DE KOSTERSTEEN - Oud Bennekom

DE KOSTERSTEEN
Nummer ll2
April 2010

De cultus van Alexander, martelaar te Rome, en de stichting
van de kerk te Bennekom – ongeveer in het jaar 1015
J. Christopher Rigg
Tijdens de restauratie van de Oude of St Alexanderkerk te Bennekom heeft H. Hundertmark
een fundering geïdentificeerd die veel ouder is dan vroeger werd gedacht. Hij schat
dat de tufsteen en de soort specie dateren uit ongeveer 1100, en deze datum wordt ook
genoemd op het recent aangebrachte bord naast de ingang van de kerk. Jan Heine heeft in
zijn beschrijving van de geschiedenis van de kerk voorzichtig een verband gelegd met
Meinwerk, Bisschop van Paderborn (1009–1036). Ook heeft hij de identiteit van ‘onze’
Alexander vastgesteld 1 , verbonden aan een cultus die kort na de kerstening van noord-
Duitsland daar tot bloei is gekomen. Daarnaast heeft Ad Nooij 2 de oorsprong van het
landgoed Nergena beschreven, als eigendom van de graven van Hamaland en Renkum.
De twee informaties samen geven ons een redelijk bewijs van de stichtingsdatum van
onze kerk.
De graven van Hamaland en Renkum
Wichman, Graaf van Hamaland (gestorven
980) is de eerste bekende eigenaar
van Nergena. Omdat hij geen zoon had,
heeft hij zijn erfenis door schenkingen
veilig gesteld. Een deel van zijn grondbezit
in de Veluwe is eigendom geworden
van het vrouwenklooster te Elten, waarvan
zijn oudste dochter Luitgarda de
eerste abdis was. Een ander deel werd
door zijn tweede dochter, Adela, geërfd.
Omstreeks het jaar 975 kregen Adela en
haar man Immed, Graaf van Renkum,
een zoon Meinwerk. Deze kreeg op latere
DE KOSTERSTEEN
Nummer 112 April 2010
Meinwerk, bisschop van Paderborn
De Kostersteen 112, april 2010 1

2
Vroegere Romaanse kerk in Bennekom,
getekend op plattegrond van
huidige kerk
leeftijd een opleiding in Halberstad en
Hildesheim. Daar waren twee van zijn
medeleerlingen de toekomstige Keizer
Hendrik II en St Bernward. Hij werd
kanunnik van Halberstad en later kapelaan
bij het hof van Keizer Otto III. Hendrik
II heeft hem als Bisschop van Paderborn
genoemd; daar werd hij op 13 maart
1009 gewijd. Hij is op 5 juni 1036 gestorven.
Cultus van St Alexander
Een Bennekomse akte van 1510 spreekt
over “Alexander martyr et fratres”, de
martelaar Alexander en (zijn zeven)
broers. Er zijn tientallen gelijknamige
heiligen, maar volgens het verhaal is
onze St Alexander rond het jaar 165 ter
dood gebracht en te Rome begraven.
In de jaren 850–851 heeft een Saksische
prins, Waltbert of Waltbraht, een relikwie
van Alexander naar Wildeshausen bij
Oldenburg gebracht. Onderweg van Ro-
De Kostersteen 112, april 2010
me naar Wildeshausen is de processie
langs verschillende steden en dorpen in
Duitsland gegaan, waar volgens legendes
wonderlijke genezingen zijn gebeurd. De
meeste kerken die aan hem gewijd zijn,
liggen langs de route van deze processie:
Ottobeuren, Nürnberg, Fulda, Paderborn,
het gehucht Holtrup bij Porta Westphalica,
Daseberg, Osnabrück, het dorp Wallenhorst,
het gehucht Bokern bij Damme,
en uiteindelijk Wildeshausen. De relatie
van Alexander met Paderborn is dus duidelijk.
Maar een kerk aldaar gewijd aan
‘St Alexius’ is pas in de tijd van Bisschop
Meinwerk gesticht.
Hoe kwam de cultus naar Bennekom?
Graaf Wichman van Hamaland was een
achterkleinkind van Waltbert, die de
relikwie van Alexander naar Wildeshausen
had gebracht. Wichman en zijn twee
dochters, alsmede zijn kleinzoon Meinwerk
zouden het verhaal van St Alexander
goed kennen. Vermoedelijk hebben
zij ook de Translatio sancti Alexandri
gelezen, zoals door een monnik van
Fulda opgeschreven.
Na zijn wijding als bisschop is Meinwerk,
besmet met de pest, ernstig ziek
geworden. Hij herstelde echter, en dat
kwam in zijn visie door bemiddeling van
St Alexander. Als dankoffer heeft hij
enkele overblijfselen van St Alexander in
zijn nieuwe St Alexiuskerk te Abinghof
bij Paderborn geplaatst. Het is een sterke
aanname dat hij tegelijkertijd een kerk in
zijn geboortestreek te Bennekom heeft
laten bouwen. Het kan zelfs zijn dat
Meinwerk naar zijn geboortestreek is
gekomen om van de pest te herstellen.
Met deze aannames kunnen we veronderstellen
dat de eerste kerk van Bennekom

Noten
1. Jan Heine, Een baken in de tijd p.13–15
2. Ad Nooij, Kostersteen nr 109, p.6
enkele jaren na de wijding van Bisschop
Meinwerk is gesticht, dus tussen 1011 en
1020. Een datum van 1015 past redelijk
bij de interpretatie dat de oudste funderingen
van de kerk stammen uit ongeveer
1100. Zelfs zonder deze aanname over de
rol van Bisschop Meinwerk kunnen wij
een datum tussen 851 en 1036 vaststellen
voor de stichting van onze dorpskerk.
Het lijkt mij dat Bennekom alle reden
heeft om in 2015 het duizendjarig bestaan
van de kerk te vieren.
Alexanderkirche in
Wildeshausen
Literatuur en verwijzingen
Attwater, Donald, 1965. The Penguin dictionary of saints. Penguin Books, Calendarium
Catholic Encyclopedia; 1913. St. Felicitas; St Martialis.
De Rossi, Roma sotterranea, I, 176–177
Heine, Jan, 2007. Een baken in de tijd: een verhaal rondom de dorpskerk van Bennekom
door de eeuwen heen. Gemeente Ede. Historische Cahiers Ede.
Hoever, Hugo, S.O.Cist; 1955. Lives of the Saints, For Every Day of the Year. Catholic
Book Publishing Co., New York. p. 261, 262.
Hundertmark. H., Een nieuwe geschiedenis; bouwhistorisch verslag 2006
Gianni Materazzo, The Procession of San Marziale.
Nooij, Ad, 2009. Het landgoed Nergena. De Kostersteen 109: 4–14
Romanum (Libreria Editrice Vaticana, 1969), p. 129, 146
www.abtei-ottobeuren.de/kloster/kloster1.html
www.epv.de/node/2229 (Evangelische Presseverein)
kirchensite.de/?myELEMENT=96224 (Bistum Münster)
www.saarbrueckerzeitung2.de/geonews/show.phtml?nID=GD41V38ES.1
De Kostersteen 112, april 2010 3

Bennekom in de meidagen van 1940
Dagboeknotities van Jonkheer Storm van 's Gravesande
Kees Heitink
Er zijn door de jaren heen verschillende oorlogsdagboeken beschikbaar gekomen die ons
een beeld geven van Bennekom gedurende de Tweede Wereldoorlog. De meeste van deze
dagboeken beginnen op 17 september 1944, bij aanvang van de luchtlandingen op de
Ginkelse Heide. Slechts sommige beslaan een andere periode. In april 2009 verscheen in
De Kostersteen een gedeelte van de oorlogsdagboeken van Drikus van Eck: “Voorjaar
1940, mobilisatie en evacuatie”. Drikus van Eck, Dijkgraaf 35, schreef vanuit het perspectief
van De Kraats en het Binnenveld. Hij schreef gedurende de gehele oorlog.
Jonkheer Edward (Ewoud) Henri Julius Storm van ’s Gravesande (1861-1960), in 1919
gepensioneerd als kolonel-commandant van het 4e regiment veld-artillerie te Ede, woonde
op het huidige adres Edeseweg 72. Zijn dagboek start op 9 mei 1940 en eindigt twaalf
dagen later op 21 mei 1940. Hij beschrijft de eerste oorlogsdagen in Bennekom en constateert
op 10 mei in de middag dat Bennekom bezet is: er wordt een Duitse veldtelefoon
voor zijn huis aangelegd. ’s Ochtends had hij zich al naar Ede gespoed; mede onder zijn
verantwoordelijkheid als penningmeester van het Nederlands Rode Kruis afdeling Ede
vertrokken om half tien in de ochtend negen Rode Kruishelpsters met een AKU-bus naar
West-Nederland om te helpen bij de gewondenverzorging. Een dag later worden door
aanhoudend kanonvuuur van het eigen leger drie dorpsgenoten onmiddellijk gedood en
tenminste één zwaargewond. De verslagenheid is groot. Tassen voor een eventuele vlucht
worden klaar gezet en de kelder wordt gereed gemaakt om te schuilen.
Het dagboek is, behoudens enkele kleine niet van belang zijnde weglatingen, volledig
afgedrukt. De achtergronden zijn verwerkt in 22 eindnoten.
4
De Kostersteen 112, april 2010
Felicitaties van een delegatie
van het garnizoen
Ede aan Jonkheer Storm
van 's Gravesande t.g.v.
zijn 99e verjaardag 13
februari 1960. Met hoed
Storm, rechts Lt.Kolonel
J.D. Stolp, garnizoenscommandant
van Ede.
De foto is gemaakt vóór
Bethanië, waarvan hij de
laatste bewoner was. Later
werd hier de SNS-bank
gebouwd.

