat zak<strong>en</strong> als bodemgaafheid,<br />

aan- of afwezigheid van conserver<strong>en</strong>de lag<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>tueel relevante bodemchemische<br />

eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> (kalkgehalte, zuurgraad, oxidatie/reductie verschijnsel<strong>en</strong>), <strong>en</strong> conserver<strong>in</strong>gsomstandighed<strong>en</strong><br />

(organisch materiaal, kalkconcreties). Het resultaat van e<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d veldonderzoek: karter<strong>in</strong>g is e<strong>en</strong> rapport <strong>met</strong> e<strong>en</strong> <strong>in</strong>houdelijk (selectie-)<br />

advies (buit<strong>en</strong> norm<strong>en</strong> van tijd <strong>en</strong> geld), aan de hand waarvan e<strong>en</strong> <strong>beleid</strong>sbesliss<strong>in</strong>g<br />

(meestal e<strong>en</strong> selectiebesluit) g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van (ev<strong>en</strong>tueel) vervolg-<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek 59


60<br />

onderzoek. Dit vervolgadvies di<strong>en</strong>t gerelateerd te zijn aan de verschill<strong>en</strong>de stadia van<br />

het planvorm<strong>in</strong>gsproces. Dit betek<strong>en</strong>t dat de normvrag<strong>en</strong> beantwoord word<strong>en</strong> tot het<br />

niveau waarop deze besliss<strong>in</strong>g op e<strong>en</strong> zorgvuldige wijze – dat wil zegg<strong>en</strong> mede op basis<br />

van archeologisch <strong>in</strong>houdelijke argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> - g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong>.<br />

Normvrag<strong>en</strong> <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d veldonderzoek: karter<strong>in</strong>g<br />

De volg<strong>en</strong>de onderzoeksvrag<strong>en</strong> 19 t/m 28 di<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> de onderzoeksrapportage puntsgewijs<br />

beantwoord, <strong>in</strong>di<strong>en</strong> relevant. Antwoord<strong>en</strong> op vrag<strong>en</strong>, waarop <strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie<br />

het antwoord ja/nee is, di<strong>en</strong><strong>en</strong> te word<strong>en</strong> toegelicht <strong>met</strong> e<strong>en</strong> beargum<strong>en</strong>teerde<br />

<strong>in</strong>terpretatie:<br />

19. Toets<strong>in</strong>g: Uitgaande van de onderzoeksstrategie uit 13, zijn de verwachte<br />

vondst- <strong>en</strong>/of spoorcomplex<strong>en</strong> (archeologische <strong>in</strong>dicator<strong>en</strong>) b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het onderzoeksgebied<br />

aanwezig? Geef de mate van zekerheid of onzekerheid aan <strong>en</strong> licht<br />

toe <strong>met</strong> e<strong>en</strong> beargum<strong>en</strong>teerde <strong>in</strong>terpretatie.<br />

20. Toets<strong>in</strong>g: Uitgaande van waarnem<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gedaan tijd<strong>en</strong>s het veldwerk, <strong>in</strong> hoeverre<br />

kom<strong>en</strong> de uitkomst<strong>en</strong> overe<strong>en</strong> <strong>met</strong> de resultat<strong>en</strong> van het bureauonderzoek<br />

(toets<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> 1 t/m 4)? Geef de mate van zekerheid of onzekerheid aan<br />

<strong>en</strong> licht toe <strong>met</strong> e<strong>en</strong> beargum<strong>en</strong>teerde <strong>in</strong>terpretatie.<br />

21. Evaluatie: Uitgaande van waarnem<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gedaan tijd<strong>en</strong>s het veldwerk, hoe<br />

adequaat is de gekoz<strong>en</strong> zoekstrategie geweest (evaluatie vraag 7 t/m 13)? Licht<br />

beargum<strong>en</strong>teerd toe.<br />

Indi<strong>en</strong> archeologische rest<strong>en</strong> (<strong>in</strong>dicator<strong>en</strong>) aanwezig zijn:<br />

22. Wat is de (mogelijke) omvang, aard, dater<strong>in</strong>g <strong>en</strong> fysieke kwaliteit van deze<br />

archeologische vondst- <strong>en</strong>/of spoorcomplex<strong>en</strong>? Licht toe <strong>met</strong> e<strong>en</strong> beargum<strong>en</strong>teerde<br />

<strong>in</strong>terpretatie.<br />

23. Wat is de a) diepteligg<strong>in</strong>g van de top van het niveau <strong>met</strong> archeologische<br />

vondst- <strong>en</strong>/of spoorcomplex<strong>en</strong> (‘vondstlaag’) t<strong>en</strong> opzichte van het maaiveld?<br />

Wat is b) de dikte van deze vondstlaag of vondstlag<strong>en</strong>? Licht toe aan de hand<br />

van e<strong>en</strong> beargum<strong>en</strong>teerde <strong>in</strong>terpretatie van onderl<strong>in</strong>ge boorprofiel<strong>en</strong>.<br />

24. In hoeverre is deze vondstlaag/vondstlag<strong>en</strong> of het vondstmateriaal op, of <strong>in</strong>, de<br />

bodem repres<strong>en</strong>tatief <strong>voor</strong> die <strong>in</strong> de diepere bodem?<br />

25. In hoeverre is de vondstlaag of het vondstmateriaal op, of <strong>in</strong>, de bodem repre-<br />

s<strong>en</strong>tatief <strong>voor</strong> de ligg<strong>in</strong>g <strong>en</strong> verbreid<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel spor<strong>en</strong>niveau?<br />

26. Hoe kan m<strong>en</strong> de prospectieresultat<strong>en</strong> vertal<strong>en</strong> <strong>in</strong> term<strong>en</strong> van conserver<strong>in</strong>g/<br />

kwaliteit, <strong>en</strong>/of verdere zoek- of waarder<strong>in</strong>gsstrategieën?<br />

27. Welke consequ<strong>en</strong>ties zal <strong>voor</strong>tgaande planuitvoer<strong>in</strong>g op de archeologische<br />

rest<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>?<br />

28. Welke a) mogelijkhed<strong>en</strong> zijn er, of welk perspectief is er, <strong>voor</strong> <strong>in</strong> situ behoud.<br />

Wat zijn b) daar<strong>voor</strong> de rand<strong>voor</strong>waard<strong>en</strong>? Hoe c) di<strong>en</strong><strong>en</strong> deze rand<strong>voor</strong>waard<strong>en</strong><br />

tijd<strong>en</strong>s de waarder<strong>en</strong>de fase te word<strong>en</strong> onderzocht?<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek


Bronvermeld<strong>in</strong>g<br />

Boonstra, M.K., R.M. van Heer<strong>in</strong>g<strong>en</strong> & R. Schrijvers 2011. K<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da<br />

<strong>Archeologie</strong> Oost Gelderland, deel A (tekst).<br />

Vestigia rapport V752-A, Vestigia, Amersfoort.<br />

Borsboom, A. & P. Verhag<strong>en</strong>, 2009. Leidraad Inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d<br />

Veldonderzoek. Deel: Proefsleuv<strong>en</strong>onderzoek<br />

(IVO-P, versie 1.01). ACVU-HBS/Haz<strong>en</strong>berg <strong>Archeologie</strong>.<br />

Gro<strong>en</strong>ewoudt, B.J., 1994. Prospectie, waarder<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />

selectie van archeologische v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong>: e<strong>en</strong><br />

<strong>beleid</strong>sgerichte verk<strong>en</strong>n<strong>in</strong>g van middel<strong>en</strong> <strong>en</strong> mogelijkhed<strong>en</strong>.<br />

Nederlandse Archeologische Rapport<strong>en</strong><br />

17. Amersfoort.<br />

Herms<strong>en</strong>, I., 2005. De bodem onder de belt. <strong>Archeologie</strong><br />

<strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>is van e<strong>en</strong> agrarisch gebied <strong>in</strong> de<br />

Voorstad van Dev<strong>en</strong>ter. Interne rapportages <strong>Archeologie</strong><br />

Dev<strong>en</strong>ter 15.<br />

Hey, G. & M. Lacey, 2001. Evaluation of archaeological<br />

decision-mak<strong>in</strong>g processes and sampl<strong>in</strong>g strategies.<br />

Met bijdrag<strong>en</strong> van N. L<strong>in</strong>ford, A. David & N<br />

Shepherd. European Regional Developm<strong>en</strong>t Fund<br />

Interreg IIC- Planarch Project. Oxford archaeological<br />

U<strong>in</strong>it/K<strong>en</strong>t County Council, 104 pp.<br />

Katt<strong>en</strong>berg, A.E. <strong>en</strong> 12 ander<strong>en</strong>, 2008. Archeologische<br />

prospectie. NOaA hoofdstuk 6 (versie 1.0), (www.<br />

noaa.nl), 55 pp.<br />

Katt<strong>en</strong>berg, A.E., 2008. The application of magnetic <strong>met</strong>hods<br />

for Dutch archaeological resource managem<strong>en</strong>t<br />

. Geoarchaeological and Bioarchaeological<br />

Studies Vol. 9, Amsterdam<br />

MemoRIA 8, september 2006. De archeologische verwacht<strong>in</strong>g<br />

gespecificeerd. Erfgoed<strong>in</strong>spectie <strong>Archeologie</strong>/<br />

M<strong>in</strong>isterie van Onderwijs, Cultuur <strong>en</strong> Wet<strong>en</strong>schap.<br />

Oonk, S., 2009. The Application of Geochemical Prospection<br />

for Dutch Archaeological Resource Managem<strong>en</strong>t.<br />

Geoarchaeological and bioarchaeological<br />

studies 11. Alph<strong>en</strong> aan d<strong>en</strong> Rijn.<br />

Schiffer, M.B., 1996. Formation processes of the archaeological<br />

record. University of Utah Press, 450 pp.<br />

Scholte Lubber<strong>in</strong>k, H.B.G. & N.W. Willemse, 2009. Bornsche<br />

Mat<strong>en</strong>-Grutterskamp, geme<strong>en</strong>te Borne: e<strong>en</strong> nederzett<strong>in</strong>g<br />

uit de ijzertijd <strong>en</strong> vroeg-Rome<strong>in</strong>se tijd. RAAPrapport<br />

1937. RAAP Archeologisch Adviesbureau,<br />

Weesp.<br />

Sueur, C. 2006. Remote s<strong>en</strong>s<strong>in</strong>g <strong>voor</strong> archeologische<br />

prospectie <strong>en</strong> monitor<strong>in</strong>g. RAAP-rapport 1261,<br />

Amsterdam.<br />

Tol, A.J., 2008. Leidraad booronderzoek: dw<strong>in</strong>g<strong>en</strong>de norm<br />

of hulpmiddel? ARCHEObrief 2008 (2), p.24-30.<br />

Tol, A.J., J.W.H.P. Verhag<strong>en</strong>, A. Borsboom & M. Verbrugg<strong>en</strong>,<br />

2004. Prospectief bor<strong>en</strong>; e<strong>en</strong> studie naar de<br />

betrouwbaarheid <strong>en</strong> toepasbaarheid van booronderzoek<br />

<strong>in</strong> de prospectiearcheologie. RAAP-rapport<br />

1000. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Amsterdam.<br />

Verhelst, E.M.P., 2011. Wroet<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Val<strong>en</strong>dries. Bewon<strong>in</strong>gsspor<strong>en</strong><br />

uit de Late Bronstijd <strong>en</strong> de Vroeg<br />

Rome<strong>in</strong>se tijd op het Mart<strong>en</strong>sterre<strong>in</strong> <strong>in</strong> Wych<strong>en</strong>.<br />

RAAP-rapport 2145, Weesp.<br />

Visser., C., C. Gaffney & W.A.M. Hess<strong>in</strong>g, 2011. Het gebruik<br />

van geofysische prospectietechniek<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Nederlandse<br />

archeologie. Vestigia-rapport v887. Vestigia,<br />

Amersfoort.<br />

Waldus W.B. & H.M. van der Velde, 2006. <strong>Archeologie</strong> <strong>in</strong><br />

vogelvlucht: toepass<strong>in</strong>gsmogelijkhed<strong>en</strong> van het<br />

AHN <strong>in</strong> de archeologie. Geoarchaeological and<br />

bioarchaeological studies 6. Amsterdam.<br />

Willemse, N.W. & H.F.A. Haarhuis, 2008. Prov<strong>in</strong>ciale archeologiebalans<br />

Gelderland 1996-2006. RAAP-rapport<br />

1707. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Weesp.<br />

Willemse, N.W., E.M.P. Verhelst & H.S.L. Scholte Lubber<strong>in</strong>k<br />

, 2010. Prospecter<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> vak. Naar e<strong>en</strong> herwaarder<strong>in</strong>g<br />

van de Nederlandse prospectiepraktijk.<br />

ARCHEObrief 2010 (2), p. 19-30.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek 61


62<br />

E<strong>in</strong>dnot<strong>en</strong><br />

toelicht<strong>in</strong>g, verdiep<strong>in</strong>g <strong>en</strong> verantwoord<strong>in</strong>g<br />

1 Dit is het uitgangspunt van de Wet op de archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg.<br />

2 Schiffer (1996) hanteert het kernachtige begrip ‘archaeological<br />

deposit’ om het complex van archeologische rest<strong>en</strong> (object<strong>en</strong><br />

die door de m<strong>en</strong>s gemaakt zijn, zoals aardewerkscherv<strong>en</strong>,<br />

vuurst<strong>en</strong><strong>en</strong> werktuig<strong>en</strong>, et<strong>en</strong>srest<strong>en</strong> of aangepunte pal<strong>en</strong>; maar<br />

ook grondspor<strong>en</strong> als paalspor<strong>en</strong> of (opgevulde) kuil<strong>en</strong>) <strong>in</strong> hun<br />

bodemcontext te typer<strong>en</strong>.<br />

3 Katt<strong>en</strong>berg e.a. 2008.<br />

4 memoRIA 8, september 2006 , De archeologische verwacht<strong>in</strong>g<br />

gespecificeerd.<br />

5 Zie schakel 1: Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>.<br />

6 Prov<strong>in</strong>ciale <strong>Archeologie</strong>balans (Willemse & Haarhuis 2008); K<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da<br />

<strong>Archeologie</strong> Oost-Gelderland (Boonstra e.a. 2011).<br />

7 Deze getall<strong>en</strong> zijn gebaseerd op de database van de K<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da<br />

<strong>Archeologie</strong> Oost-Gelderland (KAOG; versiedatum<br />

24/08/2011). Vestigia-V752-A, versie def<strong>in</strong>itief 2.1 (2011).<br />

8 Zie daartoe Schakel 1 : Ondergr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />

9 De KNA is te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> onder www.sikb.nl onder ‘archeologie’.<br />

10 Zie discussies <strong>in</strong>: Willemse e.a. (2010).<br />

11 Prov<strong>in</strong>ciale <strong>Archeologie</strong>balans Gelderland (Willemse & Haarhuis<br />

2008).<br />

12 Systematisch wil zegg<strong>en</strong>: <strong>met</strong> als <strong>in</strong>zet e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>af bepaalde<br />

betrouwbaarheid t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van de opspor<strong>in</strong>gskans; zie Prospectief<br />

bor<strong>en</strong>’ van Tol e.a. 2004 (RAAP-rapport 1000).<br />

13 K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> als diepteligg<strong>in</strong>g, omvang, mogelijk aanwezige<br />

archeologische <strong>in</strong>dicator<strong>en</strong>/artefact<strong>en</strong>/spor<strong>en</strong>, ruimtelijke<br />

verdel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van spor<strong>en</strong> <strong>en</strong> artefact<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het terre<strong>in</strong>, materiaalsoort<strong>en</strong><br />

et. etc.<br />

14 E<strong>en</strong> belangrijk deel van deze code berust op de Nederlandse<br />

Gedragscode Wet<strong>en</strong>schapsbeoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g -VSNU 25 oktober 2004<br />

- www.vsnu.nl/Media-item/Nederlandse-Gedragscode-Wet<strong>en</strong>schapsbeoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g.htm<br />

(dd. 25-10-2011). Deze grondbeg<strong>in</strong>sel<strong>en</strong><br />

van wet<strong>en</strong>schappelijke verantwoordelijkheid <strong>en</strong> maatschappelijke<br />

<strong>in</strong>tegriteit word<strong>en</strong> onderk<strong>en</strong>d <strong>in</strong> de gedragscode van de<br />

Ver<strong>en</strong>ig<strong>in</strong>g van Ondernemers <strong>in</strong> <strong>Archeologie</strong> (www.VOiA.nl).<br />

15 E<strong>en</strong> beknopte – polemische - uite<strong>en</strong>zett<strong>in</strong>g is gepubliceerd door<br />

Willemse e.a. (2010) <strong>en</strong> gebaseerd op Gro<strong>en</strong>ewoudt 1994 <strong>en</strong><br />

(<strong>voor</strong>al) Schiffer 1996. Zie verder ook hoofdstuk 12 van de K<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da<br />

<strong>Archeologie</strong> Oost-Gelderland (Boonstra e.a. 2011).<br />

16 MemoRia 8, september 2006, deze vorm van empirische prospectie<br />

komt <strong>voor</strong>t uit RAAP-rapport 1000, §2.5.<br />

17 Gro<strong>en</strong>ewoudt 1994, p. 16<br />

18 SIKB-leidraad <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d veldonderzoek; Deel: karter<strong>en</strong>d<br />

booronderzoek. Zie ook bij<strong>voor</strong>beeld Tol e.a. 2001 <strong>en</strong> Hey &<br />

Lacey 2001<br />

19 Terre<strong>in</strong><strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> sterk ontwikkelde archeologische laag word<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> het rivier<strong>en</strong>gebied soms aangeduid <strong>met</strong> de term ‘oude<br />

woongrond’.<br />

20 Deze transformatie van gebruiksobject naar archeologisch<br />

object geschiedt via wat m<strong>en</strong> formatieprocess<strong>en</strong> noemt. M<strong>en</strong><br />

onderscheidt culturele <strong>en</strong> natuurlijke transformaties. Onder de<br />

eerste vall<strong>en</strong> zak<strong>en</strong> als gebruik, hergebruik, afdank<strong>en</strong> <strong>en</strong> (opzettelijk)<br />

deponer<strong>en</strong>, onder de tweede zak<strong>en</strong> als erosie, sedim<strong>en</strong>tatie,<br />

verm<strong>en</strong>g<strong>in</strong>g <strong>en</strong> degradatie.<br />

21 In deze studie wordt bewust het meer gangbare ‘archeologische<br />

v<strong>in</strong>dplaats’ vervang<strong>en</strong> door het woord complex. Hier mee wordt<br />

veel beter recht gedaan aan de <strong>in</strong>gewikkelde context van alle<br />

archeologische rest<strong>en</strong> <strong>in</strong> de bodem tijd<strong>en</strong>s de fase van prospectie.<br />

E<strong>en</strong> v<strong>in</strong>dplaats geeft doorgaans alle<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is aan de locatie<br />

van e<strong>en</strong> waarnem<strong>in</strong>g, maar dit zegt we<strong>in</strong>ig over het complex zelf.<br />

22 De theoretische grondslag <strong>voor</strong> het opzett<strong>en</strong> van archeologische<br />

prospectie is <strong>in</strong> de jar<strong>en</strong> 80 van de 20e eeuw uitgebreid<br />

besprok<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>voor</strong>al Amerikaanse literatuur. E<strong>en</strong> aantal artikel<strong>en</strong><br />

richt zich op shovel-test pit sampl<strong>in</strong>g (shovel-test pits zijn<br />

proefputt<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> omvang van maximaal 1 x 1 m), waar<strong>voor</strong><br />

de statistische grondslag gelijk is aan die <strong>voor</strong> boorprospectie.<br />

E<strong>en</strong> goed overzicht van de discussie <strong>en</strong> de relevante publicaties<br />

is te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> <strong>in</strong> Zeidler (1995) <strong>en</strong> Orton (2000b). De effectiviteit<br />

van het trekk<strong>en</strong> van proefsleuv<strong>en</strong> is onderzocht door Champion<br />

e.a., 1995; Orton, 2000a; Hey & Lacey, 2001). De theoretische<br />

grondslag <strong>voor</strong> de huidige empirische wijze van prospecter<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

Nederland werd <strong>in</strong> 1994 gelegd door het proefschrift van Gro<strong>en</strong>ewoudt<br />

<strong>en</strong> het door S<strong>en</strong>ter gef<strong>in</strong>ancierde RAAP-onderzoek<br />

naar de effectiviteit van boorstrategieën (Tol e.a. 2004). Voor het<br />

proefsleuv<strong>en</strong>onderzoek is er de leidraad van Borsboom & Verhag<strong>en</strong><br />

(2009).<br />

23 Schiffer (1996) hanteert het kernachtige begrip archaeological<br />

deposit om zo’n driedim<strong>en</strong>sionaal complex van mobilia <strong>en</strong> immobilia<br />

<strong>in</strong> hun bodemcontext te typer<strong>en</strong>.<br />

24 Als we strev<strong>en</strong> naar volledigheid <strong>en</strong> <strong>met</strong> niet m<strong>in</strong>der g<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong><br />

nem<strong>en</strong> dan e<strong>en</strong> betrouwbaarheid van honderd proc<strong>en</strong>t, blijft<br />

ons niets anders over dan de bodem vlakdekk<strong>en</strong>d op te grav<strong>en</strong>;<br />

e<strong>en</strong> niet w<strong>en</strong>selijke situatie. Zie verder Tol e.a. 2004, hoofdstuk 2.<br />

25 Dit uitgangspunt heeft alle<strong>en</strong> betrekk<strong>in</strong>g op de prospectieve<br />

k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> archeologisch complex <strong>en</strong> niet de <strong>in</strong>terpretatie<br />

van de systemische context daarvan (zoals de bewon<strong>in</strong>g,<br />

het gebruik als deel van e<strong>en</strong> begraafplaats, het beakker<strong>en</strong> van<br />

de grond, kern van e<strong>en</strong> jachtkamp e.d.).<br />

26 T<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van dichthed<strong>en</strong> van vondstmateriaal <strong>en</strong> spor<strong>en</strong> zijn<br />

de uitgangspunt<strong>en</strong> van Tol e.a. (2004) <strong>en</strong> Borsboom & Verhag<strong>en</strong><br />

(2009) overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. De complextyp<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> het uitgangspunt<br />

<strong>voor</strong> de <strong>in</strong>zet van bepaalde zoektechniek<strong>en</strong> (detectie- <strong>en</strong><br />

waarnem<strong>in</strong>gsvorm, monsterbehandel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> zoekstrategieën).<br />

27 www.sikb.nl: Protocol 4003 Inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d Veldonderzoek KNA<br />

versie 3.2. Resultat<strong>en</strong> van prospectief onderzoek zijn zonder a<br />

priori <strong>in</strong>zicht<strong>en</strong> <strong>in</strong> formatieprocess<strong>en</strong> als depositie <strong>en</strong> postdepositie<br />

(de basispr<strong>in</strong>cipes zoals <strong>in</strong> figuur 3), veelal moeilijk e<strong>en</strong>duidig<br />

te <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong>.<br />

28 Door hun e<strong>en</strong>fasigheid zijn dit complex<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> hoge <strong>in</strong>formatiewaarde.<br />

29 Respectievelijk: Herms<strong>en</strong> 2005, Veldman & K<strong>en</strong>emans 2005,<br />

Verhelst 2011.<br />

30 Diepteligg<strong>in</strong>g, accumulatie van sedim<strong>en</strong>t bov<strong>en</strong> deze laag <strong>en</strong><br />

betere afscherm<strong>in</strong>g teg<strong>en</strong> latere bodembewerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> bij<br />

de vorm<strong>in</strong>g van dergelijke complex<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke rol.<br />

31 Gro<strong>en</strong>ewoudt, 1994, p. 143<br />

32 Scholte-Lubber<strong>in</strong>k & Willemse, 2009; e<strong>en</strong> ruim 4 ha groot nederzett<strong>in</strong>gscomplex<br />

uit de Midd<strong>en</strong> <strong>en</strong> Late IJzertijd.<br />

33 Er zijn ook andere - geofysische - <strong>met</strong>hod<strong>en</strong> om bij<strong>voor</strong>beeld<br />

funder<strong>in</strong>gsrest<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of diepe <strong>in</strong>grav<strong>in</strong>g<strong>en</strong> aan te ton<strong>en</strong>, maar de<br />

