te klikken - Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne

Praktijkgids Arbeidshygiëne - Beeldschermwerk 

# $ 

# $ $ % &''( 

Concept CGK2.2 21-02-2008 Pagina 1 van 117 

! "


Inhoudsopgave Praktijkgids Arbeidshygiëne – Beeldschermwerk 

Woord vooraf 

1. Inleiding 

2. Wetgeving 

2.1. Inleiding 

2.2. Europese Richtlijn 

2.3. Arbowet 

2.4. Arbobesluit 

2.5. Arbo Regelingen 

2.6. Arbo Beleidsregels 

2.7. AI-bladen 

2.8. Normbladen 

3. Potentiële Gezondheidseffecten 


3.2. Klachten aan het bewegingsapparaat 

3.2.1. RSI of CANS – klachten aan handen, armen, nek en schouders 

3.2.2. Rugklachten 

3.2.3. Deukdijen 

3.3. Oogklachten 

3.4. klachten ten gevolge van Geluidhinder 

3.5. Psychische klachten / Stress 

3.6. Gezondheidsschade door Ongevallen 

3.7. Hoofdpijnklachten 

3.7.1. TL-verlichting 

3.7.2. Straling 

3.8. Luchtwegklachten 

3.8.1. Blootstelling aan chemische stoffen 

3.8.2. Blootstelling aan (huis)stof 

3.8.3. Klimaat 

3.9. Overige klachten 

4. Het inventariseren van de risico’s (de RI&E) 

4.1. Inventariseren van de risico’s door Fysische omgevingsfactoren 

4.1.1. Licht, verlichtingssterkte en helderheid 

4.1.2. Binnenklimaat, ventilatie en luchtvochtigheid 

4.1.3. Geluid 

4.1.4. Straling en velden 

4.1.5. Chemische stoffen 

4.1.6. (Huis)stof 

4.2. Inventariseren van de risico’s door Fysieke factoren 

4.2.1. Werkhouding 

4.2.2. Plaatsing van de werkplek in de ruimte 

4.2.3. Afmetingen van de werkplek 

4.2.4. Verstorende elementen in de directe werkomgeving 

Concept CGK2.2 21-02-2008 Pagina 2 van 117


4.3. Inventariseren van de risico’s door de gebruikte hardware en software / toepassingen 

4.3.1. Hardware 

4.3.2. Software 

4.3.3. Toepasbaarheid 

4.4. Inventariseren van veiligheidsrisico’s 

4.5. Inventariseren van de risico’s door de Organisatie van het werk 

4.5.1. Algemeen 

4.5.2. Beeldschermwerk 

4.6. Inventariseren van de risico’s tengevolge van specifieke vormen van beeldschermwerk 

4.6.1. Flexibel werken, werkplekdeling, thuiswerken 

4.6.2. Balies 

4.6.3. Kassa’s 

4.6.4. Callcenters 

4.6.5. Bewakingsloges 

5. Risicobeheersing: maatregelen 

5.1. Beheersen van de risico’s van Fysische omgevingsfactoren 



5.1.3. Hinderlijk Geluid 


5.1.5. Chemisch stoffen 


5.2. Beheersen van de risico’s door Fysieke factoren 

5.2.1. Plaats van de werkplek in de werkomgeving 


5.2.3. Andere verstorende elementen in de directe werkomgeving 


5.3. Beheersen van de risico’s ten gevolge van gebruikte hardware en software / 

toepassingen 



5.4. Beheersen van veiligheidsrisico’s 

5.5. Beheersen van risico’s van de Organisatie van het werk 

5.6. Beheersen van de risico’s ten gevolge van specifieke vormen van beeldschermwerk 


5.6.2. Balies 




6. Arbomanagement 

7. Literatuur 

8. Bijlagen 

1. Voorbeelden van veel voorkomende sneltoetscombinaties 

2. Voorbeelden van risico-inventarisatie instrumenten (deskundigen) 

3. Voorbeelden van beeldschermwerkgerichte werknemers vragenlijsten 


Woord Vooraf 


Het doel van deze praktijkgids Beeldschermwerk is om arbeidshygienisten en andere 

deskundigen op het gebied van arbeid en gezondheid die zich bezighouden met advisering 

over beeldschermwerk naast achtergrond informatie over dit onderwerp ook praktische 

informatie aan te reiken alsmede hulpmiddelen om problemen te helpen voorkomen. 

Advisering kan bijvoorbeeld aan de orde zijn in de fase dat werkplekken en functies worden 

ontworpen maar ook in bestaande werksituaties waarin zich soms tóch al klachten voordoen 

of waarin mogelijke problemen met het werk en/of de werkomstandigheden kunnen worden 

gesignaleerd. Hiervoor kunnen dan oplossingen of oplossingsrichtingen worden aangedragen. 

Voor de opzet van deze gids is een brede invalshoek gekozen. Juist vanwege het feit dat het 

werken met beeldschermen in de praktijk zeer divers is, onder veel verschillende 

omstandigheden kan worden uitgevoerd en bij zeer diverse werkzaamheden kan worden 

toegepast, kan het door veel verschillende belastende factoren beïnvloed worden. Lang niet al 

deze factoren behoren tot de primaire competentie van de arbeidshygiënist. 

Toch is het belangrijk om daarvan zoveel kennis te bezitten, dat op grond van de juiste 

argumenten en afwegingen in voorkomende gevallen naar de meest geschikte deskundige kan 

worden doorverwezen. 

In deze gids zult u geen diepgravende theoretische verhandelingen aantreffen. De schrijvers 

hebben getracht een praktische gids te maken met voldoende achtergrondinformatie om in 

praktische werkomstandigheden de juiste aanpak te kunnen kiezen, maar ook om bij het 

informeren en voorlichten van medewerkers en het beargumenteren van de gekozen 

advisering voldoende beslagen ten ijs te komen. Er zal dus steeds beoordeeld worden hoe 

bepaalde aspecten alleen of in combinatie met andere aspecten tot (gezondheids-)problemen 

in de werksituatie kunnen leiden. Hiervoor wordt getracht ingrediënten aan te reiken voor een 

systematische aanpak die moet leiden tot oplossing van de problematiek maar vooral tot het 

voorkómen daarvan. 

Met beeldschermwerk wordt in deze Praktijkgids in eerste instantie de administratieve 

werkplek bedoeld, waarbij het beeldschermgebruik niet meer is weg te denken. Hierbij kan 

zowel aan de vaste werkplek gedacht worden maar ook in toenemende mate aan de mobiele 

werknemer uitgerust met een laptop computer. Echter, in veel gevallen is ook de lijn door te 

trekken naar het werken met beeldschermen bij een machine of in een bewakingsruimte. 

Eerst wordt een korte schets gegeven van de historie van ‘machinaal’ administratief werk 

waarbij globaal ook enkele arbeidshygiënisch relevante aspecten zullen worden aangestipt. 

In hoofdstuk 3 wordt een overzicht gegeven van symptomen, klachten en 

gezondheidsaspecten welke men in de praktijk in relatie tot beeldschermwerk kan 

tegenkomen. 

Het daarop volgende hoofdstuk 4 wordt vervolgens gewijd aan het inventariseren van 

(gezondheids-)risico’s welke verband kunnen houden met beeldschermwerk. Hierbij wordt 

ook gekeken naar belastende factoren zoals klimaat en geluid die niet direct aan 

beeldschermwerk gekoppeld zijn maar wel de beeldschermwerker zodanig kunnen 

beïnvloeden dat hij daar (gezondheids-)klachten door kan ontwikkelen. 

Vervolgens wordt in hoofdstuk 5 aandacht besteed aan de mogelijkheden om verbeteringen in 

de arbeidsomstandigheden te realiseren dan wel problemen juist te voorkómen; de 

beheersingsfase. 



Als laatste is hoofdstuk 6 gewijd aan beleidsaspecten die de arbeidshygiënist handvaten 

bieden om het bedrijf te adviseren bij een bedrijfsbeleid waarvan arbeids- en 

gezondheidsmanagement integraal deel uitmaakt. 

Tenslotte bevatten de hoofdstukken 7 en 8 literatuurverwijzingen en bijlagen waarin onder 

andere voorbeelden van inventarisatie instrumenten zijn opgenomen. 


1. Inleiding 


Het begin van beeldschermwerk. 

Jarenlang is tekstverwerking het domein geweest van de typemachine. Moesten er meerdere 

exemplaren van een document beschikbaar komen dan werd met carbonpapier gewerkt. 

Fouten in het typewerk werden gecorrigeerd met witkalk (helaas dus niet in de doorslag!). 

Verwerking van data, bijvoorbeeld voor het registreren van gegevens of het uitvoeren van 

berekeningen was het domein van de computer; afhankelijk van de capaciteit een 

aaneenschakeling van zeer volumineuze kasten die veel warmte en lawaai produceerden. De 

ponskaarten, met de gegevens die moesten worden opgeslagen of waarmee berekeningen 

moesten worden uitgevoerd, werden door de gebruiker klaar gemaakt (met een ponsmachine 

werden op de juiste plaatsen gaatjes geponst) waarna ze bij de computer operator werden 

ingeleverd. Na enige tijd kon dan de print-out worden opgehaald. 

De handtypemachine werd inmiddels vervangen door de elektrische 

typemachine waarbij onder meer de wagen niet meer na elke regel 

behoefde te worden terug geduwd en later door de typemachine met 

geheugen waarin in beperkte mate al correcties konden worden 

aangebracht en zelfs al formulieren, standaardbrieven e.d. konden 

worden opgeslagen. Ook de technieken voor gegevensverwerking 

werden steeds compacter en gebruiksvriendelijker. 

Werkstations 

Sinds IBM in 1981 de Personal Computer (Model 5150) introduceerde, is het werken met 

computers en dus met beeldschermen voor grote groepen werknemers 

veel bereikbaarder geworden en daarmee ook in een stroomversnelling 

terecht gekomen. 

Er waren systemen die – toen al – uit losse componenten bestonden 

zoals de genoemde personal computer - oftewel de ‘PC’ - maar er waren 

er ook die als complete consoles waren uitgevoerd. Hierin waren 

toetsenbord, systeemeenheid en beeldscherm in veel gevallen zodanig geïntegreerd dat dit 

ergonomisch gezien geen optimale werksituatie was; met name voor de zogenaamde 

datatypistes die vaak niets anders deden dan gegevens van formulieren in de computer 

invoeren. Hoewel de houding wellicht niet zo heel erg verschilde van die bij het gebruik van 

de klassieke typemachine was de houding door de aard van het werk wel statischer en met 

minder mogelijkheden tot afwisseling met andere activiteiten en werkzaamheden. 

De PC bood de mogelijkheid om gegevens op een flexibele geheugenschijf (floppy disk) te 

schrijven en op een andere PC in lezen en te gebruiken waardoor deze gegevens gemakkelijk 

met anderen konden worden uitgewisseld. Daarnaast zijn in veel verschillende vormen ook – 

nog steeds - de zogenaamde ‘domme terminals’ in gebruik; de invoermiddelen voor grote 

centrale computers zoals de ‘mainframes’ en middelgrote systemen waaraan tot enkele 

tientallen werkstations kunnen worden gekoppeld. PC en domme terminal zullen in de 

praktijk voor verschillende toepassingen worden ingezet waarbij veelal ook verschillende 

programmatuur (toepassingssoftware) zal worden gebruikt. Qua werkomstandigheden en 

eisen die aan de werkplek dienen te worden gesteld, verschillen beide vormen echter niet. 



De beeldschermen waren in het begin nog monochroom ; vaak groen of amberkleurig op een 

donkere achtergrond. Bij de PC’s werden echter al snel kleurenschermen geïntroduceerd 

terwijl de domme werkstations in eerste instantie éénkleurig bleven. Hoewel een 

monochroom beeld voordelen kan hebben qua leesbaarheid en beperking van 

informatieredundantie werd voor tekstverwerking toch veelal de voorkeur gegeven aan 

kleurenschermen omdat hiermee ook andere toepassingen konden worden geïntegreerd. Deze 

schermen konden ook gemakkelijker in de zogenaamde ‘negatieve 

polariteit’ worden gebruikt: zwarte tekens op een lichte achtergrond 

wat hetzelfde contrast bood als de documenten waarvan gewerkt werd. 

Toetsenborden waren er met donkere tekens op lichte ondergrond en 

gematteerd materiaal zoals bij de genoemde PC maar ook kwamen 

combinaties voor van lichte tekens op een donkere, gepolijste 

ondergrond zodat in de parabolisch gevormde toetsoppervlakken de 

heldere TL-verlichting prachtig gereflecteerd werd, zoals ook op veel typemachines het geval 

was. 

Inmiddels is onder meer ten gevolge van de ergonomische inzichten het ontwerp, het aanzien 

en de techniek van de huidige computersystemen sterk veranderd. 

Niet alleen wordt de ‘traditionele’ desktop PC steeds meer verdrongen door draagbare laptop 

of notebook computers maar ook de volumineuze en zware beeldbuizen (CRT of Cathode Ray 

Tube) worden vervangen door lichte, platte en minder energie verbruikende LCD (Liquid 

Chrystal Display) en de TFT (Thin Film Transistor) beeldschermen die daar een 

doorontwikkeling van zijn. Voor speciale toepassingen ziet men tegenwoordig op bescheiden 

schaal ook de zogenaamde aanraakschermen (touchscreens) verschijnen. Hierbij is zoals bij 

gewone beeldschermen, geen toetsenbord of ander invoermiddel nodig om acties uit te voeren. 

Door het met de vinger aanraken van een aanwijzing of actie-icon op het scherm kunnen 

keuzes worden gemaakt of kan een bepaalde actie worden gestart. Deze schermen vinden met 

name hun toepassing in situaties waarin geen ‘complexe’ gegevens ingevoerd behoeven te 

worden; dus bijvoorbeeld bij zoektoepassingen in musea, persoonsgegevens in bedrijven, 

(openbaar) vervoersinformatie maar ook bij kassawerkplekken of in de procestechniek. De 

voornaamste arbeidshygiënische of ergonomische aspecten van deze schermen zijn 

bereikbaarheid (reikafstand), grootte van de aanraakvlakjes en leesbaarheid, alsmede 

vervuiling. Omdat dit type scherm nog weinig in reguliere arbeidsomstandigheden voorkomt, 

zal op deze categorie beeldschermen niet verder expliciet worden ingegaan. 

Draagbaar… 

Ook bij de genoemde schootcomputers heeft zich een duidelijke 

ontwikkeling voorgedaan. De eerste exemplaren waren nog groot, zwaar 

en uitgevoerd met vaak matig leesbare, soms onooglijk kleine, 

monochrome LCD-schermen. Deze werden ook wel ‘transportables’ of 

‘sjouwables’ genoemd. Bijgaande voorbeelden zijn de 

IBM systemen 5100 en 5155 (de PC-Portable !) uit 

1975 en 1984 met een 9 inch beeldschermpje welke met een gewicht van 

respectievelijk circa 28 en 14 kg het predikaat ‘draagbaar’ kregen maar die 

voor dát doel waarschijnlijk niet 

echt handig waren. In ieder geval 

waren deze instrumenten volstrekt 

onvergelijkbaar met de moderne 

machines welke inmiddels echt 



draagbaar geworden zijn met beeldschermformaten tot al 17 inch en een gewicht van circa 1 

kg. 

Gebruikers 

De werkzaamheden en andere activiteiten waarbij computers worden gebruikt, zijn sterk 

uitgebreid. Niet alleen worden ze ingezet voor data-entry (gegevensinvoer) en ‘klassiek’ 

typewerk maar een zeer groot deel van de activiteiten wordt hier nu mee uitgevoerd zoals 

archiveren, postverwerking en correspondentie, dataverzameling, -opslag en –raadpleging, 

toegang tot alle mogelijke applicaties via internet, etc, etc. 

In 2000 werkte 60% van de werkende mensen in Nederland gedurende meer dan 25% van hun 

werktijd met een beeldscherm; 33% werkte zelfs bijna uitsluitend met een beeldscherm. 

In 2004 werkte 48% van de vrouwen en 46% van de mannen in meer of mindere mate achter 

een beeldscherm. In de leeftijdscategorie 25-40 jaar varieerde dit tussen 50 en 60%. 

De computer is echter niet alleen op het werk onmisbaar geworden. Ook in de privé sfeer 

heeft hij zijn plaats gekregen waarbij bankverkeer, chatten en informatieraadpleging via 

internet, spelletjes en educatieve toepassingen (beginnend op de basisschool) de meest in het 

oog springende voorbeelden zijn. Het ziet er naar uit dat de gebruiksmogelijkheden alleen 

nog maar zullen toenemen waarbij zich ongetwijfeld ook weer andere technieken zullen 

aandienen dan degenen die we nu kennen en gebruiken. 

Draadloze communicatie is bijvoorbeeld één van die technieken die de laatste jaren de 

gebruiksmogelijkheden van de computer weer verder hebben vergroot. 

Uit CBS / POLS: Sociaal Economische Trends, 3 e kwartaal 2004 

Beeldschermwerk blijft toenemen 

De toepassing van computers in het arbeidsproces blijft stijgen. In 2003 gaf 47 

procent van de werkzame beroepsbevolking aan regelmatig achter een 

beeldscherm te werken. Dat is opnieuw meer dan in het jaar daarvoor. In 1997 

was dat nog 41 procent. Vrouwen werken relatief iets vaker achter een 

beeldscherm dan mannen. Het verschil is echter niet groot. 


Uren per dag aan beeldscherm 

voor werk 

Uren per week aan beeldscherm 

voor privé 


Landbouw 

en 

visserij 

Indus- 

trie 

Bouw- 

nijver- 

heid 

In 2005 werkte de Nederlandse werknemer gemiddeld 3,5 uur per dag achter het beeldscherm. 

Beeldschermwerk naar bedrijfstak 2005 

Handel Horeca Vervoer 

en communicatie 

Bron: CBS – Sociaal Economische Trends, 1 e kwartaal 2007 

Financiëledienstverlening 

Zakelijkedienstverlening 

Open- 

baar 

bestuur 

Onderwijs 

Deze beknopte opsomming toont aan hoe prominent de plaats is van de computer en daarmee 

het beeldscherm; niet alleen als arbeidsmiddel in de moderne werkomgeving maar ook in de 

samenleving als geheel. Dat beiden elkaar beïnvloeden, staat buiten kijf. 

De arbeidshygiënist zal bij de beoordeling van werkomstandigheden en het oplossen van 

oorzaken voor het ontstaan van klachten de beeldschermwerkplek dus regelmatig tegenkomen. 

Dit is dan ook de reden voor het uitgeven van deze Praktijkgids Beeldschermwerk, bedoeld 

voor de arbeidshygiënist met voldoende (achtergrond-) informatie om in de praktijk mee te 

kunnen werken. Voor verder verdiepende informatie op specifieke deelgebieden wordt 

verwezen naar relevante handboeken, regelgeving en andere uitgaven. 


Gezond 

heids- 

en welzijnszorg 

1,3 3,5 2,3 3,0 1,7 3,3 6,1 5,0 4,9 3,2 2,7 3,5 

Cultuur 

en 

overige 

dienstverlening 

6,9 6,0 5,2 6,6 8,5 6,4 5,4 6,7 5,8 5,4 5,3 6,1

2. Wetgeving 


2.1 Inleiding 

Wet- en regelgeving met betrekking tot beeldschermwerk gaat niet alleen over hard- en 

software, maar ook over de fysieke en mentale belasting van de beeldschermwerker en de 

fysische omstandigheden. Zij zijn erop gericht om medewerkers het werk zonder nadelige 

invloed op de gezondheid te laten uitvoeren. 

Het moet voor de arbeidshygiënist en andere deskundigen duidelijk zijn welke weten 

regelgeving men kan aanhalen. 

De weten regelgeving is als volgt opgebouwd: 

De Europese Kaderrichtlijn en Arbowet stellen het doelvoorschrift vast en geven aan dat 

regels worden gesteld zoals bijvoorbeeld: ‘Er zullen nadere regels worden gesteld m.b.t. 

inrichting van arbeidsplaatsen’. 

In het Arbobesluit en ook in de Arboregelingen worden nadere invullingen gegeven van deze 

regels, zoals bijvoorbeeld:‘ de verlichting op de arbeidsplaatsen mogen geen gevaar voor de 

gezondheid opleveren.. Dit is een ‘doelvoorschrift’. De invulling hiervan heeft de overheid 

vanaf 2006 overgelaten aan de Sociale Partners in de Branche(s) waarop dit doelvoorschrift 

van toepassing is. De invullingen van deze en andere doelvoorschriften brengen de Sociale 

Partners onder in een zogenaamde Arbocatalogus. Als de invullingen in de Arbocatalogus 

door de Arbeidsinspectie zijn getoetst en in orde zijn bevonden, kan dit de betreffende 

Beleidsregel vervangen. 

De Arbeidsinspectie heeft (in het verleden) –interne-Beleidsregels opgesteld om aan te geven 

wat onder een bepaald artikel van het Arbobesluit moet worden verstaan. Het zich houden aan 

de Beleidsregel c.q. het gestelde in de Arbocatalogus betekent dat wordt voldaan aan de 

Arbowet en het Arbobesluit en Arboregelingen. Afwijken mag, mits kan worden aangetoond 

dat een zelfde niveau van gezondheidsbescherming en veiligheid wordt bereikt. 

De Beleidsregels maakten gebruik van de algemeen aanvaarde normen en richtlijnen. Dit zijn 

o.a. uitgaven van de normalisatie instituten (NEN, NPR). In de Arbocatalogus gaat het ook 

om de stand van de wetenschap en professionele dienstverlening en de ‘Best practices’. 

In de NEN / NTA’s, de Arbo-Informatie bladen (AI-bladen) en de Arbo-Thema cahiers wordt 

nadere uitleg en informatie gegeven. 

Kader Richtlijn 

Arbowet 

Arbobesluit Arboregelingen 

Beleidsregels of 

indien aanwezig de 

Arbocatalogus 

AI-bladen 

Normbladen 

en 

Praktijkrichtlijnen 



2.2. Europese Richtlijn 

De Europese Richtlijn 89/391/EEG, ook wel de Kaderrichtlijn genoemd, is de basis voor de 

nationale weten regelgeving. Elk aangesloten EU land is verplicht de in de Kaderrichtlijn 

opgesloten regelgeving in de nationale – in Nederland is dat de Arbowet - op te nemen. 

De officiële titel van deze Kaderrichtlijn luidt: 

Richtlijn 89/391/EEG van de Raad van 12 juni 1989 betreffende de tenuitvoerlegging 

van maatregelen ter bevordering van de verbetering van de veiligheid en de gezondheid 

van de werknemers op het werk 

In artikel 16 van deze Kaderrichtlijn wordt verwezen naar bijlagen (Richtlijn 90/270/EEG -29 

mei 1990) van deze Kaderrichtlijn. De Richtlijn 90/270/EEG omvat nadere regelgeving 

(minimumeisen aangaande de veiligheid en gezondheid bij het werken met beeldschermen) 

over o.a.: 

• arbeidsplaatsen; 

• werkzaamheden met beeldschermapparatuur; 

De kern van deze Richtlijn is dat: 

- werkgevers zich op de hoogte moeten stellen van de technische en wetenschappelijke 

vooruitgang van werkplekken, (beeldscherm)apparatuur en programmatuur. Dit om de 

bescherming van de gezondheid en veiligheid van de werknemers te kunnen blijven 

garanderen. De ergonomische aspecten hierbij zijn bijzonder belangrijk. 