Het dagboek van Jonkheer Edward (Ewoud) Henri Julius Storm van ’s Gravesande
9 Mei Donderdag.
De dag gaat rustig voorbij. 's Middags
nog naar de Sociëteit Welgelegen 1 gegaan.
Er was niets bijzonders gaande.
Niemand vermoedde toen wat ons al
binnen enkele uren zoude overkomen.
10 Mei Vrijdag.
Des nachts om ± half 3 wakker geworden
door zwaar vliegtuiggeronk, gevolgd
door hevig kanonvuur. Hoewel 't ergste
vreezende probeerden we ons gerust te
stellen met te denken dat het eene oefening
was in de Linie 2 .
Om ± 6 uur gaat de telefoon, doch, daar
we te bed waren gebleven en de bel eerst
laat hoorden, was, toen ik beneden
kwam, de verbinding alweer verbroken.
We zijn opgestaan en om half 7 ging
weer de telefoon. Het was van den Voorzitter
van het Nederlandse Roode Kruis,
die ook om 6 uur had opgebeld. Roode
Kruis gemobiliseerd; ik zorgde voor de
helpsters uit Bennekom. Toen vernamen
we ook van de inval waarbij gebruik was
gemaakt van Nederlandse uniformen.
Er gingen allerlei geruchten over aanvallen
op de Linie met parachut-springers 3 .
Uit verschillende berichten, hier en daar
opgevangen, bleek, dat deze overvalling
als mislukt kon worden beschouwd.
Om 8 uur Johan 4 opgebeld, die me vertelde,
dat om ruim half 5 de brug bij
Westervoort was opgeblazen en kort
daarna die te Arnhem. Meer kon hij ook
niet vertellen. Kort daarna werd alle telefoonverkeer
stopgezet.
Vrijdag den dag doorgebracht met eenige
voorbereidingen, ook een paar valiezen
gepakt enz.
In Ede gelukte 't me nog van de Bank
f 500 te ontvangen ten behoeve van het
Nederl. Roode Kruis, daarna werden de
betalingen stopgezet 5 .
Er kwam geen post en geen courant. 's
Middags gingen er al verhalen dat Duitsche
troepen in aantocht waren en zelfs in
Bennekom waren gezien en jawel, 't zal
ongeveer 4 uur zijn geweest werd een
militaire telefoon door Duitschers langs
den weg aangelegd, en Bennekom was
bezet. Ik ben nog even naar de garage
van Holland 6 geweest, doch ging niet het
dorp in omdat me werd gezegd dat hotel
Neder Veluwe door D. troepen, vermoedelijk
officieren was bezet.
De dag ging verder voorbij in feitelijk
angstig afwachten; 't maakt je ongedurig
en te meer omdat je alleen maar leeft op
verhalen en gesprekken van en met de
buren, die “ 't ook maar hadden van
hooren zeggen”.
's Avonds wat bijtijds naar bed.
11 Mei Zaterdag.
Des 's nachts (van vrijdag op zaterdag),
om ± 2 uur wakker geworden door hevig
artillerie vuur en we wisten niet wat er
gaande was. Overal om ons heen zagen
we de projectielen (GKT) 7 in de lucht
springen & was 't zelfs alsof we de
scherven door de lucht en over ons heen
hoorden suizen. 't Bleek den volgenden
morgen dat Bennekom onder vuur was
genomen door de eigen troepen uit de
Linie op een valsch gerucht, dat Bennekom
zou zijn ontruimd & door de D's
bezet, vooral 't Postkantoor. Het was van
ons uit duidelijk te zien, dat de schoten
om en nabij het Postkantoor zijn geval-
De Kostersteen 112, april 2010 5

len. Helaas zijn er enige dooden & zwaar
gewonden te betreuren 8 .
Het vuren heeft ruim 1 uur geduurd en
toen 't gekalmeerd was zijn we weer naar
bed gegaan. We hadden met Marie, met
den jassen aan in mijn kamertje gezeten.
De verslagenheid in 't dorp groot.
Dien dag allerlei berichten over vliegtuigen
over ons land, van af de Zuiderzee
tot de Zuid Holl. Eilanden. Overal parachut.springers
die echter bijna overal óf
zijn neergeschoten óf krijgsgevangen
gemaakt. Uit verschillenden berichten
zowel uit Rotterdam als Amsterdam &
den Haag blijkt dat Duitsers die bij ons
gastvrijheid hadden genoten als burgers
tegen Politie & onzen troepen gewapend
waren opgetreden. In den Haag is daarom
een huis, waarin D's zich hadden verzameld
& van daaruit een inval in de binnenstad
hadden gedaan, door een pantser
auto in puin geschoten (op de Suezkade),
vele dooden. Nu wordt in Den Haag &
elders tegen dergelijke elementen het
standrecht toegepast. Ook in Rotterdam
soortgelijke gevallen en ook werd gewaarschuwd
dat daar een auto reed met
bezetting en gemerkt Politie. Dit was
misleidend. Waarom niet aangehouden
vraag ik mij af 9
12 mei Zondag.
Steeds geen post en geen couranten. In
het dorp is alles verlaten. Ieder vlucht
naar Wageningen-Hoog, Panoramahoeve
en omgeving, in de bosschen achter den
Selterskamp. Maar: is daar ruimte? en is
men daar veiliger?
Wij met buren en overburen besluiten om
te blijven; maken alles gereed voor een
vlucht of schuilen in den kelder. De onze
is wel niet bomvrij, doch ik reken er op,
6
De Kostersteen 112, april 2010
dat nu er een ht(?)vloer in de keuken op
ligt, deze 't wel een oogenblik zal tegenhouden.
Twee spijlen uitgezaagd & 't
keldergat vergroot, en in den kelder een
en ander klaar gemaakt.
's Avonds komt bericht, dat dokter Ferguson
naar den Bevelh. der Duitse troepen
is geweest om te vragen wat er waar
was van een bombardement door Duitse
artillerie die de hoogten bij de Panoramahoeve
(Dikkenberg) zouden hebben
bezet. Volgens deze autoriteit wist hij
van niets, alleen zou wellicht den Nederl.
Art. kunnen gaan vuren.
We zijn maar weer vroeg naar bed gegaan,
& werden om ruim 2 uur wakker
door overvliegende vliegtuigen en hun
beschieting. Toen om ± 5 uur het vuur
heviger werd zijn we opgestaan. Nog
hoorden we dat 4 ingezetenen, die voor
zaken naar Wageningen waren gegaan,
daar blijkbaar zijn vastgehouden. Niettegenstaande
verschillende navragen zijn
ze niet te vinden. En nu is het Maandag
morgen.
13 Mei Maandag.
Er schijnt door de Duitse Commandant te
zijn aangeplakt: vuurwapenen inleveren.
Op straffe, zeer strenge, verboden naar
holl.-radio te luisteren!!! (zeker om niet
te hooren, dat er al zoovele, meer dan
100 D'-vliegtuigen door ons zijn neergehaald
en de parachutisten dadelijk onschadelijk
worden gemaakt, of om te
hooren dat zoowel Nederl. militairen als
burgers voor hun troep uit worden gedreven
bij vooruitgaan of aanval. Wat een
middeleeuwsche strijdvoering. (…)
De D's schijnen overal te vragen waar
onze Prinses, Prins en de Prinsesjes zijn.
Niemand weet het waarop ze zeggen: den

Hollanders praten veel maar ze weten
van niets. – Goed zoo.
Wageningen ligt voor een groot deel in
puin. bij Wekerom, ten noorden van Ede
is gister hevig gevochten.
Van de eigen krijgsverrichtingen in ons
land hooren we niets, behalve dan, dat én
Koningin, én Opperbevelhebber zeer
tevreden zijn over de houding van onze
troepen. Zelfs gaan ze tot aanval over.
Vernielen van een pantsertrein bij Mill en
heroveren van dat dorp. In dien pantsertrein
vonden ze pamfletten in het Nederl.
(allemaal misleidend) en Hol. uniformen.
Te voren waren nl. 4 pantsertreinen vernield
waarvan een op de brug bij Venlo
juist toen die in de lucht vloog.
Van hieruit gezien, zouden gister vóór de
Grebbe nog ± 10 vliegtuigen zijn gevallen.
In Den Haag is het onveilig in de binnenstad,
vermoedelijk mil. patrouilles die op
verdachte personen schieten.
Zoo-even is de telefoon voor het huis
weer opgenomen 10 . Zoo te zien gaf een
burger op een fiets inlichtingen. Wat zou
dat zijn. Een landverrader of een D. in
burger want 't blijkt dat de D's komen als
burger in Nederl uniformen of als boer
gekleed ter misleiding.
Vroeg gegeten in mijn kamertje. Marie
weer boodschappen gedaan want niets
wordt bezorgd. Kwam ontdaan thuis,
want had een deel van een luchtbombardement
van onze vliegtuigen op
den toren der Herv. Kerk meêgemaakt 11 .
Weer een slachtoffer. Jan de Nooij door
een granaatscherf gedood 12 .
Even daarna werden we gewaarschuwd
voor een luchtbomb. van eigen vliegtuigen
op het dorp. Kort na 't eten toen we
wat waren gaan rusten, eensklaps zomaar
gedreun en de zware slagen, en gingen
onmiddellijk in onzen kelder met jas en
mantel aan. Na ± 3/4 uur toen alles rustiger
werd naar boven om in mijn kamertje,
waar we de kachel hadden aan gelegd,
wat te bekomen.
Dit heeft zich liefst 3 keer herhaald. 't
Schijnt dat schuin langs en over ons is
gevuurd vanaf de Laar & die (Duitse)
batterij is blijkbaar bestookt door de
luchtbommen van ons. 't Gedreun in de
lucht en het schieten gaat maar onafgebroken
voort. 't Is om zenuwachtig van te
worden. We hebben in de achterkamer
aan de buitenzijde gebarricadeerd & gaan
daar vannacht slapen. Constantia in haar
gemakkelijke stoel; ik & Marie op een
matras op de grond. Gekleed slapen en
klaar om onmiddellijk in den kelder te
gaan. Even in den tuin geweest om de
bakken te sluiten. Juist ging een zwaar
schot en meen ik te kunnen opmaken dat
dit afkomstig moet zijn van een batterij
op de Hoekelumsche Brink. 't Is nu bijna
8 uur en nog steeds is het geschiet zowel
van den begane grond als in de lucht, niet
van de lucht.
En nog steeds geen berichten, of couranten
of post. Ik probeerde vanmorgen een
briefk naar Arnhem te zenden doch de
Postdirecteur gaf het terug met de mededeling
dat er niets wegging of binnenkwam.
't Is vandaag wel een echte onrustige dag
geweest, een die ons lang in het geheugen
zal blijven.
14 mei Dinsdag.
De nacht vrij rustig verloopen; gekleed
geslapen. Vrij goed doch veel wakker
door het vuren op grooten afstand, en in
langzaam tempo. Vroeg op. Het vuren
De Kostersteen 112, april 2010 7