<strong>in</strong>zet daarvan geldt alle<strong>en</strong> <strong>voor</strong> specifieke situaties.<br />

34 Vrij naar Visser e.a. 2011, 49-50<br />

35 Letterlijk citaat KNA v. 3.2, protocol 4002.<br />

36 Onder subrec<strong>en</strong>t wordt verstaan: na circa 1900. Onder rec<strong>en</strong>t<br />

wordt verstaan: na circa 1950.<br />

37 Hey & Lacey 2001, Tol e.a. 2004; Katt<strong>en</strong>berg e.a. 2008; Borsboom<br />

& Verhag<strong>en</strong> 2009; Visser e.a. 2011 – zie verder www.sikb.nl<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 2: Inhoudelijke norm archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek


Schakel 3<br />

Standaard Programma<br />

van Eis<strong>en</strong> IVO-P<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 63


64<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


Toelicht<strong>in</strong>g<br />

Deze toelicht<strong>in</strong>g di<strong>en</strong>t als leidraad bij het opstell<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> Programma van Eis<strong>en</strong><br />

(PvE) volg<strong>en</strong>s het model ‘Standaard Programma van Eis<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek’,<br />

versie 1.02 (juli 2012). Dit model is opgesteld om te kom<strong>en</strong> tot standaardiser<strong>in</strong>g<br />

van de programma’s van eis<strong>en</strong> <strong>voor</strong> archeologisch onderzoek <strong>in</strong> de Regio<br />

Achterhoek, <strong>in</strong> het bijzonder <strong>voor</strong> het niet-stedelijke deel daarvan. Dit <strong>voor</strong>ligg<strong>en</strong>de<br />

model is bestemd <strong>voor</strong> proefsleufonderzoek<strong>en</strong> van gebied<strong>en</strong> groter dan<br />

5000 vierkante <strong>met</strong>er. Voor kle<strong>in</strong>ere onderzoek<strong>en</strong> tot 5000 vierkante <strong>met</strong>er kan het<br />

model word<strong>en</strong> vere<strong>en</strong>voudigd.<br />

Het model is te download<strong>en</strong> op www.regio-achterhoek.nl/tak<strong>en</strong>/regionale-archeologie.<br />

Het di<strong>en</strong>t als toets<strong>in</strong>gscriterium <strong>voor</strong> PvE’s die aan geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Regio<br />

Achterhoek ter goedkeur<strong>in</strong>g word<strong>en</strong> aangebod<strong>en</strong>. Toets<strong>in</strong>g volg<strong>en</strong>s dit model v<strong>in</strong>dt<br />

plaats <strong>in</strong> de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Aalt<strong>en</strong>, Berkelland, Bronckhorst, Doet<strong>in</strong>chem, Montferland,<br />

Oost Gelre, Oude IJsselstreek <strong>en</strong> W<strong>in</strong>terswijk. Dit model volgt het model van de<br />

KNA 3.2 <strong>en</strong> werkt dit uit tot e<strong>en</strong> standaardtekst om daarmee tot betere kwaliteit<br />

(good-practice) <strong>en</strong> effici<strong>en</strong>cyw<strong>in</strong>st te kom<strong>en</strong>. Betere kwaliteit, omdat nu aangebod<strong>en</strong><br />

PvE’s zich k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> door grote verschill<strong>en</strong> <strong>in</strong> strategie, <strong>met</strong>hod<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

vraagstell<strong>in</strong>g, vaak niet specifiek of expliciet zijn <strong>en</strong> soms elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong> die<br />

niet thuis hor<strong>en</strong> <strong>in</strong> programma’s van eis<strong>en</strong>; effici<strong>en</strong>cy- <strong>en</strong> tijdw<strong>in</strong>st <strong>voor</strong> de toetser<br />

nam<strong>en</strong>s de bevoegde overheid <strong>en</strong> <strong>voor</strong> de opstellers van PvE’s.<br />

Het standaard PvE is toegespitst op de regionale situatie, de norm<strong>en</strong> die de<br />

Regio Achterhoek stelt t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van het archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek (www.<br />

regio-achterhoek.nl/tak<strong>en</strong>/regionale-archeologie) <strong>en</strong> geeft standaardtekst<strong>en</strong> <strong>voor</strong><br />

vraagstell<strong>in</strong>g <strong>en</strong> <strong>met</strong>hodiek<strong>en</strong>. Ook het procedurele aspect is vervat <strong>in</strong> e<strong>en</strong> standaardtekst<br />

waar<strong>in</strong> het besluitsvorm<strong>in</strong>gs- <strong>en</strong> kwaliteitsborg<strong>in</strong>gsproces is vastgelegd<br />

<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> de roll<strong>en</strong> van de vergunn<strong>in</strong>gvrager of <strong>in</strong>itiatiefnemer van e<strong>en</strong> bestemm<strong>in</strong>gsplanwijzig<strong>in</strong>g,<br />

de bevoegde overheid <strong>en</strong> di<strong>en</strong>s adviseur (kwaliteitstoetser) <strong>en</strong><br />

de onderzoeker (projectleider) helder zijn onderscheid<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> PvE blijft maatwerk. Niet alles uit dit model is altijd <strong>en</strong> overal van toepass<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />

<strong>voor</strong> niet alle gevall<strong>en</strong> is het toereik<strong>en</strong>d. Per situatie kunn<strong>en</strong> aanpass<strong>in</strong>g<strong>en</strong> nodig zijn<br />

<strong>en</strong> verbeter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangebracht. De geest di<strong>en</strong>t echter gevolgd te word<strong>en</strong>.<br />

Dat is:<br />

1. E<strong>en</strong> gestructureerde <strong>en</strong> expliciete (deel)vraagstell<strong>in</strong>g die aansluit op de hoofdstuk<strong>in</strong>del<strong>in</strong>g<br />

van het rapport <strong>en</strong> de regionale normvrag<strong>en</strong> uit eerdere fas<strong>en</strong> van<br />

<strong>voor</strong>onderzoek (www.regio-achterhoek.nl/tak<strong>en</strong>/regionale-archeologie).<br />

2. E<strong>en</strong> gestructureerde waardestell<strong>in</strong>g die tev<strong>en</strong>s aansluit op de K<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da<br />

Oost-Gelderland <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g houdt <strong>met</strong> de bek<strong>en</strong>de ‘<strong>voor</strong>raad archeologie’.<br />

3. G<strong>en</strong>ormeerde <strong>met</strong>hod<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong> uitgaande van ‘good-practice’ <strong>en</strong><br />

standaard<strong>en</strong> van goed vakmanschap tijd<strong>en</strong>s de uitvoer<strong>in</strong>g van karter<strong>en</strong>d <strong>en</strong><br />

waarder<strong>en</strong>d proefsleuv<strong>en</strong>onderzoek.<br />

4. E<strong>en</strong> heldere scheid<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> datg<strong>en</strong>e wat <strong>in</strong> e<strong>en</strong> PvE thuishoort, <strong>en</strong> dat wat<br />

<strong>in</strong> e<strong>en</strong> plan van aanpak hoort te staan, waardoor roll<strong>en</strong>, bevoegdhed<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

procedures duidelijk zijn. De term ‘vergunn<strong>in</strong>gvrager ‘ drukt de relatie uit <strong>met</strong><br />

de bevoegde overheid, zoals die <strong>in</strong> e<strong>en</strong> PvE, zijnde e<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nisgev<strong>in</strong>g van de<br />

bevoegde overheid, tot uitdrukk<strong>in</strong>g komt.<br />

De hoofdstukk<strong>en</strong> 1, 2, 3 <strong>en</strong> 4 zijn situatieafhankelijk <strong>en</strong> moet<strong>en</strong> geheel word<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>gevuld. Hoofdstuk 5 (doelstell<strong>in</strong>g <strong>en</strong> vraagstell<strong>in</strong>g) bevat standaardtekst. Hoofdstuk<br />

6, 7, 8 <strong>en</strong> 9 bevat ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s standaardtekst waar<strong>in</strong> alle<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele specifieke<br />

gegev<strong>en</strong>s (expliciter<strong>in</strong>g uitvraag) moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong>gevuld. Hoofdstuk 5 <strong>en</strong> 6.1 gev<strong>en</strong><br />

richt<strong>in</strong>g aan de door opsteller uit te werk<strong>en</strong> vraagstell<strong>in</strong>g <strong>en</strong> strategie. De <strong>in</strong> te<br />

vull<strong>en</strong> del<strong>en</strong> <strong>in</strong> dit standaard PvE bestaan uit vrij bewerkbare formulierveld<strong>en</strong> [...].<br />

N.B. Waar <strong>in</strong> de tekst sprake is van ‘vergunn<strong>in</strong>gvrager’ di<strong>en</strong>t dat als ‘vergunn<strong>in</strong>gvrager<br />

dan wel <strong>in</strong>itiatiefnemer van e<strong>en</strong> bestemm<strong>in</strong>gsplanwijzig<strong>in</strong>g’ gelez<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>. Waar<br />

sprake is van e<strong>en</strong> ‘vergunn<strong>in</strong>gaanvraag’ di<strong>en</strong>t dat als ‘vergunn<strong>in</strong>gaanvraag of aanvraag<br />

wijzig<strong>in</strong>g bestemm<strong>in</strong>gsplan’ gelez<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 65


66<br />

Voorblad<br />

De <strong>in</strong> te vull<strong>en</strong> del<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> volledig te zijn. Indi<strong>en</strong> zak<strong>en</strong> niet van toepass<strong>in</strong>g zijn,<br />

wordt dit aangegev<strong>en</strong> door: ‘n.v.t.’<br />

• Het PvE di<strong>en</strong>t door e<strong>en</strong> s<strong>en</strong>ior-archeoloog te word<strong>en</strong> opgesteld of te word<strong>en</strong><br />

gecontroleerd <strong>en</strong> geautoriseerd.<br />

• Indi<strong>en</strong> de Vergunn<strong>in</strong>gvrager of <strong>in</strong>itiatiefnemer niet dezelfde is als deg<strong>en</strong>e die<br />

(nam<strong>en</strong>s hem) opdracht geeft tot het opstell<strong>en</strong> van het PvE <strong>en</strong>/of als deg<strong>en</strong>e die<br />

(nam<strong>en</strong>s hem) opdracht geeft tot het grav<strong>en</strong>d onderzoek, di<strong>en</strong><strong>en</strong> de roll<strong>en</strong> (<strong>in</strong> het<br />

bijzonder die van de directievoerder) op het <strong>voor</strong>blad gespecificeerd te word<strong>en</strong>.<br />

• De vergunn<strong>in</strong>gvrager of deg<strong>en</strong>e die opdracht geeft tot het lat<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

PvE, controleert of de planologische gegev<strong>en</strong>s <strong>in</strong> het PvE (huidige situatie, geplande<br />

situatie) juist zijn <strong>en</strong> legt het PvE ter goedkeur<strong>in</strong>g <strong>voor</strong> aan de bevoegde<br />

overheid. Hij of zij parafeert het <strong>voor</strong>blad.<br />

• De bevoegde overheid toetst de archeologische kwaliteit van het PvE <strong>en</strong><br />

geeft – na ev<strong>en</strong>tuele wijzig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> – e<strong>en</strong> goedkeur<strong>in</strong>gsadvies (paraaf).<br />

• De bevoegde overheid stelt het PvE vast <strong>en</strong> geeft daarmee de <strong>voor</strong>waard<strong>en</strong> aan<br />

<strong>voor</strong> het veldwerk <strong>en</strong> het rapport dat <strong>in</strong> het kader van de vergunn<strong>in</strong>gsaanvraag<br />

overlegd moet word<strong>en</strong>.<br />

• Indi<strong>en</strong> de geme<strong>en</strong>te zowel vergunn<strong>in</strong>gvrager/opdrachtgever als bevoegde overheid<br />

is, word<strong>en</strong> de nam<strong>en</strong> van de betrokk<strong>en</strong> ambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> <strong>met</strong> functieaanduid<strong>in</strong>g<br />

vermeld.<br />

• Bij ‘onderdeel van het archeologisch proces’ zijn meer antwoord<strong>en</strong> mogelijk, omdat<br />

e<strong>en</strong> onderzoek bij<strong>voor</strong>beeld <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> deel uit e<strong>en</strong> karter<strong>in</strong>g <strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> deel<br />

uit e<strong>en</strong> begeleid<strong>in</strong>g kan bestaan, of omdat <strong>in</strong> het PvE <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> is <strong>in</strong> e<strong>en</strong> doorstart<br />

van e<strong>en</strong> karter<strong>in</strong>g volg<strong>en</strong>s protocol proefsleuv<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> waarder<strong>in</strong>g volg<strong>en</strong>s<br />

protocol proefsleuv<strong>en</strong>. Of omdat het PvE <strong>voor</strong>ziet <strong>in</strong> e<strong>en</strong> directe doorstart naar<br />

het protocol opgrav<strong>en</strong>.<br />

• Geef bij de PvE-versie het nummer <strong>en</strong>/of de datum aan, <strong>en</strong> of het om e<strong>en</strong> concept<br />

of e<strong>en</strong> def<strong>in</strong>itieve tekst gaat.<br />

• Bij de coörd<strong>in</strong>at<strong>en</strong> word<strong>en</strong> de vier hoekpunt<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>.<br />

Ad. hoofdstuk 1. Adm<strong>in</strong>istratieve gegev<strong>en</strong>s van het onderzoeksgebied<br />

•<br />

Dit hoofdstuk di<strong>en</strong>t volledig <strong>in</strong>gevuld te word<strong>en</strong>. Indi<strong>en</strong> zak<strong>en</strong> niet van toepass<strong>in</strong>g<br />

of onbek<strong>en</strong>d zijn, wordt dit aangegev<strong>en</strong> doormiddel van ‘n.v.t.’ of ‘onbek<strong>en</strong>d’.<br />

• Met plangebied word<strong>en</strong> de kadastrale percel<strong>en</strong> bedoeld waarop de vergunn<strong>in</strong>gsaanvraag<br />

van toepass<strong>in</strong>g is. Bij e<strong>en</strong> omgev<strong>in</strong>gsvergunn<strong>in</strong>g activiteit bouw<strong>en</strong> gaat<br />

het om e<strong>en</strong> daar<strong>in</strong> geleg<strong>en</strong> bouwblok waarop de vergunn<strong>in</strong>g van toepass<strong>in</strong>g is.<br />

• Het onderzoeksgebied is het gebied waarvan de waarde wordt vastgesteld. Dat<br />

valt <strong>in</strong> de regel sam<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> van de twee eerder g<strong>en</strong>oemde e<strong>en</strong>hed<strong>en</strong> (plangebied/bouwblok),<br />

maar kan daar ook e<strong>en</strong> deel van zijn. Let wel: het onderzoeksgebied<br />

kan <strong>met</strong> het oog op e<strong>en</strong> verantwoorde waarder<strong>in</strong>g groter zijn dan het<br />

gebied van de reële verstor<strong>in</strong>g!<br />

• B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het onderzoeksgebied word<strong>en</strong> proefsleuv<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> bepaalde omvang<br />

getrokk<strong>en</strong>. Het dekk<strong>in</strong>gsperc<strong>en</strong>tage (hoofdstuk 6.1) is de verhoud<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> het<br />

onderzoeksgebied <strong>en</strong> de oppervlakte van de proefsleuv<strong>en</strong> op maaiveldniveau.<br />

Ad. hoofdstuk 2. Aanleid<strong>in</strong>g, motiver<strong>in</strong>g <strong>en</strong> doelstell<strong>in</strong>g van<br />

het onderzoek<br />

•<br />

Dit is e<strong>en</strong> standaardtekst waarvan relevante del<strong>en</strong> overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> verder <strong>in</strong>gevuld<br />

word<strong>en</strong>.<br />

• Bij de doelstell<strong>in</strong>g moet gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> ‘b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de begr<strong>en</strong>z<strong>in</strong>g’ <strong>en</strong> ‘buit<strong>en</strong><br />

de begr<strong>en</strong>z<strong>in</strong>g archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>’. Bij archeologische monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

gaat het om het verifiër<strong>en</strong> <strong>en</strong> detailler<strong>en</strong> van de eerder bepaalde <strong>en</strong> op de<br />

geme<strong>en</strong>telijke kaart<strong>en</strong> aangegev<strong>en</strong> waarde.<br />

• Buit<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gaat het om het toets<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> op de geme<strong>en</strong>telijke kaart<strong>en</strong><br />

aangegev<strong>en</strong> verwacht<strong>in</strong>g (verwacht<strong>in</strong>gszone/ hoofdstuk 2 van het PvE) die <strong>in</strong><br />

rapport<strong>en</strong> van eerder onderzoek gespecificeerd is (hoofdstuk 4 van het PvE).<br />

Ad. hoofdstuk 3. Adm<strong>in</strong>istratieve gegev<strong>en</strong>s van eerder uitgevoerd<br />

onderzoek<br />

• Dit hoofdstuk di<strong>en</strong>t volledig <strong>in</strong>gevuld te word<strong>en</strong>.<br />

Afbeeld<strong>in</strong>g<strong>en</strong> uit eerder onder-<br />

zoek word<strong>en</strong> als bijlage bij het PvE opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


Ad. hoofdstuk 4. Bek<strong>en</strong>de <strong>en</strong> verwachte waard<strong>en</strong> (gespecificeerd)<br />

•<br />

Als er ge<strong>en</strong> of we<strong>in</strong>ig actuele gegev<strong>en</strong>s uit <strong>voor</strong>onderzoek beschikbaar zijn, moet<br />

e<strong>en</strong> korte bureaustudie word<strong>en</strong> gedaan conform de <strong>in</strong>houdelijke normer<strong>in</strong>g<br />

<strong>voor</strong> het archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek <strong>voor</strong> de regiogeme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Achterhoek (zie<br />

onder 1: Inleid<strong>in</strong>g).<br />

• In 4.5 t/m 4.14. gaat het er om wat van de onderzoekslocatie zelf bek<strong>en</strong>d is <strong>en</strong><br />

wat er verwacht kan word<strong>en</strong>. Dit deelhoofdstuk is gesplitst <strong>in</strong> stukk<strong>en</strong> over bodemopbouw<br />

<strong>en</strong> stratigrafie, historisch grondgebruik <strong>en</strong> archeologische f<strong>en</strong>om<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> is gekoppeld aan de normvrag<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek <strong>voor</strong><br />

de regiogeme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Achterhoek (zie onder 1: Inleid<strong>in</strong>g).<br />

Ad. hoofdstuk 5. Doelstell<strong>in</strong>g <strong>en</strong> vraagstell<strong>in</strong>g<br />

•<br />

Dit hoofdstuk 5 bevat <strong>in</strong>tegraal over te nem<strong>en</strong> standaardtekst <strong>met</strong> standaard<br />

doelstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> standaardvrag<strong>en</strong>. Deze onderzoeksvrag<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> puntsgewijs<br />

<strong>en</strong> beargum<strong>en</strong>teerd beantwoord te word<strong>en</strong>. Indi<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> antwoord mogelijk is,<br />

di<strong>en</strong>t dat beargum<strong>en</strong>teerd toegelicht te word<strong>en</strong>.<br />

• De vrag<strong>en</strong> sluit<strong>en</strong> aan bij de normvrag<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek<br />

die geld<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>voor</strong> de regiogeme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> de Achterhoek (zie onder 1: Inleid<strong>in</strong>g)<br />

<strong>en</strong> de (top)thema’s uit de K<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da <strong>Archeologie</strong> Oost-Gelderland.<br />

Ad. hoofdstuk 6. Strategie, <strong>met</strong>hod<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong><br />

•<br />

Dit is e<strong>en</strong> standaardtekst waaraan elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ontle<strong>en</strong>d of toegevoegd kunn<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong>. In het PvE wordt eerst de onderzoeksstrategie geformuleerd die nodig<br />

wordt geacht om het doel te bereik<strong>en</strong> conform de KNA-leidraad proefsleuv<strong>en</strong>onderzoek<br />

(versie 1.01/2009). Op basis daarvan word<strong>en</strong> <strong>met</strong>hod<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong><br />

b<strong>en</strong>oemd.<br />

• In hoofdstuk 6.2. <strong>en</strong> 6.3. word<strong>en</strong> <strong>in</strong> aanvull<strong>in</strong>g op KNA-protocoll<strong>en</strong> (waarnaar<br />

verwez<strong>en</strong> wordt) nadere richtlijn<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>. De g<strong>en</strong>oemde werkwijze moet gevolgd<br />

word<strong>en</strong> t<strong>en</strong>zij bepaalde aspect<strong>en</strong> aantoonbaar niet van toepass<strong>in</strong>g zijn of<br />

t<strong>en</strong>zij e<strong>en</strong> andere werkwijze op grond van de vraagstell<strong>in</strong>g of de k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van<br />

de locatie beter of meer relevant is.<br />

• De hoofdstukk<strong>en</strong> 6.4. t/m 6.8. kunn<strong>en</strong> per situatie word<strong>en</strong> aangevuld <strong>en</strong> gewijzigd.<br />

Voor deze hoofdstukk<strong>en</strong> is <strong>voor</strong>al de Veldhandleid<strong>in</strong>g <strong>Archeologie</strong> 2002 van<br />

belang. Bij proefsleuv<strong>en</strong>onderzoek zal het ecologisch onderzoek vaak beperkt<br />

van aard zijn <strong>en</strong> <strong>voor</strong>al gericht op het meeweg<strong>en</strong> <strong>in</strong> de waarder<strong>in</strong>g.<br />

• In 6.10. di<strong>en</strong>t aangegev<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> of het veldwerk door objectieve beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

belemmerd wordt <strong>en</strong> hoe hiermee omgegaan moet word<strong>en</strong>. Let op <strong>in</strong> 9.4. op<br />

te nem<strong>en</strong> bepal<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Ad. hoofdstuk 7. Evaluatie, uitwerk<strong>in</strong>g <strong>en</strong> conserver<strong>in</strong>g<br />

•<br />

Dit is e<strong>en</strong> standaardtekst. Indi<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> aantoonbaar niet van toepass<strong>in</strong>g<br />

zijn, kunn<strong>en</strong> zij vervall<strong>en</strong>.<br />

• De achtergrond van de tekst is de overweg<strong>in</strong>g dat het PvE moet waarborg<strong>en</strong> dat<br />

de bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van het veldonderzoek <strong>en</strong> de daarbij verzamelde vondst<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

monsters op adequate wijze word<strong>en</strong> geanalyseerd. Daar<strong>voor</strong> is e<strong>en</strong> evaluatierapport<br />

na technische uitwerk<strong>in</strong>g het beste middel. Het evaluatierapport maakt<br />

keuzes m.b.t. uitwerk<strong>in</strong>g, conserver<strong>in</strong>g <strong>en</strong> rapportage <strong>en</strong> is daarom e<strong>en</strong> beslisdocum<strong>en</strong>t<br />

dat aan de bevoegde overheid moet word<strong>en</strong> <strong>voor</strong>gelegd. Het fungeert<br />

na goedkeur<strong>in</strong>g als deel van <strong>en</strong> aanvull<strong>in</strong>g op het PvE. Bij we<strong>in</strong>ig gecompliceerd<br />

onderzoek kan na de technische uitwerk<strong>in</strong>g direct aan de e<strong>in</strong>drapportage<br />

begonn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. De vergunn<strong>in</strong>gvrager of <strong>in</strong>itiatiefnemer beslist niet over de<br />

mate van uitwerk<strong>in</strong>g, wel is hij <strong>in</strong> de geleg<strong>en</strong>heid zijn visie te gev<strong>en</strong>. Archeobotanisch<br />

<strong>en</strong> natuurwet<strong>en</strong>schappelijk onderzoek is standaard, t<strong>en</strong>zij beargum<strong>en</strong>teerd<br />

wordt dat het ge<strong>en</strong> toegevoegde waarde heeft.<br />

Ad. hoofdstuk 8. Rapportage <strong>en</strong> deponer<strong>in</strong>g<br />