- de werkgever moet een analyse hebben gemaakt van de werkomstandigheden en de risico’s 

voor het gezichtsvermogen en de geestelijke en lichamelijke belasting. Ook moeten passende 

maatregelen zijn genomen om de vastgestelde risico’s te ondervangen. 

- tevens zijn werkgevers gehouden om het werk zodanig te organiseren, dat het werk op 

gezette tijden wordt onderbroken door andersoortige werkzaamheden of rustpauzes. 

- voor de bescherming van de ogen en het gezichtsvermogen van de werknemers moeten deze 

een ophtalmologisch (oogkundig) onderzoek kunnen ondergaan. Indien nodig moeten zij een 

op het (beeldscherm)werk afgestemd correctiemiddel (beeldschermwerkbril) kunnen krijgen. 

Zowel onderzoek als correctiemiddel mag voor de werknemer géén kosten met zich 

meebrengen. Derhalve zijn de kosten voor de werkgever. 

- verder moeten de tekens op het scherm voldoende scherp, helder en groot zijn, de helderheid 

van het beeldscherm moet door de gebruiker zelf kunnen worden bijgesteld en het 

beeldscherm moet vrij zijn van glans en spiegelingen en het moet kunnen draaien en kantelen. 

(Nadere info in NEN-EN-ISO 9241) 

- ook worden in deze Richtlijn globale en algemene aanwijzingen gegeven voor de werktafel, 

werkstoel, werkruimte, verlichting, lichtwering en het voorkomen van verblinding, geluid, 

warmte en straling. (Nadere info in ArboInformatiebladen AI-2 en AI-7) 

- tot slot worden regels gesteld, die werkgevers verplichten dat de programmatuur enerzijds 

moet zijn afgestemd op de te verrichten taak en anderzijds moet aansluiten op het kennis- en 

ervaringsniveau van de gebruiker. De werkgever heeft de verplichting de werknemer hiervoor 

een passende opleiding te verstrekken. Dit mag voor de werknemer geen kosten met zich 

meebrengen. Bij de programmatuur moeten de beginselen van de ergonomie zijn toegepast. 

(Nadere info in Arbothemacahier nr.16) 

Voorbeeld van hoe de kaderrichtlijn in verschillende lidstaten verschillend kan worden geïnterpreteerd: 



Conform de genoemde Europese Richtlijn mag om ergonomische redenen met een schootcomputer (laptop, 

notebook) zonder aanvullende voorzieningen niet gedurende langere tijd achtereen worden gewerkt (‘not in 

prolonged use at a workstation’). In Nederland en het Verenigd Koninkrijk heeft de wetgever deze restrictie 

vertaald als ‘niet langer dan 2 uur per dag’; in Italië als ‘niet meer dan 20 uur per week’ en in Duitsland is de 

Richtlijn min of meer letterlijk vertaald en is het een niet afdwingbare richtlijn. 

Wanneer gemiddeld en systematisch meer dan de aangegeven tijd met een laptop gewerkt wordt moeten 

aanvullende voorzieningen zoals een laptopstandaard, los toetsenbord en/of los beeldscherm worden gebruikt 

teneinde aan de eisen met betrekking tot een goede werkhouding te kunnen voldoen. 

2.3 Arbowet 

De Europese Kaderrichtlijn verplicht elk land om de Europese regelgeving in hun nationale 

wetgeving op te nemen. Inzake de sociale wetgeving waaronder het werken met 

beeldschermen valt, is dit voor Nederland geregeld in de Arbowet met het Arbobesluit en de 

Arboregelingen. 

Verder geldt op branche niveau dat de sociale partners (werkgevers én werknemers) de 

invulling van de doelvoorschriften uit de Arbowet schriftelijk dienen te hebben vastgelegd in 

een ‘arbocatalogus’. Deze ‘catalogus’ omvat een set van middelen en maatregelen waarmee 

wordt voldaan aan het gestelde in de wet. In de arbocatalogus kan o.a. verwezen worden naar 

normen. Indien de branche niet komt met een arbocatalogus, vindt handhaving plaats op basis 

van de Beleidsregels van de Arbeidsinspectie, anders vindt handhaving plaats op basis van de 

Arbocatalogus. 

De Arbowet stelt algemene eisen met betrekking tot veilig werken en het beschermen van de 

geestelijke en lichamelijke gezondheid van de mens. Doel hierbij is om ongevallen op het 

werk, alsmede (ziekte)verzuim als gevolg van het werk te voorkomen. 

De werkgever voert een zo goed mogelijk arbeidsomstandighedenbeleid en neemt daarbij, de 

stand van de wetenschap en professionele dienstverlening in acht. 

In artikel 3 Arbowet is het bovenstaande als kern van de Kaderrichtlijn (zie 2.2) samengevat. 

Artikel 5 stelt de werkgever verplicht de risico’s omtrent beeldschermwerk te hebben 

geïnventariseerd en maatregelen te hebben genomen om de risico’s te ondervangen. Dit moet 

schriftelijk zijn vastgelegd in een RisicoInventarisatie en -Evaluatie (RI&E). 

Artikel 16 Arbowet geeft aan dat Algemene Maatregelen van Bestuur zullen worden gesteld 

ter nadere invulling van o.a. art.3. 

De hier bedoelde maatregelen hebben betrekking op: 

- het ‘arbomanagement’ (het geheel van processen, procedures, regelingen en 

verantwoordelijkheden waarmee een goede arbeidsomstandighedenzorg in het 

bedrijfsbeleid is verankerd), 

- de organisatie van de arbeid 

- de inrichting van de arbeidsplaatsen 

- het werken met gevaarlijke stoffen en biologische agentia 

- de mate van fysieke belasting waaraan werknemers blootstaan 

- de fysische factoren die zich op de arbeidsplaats voordoen 

- de bij de arbeid gebruikte arbeidsmiddelen en persoonlijke beschermingsmiddelen en 

- de op de arbeidsplaats te gebruiken veiligheids- en gezondheidssignalering. 

Met betrekking tot beeldschermwerk gaat het met name om 

- de organisatie van de arbeid 

- de veiligheid 

- de fysische en fysieke omgevingsfactoren en 



- de fysieke en mentale belasting van de werknemer. 

Bij de organisatie van de arbeid moet naast taakinhoud en werkorganisatie ook worden 

gedacht aan aspecten als logische opbouw, gebruiksvriendelijkheid en leesbaarheid van 

programmatuur. 

2.4 Arbobesluit 

De in het artikel 16 Arbowet aangegeven Algemene Maatregel van Bestuur is vormgegeven in 

het Arbobesluit. Hierin zijn in algemene bewoordingen eisen gesteld aan o.a. het 

arbomanagementsysteem en de fysische en fysieke factoren van werkomgeving, installaties, 

werkplek, alsmede de apparatuur en programmatuur. 

In hoofdstuk 3, met name de artikelen 3.1 tot 3.26 zijn algemene regels gesteld waaraan de 

inrichting van arbeidsplaatsen tenminste dienen te voldoen. Hieronder vallen de veiligheid 

van gebouw en (elektrotechnische) installaties, vluchtwegen, pauze ruimtes enz. 

In hoofdstuk 5, zijn eisen gesteld met betrekking tot het voorkomen van fysieke overbelasting. 

Het betreft hier o.a. het verkrijgen van doelmatige zitgelegenheid en het werken met 

beeldschermapparatuur. Ook zijn aanwijzingen gegeven ten aanzien van de dagindeling en de 

bescherming van het gezichtsvermogen. 

In hoofdstuk 6, zijn in afdeling 1 (art.6.1 en 6.2) eisen gesteld met betrekking tot het 

binnenklimaat en luchtverversing. In afdeling 2, (art. 6.3 en 6.4) zijn eisen gesteld met 

betrekking tot de verlichting, daglichttoetreding en het weren van hinderlijk dag- en zonlicht. 

Afdeling 3 stelt eisen aangaande schadelijk (>80dB(A)) geluid. Afdeling 4, art.6.12, geeft 

aanwijzing met betrekking tot toestellen die schadelijke, niet-ioniserende elektromagnetische 

straling kunnen uitzenden. Deze moeten bestaan uit deugdelijk materiaal, van een deugdelijke 

constructie zijn en in goede staat verkeren. Verder kan de Minister aanwijzingen geven over 

de verschillende veiligheidsniveaus. 

In deze praktijkgids zullen met name de onderwerpen uit de hoofdstukken 5 en 6 van het 

Arbobesluit aan de orde komen. 

In hoofdstuk 7, zijn aanwijzingen gegeven met betrekking tot de veiligheid van de apparatuur; 

de computer hardware. Een CE-keurmerk geeft aan dat een apparaat geacht wordt veilig te 

zijn. 

2.5 ArboRegeling 

In hoofdstuk 5 van de Arboregeling zijn nadere specifieke eisen gesteld met betrekking tot 

beeldschermwerk. Het betreft hier eisen aan apparatuur (beeldschermen, in- en 

uitvoermiddelen, werkplekinrichting en -omstandigheden en programmatuur. 

2.6 ArboBeleidsregels / Arbocatalogus 

Om invulling te kunnen geven aan de minimale eisen vanuit bovenstaande weten 

regelgeving heeft de Arbeidsinspectie de zogenaamde ArboBeleidsregels opgesteld. De 

inhoud hiervan wordt ook gebruikt als toetsingcriteria bij bedrijfsinspecties. Afwijken van 

deze invulling, dus van de Beleidsregel is toegestaan, mits kan worden aangetoond dat 

hetzelfde niveau van veiligheid en gezondheidsbescherming wordt bereikt. 

Als gevolg van een terugtredende overheid mogen Sociale Partners in een specifieke branche 

zelf invulling geven aan de wijze waarop aan de doelvoorschriften in de Arbowet en 



Arbobesluit wordt voldaan. De Sociale Partners in een branche stellen daarvoor een pakket 

van middelen en maatregelen op en leggen dit schriftelijk vast in de zogenaamde 

Arbocatalogus. Nadat de Arbeidsinspectie dit heeft getoetst en in orde heeft bevonden, 

worden de onderhavige Beleidsregels voor die betreffende branche ingetrokken. 

In de Arbocatalogus wordt net als in de Beleidsregels verwezen naar documenten die voldoen 

aan de stand van de wetenschap en professionele dienstverlening. Dit kunnen zijn NEN, EN 

en ISO normen, actuele bedrijfsnormen, ‘best practices’ etc. 

Voorbeeld: in de Arbocatalogus kan voor de invulling van een goede beeldschermwerkplek 

worden verwezen naar de NPR 1813 (april 2004) ‘Ergonomische uitgangspunten voor 

meubelen voor administratief gebruik’ en voor goede verlichting naar NEN-EN 12464-1 

‘Licht en verlichting’, Werkplekken binnen. 

2.7 Arbo-Informatiebladen en Arbo-Themacahiers 

Naast de weten regelgeving is ook behoefte aan nadere achtergrondinformatie betreffende 

arbeidsomstandigheden in relatie hiertoe. De Arbo-Informatiebladen beschikken over nadere 

informatie over hoe in de praktijk moet worden omgegaan met de samenhang van weten 

regelgeving. Opgemerkt wordt, dat hetgeen in de Arbo-Informatiebladen is aangegeven, geen 

bindende regelgeving is, maar uitsluitend dient ter voorlichting. Hetzelfde geldt voor de Arbo- 

Themacahiers waarin per deel een specifiek type werkplek of activiteit wordt belicht. 

Voor het Beeldschermwerk zijn de volgende Arbo-Informatiebladen en Arbo-Themacahiers 

van belang, te weten: 

Arbo-Informatiebladen 

- Werken met Beeldschermen AI-2 

- Kantoren AI-7 

Arbo-Themacahiers 

- RSI nr.10 

- Telewerken nr.13 

- Mens Computer Interactie nr.16 

2.8 Normbladen 

Normen zijn onderlinge (vrijwillige) afspraken tussen groepen van belanghebbenden. Dit 

wordt dan vastgelegd in normbladen. Normen en normbladen worden op allerlei gebied 

gemaakt. Zo kunnen producten materiaaleisen worden vastgelegd, maar ook werksystemen 

en programmatuureisen. 

Uitgaven van norminstituten dienen te blijven voldoen aan ‘de stand van de wetenschap’ en 

worden daarom elke vijf jaar gereviseerd. 

De normen kunnen daarom worden gebruikt als aanvulling op Europese en nationale wetten 

(overheidseisen), maar ook door fabrikanten en eindgebruikers 

Eén van de meest bekende normen in dit kader zijn de afspraken over de afmetingen en 

versteltrajecten van werkstoelen en werktafels. 

Vaak wordt het gebruik van de normen nader uitgelegd. Dit wordt dan gedaan in de 

Praktijkrichtlijnen (NPR). In de NPR 1813 (Nederlandse Werkstoel) zijn de laatst 

gevalideerde ‘mensmaten’ opgenomen 



Wat nationaal mogelijk is, kan ook op Europees niveau worden gedaan. Hierin is het Comité 

Européen de Normalisation (CEN) de leidende partij. Dit zijn de EN-normen. Indien een 

Europese norm wordt vastgesteld, zijn de nationale normalisatie instituten verplicht hun 

nationale normen op dit gebied in te trekken. Normen zijn ondersteunend aan weten 

regelgeving. Normen zijn gezamenlijke afspraken en voldoen aan de eisen omtrent ‘stand van 

de wetenschap en professionele dienstverlening’. Afwijken van een norm mag, mits tenminste 

is voldaan het gestelde niveau van veiligheid en gezondheid. 

Normen op wereldniveau worden uitgegeven door the International Organization for 

Standardization (ISO). 

In het kader van deze Praktijkgids Beeldschermwerk zijn de volgende normen van belang. 

- NPR 1813 april 2004 Ergonomische uitgangspunten en aanwijzingen voor 

kantoormeubelen. Maatvoering (hét PvE) van de Nederlandse 

werkstoel. 

- NEN 2449 Ergonomische criteria voor kantoortafels 

- NEN 2441 Ergonomische criteria voor zit-sta-tafels 

- NEN-EN 1335 Kantoormeubelen - Kantoorstoelen 

- NEN-EN 12464-1 Licht&Verlichting Werkplekverlichting-Werkplekken binnen 

- NSVV Toelichting op NEN-EN 12464-1 

- NEN 3087 Visuele ergonomie 

- NPR 7022 Kleurgebruik: Toetsing op zichtbaarheid en redundantie 

- NEN-EN-ISO 7730 Gematigde thermische binnenomstandigheden. 

- NEN 1824 Ergonomische eisen voor de oppervlakte van kantoorwerkplekken 

- ISO 9241 (alle delen) Ergonomische eisen voor kantoorarbeid met beeldschermen 

Met o.a.: 

- Toetsenborden deel 4 

- Muis deel 9 

- Beeldscherm deel 3 

- Omgevingsfactoren deel 6 

- Werkplek layout en houdingsvereisten deel 5 

- Diverse delen handelen over software 



3. Potentiële gezondheidseffecten 


Administratieve werkers zijn door de eeuwen heen al ‘slachtoffer’ geweest van hun werk. 

Bernardino Ramazzini (1633-1714) schreef in 1700 zijn De Morbis Artificum Diatriba (Over 

de ziekten van werkenden); het eerste grote werk over beroepsziekten. Hierin beschreef hij 

gezondheidseffecten en ziektebeelden die naar zijn mening een directe relatie hadden met de 

werkzaamheden die de betreffende mensen uitvoerden. Eén hoofdstuk hierin was gewijd aan 

schrijvers en hun werkzaamheden. 

Ter illustratie van het feit dat de problemen waar we tegenwoordig mee te maken hebben in 

de administratieve beroepen nog nauwelijks anders zijn dan zo’n drie eeuwen geleden, zijn 

hierna enkele stukjes opgenomen van een vertaling van dit hoofdstuk over schrijvers . 

"Yet it is certain that in each city and town, vast numbers of persons still earn their bread by writing. The diseases of persons 

incident to this craft arise from three causes; first, constant sitting; secondly, the perpetual motion of the hand in the same 

manner; and, thirdly, the attention and application of the mind. 

Now it is certain that constant sitting 

produces obstructions of the viscera, 

especially of the Liver and spleen, 

crudities of the stomach, a torper of 

the leggs, a languid motion of the 

refluent blood and cacbexies. In a 

word, Writers are deprived of all the 

advantages arising from moderate 

and salutary exercise. 

Constant writing also considerably 

fatigues the hand and whole arm, on 

account of the continuous and almost 

tense tension of the muscles and 

tendons. I knew a man who, by 

perpetual writing, began first to complain of an excessive weariness of his whole right arm, 

which could be removed by no medicines, and was at last succeeded by a perfect palsy of the whole arm. That he might sustain 

as little loss as possible by the accident, he learned to write with his left hand, which was soon thereafter seized with the same 

disorder." 

Mede ten gevolge van de grote variatie aan activiteiten en omstandigheden die met 

beeldschermwerk verband kunnen houden, zijn ook de mogelijkheden tot negatieve 

beïnvloeding van de gezondheid ruim voorhanden. Zowel fysieke als psychische problematiek 

wordt bij beeldschermwerkers aangetroffen en dikwijls is er sprake van een combinatie van 

beide. Te denken valt hierbij onder meer aan Repetitive Strain Injury (RSI), stress, 

burnout/werkdruk, visusklachten, rugklachten, aspecifieke klachten zoals hoofdpijn, algemeen 

onwelbevinden maar ook minder bekende klachten zoals bijvoorbeeld deuk- of ribbeldijen 

(Lipoatrophia Semicircularis) komen voor. Zelfs is recent onderzoek gepubliceerd waarin 

melding wordt gemaakt van opwarming van het scrotum bij gebruik van laptops op schoot 

met het risico van verminderde kwaliteit en hoeveelheid sperma. 

De arbeidshygiënist die onderzoek doet naar of adviseert over beeldschermwerk in relatie tot 

gezondheidsklachten zal de genoemde verschijnselen – of vragen daarover - tegenkomen. 

Aangezien klachten aan het bewegingsapparaat en psychische klachten de 

gezondheidsklachten zijn die het meest voorkomen, het meest door de (bedrijfs)arts worden 

gediagnosticeerd en als beroepsziekten bij beeldschermwerkers worden gemeld, zullen deze 

twee groepen klachten uitgebreid worden belicht. De genoemde meer aspecifieke klachten 

zullen uiteraard ook worden behandeld maar zijn vaak lastiger éénduidig terug te voeren tot 

een bepaalde oorzaak. 



In het navolgende wordt een aantal potentiële gezondheidseffecten nader toegelicht. 

3.2. Klachten aan het bewegingsapparaat 

3.2.1. RSI of CANS - klachten aan handen, armen, nek en schouders 

Vóórkomen 

Met Repetitive Strain Injury (RSI) wordt een complex van klachten aangeduid van met name 

de bovenste extremiteiten (handen tot en met schouder en nek) welke het gevolg zijn van het 

langdurig statisch aanspannen van pezen en spieren in combinatie met steeds herhaalde 

gelijksoortige bewegingen. 

Het probleem zit hem in de regel niet zo zeer in de zwaarte van de belasting maar meer in de 

frequente herhaling waardoor een langdurige statische belasting optreedt ten gevolge van 

onvoldoende variatie in houding, de stand van bepaalde gewrichten en ledematen, e.d. 

Beroepen waarbij RSI zich vooral manifesteert, zijn onder meer kappers, stukadoors, 

stratenmakers, musici en ook beeldschermwerkers. 

Dit type klachten blijkt niet het alleenrecht van de moderne tijd. In de 15 e , 18 e en 19 e eeuw 

werden al de zgn. schrijverskramp resp. telegrafistenkramp beschreven. 

Klachten aan vingers, handen, polsen, ellebogen, schouders, nek en bovenrug worden 

regelmatig met beeldschermwerk in verband gebracht. Waargenomen symptomen omvatten 

een breed scala van lichte tintelingen in de vingers tot volledige uitval van functionaliteit. Pijn, 

stijfheid, tintelingen, coördinatie- en krachtverlies, temperatuurverschillen, ‘wollig, 

gevoelloos’ gevoel behoren tot de waargenomen symptomen. 

Er kunnen diverse symptomen in verschillende lichaamsregio’s gelijktijdig optreden. 

Schattingen varieerden tussen 20 en 70% van de beeldschermwerkers die ‘soms tot geregeld’ 

een vorm van de hier beschreven klachten ervaren. Tegenwoordig schat men dit aantal op 

ca. 30% van de beeldschermwerkers. 

De discussie over oorzaak, gevolg en ontstaansmechanisme is nog volop gaande. De veel 

gebruikte 3-fasenindeling van RSI is inmiddels verlaten en ook de naamgeving RSI lijkt 

plaats te maken. 

Eind 2004 is door het AKB¹ in overleg met 11 beroepsverenigingen in de curatieve zorg 

consensus bereikt over een te hanteren indeling met betrekking tot de klachten aan handen, 

armen, nek en schouders welke in de regel met het containerbegrip ‘RSI’ worden aangeduid. 

De overweging is hierbij dat enerzijds het begrip ‘RSI’ inmiddels een dermate zware lading 

heeft gekregen dat het opplakken van dit etiket op zichzelf al ziekmakend zou zijn. Anderzijds 

duidt deze term op ‘Repetitive’ en ‘Injury’ terwijl juist ook statische belastingen tot de onder 

het begrip RSI gevatte klachten kunnen leiden en er in de regel met deze term juist meer een 

klachtenpatroon wordt bedoeld dan dat er op voorhand al sprake is van ‘schade’. 

De nu gehanteerde indeling wordt samengevat onder de naam ‘CANS’ hetgeen betekent 

‘Complaints of the Arm, Neck and/or Shoulder’. Hierbij wordt onderscheid gemaakt in 

specifieke CANS en aspecifieke CANS. CANS wordt gedefinieerd als ‘klachten van het 

bewegingsapparaat in arm, nek en/of schouder, die niet veroorzaakt worden door een acuut 

trauma of een systemische aandoening’. 



Bij de specifieke vorm van dit klachtenpatroon is onderscheid gemaakt in 23 specifieke 

klachten die als zodanig ook verschillend kunnen worden gediagnosticeerd en behandeld. 

Deze zijn ter illustratie in tabel 3.2.1. weergegeven. 

¹ NB: Het AKB (Nederlands Kenniscentrum Arbeid en Klachten Bewegingsapparaat) vormt samen met de drie 

andere Kenniscentra voor arbeidsrelevante aandoeningen, het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten en de 

regionale Medwerk centra het Kennisnetwerk Gezondheid en Arbeid. 

Tabel 3.2.1. Klachten van het bewegingsapparaat vallend onder Specifieke CANS 

01 Bicepspees tendinose 13 Scheur in het labrum glenoidale 

02 Bursitiden rond de elleboog 14 Lokale artritis (geen RA) in een gewricht van de 

bovenste extremiteit 

03 Carpaal tunnelsyndroom 15 Oarsman's wrist 

04 Cervicale hernia 16 Radiaal tunnelsyndroom 

05 Cubitaal tunnelsyndroom 17 Raynaud's fenomeen 

06 M. Dupuytren 18 Rotator cuff scheuren 

07 Epicondylitis lateralis cubiti 19 Subacromiaal impingementsyndroom 

(rotator cuff syndroom, tendinosen en 

bursitiden rond de schouder 

08 Epicondylitis medialis cubiti 20 Sudeckse dystrofie 

09 Frozen shoulder 21 Suprascapulaire compressie 

10 Guyon kanaalsyndroom 22 Triggerfinger 

11 Instabiliteit van de schouder 23 Ziekte van De Quervain 

12 Instabiliteit van de elleboog 

Aspecifieke CANS zijn alle andere niet in de genoemde lijst voorkomende klachten aan arm, 

nek en schouders. 