van af de Grebbe en uit de linie wordt
minder; uit de voorbij trekkende gemotoriseerde
colonnes krijgen den indruk dat
men over Woudenberg wil forceeren.
Tegen 12 uur zweeg het artillerievuur
nagenoeg overal. Slechts enkele mitrailleursalvo's
werden gehoord. Ongeveer 1
uur hoorde ik van “Hein” die met de van
Holland’s naar Wekerom was gevlucht
en nu eten kwam halen, want daar was
niets, dat er bij Wekerom niet was gevochten
maar wel in en om Ede waar ook
huizen zijn stuk geschoten. Van af
Frouws noordwaarts. (…) Tegen 2 uur
hebben we een ontzettende trein (opm.:
bedoeld wordt: een lange colonne, kh.)
“gemotoriseerd” gezien met zware mortieren
en (…) kanonnen van 30 cm. alles
op zware wagens met wel 10 wielen en
meer. 't Was angstwekkend, hoelang 't
geduurd heeft weet ik niet, maar vermoedelijk
wel 1 uur. Er werd gezegd dat men
ging naar de Hessenweg om van daar
Amersfr. onder vuur te nemen. 'S middags
allerlei gerij van aangespannen en
gemotoriseerde colonnes zowel van
noord naar zuid als omgekeerd.
We zijn besloten vannacht boven te slapen;
voorloopig is het gevaar hier geweken.
Zooeven, 't is 8 uur komt de overbuur
zeggen dat een clandestien opgevangen
radiobericht heeft gezegd, des omroepers
stem was duidelijk herkend, dat Rotterdam
was platgeschoten & dat de D's hebben
voorgesteld: overgave met als voorwaarde
een Koninkrijk Holland (Nederland)
onder Duitsch regiem of anders
zouden andere grote steden worden platgeschoten,
te beginnen met Utrecht.
Zoo juist half 9 komt een lange gemotoriseerde
art.ie colonne voorbij komende uit
8
De Kostersteen 112, april 2010
richting Ede. Zouden die al teruggaan
naar het Westfront. Als een bijzonderheid
heeft Hein nog verteld, dat een vriend
van hem, timmerman uit Ede aanzegging
had van de Duitsers om 19 withouten
doodskisten te maken want dat bij de
Klomp-Renswoude vele hooge offn waren
gevallen die dadelijk naar Duitschl.
moesten worden gebracht 13 .
Een andere buurman wist te vertellen dat
het aantal gesneuvelden bij de Klomp–
Rensw. zoo groot was dat ze in hooge
stapels langs den weg lagen. De D's hadden
verteld dat 't vóór onze Linie een hel
was 1e van het vuur en ten 2e omdat de
aanvallers door de inundatie verdronken
als katten. Ook zouden ± 5000 D's zijn
gevallen doordat wij een geheel mijnenveld
hadden laten springen. Is het geen
5000 maar b.v. 2000, dan is het toch wel
vreeselijk. In ieder geval blijkt wel, dat
de D's zeer groote personeele en materieele
verliezen hier hebben geleden. Maar
nu de onze? Wanneer zullen we dat
hooren.
15 mei Woensdag.
De dag gaat stil voorbij, eigenlijk beangstigend
stil. Af en toe in de verte een
schot. Wat is dat? De een zegt: een kanon
dat geladen was en niet meer ontladen
kon worden? De ander: men vernietigt
onze eigen kanonnen om ze niet in handen
van den vijand te geven. Andere: dat
zijn mijnen. We weten van niets, noch
van ons zelf, noch van het Buitenland.
's Middags een post, heeft zoowat niets.
Onze briefkaart naar Johan 14 verzonden.
Volgens berichten van menschen die in
Arnhem zijn geweest of van daar kwamen
om hier naar familieleden te zoeken

zou in A. het gerucht zijn gegaan dat
Bennekom was plat geschoten.
's Middags per radio (door een radio auto)
omgeroepen dat morgen, donderdag
16 mei, broodkaarten moeten worden
ontvangen & dat dit is gedistribueerd.
Alle winkels gesloten voor voorraad opneming.
Niets mag meer bezorgd worden;
alles gehaald. Haalde zelf nog gauw
een pakje boter en wat rijst en havermout.
Er ging 's avonds, dus heden woensdag
avond nog een Post weg, en zoo zal er
morgen Donderdag om 10 uur ook een
post weggaan.
's Avonds alles duister en niemand op
den weg; na 8 uur (Duitsche tijd) om zoo
te zeggen een sper-verbod. Marie die
even naar de brievenbus was gegaan,
werd gewaarschuwd. Ook steeds verduisteren.
We houden geregeld burenpraatjes
maar fluisterend. Men moet o! zoo voorzichtig
zijn.
De Nederl. Radio's zwijgen.
Van Till 15 kwam 's morgens ons bezoeken
om eens te zien of we er nog waren
en een en ander van het Roode Kruis te
vertellen en ook over hen, ze hadden een
Duitsche waarnemingspost op het dak
gehad. Batterij vuurleiding. Hadden hem
o.a. ook gevraagd om aanwijzing te doen
van torens enz, doch dit had hij geweigerd.
Later hebben de Duitsers een burger
op het dak gehad. Vermoedelijk een
N.S.B.-er.
's Middags inkwartiering van D' troepen.
In de kom van het dorp. Zuider Eng o.a.
bezet. Wat zal daarvan overblijven. Ook
N. Eng(men. Insinger) is bezet geweest 16 .
Moet er vreeselijk uitzien. Men. Insinger
naar Heelsum op een bovenkamertje in
een burgermansgezin.
Uit verhalen van D's zou blijken dat er
bevelhebbers en officieren zijn en ook
meer anderen die in geen 2 jr thuis zijn
geweest en van hun gezin niets weten. Ze
worden van rechts naar links gezonden
zonder zelf eigenlijk van iets te weten.
De Gr. linie noemden ze hun Duivelsberg.
Ze waren er bang voor.
De Koningin zou met een Eng oorlogssch.
naar Engeland zijn. De D. vertellen
dat wij door onze eigen Nederl. offn
zouden zijn verraden. Prachtig hoor!
Toch verschrikkelijk om zoo iets te
hooren. Maar .... we zijn tegen dat soort
veel te lankmoedig geweest.
16 mei Donderdag
De melkboer eieren gebracht; vertelt dat
hij heeft gehoord dat “Amerika er al is”.
Vannacht nog heel in de verte hooren
schieten? Van waar? uit N.Brabant waar
men veronderstelt dat Fr. troepen zijn?
Marie naar het dorp voor broodkaarten en
boodschappen. Jan is jarig 17 . Waar zit
die jongen. Vannacht en vanmorgen
vroeg vele zware vliegtuigen overgekomen.
Waarheen? Men zegt dat de Veluwe
tot nu toe gespaard is gebleven (…).
Lunteren schijnt erg te lijden hebben
gehad van bommen en granaten. Vele
dooden onder de burgerbevolking. Vreeselijk
toch.
De kabel voor ons huis weer opgenomen.
Met welk doel? Wat zal Marie meêbrengen
voor verhalen. Rhenen heeft erg te
lijden gehad van het vuur der D's op de
stelling.
17 Mei Vrijdag.
's Morgens geen bijzonders. Allerlei verwarde
verhalen. Weer nieuwe distributie
bonnen; we kunnen nu vrij veel krijgen,
De Kostersteen 112, april 2010 9

ook brood. 's Middags Johan met een
auto en een burgerwachter uit Arnhem.
Beide hadden burgerwachtbanden om
den arm. Moeten wij-water naar de
Grebbe brengen. Aldaar stapels lijken
van D's waartusschen gewonden. Ons R.
Kruis er ook naar toe.
Later op den middag kwam Johan wederom
per motorfiets van Arnh. Vertelde
van het in massagraf begraven der D's op
den Grebbeberg. Ook van executie's van
N.S.B. aldaar. Overal toch verraad. Men
zegt zelfs dat op vele plaatsen in de Linie
werd gevochten zonder offn die achterwaarts
zich veilig stelden. Johan bleef
eten; vroeg weg. Vóór 10 uur avond alles
binnen; steeds verduisteren.
Nacht gaat vrij rustig voorbij. Steeds
vliegtuigen tusschen 2 en 3 uur 's nachts.
Waarheen. Alles naar de kust?
18 mei Zaterdag.
Stille dag. Alles zoo onzeker. Een ieder
gevoelt zich beklemd. Uit een verhaal
van een chauffeur uit Tiel zou daar in de
Betuwe eigenlijk niet gevochten zijn. De
3 regt inf. waaronder 32 R.I. terug in de
richting Vianen zonder verliezen dus
Ewoud II 18 vermoedelijk veilig. Maar
ook alweer verhalen van verraad door
....offn.
19 mei Zondag.
Stille dag. Veel vliegtuigen over ook
overdag. Allerlei berichten maar van D'-
zijde alles verward. België schijnt veel te
lijden te hebben. De zware bombardements-vliegtuigen
hebben op dit oogenblik
de overhand. Zelfs de zware pantserwagens
en gevechtswagens van de
10
De Kostersteen 112, april 2010
Franschen leggen 't af tegen dezen vliegtuigen.
De D's zijn goed geoefend in het
schieten met die luchtbommen. Of hebben
ze een betere methode.
De WeBo 19 bussen gaan om het uur.
Maar rijden er al treinen?
Ewoud III jarig 20 . Zitten die nog in Gr.?
En wat is er in Indië gaande. Geen vliegtuigen
geen schepen. Waar zit Pauline
want Joop zal wel gemobiliseerd zijn als
kapitein 21 .
20 mei Maandag.
Van nacht weer veel en zware vliegtuigen.
Overigens niets bijzonders. Briefk
v/d jongens.
21 mei Dinsdag.
Niets bijzonders. De couranten en de
radioberichten zeggen ons dat de D's aan
het Kanaal zijn.
22 mei Woensdag
Couranten & Radio zeggen: de D. a/h
Kanaal. Amerik. beurs sterk gedaald.
Wat zal van Europa worden. en wij. Onze
Roode Kr. helpsters uit Den Haag terug.
Zeer teleurgesteld, zelfs verontwaardigd
over organisatie en behandeling. vooral
in Amsterdam 22 . Onderzoek zeer gewenscht
en mededeeling aan H.B. Zooeven
2 zware ontploffingen in N.W. richting
gehoord. Mijnen? of niet gesprongen
granaten. De GKT (Opm.: onontplofte
granaat, kh) aan onze overzijde ligt er
nog altijd. Maar door mannen die zich
voor de Luchtbescherming hadden opgegeven,
bewaakt.