• Dit is e<strong>en</strong> standaardtekst.<br />

•<br />

•<br />

Als het veldwerk e<strong>en</strong>maal is uitgevoerd, is rapportage verplicht.<br />

In e<strong>en</strong> korte periode fungeert het rapport als bewijsstuk <strong>in</strong> e<strong>en</strong> planologische<br />

procedure, nodig <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> vergunn<strong>in</strong>gvrager om die vergunn<strong>in</strong>g te krijg<strong>en</strong>.<br />

Tijd<strong>en</strong>s de vergunn<strong>in</strong>gsprocedure zijn stukk<strong>en</strong> op<strong>en</strong>baar vanaf het mom<strong>en</strong>t dat<br />

ze bij e<strong>en</strong> <strong>in</strong>spraak ter visie word<strong>en</strong> gelegd.<br />

• Na afl oop van deze procedure is het rapport altijd e<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nisdocum<strong>en</strong>t, bedoeld om<br />

gegev<strong>en</strong>s uit het bodemarchief <strong>voor</strong> wet<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g ex situ te behoud<strong>en</strong>.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 67


68<br />

• Van de hoofdstukopbouw (8.1.2.) kan alle<strong>en</strong> gemotiveerd word<strong>en</strong> afgewek<strong>en</strong>.<br />

• In de hoofdstukopbouw wordt e<strong>en</strong> logisch verband gelegd <strong>met</strong> de vraagstel-<br />

l<strong>in</strong>g. Met de passage over waarder<strong>in</strong>g wordt beoogd dat onderzoek leidt tot e<strong>en</strong><br />

g<strong>en</strong>uanceerde waarder<strong>in</strong>g. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> locatie kunn<strong>en</strong> del<strong>en</strong> niet, m<strong>in</strong>der of meer<br />

waardevol zijn. Met de passage Behoudsperpectief wordt beoogd dat waardestell<strong>en</strong>d<br />

onderzoek leidt tot e<strong>en</strong> gefundeerde uitspraak t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van mogelijkhed<strong>en</strong><br />

tot <strong>in</strong>-situ behoud <strong>en</strong> de rand<strong>voor</strong>waard<strong>en</strong> (geotechnisch, juridisch,<br />

monitor<strong>in</strong>g <strong>en</strong> mitiger<strong>en</strong>de maatregel<strong>en</strong>).<br />

• De overheid toetst het rapport om te zi<strong>en</strong> of aan het PvE (de vergunn<strong>in</strong>gs<strong>voor</strong>waard<strong>en</strong>)<br />

voldaan is. Alle<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schappelijk bered<strong>en</strong>eerbare kwaliteitsverbeter<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangebracht.<br />

• Bij 8.3. (<strong>in</strong>tegriteit) is de scheid<strong>in</strong>g <strong>in</strong> roll<strong>en</strong> <strong>en</strong> verantwoordelijkhed<strong>en</strong> van ess<strong>en</strong>tieel<br />

belang.<br />

Ad. hoofdstuk 9. Rand<strong>voor</strong>waard<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanvull<strong>en</strong>de eis<strong>en</strong><br />

•<br />

•<br />

Dit is e<strong>en</strong> standaardtekst waarvan alle<strong>en</strong> gemotiveerd mag word<strong>en</strong> afgewek<strong>en</strong>;<br />

Bij paragraaf 9.2. (kwaliteitsborg<strong>in</strong>g) is de scheid<strong>in</strong>g <strong>in</strong> roll<strong>en</strong> <strong>en</strong> verantwoordelijkhed<strong>en</strong><br />

van ess<strong>en</strong>tieel belang;<br />

• Paragraaf 9.3. gaat het primair om overleg gericht op het bewak<strong>en</strong> van de<br />

kwaliteit.<br />

• In paragraaf 9.5. gaat het bij overige eis<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> om de <strong>voor</strong>waard<strong>en</strong> die vanuit<br />

de overheid gesteld word<strong>en</strong>. Het kan zijn dat m<strong>en</strong> bij de <strong>voor</strong>bereid<strong>in</strong>g of uitvoer<strong>in</strong>g<br />

van het graafwerk of bij de oplever<strong>in</strong>g van het terre<strong>in</strong> <strong>met</strong> bepaalde zak<strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g moet houd<strong>en</strong>. De opsteller van het PvE di<strong>en</strong>t hiernaar te <strong>in</strong>former<strong>en</strong>. De<br />

realisatie van deze <strong>voor</strong>schrift<strong>en</strong> wordt <strong>met</strong> overige civieltechnische, logistieke<br />

<strong>en</strong> andere rand<strong>voor</strong>waard<strong>en</strong> verwerkt <strong>in</strong> het plan van aanpak of <strong>in</strong> e<strong>en</strong> contract<br />

tuss<strong>en</strong> vergunn<strong>in</strong>gvrager/<strong>in</strong>itiatiefnemer/opdrachtgever <strong>en</strong> uitvoerder. Door<br />

deze aspect<strong>en</strong> goed te regel<strong>en</strong> wordt voldaan aan de <strong>voor</strong>waarde dat de vergunn<strong>in</strong>gvrager<br />

of <strong>in</strong>itiatiefnemer er <strong>voor</strong> di<strong>en</strong>t te zorg<strong>en</strong> dat adequaat onderzoek kan<br />

word<strong>en</strong> uitgevoerd. Het plan van aanpak is e<strong>en</strong> docum<strong>en</strong>t tuss<strong>en</strong> uitvoerder <strong>en</strong><br />

opdrachtgever <strong>en</strong> wordt niet door de overheid goedgekeurd of vastgesteld. De<br />

overheid kan wel vrag<strong>en</strong> om <strong>met</strong> het oog op de kwaliteitsbewak<strong>in</strong>g over het plan<br />

geïnformeerd te word<strong>en</strong>.<br />

Ad. hoofdstuk 10. Wijzig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte van het vastgestelde<br />

PvE<br />

Dit is e<strong>en</strong> standaardtekst waarvan alle<strong>en</strong> gemotiveerd mag word<strong>en</strong> afgewek<strong>en</strong>.<br />

De achtergrond is de overweg<strong>in</strong>g, die ook bij het evaluatierapport (7.1) geldt,<br />

dat e<strong>en</strong> PvE onderdeel is van e<strong>en</strong> besluitvorm<strong>in</strong>gstraject van de overheid. Indi<strong>en</strong><br />

het nodig is om tijd<strong>en</strong>s de uitvoer<strong>in</strong>g besliss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te nem<strong>en</strong> over zak<strong>en</strong> die niet<br />

<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> war<strong>en</strong>, is het uitsluit<strong>en</strong>d de overheid die de besliss<strong>in</strong>g neemt. Uiteraard<br />

wordt hierover overlegd <strong>met</strong> de vergunn<strong>in</strong>gvrager of <strong>in</strong>itiatiefnemer <strong>en</strong> wordt bij<br />

de besliss<strong>in</strong>g rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g gehoud<strong>en</strong> <strong>met</strong> zijn argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>met</strong> proportionaliteit. In<br />

de praktijk zal het bij proefsleuv<strong>en</strong> <strong>voor</strong>al gaan om toestemm<strong>in</strong>g om de werkzaamhed<strong>en</strong><br />

te verplaats<strong>en</strong>, te stak<strong>en</strong> of te verm<strong>in</strong>der<strong>en</strong>, of om ze door te schuiv<strong>en</strong> naar<br />

e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele opgrav<strong>in</strong>g.<br />

Ad. Literatuur<br />

Aan de lijst di<strong>en</strong>t naast refer<strong>en</strong>ties van eerder (<strong>voor</strong>)onderzoek tev<strong>en</strong>s relevante <strong>en</strong><br />

locatiespecifieke literatuur te word<strong>en</strong> toegevoegd.<br />

Kader, achtergrond <strong>en</strong> dankwoord<br />

Het standaard PvE is sam<strong>en</strong>gesteld door dr. N.W. Willemse <strong>en</strong> drs. E.H.L.D. Norde (RAAP) <strong>en</strong> drs.<br />

M.H.J.M. Kock<strong>en</strong> (regioarcheoloog Regio Achterhoek). Het model is gebaseerd op het standaard<br />

PvE <strong>voor</strong> de regio Heuvelland (H. Stoepker, versie 29 maart 2012) <strong>en</strong> het standaard PvE van<br />

RAAP archeologisch Adviesbureau (versie april 2012).Veel dank gaat uit naar drs. H. Stoepker<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


Standaard Programma van Eis<strong>en</strong> IVO-P<br />

Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek (juli 2012, versie 1.02)<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 69


70<br />

Programma van Eis<strong>en</strong><br />

Locatie [Gerichte gebiedsaanduid<strong>in</strong>g, bij<strong>voor</strong>beeld: deelgebiedaanduid<strong>in</strong>g,<br />

kadastraalnummer, adres, toponiem.]<br />

Projectnaam [Projectnaam die de <strong>in</strong>itiatiefnemer aan het project gegev<strong>en</strong> heeft]<br />

Plaats b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> archeologisch proces<br />

• IVO – Proefsleuv<strong>en</strong> (IVO-P)<br />

Opsteller<br />

Auteur<br />

Naam, adres, telefoon, e-mail datum paraaf<br />

[..] [..] [..]<br />

S<strong>en</strong>ior KNA-archeoloog<br />

(controle/goedkeur<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />

auteur hoofdstukk<strong>en</strong> 4 <strong>en</strong> 6)<br />

[..] [..] [..]<br />

Vergunn<strong>in</strong>gvrager of <strong>in</strong>itiatiefnemer bestemm<strong>in</strong>gsplanwijzig<strong>in</strong>g<br />

Goedkeur<strong>in</strong>g bevoegde overheid<br />

[Geme<strong>en</strong>te]<br />

[Prov<strong>in</strong>cie]<br />

[Rijk]<br />

Naam, adres, telefoon, e-mail datum paraaf<br />

[..] [..] [..]<br />

Naam, adres, telefoon, e-mail datum paraaf<br />

[Per overheid betreff<strong>en</strong>de functionariss<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>vull<strong>en</strong>].<br />

[..] [..]<br />

Dit programma van eis<strong>en</strong> is <strong>voor</strong>namelijk gericht op <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d<br />

archeologisch <strong>voor</strong>onderzoek <strong>in</strong> het landelijk gebied. Dit<br />

programma van eis<strong>en</strong> is uitsluit<strong>en</strong>d bedoeld om eis<strong>en</strong> te stell<strong>en</strong><br />

waaraan de vergunn<strong>in</strong>gvrager of <strong>in</strong>itiatiefnemer van overheidswege<br />

di<strong>en</strong>t te voldo<strong>en</strong>. Dit programma van eis<strong>en</strong> bevat ge<strong>en</strong><br />

aanvull<strong>en</strong>de eis<strong>en</strong> die de vergunn<strong>in</strong>gvrager of <strong>in</strong>itiatiefnemer<br />

aan de uitvoerder stelt. Vergunn<strong>in</strong>gvrager, bevoegde overheid<br />

<strong>en</strong> uitvoerder drag<strong>en</strong> vanuit hun rol bij aan het uitvoer<strong>en</strong> van<br />

het onderzoek volg<strong>en</strong>s dit PvE <strong>en</strong> aan het handhav<strong>en</strong> van de<br />

vereiste kwaliteit. Bij het aantoonbaar <strong>in</strong> gebreke blijv<strong>en</strong> van<br />

vergunn<strong>in</strong>gvrager <strong>en</strong>/of uitvoerder kan de bevoegde overheid<br />

gelast<strong>en</strong> dat de werkzaamhed<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gestaakt <strong>en</strong>/of word<strong>en</strong><br />

verbeterd.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


INHOUDSOPGAVE<br />

HOOFDSTUK 1. ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ONDERZOEKSGEBIED ........................................ 6<br />

HOOFDSTUK 2. AANLEIDING EN MOTIVERING VAN HET ONDERZOEK ......................................... 7<br />

2.1 Aanleid<strong>in</strong>g .................................................................................................................................. 7<br />

2.2 Motiver<strong>in</strong>g .................................................................................................................................. 7<br />

2.3 Doelstell<strong>in</strong>g ................................................................................................................................ 8<br />

HOOFDSTUK 3. EERDER UITGEVOERD ONDERZOEK .................................................................... 9<br />

HOOFDSTUK 4. ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING ................................................................... 10<br />

4.1 Situer<strong>in</strong>g <strong>en</strong> <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g van het onderzoeksgebied ....................................................................... 10<br />

4.2 Regionale archeologische <strong>en</strong> (cultuur)landschappelijke context................................................... 10<br />

4.3 Aard <strong>en</strong> typer<strong>in</strong>g van de v<strong>in</strong>dplaats(<strong>en</strong>) ...................................................................................... 10<br />

4.4 Begr<strong>en</strong>z<strong>in</strong>g <strong>en</strong> oppervlakte van de v<strong>in</strong>dplaats(<strong>en</strong>), <strong>in</strong>di<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d ................................................ 10<br />

4.5 Bodemopbouw <strong>en</strong> stratigrafie .................................................................................................... 10<br />

4.6 Historisch grondgebruik <strong>en</strong> bebouw<strong>in</strong>g....................................................................................... 10<br />

4.7 Prospectieve k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>en</strong> typer<strong>in</strong>g ......................................................................................... 11<br />

4.8 Archeologische stratigrafie <strong>en</strong> diepte van vondstlag<strong>en</strong>................................................................ 11<br />

4.9 Structur<strong>en</strong> <strong>en</strong> spor<strong>en</strong> (systemisch)............................................................................................. 11<br />

4.10 Anorganische artefact<strong>en</strong>.......................................................................................................... 11<br />

4.11 Organische artefact<strong>en</strong> ............................................................................................................. 11<br />

4.12 Archeozoölogische <strong>en</strong> -botanische rest<strong>en</strong> ................................................................................ 12<br />

4.13 M<strong>en</strong>selijke rest<strong>en</strong>.................................................................................................................... 12<br />

4.14 Gaafheid <strong>en</strong> conserver<strong>in</strong>g........................................................................................................ 12<br />

HOOFDSTUK 5. DOELSTELLING EN VRAAGSTELLING ................................................................ 13<br />

5.1 Doelstell<strong>in</strong>g .............................................................................................................................. 13<br />

5.2 Relatie <strong>met</strong> NOaA <strong>en</strong>/of andere onderzoekskaders..................................................................... 13<br />

5.3 Onderzoeksvrag<strong>en</strong>.................................................................................................................... 14<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 71


72<br />

HOOFDSTUK 6. METHODEN EN TECHNIEKEN: OPERATIONALISERING ...................................... 20<br />

6.1 Strategie <strong>en</strong> uitgangspunt<strong>en</strong>...................................................................................................... 20<br />

6.2 Method<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong> (veldwerk)........................................................................................... 22<br />

6.3. Structur<strong>en</strong>, grondspor<strong>en</strong>........................................................................................................... 27<br />

6.4 Aardwet<strong>en</strong>schappelijk onderzoek............................................................................................... 30<br />

6.5 Anorganische artefact<strong>en</strong> ........................................................................................................... 31<br />

6.6 Organische artefact<strong>en</strong>............................................................................................................... 32<br />

6.7 Archeozoölogische <strong>en</strong> -botanische rest<strong>en</strong> .................................................................................. 32<br />

6.8 M<strong>en</strong>selijke rest<strong>en</strong>...................................................................................................................... 33<br />

6.9. Dater<strong>in</strong>gsonderzoek <strong>en</strong> overig natuurwet<strong>en</strong>schappelijk onderzoek.............................................. 33<br />

6.10 Beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ........................................................................................................................... 34<br />

HOOFDSTUK 7. UITWERKING EN CONSERVERING ...................................................................... 34<br />

7.1. Evaluatierapport. ..................................................................................................................... 34<br />

7.2. Technische uitwerk<strong>in</strong>g – algeme<strong>en</strong> ........................................................................................... 35<br />

7.3. Wet<strong>en</strong>schappelijke uitwerk<strong>in</strong>g - algeme<strong>en</strong> ................................................................................. 36<br />

7.4. Structur<strong>en</strong>, grondspor<strong>en</strong>, vondstspreid<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ............................................................................. 37<br />

7.5 Analyse aardwet<strong>en</strong>schappelijke gegev<strong>en</strong>s.................................................................................. 37<br />

7.6 Anorganische artefact<strong>en</strong> ........................................................................................................... 37<br />

7.7 Organische artefact<strong>en</strong>............................................................................................................... 38<br />

7.8 Archeozoölogische <strong>en</strong> -botanische rest<strong>en</strong> .................................................................................. 38<br />

7.9 Beeldrapportage ....................................................................................................................... 39<br />

7.10 Selectie materiaal (evaluatie- <strong>en</strong> selectierapport) ..................................................................... 39<br />

7.11 Conserver<strong>in</strong>g materiaal ........................................................................................................... 40<br />

HOOFDSTUK 8. RAPPORTAGE EN DEPONERING......................................................................... 41<br />

8.1. E<strong>in</strong>drapportage........................................................................................................................ 41<br />

8.2 (Eis<strong>en</strong> aan) deponer<strong>in</strong>g van vondst<strong>en</strong> <strong>en</strong> data ............................................................................ 43<br />

8.3 Integriteit.................................................................................................................................. 44<br />

HOOFDSTUK 9. RANDVOORWAARDEN EN AANVULLENDE EISEN .............................................. 45<br />

9.1 Personele rand<strong>voor</strong>waard<strong>en</strong>...................................................................................................... 45<br />

9.2 Kwaliteitsborg<strong>in</strong>g, toezicht <strong>en</strong> handhav<strong>in</strong>g.................................................................................. 46<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


9.3 Overlegmom<strong>en</strong>t<strong>en</strong>..................................................................................................................... 48<br />

9.4 Externe communicatie............................................................................................................... 49<br />

9.5 Overige rand<strong>voor</strong>waard<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanvull<strong>en</strong>de eis<strong>en</strong>......................................................................... 49<br />

HOOFDSTUK 10. WIJZIGINGEN TEN OPZICHTE VAN HET VASTGESTELDE PVE ......................... 49<br />

10.1 Wijzig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s het veldwerk .............................................................................................. 49<br />

10.2 Belangrijke wijzig<strong>in</strong>g<strong>en</strong>............................................................................................................ 50<br />

10.3 Procedure van wijzig<strong>in</strong>g na de evaluatiefase van het veldwerk .................................................. 51<br />

10.4 Procedure van wijzig<strong>in</strong>g tijd<strong>en</strong>s uitwerk<strong>in</strong>g <strong>en</strong> conserver<strong>in</strong>g....................................................... 51<br />

11 Topthema’s uit de Archeologische K<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da Oost- Gelderland....................................... 51<br />

11.1 De vier archeologisch <strong>in</strong>houdelijke topthema’s <strong>voor</strong> Oost-Gelderland......................................... 51<br />

11.2 Verdedig<strong>in</strong>gswerk<strong>en</strong> <strong>in</strong> betwist gr<strong>en</strong>sland ................................................................................. 52<br />

11.3 Regionale laatmiddeleeuwse stads- <strong>en</strong> dorpsvorm<strong>in</strong>g ............................................................... 54<br />

11.4 Het ontstaan van het hoev<strong>en</strong>landschap.................................................................................... 55<br />

11.5 Grondstofw<strong>in</strong>n<strong>in</strong>g, -productie <strong>en</strong> -gebruik ................................................................................. 56<br />

12 Voorraad archeologie Archeoregio 3 ....................................................................................... 57<br />

LITERATUUR EN BIJLAGEN ......................................................................................................... 58<br />

Literatuur ....................................................................................................................................... 58<br />

Bijlage(n) ....................................................................................................................................... 58<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 73


74<br />

HOOFDSTUK 1. ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ONDERZOEKSGEBIED<br />

Projectnaam [projectnaam die de <strong>in</strong>itiatiefnemer aan het project gegev<strong>en</strong><br />

heeft]<br />

• Prov<strong>in</strong>cie Gelderland<br />

• Geme<strong>en</strong>te [Aalt<strong>en</strong>, Berkelland, Bronckhorst, Doet<strong>in</strong>chem, Montferland, Oost<br />

Gelre, Oude IJsselstreek, W<strong>in</strong>terswijk]<br />

• Plaats [dichtstbijzijnde plaats]<br />

• Toponiem [veld-, water- of boerderijnaam of ‘niet van toepass<strong>in</strong>g’]<br />

• Adres [straatnaam, huisnummer, postcode]<br />

• Kaartbladnummer [bladnummer conform topografische kaart 1:25.000]:<br />

• x,y-coörd<strong>in</strong>at<strong>en</strong> (RD <strong>in</strong> <strong>met</strong>ers)<br />

N<br />

W<br />

O<br />

Z<br />

X Y<br />

• CMA/AMK-status [<strong>in</strong>di<strong>en</strong> van toepass<strong>in</strong>g]<br />

• Archis-monum<strong>en</strong>tnummer [<strong>in</strong>di<strong>en</strong> van toepass<strong>in</strong>g]<br />

• Archis-waarnem<strong>in</strong>gsnummer [<strong>in</strong>di<strong>en</strong> van toepass<strong>in</strong>g]<br />

• CIS-code/ARCHIS-<br />

Voor aanvang van het onderzoek di<strong>en</strong>t de CIS-code aangeonderzoekmeld<strong>in</strong>gnummervraagd<br />

te word<strong>en</strong> bij de Rijksdi<strong>en</strong>st <strong>voor</strong> het Cultureel Erfgoed<br />

(ARCHIS).<br />

• Oppervlakte plangebied […] m 2 of […] ha van het plangebied<br />

• Oppervlakte onderzoeksgebied […] m 2 of […] ha van het deelgebied waarb<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het proefsleuv<strong>en</strong>onderzoek<br />

plaatsv<strong>in</strong>dt;<br />

[…] m 2 of […] ha van het gebied dat d.m.v. dit proefsleuv<strong>en</strong>onderzoek<br />

daadwerkelijk wordt onderzocht<br />

Totale oppervlakte werkputt<strong>en</strong> op<br />

maaiveldniveau<br />

[…] m 2 of […] ha [zie tev<strong>en</strong>s § 6.1]<br />

Dekk<strong>in</strong>gsperc<strong>en</strong>tage […] proc<strong>en</strong>t van het onderzoeksgebied<br />

• Huidig grondgebruik [akker, weide, deels bestraat, deels bebouwd, etc.]<br />

Aard vergunn<strong>in</strong>gplichtige activiteit […]<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


HOOFDSTUK 2. AANLEIDING EN MOTIVERING VAN HET ONDERZOEK<br />

Waar <strong>in</strong> de tekst sprake is van ‘vergunn<strong>in</strong>gvrager’ di<strong>en</strong>t dat als ‘vergunn<strong>in</strong>gvrager dan wel <strong>in</strong>itiatiefnemer<br />

van e<strong>en</strong> bestemm<strong>in</strong>gsplanwijzig<strong>in</strong>g’ gelez<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>. Waar sprake is van e<strong>en</strong> ‘vergunn<strong>in</strong>gaanvraag’<br />

di<strong>en</strong>t dat als ‘vergunn<strong>in</strong>gaanvraag of aanvraag wijzig<strong>in</strong>g bestemm<strong>in</strong>gsplan’ gelez<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>.<br />

2.1 Aanleid<strong>in</strong>g<br />

Dit programma van eis<strong>en</strong> heeft betrekk<strong>in</strong>g op e<strong>en</strong> proefsleuv<strong>en</strong>onderzoek <strong>in</strong> relatie tot de <strong>in</strong> hoofdstuk<br />

1 g<strong>en</strong>oemde vergunn<strong>in</strong>gplichtige activiteit: […].<br />

Deze vergunn<strong>in</strong>gplichtige activiteit zal naar verwacht<strong>in</strong>g de volg<strong>en</strong>de verstor<strong>in</strong>g te weeg br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>: …<br />

[Noem, <strong>in</strong>di<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> relevant, de omvang (oppervlak, diepte) van de beoogde bodem<strong>in</strong>greep].<br />