Met de introductie van CANS wordt beoogd meer duidelijkheid te creëren ten aanzien van 

voorkomende klachten, de mogelijke oorzaak daarvan en de daarmee gepaard gaande 

behandelingsmogelijkheden. Groot voordeel zou tevens moeten zijn dat ‘RSI – derde fase’ 

geen stigmatiserende werking meer heeft en niet meer ‘automatisch’ leidt tot volledige 

(arbeids)ongeschiktheid en daarmee tot ‘afschrijven’ van de patiënt door de curatieve zorg en 

door de patiënt zelf. 

Hypothesen over ontstaansmechanismen 

Er bestaan verschillende theorieën aangaande het ontstaan van fysieke klachten in armen, nek 

en schouders. Mogelijk spelen in de dagelijkse praktijk van het beeldschermwerk diverse 

mechanismen tegelijkertijd een rol. Voor de arbeidshygiënist is het van belang na te gaan of 

in de werksituatie aanknopingspunten te vinden zijn die wijzen op het mogelijk ontstaan van 

klachten via één of meer van de hier besproken hypothesen. 

1. Eén van die mechanismen kan zijn het gedurende langere tijd herhaald aanspannen van 

dezelfde spiervezels zonder dat de spier volledig wordt ‘aangesproken’. Ook worden de 

omliggende spieren hierbij eigenlijk niet gebruikt. De activiteit moet dan alleen door die 

enkele vezels worden opgebracht. Er is geen mogelijkheid voor de spier om de belasting te 

verdelen (Assepoester theorie). Dit gebeurt met name bij belasting van de spier met weinig 

kracht zoals bij muisgebruik, typen, etc. 

2. Door een langdurige statische belasting van spieren die bijvoorbeeld kan ontstaan ten 

gevolge van een verkeerde werkhouding (mensen hebben een voorkeur voor een te hoog 

ingesteld bureau) kan de bloeddoorstroming van de spier worden verminderd. Dit kan leiden 



tot ophoping van afvalstoffen en interne energiedeficiëntie waardoor uiteindelijk pijnklachten 

en krachtsverlies op kunnen treden. De spier krijgt geen gelegenheid tot herstel. 

3. Werkdruk en stress kunnen leiden tot een verhoogde spanning (hypertonie) in bepaalde 

spieren zoals de schouderspieren (monnikskapspier / musculus trapezius). Een dergelijke 

verhoogde spierspanning kan een verhoogde blessuregevoeligheid van de spier tot gevolg 

hebben. Tevens kan om de ontstane hinder te vermijden een andere, vaak onnatuurlijke, 

houding worden aangenomen waardoor er weer statische belastingen in andere spiergroepen 

op kunnen treden die daar niet op berekend zijn waardoor weer pijnklachten kunnen ontstaan. 

4. Ook kunnen bloedvaten worden afgekneld waardoor de doorbloeding in de arm vermindert 

en zenuwen kunnen door toenemende druk overprikkeld raken. Dit kan bijvoorbeeld het geval 

zijn bij het werken met opgetrokken schouders. De combinatie van deze effecten kan leiden 

tot irritatie van de spieren hetgeen zich uit als pijn. Door het in elkaar zakken of in een 

voorovergebogen houding werken kunnen ook de aan de voorzijde van de torso lopende 

zenuwen en bloedvaten worden afgekneld bij de zogenaamde scalenus poorten hetgeen tot 

tintelingen en pijn in armen en handen kan leiden. 

5. Een vijfde mechanisme zou kunnen zijn dat het systeem waarmee het zenuwstelsel het 

lichaam in de juiste houding tracht te houden als gevolg van langdurige aanspanning wordt 

verstoord. Dit zou kunnen leiden tot onwillekeurige aanspanning, verzuring en pijn waardoor 

juist weer extra spierspanning ter vermijding van de pijn wordt opgeroepen. Tevens zouden 

hierdoor bepaalde gewrichten in hun beweging worden belemmerd. 

Uiteindelijk kan bij aanhoudende belasting en/of overprikkeling ook een overgevoeligheid 

van pijnbanen optreden die er voor zorgt dat zelfs bij eenvoudige, normale handelingen als het 

oppakken van een kopje of het omdraaien van een sleutel pijn ontstaat. Dikwijls worden in 

deze fase ten gevolge van de dwarsverbindingen in het ruggemerg ook pijnsensaties in de 

andere, niet dominante arm waargenomen hetgeen te beschouwen is als ‘spiegelpijn’. 

Typen en ‘muizen’ zal voorlopig nog wel onderdeel uit blijven maken van de dagelijkse 

activiteiten van de beeldschermwerker. Daarnaast is er nog een aantal ‘klachten-versterkende’ 

factoren waar rekening mee gehouden dient te worden. Zo vergroot het ontbreken van pauzes 

en het hebben van onvoldoende mogelijkheden om verschillende werkzaamheden met elkaar 

af te wisselen de kans op het ontstaan van klachten. Helaas is het ook zo dat de meest 

toegewijde, punctuele en gedreven medewerkers door hun aard een grotere kans lopen om 

rsi/cans-achtige klachten te ontwikkelen. Ze zullen niet gauw toegeven aan de signalen van 

hun lichaam om een ‘tandje terug te schakelen’. Vrouwelijke medewerkers ten slotte lijken 

gevoeliger voor het ontstaan van klachten dan hun mannelijke collega’s. 

3.2.2. Rugklachten 

Klachten in de onderrug kunnen ontstaan ten gevolge van een verkeerde zithouding. Dit kan 

bijvoorbeeld het geval zijn wanneer een te hoge of te lage stoel of bureau gebruikt wordt of 

het beeldscherm te laag staat opgesteld. Bij een zijwaarts uitgevoerde handeling zoals bij 

kassa- en baliewerkplekken nogal eens wordt gezien kan torsie in de rug optreden. Ook 

onvoldoende ondersteuning en onvoldoende afwisseling in de werkhouding kunnen tot 

klachten in de onderrug leiden. Een verminderde visus (gezichtsscherpte) kan door 

toenemende vermoeidheid de reden zijn dat men in de loop van de dag steeds verder naar het 

beeldscherm toe gaat buigen. Dit kan dan weer klachten in de onderrug veroorzaken. 

Lange mensen zijn in de regel extra gevoelig voor het ontstaan van (lage) rugklachten. 



Het lijkt er op dat in de ontwikkeling van de mens van Homo Sapiens via Homo Erectus 

(rechtop gaande mens) naar de Homo Sedens (zittende mens) de rug – en zeker ook de lage 

rug – steeds ’het kind van de rekening ‘ is geweest. In epidemiologische studies naar 

‘musculosceletal disorders’ staan lage rugklachten hoog op de risicolijst. 

De zittende en weinig mobiele houding bij (langdurig) beeldschermwerk verhoogt de druk op 

de wervels en tussenwervelschijven waardoor extra slijtage en degeneratie kan ontstaan onder 

meer in de L5-S1 regio met vermoeidheid, pijnklachten en bewegingsbeperkingen tot gevolg. 

Onderzoek heeft uitgewezen dat door een hele geringe maar permanente beweging van 

bekken en onderrug de vochtuitdrijving uit de tussenwervelschijven welke het gevolg is van 

langdurig zitten, wordt gestopt en dat dit de dikte van deze schijven zelfs kan doen toenemen. 

Afwisseling en (fysieke) beweging op de werkplek en binnen de wijze waarop het werk is 

georganiseerd, lijkt bij het voorkomen van (lage) rugklachten dus een belangrijk 

aandachtspunt. 

Ook door de hoge kosten, veroorzaakt door ziekteverzuim, productieverlies en therapieën, die 

hiermee gemoeid zijn, is dit niet alleen vanuit gezondheidsoogpunt, maar ook vanuit bedrijfseconomisch 

perspectief een belangrijk vraagstuk. 

3.2.3. Deukdijen (Lipoatrophea Semicircularis) 

Hoewel het in Nederland nog niet zo veel aandacht krijgt en misschien ook niet zal krijgen, 

wordt zo nu en dan het fenomeen ‘deukdijen’ of ‘ribbeldijen’ waargenomen. Dit fenomeen 

kenmerkt zich door halfcirkelvormige, dwarse deuken aan de voorzijde van het bovenbeen 

meestal symmetrisch op beide benen. Het lijkt met name een cosmetisch probleem hoewel er 

ook wel pijnklachten zijn gerapporteerd. Vrouwen lijken gevoeliger voor dit verschijnsel dan 

mannen hoewel het ook bij mannen voorkomt. 

De eerste gevallen zijn in België waargenomen en leken gerelateerd aan het betrekken van 

een nieuwe en nieuw ingerichte kantoorruimte. 

Het mechanisme zou kunnen zijn dat een deel van het onderhuidse vetweefsel verdwijnt of 

wat ‘inklinkt’ waardoor de karakteristieke ‘geul’ ontstaat. 

Als oorzaak voor dit inklinken zijn 3 hypothesen gesteld. De eerste is dat ten gevolge van 

beeldscherm/computer of bekabeling onder het tafelblad mogelijk spanning wordt 

doorgegeven aan de stalen constructie van het bureau waardoor middels een ontlading naar 

het bovenbeen het weefsel wordt beïnvloed. Deze theorie kent nog slechts een zeer beperkt 

aantal aanhangers. 

De tweede mogelijkheid is dat de beschadiging ontstaat ten gevolge van druk, bijvoorbeeld 

door het leunen tegen de tafelrand. Een eenvoudige berekening leert dat de druk die hierbij, 

meestal op een heel klein oppervlak, ontstaat, aanzienlijk kan zijn en zeker zo hoog dat 



hierdoor direct ‘drukschade’ op kan treden. In een aantal gevallen leek een directe relatie 

tussen de hoogte van de tafel en de plaats van de ‘deuk’ aanwezig. Bij bewust niet meer 

leunen, verdween de deuk. Waarom dit fenomeen nu wel en in het verleden niet tot klachten 

zou leiden is niet duidelijk. Een mogelijkheid zou kunnen zijn dat tegenwoordig bij het 

ontwerp van bureaubladen gestreefd wordt naar een zo dun mogelijke uitvoering daarvan en 

ook vanuit design overwegingen de bladrand nogal eens schuin weglopend wordt uitgevoerd. 

Tafelblad met dunne, Tafelblad met dikke rechte 

schuin weglopende rand. rand met scherpe hoeken. 

Een derde optie is dat de deuk veroorzaakt wordt door afschuifkrachten ten gevolge van het 

zitten op een verkeerde of verkeerd ingestelde stoel. Het idee is dat ten gevolge van een 

trekkracht welke aan de onderkant van het bovenbeen wordt opgewekt door de 

wrijvingsweerstand op de huid bij het naar beneden wegschuiven over de zitting van de stoel, 

de daardoor ontstane druk op het weefsel aan de voorzijde van het bovenbeen de deuk doet 

ontstaan. Naast de mechanische drukopbouw zou dit echter ook kunnen worden veroorzaakt 

doordat de bloedtoevoer wordt belemmerd en er zodoende een zuurstoftekort in het weefsel 

optreedt waardoor dit plaatselijk zou kunnen afsterven. Experimenteel onderzoek heeft ook 

deze theorie echter nog niet onomstotelijk kunnen onderbouwen of precies kunnen verklaren. 

Wel zijn er inmiddels resultaten van één(!) interventiestudie waaruit bleek dat na het opheffen 

van de situatie waardoor de genoemde afschuifkrachten zouden ontstaan, de klachten vrijwel 

zonder uitzondering verdwenen. 

Er is momenteel beslist dus nog geen éénduidigheid over de juistheid van de verschillende 

hypothesen hoewel, zoals eerder gememoreerd, de ‘stralings-optie’ over het algemeen niet erg 

waarschijnlijk wordt geacht. Naar de andere twee mogelijkheden wordt nog onderzoek 

verricht. 

3.3. Oogklachten 

Van werken met een beeldscherm krijgt men geen ‘slechte ogen’. Wel zijn er omstandigheden 

waardoor de ogen eerder vermoeid en geïrriteerd raken. We zien dan effecten als slecht/wazig 

zien, rode ogen, droge ogen (met name bij contactlensdragers) e.d. Als secundair effect van 

geïrriteerde ogen of ingespannen turen naar het scherm treden soms hoofdpijnklachten op. 

De ogen zullen met name vermoeid en geïrriteerd worden wanneer gedurende langere tijd 

ingespannen gewerkt wordt. Zeker bij werk dat zich geheel op het beeldscherm afspeelt dus 

waar geen documenten of andere externe informatiedragers aan te pas komen, is er in feite 

sprake van statische belasting van de oogspier. Accommodatie vindt steeds op dezelfde 

afstand, de beeldschermafstand, plaats. De oogspier raakt vermoeid, wordt geïrriteerd en kan 



pijnprikkels uit gaan 

zenden. 

Ook wanneer de kijkafstand 

naar het scherm niet goed is 

afgesteld, kan het zijn dat 

men onnodig veel moet 

accommoderen om de 

informatie voldoende 

scherp te kunnen zien wat 

vermoeidheidsklachten in de hand werkt. 

Hetzelfde type klachten als geïrriteerde ogen en vermoeidheid en hoofdpijn kunnen ook 

worden veroorzaakt door een verkeerde plaatsing van de 

beeldschermwerkplek in de ruimte waardoor bijvoorbeeld 

reflecties in het scherm optreden door invallend zonlicht of 

TL-verlichting. 

Een ander mogelijk effect van een scherm dat te ver weg staat 

is dat men door de toenemende vermoeidheid van de oogspier 

in de loop van de dag de romp en het hoofd steeds verder naar 

voren buigt om de informatie toch nog goed te kunnen lezen. 

Het gevolg hiervan is pijn in de nek en onderrug. 

Ten gevolge van ingespannen turen naar het scherm kan de knipperfrequentie afnemen 

waardoor uitdroging van het oogslijmvlies kan ontstaan. Dit veroorzaakt geïrriteerde rode, 

soms schurend, zanderig aanvoelende ogen. 

Te droge klimaatomstandigheden (< 30% RV) in de werkruimte kunnen dit effect versterken. 

Evenals een relatief stoffige werkomgeving (in de literatuur wordt hiervoor wel een waarde 

van ca. 70-80 µg/m³ fijnstof als tijdgewogen gemiddelde aangehouden). Ook warmtestraling 

van venster of beeldschermen, of tocht langs het gezicht kunnen leiden tot droge ogen 

klachten. 

Dit effect speelt in versterkte mate voor mensen die contactlenzen dragen. 

Het accommodatievermogen van het oog neemt in de loop van het leven geleidelijk af: een 

baby kan ongeveer 15 dioptrieën accommoderen terwijl daar op 45 jarige leeftijd nog slechts 

ca. 2 dioptrie van over is. Dit houdt in dat dan problemen ontstaan bij het scherpstellen tot een 

afstand van ca. 50-60 cm. Deze leeftijdsgebonden visusvermindering heet presbyopie. De 

informatie op het beeldscherm (60-70 cm) en ook op leesafstand (30-40 cm) wordt moeilijker 

te lezen. Men kan hierdoor klachten ontwikkelen. Dit probleem is meestal met een goede 

beeldschermbril of leesbril, speciaal geschikt voor de overeenkomende kijkafstand, te 

verhelpen. Met het toenemen van de leeftijd wordt ook de behoefte aan goede verlichting 

groter: om goed te kunnen lezen en voldoende kleuren te kunnen onderscheiden heeft iemand 

van 60 jaar ongeveer 10 keer zo veel licht nodig dan iemand van 20 jaar. Dit is dus een 

belangrijk aandachtspunt in de werksituatie omdat hierdoor gezondheidsklachten als 

hoofdpijn, overmatige vermoeidheid en branderige ogen kunnen ontstaan. 

3.4. Klachten ten gevolge van Geluidhinder 

Naast gezondheidseffecten waarvan een directe relatie met het beeldschermwerk is 

vastgesteld of aannemelijk is, zijn er ook omstandigheden die het welzijn , het 

concentratievermogen en de fitheid van de beeldschermwerker kunnen beïnvloeden. 



Veel beeldschermwerk vindt plaats in grotere kantoorruimten; soms met collega’s die allen 

hetzelfde werk uitvoeren maar regelmatig ook met andere functies. Deze activiteiten kunnen 

elkaar beïnvloeden. Denk in dit verband bijvoorbeeld aan het voeren van gesprekken. Mensen 

hebben soms de neiging om door de telefoon harder te spreken dan in face-to-face discussies; 

zeker wanneer sprake is van een slechte(re) verbinding. Wanneer een deel van de 

medewerkers in één ruimte meer gebruik maakt van apparatuur zoals bv. printers en 

kopieermachines kan dat de anderen storen. In de regel geldt dat geluid, dat niet als 

herkenbaar tot de eigen werkzaamheden behoort, snel als storend wordt ervaren. 

Het gevolg kan zijn dat men zich slecht(er) kan concentreren waardoor men eerder vermoeid 

raakt, hoofdpijnklachten ontwikkelt of meer een algemeen gevoel van onwelbevinden ervaart. 

Dit kan dan weer tot stress leiden. 

Daarnaast kan men door hinderlijk geluid ook direct bij de eigen werkzaamheden worden 

gestoord zoals bijvoorbeeld het geval is bij de call-center medewerker die in een rumoerige 

omgeving de klant aan de andere zijde van de lijn niet goed kan verstaan. Dit wordt dan ook 

wel ‘functionele hinder’ genoemd. 

Wanneer geluid als hinderlijk wordt ervaren, is sterk afhankelijk van de omstandigheden, de 

werkzaamheden en de persoonlijke voor- en vooral afkeuren. 

Het stemgeluid van een onaardig gevonden collega kan hinderlijker worden ervaren dan het – 

objectief gezien – hardere stemgeluid van een collega waarmee men goed door één deur kan. 

3.5. Psychische klachten / Stress 

Inleiding 

Om te kunnen bepalen op welke wijze de arbeidshygiënist, die in de praktijk wordt 

geconfronteerd met signalen van ervaren stress bij het werken met beeldschermen, hierop kan 

inspelen, is enige theoretische onderbouwing relevant. Hij is dan beter in staat signalen te 

herkennen en eventueel te duiden zodat in de meeste gevallen efficiënter naar een meer 

gespecialiseerde deskundige zoals de arbeids- en organisatiedeskundige (A&O-er) zal kunnen 

worden doorverwezen. 

Stress is in feite een lichamelijke en psychische reactie op een alarmsituatie: men moet 

maatregelen treffen om een bepaalde probleemsituatie op te lossen. Als men daarin slaagt, dan 

volgt er een periode van voldoening en ontspanning en komen lichaam en geest weer tot 

evenwicht. Stress is dus een bijzonder nuttige toestand en er wordt in dit geval dan ook vaak 

gesproken over ‘goede’ stress. In werksituaties komt men dan in relatief korte tijd tot goede 

prestaties. 

Er kunnen echter situaties ontstaan waarin men niet of nauwelijks in staat is om een probleem 

op te lossen, noch lichamelijk noch geestelijk. Oorzaak hiervan kunnen allerlei 

belemmeringen zijn, bij de persoon zelf en/of in de omgeving die een oplossing van het 

probleem onmogelijk maken. De stressvolle situatie blijft bestaan waardoor men geestelijk en 

lichamelijk in een alerte en gespannen toestand blijft en men niet de mogelijkheid heeft om 

tot ontspanning te komen en het noodzakelijke natuurlijke evenwicht niet meer bereikt kan 

worden. In dit geval spreekt men dan ook van ’slechte’ stress. Overspannen wordt men als 

men de gevoelens van stress niet meer van zich af kan zetten. Het gevolg is dat zich een 

veranderingsproces gaat voltrekken; mentaal, in gedrag, maar ook lichamelijk. Uiteindelijk 

kan dit leiden tot ziekteverschijnselen en arbeidsongeschiktheid. 



Het signaleren van met dit soort processen verbonden symptomen is vaak een lastige zaak en 

vraagt dikwijls meer inzicht in de betrokken persoon. De één zal zich stil in een hoekje 

terugtrekken terwijl de ander zich juist meer laat horen dan men van hem gewend is. De 

informatie van collega’s over ‘niet normaal’ gedrag kan hierbij heel belangrijk zijn. 

Uitingen van computerstress zijn soms duidelijker herkenbaar als die gepaard gaan met het 

vertonen van agressie op de apparatuur waarmee men werkt. Dat kan variëren van het 

onnodig hard aanslaan van de toetsen op het toetsenbord tot het slaan op de computer en 

complete vernieling aan toe. 

Zeker is dat wanneer men eenmaal die rode lijn gepasseerd is, er in de regel sprake zal zijn 

van een langdurig reïntegratietraject. Hoewel er een enigszins afnemende tendens 

geconstateerd lijkt te worden ten aanzien van de klachten over werkdruk (ca. 30 % van de 

werknemers klaagt hierover), zijn psychische klachten nog altijd één van de belangrijkste 

aspecten waarmee werknemers in de WAO terecht komen. 

Stress kan ontstaan door situaties in de privé-sfeer en door werksituaties. 

Van werkstress is sprake als men geconfronteerd wordt met gebeurtenissen of situaties die 

negatieve emoties oproepen in het werk. Daarnaast zijn ook de individuele eigenschappen van 

de medewerker van belang: sekse, leeftijd, ervaring, opleidingsniveau, emoties, behoeften en 

motivaties. Deze individuele eigenschappen bepalen het verwerkingsvermogen van de 

persoon, ook wel de belastbaarheid genoemd. Personen met een hoge belastbaarheid zullen 

minder snel een gevoel van stress ervaren dan personen met een lage belastbaarheid. 

De grote ‘life events’ zoals geboorten, relaties, overlijden, e.d. kunnen een in het werk 

normaal functionerend persoon volledig uit balans brengen waardoor ook de werksituatie 

negatief kan worden beïnvloed. 

De mentale belasting is dan niet meer in evenwicht met de belastbaarheid van de betrokkene. 

Er zijn diverse modellen (Karasek, van Dijk, e.a.) welke de relatie tussen mentale belasting en 

belastbaarheid beschrijven. In het kader van deze praktijkgids wordt hier echter niet nader op 

ingegaan. 

Beeldschermwerk 

Ook beeldschermwerk kan een dusdanige mentale belasting (werkstress) met zich 

meebrengen dat dit tot deviant (afwijkend) gedrag en uitval kan leiden. In 1999 is in Engeland 

door Compaq een onderzoek naar Technology Related Anger (TRA) gedaan. De resultaten 

van dit onderzoek vormden in 2000 in Nederland voor het 

FNV aanleiding om een eigen onderzoek naar dit fenomeen 

te verrichten. 

Uit beide onderzoeken blijkt dat veel werknemers hinder 

ondervinden van falende apparatuur en dat dit een risico op 

de werkplek inhoudt. Alhoewel de term TRA duidt op een 

toestand ontstaan ten gevolge van het werken met apparatuur 

in meer algemene zin, wordt TRA ook wel computer-agressie genoemd. 

In dit geval gaat het om ‘falende beeldschermapparatuur’ in de breedste zin des woords. 

Daarbij spelen naast hardware- en netwerkgerelateerde problemen zoals trage schermopbouw, 

langzame processor en vastlopende applicaties ook meer werkorganisatie gerelateerde 

aspecten een belangrijke rol zoals onvoldoende regelmogelijkheden, niet te beïnvloeden 

werktempo, onvoldoende ondersteuning, slecht software-ontwerp, e.d. 



Een analyse van deze belastende factoren is noodzakelijk om inzicht te krijgen in de 

aanwezigheid van eventuele gezondheidsrisico’s. Op basis hiervan kan dan zonodig tot een 

verantwoord (her)ontwerp van het beeldschermwerk gekomen worden. 