Noten
1. ‘Welgelegen’ was een hotel gelegen aan de Stationsweg (noordzijde van het spoor),
bijna naast het spoor op enkele meters van de spoorovergang aan de kop van station
Ede-Wageningen. Het lag schuin tegenover de Mauritskazerne. De Jonkheer ging hier
gewoonlijk op donderdag naar de sociëteit. De oudst bekende naam van het etablissement
(in 1898 vergroot, daarvoor al als ontmoetingsplaats bekend) is Hotel Van Laar. Niet lang
na de eeuwwisseling werd het, na verandering van eigenaar, ‘Hotel Welgelegen’. In
1965 volgde een tweede naamwijziging: ‘De Witte Hinde’. Hotel de Witte Hinde is in
1975 afgebroken. Zie voor foto’s:
www.ede.nl/cultuur/cultuur-en-kunst/gemeentearchief/fotocollectie. Zoekwoord: Welgelegen
Ede.
2. Bedoeld wordt: de Grebbelinie. Terwijl Jonkheer Storm van ’s Gravesande rond half
drie in de ochtend het ‘zware vliegtuig geronk en hevig kanonvuur’ wellicht tegen beter
weten in nog als oefening bestempelt, rustig verder slaapt totdat om zes uur de telefoon
gaat, is Drikus van Eck (Dijkgraaf 35) even na vier uur al aangekleed en vol in touw: “We
snelden naar buiten en zagen een schouwspel dat we nooit zullen vergeten. Honderden
vliegtuigen vlogen voorbij en de lucht was vervuld met het aanhoudend geronk der motoren.(…)
Ze werden hevig beschoten door het afweergeschut van de Grebbelinie (…)”.
(Zie: Drikus van Eck: Voorjaar 1940, mobilisatie en evacuatie. De Kostersteen, april
2009 (108), p.2. De oorlog bleek echt begonnen!
3. Bevestigd door Van Eck, p2.
4. Zoon Johan Willem Storm van ’s Gravesande (1887-1981), getrouwd met Anna Jacoba
Hartman (1890-1970) en wonende Ruysdaelstraat 80 te Arnhem.
5. Net uit zijn bed, gaat de Jonkheer meteen op pad. Om half zeven in de ochtend brengt
hij met zijn auto de Bennekomse helpsters, de dames Achterstraat en Weernekers, naar
het Rode Kruisgebouw aan de Stationsweg in Ede. Zij vertrekken de ochtend van 10 mei,
uitgezwaaid door de jonkheer en anderen, samen met zeven andere helpsters, in een
AKU-bus naar Den Haag om te gaan assisteren bij de gewondenverzorging.
6. Garage van Holland was gevestigd op Edeseweg 15-17 (tegenwoordig: chinees restaurant).
7. Zware granaten die vanuit (Nederlandse) kanonnen bij de Grebbeberg afgevuurd werden
8. Nederlandse granaten, afgevuurd om ongeveer 02.00 uur vanaf de Grebbeberg. P. van
Heusden (groentehal, schuin tegenover het toenmalige Postkantoor), H. van Ewijk , Y
Kloosterman kwamen bij deze beschieting om . Mevr. E. van Heusden- Neuhold overleed
op 4 augustus alsnog aan haar verwondingen.
9. Het is niet duidelijk waar/ hoe de Jonkheer Storm van ’s Gravesande deze berichten
gehoord heeft. Zijn contacten bij het Rode Kruis zijn een mogelijkheid. Er was ook
nieuwsvoorziening via de radio.
10. De op 10 mei aangelegde Duitse veldtelefoon
11. Het schijnt dat de toren van de Oude Kerk geraakt is bij deze beschieting. Nadere
informatie ontbreekt.
De Kostersteen 112, april 2010 11

12. Bedoeld wordt Jan de Nooij. De Nooij werd getroffen door een (Nederlandse) granaatscherf.
Opnieuw eigen vuur dus. In totaal kwamen als gevolg van de meidagen van
1940 negen inwoners van Bennekom om. Behalve de vijf genoemde personen waren dit
E.J.Westerik en G.E. Joosten (v): beiden liepen op 10 mei in een weiland in het Binnenveld
op een Nederlandse landmijn. De Bennekommers J.Riggeling (10 mei) en J.H. van
Dijk (13 mei) verloren het leven als militair op de Grebbeberg.
13. Deze berichten zijn gebaseerd op ”van horen zeggen”. In “Ede 1940-1945”
(V.Lagerwij en G.Plekkringa, Barneveld 1990), p. 15, wordt melding gemaakt van (elders)
gesneuvelde Duitse officieren die vanuit Kernhem naar Duitsland werden teruggebracht.
Drie Duitse soldaten werden tijdelijk in Ede begraven. In totaal stierven in de
meidagen van 1940 in de gehele gemeente Ede 21 burgers en (in ieder geval) drie Nederlandse
militairen.
14. Zoon Johan Willem, wonende in Arnhem (zie: noot 4 hierboven).
15. G.F. Baron van Till, voorzitter van het dagelijks bestuur van het Nederlandse Rode
Kruis afdeling Ede 1929-1940.
16. Vermoedelijk wordt met “N.Eng” het landhuis Oostereng bedoeld, woonplaats van
W.A. Insinger.
17. Kleinzoon.
18. Kleinzoon.
19. Wageningen-Ede-Bus-Onderneming. De WEBO was de busonderneming van Rijk
van de Weerd, oprichter van het huidige Auto Van de Weerd te Bennekom.
20. Kleinzoon.
21. Dochter Paulina Henriette (1889-1982). “Joop” is schoonzoon Joannes Sibinga Mulder
(1890-1978).
22. De Rode Kruishelpsters keren na een avontuurlijke tocht vol gevaren en onduidelijke
opdrachten van het hoofdkantoor in Den Haag op 21 mei weer terug in Ede. Twee dagen
later, op donderdag 23 mei, bezoeken Jonkheer Storm van ’s Gravesande en twee andere
Edese afgevaardigden het Hoofdbestuur in Den Haag. Uiteindelijk worden de bevoegdheden
van de afdelingsbesturen uitgebreid en kan de afdeling Ede gedurende de oorlogsjaren
op vele plaatsen in de gemeente en de directe omgeving hulp bieden. Niet meer met
Jonkheer Storm van ’s Gravesande als penningmeester. Hij treedt in 1940 af. Misschien
vanwege zijn status als oud-militair?
Het oorlogsdagboek stopt op 21 mei. Wellicht niet geheel toevallig. Alle aandacht van de
Jonkheer gaat die dagen naar zijn werk voor het Rode Kruis. Bovendien zijn de directe
gevechtshandelingen gestopt.
12
De Kostersteen 112, april 2010

Een ondergedoken Jodin verdwijnt spoorloos in
Bennekom
Ad Nooij
In Bennekom hebben tijdens de Tweede Wereldoorlog veel Joodse onderduikers met
angst en hoop het einde van de Duitse bezetting afgewacht. Reeds spoedig na de Duitse
inval werden maatregelen uitgevaardigd tegen Joodse inwoners van Nederland, waardoor
hun deelname aan het gewone maatschappelijke leven steeds verder werd beperkt. Van
openbare zwembaden mochten zij geen gebruik maken, de toegang tot parken, hotels,
restaurants, concertzalen en bibliotheken werd hen ontzegd. Uiteindelijk mochten zij niet
meer fietsen, telefoneren, bij niet-Joden op bezoek gaan en alleen boodschappen doen
binnen enkele uren per dag. Zo werd de Joodse bevolking geleidelijk geïsoleerd van de
overige bevolking, hetgeen hun definitieve verwijdering eenvoudiger maakte.
Duitse Joden in Bennekom
Reeds in de jaren vóór de oorlog, toen in
Duitsland de vervolging steeds grimmiger
werd, vertrokken veel Duitse Joden
naar Nederland. Zij hoopten in Nederland
veilig te zijn, omdat de Nederlandse regering
een neutraliteitsbeleid voerde. Ook
in de Eerste Wereldoorlog was Nederland
immers neutraal gebleven en niet door
Duitsland bezet. Deze hoop bleek echter
ijdel toen in de meidagen van 1940 het
Duitse leger ons land binnenviel. Daardoor
zaten de uit Duitsland gevluchte
Joden ook hier in de val. Sommigen
slaagden erin naar Engeland te ontkomen,
maar de meesten konden slechts
afwachten welke maatregelen de Duitse
bezetter tegen hen zou nemen. Al spoedig
werd het hen verboden in het westen van
Nederland te verblijven. Mede hierdoor
kozen sommigen voor Bennekom als
woonplaats. Zij woonden hier legaal, zij
stonden ingeschreven bij de gemeente.
Hun namen komen voor op de lijst van
geregistreerde Joden die de gemeente op
last van de bezetter aanlegde. Maar toen
Joden overal in het land een oproep kregen
zich te melden voor ‘werkkampen’,
zochten velen een onderduikadres.
In Bennekom zaten niet alleen Joden
ondergedoken die voordien hier legaal
hadden gewoond, maar ook Joden die
van elders kwamen en hier via relaties
een onderduikadres hadden gevonden.
Ook zij leefden afgesloten van de buitenwereld,
in het besef dat hun het simpele
recht om te leven was ontzegd, en
voortdurend op hoede voor verraad. Veel
Joodse onderduikers in Bennekom hebben
de oorlog niet overleefd. Eén van hen
was Anni Flatow.
Flatow
Gustav Felix Flatow, de vader van Anni,
was in Duitsland een bekende atleet,
evenals zijn neef Alfred. Beiden namen
in 1896 deel aan de eerste moderne
Olympische Spelen in Athene. Na de
machtsovername door de Nazi’s in 1933
De Kostersteen 112, april 2010 13