Verwachte effect<strong>en</strong> van de vergunn<strong>in</strong>gplichtige activiteit op het archeologisch bodemarchief:….[Realisatie<br />

van deze plann<strong>en</strong> vormt e<strong>en</strong> bedreig<strong>in</strong>g <strong>voor</strong> de archeologische waard<strong>en</strong>] [Realisatie<br />

van deze plann<strong>en</strong> vormt e<strong>en</strong> bedreig<strong>in</strong>g <strong>voor</strong> de ev<strong>en</strong>tueel aanwezige archeologische waard<strong>en</strong>]<br />

2.2 Motiver<strong>in</strong>g<br />

• Het onderzoeksgebied is volg<strong>en</strong>s de viger<strong>en</strong>de geme<strong>en</strong>telijke [maatregel<strong>en</strong>] [<strong>beleid</strong>s] kaart geme<strong>en</strong>te<br />

[…] geleg<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> gebied <strong>met</strong> e<strong>en</strong> […] archeologische verwacht<strong>in</strong>g;<br />

• Volg<strong>en</strong>s het geme<strong>en</strong>telijk archeologie<strong>beleid</strong> is <strong>in</strong> dit gebied <strong>voor</strong> werkzaamhed<strong>en</strong> dieper dan […] cm<br />

<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> oppervlakte van meer dan […] vierkante <strong>met</strong>er e<strong>en</strong> rapport over de waarde van het te<br />

verstor<strong>en</strong> terre<strong>in</strong> vereist;<br />

• Eerder onderzoek heeft aangetoond dat <strong>in</strong> het onderzoeksgebied, <strong>in</strong> hoofdstuk 4 nader gespecificeerde,<br />

archeologische rest<strong>en</strong> 1 aanwezig zijn;<br />

1 Onder archeologische rest<strong>en</strong> word<strong>en</strong> verstaan: mobiele rest<strong>en</strong> van object<strong>en</strong> die ooit door de m<strong>en</strong>s gemaakt, gebruikt of gewijzigd zijn; mogelijk-<br />

antropog<strong>en</strong>e object<strong>en</strong> (object<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>selijke oorsprong of door de m<strong>en</strong>s teweeggebracht, maar dit is aan het object zelf niet te zi<strong>en</strong> zoals<br />

houtskool, onverbrand bot, fosfaatconc<strong>en</strong>traties of onbewerkte ste<strong>en</strong> zijn hier <strong>en</strong>kele <strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong> van); niet-mobiele rest<strong>en</strong> zoals bodemver-<br />

kleur<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (paalspor<strong>en</strong> of (opgevulde) kuil<strong>en</strong> <strong>en</strong> greppels zijn hier <strong>en</strong>kele <strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong> van) of archeologische lag<strong>en</strong> (e<strong>en</strong> <strong>met</strong> het ongewap<strong>en</strong>de<br />

oog waarneembare laag die zich onderscheidt van de lag<strong>en</strong> eronder <strong>en</strong> erbov<strong>en</strong> door de aanwezigheid van (e<strong>en</strong> microfractie van) artefact<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

mogelijk-antropog<strong>en</strong>e object<strong>en</strong> of aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>voor</strong> bewerk<strong>in</strong>g/betred<strong>in</strong>g).<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 75


76<br />

• Op grond hiervan is door de bevoegde overheid beslot<strong>en</strong> dat (verder) onderzoek naar de waarde<br />

nodig is [waardestell<strong>en</strong>d onderzoek] [karter<strong>en</strong>d onderzoek];<br />

• Conform het stroomdiagram <strong>voor</strong> de keuze onderzoeks<strong>met</strong>hod<strong>en</strong> van KNA 3.2 is e<strong>en</strong> proefsleuv<strong>en</strong>-<br />

onderzoek het meest geschikt om de vraagstell<strong>in</strong>g te beantwoord<strong>en</strong>;<br />

• Dit programma van eis<strong>en</strong> bepaalt aan welke eis<strong>en</strong> het rapport over de waarde <strong>en</strong> het daar<strong>voor</strong> uit te<br />

voer<strong>en</strong> onderzoek moet voldo<strong>en</strong>.<br />

2.3 Doelstell<strong>in</strong>g<br />

• Het [karter<strong>en</strong>/waarder<strong>en</strong>] van archeologische rest<strong>en</strong> <strong>en</strong> het toets<strong>en</strong> van eerder geformuleerde ver-<br />

wacht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> hieromtr<strong>en</strong>t;<br />

• Buit<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: het bepal<strong>en</strong> van de archeologische k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van het terre<strong>in</strong>, waaronder het<br />

lokaliser<strong>en</strong> van ev<strong>en</strong>tuele v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong>, het toets<strong>en</strong> van de <strong>in</strong> hoofdstuk 2.2 g<strong>en</strong>oemde <strong>en</strong>/of <strong>in</strong><br />

hoofdstuk 4 gespecificeerde verwacht<strong>in</strong>g <strong>en</strong> het bepal<strong>en</strong> van de archeologische waarde van het terre<strong>in</strong><br />

conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse <strong>Archeologie</strong> (viger<strong>en</strong>de versie) t<strong>en</strong> behoeve van besluitvorm<strong>in</strong>g<br />

over al dan niet aan de vergunn<strong>in</strong>g te stell<strong>en</strong> <strong>voor</strong>waard<strong>en</strong>;<br />

• B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: het actualiser<strong>en</strong> <strong>en</strong> detailler<strong>en</strong> van de archeologische k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>en</strong> de hierbov<strong>en</strong><br />

g<strong>en</strong>oemde, eerder bepaalde waarde van het terre<strong>in</strong> <strong>en</strong>/of del<strong>en</strong> daarvan t<strong>en</strong> behoeve van besluitvorm<strong>in</strong>g<br />

over al dan niet aan de vergunn<strong>in</strong>g te stell<strong>en</strong> <strong>voor</strong>waard<strong>en</strong>. Dit kan leid<strong>en</strong> tot wijzig<strong>in</strong>g<br />

van de eerder vastgestelde waarde of tot e<strong>en</strong> specificer<strong>en</strong> van de aard of plaats van de b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het<br />

monum<strong>en</strong>t aanwezige v<strong>in</strong>dplaats;<br />

• Het gev<strong>en</strong> van aanbevel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> over de noodzaak van ev<strong>en</strong>tueel vervolgonderzoek of te nem<strong>en</strong> behoudsmaatregel<strong>en</strong>,<br />

gelet op de geconstateerde <strong>in</strong>formatiewaarde <strong>en</strong> gaafheid <strong>en</strong> de te verwacht<strong>en</strong><br />

verstor<strong>en</strong>de effect<strong>en</strong> van de <strong>in</strong>greep waar<strong>voor</strong> vergunn<strong>in</strong>g gevraagd wordt.<br />

• Het onderzoek<strong>en</strong> welke mogelijkhed<strong>en</strong> er zijn, of welk perspectief er is, <strong>voor</strong> <strong>in</strong> situ behoud <strong>en</strong> wat<br />

daar<strong>voor</strong> de rand<strong>voor</strong>waard<strong>en</strong> zijn;<br />

• Het gev<strong>en</strong> van aanbevel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>met</strong> betrekk<strong>in</strong>g tot de bij ev<strong>en</strong>tueel vervolgonderzoek toe te pass<strong>en</strong><br />

strategieën, <strong>met</strong>hod<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong>, onderzoeksprioriteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderzoeksvrag<strong>en</strong>;<br />

• Het gev<strong>en</strong> van aanbevel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>met</strong> betrekk<strong>in</strong>g tot de aard van ev<strong>en</strong>tueel te nem<strong>en</strong> behoudsmaatregel<strong>en</strong>.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


HOOFDSTUK 3. EERDER UITGEVOERD ONDERZOEK<br />

• Onderzoeksmeld<strong>in</strong>gnummer [ARCHIS-gegev<strong>en</strong>s]<br />

• Soort onderzoek [Bureauonderzoek]<br />

[IVO-O (verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d/karter<strong>en</strong>d …onderzoek/aanvull<strong>en</strong>d<br />

…onderzoek)]<br />

[etc.]<br />

• Uitvoerder [naam uitvoerder/bedrijf]<br />

• Uitvoer<strong>in</strong>gsperiode [maand, jaar]<br />

• Rapportage/publicatie [auteur(s), jaar, titel, reeks, reeksnummer, uitgever etc]<br />

• Bewaarplaats vond-<br />

De vondst<strong>en</strong> <strong>en</strong> docum<strong>en</strong>tatie van het uitgevoerde onderzoek<br />

st<strong>en</strong>/docum<strong>en</strong>tatie<br />

bev<strong>in</strong>d<strong>en</strong> zich <strong>in</strong> het [archief/depot] van [naam bedrijf] te<br />

[plaats] onder projectcode […]. Zij word<strong>en</strong> overgedrag<strong>en</strong> aan<br />

het [naam archeologisch depot].<br />

[Bov<strong>en</strong>staande tabel kopiër<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>vull<strong>en</strong> als meer publicaties <strong>voor</strong>hand<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong>/of meer typ<strong>en</strong> onderzoek<br />

uitgevoerd zijn]<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 77


78<br />

HOOFDSTUK 4. ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING<br />

4.1 Situer<strong>in</strong>g <strong>en</strong> <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g van het onderzoeksgebied<br />

Met ‘onderzoeksgebied’ of ‘onderzoeksterre<strong>in</strong>’ wordt bedoeld het <strong>in</strong> hoofdstuk 1 g<strong>en</strong>oemde onderzoeksgebied.<br />

4.2 Regionale archeologische <strong>en</strong> (cultuur)landschappelijke context<br />

Voor het grotere kader wordt verwez<strong>en</strong> naar het rapport bij de geme<strong>en</strong>telijke [maatregel<strong>en</strong>] [verwacht<strong>in</strong>gs]kaart.<br />

Hier wordt <strong>in</strong>gegaan op de directe omgev<strong>in</strong>g van het onderzoeksgebied.<br />

4.3 Aard <strong>en</strong> typer<strong>in</strong>g van de v<strong>in</strong>dplaats(<strong>en</strong>)<br />

[Bij<strong>voor</strong>beeld: ‘de [gekarteerde/eerder aangetroff<strong>en</strong>] v<strong>in</strong>dplaats bestaat waarschijnlijk uit e<strong>en</strong> terre<strong>in</strong><br />

<strong>met</strong> e<strong>en</strong> matige tot hoge dichtheid aan vondst<strong>en</strong> <strong>en</strong> spor<strong>en</strong> uit de [archeologische periode(n)], waarvan<br />

de vondstlaag gedeeltelijk is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> de bouw<strong>voor</strong>. Over de aanwezigheid of verbreid<strong>in</strong>g van het<br />

spoorniveau is we<strong>in</strong>ig bek<strong>en</strong>d; ook buit<strong>en</strong> de nu bek<strong>en</strong>de v<strong>in</strong>dplaats kunn<strong>en</strong> spor<strong>en</strong>rijke complex<strong>en</strong> <strong>met</strong><br />

e<strong>en</strong> lagere vondstdichtheid <strong>in</strong> e<strong>en</strong> zwak ontwikkelde cultuurlaag <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>. Dit spor<strong>en</strong>rijke maar vondstarme<br />

deel van het terre<strong>in</strong> is veel m<strong>in</strong>der ‘zichtbaar’ geweest tijd<strong>en</strong>s de eerder uitgevoerde boorprospecties’]<br />

4.4 Begr<strong>en</strong>z<strong>in</strong>g <strong>en</strong> oppervlakte van de v<strong>in</strong>dplaats(<strong>en</strong>), <strong>in</strong>di<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d<br />

[Duid aan waar de v<strong>in</strong>dplaats globaal ligt (op basis van eerder onderzoek). Bij<strong>voor</strong>beeld:<br />

De v<strong>in</strong>dplaats ligt <strong>in</strong> het c<strong>en</strong>trale deel van het plangebied op de lagere flank van e<strong>en</strong> dekzandrug. De<br />

oppervlakte is onbek<strong>en</strong>d]<br />

4.5 Bodemopbouw <strong>en</strong> stratigrafie<br />

[noem de resultat<strong>en</strong> uit <strong>voor</strong>afgaand onderzoek; normvrag<strong>en</strong> 1 t/m 4]<br />

4.6 Historisch grondgebruik <strong>en</strong> bebouw<strong>in</strong>g<br />

[noem de resultat<strong>en</strong> uit <strong>voor</strong>afgaand onderzoek, normvraag 5]<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


4.7 Prospectieve k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>en</strong> typer<strong>in</strong>g<br />

[noem de resultat<strong>en</strong> uit <strong>voor</strong>afgaand onderzoek, normvraag 6, 10 <strong>en</strong> 11; [aard van mobilia [materiaalsoort<strong>en</strong>,<br />

fragm<strong>en</strong>tatie, dichthed<strong>en</strong>] <strong>en</strong> immobilia, ruimtelijke <strong>en</strong> stratigrafische spreid<strong>in</strong>g, etc.) van (mogelijk)<br />

aanwezige vondst- <strong>en</strong>/of spoorcomplex<strong>en</strong>], normvraag 23 (diepteligg<strong>in</strong>g van de top van het niveau<br />

<strong>met</strong> archeologische vondst- <strong>en</strong>/of spoorcomplex<strong>en</strong> (‘vondstlaag’) t<strong>en</strong> opzichte van het maaiveld? Wat is de dikte<br />

van deze vondstlaag of vondstlag<strong>en</strong>), <strong>en</strong> normvraag 25 (<strong>in</strong> hoeverre de vondstlaag of het vondstmateriaal op, of<br />

<strong>in</strong>, de bodem repres<strong>en</strong>tatief is <strong>voor</strong> de ligg<strong>in</strong>g <strong>en</strong> verbreid<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel spor<strong>en</strong>niveau)]<br />

1.<br />

4.8 Archeologische stratigrafie <strong>en</strong> diepte van vondstlag<strong>en</strong><br />

[noem de resultat<strong>en</strong> uit <strong>voor</strong>afgaand onderzoek; normvrag<strong>en</strong> 22 t/m 25] Geef hier verder e<strong>en</strong> beknopte<br />

beschrijv<strong>in</strong>g van de laagope<strong>en</strong>volg<strong>in</strong>g (normvrag<strong>en</strong> 1 t/m 4 <strong>en</strong> 20) <strong>en</strong> maak duidelijk <strong>in</strong> welke lag<strong>en</strong> je<br />

de archeologische rest<strong>en</strong> verwacht. Vermeld alle<strong>en</strong> de diepte (-Mv) van de vondstlag<strong>en</strong> <strong>en</strong> het verwachte<br />

spor<strong>en</strong>niveau. Geef <strong>in</strong>di<strong>en</strong> mogelijk aan tot hoe diep -Mv de verwachte <strong>en</strong> reeds aanwezige<br />

verstor<strong>in</strong>g reikt.]<br />

4.9 Structur<strong>en</strong> <strong>en</strong> spor<strong>en</strong> (systemisch)<br />

[Interpretatie van de v<strong>in</strong>dplaats op basis van eerder uitgevoerd onderzoek , bij<strong>voor</strong>beeld: ‘Ter hoogte<br />

van de prehistorische v<strong>in</strong>dplaats zijn direct onder de rec<strong>en</strong>te bouw<strong>voor</strong> rest<strong>en</strong> van haardkuil<strong>en</strong> <strong>en</strong> paalkuil<strong>en</strong><br />

te verwacht<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel spor<strong>en</strong> van eergetouwkrass<strong>en</strong> (<strong>in</strong>di<strong>en</strong> nog sprake zou zijn van bewon<strong>in</strong>g/gebruik<br />

<strong>in</strong> het Midd<strong>en</strong> Neolithicum). De kans op de aanwezigheid van grafstructur<strong>en</strong> (crematiegrav<strong>en</strong>,<br />

grafgreppels,lijk silhouett<strong>en</strong>) wordt ger<strong>in</strong>g geacht, maar is niet geheel uit te sluit<strong>en</strong>.’<br />

Of: ‘Te verwacht<strong>en</strong> structur<strong>en</strong> <strong>in</strong> het beekdal zijn beschoei<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, viswer<strong>en</strong> (<strong>met</strong> fuik<strong>en</strong>), plankier<strong>en</strong>,<br />

stak<strong>en</strong>, pal<strong>en</strong> <strong>en</strong> vlechtwerk.’]<br />

4.10 Anorganische artefact<strong>en</strong><br />

[Noem, gelet op de (verwachte of aangetroff<strong>en</strong>) v<strong>in</strong>dplaats, de te verwacht<strong>en</strong> categorieën, bij<strong>voor</strong>beeld:<br />

Verwacht word<strong>en</strong> artefact<strong>en</strong> van vuurste<strong>en</strong>, natuurste<strong>en</strong>, aardewerk, glas <strong>en</strong> <strong>met</strong>aal al dan niet <strong>in</strong> relatie<br />

tot de archeologische spor<strong>en</strong>]<br />

4.11 Organische artefact<strong>en</strong><br />

[Noem, gelet op je (verwachte of aangetroff<strong>en</strong>) v<strong>in</strong>dplaats, de te verwacht<strong>en</strong> categorieën, bij<strong>voor</strong>beeld:<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 79


80<br />

‘De kans dat ev<strong>en</strong>tuele gebruiks<strong>voor</strong>werp<strong>en</strong> van hout, be<strong>en</strong>, leer, textiel <strong>en</strong> dergelijke bewaard zijn<br />

geblev<strong>en</strong>, is gezi<strong>en</strong> de lithologische context (zand) <strong>en</strong> de grote ouderdom zeer kle<strong>in</strong>’, of: ‘Gelet op de<br />

archeologische context (vondst- <strong>en</strong> spoorcomplex<strong>en</strong> <strong>met</strong> kans op diep <strong>in</strong>gegrav<strong>en</strong> grondspor<strong>en</strong> onder<br />

de grondwaterspiegel) zijn gebruiks<strong>voor</strong>werp<strong>en</strong> van hout, be<strong>en</strong>, leer, textiel <strong>en</strong> dergelijke te verwacht<strong>en</strong>.]<br />

4.12 Archeozoölogische <strong>en</strong> -botanische rest<strong>en</strong><br />

[Noem, gelet op de (verwachte of aangetroff<strong>en</strong>) v<strong>in</strong>dplaats, de verwachte categorieën, bij<strong>voor</strong>beeld:<br />

Gelet op de lithologische omstandighed<strong>en</strong> zijn naast verbrande/verkoolde/gecalc<strong>in</strong>eerde paleoecologische<br />

rest<strong>en</strong>, ook onverbrande dierlijke <strong>en</strong> plantaardige rest<strong>en</strong> (bot, gewei, hoorn, hout, zad<strong>en</strong>)<br />

te verwacht<strong>en</strong>]<br />

4.13 M<strong>en</strong>selijke rest<strong>en</strong><br />

[Geef aan of (onverbrande) m<strong>en</strong>selijke rest<strong>en</strong> (grav<strong>en</strong>) word<strong>en</strong> verwacht, bij<strong>voor</strong>beeld:<br />

‘Gelet op de verwachte archeologische context <strong>en</strong> conserver<strong>in</strong>gsomstandighed<strong>en</strong> wordt de aanwezigheid<br />

van onverbrande m<strong>en</strong>selijke rest<strong>en</strong> (grav<strong>en</strong>) zeer onwaarschijnlijk geacht’].<br />

4.14 Gaafheid <strong>en</strong> conserver<strong>in</strong>g<br />

[Geef e<strong>en</strong> uitspraak op (verwacht) v<strong>in</strong>dplaatsniveau. Noem ev<strong>en</strong>tuele verticale <strong>en</strong> horizontale verstor<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />

bij<strong>voor</strong>beeld: ‘de v<strong>in</strong>dplaats wordt doorsned<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> brede sloot <strong>en</strong> e<strong>en</strong> kabel- <strong>en</strong> leid<strong>in</strong>g<strong>en</strong>straat.<br />

Op basis van het booronderzoek wordt verwacht dat de vondstlaag grot<strong>en</strong>deels verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> is,<br />

<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> de dieper <strong>in</strong>gegrav<strong>en</strong> grondspor<strong>en</strong> nog aanwezig zijn’]<br />

[De conserver<strong>in</strong>g slaat op de mate van verwachte zichtbaarheid/herk<strong>en</strong>baarheid van grondspor<strong>en</strong>, bij<strong>voor</strong>beeld:<br />

Door verbru<strong>in</strong><strong>in</strong>g zijn de grondspor<strong>en</strong> slecht zichtbaar.<br />

Als gevolg van uitspoel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> bioturbatie zijn de ev<strong>en</strong>tuele grondspor<strong>en</strong> mogelijk pas op e<strong>en</strong> diepte van<br />

<strong>en</strong>kele deci<strong>met</strong>ers <strong>in</strong> de C-horizont zichtbaar]<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


HOOFDSTUK 5. DOELSTELLING EN VRAAGSTELLING<br />

5.1 Doelstell<strong>in</strong>g<br />

Bij karter<strong>en</strong>d proefsleuv<strong>en</strong>onderzoek<br />

De doelstell<strong>in</strong>g van karter<strong>en</strong>d proefsleuv<strong>en</strong>onderzoek is het aanvull<strong>en</strong> <strong>en</strong> toets<strong>en</strong> van de gespecificeerde<br />

archeologische verwacht<strong>in</strong>g, zoals geformuleerd <strong>in</strong> het bureauonderzoek (conform KNA versie 3.2<br />

protocol 4003 <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d veldonderzoek). Indi<strong>en</strong> het onderzoek <strong>in</strong>derdaad archeologische rest<strong>en</strong><br />

oplevert, di<strong>en</strong>t de archeologische waarde hiervan direct aansluit<strong>en</strong>d te word<strong>en</strong> vastgesteld (zie doelstell<strong>in</strong>g<br />

‘Bij waarder<strong>en</strong>d proefsleuv<strong>en</strong>onderzoek’). Het onderzoek komt <strong>voor</strong>t uit de eis<strong>en</strong> die de bevoegde<br />

overheid stelt aan de aanvraag <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> omgev<strong>in</strong>gsvergunn<strong>in</strong>g.<br />

Bij waarder<strong>en</strong>d proefsleuv<strong>en</strong>onderzoek<br />

De doelstell<strong>in</strong>g van het onderzoek is het vaststell<strong>en</strong> van de archeologische waarde van het terre<strong>in</strong> c.q.<br />

de archeologische v<strong>in</strong>dplaats (waardestell<strong>in</strong>g conform KNA versie 3.2 Bijlage IV waarder<strong>en</strong> van v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> eis<strong>en</strong> gesteld <strong>in</strong> dit PvE). Het onderzoek komt <strong>voor</strong>t uit de eis<strong>en</strong> die de bevoegde overheid<br />

stelt aan de aanvraag <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> omgev<strong>in</strong>gsvergunn<strong>in</strong>g of de wijzig<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> bestemm<strong>in</strong>gsplan. Het<br />

resultaat van e<strong>en</strong> IVO is e<strong>en</strong> rapport <strong>met</strong> e<strong>en</strong> waarder<strong>in</strong>g <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>in</strong>houdelijk (selectie-)advies (buit<strong>en</strong><br />

norm<strong>en</strong> van tijd <strong>en</strong> geld), aan de hand waarvan e<strong>en</strong> <strong>beleid</strong>sbesliss<strong>in</strong>g g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong>. Dit betek<strong>en</strong>t<br />

dat de veldactiviteit<strong>en</strong> uitgevoerd word<strong>en</strong> tot het niveau waarop deze besliss<strong>in</strong>g gefundeerd g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

kan word<strong>en</strong>, dat wil zegg<strong>en</strong> dat de archeologische waard<strong>en</strong> van het terre<strong>in</strong>/v<strong>in</strong>dplaats <strong>in</strong> voldo<strong>en</strong>de<br />

mate zijn vastgesteld.<br />

5.2 Relatie <strong>met</strong> NOaA <strong>en</strong>/of andere onderzoekskaders<br />

Voor e<strong>en</strong> proefsleuv<strong>en</strong>onderzoek is de NOaA niet verplicht, maar kan wel richt<strong>in</strong>ggev<strong>en</strong>d word<strong>en</strong> <strong>in</strong>gezet.<br />