Hierop wordt in hoofdstuk 4 teruggekomen evenals op de relevantie hiervan voor de 

arbeidshygiënist bij de beoordeling van potentiële risico’s van het werken met beeldschermen. 

3.6. Gezondheidsschade door Ongevallen 

Zelfs in een kantooromgeving kan de gezondheid van de beeldschermwerker ten gevolge van 

een groot aantal veiligheidsrisico’s bedreigd worden. Hierdoor kan letsel ontstaan, soms met 

uitval en zelfs arbeidsongeschiktheid tot gevolg. 

Ongevallen in een kantooromgeving kunnen diverse oorzaken hebben: 

• Struikelen over losse kabels, snoeren, etc. 

• Struikelen ten gevolge van versleten vloerbedekking; met name op trappen 

• Blijven haken met schoen(naald)hakken in roosters, e.d. 

• Uitglijden over losse papieren of andere rondslingerende rommel 

• Uitglijden over gladde vloeren tengevolge van schoonmaken (nat, boenwas) of het 

inlopen van regen en sneeuw 

• Stoten tegen scherpe of uitstekende randen en hoeken. Dit kan zijn zowel aan het 

meubilair als aan wanden of (glazen) deuren. Let ook eens op kunst aan de wand 

waar scherpe hoeken of randen aan zitten. 

• Elektrocutie door losliggende, doorgeluste verlengsnoeren, kapot gestoten of 

afgereden contactdozen, e.d. 

• Vallen; bijvoorbeeld door op daarvoor ongeschikte meubelstukken (stoel op 

wieltjes !) te klimmen teneinde hooggeplaatste voorwerpen te pakken of weg te 

zetten. Hierbij is vaak sprake van een wankel evenwicht omdat men dikwijls ‘boven 

zijn macht’ werkt of moet reiken. 

• Getroffen worden doordat een onstabiel staande, ongeschoorde of niet aan de wand 

gezekerde kast of stelling omvalt. Ook ladekasten waar een beveiliging tegen het 

uittrekken van meerdere laden tegelijk, ontbreekt, kan een flink ongevalsrisico 

inhouden. Dat geldt evenzeer voor hooggeplaatste voorwerpen die onverwachts naar 

beneden kunnen vallen omdat ze bijvoorbeeld ergens half opgezet zijn (door het 

boven het hoofd plaatsen was immers niet te zien dat er al iets lag....) of omdat tegen 

de kast of stelling gestoten wordt. 

3.7. Hoofdpijnklachten 

Hoofdpijnklachten worden met regelmaat gehoord in de werkomstandigheden. In het 

voorgaande is al een aantal mogelijke oorzaken van hoofdpijn bij beeldschermwerkers de 

revue gepasseerd: 

• Hinderlijk geluid 

• Verkeerde opstelling ten opzichte van invallend (zon)licht of TL-verlichting 

• Slechte visus 

• Uitstraling vanuit de nek ten gevolge van continue aanspanning van nek en 

schouderspieren 

• Hoge werkdruk en andere stressoren 



Daarnaast zijn er nog de volgende mogelijke oorzaken van hoofdpijn aan te geven die men in 

de praktijk tegen kan komen: 

• Trillingen/flikkeringen ten gevolge van slechte TL-verlichting 

• Te hoge helderheid van (fluorescentie) verlichting in de periferie van het blikveld 

doordat armaturen de fluorescentielamp (TL buis / PL of compact lamp) niet 

voldoende afschermen. 

• Trillend beeldschermbeeld als gevolg van elektromagnetische velden of lage 

verversingsfrequentie (CRT-schermen) 

• Te lang turen op het scherm en/of onjuiste oogcorrectie 

• Blootstelling aan bepaalde stoffen geëmitteerd door bijvoorbeeld kantoorapparatuur. 

• Klimaatomstandigheden zoals onvoldoende ventilatie of te hoge (stralings-) 

temperatuur 

Enkele aspecten worden hierna en in hoofdstuk 3.8 nog nader toegelicht. 

3.7.1. Fluorescentie (TL)-verlichting 

Met name bij oudere – bijna aan vervanging toe zijnde – TL buizen en PL lampen komt het 

voor dat de frequentie (50 Hz) tot hinderlijk zichtbare flikkeringen leidt voor mensen die daar 

gevoelig voor zijn. Dit kan dan soms tot hoofdpijnklachten leiden. Er wordt in het kader van 

deze gids niet nader ingegaan op de vraag of dit alleen het gevolg is van vermoeidheid van het 

oog die optreedt door het zich permanent aan de veranderende lichtintensiteit aan moeten 

passen of dat hier ook nog andere mechanismen aan ten grondslag liggen (vergelijk een 

epileptisch insult geïnduceerd door lichtflikkeringen). 

3.7.2. Straling 

De mogelijk door beeldschermen geëmitteerde straling (niet-radioactieve electromagnetische 

straling) is gedurende lange tijd een veel besproken onderwerp geweest. Hierdoor zouden 

onder meer miskramen en geboorte- afwijkingen kunnen ontstaan. Inmiddels is 

vriend en vijand er wel van overtuigd dat dit aspect geen reëel risico vormt. 

Moderne schermen voldoen in de regel aan strenge normen zoals MPR II en III 

en TCO95 en 99. 

Een andere vorm van straling kan echter wel het – traditionele – beeldscherm beïnvloeden en 

daarmee ook het comfort van de gebruiker. Elektromagnetische velden (niet-ioniserende 

straling) in het ELF-gebied (extra low frequencies; < 300 Hz) die bijvoorbeeld het gevolg 

kunnen zijn van niet goed afgeschermde of aangelegde krachtstroomkabels, kunnen de 

elektronenstralen die door de kathodestraalbuis van het beeldscherm worden uitgestuurd in 

hun baan beïnvloeden. Het resultaat kan zijn een onrustig, vervormd, soms flikkerend beeld. 

Dit kijkt erg oncomfortabel en zou als afgeleid effect hoofdpijnklachten kunnen veroorzaken. 

Deze situatie kan nog wel eens voorkomen wanneer de aanvoerkabels voor bijvoorbeeld liften 

en koelmachines in een gebouw boven de plafonds worden doorgevoerd. 

Gezondheidsschade door straling van mobiele telefoons is met het toenemende gebruik van 

deze communicatiemiddelen een punt van aandacht. Tijdens het bellen wordt radiofrequente 

straling met een golflengte tussen 30 megahertz en 1,8 gigahertz uitgezonden, afhankelijk van 

het type telefoon dat wordt gebruikt. De Gezondheidsraad heeft hierover een samenvattende 

publicatie uitgebracht. De belangrijkste conclusies hieruit luiden dat de energie inhoud van de 



door mobieltjes uitgezonden straling veel te gering is om directe beschadiging van weefsel ten 

gevolge van opwarming te bewerkstelligen. Ook het opwekken van elektrische stromen in het 

weefsel en daardoor het verstoren van de lichaamseigen elektrische aansturing is niet 

mogelijk gezien de hoogte van de gebruikte frequentie (> 10 MHz). 

Voor de aspecifieke klachten zoals hoofdpijn, duizeligheid, slapeloosheid, e.d. waarover in de 

literatuur op beperkte schaal wordt gerapporteerd als effect van de bij het bellen uitgezonden 

elektromagnetische straling, is volgens de Raad (nog) geen wetenschappelijke onderbouwing. 

Wel vindt de Raad dat nader onderzocht zou moeten worden of beïnvloeding van het 

evenwichtsorgaan ten grondslag zou kunnen liggen aan dit type klachten. 

Omdat de aarde nog niet geheel is bekomen van de oerknal is een aantal elementen nog steeds 

radioactief. Deze activiteit vinden we weer terug in de (natuurlijke) bouwmaterialen in de 

vorm van gammastraling. Daarnaast kan uit bouwstoffen zoals baksteen, beton, natuursteen of 

gasbeton radongas in de binnenlucht worden geëmitteerd. 

Radongas als zodanig is een inert gas dat radioactief is en daardoor vervalt waarbij straling 

wordt geëmitteerd. Dit gebeurt binnen een dag waarbij radioactieve deeltjes overblijven die 

zich kunnen hechten aan stofdeeltjes welke op hun beurt kunnen worden ingeademd waarbij 

ze zich in de longen kunnen vastzetten. Het longweefsel kan door de afgegeven straling 

worden beschadigd. 

Van de 2 à 3 mSv (milli-sievert) aan totale aanwezige achtergrondstraling ten gevolge van 

bodemmateriaal, kosmische straling e.d. maken de in het voorgaande genoemde 

blootstellingsrisico’s circa 30-40% uit. Daarboven mag de bevolking niet worden bloot 

gesteld aan meer dan 1 mSv per jaar. 

3.8. Luchtwegklachten 

In de arbeidsomstandigheden van beeldschermwerkers kunnen klachten aan de luchtwegen 

onder meer worden veroorzaakt door: 

• Blootstelling aan irriterende stoffen zoals ozon, aldehyden e.d. die bijvoorbeeld door 

het gebruik van kantoorapparatuur in de lucht kunnen worden gebracht. 

• Stof als gevolg van onvoldoende schoonmaken, gebruik van stof vasthoudende 

materialen, slijtage van vloerbedekking, e.d. 

• ‘Droge lucht’ is zelden de oorzaak van klachten aan de luchtwegen. Dit soort klachten 

zal in de regel eerder worden veroorzaakt door hoge ruimtetemperaturen eventueel in 

combinatie met stof en andere irritantia in de lucht (zie ook AI 24 Binnenmilieu). 

Deze aspecten worden hierna nog nader toegelicht. 


Door beeldschermen en computers zelf zullen in de regel geen schadelijke stoffen in de lucht 

worden geëmitteerd afgezien van mogelijk enig ‘uitdampen’ van nieuwe materialen. Wel kan 

ten gevolge van randapparatuur zoals printers en copiers geurhinder ontstaan en mogelijk 

verontreiniging van de werkomgeving optreden door eventuele uitstoot van ozon en 

tonerdeeltjes. 

Toners van printers en kopieermachines zijn fijne poeders die zijn samengesteld uit 

thermoplastische kunststoffen, kleurstoffen en kleine hoeveelheden additieven. 



Afhankelijk van de fabrikant vormen styreen-acrylaat, styreen-butadiëen, op polyester 

gebaseerde kunststoffen of epoxypolymeren de belangrijkste componenten. Voor zwarte 

toners wordt carbonblack of ijzeroxide als kleurstof gebruikt; voor gekleurde toners diverse 

kleurstoffen en pigmenten. 

De karakteristieke geur van deze machines wordt waarschijnlijk mede veroorzaakt door 

vluchtige stoffen zoals aldehyden en ketonen die als gevolg van de warmte in het proces in 

zeer kleine hoeveelheden vrij kunnen komen. Onder normale omstandigheden decomposeren 

toners niet tijdens het print/kopieerproces. 

Op basis van verschillend wetenschappelijk onderzoek kan de voorzichtige conclusie 

getrokken worden dat tonerstof als inert stof kan worden aangemerkt. Toxicologisch 

onderzoek naar de biologische effecten van inademing van tonerstof wees uit dat ook bij 

langdurige blootstelling aan een concentratie van 1 mg/m³ er geen effecten werden 

waargenomen. Onder normale bedrijfsomstandigheden zal de blootstelling aan stof (toner + 

papierstof) niet hoger zijn dan 10-20 ug/m³ voor de PM2,5 en < 50 ug/m³ voor de PM10 

fractie. Het tonergehalte in dit stof is maximaal ca. 10%. 

Sommige vooral oudere apparatuur kan nog kleine hoeveelheden ozon produceren. Ozon 

concentraties boven 0,3 ppm kunnen irritatie van slijmvliezen van ogen, neus en longen 

veroorzaken maar ook hoofdpijnklachten worden met de blootstelling aan ozon in verband 

gebracht. De reukdrempel voor ozon ligt duidelijk lager zodat men op tijd gewaarschuwd 

wordt. 

De in de lucht geëmitteerde ozon is zeer reactief. Enerzijds heeft het daardoor een sterk 

irriterende werking op de slijmvliezen maar anderzijds vervalt het daardoor ook snel. De ozon 

die eventueel nog in printers vrij zou kunnen komen kan ook vrij gemakkelijk d.m.v. de 

interne filters worden afgevangen. Daarnaast is het op enige afstand van de gebruiker plaatsen 

in de regel al voldoende om de ozon te laten reageren met de zuurstof in de lucht. 

Aan het werken met printers en kopieermachines gerelateerde gezondheidsklachten zijn met 

name hoofdpijn en irritaties aan de slijmvliezen van ogen, neus en keel. Deze klachten lijken 

vooral toegeschreven te moeten worden aan de blootstelling aan lage concentraties ozon. 

Huidirritatieklachten worden eigenlijk niet waargenomen. Wel steken – vooral in Duitsland – 

met enige regelmaat berichten over het optreden van overgevoeligheidsreacties door 

blootstelling aan tonerstof de kop op. Tot op heden lijkt hiervoor echter geen 

wetenschappelijke onderbouwing beschikbaar te zijn. 

Klachten zullen vooral ontstaan door oudere apparatuur, slecht of onvoldoende onderhoud en 

bij het ontbreken van voldoende ventilatie; dit laatste met name bij hoog- en middenvolume 

apparaten maar kan ook optreden bij het gebruik van kleine afdruk- of kopieermachines op of 

naast het bureau. 


Ook ‘gewoon’ huisstof kan aanleiding zijn tot klachten. In werkruimten worden dikwijls 

‘zachte’ materialen toegepast zoals vitrages of andere lichtwering, vloerbedekking en 

stoelbekleding. Bij onvoldoende reiniging daarvan kan door de turbulentie ten gevolge van de 

luchtbehandeling en de activiteiten van de medewerkers, het zich aan de genoemde materialen 

gehechte stof weer in de ruimte worden gebracht (resuspensie). Daar kan het dan weer 

irritatieklachten aan slijmvliezen van ogen en luchtwegen van de medewerkers veroorzaken. 

Een extreem lage luchtvochtigheid (< ca. 20%) kan dit effect versterken. 



Het eventueel door de luchtbehandelingsinstallatie in de lucht gebrachte stof zal in de regel in 

belangrijke mate worden afgevangen door de in het systeem aangebrachte (zakken)stoffilters. 

De hoeveelheid stof die vrij kan komen wanneer men op een stoelzitting slaat is 

verbazingwekkend evenals de stofemissie van een oude vloerbedekking. 

3.8.3. Klimaat 

Dat klimaatfactoren ook afzonderlijk geheel verantwoordelijk kunnen zijn voor het ontstaan 

van klachten is genoegzaam bekend. Bij lage luchtvochtigheid (< ca. 30%) kan uitdroging van 

slijmvliezen optreden waarvoor contactlensdragers, mogelijk in combinatie met een verlaagde 

knipperfrequentie (‘staren’), extra gevoelig kunnen zijn. Bij hoge temperaturen (> ca.25-26°C) 

in de werkruimte kunnen effecten ontstaan als loomheid, hoofdpijnklachten, e.d. die in de 

regel met name het comfort en de productiviteit beïnvloeden. 

In kantooromgevingen worden verschillende ventilatiesystemen toegepast. Voor 

beeldschermwerkers is het daarbij met name van belang dat luchtbewegingen daarbij niet 

duidelijk waarneembaar zijn op de werkplek. Zij zullen namelijk veelal gedurende langere tijd 

een vrij monotone houding aanhouden. Hierdoor zal een luchtstroom langs het gezicht eerder 

kunnen leiden tot uitdroging van de slijmvliezen van ogen, neus en mond; ook al is er niet 

altijd objectief sprake van tocht. Ook zal - onder dezelfde omstandigheden - door een 

beeldschermwerker eerder hinder kunnen worden ondervonden van koude handen dan een 

meer mobiele kantoorfunctionaris die zich afwisselend op verschillende plaatsen in de ruimte 

bevindt. Ook zal die door zijn grotere beweeglijkheid de temperatuur in de extremiteiten beter 

op peil kan houden. 

Koelplafonds kunnen met name in de zomer de werkruimte tot een aangename temperatuur 

brengen. Indien echter de stralingstemperatuur van het plafond wordt teruggebracht naar 21ºC, 

dan kan men dit als tocht ervaren. 

3.9. Overige klachten 

Het is moeilijk vast te stellen in welke mate het welzijn van de beeldschermwerker beïnvloed 

wordt door aspecten zoals 

o het ontbreken van uitzicht naar buiten 

o de toetreding van daglicht 

o het niet kunnen openen van ramen 

o een niet optimale klimaatregeling . 

Zeker is wel dat deze factoren een rol spelen. Soms is er een directe relatie zoals het geval is 

bij de aanwezigheid van tocht waardoor een toch al gespannen nek/schouderregio extra wordt 

belast. Maar soms is die relatie veel minder duidelijk en is het meer de bekende druppel die de 

emmer doet overlopen. Het aspect is op zichzelf geen reden om klachten te ontwikkelen maar 

in combinatie met andere factoren is het net genoeg om het onprettige gevoel een concrete 

vorm te laten aannemen. We zien dan ook regelmatig dat één van de genoemde factoren 

wordt gebruikt om ‘te klagen’ terwijl de werkelijke oorzaak op een geheel ander vlak kan 

liggen . Denk dan bijvoorbeeld aan problemen met collega’s, verminderd plezier in het werk, 

het werk niet aan kunnen. Dit zijn aspecten waarvan het in de regel veel lastiger ervaren wordt 

om dit toe te geven en bespreekbaar te maken. Een concreet aspect zoals klimaat waarover 

klagen veel meer ‘geaccepteerd’ is, is dan een veilige manier van het uiting geven aan 



onvrede. Het eigen niet-welbevinden wordt geprojecteerd op een bepaalde klachtenfactor, niet 

zijnde de werkelijke oorzaak (= ’attributie’). 



4. Het inventariseren van de risico’s (de RI&E) 

Voor het inventariseren van de risico’s van een beeldschermwerkplek kan in principe gebruik 

gemaakt worden van een goed RI&E instrument. 

Aan de volgende risico onderwerpen moet hierin in ieder geval aandacht worden besteed. 

In hoofdstuk 8, bijlage 2 zijn zo veel mogelijk op volgorde van de in dit hoofdstuk te 

behandelen onderwerpen inventarisatiepunten opgenomen. 

4.1 Het inventariseren van de risico’s door Fysische omgevingsfactoren 

Bij het beoordelen van de arbeidsrisico’s van de fysische werkomgeving moeten in ieder 

geval zijn meegenomen: 

• Licht, verlichtingssterkte en helderheid 

• Binnenklimaat, ventilatie en luchtvochtigheid 

• Geluid zowel schadelijk als hinderlijk 

• Stoffen, gassen en dampen 

• Straling en velden 


De verlichting van een werkruimte moet goed zijn afgestemd op de uit te voeren 

werkzaamheden (art.3 Arbowet); de verlichting mag geen veiligheids- en gezondheidsrisico’s 

opleveren voor de werknemers (art.6.3 Arbobesluit). Volgens goede afspraak dient de 

minimaal gemiddelde verlichtingssterkte op het werkvlak 500 lux te bedragen (NEN-EN 

12464-1). Werknemers in de hogere leeftijdscatgorie kunnen vaak behoefte hebben aan 

aanvullend licht op het (lees)werkvlak. Hierbij moet gedacht worden aan een 

verlichtingsniveau tot 800 lux. Deze aanvullende verlichting kan plaatselijk door 

werkplekverlichting met compact(PL)lampen worden gerealiseerd 

Voor administratieve en beeldschermwerktaken moeten aan een aantal specifieke 

voorwaarden worden voldaan. Zo moet het licht niet spiegelen in het beeldscherm, de 

verlichting over het scherm niet zodanig zijn dat het licht van het scherm wordt overstraald, 

de tekst van zowel beeldscherm als papieren documenten moet makkelijk te lezen zijn. 

Voor een kantoorruimte geldt dat geen directe verblindingshinder ten gevolge van de 

verlichtingsarmaturen mag optreden. Dit kan optreden bij het recht naar voren kijken, waarbij 

licht uit het armatuur in het blikveld stoort. Voor beeldschermwerk met (oudere) kathode 

straalbuizen (CRT) moeten de armaturen nog extra worden afgeschermd tegen reflecteren in 

het beeldscherm. Ook kan verblindingshinder optreden door spiegeling van glas of kunststof 

aan wanden, op tafels en aan plafonds. 

Verder is een goed instelbare (zon)lichtwering zoals twin-plissé of 2doeks-screens voor de 

vensters – ook op het noorden – noodzakelijk om zowel licht- en verblindingshinder als ook 

reflectie daarvan in het beeldscherm te voorkomen en de informatie goed leesbaar te houden. 

(art. 6.5 Arbobesluit en art.5.2 Arboregelingen). 

Daglichttoetreding maakt de ruimte niet alleen aangenamer om te werken evenals uitzicht 

naar buiten, maar is ook nodig voor een goede mentale procesverwerking en ons bioritme. Het 

uitzichtaspect is niet (meer) wettelijk geregeld. Voor de hoeveelheid binnenvallend daglicht 



was voorheen bepaald dat de gezamenlijke daglichtopeningen tenminste gelijk moest zijn aan 

1/20 van het vloeroppervlak. Deze verplichting is met de herziening van de Arbowet in 2007 

komen te vervallen. Blijft staan dat uitzicht en daglichttoetreding bijdraagt tot vaak een beter 

prestatierendement van de medewerker. 

Te grote en te veel contrastverschillen in het directe blikveld en de werkomgeving zijn 

vermoeiend voor de ogen. De helderheidsverhoudingen tussen het beeldscherm(werk)vlak c.q. 

het tafel- of werkblad en wanden en plafonds mogen dan ook niet meer bedragen dan 1 : 10 

en tussen het beeldscherm(werk)vlak en het venster (+lichtwering) niet meer dan 1 : 30. 

Bij opstellingen waar het beeldscherm naar het venster gekeerd is of juist de 

beeldschermwerker richting venster kijkt, treden deze (te) hoge contrasten zeer snel op. 

De verlichtingssterkte kan worden gemeten met een Lux-meter; de helderheid en dus ook de 

contrastverhoudingen kunnen worden bepaald met behulp van een luminantiemeter en 

uitgedrukt in candela per vierkante meter (cd/m²). 

Voor het meten van verlichtingssterkten op het werkvlak moet een raster worden gebruikt van 

30 x 30cm; voor het meten van verlichtingssterkten in de werkruimte wordt een raster 

toegepast van 1 x 1m. 

4.1.2 Binnenklimaat, ventilatie en luchtvochtigheid 

Ten aanzien van de ruimte- en stralingtemperaturen bestaan er voor kantoorarbeid geen 

wettelijke vastgestelde grenswaarden. 

In de ISO-NEN 7730 zijn wel op de PMV (Predicted Mean Vote) en PPD (Predicted 

Percentage Dissatisfied) indices gebaseerde comfortwaarden gegeven, maar deze hebben geen 

wettelijke, afdwingbare status. Ook de ArbeidsInspectie hanteert richtwaarden welke onder 

andere zijn vastgelegd in het ArboInformatieblad AI-7 ‘Kantoren’ en AI-24 ‘Binnenmilieu’: 

Klimaataspect Kantoorwerk 

in de winter 

(stookseizoen) 

Kantoorwerk 

in de zomer 

Temperatuur 20 - 24 °C 23 – 26 °C 

Luchttemperatuurverschil 

(hoofd – voeten) 

< 3 °C < 3 °C 

Gemiddelde 

Luchtsnelheid 

Stralingsasymmetrie (tgv 

koude ramen of wanden) 

< 0,15 m/sec < 0,25 m/sec 

< 10 °C -- 



Let bij stralingswarmte ook op de warmte van eventuele klimaatplafonds, zeker in de zomer 

met lage ‘plafond’ temperaturen kan dit leiden tot onbehaaglijkheid. 