In 1997 werd de Reichssportfeldstraße
nabij het Olympisch Stadion van Berlijn
omgedoopt in Flatowallee. Op de
Flatow-Sporthalle in de Berlijnse wijk
Kreuzberg is een plaquette aangebracht
met de namen van Gustav en
Alfred Flatow. In 1996 gaf de Deutsche
Post ter ere van het 100-jarig
bestaan van de moderne Olympische
Spelen een serie postzegels uit. Op één
van de vier zegels staan Gustav Flatow
en zijn neef Alfred. Beiden zijn omgekomen
in het kamp Theresienstadt.
vluchtte Gustav Flatow met zijn gezin
naar Nederland. Hij vestigde zich in Rotterdam,
op de Statensingel. In de oorlog
dook het gezin onder in een hotel in
Driebergen, maar op 30 december 1943
werd hun zoon gearresteerd, en enige
dagen later het echtpaar Flatow. Alleen
de dochter wist te ontkomen. Gustav
Flatow heeft de oorlog niet overleefd, hij
is op 29 januari 1945 overleden in Theresienstadt.
Na de oorlog begint mevr. Flatow
een lange speurtocht naar haar ver-
14
De Kostersteen 112, april 2010
miste dochter, Anni Amalie Beatrice
Flatow.
Politie Bennekom
Op 11 juli 1946 schreef Mevr. Flatow
een zeer uitvoerige brief naar de politie te
Bennekom.
“De ondergetekende Mevr. M. Flatow-
Lamm, geb. 19.3.1885, te Berlijn, verzoekt
hiermede beleefd om op- en nasporingen
inzake haar dochter, Anni-Amalie-
Beatrice Flatow, geb. 3.12.1908, te Berlijn.
Mijn dochter was ongehuwd en vanaf
1933 woonachtig in Rotterdam en
aldaar geregistreerd bij den Vreemdelingendienst.”
Zij schrijft verder dat de familie sinds
oktober 1943 in Driebergen was ondergedoken
om te ontsnappen aan het gevaar
van deportatie, maar dat zij werden gearresteerd.
Alleen haar dochter Anni ontsprong
de dans.
“Mijn eenige dochter … vluchtte in
Driebergen van het eene adres naar het
andere …. O.m. was zij bij de dames v.
Hijzeldoorn op de Arnh.Bovenweg 73 (?)
aldaar … Mijn dochter nam aldaar een
ondergedoken zwarte jas met een zwarten
bontkraag mede, in welke schouders van
deze jas, een aantal “juweelen” verstopt
waren (wat zij wist) en welke een buitengewoon
hooge waarde vertegenwoordigd.
Zij was nog in Driebergen op verscheidene
adressen, (en) verkeerde … in
een toestand zoo als de menschen haar
beschreven van “wanhoop”. De illegaliteit
in Driebergen, … hielp mijn dochter
met raad en daad van het eene adres
naar het andere, … “
Zij geeft verder aan dat er door allerlei
instanties, zoals het Roode Kruis en het
‘Bureau vermissingen Joodsche mensen’

te Amsterdam, nasporingen zijn verricht
waaruit Mevr. Flatow de conclusie heeft
getrokken dat haar dochter niet meer in
leven is. Maar wat is er gebeurd?
“Er is n.l. nu gebleken, dat mijn dochter
in Januari 44, door hulp van een melkboer
op een fiets … in Driebergen op de
trein gestapt is, en alleen naar Mevr. de
Wed. Meibergen geb. Beekman, voorheen
woonachtig te Rotterdam, nu Panoramaweg
te Bennekom, een kennis van haar
uit Rotterdam, gereisd is!! Deze mevrouw
schreef mij …. op 10.8.1945, dat zij bij
haar in huis was, en daar tweemaal weggelopen
is, de eerste maal is zij door een
heer “die haar toevallig kende” weder
teruggebracht, omdat hij zag, dat mijn
dochter een Jodin was, en het in de buurt
niet veilig geweest zou zijn. Mevr. bericht
verder in deze brief dat zij ongeveer een
maand erna wederom weggelopen is, en
dat zij nadien nooit meer iets van haar
gehoord of gezien heeft! …
Ik zou U Ed. daarom beleefd verzoek, in
deze volgens mij “uiterst mysterieuze”
zaak eens een scherp onderzoek te willen
doen instellen, opdat er eens aan het licht
komt wat er eigenlijk met haar gebeurd
is, en waar eventueel de jas (zwarte stof
met zwarte bontkraag) met al dien waardevollen
inhoud gebleven zou kunnen
zijn.
Hierop volgde op 28 september 1946 een
antwoord van de agent van politie 1e kl.
M.R. Klein waarin hij aangeeft dat in
samenwerking met de politieke opsporingsdienst
te Leusden een onderzoek is
ingesteld naar aanleiding van de vermissing.
Eerdere pogingen
De zoektocht van mevr. Flatow was reeds
een jaar eerder begonnen, enkele maanden
na de bevrijding. Zij had achterhaald
dat haar dochter ondergedoken had gezeten
in Bennekom aan de Panoramaweg.
Zij schrijft op 4 augustus 1945 een brief
aan Mevr. Meibergen, die op dit adres
woont, en ontving kort daarop het volgende
antwoord:
“In antwoord op uw schrijven dd
4.8.1945. deel ik U mede, dat Anny hier
in Januari 1944 aan de deur kwam,
waarop ik haar heb opgenomen. Zij was
echter zeer zenuwachtig en vreemd,
zoodat de dokter haar kalmerende middelen
moest verstrekken. Zij is tweemaal
hier weggelopen. De eerste keer is zij
teruggebracht door iemand, die ons toevallig
kende. Aan deze heeft ze verteld,
waar ze vandaan kwam, toen hij haar
aansprak, omdat hij zag dat het een jodin
was en het toen hier in de buurt zeer
gevaarlijk voor haar was door de patrouilleerende
Duitsers. Hij heeft haar
toen natuurlijk weer bij ons teruggebracht.
Ongeveer een maand later is ze weer
weggelopen en heb ik nooit meer iets van
haar gehoord of gezien. Het goed, dat ze
me een paar jaar geleden hier in bewaring
heeft gebracht, is helaas gedurende
mijn evacuatie (pl.m.8 mnd) evenals mijn
eigen goed door de duitschers gestolen.
Het spijt mij, dat ik niet in staat ben U
nadere inlichtingen te verschaffen. Tevens
neem ik de gelegenheid te baat, U
geluk te wensen met Uw behouden terugkeer
en die van Uw zoon, en U mijn deelneming
te betuigen met het overlijden
van Uw man.”
De Kostersteen 112, april 2010 15

Rode Kruis
Ook het Rode Kruis was ingeschakeld in
de zoektocht naar de verdwenen dochter
van mevr. Flatow. Op 13 Februari 1946
schreef de chef der Afdeeling Opsporing
Joodsche Personen een brief aan de gemeentepolitie
te Ede:
“Ten behoeve van de nagelaten betrekkingen
van ANNIE AMALIE BEATRICE
FLATOW, geb. 3-12-’08 te Berlijn, doe ik
reeds geruime tijd nasporingen naar
haar eventuele verblijfplaats.
Via het Ministerie van Justitie wendde ik
mij tot de politie te Driebergen. Ik ontving
antwoord van de Koninklijke Marechaussee
aldaar, van welk antwoord ik U
als bijlage afschrift zend. Als gevolg van
dit antwoord heb ik de eer U beleefd te
verzoeken, een onderzoek bij U ter plaatse
te willen doen instellen en mij het resultaat
Uwer bevindingen mede te delen”
In de brief van de Koninklijke Marechaussee
te Driebergen wordt gesteld dat
men aldaar een diepgaand onderzoek
heeft ingesteld met als conclusie dat Anni
Flatow op 17 januari 1944 om 18.15 door
een lid van de ondergrondse op de trein is
gezet richting Ede.
Verspreiding van foto’s
In december 1946 richt mevr. Flatow
zich opnieuw met een uitvoerig schrijven
tot de politie in Bennekom, nu adjudant
Bosma. In deze brief suggereert zij vele
mogelijke aanknopingspunten voor verder
onderzoek. Ook voegt zij bij de brief
enkele foto’s van haar dochter, met het
verzoek deze te plaatsen in lokale bladen
of te plakken op publieke plaatsen, bijvoorbeeld
het station Ede-Wageningen.
In deze brief laat zij ook duidelijk merken
dat zij een groeiende argwaan koes-
16
De Kostersteen 112, april 2010
Anni Flatow
tert jegens mevr. Meibergen die haar
dochter onderdak heeft geboden.
De commissaris van politie te Ede reageert
onmiddellijk, maar ook zeer formeel
op het verzoek van mevr. Flatow:
“Naar aanleiding van uw bovengenoemd
schrijven, gericht aan den Adjudant
Bosma, heb ik de eer u te berichten, dat
dezerzijds het plan bestaat om een oproep
met foto betreffende uw dochter op
te laten nemen in enkele plaatselijke bladen.
De kosten hiervan zullen ongeveer f. 10,-
bedragen. Indien u met een en ander
accoord kunt gaan, verzoek ik U mij dit
bedrag per postwissel over te maken.”
Deze bureaucratische onzin kan er nog
wel bij. Mevr. Flatow zegt het bedrag
over te maken.

Een misdrijf?
De argwaan van mevr. Flatow is niet
verminderd nadat haar zoon persoonlijk
een bezoek heeft gebracht aan mevr.
Meibergen. Mevr. Flatow houdt rekening
met een mogelijk misdrijf. Ook tussen
mevr. Meibergen en de zoon van mevr.
Flatow ontstaat in de zomer van 1946 een
briefwisseling. In een van deze brieven
schrijft mevr. Meibergen:
“Toen ik gisteren na eenige dagen afwezigheid
thuis kwam, vond ik Uw brief
dd.17.6. In antwoord hierop deel ik u
mede dat Anni in de eerste helft van januari
44 (de juiste datum weet ik niet
precies meer) bij mij aan de deur kwam,
ik heb haar uit medelijden opgenomen.
Zij had een tasch bij zich en verschillende
kleedingstukken over elkaar aan. Ze
vertelde dat ze door de SD gezocht en
geen raad meer wist en of ik haar wilde
helpen. Ze had in Driebergen steeds de
Duitschers moeten omkomen 1 om niet te
worden opgepakt. Echter werden de
Duitschers steeds veeleischender, en kon
zij niet meer aan hun verlangens voldoen,
waarop zij ten einde raad bij mij kwam.
…. Van geld of kostbaarheden heb ik
nooit iets gezien of gehoord, dus kan ik U
daarom niets mededeelen. Ik begrijp dat
het vooral voor Uw moeder heel erg is,
niet te weten wat er met haar dochter is
gebeurd, maar tast al evenzeer in het
duister als u zelf. Met de beste wenschgen
voor Uw moeders herstel,
Hoogachtend…”
Reacties
De plaatsing van een foto van Anni Flatow
in enkele bladen leidt tot reacties.
Een wel zeer late reactie is afkomstig van
de officier van justitie te Utrecht. Op 20
augustus 1948 verzoekt hij aan de heer
Commissaris van Politie te Ede, indien
mogelijk, hem een exemplaar te sturen
van het dagblad de Edesche Courant dd.
4 Januari 1947 Nr 57, waarin een verzoek
tot opsporing met foto van vermiste,
voorkomt.
Een inwoner van Bennekom reageerde
eerder, op 9 januari 1947, op de berichtgeving
in het Edesche Nieuwsblad. Hij
schrijft dat hij zich schriftelijk heeft gewend
tot een Joodse kennis te Rotterdam,
die in de oorlogstijd in deze omtrek veel
illegaal werk verrichtte en in verband
daarmede nogal eens bij hem kwam praten.
Van deze kennis ontving hij de volgende
brief:
“Mej. Anni Amalie Beatrix Flatow is mij
goed bekend. Na de bevrijding heb ik
haar niet meer ontmoet, doch haar familie
woont aan de Stadhoudersweg 16 of
18. Haar broer, die naar ik meen, nog
wel in leven is, is een figuur, die in Joodsche
kringen tijdens de bezetting zeer
gewantrouwd werd … Inlichtingen te
geven over de bewuste Anni Flatow is
moeilijk. Zij was klein, had rossig haar,
was vrij gezet en sommigen beweren, dat
zij niet beter was dan haar broer. Ik raad
U aan, U met haar familie aan de Stadhoudersweg
in verbinding te stellen.”
Nagekomen bericht
Daarna wordt het langdurig stil rond deze
zaak. Totdat in oktober 1949 de Bennekomse
agent van politie Bosma een anoniem
telefoonbericht krijgt, waarvan hij
het volgende proces-verbaal heeft opgemaakt:
De Kostersteen 112, april 2010 17