Wel van toepass<strong>in</strong>g is de regionale archeologische k<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da (zie hoofdstuk 11; K<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da<br />

<strong>Archeologie</strong> Oost Gelderland; Boonstra e.a. 2011) <strong>en</strong> de thans bek<strong>en</strong>de regionale <strong>voor</strong>raad archeologie<br />

(hoofdstuk 12: Zoetbrood e.a. 2006). De topthema´s uit de K<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da <strong>Archeologie</strong> Oost/Gelderland<br />

(Hoofdstuk 11: Boonstra e.a. 2011) zijn - getuige de onbalans <strong>in</strong> de huidige regionale <strong>voor</strong>raad archeologie<br />

- uitdrukkelijk niet bedoelt als selectie-<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 81


82<br />

5.3 Onderzoeksvrag<strong>en</strong><br />

De onderzoeksvrag<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> puntsgewijs <strong>en</strong> beargum<strong>en</strong>teerd beantwoord te word<strong>en</strong>. Indi<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> ant-<br />

woord mogelijk is, di<strong>en</strong>t dat beargum<strong>en</strong>teerd toegelicht te word<strong>en</strong>.<br />

5.3.1 Bodemopbouw <strong>en</strong> landschap<br />

1. Hoe is de opbouw van het profiel (lithologische laagope<strong>en</strong>volg<strong>in</strong>g <strong>en</strong> bodemhorizont<strong>en</strong>)?<br />

2. Wat was (waarschijnlijk) het niveau van het maaiveld <strong>in</strong> de onderscheid<strong>en</strong> archeologische period<strong>en</strong>?<br />

3. Welke hydromorfe k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> zijn <strong>in</strong> het profiel aanwezig (spor<strong>en</strong> van oxidatie <strong>en</strong> reductie) <strong>en</strong> op<br />

welke diepte(n)?<br />

4. Welke lag<strong>en</strong>/bodemhorizont<strong>en</strong> zijn kalkrijk, kalkarm of kalkloos?<br />

5. Wat is de grondwaterstand <strong>en</strong> de grondwatertrap ter plaatse?<br />

6. Welke lag<strong>en</strong>/bodemhorizont<strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong> organische rest<strong>en</strong> (plant<strong>en</strong>rest<strong>en</strong>, dierrest<strong>en</strong>)?<br />

7. In het kader van waardestell<strong>en</strong>d onderzoek, zijn er, gelet op de lokale lithologie, bodems <strong>en</strong> hydrologie,<br />

onverbrande dierlijke <strong>en</strong> plantaardige rest<strong>en</strong>:<br />

a) te verwacht<strong>en</strong>?<br />

b) Zo ja, <strong>in</strong> welke context(<strong>en</strong>)?<br />

8. Zijn er:<br />

a. Sedim<strong>en</strong>tiefases te onderscheid<strong>en</strong> <strong>in</strong> het profiel?<br />

b. Wat zijn de onderscheid<strong>en</strong>de k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> daarvan?<br />

c. Wat is de geschatte dater<strong>in</strong>g?<br />

d. Heeft tuss<strong>en</strong> de onderscheid<strong>en</strong> fases van sedim<strong>en</strong>tatie bodemvorm<strong>in</strong>g plaats gevond<strong>en</strong>?<br />

9. Is er sprake van process<strong>en</strong> van bodemvorm<strong>in</strong>g, erosie, laterale verplaats<strong>in</strong>g, afdekk<strong>in</strong>g?<br />

10. Is er sprake van process<strong>en</strong> van vernatt<strong>in</strong>g (gley, ve<strong>en</strong>vorm<strong>in</strong>g) <strong>en</strong>/of verdrog<strong>in</strong>g (ev<strong>en</strong>tueel verstuiv<strong>in</strong>g?<br />

11. In welke mate is de bodem <strong>in</strong> het plangebied verstoord?<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


5.3.2 Spor<strong>en</strong>, structur<strong>en</strong>, vondst<strong>en</strong> <strong>en</strong> paleo-ecologische rest<strong>en</strong><br />

Indi<strong>en</strong> het onderzoek ge<strong>en</strong> archeologische rest<strong>en</strong> oplevert of categoraal beperkte (bij<strong>voor</strong>beeld alle<strong>en</strong><br />

losse diffuus verspreide vondst<strong>en</strong>), welke verklar<strong>in</strong>g is hier<strong>voor</strong> te gev<strong>en</strong>? Is er sprake van :<br />

• (Sub)rec<strong>en</strong>te 2 verstor<strong>in</strong>g <strong>en</strong> postdepositionele process<strong>en</strong>?<br />

• Beperk<strong>in</strong>g van de archeologische waarnem<strong>in</strong>gsmogelijkhed<strong>en</strong> door bodemprocess<strong>en</strong>, <strong>met</strong>hodische,<br />

technische, logistieke of personele beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, weersomstandighed<strong>en</strong>, terre<strong>in</strong>omstandighed<strong>en</strong> (zoals<br />

huidig gebruik)?<br />

• Afwezigheid van bewon<strong>in</strong>g <strong>en</strong>/of <strong>in</strong>t<strong>en</strong>sief landgebruik?<br />

• E<strong>en</strong> comb<strong>in</strong>atie van g<strong>en</strong>oemde factor<strong>en</strong>?<br />

De antwoord<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> beargum<strong>en</strong>teerd toegelicht te word<strong>en</strong>.<br />

Indi<strong>en</strong> het onderzoek wel archeologische rest<strong>en</strong> heeft opgeleverd:<br />

Spor<strong>en</strong> <strong>en</strong> structur<strong>en</strong><br />

12. Is er sprake van loopvlakk<strong>en</strong>, ophog<strong>in</strong>gslag<strong>en</strong> of cultuurlag<strong>en</strong>?<br />

13. Welke archeologische lag<strong>en</strong> 3 zijn <strong>in</strong> het profiel te onderscheid<strong>en</strong> <strong>en</strong> wat is de diepte, dikte, textuur <strong>en</strong> vull<strong>in</strong>g?<br />

14. Welke spor<strong>en</strong> zijn te onderscheid<strong>en</strong> <strong>en</strong> wat is de vorm, diepte, l<strong>en</strong>gte, breedte, textuur, kleur, vull<strong>in</strong>g? 4<br />

15. Hoe is de horizontale <strong>en</strong> verticale spreid<strong>in</strong>g van spor<strong>en</strong> <strong>en</strong> wat is hun sam<strong>en</strong>hang?<br />

16. In welke mate zijn:<br />

a. lag<strong>en</strong> <strong>en</strong> spor<strong>en</strong> op vlakk<strong>en</strong> te koppel<strong>en</strong> aan lag<strong>en</strong> <strong>in</strong> de profiel<strong>en</strong>?<br />

b. Wat zijn de <strong>in</strong>grav<strong>in</strong>gsniveaus?<br />

2 Onder subrec<strong>en</strong>t wordt verstaan: na circa 1900. Onder rec<strong>en</strong>t wordt verstaan: na circa 1950.<br />

3 Dit is e<strong>en</strong> <strong>met</strong> het ongewap<strong>en</strong>de oog waarneembare laag die zich onderscheidt van de lag<strong>en</strong> eronder <strong>en</strong> erbov<strong>en</strong> door de aanwezigheid van<br />

(e<strong>en</strong> microfractie van) artefact<strong>en</strong> <strong>en</strong> mogelijk-antropog<strong>en</strong>e object<strong>en</strong> of aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>voor</strong> bewerk<strong>in</strong>g/betred<strong>in</strong>g. Veelal betreft het de top van<br />

de woonlaag (loopvlak) waar het substraat door grondbewerk<strong>in</strong>g, betred<strong>in</strong>g <strong>en</strong> verm<strong>en</strong>g<strong>in</strong>g <strong>met</strong> afvalmateriaal e<strong>en</strong> afwijk<strong>en</strong>de bodemstructuur<br />

<strong>en</strong> kleur heeft gekreg<strong>en</strong>. Vaak ligt de archeologische laag als e<strong>en</strong> dek<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> spor<strong>en</strong>niveau.<br />

4 Deze vraag wordt <strong>in</strong> e<strong>en</strong> tabel (bijlage) <strong>met</strong> toelicht<strong>en</strong>de tekst <strong>in</strong> het rapport beantwoord.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 83


84<br />

17. Hoe is<br />

a. de stratigrafie <strong>in</strong> antropog<strong>en</strong>e z<strong>in</strong>?<br />

b. Zijn er meerdere spor<strong>en</strong>niveau’s aanwezig, m.a.w. moet<strong>en</strong> er meerdere vlakk<strong>en</strong> op verschill<strong>en</strong>de<br />

dieptes word<strong>en</strong> aangelegd <strong>en</strong> gedocum<strong>en</strong>teerd om alle periodes <strong>in</strong>zichtelijk te krijg<strong>en</strong>?<br />

c. Zo ja op welke diepte bev<strong>in</strong>d<strong>en</strong> zich deze niveau’s <strong>en</strong> welke periodes zitt<strong>en</strong> op welke niveau’s?<br />

18. Zijn begr<strong>en</strong>z<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van het spor<strong>en</strong>complex vast te stell<strong>en</strong>?<br />

19. Wat is de aard <strong>en</strong>/of de functie <strong>en</strong> conserver<strong>in</strong>g van de spor<strong>en</strong>?<br />

20. Wat is de relatieve <strong>en</strong>/of absolute dater<strong>in</strong>g van de spor<strong>en</strong> <strong>en</strong> spoorniveaus <strong>en</strong> waarop is de dater<strong>in</strong>g<br />

gebaseerd?<br />

21. Zijn er (del<strong>en</strong> van) structur<strong>en</strong> 5 te onderscheid<strong>en</strong>? Zo ja,<br />

a. Van welk soort (mogelijke) structur<strong>en</strong>?<br />

b. Welke (mogelijke) del<strong>en</strong>?<br />

c. Wat is de relatieve <strong>en</strong>/of absolute dater<strong>in</strong>g van de structur<strong>en</strong>?<br />

d. Waarop is/zijn de dater<strong>in</strong>g(<strong>en</strong>) gebaseerd?<br />

e. Is er bij ste<strong>en</strong>bouw sprake van hergebruikt bouwmateriaal?<br />

22. Is er sprake van perifere <strong>en</strong> c<strong>en</strong>trale zones?<br />

23. Indi<strong>en</strong> er ge<strong>en</strong> of we<strong>in</strong>ig paalspor<strong>en</strong> zijn: <strong>in</strong> welke mate kan er sprake zijn van bouw<strong>met</strong>hod<strong>en</strong> die<br />

ge<strong>en</strong> of we<strong>in</strong>ig spor<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> nagelat<strong>en</strong> <strong>en</strong> is dat af te leid<strong>en</strong> uit vondst<strong>en</strong> of andere spor<strong>en</strong>?<br />

24. Welke faser<strong>in</strong>g (relatieve <strong>en</strong> absolute dater<strong>in</strong>g) is <strong>in</strong> de v<strong>in</strong>dplaats aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>?<br />

25. Indi<strong>en</strong> grav<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong>:<br />

a. Is sprake van <strong>en</strong>kele <strong>in</strong>dividuele grav<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> groter grafveld?<br />

b. Wat kan word<strong>en</strong> gezegd over de locaties van begrav<strong>in</strong>g<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte van gelijktijdige <strong>en</strong> nietgelijktijdige<br />

bewon<strong>in</strong>g (<strong>in</strong>di<strong>en</strong> dater<strong>in</strong>g<strong>en</strong> dit mogelijk mak<strong>en</strong>)?<br />

c. Welke vorm van begrav<strong>in</strong>g is gevolgd (crematie/<strong>in</strong>humatie)?<br />

5 Onder structur<strong>en</strong> word<strong>en</strong> verstaan al dan niet volledige plattegrond<strong>en</strong> van hout<strong>en</strong> gebouw<strong>en</strong> of constructies, rest<strong>en</strong> van st<strong>en</strong><strong>en</strong> gebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

karakteristieke, functioneel te onderscheid<strong>en</strong> grondspor<strong>en</strong>, zoals hutkomm<strong>en</strong>, waterputt<strong>en</strong>, grav<strong>en</strong>, etc.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


Vondst<strong>en</strong> <strong>en</strong> paleo-ecologische rest<strong>en</strong><br />

26. Welke mobiele vondst<strong>en</strong> zijn gedaan?<br />

a. Om welke material<strong>en</strong>, soort<strong>en</strong>, typ<strong>en</strong>, functies, aantall<strong>en</strong>, gewicht<strong>en</strong> gaat het <strong>en</strong> uit welke con-<br />

text kom<strong>en</strong> de vondst<strong>en</strong>? 6<br />

b. Wat is de dater<strong>in</strong>g van de vondst<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarop is de dater<strong>in</strong>g gebaseerd?<br />

27. In welke mate bev<strong>in</strong>d<strong>en</strong> vondst<strong>en</strong> zich <strong>in</strong> primaire positie/geslot<strong>en</strong> context <strong>en</strong> <strong>in</strong> welke mate gaat<br />

het om vondst<strong>en</strong> zonder context?<br />

28. Welke conclusies zijn te trekk<strong>en</strong> uit de fragm<strong>en</strong>tatiegraad <strong>en</strong> de mate van conserver<strong>in</strong>g of verwe-<br />

r<strong>in</strong>g van vondst<strong>en</strong>?<br />

29. Wat is de vondstdichtheid (aantal scherv<strong>en</strong> per m 2 ) per vlak, per werkput <strong>en</strong> <strong>in</strong> het geheel?<br />

30. Zijn er plaats<strong>en</strong> aan te wijz<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>d grote vondstconc<strong>en</strong>tratie <strong>en</strong> wat is de sam<strong>en</strong>stel-<br />

l<strong>in</strong>g ervan?<br />

31. In welke mate drag<strong>en</strong> de mobiele vondst<strong>en</strong> bij aan de dater<strong>in</strong>g van lag<strong>en</strong>, spor<strong>en</strong>, structur<strong>en</strong>?<br />

32. Is er sprake van (k<strong>en</strong>nelijk) <strong>in</strong>t<strong>en</strong>tionele deposities?<br />

33. Hoe zijn de verhoud<strong>in</strong>g<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> lokaal of <strong>in</strong> de nabijheid gewonn<strong>en</strong> of geproduceerd materiaal <strong>en</strong><br />

importmateriaal?<br />

34. Wat is<br />

a. de aard <strong>en</strong> conserver<strong>in</strong>g van paleo-ecologische rest<strong>en</strong>? 7<br />

b. In welke mate <strong>en</strong> <strong>in</strong> welke context word<strong>en</strong> ze aangetroff<strong>en</strong>?<br />

c. Welke betek<strong>en</strong>is ontl<strong>en</strong><strong>en</strong> zij of kunn<strong>en</strong> zij gev<strong>en</strong> aan deze context?<br />

d. In welke mate kunn<strong>en</strong> ze bijdrag<strong>en</strong> aan de dater<strong>in</strong>g van spor<strong>en</strong>, lag<strong>en</strong>, structur<strong>en</strong>?<br />

35. Welke <strong>in</strong>formatie kunn<strong>en</strong> zij gev<strong>en</strong> over landschap <strong>en</strong> vegetatie (<strong>voor</strong>afgaand, tijd<strong>en</strong>s <strong>en</strong>/of na bewon<strong>in</strong>gsfase(n)),<br />

voedseleconomie, verwerv<strong>in</strong>g <strong>en</strong> toepass<strong>in</strong>g van organisch materiaal e.d.?<br />

6 Deze vraag wordt <strong>in</strong> e<strong>en</strong> tabel (bijlage) <strong>met</strong> toelicht<strong>en</strong>de tekst <strong>in</strong> het rapport beantwoord.<br />

7 Deze specialistische vraag wordt <strong>in</strong> e<strong>en</strong> tabel (bijlage) <strong>met</strong> toelicht<strong>en</strong>de tekst <strong>in</strong> het rapport beantwoord.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 85


86<br />

5.3.3 Relatie <strong>met</strong> de K<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da <strong>Archeologie</strong> Oost Gelderland (hoofdstuk 11)<br />

36. Welke nadere uitsprak<strong>en</strong> – op basis van de grondspor<strong>en</strong> <strong>en</strong> het vondstmateriaal – zijn te do<strong>en</strong><br />

over:<br />

a. De aard van de activiteit<strong>en</strong>, de materiële cultuur, de economie <strong>en</strong> functie van de v<strong>in</strong>dplaats(<strong>en</strong>)<br />

b. De gebruiksduur van de v<strong>in</strong>dplaats(<strong>en</strong>)<br />

c. Ev<strong>en</strong>tuele verander<strong>in</strong>g<strong>en</strong> door de tijd he<strong>en</strong>?<br />

37. In welke mate is er sprake van discont<strong>in</strong>uïteit of cont<strong>in</strong>uïteit van activiteit<strong>en</strong>?<br />

38. Kan aan de hand van het aangetroff<strong>en</strong> zoölogisch <strong>en</strong> botanisch materiaal <strong>in</strong> pot<strong>en</strong>tie<br />

a. E<strong>en</strong> (voedsel-)economie van de v<strong>in</strong>dplaats word<strong>en</strong> gereconstrueerd?<br />

b. Wat is de specifieke pot<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> welke <strong>met</strong>hod<strong>en</strong> zijn het meest kansrijk?<br />

39. Kan aan de hand van het aangetroff<strong>en</strong> zoölogisch <strong>en</strong> botanisch materiaal <strong>in</strong> pot<strong>en</strong>tie word<strong>en</strong> afgeleid:<br />

a. Hoe het (cultuur)landschap <strong>voor</strong>, tijd<strong>en</strong>s <strong>en</strong> na de fase van activiteit<strong>en</strong> er heeft uit gezi<strong>en</strong>?<br />

b. Indi<strong>en</strong> ja, wat is de specifieke pot<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> welke <strong>met</strong>hod<strong>en</strong> zijn het meest kansrijk?<br />

40. Hoe vergelijkbaar is de onderzochte locatie <strong>met</strong> andere locaties <strong>met</strong> dit complextype <strong>in</strong> Oost-<br />

Gelderland <strong>en</strong> deze dater<strong>in</strong>g?<br />

41. In hoeverre vorm<strong>en</strong> de grondspor<strong>en</strong> <strong>en</strong> het vondstmateriaal - <strong>en</strong> de <strong>in</strong>terpretatie van de functie <strong>en</strong><br />

het gebruik van de aangetroff<strong>en</strong> v<strong>in</strong>dplaats - e<strong>en</strong> pot<strong>en</strong>tiële <strong>in</strong>formatiebron <strong>voor</strong> één van de regionale<br />

topthema’s:<br />

a. Verdedig<strong>in</strong>g (§11.2)?<br />

b. Stads- <strong>en</strong> dorpsvorm<strong>in</strong>g (§11.3)?<br />

c. Ontwikkel<strong>in</strong>g oud hoev<strong>en</strong>landschap vanaf de laat-karol<strong>in</strong>gische periode (vanaf ca. de 9e eeuw)<br />

(§11.4)?<br />

d. Grondstofw<strong>in</strong>n<strong>in</strong>g, -productie <strong>en</strong> –gebruik (§11.5)?<br />

5.3.4 Waardebepal<strong>in</strong>g<br />

42. In welke mate zijn de archeologische k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van de locatie zichtbaar of herk<strong>en</strong>baar <strong>en</strong> <strong>in</strong> welke<br />

mate is er sprake van belev<strong>in</strong>gswaarde?<br />

43. Wat is:<br />

a. De fysieke kwaliteit van de aangetroff<strong>en</strong> archeologische rest<strong>en</strong>?<br />

b. Welke verschill<strong>en</strong> zijn er t.a.v. dit aspect b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het onderzoeksgebied?<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


44. Wat is:<br />

a. De <strong>in</strong>houdelijke kwaliteit van de aangetroff<strong>en</strong> rest<strong>en</strong>?<br />

b. Welke verschill<strong>en</strong> zijn er t.a.v. dit aspect b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het onderzoeksgebied?<br />

45. Waar <strong>en</strong> <strong>in</strong> welke mate is deze locatie geschikt <strong>voor</strong>:<br />

a. Paleo-ecologisch <strong>en</strong> natuurwet<strong>en</strong>schappelijk onderzoek?<br />

b. Welke <strong>met</strong>hod<strong>en</strong> zijn het meest kansrijk?<br />

46. Welke waarde is er sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>d te gev<strong>en</strong> aan het onderzoeksgebied <strong>en</strong> de daar<strong>in</strong> te onderscheid<strong>en</strong><br />

del<strong>en</strong> (b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> verticale <strong>en</strong>/of horizontale gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>; complextyp<strong>en</strong>, periode, sites)? Beschrijf <strong>en</strong><br />

bered<strong>en</strong>eer de verschill<strong>en</strong> <strong>in</strong> waarde. Maak daartoe gebruik van VSO6 (KNA-protocol 4003) <strong>en</strong> bijlage<br />

IV – waarder<strong>en</strong> van v<strong>in</strong>dplaats<strong>en</strong>. Maak tev<strong>en</strong>s gebruik van §5.3.3; hoofdstuk 11 <strong>en</strong> hoofdstuk<br />

12 (tabel 1; Zoetbrood e.a. 2006). Zie verder ook §5.2;<br />

47. Is er e<strong>en</strong> verwacht<strong>in</strong>g dat buit<strong>en</strong> het nu onderzochte gebied nog rest<strong>en</strong> van deze v<strong>in</strong>dplaats aanwezig<br />

zijn <strong>en</strong> wat is de verwacht<strong>in</strong>g over de fysieke <strong>en</strong> <strong>in</strong>houdelijke kwaliteit daarvan?<br />

5.3.5 Behoudsperspectief<br />

48. Indi<strong>en</strong> het daadwerkelijk om behoud<strong>en</strong>swaardige rest<strong>en</strong> gaat, welke realistische aanpass<strong>in</strong>g van de<br />

<strong>in</strong>richt<strong>in</strong>gsplann<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het plangebied zijn mogelijk <strong>voor</strong> het ter plaatse (<strong>in</strong> situ) behoud van de archeologische<br />

rest<strong>en</strong>?<br />

49. Welke planologische bescherm<strong>in</strong>gsmaatregel<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> toegepast moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om de <strong>in</strong>-situ<br />

aanwezige archeologische rest<strong>en</strong> duurzaam te behoud<strong>en</strong>?<br />

50. Indi<strong>en</strong> realistische aanpass<strong>in</strong>g van de <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>gsplann<strong>en</strong> mogelijk is, welke degradatiemechanism<strong>en</strong><br />

(waaronder zett<strong>in</strong>g, verander<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het fysisch-chemisch regime of grondwaterregime) <strong>in</strong><br />

spor<strong>en</strong> <strong>en</strong> material<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> optred<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele aangepaste <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g van het terre<strong>in</strong>, <strong>in</strong>clusief<br />

effect<strong>en</strong> van het aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> weg- <strong>en</strong> bouwcunett<strong>en</strong>, afvoer van bouw<strong>voor</strong>/ teelaarde, voertuigbeweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />

plaats<strong>en</strong> damwand<strong>en</strong>, hei<strong>en</strong>/trill<strong>en</strong>/bor<strong>en</strong>/puls<strong>en</strong>, <strong>in</strong>richt<strong>en</strong> gro<strong>en</strong>zones <strong>en</strong> beekherstel,<br />

aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> ondergrondse <strong>in</strong>frastructuur zoals dra<strong>in</strong>agepijp<strong>en</strong>, rioler<strong>in</strong>g, kabels <strong>en</strong> leid<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />

toepass<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de typ<strong>en</strong> funder<strong>in</strong>gstechniek<strong>en</strong>?<br />

51. Ná ontwikkel<strong>in</strong>g van de locatie <strong>met</strong> <strong>in</strong>-situ behoud, op welke wijze di<strong>en</strong>t de conditie (<strong>in</strong>houdelijke <strong>en</strong><br />

fysieke waarde) van het behoud<strong>en</strong>swaardige deel van het bodemarchief ge-monitored te word<strong>en</strong>?<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 87