TFT-schermen produceren weliswaar minder warmte dan CRT-beeldbuizen, maar de 

voorzijde van een TFT-scherm kan wel een stralingwarmte afgeven van rond de 35ºC. Dus bij 

opstellingen met meerdere beeldschermen kan de gebruiker aan zijn hoofd een behoorlijke 

stralingsasymmetrie oplopen. Dergelijke stralingsasymmetrie wordt vaak als ‘tochtklacht’ 

geuit. 

De luchtverversing kan natuurlijk zijn (te openen ramen of ventilatie sleuven) of mechanisch. 

In beide gevallen dient de capaciteit minimaal 30 m³ per persoon / uur te zijn (Bouwbesluit). 

Afhankelijk van de printhoeveelheid dient de ventilatiecapaciteit te worden verhoogd naar 

minimaal 60 m³ per persoon / uur. 

Een belangrijke graadmeter voor de ‘frisheid’ van een ruimte is de hoeveelheid CO2 in de 

ruimte. De gemiddelde dagwaarde mag dan niet hoger zijn dan 800 ppm met pieken tot 

maximaal 1000 – 1200 ppm. Dit wordt ook wel de hygiënische grenswaarde genoemd. 

Bij natuurlijke ventilatie kan de luchtvochtigheid sterk variëren van extreem laag tot zeer 

hoog. Bij mechanische ventilatie installaties met luchtbevochtiging ligt de optimale relatieve 

luchtvochtigheid (RV) voor grote gebouwen rond de 45%. Een lagere RV geeft snel kans op 

schokken door statische elektriciteit, terwijl een hogere RV een ruimte onwelriekend kan laten 

ruiken en bestaat kans op verhoogde bacterie groei. Een RV van


tabellen 1-3). Voor de basiswaarde ‘communicatie’ moet hierbij zo nodig nog een correctie 

worden toegepast voor de afstand tussen de spreker en de luisteraar omdat de 

spraakverstaanbaarheid in een ‘lawaaiige’ omgeving mede beïnvloed wordt door de afstand 

die bij het spreken overbrugd moet worden. Voor de basiswaarde ‘concentratie’ moet 

eventueel worden gecorrigeerd voor de gelijkmatigheid van het geluid en de informatieinhoud 

daarvan omdat men in zijn concentratie eerder gestoord wordt door onregelmatige, 

harde geluiden en geluid waaraan men betekenis toe kan kennen omdat men bijvoorbeeld een 

gesprek kan verstaan of het geluid kan interpreteren als alarm of reden tot actie (door iemand 

anders in dit geval maar waardoor men toch alert is of die actie wel wordt uitgevoerd). 

Het resultaat na eventuele correctie wordt streefwaarde genoemd waarbij 35 dB(A) de laagst 

mogelijke waarde is. 

Tabel 1: Basiswaarden voor het aspect communicatie 

Categorie Mate van communicatie in de 

werkzaamheid 

Basiswaarde 

dB(A) 

A Geen 80 

B Zeer gering 75 

C Gering 65 

D Gemiddeld 55 

E Ruim 45 

F Hoog 35 

* Correctie: - afstand spreker-luisteraar < 1 m: -5 dB 

- afstand spreker-luisteraar 1-3 m: 0 dB 

- afstand spreker-luisteraar > 3 m: +5 dB 

Tabel 2: Basiswaarden voor het aspect concentratie 

Categorie Mate van concentratie in de 

werkzaamheid 

Basiswaarde 

dB(A) 

A Geen 80 

B Gering 75 

C Gemiddeld 55 

D Hoog 35 

* Correcties: 1. - gelijkmatig en even hard: 0 dB 

- gelijkmatig maar variërend: +5 dB 

- pieken of tonale componenten: +10 dB 

2. - bevat geen informatie: 0 dB 

- bevat informatie (bv. gesprek): +10 dB 

Tabel 3: Voorbeeld van een indeling van werkzaamheden 

voor de aspecten communicatie en concentratie 

Werkzaamheid Communicatie Concentratie 

Leidinggevende activiteiten E D 



Secretariële activiteiten D C 

Administratieve activiteiten D C 

Programmeren B D 

Gegevensverwerking C C 

Tekenen C D 

Ontwerpen D D 

Beleidswerkzaamheden D D 

Call-Center / telefoniste 

Werkzaamheden 

F C 

* d.m.v. de bijbehorende basiswaarden en na toepassing van 

eventuele correcties kunnen de streefwaarden worden bepaald. 

Voor een bepaalde beschouwde activiteit geldt dan de laagste van de 2 berekende streefwaarden als waarde waar 

het geluidsniveau niet boven zou moeten komen. 

Voorbeeld: 

Op een secretariaat wordt geklaagd over ‘herrie’ waardoor de secretaresses gestoord worden bij de 

uitvoering van hun werkzaamheden. Ze voeren beiden regelmatig telefoongesprekken en collega’s 

komen binnen om over het werk te overleggen (afstand < 1 m). Ten einde te bepalen of in deze situatie 

verstoring ten gevolge van hinderlijk omgevingsgeluid optreedt of dat er mogelijk andere factoren een 

rol spelen bij het ontstaan van klachten kan de volgende berekening worden gemaakt. Verstorend 

omgevingsgeluid kan bijvoorbeeld worden veroorzaakt door de luchtbehandelingsinstallatie, de 

reproductieafdeling of door vanuit een aangrenzende ruimte binnendringend lawaai zoals een drukke 

‘dealing room’ (betekenisvol geluid: spraak) of een productie afdeling (weinig betekenisvol: machines). 

Voor dit voorbeeld gaan we uit van storing door de luchtbehandelingsinstallatie en de reproruimte: 

weinig betekenisvol geluid maar varieert bij het aan en uitschakelen van de apparatuur. 

Ten aanzien van de mate waarin het communicatie aspect van deze werkzaamheden gestoord kan 

worden is dit type activiteit ingedeeld in categorie D overeenkomend met een maximaal geluidsniveau 

van 55 dB(A) waarboven dus verstoring zal optreden. Deze waarde kan nog met -5 dB(A) worden 

bijgesteld omdat de afstand tijdens de communicatie tussen secretaresse en collega kort is (< 1 m). De 

zogenaamde streefwaarde voor dit aspect is dus 50 dB(A). 

Ten aanzien van de mate waarin het concentratie aspect van deze werkzaamheden gestoord kan worden 

is dit type activiteit ingedeeld in categorie C overeenkomend met een maximaal geluidsniveau van 55 

dB(A) waarboven dus verstoring zal optreden. Deze waarde moet nog +5 dB(A) worden bijgesteld 

omdat verstoring van de concentratie eerder optreedt bij betekenisvol geluid. De zogenaamde 

streefwaarde voor dit aspect is dus 60 dB(A). 

De laagste van beide berekeningen is dus 50 dB(A). Is het gemeten omgevingslawaai ten gevolge van 

de genoemde installaties en activiteiten dus meer dan deze waarde dan zou de klacht van de 

secretaresses dus inderdaad het gevolg kunnen zijn van verstoring door het omgevingslawaai en zullen 

maatregelen ter vermindering daarvan moeten worden getroffen. 

In dit geval hebben we echter nog te maken met de (arbo)advies norm die aangeeft dat het 

omgevingsgeluid (gemeten zonder spraak) bij werkzaamheden waarbij de aandacht niet verstoord mag 

worden zoals bij het meeste beeldschermwerk het geval is, niet meer mag bedragen dan 45 dB(A). 

Andere relevante parameters voor spraakverstaanbaarheid 

Spraakverstaanbaarheid hangt van vele factoren af, waaronder eigenschappen van sprekers en 

luisteraars. Strikt genomen is spraakverstaanbaarheid alleen maar exact te bepalen door het 

uitvoeren van luisterproeven met representatieve groepen proefpersonen. Omdat dit in de 

praktijk meestal niet haalbaar is, is uitvoerig onderzoek verricht om te kunnen voorspellen 

welke verstaanbaarheid in de praktijk mag worden verwacht. 



Om praktisch bruikbare voorspellingen van spraakverstaanbaarheid te verkrijgen, wordt de 

uiteindelijk te realiseren verstaanbaarheid opgedeeld in de bijdragen van drie factoren: spreker, 

communicatiekanaal en luisteraar. De spreker en luisteraar hebben een gezamenlijk potentieel 

om informatie uit te wisselen; het communicatiekanaal bepaalt in welke mate ze dit potentieel 

kunnen benutten. Dit kan worden voorspeld met objectieve meet- en rekenmethodieken, zoals 

Speech Interference Level, Speech Intelligibility Index en Speech Transmission Index (ISO 

9921). 

Met name de Speech Transmission Index (STI) methode leent zich goed voor de beoordeling 

van de spraakverstaanbaarheid op de werkplek. De STI kan rechtstreeks worden gemeten, met 

behulp van in de handel verkrijgbare meetapparatuur. De STI kan echter ook worden 

berekend, als voldoende gegevens omtrent de akoestiek van de werkomgeving bekend zijn. 

Kwalificatie van de spraakverstaanbaarheid met behulp van de STI-methode 

Conform ISO 9921 wordt op grond van de STI (die waarden tussen 0 en 1 aan kan nemen) de 

spraakverstaanbaarheid ingedeeld in vijf kwalificatie categorieën. Deze vijf categorieën, met 

bijbehorende STI-grenzen, worden gegeven in onderstaande tabel. 

Tabel 1 – Vertaling van STI-waarden naar verstaanbaarheidskwalificaties 

Kwalificatie Ondergrens Bovengrens 

Uitstekend 0,75 1 

Goed 0,60 0,75 

Redelijk 0,45 0,60 

Matig 0,30 0,45 

Slecht 0 0,30 

Hierbij moet worden opgemerkt dat de STI een eigenschap van het kanaal is: een kwalificatie 

“uitstekend” hoeft nog niet te betekenen dat de spraakverstaanbaarheid ook daadwerkelijk 

uitstekend is, maar duidt slechts aan dat het kanaal zeer geschikt is voor het uitwisselen van 

informatie met behulp van spraak. Het blijft echter mogelijk, wanneer bijvoorbeeld sprake is 

van een spreker met een sterk accent, of een luisteraar met gehoorverlies, dat de uiteindelijke 

verstaanbaarheid lager is dan verwacht. Voor zogenaamde ‘taaloverschrijdende’ 

spraakcommunicatie (waarbij niet elke partij die aan het gesprek deelneemt zijn moedertaal 

spreekt) en voor bepaalde groepen slechthorenden is het mogelijk bovenstaande tabel te 

corrigeren. 

Welke kwalificatie van de spraakverstaanbaarheid vereist is, hangt af van de toepassing. 

Werkzaamheden waarbij een accurate en vlotte uitwisseling van gegevens van essentieel 

belang is, vereisen een betere verstaanbaarheid dan werkzaamheden waarbij incidenteel een 

gesprekje over alledaagse zaken plaatsvindt. Van belang zijn de complexiteit van de 

gebruikelijke boodschappen, de urgentie van de gebruikelijke spraakcommunicatie en de 

frequentie waarmee wordt gecommuniceerd (laag – hoog). Enkele voorbeelden worden in het 

overzicht in tabel 2 gegeven. 



Tabel 2 – Minimaal vereiste verstaanbaarheidskwalificatie voor verschillende typen 

werkzaamheden, ingedeeld naar de aard van de uitgewisselde gesproken boodschappen, 

de urgentie van deze boodschappen en de frequentie waarmee de boodschappen 

voorkomen 

urgentie, complexiteit, belang 

Hoog 

Middel 

Laag 

GOED 

Commando 

Waarschuwing 

frequentie 

Laag Middel Hoog 

REDELIJK/GOED 

Ontvangst bij receptie 

Gesprek hotelreceptie 

Bediening restaurant 

Instructies keuken 

MATIG 

Bestellen in 

Café/Bar/Disco 

Eenvoudige instructie 

werkplaats 

GOED/UITSTEKEND 

Alarmcentrale 

GOED 

Meldkamer algemeen 

Korte instructie 

Spelactiviteit 

kinderdagverblijf 

Sportonderricht 

Informeel overleg of 

telefoongesprek 

REDELIJK/GOED 

Winkels 

Bewakingstaak 

Acquisitie 

Sociale interactie 

Ontspanning/pauzeren 

UITSTEKEND 

Medische instructie 

Noodgevallen 

College 

Lange instructie 

GOED/UITSTEKEND 

Redactievergadering 

Groepsdiscussie 

GOED 

Inchecken 

Methodiek voor het bepalen van de concentratie 

Als er sprake is van hinder, is dit vaak niet gebaseerd op een eenmalige ‘hinderbeleving’. De 

personen die klagen doen dat meestal op grond van langdurige ervaring met de situatie. 

Hinderlijke frequenties (hoog, laag) kunnen meestal met het gehoor worden gedetecteerd. 

Denk aan een vervelende ‘piep’, die eerder hinderlijk is vanwege zijn frequentie dan vanwege 

zijn geluidsniveau. 

Klachten over hinder kunnen op meerdere plekken in de ruimte voorkomen. Metingen zijn 

altijd beperkt tot een bepaalde locatie en een bepaalde tijd. Metingen dienen daarom niet op 

zichzelf te staan, maar een onderdeel te vormen van een strategie van aanpak. Metingen zijn 

niet altijd noodzakelijk. Metingen zijn wel zinvol om onderlinge situaties met elkaar te 

vergelijken. Bijvoorbeeld na een aanpassing is het zinvol de nieuwe situatie met de oude te 

vergelijken. 

Als het noodzakelijk is om het geluidsniveau te meten, is het aan te bevelen deze metingen uit 

te voeren in combinatie met een kwalitatieve analyse. 

Metingen dienen verricht te worden met een integrerende geluidsniveau meter van het type 1 

of 2. Het equivalent geluidsniveau wordt gemeten gedurende een representatieve periode. 

Een aantal aandachtspunten: 



— meet onder normale bedrijfsomstandigheden; 

— meet per locatie op twee tijdstippen gedurende ongeveer 10 à 15 minuten; 

— plaats de microfoon op oorhoogte liefst op de plaats van de gehinderde; indien er meerdere 

gehinderden zijn kan de microfoon midden in de ruimte worden geplaatst. 

— indien de situatie representatief is, heeft men voldoende gegevens om die met de 

streefwaarden te vergelijken; 

— herhaal bij een niet representatieve situatie de metingen, zonodig gedurende een lange tijd; 

— registreer de meetomstandigheden en de meetmethode. 

In onderstaande tabel is uitgegaan van de complexiteit van de werkzaamheden om te komen 

tot een kwalificatie van de concentratie. De genoemde streefwaarden moeten worden 

geïnterpreteerd als een na te streven maximumwaarde. Een lager geluidsniveau heeft altijd de 

voorkeur. 

Tabel 3 – Minimaal vereiste concentratiekwalificatie voor verschillende typen 

werkzaamheden en de daaraan gekoppelde streefwaarden (beide equivalente niveaus). 

Voorbeeld activiteit Kwalificatie Streefwaarde 

(maximaal) 

Lopende-bandwerk 

Grof mechanisch werk 

Schoonmaakwerk 

Gegevensverwerking 

Kassawerk 

Assemblagewerk 

Stuurmanwerk 

Garagewerk 

Verkopen 

Cameratoezicht 

Magazijnwerk 

Receptiewerk 

Fijn mechanisch werk 

Beeldschermwerk 

Laboratoriumwerk 

Systeemontwerpen 

Chirurgisch werk 

Beleidswerk 

Procesregeling 

Confereren/vergaderen 

Ontwerpen 

Lesgeven 

Apothekerswerk 

Studeren 

Maximaal 

toelaatbare 

waarde 

Zeer laag 75 dB(A) 80 dB(A) 

Laag 65 dB(A) 75 dB(A) 

Matig 55 dB(A) 65 dB(A) 

Redelijk 45 dB(A) 55 dB(A) 

Hoog 35 dB(A) 45 dB(A) 



Wanneer het geluid bepaalde elementen in zich heeft die extra storend zijn, moet de 

streefwaarde extra zorgvuldig worden gehanteerd. Denk hierbij aan tonaal geluid, 

intermitterend geluid, hinderlijk stemgeluid en laag of hoogfrequent geluid. Wanneer het 

geluid dergelijke elementen heeft doet dit afbreuk aan de concentratiekwalificatie. Eerste 

prioriteit hierbij is het wegnemen van de hinderlijke component van het geluid. Mocht dit 

geen optie zijn, dan zouden de gemeten waarden zwaarder moeten worden beoordeeld door de 

uitkomsten bijvoorbeeld te verhogen met 5 of 10dB. 

In open ruimten, zoals kantoortuinen en open leeromgevingen, wordt spraakgeluid gezien als 

het meest verstorend voor de concentratie. Indien men in deze ruimte geconcentreerd werk 

moet verrichten zou men op basis van bovenstaande tabel uitkomen op een streefwaarde van 

maximaal 45 dB(A). Door dit lage geluidsniveau worden gesprekken van mensen verderop in 

de ruimte beter verstaanbaar en dus meer verstorend voor de concentratie. 

In dit type ruimte is dan ook speech privacy gewenst. Het gaat om het realiseren van 

spraakonverstaanbaarheid. Enerzijds voor de spreker die niet door de gehele ruimte gehoord 

wil worden. Anderzijds voor de ongewenste toehoorder die zich moet kunnen concentreren. 


De risico’s van beeldschermen en computerapparatuur zelf met betrekking tot straling en 

velden zijn verwaarloosbaar klein. 

Wel kunnen zij door externe oorzaken hierdoor beïnvloed worden. Risico op het trillen van 

CRT-schermen kan bijvoorbeeld ontstaan, wanneer zich in de directe omgeving niet goed 

afgeschermde of aangelegde krachtstroomkabels bevinden. Dit kunnen zijn voedingsleidingen 

naar de hoofdverdeelinrichting, voedingskabels naar koel- of grote liftmachines, of andere 

grootvermogen apparatuur die onvoldoende zijn afgeschermd voor foucaultstromen. Ten 

gevolge hiervan kunnen elektromagnetische velden (niet-ioniserende straling) in het ELFgebied 

(extra low frequencies; < 300 Hz) de elektronenstralen die door de kathodestraalbuis 

van het beeldscherm worden uitgestuurd in hun baan beïnvloeden. Het resultaat kan zijn een 

onrustig, trillend, soms flikkerend beeld. Dit kijkt erg oncomfortabel en zou als afgeleid effect 

hoofdpijnklachten kunnen veroorzaken. 

Deze situatie kan nog wel eens voorkomen wanneer de aanvoerkabels voor bijvoorbeeld liften 

en koelmachines in een gebouw boven de plafonds worden doorgevoerd waarbij 

fluxdichtheden van enkele tot enkele tientallen microtesla’s gevonden kunnen worden 

afhankelijk van de afstand tot de kabels (enkele meters tot enkele centimeters). Oudere 

beeldschermen kunnen gevoelig zijn voor verstoring door ELF velden vanaf 0,5-1,0 µT. In 

het kader van de EMC-richtlijn (89/336/EEG) moeten beeldschermen ongevoelig zijn voor 50 

Hz magnetische velden met een sterkte van meer dan 3,6 µT. Met nieuwe beeldschermen die 

in de nabijheid van dit soort kabels zijn geplaatst, zullen de genoemde problemen dus minder 

snel optreden. Bij de genoemde stralingsniveau’s zijn nog geen directe gezondheidseffecten 

op de mens te verwachten maar kan wel de aangegeven beïnvloeding van beeldschermen 

optreden. LCD/TFT-schermen zijn vrijwel ongevoelig voor ELF. Het door de 

Gezondheidsraad aangegeven referentieniveau voor dit type velden (50 Hz) waarboven 

mogelijk een nadelige beïnvloeding van de gezondheid van beroepsmatig blootgestelden kan 

optreden ligt op 600 µT. Het zelfde niveau voor de algemene bevolking is gesteld op 120 µT. 

Metingen kunnen eventueel worden uitgevoerd met een fluxdichtheidmeter. Ze kunnen ook 

worden uitgevoerd door externe deskundigen/bureau’s (bijv. KEMA). In het algemeen geldt 

dat dergelijke metingen niet routinematig behoeven te worden uitgevoerd maar alleen 

wanneer hier een gerichte aanleiding voor is. 



Trillingen in beeldschermen kunnen daarnaast echter ook veroorzaakt worden door een te laag 

ingestelde verversingsfrequentie (zie hfdst. 4.3.1). 

Met betrekking tot de blootstelling aan radon geldt voor woningen een EU-norm van 200 

Bq/m³ (Becquerel/m³). De hoeveelheid straling waaraan men blootgesteld wordt in een 

gebouw ten gevolge van radongas inclusief de gevormde vervalproducten en overige 

terrestische straling kan gemeten worden met een radonmeter die door het NRG ter 

beschikking wordt gesteld. Tevens wordt deze dan na een periode van ca. 3 maanden door hen 

uitgelezen. Een geigerteller kan ook maar deze meet alleen momentaan. In de buitenlucht is 

de radonconcentratie ca. 3 Bq/m³. 

Bij mobiel bellen dat het bellen met vaste toestellen steeds meer verdringt, mogen er geen 

schadelijke gezondheidseffecten ten gevolge van de elektromagnetische straling worden 

verwacht. Daarom behoeft de inventarisatie van risico’s van mobiel bellen zich slechts te 

richten op het inventariseren van het werkgebonden belgedrag van medewerkers en de 

daaraan gerelateerde houdingseffecten aangezien deze de mogelijke klachten door 

houdingsproblemen bij beeldschermwerk kunnen versterken. 

4.1.5. Chemische stoffen 

Kopieermachines en (laser)printers die ook nog hinder door warmte-emissie en geluid kunnen 

veroorzaken, worden naar hun gebruik vaak als volgt ingedeeld: 

Klasse-aanduiding 

apparaat 

Aantallen 

kopieën/afdrukken per 

maand 

Geluidniveau in 

stand-by stand 

Geluidniveau bij 

kopiëren/printen 

Laag-volume < 5000 40 – 50 50 – 65 

Midden-volume 5000 – 50.000 50 – 60 60 – 75 

Hoog-volume > 50.000 50 – 75 65 – 80 

Bron: ArboInformatieblad -7, Praktijkboek Arborichtlijnen 

De in de lucht geëmitteerde ozon is zeer reactief. Enerzijds heeft het daardoor een sterk 

irriterende werking op de slijmvliezen maar anderzijds vervalt het daardoor ook snel; en wel 

tot zuurstof (O3 = O2 + O). Het vrije zuurstofradicaal reageert snel met aanwezige stoffen (of 

met het in de printer aanwezige actieve koolfilter). De reactietijd bij kamertemperatuur 

bedraagt ca. 5-10 minuten. De MAC-TGG (1 uurs)waarde voor ozon is 0,12 mg/m³. De 

reukdrempel ligt echter aanmerkelijk lager op ca. 0,04 mg/m³ en zou dus gebruikt kunnen 

worden als signalering voor eventueel te nemen acties zoals onderhoud, ventilatie, e.d. maar 

beter is om hier maar niet op te vertrouwen en te zorgen voor regelmatig onderhoud. 

Ten gevolge van de toepassing van andere printtechnieken zoals het ontbreken van 

coronadraden die hoge voltages genereren, is de uitstoot van ozon bij werkplekprinters sterk 

terug gedrongen of zelfs geheel afwezig. Hoewel ook de uitstoot van toner en papierstof 

steeds beter onder controle is, moet toch rekening gehouden worden met mogelijke emissie 

hiervan in de werkomgeving. 