“In de voormiddag van Donderdag 13
October 1949, te omstreeks 8 uur, werd
mij GAUKE BOSMA, adjudant van politie
te Ede, ter standplaats Bennekom,
telefonisch mededeling gedaan van het
volgende.
In de bezettingstijd is op de heide (Ik
verbalisant vermoed, dat hier bedoeld
wordt de Renkumse heide, gelegen te
Bennekom, gemeente Ede) een ondergedoken
jodin verdwenen. Deze jodin is
aldaar vermoord en is daar begraven.
Juffrouw Blom en de zoon van Meibergen
zijn daarbij geweest. Op mijn vraag met
wie ik sprak, antwoordde die persoon,
“Dat doet er niet toe”. Op mijn vraag
hoe dat meisje dan was vermoord, antwoordde
die persoon “Zij hebben haar
eerst dronken gevoerd, toen hebben zij
haar een gifpil gegegeven en daarna
verdronken.” Ik vroeg vervolgens wie dat
gedaan had, waarop hij antwoordde,
“Vraag dat maar aan juffrouw Blom en
Meibergen.” Ik vroeg waar dat meisje
was begraven, waarop hij antwoordde,
“Bij Blom”, dicht bij de brand.”
Ik relatant vermoed, dat met deze jodin
wordt bedoeld de jodin genaamd FLA-
TOW. Deze is in de bezettingstijd ondergedoken
geweest bij de weduwe Meibergen,
wonende te Bennekom Panoramaweg
1 en verdwenen. Een onderzoek is na
de bevrijding ingesteld door de P.R.A. te
Leusden. … Bedoeld telefoongesprek,
was automatisch en volgens mijn mening
niet uit Bennekom of omgeving afkomstig
en afkomstig van een mannelijk persoon.
Waarvan door mij op afgelegden ambtseed
is opgemaakt, getekend en gesloten,
dit proces-verbaal te Bennekom op 13
October 1949. De verbalisant, G. Bosma”
18
De Kostersteen 112, april 2010
Conclusies en vraagtekens
Hoe betrouwbaar is een anoniem bericht?
De omschrijving van de wijze waarop
Anni Flatow om het leven zou zijn gebracht,
geeft aanleiding tot gerede twijfel.
Misschien heeft de anonieme beller ergens
iets vernomen dat hem in vertrouwen
in meegedeeld, maar ook dan is het
de vraag hoe betrouwbaar zijn bron is.
De brief van 9 januari 1947 van de Bennekommer
wekt daarentegen meer vertrouwen.
Het is daarom niet onwaarschijnlijk
dat Anni Flatow door het verzet
is geliquideerd.
Wat te denken van de beschuldigingen
richting mej. van der Blom en Meibergen?
Niet ver van het huis van mevrouw
Meibergen, genaamd Zonnedal, stonden
de huizen Wolkenland en Heidehut. Mej.
van der Blom was eigenaresse van Wolkenland,
in 1948 omgedoopt tot Rollecate.
Op het terrein van Wolkenland stond
ook het zomerhuis De Leeuwerik. Hier
zaten onderduikers, waaronder Joden.
Ook in de Heidehut van mevrouw Wulf
zaten veel onderduikers. Al deze mensen
moesten worden voorzien van voedsel.
Dat moest worden ingekocht; bovendien
waren daarvoor distributiebonnen nodig,
die alleen illegaal verkregen konden
worden. Daarom zat er achter de onderduikers
en hun helpers een organisatie
van het verzet. Men moest zeer goed
weten wie wel en wie niet te vertrouwen
was. Maar infiltratie en verraad zijn soms
niet duidelijk te onderscheiden van vertrouwen.
Het is aannemelijk dat het gedrag
van Anni Flatow wantrouwen opriep.
Op eigen gelegenheid is zij begin
januari 1944 laat in de middag, het moet
al donker zijn geweest, van het station
Ede-Wageningen naar de Panoramaweg

gefietst. Kennelijk wist zij de weg. In
Driebergen, waar zij eerder ondergedoken
zat, heeft zij mogelijk contact
gehad met haar achtervolgers. In de
brief die mevr. Flatow op 11 juli
1946 schreef aan de politie te Bennekom
komt namelijk ook de volgende
passage voor:
“In een tweede brief, die ik op speciaal
speuren van ons, dus op mijn
verzoek op 21.6.1946 ontving,
schrijft Mevr. M. dat zij bij haar aan
de deur kwam, en dat zij haar “uit
medelijden” had opgenomen, en dat
zij verteld, dat zij in Driebergen vreeslijk
door de SD. achterna gezeten
werd, en dat zij aan het “onderhandelen”
aldaar over “losgeld” bezig geweest
moet zijn, wat ik nogal “eigenaardig”
vind.”
De waarheid is niet meer te achterhalen,
maar kennelijk was er wel achterdocht.
Deze achterdocht zal nog gevoed zijn
door haar eerste vertrek uit het Bennekomse
onderduikadres. Zij werd toen bij
het station opgevangen door een man, die
haar waarschuwde voor dreigend gevaar,
en haar terugbracht naar de Panoramaweg.
Onwaarschijnlijk dat deze man een
toevallige voorbijganger was. Anni Flatow
kende immers de weg naar haar onderduikadres.
Voor de betrokkenheid van mej. Willy
van der Blom en de zoon van Meibergen
bij de dood van Anni Flatow ontbreekt
elk bewijs. Wel is duidelijk dat zij als
beschermers van ondergedoken Joden
een groot belang hadden bij een veilige
omgeving.
In oktober 1944 vond een Duitse inval
plaats in het huis van Willy van der
Blom. Zij was al enige tijd verdacht van
1. Zonnedal; 2. De Leeuwerik
3. Wolkenland 4. Heidehut
het verbergen van Joden en van studenten
die geweigerd hadden de loyaliteitsverklaring
te ondertekenen. De onderduikers
wisten tijdig te ontkomen; zij vluchtten
naar een andere schuilplaats op het landgoed
die voor noodgevallen was ingericht.
Willy van der Blom werd gearresteerd
en aan een verhoor onderworpen.
Zij heeft echter niet de namen van haar
onderduikers prijsgegeven. 2
Verraad lag altijd op de loer. Zelfs is het
voorgekomen dat Joden, om zeer verschillende
beweegredenen, zich actief
hebben ingezet bij de jacht op Joodse
onderduikers. Een berucht voorbeeld is
Betje Wery, die een groot aantal Joden
heeft verraden. Het verzet heeft haar
vogelvrij verklaard, maar zij genoot in
Amsterdam speciale bescherming van
Lages (later één van de drie van Breda).
Na de oorlog is zij aanvankelijk tot levenslang
veroordeeld, maar krijgt evenals
vele andere medeplichtigen gratie, en
komt in 1954 vrij. In 1968 begint zij een
De Kostersteen 112, april 2010 19

huwelijksbemiddelingsbureau in Ede,
waar zij in 2006 is overleden. 3
Anders dan Betje Wery wekt Anni Flatow
allerminst de indruk een gewiekste
manipulator te zijn. Eerder lijkt zij een
opgejaagd slachtoffer, met onvoldoende
oog voor de risico’s die zij zelf liep en
die zij anderen bezorgde. In de winter
van 1944 heeft zij een brief geschreven
naar een familielid in Hillegersberg (niet
gepost in Bennekom!), met het verzoek
dekens te sturen naar haar ouders in
kamp Westerbork. Was Anni Flatow
niettemin door haar gedrag een risico
voor andere Joodse onderduikers in haar
omgeving? Als Anni Flatow inderdaad
door het verzet is geliquideerd, dan ligt
20
De Kostersteen 112, april 2010
over haar graf een zware steen van stilzwijgen.
Van een nabestaande van een voormalig
verzetsman vernamen wij onlangs, dat
deze verzetsman eens een opmerking
maakte over een Joods persoon die een
gevaar vormde voor andere onderduikers
op de heide, en in 1944 voorgoed het
zwijgen is opgelegd.
In het ‘Digitale Monument Joodse gemeenschap
in Nederland’, waarin alle
namen zijn opgenomen van in de oorlog
omgekomen Joden uit Nederland, wordt
vermeld dat de sterfplaats van Anni
Amalia Beatrice Flatow onbekend is.
Noten
1. In de brief staat ‘omkomen’. Onduidelijk is of de schrijfster bedoelt: ‘ontkomen’ of
‘omkopen’
2. Gutman, blz. 138; Willy van der Blom (1881), werd op 22 juli 1973 door Yad Vashem
erkend als Rechtvaardige onder de Volkeren.
3. Van der Zee, blz. 316
Bronnen
Gemeentearchief Ede, Documentatie 40-45
Gutman, Israel (red.), Rechtvaardigen onder de Volkeren. Nederlanders met een Yad-
Vashem onderscheiding voor hulp aan joden. Amsterdam / Antwerpen 2005
Janse, Cor, Onderduikers op Wolkenland. De Edese Post, 1 maart 2002
Janse, Cor, De Heidehut van mevrouw Wulff. De Edese Post, 5 april 2002
Lagerwey, V. en G. Plekkringa, Ede 1940 – 1945. Barneveld 1990
www.jewishsports.net
www.joodsmonument.nl
Zee, Sytse van der, Vogelvrij, de jacht op de Joodse onderduiker. Amsterdam 2010