88<br />

52. Ná ontwikkel<strong>in</strong>g van de locatie <strong>met</strong> <strong>in</strong>-situ behoud <strong>en</strong> monitor<strong>in</strong>g van de archeologische rest<strong>en</strong>:<br />

welke (realistische) mitiger<strong>en</strong>de <strong>in</strong>grep<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> toegepast bij constater<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> versnelde<br />

degradatie van de archeologische rest<strong>en</strong>?<br />

53. Is <strong>in</strong> het plangebied t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van het <strong>in</strong>-situ behoud vervolgonderzoek noodzakelijk <strong>en</strong> welke<br />

<strong>met</strong>hod<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> hierbij kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong>gezet?<br />

5.3.6 Conclusie, evaluatie, aanbevel<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

54. Hoe verhoud<strong>en</strong> de conclusies zich tot de resultat<strong>en</strong> van het eerdere onderzoek of andere bek<strong>en</strong>de<br />

gegev<strong>en</strong>s? In welke mate wijkt de geconstateerde waarde af van de eerder toegek<strong>en</strong>de waarde of<br />

van de gespecificeerde verwacht<strong>in</strong>g?<br />

55. In welke mate heeft dit onderzoek bij kunn<strong>en</strong> drag<strong>en</strong> aan onderzoeksthema’s uit de K<strong>en</strong>nisag<strong>en</strong>da<br />

<strong>Archeologie</strong> Oost-Gelderland? In welke mate heeft dit onderzoek <strong>in</strong> e<strong>en</strong> datalacune kunn<strong>en</strong> <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>?<br />

Hoe is het k<strong>en</strong>nisr<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t te omschrijv<strong>en</strong>?<br />

56. In welke mate zijn de gehanteerde strategieën <strong>en</strong> <strong>met</strong>hod<strong>en</strong> effectief geweest? Indi<strong>en</strong> het onderzoek<br />

niet volg<strong>en</strong>s plan kon word<strong>en</strong> uitgevoerd, om welke red<strong>en</strong> <strong>en</strong> op welke wijze is van het PvE<br />

afgewek<strong>en</strong>?<br />

57. Welk risico lop<strong>en</strong> de geconstateerde archeologische waard<strong>en</strong> door de <strong>voor</strong>g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> verstor<strong>in</strong>g? Is<br />

behoud of verder onderzoek vanuit AMZ-perspectief gew<strong>en</strong>st?<br />

58. Welke strategische <strong>en</strong> <strong>met</strong>hodische aanbevel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> <strong>voor</strong> vervolgonderzoek,<br />

zowel b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> dit onderzoeksgebied als <strong>in</strong> aangr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>de of naburige percel<strong>en</strong>?<br />

HOOFDSTUK 6. METHODEN EN TECHNIEKEN: OPERATIONALISERING<br />

6.1 Strategie <strong>en</strong> uitgangspunt<strong>en</strong><br />

• De strategie richt zich op het gehele plangebied <strong>en</strong> di<strong>en</strong>t te leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> goed begrip van de archeologische<br />

rest<strong>en</strong> <strong>in</strong> hun landschappelijke context <strong>en</strong> hun prospectieve k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> (toets<strong>in</strong>g <strong>voor</strong>onderzoek).<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


• De zoekstrategie di<strong>en</strong>t vastgesteld te word<strong>en</strong> aan de hand van de verwachte prospectiek<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />

zoals geformuleerd <strong>in</strong> het bureauonderzoek (zie hoofdstuk 4) <strong>en</strong> door toepass<strong>in</strong>g van de KNAleidraad<br />

Inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d veldonderzoek; deel: proefsleuv<strong>en</strong>onderzoek (versie 1.01/2009);<br />

• Uitgegaan wordt van e<strong>en</strong> onderzoek van t<strong>en</strong>m<strong>in</strong>ste […] proefsleuv<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> sleufbreedte van […]<br />

<strong>met</strong>er <strong>en</strong> e<strong>en</strong> sleufl<strong>en</strong>gte van […] <strong>met</strong>er, oftewel e<strong>en</strong> dekk<strong>in</strong>gsgraad van […]%. Uitgegaan wordt van<br />

het aanlegg<strong>en</strong> van […] vlakk<strong>en</strong>. Dit resulteert <strong>in</strong> e<strong>en</strong> oppervlakte van […] m 2 . De sleuv<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

[…] oriëntatie <strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> [stippellijn/kruis, <strong>en</strong>kel etc.] configuratie zo gelijkmatig mogelijk over<br />

het plangebied verdeeld.<br />

• Buit<strong>en</strong> het standaardpatroon kunn<strong>en</strong> naar <strong>in</strong>zicht van de uitvoer<strong>en</strong>de archeoloog <strong>en</strong> op basis van de<br />

resultat<strong>en</strong> extra sleuv<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gelegd of putt<strong>en</strong> word<strong>en</strong> uitgebreid, <strong>in</strong>di<strong>en</strong> dat <strong>voor</strong> de waarder<strong>in</strong>g<br />

noodzakelijk is. Hier<strong>voor</strong> di<strong>en</strong>t <strong>in</strong> de offerte rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g te word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong> <strong>met</strong> 10% van het te onderzoek<strong>en</strong><br />

oppervlak (zie onder). De besliss<strong>in</strong>g daartoe wordt <strong>in</strong> goed <strong>en</strong> tijdig overleg <strong>met</strong> het bevoegd<br />

gezag <strong>en</strong> vergunn<strong>in</strong>gvrager of <strong>in</strong>itiatiefnemer g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Het noodzakelijke meerwerk (<strong>en</strong> meerwerkkost<strong>en</strong>)<br />

di<strong>en</strong><strong>en</strong> schriftelijk vastgelegd te word<strong>en</strong> (zie Hoofdstuk 10);<br />

• Bij e<strong>en</strong> complexe stratigrafie, of <strong>in</strong>di<strong>en</strong> zich spor<strong>en</strong> op verschill<strong>en</strong>de niveaus bev<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> meerdere<br />

vlakk<strong>en</strong> aangelegd. Bor<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> <strong>in</strong> aanvull<strong>en</strong>de <strong>in</strong>formatie, wanneer proefsleuv<strong>en</strong>, kijkgat<strong>en</strong> of coupes<br />

niet diep g<strong>en</strong>oeg kunn<strong>en</strong> zijn. De besliss<strong>in</strong>g over het aanlegg<strong>en</strong> van meer vlakk<strong>en</strong> dan <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> <strong>in</strong> dit PvE<br />

wordt <strong>in</strong> goed <strong>en</strong> tijdig overleg <strong>met</strong> het bevoegd gezag <strong>en</strong> vergunn<strong>in</strong>gvrager of <strong>in</strong>itiatiefnemer g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>;<br />

• Bij het aantreff<strong>en</strong> van onverwachte complex<strong>en</strong>, of bijzondere <strong>en</strong> arbeids<strong>in</strong>t<strong>en</strong>sieve spor<strong>en</strong> wordt de<br />

vergunn<strong>in</strong>gvrager of <strong>in</strong>itiatiefnemer onmiddellijk gewaarschuwd. In overleg <strong>met</strong> de vergunn<strong>in</strong>gvrager<br />

of <strong>in</strong>itiatiefnemer <strong>en</strong> het bevoegd gezag wordt beslot<strong>en</strong> over de aanpak ervan;<br />

• Docum<strong>en</strong>tatie van de profiel<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t <strong>in</strong>zicht te gev<strong>en</strong> <strong>in</strong> de landschappelijke opbouw <strong>en</strong> <strong>in</strong> de stratigrafie.<br />

Docum<strong>en</strong>tatie van de vlakk<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t <strong>in</strong>zicht te gev<strong>en</strong> <strong>in</strong> de ruimtelijke geled<strong>in</strong>g <strong>en</strong> <strong>in</strong> de spreid<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> aard van spor<strong>en</strong>, structur<strong>en</strong> <strong>en</strong> vondst<strong>en</strong>. Docum<strong>en</strong>tatie van de spor<strong>en</strong> op het vlak <strong>en</strong> <strong>in</strong> coupes<br />

di<strong>en</strong>t <strong>in</strong> sam<strong>en</strong>hang <strong>met</strong> het verzamel<strong>en</strong> van vondst<strong>en</strong> <strong>en</strong> nem<strong>en</strong> van monsters <strong>in</strong>zicht te gev<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> de aard, dater<strong>in</strong>g <strong>en</strong> kwaliteit van spor<strong>en</strong>;<br />

• Bij e<strong>en</strong> complexe stratigrafie di<strong>en</strong>t reeds tijd<strong>en</strong>s het veldwerk de stratigrafische relatie tuss<strong>en</strong> lag<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> werkputt<strong>en</strong> (ruimtelijke relaties) te word<strong>en</strong> onderzocht <strong>en</strong> gedocum<strong>en</strong>teerd. Bor<strong>in</strong>g<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> waar<br />

nodig <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> <strong>in</strong> aanvull<strong>en</strong>de <strong>in</strong>formatie;<br />

• De offerte di<strong>en</strong>t gebaseerd te zijn op:<br />

[…] proefsleuv<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> totaaloppervlakte van [...] m 2 (oppervlakte proefsleuv<strong>en</strong> x vlakk<strong>en</strong> per<br />

proefsleuf <strong>in</strong>clusief 10% uitbreid<strong>in</strong>g);<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 89


90<br />

[…] m 2 te docum<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> profiel (hoogte x breedte);<br />

[…] verzamele<strong>en</strong>hed<strong>en</strong> (als de kost<strong>en</strong> <strong>voor</strong>al bepaald word<strong>en</strong> door het onderzoek van de vondst-<br />

laag).<br />

6.2 Method<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong> (veldwerk)<br />

In algem<strong>en</strong>e z<strong>in</strong> wordt gewerkt volg<strong>en</strong>s KNA 3.2 (IVO-P deelproces 2 (protocol 4003), specificaties OS<br />

02 t/m OS 11 (protocol 4004), volg<strong>en</strong>s de KNA-Leidraad Proefsleuv<strong>en</strong>onderzoek (Borsboom & Verhag<strong>en</strong><br />

2009) <strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s de KNA Veldhandleid<strong>in</strong>g <strong>Archeologie</strong> (<strong>Archeologie</strong> Leidraad 1; Carmiggelt &<br />

Schult<strong>en</strong> 2002).<br />

Aanvull<strong>in</strong>g op OS 2 (meetsysteem)<br />

• Zie <strong>voor</strong> het aantal <strong>en</strong> format<strong>en</strong> van de proefsleuv<strong>en</strong>, <strong>in</strong>clusief de hoekcoörd<strong>in</strong>at<strong>en</strong>, tabel […] bij dit<br />

PvE. Zie verder ook figuur [...] <strong>voor</strong> de ligg<strong>in</strong>g;<br />

Aanvull<strong>in</strong>g op OS 3 (vlakaanleg)<br />

• Mach<strong>in</strong>aal graafwerk wordt verricht door e<strong>en</strong> mach<strong>in</strong>e op rupsband<strong>en</strong>, t<strong>en</strong>zij dit om technische of<br />

logistieke red<strong>en</strong><strong>en</strong> niet mogelijk of w<strong>en</strong>selijk is, <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> gladde bak (<strong>in</strong>di<strong>en</strong> noodzakelijk e<strong>en</strong><br />

schaafbak);<br />

• De huidige bouw<strong>voor</strong> wordt verwijderd waarbij rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g wordt gehoud<strong>en</strong> <strong>met</strong> de top van de eerste<br />

vondstlaag;<br />

• De bov<strong>en</strong>grond wordt daarna laagsgewijs (<strong>met</strong> lag<strong>en</strong> van maximaal 10 cm per keer) verwijderd tot de<br />

top van de eerste vondstlaag, waarbij de grond <strong>met</strong> e<strong>en</strong> <strong>met</strong>aaldetector gecontroleerd wordt op het<br />

<strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> van <strong>met</strong>al<strong>en</strong> artefact<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanlegvondst<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geborg<strong>en</strong> (zie hieronder ‘Aanvull<strong>in</strong>g op<br />

OS 04’);<br />

• Aanleg van vlakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> afgrav<strong>en</strong> van lag<strong>en</strong> gebeurt daarna:<br />

- Zoveel mogelijk vanuit de stratigrafische opbouw, zodat vondst<strong>en</strong> per stratigrafische e<strong>en</strong>heid verzameld<br />

kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>;<br />

- Na iedere haal van de graafmach<strong>in</strong>e wordt de grond gecontroleerd;<br />

• De vlakk<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangelegd <strong>en</strong> gedocum<strong>en</strong>teerd op de niveaus waar spor<strong>en</strong> zichtbaar zijn <strong>en</strong> het<br />

vlak <strong>in</strong>terpretabel is;<br />

• Vlakk<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, waar nodig, <strong>met</strong> de hand opgeschaafd. Indi<strong>en</strong> spor<strong>en</strong> niet goed zichtbaar zijn, word<strong>en</strong><br />

deze <strong>met</strong> de hand opgeschaafd;<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


• Er wordt t<strong>en</strong>m<strong>in</strong>ste altijd één vlak aangelegd <strong>en</strong> gedocum<strong>en</strong>teerd, ook als dat ‘leeg’ of verstoord is.<br />

Dat vlak wordt <strong>in</strong> dat geval aangelegd op het niveau waar m<strong>en</strong> spor<strong>en</strong> had kunn<strong>en</strong> verwacht<strong>en</strong> (direct<br />

onder e<strong>en</strong> vondstlaag of op leesbaar niveau);<br />

• Waar nodig (bij<strong>voor</strong>beeld weg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>e complexe stratigrafie of de aanwezigheid van meerdere<br />

vondstniveau) wordt door middel van kijkgat<strong>en</strong> - <strong>in</strong> pr<strong>in</strong>cipe aan één uite<strong>in</strong>de van de werkput -<br />

bepaald wat de kans is op het aantreff<strong>en</strong> van diepere archeologische niveaus <strong>en</strong> op welke diepte deze<br />

zich bev<strong>in</strong>d<strong>en</strong>;<br />

• Bij het aantreff<strong>en</strong> van muurwerk <strong>en</strong> uitbraaksleuv<strong>en</strong> blijft e<strong>en</strong> profieldam haaks op de muur staan,<br />

zodanig dat de muur <strong>in</strong> verband <strong>met</strong> de bov<strong>en</strong>grond gedocum<strong>en</strong>teerd kan word<strong>en</strong>.<br />

Aanvull<strong>in</strong>g op OS 04 (verzamel<strong>en</strong> van vondst<strong>en</strong> <strong>en</strong> monsters):<br />

• Per haal van de mach<strong>in</strong>e wordt <strong>met</strong> behulp van e<strong>en</strong> <strong>met</strong>aaldetector door e<strong>en</strong> <strong>met</strong>aaldetectorspecialist<br />

het vlak afgezocht;<br />

• Metaalvondst<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere bijzondere aanlegvondst<strong>en</strong>, zoals compleet vaatwerk, word<strong>en</strong> per stuk<br />

driedim<strong>en</strong>sionaal <strong>in</strong>ge<strong>met</strong><strong>en</strong>, verzameld <strong>en</strong> onder e<strong>en</strong> afzonderlijk vondstnummer geregistreerd. Overige<br />

aanlegvondst<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong> vlaksegm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van maximaal 4 <strong>met</strong>er breedte x 5 <strong>met</strong>er l<strong>en</strong>gte verzameld;<br />

Dit geldt ook <strong>voor</strong> aanlegvondst<strong>en</strong> uit de bouw<strong>voor</strong>;<br />

• Complete of bijna complete pott<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> als conta<strong>in</strong>er gedi<strong>en</strong>d hebb<strong>en</strong>. Deze di<strong>en</strong><strong>en</strong> als geheel,<br />

<strong>in</strong>clusief vull<strong>in</strong>g, geborg<strong>en</strong>, gedocum<strong>en</strong>teerd <strong>en</strong> driedim<strong>en</strong>sionaal <strong>in</strong>ge<strong>met</strong><strong>en</strong> te word<strong>en</strong>;<br />

• Vondst<strong>en</strong> word<strong>en</strong> per spoor <strong>en</strong>/of per stratigrafische e<strong>en</strong>heid/laag verzameld (contextgericht). B<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> gecoupeerd spoor (zie ‘Aanvull<strong>in</strong>g op OS 07’) word<strong>en</strong> vondst<strong>en</strong> uit verschill<strong>en</strong>de vull<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, zoals<br />

paalkuil, paalkern, e.d., apart verzameld <strong>en</strong> geregistreerd;<br />

• Wanneer vuurst<strong>en</strong><strong>en</strong> artefact<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangetroff<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> dichtheid hoger dan 1 artefact per 2 m 2<br />

, kan e<strong>en</strong> vuurste<strong>en</strong>conc<strong>en</strong>tratie aanwezig zijn. In dat geval moet<strong>en</strong> de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van de conc<strong>en</strong>tratie<br />

b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de proefsleuf word<strong>en</strong> bepaald d.m.v. megabor<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> grid van 2,5 m bij 2 m waarbij het<br />

opgeboorde materiaal wordt gezeefd over e<strong>en</strong> zeef <strong>met</strong> e<strong>en</strong> maaswijdte van 3 mm. Wanneer de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />

bek<strong>en</strong>d zijn, zull<strong>en</strong> bij <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d onderzoek alle<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele vakk<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gedocum<strong>en</strong>teerd;<br />

voldo<strong>en</strong>de om e<strong>en</strong> vervolgstrategie bij def<strong>in</strong>itief onderzoek aan te bevel<strong>en</strong>. Van de vakk<strong>en</strong> zal e<strong>en</strong><br />

verticale verspreid<strong>in</strong>g van het vuurste<strong>en</strong>materiaal achterhaald moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door het sedim<strong>en</strong>t te<br />

zev<strong>en</strong> <strong>in</strong> vakk<strong>en</strong> van 50 cm bij 50 cm <strong>en</strong> laagjes van 5 cm. Het uitgegrav<strong>en</strong> materiaal wordt per laag<br />

gezeefd over e<strong>en</strong> zeef <strong>met</strong> e<strong>en</strong> maaswijdte van 3 mm. tot het niveau (m<strong>in</strong>imaal 10 cm onder het<br />

laatste vondstniveau) waarop ge<strong>en</strong> vuurste<strong>en</strong> meer wordt aangetroff<strong>en</strong>. Het aantal uit te voer<strong>en</strong> bo-<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 91


92<br />

r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> zeefvakk<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t te word<strong>en</strong> bepaald door de verantwoordelijke s<strong>en</strong>ior archeoloog <strong>in</strong> goed<br />

overleg <strong>met</strong> de vergunn<strong>in</strong>gvrager <strong>en</strong> het bevoegd gezag; Voor afsprak<strong>en</strong> over meerwerkkost<strong>en</strong> zie<br />

§10.1;<br />

• Bij muurwerk <strong>en</strong> uitbraaksleuv<strong>en</strong> wordt e<strong>en</strong> repres<strong>en</strong>tatieve selectie vondst<strong>en</strong> apart verzameld die<br />

zich hetzij bov<strong>en</strong>, hetzij b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> (tuss<strong>en</strong>), hetzij onder de st<strong>en</strong><strong>en</strong> of vull<strong>in</strong>g bev<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, hetzij afkomstig<br />

zijn uit de <strong>in</strong>steek.<br />

• Profiel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gecontroleerd op vondst<strong>en</strong> die per stratigrafische e<strong>en</strong>heid gedocum<strong>en</strong>teerd word<strong>en</strong>;<br />

• Vondst<strong>en</strong> die niet aan gegrav<strong>en</strong> spor<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gekoppeld, word<strong>en</strong> per laag verzameld b<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />

vlaksegm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van maximaal 4 <strong>met</strong>er breedte x 5 <strong>met</strong>er l<strong>en</strong>gte.<br />

• Vondstconc<strong>en</strong>traties zonder context word<strong>en</strong> <strong>in</strong>dividueel <strong>in</strong>ge<strong>met</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> geregistreerd;<br />

• Bijzondere vondst<strong>en</strong> word<strong>en</strong> driedim<strong>en</strong>sionaal <strong>in</strong>ge<strong>met</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> onder e<strong>en</strong> afzonderlijk vondstnummer<br />

geregistreerd. Bijzondere deposities b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> spor<strong>en</strong> word<strong>en</strong> afzonderlijk geregistreerd door middel<br />

van fotografie <strong>en</strong> tek<strong>en</strong><strong>in</strong>g (zie ‘Aanvull<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op OS 07’).<br />

• Metaalvondst<strong>en</strong> <strong>en</strong> bewerkt vuurste<strong>en</strong> word<strong>en</strong> driedim<strong>en</strong>sionaal <strong>in</strong>ge<strong>met</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong>di<strong>en</strong> zij (k<strong>en</strong>nelijk) diagnostische<br />

k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong> <strong>en</strong> zich <strong>in</strong> e<strong>en</strong> primaire context bev<strong>in</strong>d<strong>en</strong>.<br />

• Natuurste<strong>en</strong> wat wordt aangetroff<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> de natuurlijke context wordt uit vlakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> profiel<strong>en</strong> verzameld.<br />

In ieder geval wordt e<strong>en</strong> repres<strong>en</strong>tatieve steekproef g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Bij los ligg<strong>en</strong>de natuurst<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

wordt goed gelet op de mogelijkheid dat het om rest<strong>en</strong> van structur<strong>en</strong> gaat (rest<strong>en</strong> van fundam<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />

vloer<strong>en</strong>, poer<strong>en</strong> e.d.). Mogelijk bij e<strong>en</strong> structuur hor<strong>en</strong>de st<strong>en</strong><strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong>dividueel <strong>in</strong>ge<strong>met</strong><strong>en</strong>. Voor<br />

het verzamel<strong>en</strong> van natuurst<strong>en</strong><strong>en</strong> uit spor<strong>en</strong> zie onder ‘Aanvull<strong>in</strong>g op OS 07’.<br />

• Alle verzamelde vondst<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bewaard tot het mom<strong>en</strong>t van uitwerk<strong>en</strong>, selecter<strong>en</strong> <strong>en</strong> deponer<strong>en</strong>.<br />

Van (sub)rec<strong>en</strong>te 8 vondst<strong>en</strong> wordt e<strong>en</strong> repres<strong>en</strong>tatief deel verzameld <strong>in</strong>di<strong>en</strong> dit <strong>voor</strong> de <strong>in</strong>terpretatie<br />

van spor<strong>en</strong>, vlakk<strong>en</strong> of profiel<strong>en</strong> (verstor<strong>in</strong>g<strong>en</strong>) nodig is.<br />

Aanvull<strong>in</strong>g op OS 05 (registrer<strong>en</strong> vlakk<strong>en</strong>, grondspor<strong>en</strong>, profiel<strong>en</strong>):<br />

• Alle vlakk<strong>en</strong> word<strong>en</strong> getek<strong>en</strong>d, hetzij digitaal, hetzij analoog <strong>in</strong> schaal 1:50;<br />

• Alle structur<strong>en</strong>/grondspor<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong> het vlak getek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> driedim<strong>en</strong>sionaal <strong>in</strong>ge<strong>met</strong><strong>en</strong>;<br />

8 Onder subrec<strong>en</strong>t wordt verstaan: na circa 1900. Onder rec<strong>en</strong>t wordt verstaan: na circa 1950.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


• Complexe profiel<strong>en</strong> (lateraal <strong>en</strong>/of stratigrafisch) word<strong>en</strong> geheel gedocum<strong>en</strong>teerd. Hiertoe wordt per<br />

werkput het meest geschikte l<strong>en</strong>gteprofiel gekoz<strong>en</strong>. Indi<strong>en</strong> er sprake is van e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>duidige laagopbouw<br />

(sedim<strong>en</strong>t-stratigrafisch/bodemkundig), kan word<strong>en</strong> volstaan <strong>met</strong> het docum<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> van één<br />

profielkolom <strong>voor</strong> elke 20 <strong>met</strong>er werkput van m<strong>in</strong>imaal 2 m breed <strong>en</strong> tot 50 cm onder het diepste <strong>in</strong>grav<strong>in</strong>gsniveau<br />