Bij grote productie machines zoals gebruikt bij het printen van mailings, polissen, 

dagafschriften, brochures, e.d. is een directe luchtafvoer op de machine vaak nodig en 

verplicht. Let er op dat de uitblaasopening van de printer niet gericht is op personen (de 

‘bediener’ van het apparaat of eventueel omliggende werkplekken). 



In voorkomende gevallen kan de ozonconcentratie worden bepaald met Drägerbuisjes of 

vergelijkbare meetapparatuur. Andere stoffen komen in dermate lage concentraties voor dat 

die vaak niet meetbaar zijn. Tonerstof kan als stoffractie gravimetrisch worden bepaald. 


(Huistof) wordt met name in de werkruimte gebracht door de activiteiten van mensen, slijtage 

van kleding- en interieurstoffen zoals gordijnen, vloerbedekking en stoelbekleding, ophoping 

van stof aan raam- en wandbekleding en de genoemde interieurstoffen welke door activiteiten 

in de ruimte weer in de lucht worden gebracht (resuspensie) en door van buiten aangezogen 

stof dat via het luchtbehandelingssysteem in de ruimte kan worden gebracht. 

Grote werkvlakken maken het schoonmaken rond en vooral achter de beeldschermen en 

systeemeenheden vaak moeilijk. Daarnaast mogen in het kader van aansprakelijkheid de 

schoonmakers dikwijls ook niet aan de pc-apparatuur komen. Hierdoor kan het bijzonder 

stoffig worden en hebben bacteriën vrij spel. 

In een relatief stoffige kantooromgeving kunnen boven stofconcentraties van ca.0,070-0,08 

mg/m³ (< 10 µm) met name mensen met contactlenzen irritatieverschijnselen aan de ogen 

ervaren. Ook kan dan een gevoel van ‘droogte’ in de werkomgeving toenemen door het zich 

afzetten van stof op de slijmvliezen van ogen, neus en mond. 

Normaal in (‘schone’) kantoorruimten gevonden stofconcentraties zijn: 0,02-0,08 mg/m³. 

Micro-organismen, dode resten van micro-organismen en vluchtige chemische agentia 

hechten aan (huis)stof en versterken daardoor hun irriterende werking. Vooral zeer fijn stof 

dat in de lucht blijft zweven heeft een zeer groot totaal opppervlak waarop zich vele 

chemische reacties kunnen afspelen, de zg. indoor air chemie waarbij de tijdelijke 

tussenstadia van de reacties als meest irriterend worden beschouwd. 

Kortom als er irritatie klachten aanwezig zijn kan een eerste relevante advies zijn om een 

grote schoonmaak te houden en een verbetering van het schoonmaakonderhoud en de 

schoonmaakvriendelijkheid van de werkomgeving te initiëren. 

4.2. Inventariseren van de risico’s door fysieke factoren 

Bij het beoordelen van mogelijke risico’s ten gevolge van de fysieke werkomgeving moeten 

in ieder geval de volgende onderwerpen aan de orde komen: 

• Werkhouding 

• Plaatsing in de werkruimte 

• Afmetingen van de werkplek 

• Verstorende elementen in de directe omgeving 

4.2.1. Werkhouding: 

Bij de beoordeling van dit aspect moeten uiteraard de beeldschermopstelling, de 

laptopconfiguratie, het gebruikte meubilair en de aanwezige instelmogelijkheden worden 

geïnventariseerd. Daarnaast is het echter minstens zo belangrijk dat wordt nagegaan óf, en zo 

ja, op welke wijze de gebruiker met deze middelen om gaat. Kan de gebruiker zelf de juiste 

aanpassing uitvoeren; is de aanpassingsmogelijkheid handmatig of elektrisch; hoe is het 

gebruikscomfort (verstelduur, geheugens, etc.); als de mogelijkheden aanwezig zijn, laten de 

werkzaamheden het gebruik hiervan dan ook daadwerkelijk toe, etc. 



Bureau / werkblad 

Bureaus of werktafels zijn qua aanpassingsmogelijkheden in 2 groepen in te delen: instelbaar 

(=met gereedschap door de technische dienst) en verstelbaar (=handmatig of elektrisch door 

gebruiker zelf). 

Zij moeten qua afmetingen en in- of verstelmogelijkheden ten minste voldoen aan de NEN 

2449. Hierin is vastgelegd dat de hoogte van een in/verstelbare tafel in ieder geval geregeld 

moet kunnen worden tussen 62 en 85 cm en dat de dikte van het blad inclusief constructie ter 

plaatse van de benen niet meer mag bedragen dan 5 cm teneinde voldoende vrije 

bewegingsruimte onder het bureaublad over te houden. Tevens beïnvloedt dit in belangrijke 

mate de hoogte waarop het uiteindelijk ingesteld kan worden. 

Ook een werktafel met vaste hoogte is nog steeds toegestaan en kan in sommige gevallen 

functioneel zijn. De hoogte moet dan op de medewerker zijn aangepast of in het algemeen 74- 

76 cm bedragen. Zo nodig moet het bureau aan de betrokken medewerker worden aangepast 

door het beschikbaar stellen van een voetensteun of het op de juiste hoogte brengen van de 

tafel. 

Werktafels voor zit/stawerk dienen te voldoen aan NEN 2441. De hoogteverstelbaarheid 

omvat een groter gebied namelijk 62 -128 cm. Hiermee is het mogelijk een grotere populatie 

van de beroepsbevolking een goede werktafel aan te bieden. Deze norm biedt qua vorm en 

oppervlak meer mogelijkheden en is ‘moderner’ dan NEN 2449. 

Let, met bureaus en tafels, ook op de aanwezigheid van (relatief) scherpe randen en of hoeken 

waartegen men zich zou kunnen stoten (veiligheidsrisico) of waartegen men (ongemerkt) kan 

leunen met als gevolg (zeer) hoge plaatselijke druk op het weefsel van de bovenbenen (zie 

ook hoofdstuk 3.2.3.). Aangezien het tegendeel nog lang niet vast staat, moet rekening 

gehouden worden met de mogelijkheid dat dit soort weefseldruk tot deuk/ ribbeldij-achtige 

klachten zou kunnen leiden. 

Bureau-/werkstoel 

Voor het bepalen van mogelijke risicofactoren welke het gevolg zouden kunnen zijn van 

onvoldoende aanpasbaarheid van de stoel en daardoor een niet optimale ondersteuning van de 

beeldschermwerker kan de nieuwe NPR 1813 (De Nederlandse Werkstoel, 2004) als 

uitgangspunt dienen. Deze praktijkrichtlijn stelt op een aantal punten verdergaande eisen aan 

versteltrajecten dan de NEN-EN 1335. Dit is onder meer gebaseerd op de nieuwe 

antropometrische gegevens van de Nederlandse (beroeps-) bevolking zoals die onder andere 

zijn weergegeven in de nieuwe DINED tabel (2003). Aangezien de autochtone Nederlanders 

inmiddels tot de langste mensen ter wereld behoren en er zich daarnaast via immigratie veel 

allochtone Nederlanders met een veel kleinere lichaamslengte op de arbeidsmarkt begeven, is 

gemeend om hiervoor een groter instelbereik van het meubilair aan te bevelen. Omdat de 

NEN-EN 1335 een Europees compromis geworden is, zijn de specifiek Nederlandse eisen 

verwoord in deze praktijkrichtlijn NPR 1813. 

Het eerder in deze gids aangehaalde besef dat beweging bij zittende beroepen een bijdrage 

kan leveren aan het verminderen van klachten benadrukt het belang van dynamische 

verstelmogelijkheden in de moderne bureaustoel. Er zijn verschillende systemen op de markt 

zoals de bewegende rugleuning waarbij alleen de rugleuning door middel van een (gas)veer 

de beweging van het bovenlichaam volgt (neigmechanisme), het synchromechanisme waarbij 

de zitting in zekere mate mee beweegt; meestal in een vaste verhouding van 1 op 2 tot 1 op 3 

en het bracingprincipe (kantelmechanisme) waarbij de zithoek gelijk blijft en de zo ontstane 

‘kuip’ als geheel mee beweegt. 

Een stoel waarvan alleen de rugleuning kan bewegen heeft als nadeel dat er bij het naar achter leunen vrij grote 

afschuifkrachten op de zitting op kunnen treden waardoor men de neiging heeft onderuit te zakken (zie ook het 



hoofdstuk over deukdijen). De druk op de onderste ruggenwervels kan vrij groot worden waardoor eerder 

vermoeidheid en pijnklachten kunnen optreden. Een ander nadeel is dat de rugleuning van deze stoel bij het 

bewegen de neiging heeft om ‘het hemd uit de broek te trekken’. In een stoel met synchromechanisme is deze 

problematiek minder doordat de zitting enigermate ‘mee kiept’. Een stoel welke gebaseerd is op het bracing 

principe (kantelmechanisme) houdt de onderrug permanent ondersteund door middel van een vaste hoek tussen 

rugleuning en zitting waardoor het bekken naar voren gekanteld blijft. Tevens blijven de afschuifkrachten op de 

zitting tot een minimum beperkt. Voorwaarde is dat het kantelpunt aan de voorzijde van de stoel zit zodat de 

druk op de bovenbenen niet toeneemt bij het naar achter leunen. 

Ook de mogelijkheid tot ondersteuning van de onderarmen of ellebogen is een belangrijk 

inspectiepunt in verband met voldoende ontspanningmogelijkheden van de nek/schouder 

gordel. Afsteunen kan zowel op goed - zowel in hoogte als in breedte - verstelbare armleggers 

van de stoel als eventueel op het bureaublad gebeuren. 

Immobiliteit 

Eén van de aspecten van beeldschermwerk waardoor mogelijk klachten kunnen ontstaan, is de 

steeds groter wordende immobiliteit (bewegingsarmoede) van de medewerkers. Bij de 

inventarisatie moet dan ook worden meegenomen welke onderdelen van de taak de 

beeldschermwerker aan de werkplek gekluisterd houden (beeldscanning/video-imaging) en 

welke maatregelen getroffen zijn teneinde met name het bewegingspatroon van de 

medewerkers meer dynamisch te maken. Naast de genoemde stoelmechanismen kunnen dit 

overigens ook aspecten zijn zoals afwisseling in taken, centraal printen en kopiëren, centrale 

postkamer, informele overlegmogelijkheden en op individueel niveau de beschikbaarheid van 

pauzesoftware en de mogelijkheid van het gebruik van sneltoetscombinaties en misschien 

zelfs wel het aanbod van ‘leven en bewegen’ via bedrijfsfitness. 

Hulpmiddelen 

Ook de gebruikte invoermiddelen en andere hulpmiddelen welke de mogelijkheid van een 

goede werkhouding mede bepalen, moeten worden geïnventariseerd. Is er een voetensteun 

nodig om tot de juiste zitpositie te kunnen komen; casu quo wordt deze gebruikt? Is er een 

goede documentenstandaard aanwezig wanneer bijvoorbeeld veel van papier in de computer 

ingebracht moet worden? Kan de monitor op een eenvoudige, goede manier op de juiste 

hoogte worden gebracht en ook in het horizontale vlak (voor-achter en opzij) worden versteld 

teneinde voldoende flexibiliteit in het gebruik van het werkvlak te garanderen? Is er naast de 

algemene ruimteverlichting extra werkplekverlichting nodig bijvoorbeeld in verband met een 

grotere lichtbehoefte gerelateerd aan de leeftijd of door de aard van de werkzaamheden? 



Invoermiddelen 

Welke invoermiddelen worden er gebruikt; denk hierbij met name aan type en kwaliteit van 

het toetsenbord en type en kwaliteit van de externe muis (mechanisch, optisch; met draad of 

draadloos, standaard of anders gevormd) en andere vormen zoals een trackpoint of touchpad 

in of naast het toetsenbord. Hierna zijn enkele voorbeelden opgenomen van verschillende 

typen invoermiddelen die momenteel verkrijgbaar zijn. 

In de regel voldoet een standaard muis wanneer er geen specifieke lichamelijke beperkingen 

zijn en wanneer de instelling van de werkplek goed is. Een optische of lasermuis werkt 

dikwijls prettiger en is minder gevoelig voor vervuiling dan een muis met een balletje. Ook 

kan deze gewoon op het bureaublad worden gebruikt zonder muismat. In specifieke gevallen 

kan overwogen worden een ander type muis te adviseren. Bij een fysieke rotatiebeperking zou 

bijvoorbeeld een gekantelde muis kunnen worden gebruikt. Een joystickmuis kan ook hoewel 

daarmee bij het positioneren dikwijls te veel spanning in de gehele arm wordt opgebouwd. 

Muizen waarbij ballen of wieltjes bewogen moeten worden zoals trackballs, wielmuizen, e.d., 

veroorzaken een specifieke belasting van met name wijsvinger en duim met een reëel risico 

op klachten. 

Let ook op dat men voorkómt dat de wijsvinger onnodig lang aangespannen boven de muis 

wordt gehouden in afwachting van de volgende ‘klik’. Die laat vaak nog zo lang op zich 

wachten dat er voldoende tijd is om hand en vinger intussen te ontspannen. Inmiddels is er 

een muis op de markt die gaat trillen wanneer de muis langere tijd wordt vastgehouden zonder 

die te bewegen waardoor men geattendeerd wordt op een onnodige statische aanspanning van 

de vinger-hand-onderarmspieren (‘trilmuis’). 



De penmuis is in voorkomende gevallen het overwegen waard omdat de hand in een vrij 

natuurlijke schrijfhouding gehouden kan worden. Er is wel een risico dat te veel knijpkracht 

wordt gebruikt hetgeen tot klachten kan leiden. Hieraan moet dan bij de instructie extra 

aandacht worden besteed. 

De ontwikkelaars van ‘Het Paard’ claimen dat bij gebruik hiervan duidelijk minder spanning 

in de extensoren (de strekspieren aan de bovenzijde van hand en arm) aanwezig is als bij 

gebruik van een gewone muis. Hierdoor zou ook minder spanning in de nek ontstaan. 

In het algemeen geldt dat afwisselend gebruik van de losse muis, sneltoetscombinaties en 

eventueel andere aanwezige mogelijkheden zoals een touchpad de kans op klachten 

vermindert. 

Het gebruik van zogenaamde ‘intelligente’ muis software die de bediening van de muis 

zodanig kan instellen dat bijvoorbeeld automatisch geklikt wordt als de muisbeweging stopt 

of die het verplaatsen van tekst met de muis zodanig regelt dat niet steeds de knop ingedrukt 

behoeft te worden, kan helpen om de spierbelasting ten gevolge van muisgebruik te 

verminderen. 

Toetsenborden die bedoeld zijn om dagelijks mee te werken moeten voldoende groot zijn om 

ontspannen mee te kunnen werken d.w.z. dat het deel van het toetsenbord waar de letters, de 

leestekens en de bovenste rij cijfers zijn gesitueerd (typegedeelte) bij voorkeur ‘full-size’ is 

(ca. 285 x 95 mm; toetsafstand ca. 19 mm). Ook mag het toetsenbord niet te dik zijn. De 

hoogte mag ter plaatse van de zgn. ‘Home’- toetsenrij niet groter zijn dan 35 mm. Ook moet 

het oppervlak voldoende gematteerd zijn en dusdanig van vorm dat weerkaatsing van 

lichtbronnen in de toetsen niet of nauwelijks optreedt. Donkere tekens op een lichte 

achtergrond hebben ook bij toetsenborden nog steeds een visueel-ergonomische voorkeur. 

Op de werkplek worden vaak allerhande polssteunen aangetroffen. Deze hulpmiddelen 

kunnen alleen effectief zijn wanneer hierop met de muis van de hand wordt afgesteund. In de 

praktijk wordt echter meestal met de pols gesteund hetgeen de vrije beweging van pezen en 

spieren en een ongestoorde doorbloeding van de pols naar de hand kan belemmeren. Hoe 

kleiner de hand hoe groter de kans dat de polssteun verkeerd gebruikt wordt. Beter is om 

goede ondersteuning op de armleggers van de stoel of op het bureaublad te creëren. Een 

aantal toetsenborden heeft een steunvlak vóór de voorste rij toetsen. Dit kan in de regel ook 

goed als steun voor de handen dienen. 

In de door TNO Arbeid samengestelde ‘Keuzegids Invoermiddelen voor Computerwerk’ 

wordt uitgebreid ingegaan op kwaliteitscriteria van invoermiddelen in relatie tot het 

voorkomen van gezondheidsklachten. 

4.2.2. Plaatsing van de werkplek in de werkruimte: 

Invloed van de fysische omgeving 

De leesbaarheid van de informatie op het beeldscherm kan met name beïnvloed worden door 

reflecties van raampartijen of andere lichte vlakken of weerkaatsing van ruimteverlichting 

welke niet goed is afgeschermd. Ook kan ten gevolge van direct invallend daglicht of – 

opnieuw – niet goed afgeschermde kunstverlichting directe verblindingshinder van de 

beeldschermwerker ontstaan waardoor deze onnodig snel vermoeid kan raken. Ook 

onvoldoende afgeschermde armaturen in de periferie van het gezichtsveld kunnen onnodige 

vermoeidheid veroorzaken. 



Een ongunstige plaatsing van de werkplek ten opzichte van uitstroomopeningen van de printer, 

het luchtbehandelingssysteem of nabij gelegen toegangsdeuren kan hinderlijke luchtstromen 

(tocht) doen ontstaan. Deze kunnen zowel aanleiding zijn tot een onbehaaglijk gevoel maar 

ook tot spierklachten (‘kou’) en oogklachten (uitdroging door langsstromende lucht). 

Stralingswarmte van beeldscherm en/of venster kan ook ‘tocht’-klachten geven. 

Ook een plek in de directe nabijheid van rumoerige aangrenzende ruimten zoals gangen, 

recreatie- en besprekingsruimten, reproruimten, e.d. levert dikwijls hinder op. Men kan zich 

moeilijker concentreren, wordt afgeleid, etc. 

Invloed van het gekozen kantoorconcept 

In dit kader is het dus ook van belang om na te gaan met welk type kantoorruimte men van 

doen heeft. Is er sprake van een cellenkantoor met maximaal 4-6 werkplekken of zijn er 

bijvoorbeeld kantoortuinen (grote ruimten waarin tientallen mensen hun werkplek hebben). 

Ook zijn er nog allerlei tussen- en combinatievormen mogelijk. Hebben de medewerkers ieder 

een eigen werkplek of is er sprake van werkplekdeling. Zo ja, beoordeel dan of het delen van 

werkplekken functioneel is, d.w.z. ondersteunen de voorzieningen welke gekoppeld zijn aan 

het werkplekdelingsconcept de taken die door de betreffende medewerkers moeten worden 

uitgevoerd? Het is bijvoorbeeld niet functioneel wanneer volledig kantoorgebonden functies 

werkplekken moeten delen vanwege het efficiënter inzetten van het beschikbare 

vloeroppervlak om leegstand ten gevolge van ziekteverzuim en vakanties te minimaliseren. 

Ook is het geen goede zaak dat een dergelijk concept algemeen wordt ingevoerd terwijl het 

maar voor een deel van de afdelingen of functies meerwaarde oplevert. In dit geval wegen de 

nadelen al snel zwaarder dan de voordelen. 

Nadelen kunnen zijn: 

o men heeft geen ‘eigen plekje’ meer, 

o men moet soms een PC delen of wordt gedwongen om op een laptop over te 

schakelen en deze dus ’s avonds ook op te bergen, 

o men loopt de kans soms op een andere afdeling te moeten werken als de 

beschikbare werkplekken vol bezet zijn 

o een ‘gevecht’ om een plek: vroeger beginnen dan men eigenlijk wil, plekje 

kwijt als men even moet vergaderen, etc. 

Voordelen kunnen zijn: 

- efficiënter kunnen werken, 

o files omzeilen of 

o een betere ‘work-life balance’ zoals het naar school brengen van de kinderen 

e.d. 

Als men toch geacht wordt gewoon van 9 tot 5 aanwezig te zijn, heeft men dus wel de lasten 

maar weinig lusten en zal een dergelijk concept dus niet of slechts met veel verlies aan 

werksatisfactie en motivatie kunnen worden ingevoerd en geaccepteerd. 

4.2.3. Afmetingen van de werkplek: 

Van belang is het om na te gaan wat de totaal beschikbare ruimte is die de betreffende 

medewerker ter beschikking staat zoals werkruimte, vergaderruimte, archiefruimte, e.d. Mede 

aan de hand van die informatie kan beoordeeld worden of de beeldschermwerkplek als 

zodanig voldoende ruimte biedt. Daarnaast moeten de afmetingen van de werkplek zelf 

worden beoordeeld zoals beenruimte, bewegingsruimte, aflegruimte, reikafstanden, e.d. 

In de NEN 1824 zijn minimum afmetingen gedefinieerd voor de verschillende elementen die 

in kantoorruimten onderscheiden kunnen worden. In de tabel zijn de meest relevante daarvan 



weergegeven. De totale benodigde ruimte voor een beoordeelde werkplek wordt gevonden 

door de gegeven waarden van de op de werkplek aanwezige of benodigde elementen bij 

elkaar op te tellen. Van alle additionele elementen die ruimte in beslag nemen en tot de 

werkplek behoren zoals een kopieermachine en een printer moet het werkelijke aantal 

vierkante meters worden bijgeteld. 

Item Minimum oppervlak 

Werkplek waar > 2 uur/dag gewerkt wordt (incl. bureaustoel, 

evt. bezoekersstoel, trolley onder het bureau en loopruimte rond 

de werkplek) 

4 m² 

Werkplek met CRT beeldbuis 2 m² 

Werkplek met LCD/TFT ‘plat’ beeldscherm 1 m² 

Werkplek met lees/schrijfruimte 1 m² 

Werkplek met ruimte voor het uitleggen van tekeningen 2 m² 

Voor elke vrijstaande (lade)kast of extra trolley 1 m² 

Bij vergadervoorzieningen moet met minimaal 2 m² per persoon rekening worden gehouden. 

Bij de berekening van de totale hoeveelheid beschikbare ruimte in een kantoor moet ook 

rekening worden gehouden met 1m² per naar binnen draaiende toegangsdeur. 

Voor een standaard beeldscherm werkplek met een conventionele beeldbuis waar ook lees- en 

schrijfwerk wordt gedaan en die één archiefkast ter beschikking heeft, is dus 4+2+1+1=8 m² 

nodig en voor een CAD werkplek met 2 grote TFT schermen en een uitlegvlak voor 

tekeningen en een tekeningenkast is dan 4+1+1+2+1= 9 m² nodig. In dit laatste geval zal er 

meestal nog wel een grote printer aanwezig zijn waarvoor dan het werkelijke ruimtebeslag 

nog bijgeteld moet worden. 

In grotere kantoorruimten waar werkplekken van elkaar en van looppaden gescheiden zijn 

door halfhoge wanden moeten minimumhoogten van die wanden worden aangehouden van 

1.40 m tussen werkplekken onderling (zittend werk) en van 1.70 m tussen werkplekken en 

looppaden en gangen in verband met het verzekeren van voldoende privacy. De looppaden 

moeten uit veiligheidsoverwegingen ten minste 60 cm breed zijn. 

Een bureau waaraan meer dan 2 uur per dag gewerkt wordt, moet tenminste 120 cm breed zijn 

en 80 cm diep. Bij grote CRT-beeldschermen moet de diepte van het werkblad groter zijn (tot 

ca. 120 cm voor een 21 inch scherm) om voldoende kijkafstand te garanderen. Bij tegenover 

elkaar geplaatste bureaus kan het nodig zijn de beeldschermen verspringend ten opzichte van 

elkaar te plaatsen zoals in figuur 4.2.3.1 



Figuur 4.2.3.1 Figuur 4.2.3.1 

(PS: het is de bedoeling één van beide plaatjes op te nemen afh. van wat het beste overkomt. 