Het lakzegel van Johannes van Gorkom, predikant van
Bennekom
Anton C. Zeven
Recentelijk stond in de krant ‘de Gelderlander’ een artikel over het opknappen van de
begraafplaats te Bennekom Daarin werd ook melding gemaakt van een rest van de grafzerk
van de 19de eeuwse predikant van Gorkom. Zijn naam kende ik omdat ik een afdruk
van zijn zegel in het Gemeentearchief van Wageningen gevonden heb.
Enkele genealogische gegevens
Wie was dominee Johannes van Gorkom?
Ik ben van hem niet veel te weten gekomen.
Hij is in ca 1769 geboren. Na een
predikantenopleiding en standplaatsen
elders in het land werd hij predikant te
Bennekom. Dit was zijn laatste standplaats,
want op 29 juni 1843 stierf hij in
deze plaats 74 jaar oud. Als zoon van
Gerrit van Gorkom en Cornelia van der
Afdruk van het zegel van dominee Johannes
van Gorkom, Bennekom, 4 februari 1806.
GA Wageningen, Oud-archief inv. nr. 116.
Pol was hij getrouwd met Adriaantje de
Ruiter. Hun dochter Cornelia Maria Elisabeth
van Gorkum, geboren in Bennekom
ca 1800/1801 en overleden te Bennekom
op 19 september 1842 oud 41
jaar, trouwde te Ede op 5 september 1835
met de landbouwer Peter van Grootheest,
geboren ca 1798,. Zij waren op hun huwelijksdag
35 resp. 37 jaar oud. Na het
overlijden van Cornelia hertrouwt Peter
op 5 mei 1849 in Ede 51 jaar oud met de
27-jarige in Bennekom geboren Gijsbertje
Kroesbergen, dochter van de landbouwer
Hendrik Hermsen Kroesbergen 1
en Cornelia Geurtsen. Peter overlijdt in
Bennekom op 11 september 1861, 63 jaar
oud, en wordt, zoals gezegd, aldaar begraven.
Lakzegel
Het lakzegel toont ons een wapenschild,
dat (horizontaal) doorsneden is en vergezeld
wordt door drie (Franse) lelies, twee
boven de snijlijn en één eronder. Het veld
van het schild is schuin gearceerd, hetgeen
in de heraldiek betekent dat het
groen gekleurd is. Boven het schild vinden
we een helm en op de helm het helmteken:
twee geharnaste armen met de
ellebogen naar buiten gebogen en in de
De Kostersteen 112,april 2010 21

handen een lelie van het schild houdend.
Dit schild wordt door twee leeuwen, die
omkijken vastgehouden. Op het Centraal
Bureau voor Genealogie (CBG) in Den
Haag heb ik gekeken of iets meer over dit
wapen te vinden is, maar de naam van
Gorkom komt niet in de Heraldische
Databank aldaar voor.
Brief
Het zegel werd gebruikt om een envelop
te verzegelen. Deze brief was gericht aan
de heer B. de Vries, schout des Ampts
Ede te Ede en betrof een ‘Acte van indemniteijt
van Wouter van Gulik, geboren
in de Buurtschaap Lakemond, en zijn
vrouw Geertruij Veenbrink’. Een acte
van indemniteit houdt in dat de plaats van
herkomst (geboorte) financieel verantwoordelijk
blijft voor het zich in de gemeente
Ede gevestigde echtpaar. Daar
Lakemond toen onder Wageningen ressorteerde
is deze brief met het zegel van
de Bennekomse predikant in het Gemeentearchief
van Wageningen terecht
gekomen. In dit archief trof ik zijn zegel
aan. Misschien is het wel de enige bewaard
gebleven lakafdruk.
22
De Kostersteen 112,april 2010
Enkele aanvullende opmerkingen
1. De heraldisch beschrijving van het
wapen luidt: schuingearceerd (groen)
doorsneden, boven de deellijn twee lelies
en beneden één.. Helmteken: twee geharnaste
armen met de ellebogen naar buiten,
houdend een lelie van het schild.
Schildhouders: twee omziende leeuwen.
Omdat het veld groen is kan de kleur
(metaal) van de lelies alleen goud of zilver
zijn.
2. In het CBG wordt een grote collectie
heraldische gegevens in de Heraldische
Databank bewaard. Helaas kan niet tegelijkertijd
op twee woorden gezocht worden.
Dit houdt in dat als men zoekt op
lelies men 1042 wapenbeschrijvingen
moet bekijken. Zoekt men op doorsneden,
dan krijgt men 2663 wapens te bekijken.
Onbegonnen werk. Het aantal
mogelijkheden zal aanzienlijk verkleind
worden als men zou kunnen zoeken op
`lelies + doorsneden`.
3. Wijlen R.T. Muschart heeft ca 100 000
zegels in voornamelijk archieven in Nederland
beschreven. Hierin komt geen
beschrijving van het lakzegel van Johannes
van Gorkom voor.
Bronnen
o genlias.nl, waardoor toegang tot gegevens opgeslagen in het Gemeentearchief van
Ede, en andere internet-bronnen.
o A.C. Zeven. 2006. Persoonlijke was- en lakzegels in het Gemeentearchief van Wageningen.
Wageningen. 374p.
Noot
1. Hendrik Hermsen Kroesbergen was de zoon van de weduwe Hendriksen die in 1815
Klein Nergena in pacht had. Klein Nergena maakte toen nog deel uit van het landgoed
Nergena. Toen in 1815 het landgoed werd geveild, kocht Hendrik Hermsen Kroesbergen
het westelijke deel, genaamd Klein Nergena. (Zie Ad Nooij: Het landgoed Nergena. De
Kostersteen 110.)

Aanvulling op “Straatnamen in Bennekom”
Herkomst en betekenis van Straatnamen.
Henk Gijsbertsen.
Na het verschijnen van bovengenoemd boekje in 2004 zijn er
in Bennekom een aantal nieuwe straten aangelegd en zijn de al
bestaande parkeerterreinen van een naam voorzien.
Op verzoek van de hulpdiensten (o.a. ambulance en brandweer)
hebben alle pleinen in de gemeente Ede nu een officiële
naam gekregen. Om na een ongeval tijdig op de juiste plaats te
arriveren, was het nodig deze pleinen en parkeerterreinen een
naam te geven.
Ook de politie moet voor het uitschrijven van een procesverbaal
een precieze plaatsbepaling hebben. Juist op een parkeerterrein
is de kans op een beschadiging aan een auto, bij het inof
uitdraaien van een parkeerplaats, groot. In Bennekom kwamen
hier drie parkeerterreinen voor in aanmerking.
Parkeerterreinen
Het boek “Straatnamen
in Bennekom”,
geschreven
door Henk Gijsbertsen,
is nog steeds te
koop bij de Bennekomse
boekhandel.
Wie het boek heeft
aangeschaft, zou een
kopie kunnen maken
van deze pagina’s
van de Kostersteen
om het boek weer
up-to-date te maken.
MARKTPLEIN. (BW 21-06-2005)
Het parkeerterrein aan de noordkant van de Oude Kerk. Dit plein is al jaren in gebruik als
weekmarkt op vrijdagochtend en wordt sindsdien in de volksmond ook meestal al het
Marktplein genoemd. Dit is nu dus officieel met een straatnaambordje bekrachtigd.
OUDE KERKPLEIN. (BW 21-06-2005)
Het parkeerterrein aan de zuidkant van de Oude Kerk. Dit plein doet voornamelijk dienst
als parkeerterrein voor de supermarkt C-1000 van de familie Snetselaar en voor bezoekers
aan de Apotheek of de Rabobank aan de Dorpsstraat.
BROEKAKKERPLEIN. (BW 21-06-2005)
Dit parkeerterrein wordt omsloten door de Dorpsstraat, Kerkstraat, Hogeweg en Lindelaan.
Het plein is gelegen op de voormalige broekakkers. Tot 1939 heette de Lindelaan de
Broekakkerweg. Op verzoek van de gemeenteraad werd deze naam in 1939 gewijzigd in
Lindelaan, “omdat de raad bezwaar maakte tegen de door kinderen wel eens opzettelijk
verkeerd uitgesproken benaming”. De kinderen werden op school namelijk dikwijls uitgescholden
voor “Broek-kakkers”.Met de naam Broekakkerplein komt deze historische
veldnaam nu dus weer terug.
De Kostersteen 112, april 2010 23

Nieuwe wegen
Op het terrein van het voormalige Protestants Christelijk Streekziekenhuis zijn vijf nieuwe
wegen aangelegd. De Oostbreukelderweg wordt weer verlengd. Het was de bedoeling
om deze straten te vernoemen naar Nederlandse geneeskundigen, als aansluiting op de
reeds bestaande wegen met een geneeskundige achtergrond. In 2007 kreeg dit terrein
echter al de naam Baron van Wassenaerpark. Omdat er in Ede-Zuid al een Baron van
Wassenaerlaan is, is voor Bennekom nu gekozen voor de Freule van Wassenaerlaan. De
andere namen hebben allemaal betrekking op het landgoed Hoekelum. De op 15-09-2009
abusievelijk vastgestelde namen van Rutger van Welylaan en Jacob van Lawicklaan zijn
op 01-12-2009 op mijn verzoek gewijzigd in Olifier van Welylaan en Hessel van Lawicklaan.
(Zie hieronder).
FREULE VAN WASSENAERLAAN. (BW 15-09-2009)
Jacoba Cornelia baronesse van Wassenaer. (09-10-1918/29-01-2004). Als ongehuwde
dochter van Baron van Wassenaer was zij in Bennekom alleen maar bekend als “Freule
van Wassenaer”. Na haar huwelijk met de Edese schoolmeubelfabrikant Joh.Iddink wilde
zij geen Freule meer genoemd worden en werd daarna Mevrouw Iddink genoemd. Zij
overleed op 29-01-2004. Van 1946 tot 1988 was zij eigenares van het landgoed Hoekelum.
Zij heeft na WO-II het kasteel niet meer zelf bewoond, maar betrok een bungalow in
de bossen achter het kasteel.
Op 23 juni 1946 sloot baron van Wassenaer een overeenkomst met de Stichting Luthers
Buitencentrum. De familie van Wassenaer bleef eigenaar van het kasteel Hoekelum en de
Stichting Luthers Buitencentrum werd huurder. Op 6 juli 1946 overleed de baron.
Op 22 augustus 1946 is het huis als Luthers Buitencentrum in gebruik genomen. In 1988
ging het landgoed over in handen van de Stichting het Geldersch Landschap.
BARONES VAN LYNDENLAAN. (BW 15-09-2009)
Machtella baronesse van Lynden (1880-1943) huwde in 1909 met Karel Gerrit Willem
baron van Wassenaer. Zij zijn de laatste bewoners van het kasteel Hoekelum geweest. Zij
kregen drie kinderen, een zoon en twee dochters. De zoon, Francis Marius, verongelukte
in 1930 op 17-jarige leeftijd bij een ski-ongeval in Zwitserland.
Ook de beide dochters, Carolina Adriana (geboren in 1911) en Freule Jacoba Cornelia
(geboren 1918) zijn intussen overleden. Hiermee is het geslacht van Wassenaer in Bennekom
uitgestorven. Van barones van Lynden hangt in het kasteel Hoekelum een mooi,
door Piet van der Hem, geschilderd portret
HENDRIK VAN POELWIJCKLAAN. (BW 15-09-2009)
Hendrik van Poelwijck was van 1542 tot 1574 heer van Hoekelum. Hij was getrouwd met
Elisabeth van Schevick. Na zijn overlijden in 1574 hertrouwde Elisabeth met Rutger van
Wely. In 1542 kocht Hendrik het goed van Joost van Tiel en zijn vrouw Margareth van
Hoekelum. Hendrik was burgemeester van Arnhem. Toen hij in 1574 overleed was niet
zijn vrouw, maar zijn zoon erfgenaam en zo kwam het landgoed in handen van zijn zoon
24
De Kostersteen 112, april 2010