(uitgezonderd zeer diepe <strong>in</strong>grav<strong>in</strong>g<strong>en</strong> als waterkuil<strong>en</strong>/-putt<strong>en</strong> e.d.). [Hiertoe zull<strong>en</strong><br />

naar verwacht<strong>in</strong>g de profielgat<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> leeggepompt];<br />

• De profiel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> volledig gedocum<strong>en</strong>teerd (<strong>in</strong><strong>met</strong><strong>en</strong>, waterpass<strong>en</strong>, fotografer<strong>en</strong> <strong>en</strong> beschrijv<strong>en</strong>),<br />

<strong>en</strong> volledig getek<strong>en</strong>d, hetzij digitaal, hetzij analoog <strong>in</strong> schaal 1:20;<br />

• B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het onderzoeksterre<strong>in</strong> ligg<strong>en</strong> de getek<strong>en</strong>de profiel<strong>en</strong> <strong>in</strong> elkaars verl<strong>en</strong>gde, t<strong>en</strong>zij dit niet w<strong>en</strong>selijk<br />

of niet mogelijk is. Verspr<strong>in</strong>g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> het profiel bij e<strong>en</strong> getrapte aanleg word<strong>en</strong> op tek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

aangegev<strong>en</strong>. In profieltek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> x, y, z-waard<strong>en</strong> <strong>in</strong> RD-coord<strong>in</strong>at<strong>en</strong> <strong>en</strong> NAP word<strong>en</strong> aangegev<strong>en</strong>,<br />

alsmede de ligg<strong>in</strong>g van het (de) vlak(k<strong>en</strong>), <strong>met</strong> het oog op de aansluit<strong>in</strong>g <strong>met</strong> vlaktek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> aangr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>de profiel<strong>en</strong>;<br />

• De profielbeschrijv<strong>in</strong>g voldoet aan de Nederlandse Norm NEN 5104, Classificatie van onverharde<br />

grondmonsters (Nederlands Normalisatie-<strong>in</strong>stituut, 1989);<br />

• De actuele grondwaterstand wordt gepeild door e<strong>en</strong> boorgat te mak<strong>en</strong> tot ruim onder het archeologisch<br />

relevante niveau <strong>en</strong> na <strong>en</strong>kele ur<strong>en</strong> de waterstand te peil<strong>en</strong> <strong>en</strong> vast te legg<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte van<br />

maaiveld <strong>en</strong> NAP;<br />

• Profiel- <strong>en</strong> vlaktek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> word<strong>en</strong> na elke velddag gecontroleerd op de aansluit<strong>in</strong>g van lag<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

spor<strong>en</strong>. Spor<strong>en</strong> <strong>en</strong> lag<strong>en</strong> die zowel <strong>in</strong> het vlak als <strong>in</strong> e<strong>en</strong> profiel zichtbaar zijn, krijg<strong>en</strong> hetzelfde<br />

spoornummer;<br />

• Profiel- <strong>en</strong> vlaktek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> werkputt<strong>en</strong> word<strong>en</strong>:<br />

- Tijdig, tijd<strong>en</strong>s het veldwerk, gecontroleerd op de aansluit<strong>in</strong>g van lag<strong>en</strong> <strong>en</strong> spor<strong>en</strong>.<br />

- De verschill<strong>en</strong>de stratigrafische niveaus <strong>in</strong> verschill<strong>en</strong>de putt<strong>en</strong> word<strong>en</strong> zo veel mogelijk gekoppeld;<br />

- Spor<strong>en</strong> <strong>en</strong> lag<strong>en</strong> die <strong>in</strong> één of meerdere werkputt<strong>en</strong> <strong>in</strong> ofwel het vlak, ofwel <strong>in</strong> e<strong>en</strong> profiel zichtbaar<br />

zijn, word<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s het veldwerk als zodanig herk<strong>en</strong>baar geregistreerd (zie onder § 6.1).<br />

• Van structur<strong>en</strong> <strong>en</strong> bijzondere spor<strong>en</strong> word<strong>en</strong> detailtek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> foto’s vervaardigd;<br />

• Alle spor<strong>en</strong> word<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong> <strong>in</strong> dag- <strong>en</strong> weekrapport<strong>en</strong> of de op daartoe geëig<strong>en</strong>de formulier<strong>en</strong>;<br />

• In het geval van bijzondere spor<strong>en</strong> (zoals <strong>in</strong>humatiegrav<strong>en</strong>) moet<strong>en</strong> specialist<strong>en</strong> op de betreff<strong>en</strong>de<br />

gebied<strong>en</strong> geraadpleegd <strong>en</strong> of <strong>in</strong>geschakeld word<strong>en</strong> bij het onderzoek<strong>en</strong> van de spor<strong>en</strong> (zie verder<br />

onder ‘Aanvull<strong>in</strong>g op OS 07’)<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 93


94<br />

Aanvull<strong>in</strong>g op OS 06 (hoogte<strong>met</strong><strong>in</strong>g):<br />

• Op alle vlakk<strong>en</strong> wordt om de […] <strong>met</strong>er breedte x 5 <strong>met</strong>er l<strong>en</strong>gte de NAP-hoogte vastgesteld;<br />

• Per werkput wordt om de 5 <strong>met</strong>er op het l<strong>en</strong>gteprofiel de NAP-hoogte van het maaiveld bepaald;<br />

• Coupes word<strong>en</strong> <strong>in</strong>dividueel driedim<strong>en</strong>sionaal <strong>in</strong>ge<strong>met</strong><strong>en</strong>.<br />

Aanvull<strong>in</strong>g op OS 07 (couper<strong>en</strong> grondspor<strong>en</strong>):<br />

• Aangezi<strong>en</strong> het onderzoek e<strong>en</strong> <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d karakter heeft, di<strong>en</strong><strong>en</strong> spor<strong>en</strong> zeer spaarzaam gecoupeerd<br />

te word<strong>en</strong> <strong>en</strong> word<strong>en</strong> spor<strong>en</strong> niet afgewerkt. Uitgangspunt <strong>voor</strong> het couper<strong>en</strong> van de grondspor<strong>en</strong><br />

zijn de onderzoeksvrag<strong>en</strong> i.c. de waardestell<strong>in</strong>g; zie verder 6.3;<br />

• Indi<strong>en</strong> er spor<strong>en</strong> gecoupeerd word<strong>en</strong>, di<strong>en</strong>t <strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie te word<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> <strong>voor</strong> spor<strong>en</strong> waarover<br />

twijfel bestaat of deze e<strong>en</strong> antropog<strong>en</strong>e danwel natuurlijke oorsprong hebb<strong>en</strong>. Als duidelijk is dat<br />

de spor<strong>en</strong> onderdeel uitmak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> structuur of van e<strong>en</strong> spor<strong>en</strong>cluster, dan word<strong>en</strong> deze niet gecoupeerd;<br />

• Uitzonder<strong>in</strong>g geldt <strong>voor</strong> het geval er e<strong>en</strong> dieper vlak wordt aangelegd. In dat geval word<strong>en</strong> alle spor<strong>en</strong><br />

behor<strong>en</strong>de bij het hoger geleg<strong>en</strong> niveau eerst gecoupeerd <strong>en</strong> volledig afgewerkt. Indi<strong>en</strong> er sprake<br />

is van e<strong>en</strong> behoud<strong>en</strong>swaardige v<strong>in</strong>dplaats di<strong>en</strong>t er, na goed <strong>en</strong> tijdig overleg <strong>met</strong> de vergunn<strong>in</strong>gvrager<br />

<strong>en</strong> het bevoegd gezag, <strong>voor</strong> word<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> om ge<strong>en</strong> diepere vlakk<strong>en</strong> aan te legg<strong>en</strong> <strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

de spor<strong>en</strong> ook niet gecoupeerd;<br />

• In pr<strong>in</strong>cipe word<strong>en</strong> alle coupes getek<strong>en</strong>d, t<strong>en</strong>zij het zeer ondiepe paalkuil<strong>en</strong> betreft. In dat geval wordt<br />

er volstaan <strong>met</strong> e<strong>en</strong> dieptevermeld<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de spor<strong>en</strong>lijst <strong>en</strong> de vorm van het spoor <strong>in</strong> de coupe.<br />

• Bij mogelijke paalgat<strong>en</strong> wordt van e<strong>en</strong> selectie de stand van paalkern<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>sluitsels (ste<strong>en</strong>pakk<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />

ligst<strong>en</strong><strong>en</strong> onder pal<strong>en</strong>) bepaald <strong>en</strong> gedocum<strong>en</strong>teerd;<br />

• Om <strong>in</strong>zicht te krijg<strong>en</strong> <strong>in</strong> de mate van <strong>in</strong>tactheid van de v<strong>in</strong>dplaats wordt <strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie gebruik<br />

gemaakt van de gedocum<strong>en</strong>teerde profiel<strong>en</strong> (zie onder §6.4 Aardwet<strong>en</strong>schappelijk onderzoek).<br />

Aanvull<strong>in</strong>g op OS 08 (beeldregistratie)<br />

• Alle vlakk<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong> overzicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar nodig <strong>in</strong> detail gefotografeerd <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> van zichtbare<br />

maatbalk/schaalstok <strong>en</strong> noordpijl;<br />

• Profiel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong> overzicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar nodig <strong>in</strong> detail gefotografeerd <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> noordpijl,<br />

schaalstok/maatbalk <strong>en</strong> fotobord <strong>met</strong> zichtbaar het fotonummer <strong>en</strong> projectcode;<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


• Relevante <strong>en</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>de spor<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aan de bov<strong>en</strong>zijde gefotografeerd <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

noordpijl, schaalstok <strong>en</strong> fotobord <strong>met</strong> zichtbaar het fotonummer <strong>en</strong> projectcode;<br />

• Relevante <strong>en</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>de coupes word<strong>en</strong> gefotografeerd <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> noordpijl, schaalstok <strong>en</strong><br />

fotobord <strong>met</strong> zichtbaar het fotonummer <strong>en</strong> projectcode. Daar waar het bordje stor<strong>en</strong>d is (<strong>met</strong> het oog<br />

op publicaties) wordt tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> id<strong>en</strong>tieke foto zonder bordje gemaakt;<br />

• Er word<strong>en</strong> meerdere overzicht<strong>en</strong>, actie- <strong>en</strong> sfeerfoto’s van het onderzoek gemaakt, waarop het opgrav<strong>in</strong>gsproces,<br />

toegepaste <strong>met</strong>hod<strong>en</strong> <strong>en</strong> karakteristieke punt<strong>en</strong> uit de omgev<strong>in</strong>g te zi<strong>en</strong> zijn;<br />

• Van complete object<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere belangrijke vondst<strong>en</strong> wordt direct <strong>voor</strong>afgaand, tijd<strong>en</strong>s <strong>en</strong> terstond<br />

na berg<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> foto gemaakt <strong>met</strong> daarop naast het object e<strong>en</strong> goed leesbaar vondst<strong>en</strong>kaartje.<br />

• Van foto’s <strong>en</strong> digitale tek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> van cruciale veldgegev<strong>en</strong>s wordt terstond e<strong>en</strong> back-up gemaakt (na<br />

controle).<br />

6.3 Structur<strong>en</strong>, grondspor<strong>en</strong><br />

Zie ook 6.2., aanvull<strong>in</strong>g op OS 05 van de KNA 3.2 (protocol 4004)<br />

Spor<strong>en</strong><br />

• Omdat het om <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d onderzoek gaat word<strong>en</strong> spor<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> gecoupeerd <strong>in</strong>di<strong>en</strong> noodzakelijk<br />

<strong>voor</strong> de beantwoord<strong>in</strong>g van de primaire onderzoeksvrag<strong>en</strong> i.c. de waardestell<strong>in</strong>g;<br />

• Als van grondspor<strong>en</strong> duidelijk is wat hun aard is (bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong>duidige paalkuil, afvalkuil, hutkom,<br />

graf, waterput, onderdeel van e<strong>en</strong> structuur) word<strong>en</strong> deze <strong>in</strong> het kader van dit onderzoek niet gecoupeerd<br />

of verder afgewerkt. Deze spor<strong>en</strong> word<strong>en</strong> dan zodanig afgedekt dat zij bij opnieuw blootlegg<strong>en</strong><br />

niet beschadigd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. In dag-, week-, evaluatie- <strong>en</strong> e<strong>in</strong>drapport word<strong>en</strong> deze gevall<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong><br />

<strong>met</strong> opgave van spoornummer, mate van afwerk<strong>in</strong>g <strong>en</strong> wijze van afdekk<strong>in</strong>g;<br />

• E<strong>en</strong> id<strong>en</strong>tieke werkwijze wordt gevolgd <strong>in</strong>di<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s het veldwerk duidelijk of aannemelijk wordt dat<br />

duurzaam fysiek behoud <strong>voor</strong> deze spor<strong>en</strong> gerealiseerd zal word<strong>en</strong>;<br />

• Onder couper<strong>en</strong> wordt ook verstaan: tek<strong>en</strong><strong>en</strong> (schaal 1:20) <strong>en</strong> fotografer<strong>en</strong>, bemonster<strong>en</strong> van relevante<br />

vull<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel zodanig dat ze later zo nodig gezeefd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>;<br />

• De <strong>in</strong>houd van spor<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> waardevolle kle<strong>in</strong>e vondst<strong>en</strong> (bij<strong>voor</strong>beeld kle<strong>in</strong> botmateriaal, kral<strong>en</strong>,<br />

<strong>en</strong>z.) verwacht word<strong>en</strong>, wordt gezeefd op e<strong>en</strong> zeef <strong>met</strong> maaswijdte van maximaal 4 milli<strong>met</strong>er;<br />

• Van spor<strong>en</strong> waarvan de onderkant <strong>in</strong> e<strong>en</strong> proefsleuf of coupe niet bereikt kan word<strong>en</strong>, wordt de diepte<br />

<strong>en</strong>/of opbouw door middel van bor<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bepaald;<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 95


96<br />

• In het geval van bijzondere vondst<strong>en</strong> (bijzondere deposities, <strong>in</strong>humatiegrav<strong>en</strong>, zeer kwetsbare vond-<br />

st<strong>en</strong> e.d.) moet<strong>en</strong> specialist<strong>en</strong> op de betreff<strong>en</strong>de gebied<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geraadpleegd <strong>en</strong> of <strong>in</strong>geschakeld<br />

word<strong>en</strong> bij het onderzoek<strong>en</strong> van de spor<strong>en</strong>, het ev<strong>en</strong>tuele berg<strong>en</strong> van de vondst<strong>en</strong> <strong>en</strong> het bemonster<strong>en</strong>.<br />

Afsprak<strong>en</strong> hieromtr<strong>en</strong>t di<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>voor</strong>af te word<strong>en</strong> gemaakt door de verantwoordelijke s<strong>en</strong>ior archeoloog<br />

<strong>in</strong> overleg <strong>met</strong> de vergunn<strong>in</strong>gvrager <strong>en</strong> het bevoegd gezag. Voor afsprak<strong>en</strong> over meerwerkkost<strong>en</strong><br />

zie §10.1.<br />

Structur<strong>en</strong><br />

• Alle structur<strong>en</strong> word<strong>en</strong> getek<strong>en</strong>d, <strong>in</strong>ge<strong>met</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong>. Couper<strong>en</strong> <strong>en</strong> afwerk<strong>en</strong> v<strong>in</strong>dt alle<strong>en</strong><br />

plaats op basis van bov<strong>en</strong>staande afweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van de onderzoeksdoel<strong>en</strong>;<br />

• (Pot<strong>en</strong>tiële) structur<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> (waar mogelijk) <strong>in</strong> voldo<strong>en</strong>de mate kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> vrijgelegd <strong>in</strong> één <strong>en</strong><br />

dezelfde werkput om e<strong>en</strong> basale <strong>in</strong>terpretatie mogelijk te mak<strong>en</strong>. De besliss<strong>in</strong>g over het buit<strong>en</strong> de<br />

werkput vrijlegg<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> mogelijke structuur wordt <strong>in</strong> goed <strong>en</strong> tijdig overleg <strong>met</strong> het bevoegd gezag<br />

<strong>en</strong> vergunn<strong>in</strong>gvrager g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Ev<strong>en</strong>tuele meerwerkkost<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> schriftelijk vastgelegd te word<strong>en</strong><br />

(zie Hoofdstuk 10);<br />

• Bij uitbreid<strong>in</strong>g van de werkput wordt eerst het profiel over de structuur gedocum<strong>en</strong>teerd.<br />

Muurwerk, bouwpu<strong>in</strong> <strong>en</strong> uitbraaksleuv<strong>en</strong>:<br />

• Bij het aantreff<strong>en</strong> van muurwerk of e<strong>en</strong> uitbraaksleuf moet altijd <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> profiel(dam) word<strong>en</strong> gezorgd.<br />

E<strong>en</strong> profiel wordt getek<strong>en</strong>d haaks op de muur of de uitbraaksleuf vanaf het hoogst mogelijke<br />

niveau, <strong>met</strong> <strong>in</strong>begrip van de afdekk<strong>en</strong>de laag tot <strong>in</strong> de vaste grond. Na docum<strong>en</strong>tatie van het opgaande<br />

muurwerk wordt de muur doorgesned<strong>en</strong> <strong>en</strong> wordt de doorsnede van de muur opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />

profieltek<strong>en</strong><strong>in</strong>g. Daarbij wordt acht geslag<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele <strong>in</strong>steek;<br />

• Van muurwerk wordt de bov<strong>en</strong>zijde <strong>en</strong> de onderzijde opge<strong>met</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> van iedere versnijd<strong>in</strong>g wordt de<br />

hoogtemaat g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. De hoogtemat<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong> ieder geval aan het beg<strong>in</strong> <strong>en</strong> het e<strong>in</strong>d van de betreff<strong>en</strong>de<br />

muur g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, alsmede op hoek<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of aanhecht<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Bouwkundige details zoals reparaties<br />

of faser<strong>in</strong>g<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> nauwgezet te word<strong>en</strong> vastgelegd op tek<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>en</strong> middels e<strong>en</strong> foto. Bij<br />

funder<strong>in</strong>gsonderzoek word<strong>en</strong> <strong>met</strong> name de hoek<strong>en</strong> onderzocht;<br />

• Aangegev<strong>en</strong> wordt waar <strong>en</strong> welke mortel is toegepast. Bouwmateriaal <strong>en</strong> mortel wordt bemonsterd<br />

(o.a. <strong>met</strong> het oog op e<strong>en</strong> lum<strong>in</strong>isc<strong>en</strong>tie-dater<strong>in</strong>g);<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


• Bij natuurste<strong>en</strong> wordt acht geslag<strong>en</strong> op de diversiteit van de geste<strong>en</strong>tesoort<strong>en</strong>. Van relevante bakste<strong>en</strong>ma-<br />

t<strong>en</strong> wordt e<strong>en</strong> bakste<strong>en</strong> verzameld. Het bakste<strong>en</strong> wordt beschrev<strong>en</strong> <strong>en</strong> de bakste<strong>en</strong>format<strong>en</strong> word<strong>en</strong> opge<strong>met</strong><strong>en</strong>.<br />

Ook e<strong>en</strong> 5 -of wanneer mogelijk e<strong>en</strong> 10-ste<strong>en</strong>lag<strong>en</strong>maat -di<strong>en</strong>t te word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oteerd;<br />

• Van natuurste<strong>en</strong> word<strong>en</strong> relevante mat<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> wordt het verband geregistreerd (§6.2). Ook<br />

moet het <strong>met</strong>selverband word<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong> <strong>en</strong> de relatie <strong>met</strong> aangr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>d muurwerk;<br />

• Vondst<strong>en</strong> bij muurwerk word<strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong> <strong>in</strong> relevante context<strong>en</strong>: uit de <strong>in</strong>steek, onder de muur<br />

uit de funder<strong>in</strong>gssleuf, <strong>in</strong>geslot<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de st<strong>en</strong><strong>en</strong>, ligg<strong>en</strong>d op het muurrestant/uit de uitbraaksleuf.<br />

• Conc<strong>en</strong>traties (bouw)pu<strong>in</strong> word<strong>en</strong> op het vlak <strong>in</strong>getek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> als spoor afgewerkt (zie bov<strong>en</strong>) <strong>met</strong><br />

opgave van materiaalsam<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g, mate van fragm<strong>en</strong>tatie, depositionele <strong>in</strong>terpretatie (bij<strong>voor</strong>beeld:<br />

ophog<strong>in</strong>g, afbraaklaag), dikte van de laag, al dan niet aanwezig zijn van mortels. Van de diverse material<strong>en</strong><br />

wordt e<strong>en</strong> monster g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Van hele st<strong>en</strong><strong>en</strong> word<strong>en</strong> de mat<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oteerd.<br />

Grav<strong>en</strong><br />

• Grav<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bij <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d onderzoek beperkt gedocum<strong>en</strong>teerd <strong>en</strong> bemonsterd; voldo<strong>en</strong>de<br />

om de onderzoeksvrag<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> beantwoord<strong>en</strong> (waardestell<strong>in</strong>g) <strong>en</strong> vervolgstrategie bij def<strong>in</strong>itief<br />

onderzoek aan te bevel<strong>en</strong>. Daarna word<strong>en</strong> zij zodanig afgedekt dat zij tot opnieuw blootlegg<strong>en</strong> ongeschond<strong>en</strong><br />

blijv<strong>en</strong> (zie onder § 6.3: spor<strong>en</strong>). Indi<strong>en</strong> dit niet mogelijk is (bij<strong>voor</strong>beeld weg<strong>en</strong>s de kans<br />

op plunder<strong>in</strong>g) word<strong>en</strong> grav<strong>en</strong> waar mogelijk nog dezelfde dag volledig opgegrav<strong>en</strong>:<br />

- Alle grond van het graf wordt hierbij verzameld <strong>en</strong> gezeefd;<br />

- De grav<strong>en</strong> word<strong>en</strong> opgegrav<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s de <strong>met</strong>hode "Hidd<strong>in</strong>k" (Hidd<strong>in</strong>k 2003), waarbij <strong>voor</strong> ieder<br />

graf e<strong>en</strong> grafformulier wordt <strong>in</strong>gevuld waar op aangegev<strong>en</strong> staat welke stapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> handel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> uitgevoerd<br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Door deze <strong>met</strong>hode word<strong>en</strong> alle grav<strong>en</strong> op dezelfde manier onderzocht <strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> fout<strong>en</strong> vermed<strong>en</strong>;<br />

- Urn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> volledig geborg<strong>en</strong> om ze te röntg<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>voor</strong> het opspor<strong>en</strong> van kle<strong>in</strong>e <strong>met</strong>aalfragm<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

(restant<strong>en</strong> van verbrande <strong>met</strong>al<strong>en</strong> object<strong>en</strong>);<br />

- Er wordt extra aandacht besteed aan de omgev<strong>in</strong>g van het graf - zodat ev<strong>en</strong>tueel aanwezige grafstructur<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> spor<strong>en</strong> van het grafritueel zelf <strong>in</strong> kaart kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gebracht. Het is mogelijk, dat<br />

het vlak hierbij plaatselijk wordt verdiept of dat de put wordt uitgebreid om de structuur beter <strong>in</strong><br />

kaart te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>;<br />

• In het geval van bijzondere grav<strong>en</strong> moet e<strong>en</strong> specialist geraadpleegd <strong>en</strong> of <strong>in</strong>geschakeld word<strong>en</strong> bij<br />

het onderzoek<strong>en</strong> van de spor<strong>en</strong>, het ev<strong>en</strong>tuele berg<strong>en</strong> van de vondst<strong>en</strong> <strong>en</strong> het bemonster<strong>en</strong> (specialist<br />

op het gebied van archeozoölogie (bij complete dierlijke skelett<strong>en</strong>) of e<strong>en</strong> fysisch antropoloog).<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 97


98<br />

De besliss<strong>in</strong>g daartoe wordt <strong>in</strong> goed <strong>en</strong> tijdig overleg <strong>met</strong> het bevoegd gezag <strong>en</strong> vergunn<strong>in</strong>gvrager<br />

g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Water- <strong>en</strong> beerputt<strong>en</strong><br />