Wanneer de linker gekozen wordt is een opmerking op z’n plaats dat dit als werkplek een 

weinig optimale situatie weergeeft; de positie van de beeldschermen komt qua contrast hier 

beter naar voren. Daarnaast geeft het ook goed het verschil tussen een smal en een breed 

toetsenbord weer. Uiteraard kunnen we ook besluiten om een nieuwe opstelling/foto te maken) 

De beschikbare vrije beenruimte onder het bureau moet minimaal 60 cm breed en 65 cm diep 

(80 cm ter plaatse van de voeten). Dit houdt in dat er binnen deze ruimte dus ook geen 

systeemkasten en dergelijke geplaatst of gehangen mogen worden en zich geen constructie 

balken of bevestigingsmateriaal moeten bevinden. 

Bureaus en werktafels waar slechts kort wordt gewerkt, zogenaamde kort-verblijf of 

‘touchdown’werkplekken of short-stays, mogen een afwijkende maatvoering hebben. Hier zal 

in de regel alleen even gebeld worden, email worden opgehaald of slechts even worden 

gewerkt, bijvoorbeeld ter voorbereiding op een vergadering o.i.d. 

Handelingen die regelmatig worden uitgevoerd en bedieningsmiddelen welke regelmatig 

worden gebruikt, moeten binnen een reikafstand van ca. 45 cm worden geplaatst. Dit is 

ongeveer één armlengte. Activiteiten die vaak en met twee handen moeten worden uitgevoerd 

dienen zich binnen een straal van ongeveer 30 cm te bevinden. Een afstand tot circa 60 cm 

kan worden gebruikt voor activiteiten die af en toe voorkomen. Voor handelingen buiten die 

afstand zal men in de regel moeten opstaan. 

Een aparte vorm van beeldschermwerkplek is de zit-sta werkplek. Deze 

is ontworpen om gedurende het werk af te wisselen tussen zittend 

werken en staand werken. Dit kan helpen om een langdurige statische 

houding te voorkomen. 

Essentieel is hierbij dat in de praktijk ook daadwerkelijk regelmatig 

wordt gewisseld. De zit-statafel moet gemakkelijk in hoogte kunnen 

worden versteld over een traject van minimaal 62 -128 cm met een 

snelheid van minimaal 25 millimeter per seconde. Zie NEN 2441. 

Via de gegevens in NEN 2580 waarin de diverse grootheden voor het bepalen van netto en 

bruto kantoorvloer oppervlakken zijn gedefinieerd, kan een inschatting worden gemaakt van 

de totale benodigde vierkante meters kantoorgebouw teneinde daar een bepaalde hoeveelheid 

medewerkers in te kunnen huisvesten met de daarbij behorende taken en voorzieningen. Dit 

kan met name van belang zijn bij advisering in het geval van verbouwingen en bij nieuwbouw. 

4.2.4. Verstorende elementen in de directe werkomgeving: 

Bij het beoordelen van de fysieke werkomgeving moet ook aandacht worden besteed aan 

verstorende elementen in de directe omgeving van de beeldschermwerker die van invloed 

kunnen zijn op zijn werk. Te denken valt hierbij aan grote contrasten in het directe en 

indirecte blikveld en verontreiniging van de omgeving zoals een hoge stofbelasting ten 

gevolge van andersoortige werkzaamheden in de nabijheid of een onvoldoende effectief 

schoonmaakregiem. Ook de totale afwezigheid van daglicht of uitzicht naar buiten kan op die 

wijze als verstorend element worden aangemerkt. 



4.3. Inventariseren van de risico’s als gevolg van de gebruikte hardware en software / 

toepassingen 

Om een goede beoordeling mogelijk te maken, is het nodig om een compleet beeld te krijgen 

van de mate van comfort en de mogelijkheden tot het ontstaan van klachten bij het gebruik 

van beeldschermen en hun toepassingen. Daarbij is het van belang om de eigenschappen van 

de gebruikte apparatuur in beeld te brengen en tevens om de gebruikte toepassingen (software) 

op hun eigenschappen te beoordelen. Als derde stap moet ook beoordeeld worden of de 

beschikbare hard- en software voldoet voor de gebruikte toepassingen. 


Ten aanzien van de hardware is van belang of er sprake is van een stationaire eenheid met 

conventionele beeldbuis (CRT), een dergelijke unit met een plat TFT-scherm of dat er 

(uitsluitend) met een schootcomputer (laptop) wordt gewerkt. De grootte van een beeldscherm 

is mede bepalend voor de kijkafstand. Wanneer de resolutie waarmee de tekengrootte varieert, 

kan worden ingesteld, bepaalt dit mede de optimale kijkafstand. 

Beeldschermdiagonaal Bijbehorende resolutie Optimale (acceptabele) 

kijkafstand 

Optimale (acceptabele) 

bijbehorende tekengrootte in 

mm 

14 inch 600 x 480 50 cm (50-70 cm) 2,9 – 3,2 (2,3 – 3,3) 

15 inch 800 x 600 60 cm (55-75 cm) 3,4 – 3,8 (2,6 – 3,6) 

17 inch 1024 x 768 70 cm (60-85 cm) 3,9 – 4,4 (2,8 – 4,0) 

19 inch 1152 x 864 80 cm (65-95 cm) 4,4 – 5,2 (3,1 – 4,5) 

21 inch 1280 x 1024 90 cm (75-105 cm) 5,0 – 5,8 (3,6 – 5,0) 

Een beeldbuis dient te zijn ontworpen voor een minimale kijkafstand van 40 cm. De 

tekenhoogte moet bij die afstand minimaal 1,8 mm maar bij voorkeur tussen de 2,3 en 2,6 mm 

bedragen. Bij een TFT/LCD-scherm is de opgegeven beelddiagonaal gelijk aan de werkelijke, 

zichtbare beeldmaat terwijl die bij een CRT buis altijd ruim 1 inch groter is. Het effectieve, 

zichtbare deel van een als 17 inch opgegeven CRT beeldbuis is dus ongeveer even groot als 

dat van een 15,5 inch TFT/LCD beeldscherm. De waarden in de tabel zijn gebaseerd op de 

opgegeven afmetingen. Voor een beeld zonder flikkeringen moet de opfrisfrequentie 

minimaal op 75 Hz zijn ingesteld. 

Beoordeeld moet worden wat de resolutie is waarop het beeldscherm staat ingesteld. Dit is 

mede bepalend voor de tekengrootte en daarmee voor de leesbaarheid van de informatie op 

het scherm. 

De meeste beeldscherminstellingen kunnen worden gecontroleerd en ingesteld via de 

map/folder ‘beeldscherminstellingen’ in het Control Panel of door met de rechter muisknop 

op het werkblad/basisscherm te klikken en daarna ‘Instellingen’ te kiezen. 


Beeldschermwerkers werken per definitie met computerprogramma’s. Enerzijds is dat de 

systeemprogrammatuur die zorgt voor de besturing van de computer zelf zoals bijvoorbeeld 

Windows, Linux of AIX. Deze software wordt veelal meegeleverd of meebesteld met de 

computer. Daarnaast is er de toepassingssoftware die specifiek bedoeld is voor het uitvoeren 



van de gespecialiseerde, toegewezen taken van de betreffende beeldschermwerker zoals 

bijvoorbeeld Lotus 123, Microsoft Word of Powerpoint, SAP, e.d. Naast kant-en-klare 

softwarepakketten worden programma’s ook vaak op maat gemaakt door gespecialiseerde 

softwaremakers of door de eigen IT-afdeling van bedrijven. 

Onnodige (oog-)vermoeidheid kan optreden door gebruik van slecht leesbare of te kleine 

lettertekens, (te) veel open windows op het scherm en te veel, voor de taak betekenisloze, 

informatie. Vorm en grootte van de tekens moet zijn afgestemd op kijkafstand en kijkhoek. 

Wanneer met meer schermen tegelijkertijd gewerkt wordt of met meer personen op één 

scherm gekeken wordt kan bijvoorbeeld beter een iets breder lettertype gekozen worden. 

Betekenisloze informatie kan bijvoorbeeld zijn de bedrijfsnaam, datum en tijdsaanduiding, 

uitleg van schermen of knoppen die regelmatig gebruikt worden en dergelijke. 

Gebruik van (veel) verschillende kleuren is vermoeiend voor de ogen en moet dus alleen 

worden toegepast wanneer het functioneel is. Dit kan bijvoorbeeld door iets in rood te laten 

oplichten als onverwijld een bepaalde actie moet worden gedaan of door een kleurschaduw te 

gebruiken voor velden waarmee een bepaalde handeling moet worden uitgevoerd bij een 

zekere taak. Let op dat in dit geval voldoende contrast blijft bestaan tussen de tekst en de 

achtergrond. 

Voor mensen met een visuele beperking of dyslexie is het dikwijls noodzakelijk dat speciale 

ondersteuningssoftware wordt geïnstalleerd waarmee de informatie op het scherm makkelijker 

leesbaar wordt of door middel van spraakondersteuning kan worden opgenomen (zie ook 

hoofdstuk 5.2.4). 

4.3.3. Toepasbaarheid 

Beoordeel of voor de uit te voeren taak de juiste hardware aanwezig is. Wanneer het 

noodzakelijk is om meerdere schermen open te hebben of bij een zeer grote detaillering op het 

scherm zoals bij tekenprogramma’s, is dikwijls een groter scherm gewenst om de 

gepresenteerde informatie voldoende leesbaar te houden. Een aanraakscherm kan 

bijvoorbeeld heel goed werken bij controle taken waarbij slechts enkele handelingen met 

geringe precisie op het scherm behoeven te worden uitgevoerd. Complexe invoertaken zijn 

ongeschikt. 

Programmatuur moet zodanig zijn gemaakt dat dit goed geschikt is voor de uit te voeren 

ta(a)k(en) en voldoende is aangepast aan het 

gebruikscomfort van de beeldschermwerker. Wanneer dit 

niet het geval is dan zal dit kunnen leiden tot irritatie bij 

de medewerker omdat het programma bijvoorbeeld niet 

logisch is opgebouwd of de volgorde van de 

verschillende handelingen niet voldoende ondersteunt. 

Dit kan het geval zijn wanneer het programma bij 

opeenvolgende handelingen niet naar de juiste plaats in 

het scherm springt en de gebruiker regelmatig van boven 

naar beneden moet scrollen; regelmatig door schermen heen en weer moet bladeren om de 

volgende handeling uit te voeren, e.d. Ook mogen verschillende handelingen qua scherm layout 

niet te veel op elkaar lijken om irritante, steeds terugkerende vergissingen te voorkomen. 

Onnodige fysieke belasting kan optreden door inefficiënt gebruik van schermruimte waardoor 

invulschermen bijvoorbeeld over meerdere schermen verdeeld worden terwijl dit ook op één 

scherm zou kunnen; gebruik van uitklapschermen voor minder dan 5 keuzes zodat extra 

klikken wordt geïntroduceerd terwijl één klik op een radiobutton toereikend kan zijn en 

onnodig gebruik van lagen waardoor (veel) meer en onnodige muisbewegingen en clicks 

moeten worden uitgevoerd. Een slider kan bijvoorbeeld worden gebruikt om een gradatie in 

een instelling te kiezen in plaats van een spinbox tenzij grote nauwkeurigheid is vereist 



hetgeen weer een te grote positioneringsinspanning zou vereisen. Ook de mogelijkheden die 

de programmatuur biedt tot het gebruik van sneltoetscombinaties zijn bepalend voor de 

mogelijkheid om af te wisselen en het aantal muisclicks en het – zeker bij kleine iconen - 

belastende positioneren van de muis te beperken. Met sneltoetscombinaties zijn vaak diverse 

muisbewerkingen met één commando uit te voeren. 

4.4. Inventariseren van veiligheidsrisico’s 

Bij de inspectie op veiligheidsrisicofactoren wordt gekeken naar orde en netheid zoals het niet 

laten rondslingeren van losse zaken: rommel op de grond, dozen, beeldschermen, e.d. netjes 

in kasten/stellingen en of kabels en snoeren weggewerkt zijn in kabelgoten. Daarnaast wordt 

bekeken of de kasten en stellingen goed geplaatst en gezekerd zijn zodat ze niet kunnen 

omvallen. Er wordt geïnventariseerd of er beleid is ten aanzien van het niet op hoogte plaatsen 

van losse zaken. Een goede stelregel is om losse rommel niet boven 1.75 m op kasten te 

plaatsen. Dit is de maximum hoogte waar conform de NIOSH methode voor het beoordelen 

van tilbelasting voorwerpen getild mogen worden. Dit voorkomt tevens dat voorwerpen van 

die hoogte kunnen vallen en zodoende medewerkers kunnen verwonden. In dit verband 

verdient het plaatsen van voorwerpen op vrijstaande kasten in een ruimte extra aandacht 

omdat men aan de voorzijde vaak niet kan zien wat er aan de achterzijde weer afschuift. 

In ruimten waar een sprinkler installatie aanwezig is, mag tot maximaal 50 cm onder de 

sprinklerkop gestapeld worden. 

Kantoorapparatuur zoals papiersnijder en papierversnipperaar moeten van de juiste 

beveiligingen zijn voorzien. 

Ook wordt nagegaan hoe de algemene staat van onderhoud is zowel van de vloerbedekking 

als ook van elektrische aansluitingen, e.d. Hierbij kan dan ook de staat waarin de vloeren 

verkeren worden meegenomen om te beoordelen of deze mogelijk glad kunnen worden onder 

bepaalde omstandigheden zoals tijdens nat weer of bij schoonmaken. Als laatste kan ook 

worden gekeken naar de intrinsieke elektrische veiligheid van de gebruikte apparatuur zoals 

de aanwezigheid van een CE of andere markering, recent keuringsrapport of aanduiding op 

het apparaat voor zover nodig en het gebruik van dubbel geïsoleerde of geaarde apparatuur, 

stekkers, wandcontactdozen, etc. 

4.5. Inventariseren van de risico’s door de Organisatie van het werk 

4.5.1. Algemeen 

In hoofdstuk 3.3 zijn enkele algemene principes van het ontstaan van mentale belasting en 

stress aangestipt. 

Een beoordeling van de mogelijk aanwezige risico’s in een werkorganisatie kan vaak goed 

gebeuren met een op dit onderwerp toegesneden inventarisatie instrument. De Arbeid- en 

Organisatiekundige zal meestal bepalen welk instrument in een bepaalde situatie het best kan 

worden toegepast. Voor dit doel beschikbare instrumenten zijn bijvoorbeeld: 

WEBA (Welzijn bij Arbeid) 

NOVA WEBA (NIPG Onderzoeksvragenlijst Arbeidsinhoud) 

VBBA (Vragenlijst Beleving en Beoordeling van de Arbeid) 

PAGO (Periodiek ArbeidsGezondheidkundig Onderzoek) 



Het is daarbij niet alleen van belang om vast te stellen of er organisatie gebonden stressoren 

aanwezig zijn, maar ook hoe de individuele werknemer hierop reageert (de subjectieve 

beleving van welzijns- en gezondheidsaspecten). 

De VBBA lijst is bijvoorbeeld een lijst die door de werknemers individueel worden ingevuld 

en betrekking heeft op de gebieden: 

- arbeidstaak 

- context van de arbeidstaak 

- mogelijke gevolgen van stress 

Enkele voorbeelden van vragen uit de VBBA-lijst: 

Moet u erg snel werken 

Heeft u problemen met de werkdruk 

Wordt er door anderen een persoonlijk beroep op u gedaan in uw werk 

Vraagt uw werk een eigen inbreng 

Biedt uw baan u mogelijkheden voor zelfstandig denken en doen 

Kunt u zelf de volgorde van uw werkzaamheden bepalen 

Heerst er tussen u en uw collega’s een prettige sfeer 

Voelt u zich in uw werk gewaardeerd door uw directe leiding 

Kunt u meebeslissen over dingen die met uw werk te maken hebben 

Ik moet mezelf er vaak toe zetten om een werkopdracht uit te voeren 

Ik vind het moeilijk om me te ontspannen aan het einde van een werkdag 

Ik kan mijn werk heel gemakkelijk van me afzetten 

4.5.2. Beeldschermwerk 

Binnen het beeldschermwerk is er een grote variëteit aan werkzaamheden te onderscheiden. 

Denk bijvoorbeeld aan procesoperatorwerk, data-entry, helpdesk/callcenter, programmeren, 

correspondentie en meer in het algemeen administratieve ondersteuning. 

Sommigen werken 100% van hun tijd onder hoge tijdsdruk aan de computer, met weinig tot 

geen mogelijkheden tot beïnvloeding van hun taken, zoals het verrichten van data-entry 

activiteiten. Dit wordt dikwijls als gemakkelijk en zinloos werk beschouwd. De situatie wordt 

anders als men zelfstandig het werk kan uitvoeren en de regelmogelijkheden groot zijn zoals 

vaak bij programmeurs het geval is. Het werk wordt dan meer als uitdagend en dynamisch 

ervaren. 

Er zijn ook medewerkers die slechts een gedeelte van hun werkzaamheden aan de computer 

behoeven te verrichten, van belang hierbij kan zijn in hoeverre zij dan zelf ook in staat zijn 

om hun prioriteiten daarin te bepalen. 

Een ontwikkeling die het aantal regelmogelijkheden in de taak kan doen toenemen, is dat 

beeldschermwerk voor bepaalde groepen werknemers meer en meer plaatsen 

tijdonafhankelijk wordt. Deze ontwikkeling is vooral te danken aan de opkomst van laptops of 

schootcomputers en de toenemende snelheid en kwaliteit van netwerkverbindingen. 

In dit verband is het ook voor de arbeidshygiënist van belang om bij de risico inventarisatie 

van het beeldschermwerk aandacht te besteden aan mentaal belastende factoren (stressoren), 

zodat die multidisciplinair in A&O verband kunnen worden meegenomen. 

Mentaal belastende factoren kunnen zijn: 



- de mate waarin software en hardware zijn afgestemd op de 

taakeisen (bv. formulieren vs. programma) 

- de stabiliteit van de gebruikte software 

- de kwaliteit van de hardware (snelheid, betrouwbaarheid) 

- de compatibiliteit van te gebruiken systemen en software 

- de stabiliteit van de gebruikte netwerkverbindingen 

- bescherming tegen virussen, spammail, ongewenste popup 

berichten, e.d. 

- een overvloed aan (onnodige) elektronische post 

- een onjuist gebruik van chatprogramma’s 

- de mate waarin de beeldschermwerker voldoende geschoold en toegerust is voor de 

uitvoering van de hem opgedragen taken. 

Al deze aspecten kunnen de continuïteit van de werkzaamheden ernstig verstoren zonder dat 

betrokkenen daar invloed op kunnen uitoefenen. 

De genoemde risico’s zijn ook van toepassing op de mobiele beeldschermwerker die in zekere 

mate tijden plaatsonafhankelijk werkt. Hij is in staat om op elk willekeurig tijdstip en op 

elke plaats (zeker met de draadloze verbindingsmogelijkheden) in te loggen op het intra- of 

internet en/of op andere wijze werkzaamheden op de computer te verrichten. Bekend 

voorbeeld is dat medewerkers die in wereldwijd werkende teams zitten, en waar door de 

tijdsverschillen sprake is van overlappende werktijden, structureel buiten de reguliere 

werktijden ook nog de post bijhouden. 

Paradoxaal genoeg kan de toename in regelmogelijkheden tevens een risico inhouden voor het 

welzijn en de gezondheid van deze groep van beeldschermwerkers. Persoonskenmerken als 

gedrevenheid, verantwoordelijkheidsgevoel, loyaliteit, maar ook geldingsdrang kunnen er toe 

leiden dat een medewerker het werk niet meer kan loslaten en zichzelf niet de noodzakelijke 

ruimte gunt om te ontspannen. 

Dit effect kan nog worden versterkt als er vanuit de organisatie onvoldoende hierop wordt 

bijgestuurd of dit zelfs wordt gestimuleerd. 

Door de vrijheid die men heeft in het organiseren van de werktijden is er een reële kans voor 

dit type medewerkers dat er een verwaarlozing van de ‘work-life’ balans (afstemming tussen 

werk en privé leven/vrije tijd) optreedt, met alle risico’s van dien. 

Primaire voorwaarde voor de thuiswerker of mobiele beeldschermwerker is dat hij beschikt 

over een grote mate van zelfdiscipline, zelfstandigheid, een goed timemanagement voert en 

goede sociale contacten met zijn collega’s onderhoudt. 

Dit zullen in de regel weer aspecten zijn waar de Arbeid- & Organisatiekundige zich meer op 

richt. 

4.6. Inventariseren van de risico’s ten gevolge van specifieke vormen van beeldschermwerk 

Beeldschermen worden behalve in ‘standaard’ kantoorwerkplekken ook regelmatig in 

andersoortige werkplekken toegepast. Te denken valt hierbij bijvoorbeeld aan Call-centers, 

baliewerkplekken, kassa’s en bewakingsloges, maar ook beeldschermen op machines. Zo 

kunnen deze laatsten soms van daglicht en uitzicht verstoken zijn, is de werkhouding bij 

kassa’s nog altijd een aandachtspunt en hebben balies dikwijls te kampen met de 



aanpasbaarheid aan de lichaamsafmetingen van de diverse medewerkers die allen van 

dezelfde werkplekken gebruik moeten maken. 

Speciaal moet worden nagegaan of er sprake is van specifieke vormen van beeldschermwerk 

waarvoor specifieke voorzieningen getroffen zouden kunnen of moeten zijn teneinde de 

risico’s die door die specifieke omstandigheden kunnen worden gecreëerd, het hoofd te 

bieden. 


De laatste jaren doet steeds meer het flexibel werken, ‘de mobiele medewerker’, zijn intrede 

in het arbeidsproces. Een kenmerk hiervan is dat men geen eigen werkplek meer heeft maar 

deze moet delen met één of meer anderen. In een aantal gevallen wordt dit gemis 

gecompenseerd doordat ook van andere ruimten gebruik gemaakt kan worden die daarmee tot 

de werkplek/werkomgeving gerekend mogen/moeten worden. Dit kunnen ruimten in het 

kantoor zelf zijn zoals concentratieruimten, projectruimten, e.d. maar ook werkplekken in 

andere gebouwen van de eigen organisatie of bij klanten of bij de medewerker thuis. In het 

laatste geval spreken we dan van een thuiswerkplek die als zodanig ook onder de 

arbeidsomstandighedenwetgeving valt en aan dienovereenkomstige eisen dient te voldoen 

wanneer hier structureel > 20% van de (officiële) werktijd arbeid wordt verricht. Afhankelijk 

van de aard en duur van de werkzaamheden thuis kunnen deze een belangrijke bijdrage 

leveren aan het ontstaan of de aanwezigheid van gezondheidsklachten of ziektebeeld. Het 

komt voor dat flexibel werken slechts is ingegeven door ‘ruimtegebruik optimalisering’ en 

men op deze wijze leegstand van kantoorruimte/werkplekken ten gevolge van vakanties, 

cursussen, ziekteverzuim, e.d. zoveel mogelijk wil beperken. Deze vorm van flexwerken leidt 

vrijwel zeker tot problemen en toename van het ziekteverzuim omdat voor het gemis van de 

eigen werkplek waarmee men zich identificeert (denk aan de foto van de partner en de 

kinderen, de zekerheid van de eigen plek onafhankelijk van het tijdstip waarop men binnen 

komt) geen compensatie wordt geboden in de vorm van een ‘voordeel’ voor de medewerkers. 