Willem. Deze stierf echter al in 1576 en zijn erfgename was zijn oudste zuster Eva van
Poelwijck, gehuwd met Olifier van Wely.
OLIFIER VAN WELYLAAN. (BW 01-12-2009)
Na het overlijden van Willem van Poelwijck in 1576 was zijn oudste zuster Eva van
Poelwijck erfgename. Zij was (waarschijnlijk in gemeenschap van goederen) gehuwd met
Olifier van Wely. Zij houden Hoekelum tot 1597 in hun bezit en verkopen dan samen
Hoekelum aan Assuerus die Jeger. Door een naamsverwisseling werd deze laan op 15-09-
2009 vastgesteld als Rutger van Welylaan. (Zie bij Hendrik van Poelwijck). Bij besluit
van B en W van 01-12-2009 is dit veranderd in Olifier van Welylaan.
HESSEL VAN LAWICKLAAN. (BW 01-12-2009)
Op 5 januari 1695 kocht Paul Frideborn het goed Hoekelum en verkocht het nog diezelfde
dag door aan Hessel van Lawick. Daarna is Hoekelum nooit meer verkocht, maar is
steeds door vererving overgegaan naar nieuwe eigenaren. Hessel van Lawick was burgemeester
van Wageningen en ambtsjonker van Ede. Hij werd in 1647 geboren en overleed
ongehuwd in 1723. Hij is dus 28 jaar eigenaar van Hoekelum geweest. Volgens zijn testament
was zijn nicht Sibilla Elisabeth van Balveren zijn erfgename. Zij was de dochter
van zijn zuster Maria van Lawick en Jan van Balveren. Sibilla Elisabeth was gehuwd met
haar volle neef Jacob van Lawick. Ook hier is de op 15-09-2009 vastgestelde naam van
Jacob van Lawicklaan op 01-12-2009 veranderd in Hessel van Lawicklaan.
OOSTBREUKELDERWEG. (RB 01-05-1940 en BW 15-09-2009)
Oorspronkelijk liep de Oostbreukelderweg vanaf de Edeseweg tot aan de Mosweg.
Na de bouw van het Protestants Christelijk Streekziekenhuis (1957) werd het eerste gedeelte
tot aan de Fred Bantinglaan alleen nog gebruikt als een ruiterpad. Nu wordt de
oude situatie weer hersteld en begint de Oostbreukelderweg weer bij de Edeseweg en
loopt evenwijdig aan de A-12 tot aan Blokpost 20.
Mededelingen van het bestuur
HenkGijsbertsen 60 jaar lid van Oud Bennekom.
Het komt niet vaak voor dat iemand 60 jaar lid is van een historische vereniging. Voor de
meeste mensen geldt dat zij pas op oudere leeftijd belangstelling krijgen voor de geschiedenis
van hun woonplaats, omdat zij dan zelf veranderingen hebben meegemaakt. Henk
Gijsbertsen werd reeds op jonge leeftijd lid van het toen ook nog zeer jonge Oud-
Bennekom. Hij werd bovendien een zeer actief lid en mede daardoor – op oudere leeftijd
– erelid. Het bestuur feliciteert Henk Gijsbertsen van harte met dit jubileum.
De Kostersteen 112, april 2010 25

Voorjaarslezing “Bennekom in het laatste oorlogsjaar”
Dinsdag 20 april. Plaats: 't Kerkheem te Bennekom; Aanvang: 20.00 uur
Op 17 april 2010 is het 65 jaar geleden dat Bennekom bevrijd werd door de 49th British
Infantry Division ('Polar Bear Division'). De HVOB laat dit historische moment niet zo
maar passeren. Het bestuur heeft daarom de historicus drs. Frank W. van Lunteren gevraagd
om een avond te verzorgen waarin het laatste oorlogsjaar in Bennekom en omgeving
centraal staat. Van Lunteren heeft zich gespecialiseerd in onderzoek naar de Engelse
en Amerikaanse eenheden die betrokken waren bij de bevrijding van Gelderland. Hij
werkt aan een boek over het Amerikaanse 504e Parachute Infantry Regiment in de periode
1942-1945. Tijdens de lezing met kaarten, foto’s en filmbeelden komt o.a. aan de orde:
de luchtlandingen in relatie tot Bennekom, de ‘Westgruppe von Tettau’’, de evacuatie en
evacuatieperiode, Operaties Pegasus I en II en ‘Windmill’ en de uiteindelijke bevrijding.
Frank van Lunteren studeerde geschiedenis in Nijmegen en is nu werkzaam als docent
geschiedenis in het voortgezet onderwijs.
Excursie naar Diepenheim en Glane
Woensdag 12 mei vindt de jaarlijkse dagexcursie plaats. De bus vertrekt om 8 uur bij het
Kijk- en Luistermuseum. De reis gaat naar Diepenheim, waar we het Oranjemuseum
Nieuwe Haghuis bezoeken. In dit museum krijgt u een rondleiding langs de grote collectie
Oranjecuriosa en het twents boerenantiek. Vervolgens rijden we naar ’t Holt eveneens
in Diepenheim voor de lunch.
’s Middags brengen we een bezoek aan het Syrisch-Orthodoxe klooster St. Ephrem te
Glane. Dit klooster is een van de drie Syrisch-Orthodoxe kloosters in Europa. De aartsbisschop
zetelt hier en er wonen enkele monniken en nonnen. We krijgen een rondleiding
door het klooster en zullen tevens de bijbehorende kathedraal, kapel en begraafplaats
bezoeken.
Op de terugweg drinken we nog iets in Hotel Erve Bruggert in Haaksbergen. Om 18.00
uur verwachten we weer terug te zijn in Bennekom.
De excursiekosten bedragen € 35,- te voldoen in de bus. Aanmelding gaarne via het formulier
dat in de Kostersteen is opgenomen. Als u mee wilt met deze excusie, wordt u
vriendelijk verzocht het formulier zo spoedig mogelijk - in ieder geval uiterlijk woensdag
28 april – in te leveren bij mevrouw C.J. Knoppers, Prinsenlaan 15, 6721 EB Bennekom.
Bij overtekening wordt een reservelijst gemaakt. Mocht u zich hebben opgegeven en u
kunt desondanks niet mee, dan verzoeken wij u dit tijdig aan mevrouw Knoppers te melden.
Bij annulering na 28 april wordt €15,- (de buskosten) in rekening gebracht, tenzij er
een vervanger mee gaat.
De excursie is in de eerste plaats bedoeld voor leden van de Historische Vereniging Oud-
Bennekom. Als er plaatsen over zijn, kunnen er introducé’s mee. Wij hopen dat het
woensdag 12 mei een leuke dag wordt!
26
De Kostersteen 112, april 2010

Nieuwe leden
Het bestuur heet de volgende personen van harte welkom als nieuwe leden van de Histo-
rische Vereniging Oud-Bennekom:
Fam. G.J. Adams
Dhr. en mevr. L.C. Blanken
Mevr. C.T.W. v.d.Brink-van Kampen
Dhr. D. Rintjema
Dhr. en mevr. M.W. Steenbergen
Dhr. J. Vonk
Dhr en mevr. F.J. van Zwaal-Fluit
Agenda Van de Historische Vereniging Oud-Bennekom
- Dinsdag 20 april: voorjaarslezing door de heer Frank van Lunteren over de bevrijding
van Bennekom in 1945. Plaats: ‘t Kerkheem, Kerkhoflaan 34. Zie blz. 26
- Woensdag 12 mei: voorjaarsexcursie naar Diepenheim en Glane; zie blz 26.
Documentatiecentrum Bennekom
Het documentatiecentrum van de historische vereniging Oud-Bennekom is gevestigd op
de bovenverdieping van het Kijk en Luister museum, en is elke dinsdag voor bezoekers
geopend van 09.00 – 12.00 uur en 14.00 – 16.00 uur.
Geïnteresseerden in de historie van Bennekom zijn welkom na een afspraak via onderstaande
personen:
Henk Gijsbertsen, telefoon (0318) 415275; email: gijsbertsenh@hotmail.com
Riet Hoogkamer, telefoon (0318) 416180; email: rhoogkamer@planet.nl
Bestuur Beheer foto- en diacollectie
A. van Kampen, voorzitter H. Gijsbertsen
W.Hol, secretaris
W.C.L. van Kalleveen, penningm Bibliotheek
G.J. Adams Mevr. G.M. Hoogkamer-Weijman
Mevr. C.J. Knoppers
A.T.J. Nooij Conservator Historische Collectie
Mevr. G.J.M. van Raan-Onderwater C.C. Meulenkamp
Redactie Kostersteen
Website: www.oudbennekom.nl A.T.J.Nooij, eindredacteur
H. Van Amerongen
Ledenadminsitratie C.A. Heitink
Mevr. G.J.M. van Raan-Onderwater J.A. van der Valk
Grietjeshof 18, 6721 VJ Bennekom Email: a.en.j.nooij@hetnet.nl
De Kostersteen 112, april 2010 27