• Water- <strong>en</strong> beerputt<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bij <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d onderzoek beperkt gedocum<strong>en</strong>teerd <strong>en</strong> bemonsterd;<br />

voldo<strong>en</strong>de om de onderzoeksvrag<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> beantwoord<strong>en</strong> (waardestell<strong>in</strong>g) <strong>en</strong> vervolgstrategie bij<br />

def<strong>in</strong>itief onderzoek aan te bevel<strong>en</strong>. Daarna word<strong>en</strong> zij zodanig afgedekt dat zij tot opnieuw blootlegg<strong>en</strong><br />

ongeschond<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> (zie onder § 6.3: spor<strong>en</strong>).<br />

Ov<strong>en</strong>s, haard<strong>en</strong> <strong>en</strong> meilers<br />

• Ov<strong>en</strong>s, haard<strong>en</strong> <strong>en</strong> meilers word<strong>en</strong> beperkt gedocum<strong>en</strong>teerd; voldo<strong>en</strong>de om de primaire onderzoeksvrag<strong>en</strong><br />

te kunn<strong>en</strong> beantwoord<strong>en</strong> <strong>en</strong> om e<strong>en</strong> vervolgstrategie bij def<strong>in</strong>itief onderzoek aan te bevel<strong>en</strong>.<br />

Daarna word<strong>en</strong> zij zodanig afgedekt dat zij tot opnieuw blootlegg<strong>en</strong> ongeschond<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>.<br />

Hutkomm<strong>en</strong> <strong>en</strong> kelderkuil<strong>en</strong><br />

• Hutkomm<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bij <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d onderzoek beperkt gedocum<strong>en</strong>teerd; voldo<strong>en</strong>de om de primaire<br />

onderzoeksvrag<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> beantwoord<strong>en</strong> <strong>en</strong> om e<strong>en</strong> vervolgstrategie bij def<strong>in</strong>itief onderzoek<br />

aan te bevel<strong>en</strong>. Daarna word<strong>en</strong> zij zodanig afgedekt dat zij tot opnieuw blootlegg<strong>en</strong> ongeschond<strong>en</strong><br />

blijv<strong>en</strong>.<br />

6.4 Aardwet<strong>en</strong>schappelijk onderzoek<br />

• Alle profiel<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> bestudeerd, beschrev<strong>en</strong> <strong>en</strong> geïnterpreteerd te word<strong>en</strong> door, of onder verantwoordelijkheid<br />

van, e<strong>en</strong> fysisch geograaf <strong>met</strong> aantoonbare ervar<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de klei- <strong>en</strong> zandgebied<strong>en</strong> van<br />

de regio Achterhoek;<br />

• Om <strong>in</strong>zicht te krijg<strong>en</strong> <strong>in</strong> de mate van <strong>in</strong>tactheid van de v<strong>in</strong>dplaats wordt <strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie gebruik<br />

gemaakt van de gedocum<strong>en</strong>teerde profiel<strong>en</strong>;<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


• Wanneer dit <strong>voor</strong> het beantwoord<strong>en</strong> van de onderzoeksvrag<strong>en</strong> nodig <strong>en</strong> mogelijk is, word<strong>en</strong> na raad-<br />

pleg<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong> fysisch geograaf monsters g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> (<strong>en</strong> gedocum<strong>en</strong>teerd) <strong>voor</strong> nadere analyse (micromorfologie,<br />

micropaleontologie 9 , geochemie, sedim<strong>en</strong>tologie, dater<strong>in</strong>gsonderzoek e.d.);<br />

• Profiel<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> e<strong>en</strong> organische compon<strong>en</strong>t aanwezig is, word<strong>en</strong> laagsgewijs <strong>met</strong> overlapp<strong>en</strong>de profielbakk<strong>en</strong><br />

(Carmiggelt & Schult<strong>en</strong> 2002, 7) bemonsterd <strong>voor</strong> micropaleontologisch onderzoek. Dit is<br />

van belang om de primaire onderzoeksvrag<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> beantwoord<strong>en</strong> <strong>en</strong> om e<strong>en</strong> vervolgstrategie<br />

bij def<strong>in</strong>itief onderzoek aan te bevel<strong>en</strong>. Indi<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> vervolgonderzoek wordt uitgevoerd, word<strong>en</strong> deze<br />

monsters gedeselecteerd (zie daartoe § 7.1 <strong>en</strong> 7.10);<br />

• Indi<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het onderzoeksgebied ge<strong>en</strong>, maar <strong>in</strong> de directe omgev<strong>in</strong>g (maximaal 100 <strong>met</strong>er) wel,<br />

kansrijke afzett<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (<strong>in</strong> depressie, beekdal e.d.) <strong>voor</strong> micropaleontologisch onderzoek aanwezig zijn,<br />

word<strong>en</strong> deze – <strong>in</strong>di<strong>en</strong> mogelijk - <strong>met</strong> e<strong>en</strong> gutsboor bemonsterd, waarbij tev<strong>en</strong>s monsters <strong>voor</strong> 14 Canalyse<br />

10 word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Het geselecteerde materiaal di<strong>en</strong>t wel stabiel geconserveerd bewaard te<br />

word<strong>en</strong> <strong>voor</strong> later verdiep<strong>en</strong>d onderzoek. Indi<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> vervolgonderzoek wordt uitgevoerd, word<strong>en</strong><br />

deze monsters gedeselecteerd (zie daartoe § 7.1 <strong>en</strong> 7.10);<br />

• Gezi<strong>en</strong> de vaak lange doorlooptijd van project<strong>en</strong> is <strong>met</strong> name de stabiele conserver<strong>in</strong>g (anticontam<strong>in</strong>atie)<br />

van monsters <strong>voor</strong>afgaande aan daadwerkelijke 14 C-analyse cruciaal (e.g. Wohlfart e.a. 1998).<br />

Voor het bewar<strong>en</strong> van contam<strong>in</strong>atiegevoelig materiaal di<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> specialist geraadpleegd te word<strong>en</strong><br />

(zie ook § 7.11);<br />

• Indi<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> monsters g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> of geanalyseerd word<strong>en</strong> (red<strong>en</strong> opgev<strong>en</strong> <strong>in</strong> het rapport), di<strong>en</strong>t aangegev<strong>en</strong><br />

te word<strong>en</strong> of <strong>en</strong> welke zones, profiel<strong>en</strong>, spor<strong>en</strong> e.d. hier<strong>voor</strong> bij vervolgonderzoek <strong>in</strong> aanmerk<strong>in</strong>g<br />

kom<strong>en</strong>.<br />

6.5 Anorganische artefact<strong>en</strong><br />

• Zie 6.2. Zie ook de KNA-Leidraad Veldhandleid<strong>in</strong>g <strong>Archeologie</strong> 2002.<br />

9 Micropaleontologie is de k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> studie van fossiel<strong>en</strong> die door hun grootte alle<strong>en</strong> <strong>met</strong> behulp van e<strong>en</strong> microscoop te zi<strong>en</strong> zijn, zoals stuif-<br />

meel (poll<strong>en</strong>), kiezelwier<strong>en</strong>, zad<strong>en</strong>, fragm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van plant<strong>en</strong>, <strong>in</strong>sect<strong>en</strong>, kle<strong>in</strong>e dier<strong>en</strong>, schimmels, bacteriën e.d. Tijd<strong>en</strong>s dit onderzoek kunn<strong>en</strong><br />

ook andere microfragm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van bijv. houtskooldeeltjes word<strong>en</strong> geïnv<strong>en</strong>tariseerd.<br />

10 Radio<strong>met</strong>rische ouderdomsbepal<strong>in</strong>g <strong>met</strong> behulp van de koolstof-14 techniek.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 99


100<br />

6.6 Organische artefact<strong>en</strong><br />

• Zie 6.2. Zie ook de KNA-Leidraad Veldhandleid<strong>in</strong>g <strong>Archeologie</strong> 2002;<br />

• Het geselecteerde materiaal di<strong>en</strong>t stabiel geconserveerd <strong>en</strong> vrij van contam<strong>in</strong>atiebronn<strong>en</strong> bewaard te<br />

word<strong>en</strong> (zie § 7.11);<br />

• Organische artefact<strong>en</strong> word<strong>en</strong> apart verpakt <strong>en</strong> behandeld conform Carmiggelt & Schult<strong>en</strong> (2002).<br />

6.7 Archeozoölogische <strong>en</strong> -botanische rest<strong>en</strong><br />

• Zie ook de KNA-Leidraad Veldhandleid<strong>in</strong>g <strong>Archeologie</strong> 2002; <strong>en</strong> KNA leidraad Archeozoölogie (Lau-<br />

werier 2011)<br />

• Deze rest<strong>en</strong> word<strong>en</strong> verzameld zoals anorganische artefact<strong>en</strong>; zie ook de KNA-Leidraad Veldhand-<br />

leid<strong>in</strong>g <strong>Archeologie</strong> 2002;<br />

• Alle verzamelde (grond)monsters of door specialist<strong>en</strong> geselecteerd materiaal of opgewerkte prepara-<br />

t<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bewaard <strong>voor</strong> later verdiep<strong>en</strong>d onderzoek (e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele opgrav<strong>in</strong>g) (zie § 7.11);<br />

• Het geselecteerde materiaal di<strong>en</strong>t stabiel geconserveerd <strong>en</strong> vrij van contam<strong>in</strong>atiebronn<strong>en</strong> bewaard te<br />

word<strong>en</strong> (zie § 7.11);<br />

• Indi<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> vervolgonderzoek wordt uitgevoerd, word<strong>en</strong> deze monsters/material<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of preparat<strong>en</strong><br />

gedeselecteerd (zie daartoe § 7.1 <strong>en</strong> 7.10);<br />

• Kansrijke grondspor<strong>en</strong> (<strong>met</strong> humeuze vull<strong>in</strong>g<strong>en</strong> of houtskoolrijke vull<strong>in</strong>g<strong>en</strong>) word<strong>en</strong> per spoorvull<strong>in</strong>g<br />

bemonsterd t<strong>en</strong> behoeve van archeobotanisch macrorest<strong>en</strong>-onderzoek <strong>en</strong> dater<strong>in</strong>gs<strong>met</strong>hodiek<strong>en</strong><br />

<strong>voor</strong>zover dit <strong>voor</strong> het beantwoord<strong>en</strong> van de onderzoeksvrag<strong>en</strong> nodig is. Indi<strong>en</strong> mogelijk word<strong>en</strong> 3litermonsters<br />

verzameld (zie <strong>voor</strong> de selectie van grondspor<strong>en</strong> § 6.3);<br />

• Waterputt<strong>en</strong>, beerputt<strong>en</strong>, afvalkuil<strong>en</strong>, spor<strong>en</strong> <strong>met</strong> verbrande rest<strong>en</strong> <strong>en</strong> haardplaats<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> te word<strong>en</strong><br />

bemonsterd onder het oxydatie-reductie-niveau;<br />

- De vull<strong>in</strong>g van complete of bijna complete pott<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t gezeefd te word<strong>en</strong> t<strong>en</strong> behoeve van ecologisch<br />

<strong>en</strong> archeo-zoölogisch onderzoek;<br />

- Zad<strong>en</strong> <strong>en</strong> pitt<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>in</strong> verkoolde toestand <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>, bij<strong>voor</strong>beeld <strong>in</strong> haardplaats<strong>en</strong> of <strong>in</strong> paalkuil<strong>en</strong>;<br />

• Dierlijk botmateriaal wordt verzameld zoals aangegev<strong>en</strong> <strong>in</strong> 6.2. (verzamel<strong>en</strong> van vondst<strong>en</strong>).<br />

• Voor m<strong>en</strong>selijk bot uit grav<strong>en</strong>: zie 6.3: grav<strong>en</strong>.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


6.8 M<strong>en</strong>selijke rest<strong>en</strong><br />

• Zie ook 6.3: grav<strong>en</strong>;<br />

• Indi<strong>en</strong> m<strong>en</strong>selijke rest<strong>en</strong> (<strong>in</strong> grafcontext) aangetroff<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> deze <strong>in</strong> het vlak gedocum<strong>en</strong>-<br />

teerd (<strong>in</strong>ge<strong>met</strong><strong>en</strong>, getek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> gefotografeerd). Deze rest<strong>en</strong> word<strong>en</strong> daarna zodanig handmatig afgedekt<br />

dat zij bij opnieuw blootlegg<strong>en</strong> niet beschadigd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. In dag-, week-, evaluatie- <strong>en</strong><br />

e<strong>in</strong>drapport word<strong>en</strong> deze gevall<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong> <strong>met</strong> opgave van spoornummer, mate van afwerk<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />

wijze van afdekk<strong>in</strong>g;<br />

• Indi<strong>en</strong> het aannemelijk is dat het om (sub)rec<strong>en</strong>te m<strong>en</strong>selijke rest<strong>en</strong> gaat, wordt terstond de politie<br />

verwittigd.<br />

6.9 Dater<strong>in</strong>gsonderzoek <strong>en</strong> overig natuurwet<strong>en</strong>schappelijk onderzoek<br />

• Zie ook de KNA-Leidraad Veldhandleid<strong>in</strong>g <strong>Archeologie</strong> 2002;<br />

• Bijzondere houtrest<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bemonsterd <strong>met</strong> het oog op d<strong>en</strong>drochronologisch onderzoek;<br />

• Van de, <strong>voor</strong> de beantwoord<strong>in</strong>g van de onderzoeksvrag<strong>en</strong>, relevante grondspor<strong>en</strong>, lag<strong>en</strong> of vull<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> monsters g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, gedocum<strong>en</strong>teerd (op tek<strong>en</strong><strong>in</strong>g, foto <strong>en</strong> driedim<strong>en</strong>sionaal <strong>in</strong>ge<strong>met</strong><strong>en</strong>) <strong>en</strong><br />

geregistreerd, die o.a. di<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>voor</strong> 14 C-onderzoek;<br />

• Van de, <strong>voor</strong> de beantwoord<strong>in</strong>g van de onderzoeksvrag<strong>en</strong>, relevante zandlag<strong>en</strong> word<strong>en</strong> monsters<br />

g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, gedocum<strong>en</strong>teerd (op tek<strong>en</strong><strong>in</strong>g, foto <strong>en</strong> driedim<strong>en</strong>sionaal <strong>in</strong>ge<strong>met</strong><strong>en</strong>) <strong>en</strong> geregistreerd, die<br />

di<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>voor</strong> OSL-dater<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. 11 Voor de monstername moet e<strong>en</strong> specialist geraadpleegd <strong>en</strong>/of <strong>in</strong>geschakeld<br />

word<strong>en</strong>;<br />

• Fosfaatonderzoek wordt <strong>in</strong>gezet bij (mogelijke) boerderijlocaties, <strong>in</strong>di<strong>en</strong> spor<strong>en</strong> <strong>met</strong> fosfaatverkleur<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

aanwezig zijn. Ook word<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele monsters g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van het spoor;<br />

• Voor <strong>in</strong>v<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d onderzoek is <strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie e<strong>en</strong> kwaliteitsbepal<strong>en</strong>d onderzoek van de monsters<br />

voldo<strong>en</strong>de. Daadwerkelijke analyse v<strong>in</strong>dt pas plaats na goedkeur<strong>in</strong>g van het evaluatierapport;<br />

• Alle verzamelde (grond)monsters of door specialist<strong>en</strong> geselecteerd materiaal of opgewerkte preparat<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> bewaard <strong>voor</strong> later verdiep<strong>en</strong>d onderzoek (e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele opgrav<strong>in</strong>g);<br />

11 Optically Stimulated Lum<strong>in</strong>esc<strong>en</strong>ce; radio<strong>met</strong>rische ouderdomsbepal<strong>in</strong>g aan klastisch sedim<strong>en</strong>t.<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 101


102<br />

• Gezi<strong>en</strong> de vaak lange doorlooptijd van project<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t het geselecteerde materiaal stabiel geconser-<br />

veerd <strong>en</strong> vrij van contam<strong>in</strong>atiebronn<strong>en</strong> bewaard te word<strong>en</strong>. Dit is <strong>met</strong> name <strong>voor</strong> monsters <strong>voor</strong> 14C-<br />

analyse cruciaal (e.g. Wohlfart e.a. 1998). Voor het bewar<strong>en</strong> van contam<strong>in</strong>atiegevoelig materiaal<br />

di<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> specialist geraadpleegd te word<strong>en</strong> (zie ook § 7.11);<br />

• Indi<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> vervolgonderzoek wordt uitgevoerd, word<strong>en</strong> deze monsters/material<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of preparat<strong>en</strong><br />

gedeselecteerd (zie daartoe § 7.1 <strong>en</strong> 7.10).<br />

• De offerte di<strong>en</strong>t gebaseerd te zijn op:<br />

[…] verzamele<strong>en</strong>hed<strong>en</strong> (als de kost<strong>en</strong> <strong>voor</strong>al bepaald word<strong>en</strong> door het onderzoek van de vondstlaag);<br />

[…] te verzamel<strong>en</strong> monsters <strong>voor</strong> geochemische analyse;<br />

[…] te verzamel<strong>en</strong> monsters <strong>voor</strong> d<strong>en</strong>drochronologische ouderdomsbepal<strong>in</strong>g;<br />

[…] te verzamel<strong>en</strong> 14C monsters;<br />

[…] te verzamel<strong>en</strong> OSL monsters.<br />

6.10 Beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

• Vanuit AMZ-perspectief word<strong>en</strong> de volg<strong>en</strong>de beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> aan het veldwerk gesteld: […] ;<br />

• Voor civieltechnische beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zie hoofdstuk 9.4.<br />

HOOFDSTUK 7. UITWERKING EN CONSERVERING<br />

In algem<strong>en</strong>e z<strong>in</strong> wordt gewerkt volg<strong>en</strong>s KNA 3.2 (protocol 4004)<br />

7.1. Evaluatierapport<br />

Aanvull<strong>in</strong>g op OS 12 van de KNA 3.2<br />

• Na het veldwerk <strong>en</strong> na de technische uitwerk<strong>in</strong>g zoals hieronder omschrev<strong>en</strong>, wordt door de projectleider<br />

– zo nodig na specialistisch advies- e<strong>en</strong> evaluatierapport opgesteld volg<strong>en</strong>s specificatie OS12,<br />

t<strong>en</strong>zij door projectleider <strong>en</strong> archeologisch adviseur van de bevoegde overheid bij overleg tijd<strong>en</strong>s, of<br />

na, het veldwerk is vastgesteld dat direct <strong>met</strong> het e<strong>in</strong>drapport kan word<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong>;<br />

• Het evaluatierapport wordt uiterlijk b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> [2-4 afhankelijk van omvang project] wek<strong>en</strong> na het veldwerk<br />

bij de bevoegde overheid <strong>in</strong>gedi<strong>en</strong>d;<br />

• Na <strong>in</strong>di<strong>en</strong><strong>in</strong>g, maar <strong>voor</strong> vaststell<strong>in</strong>g van het evaluatierapport heeft de vergunn<strong>in</strong>gvrager de geleg<strong>en</strong>heid<br />

om b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> twee wek<strong>en</strong> zijn visie op de mate van uitwerk<strong>in</strong>g <strong>en</strong> rapportage k<strong>en</strong>baar te mak<strong>en</strong>;<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek


• Het evaluatierapport wordt b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> twee wek<strong>en</strong> na <strong>in</strong>di<strong>en</strong><strong>in</strong>g getoetst <strong>en</strong> vastgesteld door de bevoeg-<br />

de overheid <strong>en</strong> fungeert daarna als aanvull<strong>in</strong>g van dit programma van eis<strong>en</strong>;<br />

• In het evaluatierapport word<strong>en</strong> de bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van het veldwerk sam<strong>en</strong>gevat ;<br />

• In het evaluatierapport wordt e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>stel gedaan <strong>voor</strong> nadere analyse van spor<strong>en</strong>, monsters <strong>en</strong><br />

vondst<strong>en</strong> (waaronder laboratoriumonderzoek),<br />

• In het evaluatierapport wordt e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>stel gedaan welke vondst<strong>en</strong> <strong>en</strong> monsters niet bewaard (gede-<br />

poneerd ) hoev<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> (zie ook 7.7.).<br />

• In het evaluatierapport wordt e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>stel gedaan <strong>voor</strong> de (uite<strong>in</strong>delijke) conserver<strong>in</strong>g van kwetsbare<br />

object<strong>en</strong>;<br />

• In het evaluatierapport wordt e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>stel gedaan <strong>voor</strong> de opzet van het e<strong>in</strong>drapport, waaronder de<br />

keus van de te tek<strong>en</strong><strong>en</strong>, te fotografer<strong>en</strong> <strong>en</strong> af te beeld<strong>en</strong> object<strong>en</strong>;<br />

• Geëvalueerd wordt <strong>in</strong> welke mate de onderzoeksvrag<strong>en</strong> beantwoord kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong> of <strong>voor</strong> de<br />

uitwerk<strong>in</strong>g gewijzigde of aanvull<strong>en</strong>de onderzoeksvrag<strong>en</strong> gesteld moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>;<br />

• Geëvalueerd wordt of aanvull<strong>en</strong>de of gewijzigde eis<strong>en</strong> gesteld moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aan de hieronder ge-<br />

noemde eis<strong>en</strong> van uitwerk<strong>in</strong>g <strong>en</strong> conserver<strong>in</strong>g;<br />

• Na vaststell<strong>in</strong>g van het evaluatierapport door het bevoegd gezag geeft de vergunn<strong>in</strong>gvrager opdracht<br />

tot uitwerk<strong>in</strong>g, rapportage <strong>en</strong> conserver<strong>in</strong>g volg<strong>en</strong>s het vastgestelde evaluatierapport, rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g houd<strong>en</strong>de<br />

<strong>met</strong> de vastgestelde termijn <strong>voor</strong> oplever<strong>in</strong>g van het concept-e<strong>in</strong>drapport. De <strong>in</strong> OS12 g<strong>en</strong>oemde<br />

begrot<strong>in</strong>g maakt ge<strong>en</strong> verplicht deel uit van het aan de overheid <strong>voor</strong> te legg<strong>en</strong> evaluatierapport.<br />

7.2 Technische uitwerk<strong>in</strong>g – algeme<strong>en</strong><br />

Aanvull<strong>in</strong>g op OS 14 van de KNA 3.2<br />

• De algem<strong>en</strong>e technische uitwerk<strong>in</strong>g omvat het digitaliser<strong>en</strong> van alle <strong>in</strong> het veld gemaakte vlak <strong>en</strong><br />

profieltek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>, het bewerk<strong>en</strong> van digitale afbeeld<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> het digitale gegev<strong>en</strong>sbeheer. Digitaliser<strong>in</strong>g<br />

van coupetek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> mag zo nodig word<strong>en</strong> uitgesteld tot de wet<strong>en</strong>schappelijke uitwerk<strong>in</strong>g;<br />

• Alle spor<strong>en</strong> <strong>en</strong> structur<strong>en</strong> word<strong>en</strong> afgebeeld op e<strong>en</strong> ‘alle-spor<strong>en</strong>kaart’, of op (bij e<strong>en</strong> complexe stratigrafie)<br />

op gecomb<strong>in</strong>eerde vlaktek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>, <strong>en</strong> <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong> van spoornummers <strong>en</strong> e<strong>en</strong> kaderrand <strong>met</strong> X,Y<br />

coörd<strong>in</strong>at<strong>en</strong>;<br />

• Indi<strong>en</strong> (digitale) tek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> van het veldwerk nodig zijn <strong>voor</strong> het op korte termijn opstell<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

programma van eis<strong>en</strong> <strong>voor</strong> verder onderzoek word<strong>en</strong> deze tezam<strong>en</strong> <strong>met</strong> het evaluatierapport overgedrag<strong>en</strong><br />

aan de bevoegde overheid als Autocad-, ESRI-shape, of Map<strong>in</strong>fo-bestand;<br />

<strong>Archeologie</strong> <strong>met</strong> <strong>beleid</strong> | Schakel 3: Standaard PvE IVO-P Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Regio Achterhoek 103


104<br />

• Alle vondst<strong>en</strong> word<strong>en</stro