Overigens gelden voor ‘flexplekken’ dezelfde ruimte eisen als voor gewone administratieve 

werkplekken (zie hfdst. 4.2.3). Alleen wanneer minder dan 2 uur per dag aan zo’n werkplek 

wordt gewerkt bijvoorbeeld om even een vergadering voor te bereiden of de (elektronische) 

post door te kijken, kan hiervan worden afgeweken. 

4.6.2. Balies 

Balies worden voor verschillende doeleinden gebruikt. Denk bijvoorbeeld aan een 

receptiebalie waar dikwijls alleen mondeling contact is eventueel in combinatie met het 

uitreiken van een badge tegenover een transactiebalie waar vaak documenten, goederen, e.d. 

worden uitgewisseld. De ontwerpcriteria voor deze verschillende balies kunnen daardoor sterk 

verschillen. Worden werkzaamheden aan ‘verkeerde’ balies uitgevoerd dan kunnen 

problemen optreden die te maken hebben met de fysieke afmetingen van balie versus 

medewerker, privacybescherming bv. doordat de klant kan meekijken naar het scherm, sociale 

problematiek door positieverschillen tussen klant en baliemedewerker, e.d. 

Darnaast gelden uiteraard de normale eisen die aan verstelbaarheid en ondersteuning door het 

meubilair (bureau/werkblad en stoel) moeten worden gesteld. 

Beeldschermen op balies hebben dikwijls hinder van een te grote contrast verhouding 

(beeldscherm vs. venster) of van spiegelingshinder (dag- of kunstlicht in het beeldscherm). 

Bij het inventariseren is het van belang om dit te controleren of bijvoorbeeld de maximale 

contrastverhoudingen niet overschreden worden: 

Lbeeldscherm : Lvenster < 1 : 30 en Lbeeldscherm : Lspiegeling < 1 : 10 

Dit kan worden bepaald met een luminantiemeter. 



Ook dient bij het werken met beeldschermapparatuur rekening te zijn gehouden met 

voldoende bladdiepte. Deze moet op de plaats van het beeldscherm tenminste gelijk zijn aan 

60 cm vóór het beeldscherm en de diepte van het beeldscherm. Houdt rekening met een 

diepte van een CRT-scherm tussen de 50 en 60 cm is. Hierdoor moet de diepte van het 

werkblad 100 – 110 cm zijn. Voor een transactiebalie zal dit in de praktijk tot veel te grote 

reikafstanden kunnen leiden met mogelijk gezondheidsklachten tot gevolg. Gebruik van TFTschermen 

kan hier een oplossing bieden. 

De breedte van het werkblad bij het beeldscherm moet tenminste gelijk zijn aan 80 cm met 

een voorkeur voor 100 cm. Hierbij kan men de muis links of rechts van het beeldscherm 

gebruiken. Dit wordt mede bepaald door de werkzaamheden die aan de balie moeten worden 

uitgevoerd. Een receptiebalie met alleen een ‘meet&greet’- of verwijsfunctie kan 

waarschijnlijk met weinig ruimte toe in tegenstelling tot een een zelfde soort balie waar echter 

ook een bewakingsfunctie aan gekoppeld is met monitoren, telefoons, bedieningsmiddelen, 

e.d. 

Onder het balieblad moet voldoende ruimte zijn voor de systeemeenheid en voor het 

deugdelijk en veilig opbergen van de kabels. 

Op het werkblad dient voldoende plaats te zijn voor een printer. 

Het werken aan het beeldscherm moet zittend kunnen worden uitgevoerd, waarbij een goede 

werkhoogte een belangrijk onderdeel is. Hierbij is een vrije diepte onder het werkblad van 

tenminste 80 cm nodig. Aan de onderkant van het werkblad mag men zich uiteraard niet 

stoten tegen constructiedelen of letsel oplopen of de kleding beschadigen als gevolg van 

scherpe hoeken, randen, lassen, schroeven e.d. 

Is het de bedoeling dat klanten – gedeeltelijk - mee kunnen kijken op het scherm, dan moet 

het scherm eenvoudig draaibaar worden opgesteld of op een goede monitorarm zijn 

gemonteerd. Ook kan een tweede monitor voor gebruik door de klant worden geplaatst; al 

dan niet uitschakelbaar. 


Het gebruik van het beeldscherm bij kassa’s is zeer divers. Indien een directe interactie met 

het beeldscherm nodig is, heeft een plaats recht voor de cassière de voorkeur. 

Ook hier geldt voldoende bladdiepte, waarbij de bladdikte voor het intoetsen zo gering 

mogelijk moet zijn. De plaats van het intoetsen kan ook via het scherm gebeuren. Hierbij 

geldt dat de arm bij voorkeur niet meer dan 25 cm boven het werkblad geheven behoeft te 

worden en de reikafstand niet groter is dan 45 cm. Let hierbij op de plaats en dikte van de 

geldlade. Naast deze scherm-gerelateerde aspecten spelen bij de kassa werkplek natuurlijk 

ook nog andere – fysieke en soms mentale – aspecten een rol zoals het manipuleren van de 

boodschappen en eventueel onheus gedrag van klanten. De ergonomische eigenschappen van 

de stoel moeten deze activiteiten in voldoende mate ondersteunen. Denk dan onder meer aan 

juiste hoogte, ondersteuning van de voeten en eventueel armen, draaibaarheid en voldoende 

rugondersteuning. 

Tegenwoordig zijn veel kassa’s uitgevoerd met touchscreens. Hierbij gelden als risico’s 

spiegelingshinder in het scherm, leesbaarheid van de teksten, te veel en onjuist kleurgebruik, 

handen armheffing bij de bediening/aanraken. 


Beeldschermwerkplekken op call centers wijken in principe niet af van de administratieve 

beeldschermwerkplek. Wat betreft de diepte van het werkblad en de beschikbare ruimte er 

onder, geldt hetzelfde als onder ‘balies’ is genoemd. Voor de breedte geldt als uitgangspunt 

dat de muis links of rechts naast het toetsenbord moet kunnen worden geplaatst en dat men 



daarnaast ook drink- en schrijfgerei kan neerleggen. Zo komt men aan een minimum breedte 

van 120 cm. 

Voor de visuele rust van de ogen is een verticale afscherming van de werkplek van ca. 30 cm 

boven het werkblad sterk gewenst. Door deze afscherming met een zachte stof te bekleden 

wordt ook naar de medegebruikers een akoestische demping bereikt. 


Beeldschermen in bewakingsloges zijn niet meer weg te denken. Hierbij moet onderscheid 

worden gemaakt tussen data-monitoren, bewakings(tv)monitoren en de gewone tv. 

Bewakings(tv)monitoren dienen om een goed overzicht te houden over activiteiten die buiten 

de bewakingsruimte plaatsvinden en die van een afstand kunnen worden bekeken. 

De datamonitor valt onder hetgeen onder de administratieve beeldschermwerkplek is 

beschreven. Dus ook hier geldt dat het werkblad voldoende diep moet zijn om de monitor op 

ca. 60 cm kijkafstand te kunnen plaatsen, dat het werkblad inclusief alle constructiedelen op 

de plaatsen waar de bewaker moet zitten niet dikker is dan 5 cm, een vrije beendiepte heeft 

van 60 cm en een vrije voet/schoenruimte van tenminste 80 cm. 

Het verlichtingsniveau is tenminste 500 lux bij een gelijkmatigheid van tenminste 70%. 

De helderheidsverhoudingen dienen niet boven de 1:10 te komen. Voor de helderheid t.o.v. 

het venster geldt 1:30. Het gebruik van goede lichtwering (bijv. Twin-Plissé) is noodzakelijk. 

Let hier ook op het gebruik van touchscreens zoals is vermeld bij kassawerkplekken. 



5. Risicobeheersing: de maatregelen 

5.1. Beheersen van de risico’s van Fysische omgevingsfactoren 

Tot de te beheersen arbeidsrisico’s van de fysische werkomgeving moeten in ieder geval 

worden gerekend: 

• Licht, verlichtingssterkte en helderheid 

• Binnenklimaat, ventilatie en luchtvochtigheid 

• Geluid zowel schadelijk als hinderlijk 

• Stoffen, gassen en dampen 

• Straling en velden 


Algemeen 

Licht is nodig om te kunnen werken. Men moet zijn werk goed kunnen uitvoeren. 

Beeldschermwerk en licht kunnen echter op gespannen voet met elkaar staan. 

Beeldschermwerk staat niet op zichzelf maar heeft ook een nauw werkverband met lees- en 

schrijfwerk en andere –vaak administratieve- taken. Het heeft tevens een relatie met het licht 

dat door het venster komt en dat ook via wanden en andere oppervlakten wordt weerkaatst en 

spiegelt in het beeldscherm of aanleiding geeft tot lichthinder. Naast de soorten 

beeldschermen (CRT vs TFT) hebben ook de omkastingen van beeldschermen en 

toetsenborden en andere invoermiddelen (zwart en glimmend) hun invloed op de kwaliteit en 

kwantiteit van de verlichting. Om de contrasten zo laag mogelijk te houden is hebben de 

omkastingen bij voorkeur een lichte kleur. 

Licht 

Onder licht wordt verstaan daglicht, kunstlicht of beiden. Het niveau van het licht moet 

voldoende zijn om het werk naar behoren te kunnen uitvoeren. 

Daglicht is een belangrijk aspect in ons leven en zeker bij het uitvoeren van arbeid. Informatie 

over wat ‘buiten’ gebeurt zoals dag/nacht, zon en regen, seizoenen, beweging e.d. laat de 

mens deel zijn van de wereld waarin hij leeft en is medebepalend voor het ‘algeheel 

welbevinden’. In een werkruimte moet daarom ook daglichttoetreding aanwezig zijn. De 

minimale hoeveelheid invallend daglicht, direct of indirect via een andere ruimte (niet zijnde 

de toiletten), was door de wetgever gelijk gesteld aan tenminste1/20 van het vloeroppervlak 

van de werkruimte maar deze bepaling is in de 2007-revisie van de wet geschrapt. 

Daglichttoetreding kan plezierig zijn, maar als het teveel is en zeker bij invallend zonlicht is 

dat het geval, kan dit grote hinder geven en leidt het tot oogvermoeidheid en mogelijk ook 

hoofdpijn. Bij het werken met beeldschermen treedt dit verschijnsel eerder op dan bij 

werkzaamheden waarbij geen beeldschermen worden gebruikt. Het teveel aan zon- en 

daglicht moet daarom deugdelijk worden geweerd. Het via het venster toetredende daglicht en 

het licht dat van het beeldscherm afkomt, moet met elkaar in evenwicht zijn. 

Zonlicht is niet alleen een enorme lichtbron, maar geeft ook warmte af. 

In dit verband kan men in de praktijk de LTA- en ZTA-waarden van de gebruikte beglazing 

tegen komen. LTA voor licht, ZTA voor warmte. 

De LTA-waarde is de lichttoetredingsfactor in %. 



Dit is de verhouding tussen het doorgelaten licht en het licht vallend op het glas. Een factor 

van 100% betekent geen verlies aan licht. Voor HR-glas geldt als criterium een LTA-waarde 

van 70%: 70% van het opvallend licht wordt dus doorgelaten. 

Hoe hoger de LTA-waarde hoe beter het doorzicht (lees: uitzicht) wordt maar hoe groter 

tevens de kans op verblinding en overstraling van het beeldscherm. Een lage waarde (< 20%) 

verkleint deze kans maar is weer ongunstig voor het uitzicht en kan tevens de kans op 

spiegelingen vergroten. Voor een onverstoord uitzicht wil men eigenlijk een lichttransmissie 

van het glas hebben van 100%. 

Bij het werken met beeldschermen moet het glas juist worden voorzien van lichtwering met 

een geringe lichttransmissie. Het gaat bij beeldschermwerk dus om de gezamenlijke 

lichttransmissie van vensterglas en lichtwering in relatie tot de helderheid van het 

beeldscherm. Hoe hoger de (flikkervrije) luminantie van een beeldscherm, des te hoger kan de 

gezamenlijke LTA-waarde zijn. Bij gebruik van goede TFT-schermen kan de LTA-waarde 

van de lichtwering rond de 20% liggen; bij CRT-schermen moet de LTA-waarde liggen 

tussen de 5 en 15%. 

Kiest men voor getinte beglazing (dus LTA < 100%) dan moet de LTA-waarde bij voorkeur 

>60% bedragen. Tevens moet voldoende reflectiewering aan de binnenzijde zijn toegepast om 

spiegeling te voorkomen. Om geen discomfort te krijgen, worden hierbij bij voorkeur 

grijstinten toegepast. 

Gebruik van getint glas of glas voorzien van licht- en warmte werende folie moet dus altijd 

voorzien zijn van externe of interne lichtwering om het verschil tussen ‘bij voorkeur > 60%’ 

en ‘rond de 20%’ te overbruggen. Gelet op de grote kans op spiegeling en een ‘gekleurde’ 

buitenwereld dient het gebruik van getint glas met grote terughoudendheid te worden 

geadviseerd. Opgemerkt wordt dat getinte beglazing absoluut niet werkt voor lichtwering bij 

beeldscherm gebruik. 

De ZTA-waarde is de warmtetoetredingsfactor (qi,totaal/qzon); waarbij qi staat voor de totaal 

binnengelaten warmte en qzon voor de binnengelaten warmte ten gevolge van de 

zoninstraling. De qzon bestaat uit directe en diffuse zonnestraling. Dit is afhankelijk van: 

· zonnestand 

· zonbelasting (fototropisch glas) 

· wind (zonabsorberend glas, warme luchtophoping onder zonwering) 

· warmteaccumulatie van de zonwering. 

Het verbeteren van de ZTA-waarde mag derhalve niet ten koste gaan van de licht- en uitzicht 

beleving van de mensen die in die ruimte moeten werken. Bij ontwerp en uitvoering moet 

hierop dus gelet worden. 

Voor een goede klimaatregeling moet de ZTA-waarde bij voorkeur < 0,2 bedragen. Dit kan 

door bijvoorbeeld regelbare (buiten)zonwering en/of warmtewerend (HR) glas toe te passen 

en de hoeveelheid glasoppervlak te beperken (ontwerpcriteria). 

Licht voor beeldschermwerk kent vier belangrijke factoren: 

- verlichtingssterkte 

- helderheid 

- kleur 

- kleurweergave 

Verlichtingssterkte 

Hoe kan worden bepaald wat voldoende en goed licht is, waarbij de beeldschermwerker zijn 

werk met het beste prestatierendement kan uitvoeren? 



Verlichtingssterkte is het licht dat op het horizontale werkvlak valt. Het werkvlak kan zijn het 

bureaublad, maar ook de vloer omdat men moet kunnen zien waar men loopt. Naast het 

horizontale vlak valt ook licht op het verticale vlak zoals wanden of de zijkanten van bijv. 

kasten. 

Zoals reeds aangegeven is de werktaak de leidende factor. Hierbij moet onderscheid worden 

gemaakt in de soorten beeldschermwerk en soorten beeldschermen. 

Is het beeldscherm een onderdeel van: 

- administratieve taken 

- uitsluitend data invoer 

- callcenter-werk 

- image-verwerking 

- DeskTop Publishing (DPT)-werk 

- Computer Aided Design (CAD)-werk 

- bediening van een machine/apparaat 

- bewaking 

- enz. 

Bij het bepalen van de verlichtingssterkte dienen de visuele eisen van de werkzaamheden 

voorop te staan. In NEN-EN 12464-1 is in par.5.3 daarom een lijst opgesteld met ruimtes, 

werkzaamheden en bijbehorende verlichtingssterkten in de praktijk van alle dag. Als 

voorbeeld kan de onderstaande tabel dienen. 

Soorten Ruimten Praktijk- 

verlichtings- 

sterkte m 

in Lux 

Kleur- 

weergave 

Index Ra 

Geadviseerde 

kleurtemperatuur in 

Kc (Kelvin color) 

Opmerkingen 

Controle kamers 500 >85 3000 Let op spiegelingshinder in 

beeldschermen 

Indirecte verlichting is OK mits 

geen metalen plafond 

Drukkerij DTP 500 – 1000 >95 3000 algemeen 

>5000 bij 

kleurbeoordeling 

1000 lux, hoge Ra en hoge 

kleurtemperatuur bij 

kleurbeoordeling 

Kantoorruimtes 500 >85 3000 óf alleen op werkvlakken 

óf over de gehele ruimte met een 

gelijkmatigheidsfactor van 0,7 

Bewakingsloges 400 – 800 

regelbaar 

>85 3000 Op het werkvlak een 

gelijkmatigheidsfactor van 0,7 

Call center 500 >85 3000 Indirecte verlichting OK mits geen 

metalen plafonds 

Receptiebalie 300 

algemeen 

500 op 

werkvlak 

>85 3000 

Let op spiegelings- en 

verblindingshinder van spots 

(halogeen e.d.) 

Praktijkverlichtingssterkte m 

Werd in de ‘oude’ normen en in NEN 3087 nog gesproken over de standaard 

verlichtingssterkte, in NEN-EN 12464-1 wordt het betere begrip ‘Praktijkverlichtingssterkte’ 

m gehanteerd. De praktijkverlichtingssterkte (in het Engels: maintained illuminance) is de 



laagst toelaatbare waarde van de gemiddelde verlichtingssterkte op het gespecificeerde 

werkvlak. Deze waarde geldt altijd. Hierbij moet men dus ook rekening houden met 

veroudering en vervuiling van lampen, eventuele voorschakelapparaten, armaturen en 

werkruimte. 

Teneinde de uit te voeren taak zo efficiënt mogelijk te kunnen doen met een minimale kans op 

visuele vermoeidheid, worden aan de verlichting eisen gesteld met betrekking tot de 

gelijkmatigheid daarvan. 

De gelijkmatigheidsfactor is daarbij gedefinieerd als het quotiënt tussen minimum en 

maximum verlichtingssterkte op bijvoorbeeld een werkvlak of in een werkruimte. 

Voor werk/taakvlakken zoals een beeldschermwerkplek moet de praktijkverlichtingssterkte 

zodanig worden uitgelegd dat de gelijkmatigheidsfactor 0,7 is. 

Voor tussen de werkvlakken liggende delen van de werkruimte zoals looppaden, informele 

zitjes, e.d. mag de praktijkverlichtingssterkte t.o.v. het werkvlak met een factor 1,5 worden 

verlaagd. Ook de gelijkmatigheidsfactor kan hier lager zijn namelijk 0,5. 

Wil men echter een flexibele ruimte-indeling zonder vast gedefinieerde werkplekken, dan 

wordt tot 0,5 m van de wanden het hele vloeroppervlak taakgebied. Hierbij geldt dan voor de 

hele ruimte de praktijkverlichtingssterkte en gelijkmatigheidsfactor die bij het betreffende 

type werk/taakvlak horen. 

Voorbeeld 

Voor beeldschermwerk geldt een praktijkverlichtingssterkte m van 500 lux op het werkvlak 

met een gelijkmatigheid van minimaal 0,7. Indien men de werkruimte flexibel wil houden 

zoals bijvoorbeeld het geval kan zijn bij een projectruimte waar met wisselende bezetting, 

wisselende activiteiten in wisselende opstellingen worden uitgevoerd, zonder telkens de 

verlichtingsinstallatie te moeten aanpassen, geldt de praktijkverlichtingssterkte met een 

gelijkmatigheid van 0,7 dus voor de hele ruimte. 

Meten van verlichtingssterkten 

De verlichtingssterkte wordt gemeten met een luxmeter. In de praktijk meet men alleen de 

momentane verlichtingssterkte. De in de norm genoemde waarden van verlichtingssterkten 

gelden bij afwezigheid van daglicht. Een goede meting van verlichtingssterkten wordt dus 

alleen gedaan als geen daglicht aanwezig is. 

De gemiddelde verlichtingssterkte kan zowel van een werkruimte als van een werkplek 

worden gemeten: 

- voor een werkruimte zet men eerst een raster uit van 1 x 1 m, te beginnen op 0,5 m uit de 

kant. 

- voor een werkvlak wordt een raster uitgezet van 0,3 x 0,3 m, waarbij de rand van het 

werkvlak ook de rand van het raster is. 

De meetpunten liggen op de kruispunten van het raster. De som van de gemeten 

verlichtingssterkten gedeeld door het aantal meetpunten is de gemiddelde in de praktijk 

gemeten verlichtingssterkte. Deze gemeten verlichtingssterkte is dus niet de 

Praktijkverlichtingssterkte. De in de praktijk volgens de beschreven methode gemeten 

verlichtingssterkte dient op dat moment ter controle van de berekende 

praktijkverlichtingssterkte m. Ook kan hiermee worden bekeken of de verlichtingssterkte 

toereikend is voor de uit te voeren taken. De praktijkverlichtingssterkte m wordt dus vooral 

gebruikt bij het ontwerp van verlichtingsystemen in (werk)ruimten. 

Markeer na de meting de waarden die meer dan een factor 0,7 in lux van elkaar verschillen. 

Dit kunnen risicogebieden zijn. 



Helderheid / Luminantie 

Licht dat op een vlak valt, reflecteert. Het is juist dat gereflecteerde licht dat we zien. Wit en 

lichte kleuren reflecteren sterker dan zwart of donkere kleuren. Het verschil in reflectie is het 

contrast. Contrast is nodig om tekens, symbolen, voorwerpen te kunnen onderscheiden van 

hun achtergrond en daardoor dus informatie waar te kunnen nemen. Anderzijds geeft een te 

groot contrast hinder en versnelde vermoeidheid aan de ogen en het visuele systeem van de 

mens. Het visuele systeem omvat het zien met de ogen, het transporteren van de informatie 

naar en het verwerken ervan in de hersenen. 

Om discomfort voor de ogen en het visuele systeem te voorkomen mag het verschil in 

helderheid bepaalde maxima niet overschrijden. 

Zo is het belangrijk dat de helderheidsverhoudingen in het werkvlak bij voorkeur niet hoger 

zijn dan 1:3 met een maximum van 1 : 10 omdat dit een begin van oogvermoeidheid kan 

veroorzaken. Dit gebeurt bijvoorbeeld als een zwart bureaublad wordt aangelicht met 

halogeen spotjes of met spiegeloptiek-armaturen. 

Het verschil in helderheid tussen het primaire werkvlak zoals beeldscherm of bureaublad en: 

- de horizontale en verticale vlakken in het interieur mag niet hoger liggen dan 1 : 10. 

- het venster mag niet hoger liggen dan 1 : 30. 

Bij de horizontale vlakken moet ook rekening worden gehouden met het plafond. Metalen 

plafonds zoals koelplafonds kunnen snel leiden tot spiegelingshinder als deze niet echt mat 

zijn afwerkt. 

Voorbeeld: 

Bij gebruik van een beeldscherm met lichte achtergrond en donkere tekens t.o.v. een licht 

gekleurde wand is de verhouding gemiddeld 1:3 en t.o.v. een zwarte bureaulegger 1:20. 

Tussen beeldscherm en venster zonder daglichtwering is de verhouding bij een heldere 

bewolking al snel 1:100 en bij heldere zon 1:10.000. 

Lichtwering 

Uit het voorbeeld blijkt dat lichtwering aan het venster –ook op de noordgevel!!- dus echt 

nodig is. Witte of donkere daglichtwering (horizontale en verticale lamellen (met en zonder gaatjes), 

screens e.d.) geven te grote contrasten en dienen derhalve niet te worden gebruikt. 

Aangezien daglicht varieert tussen heel weinig licht (10 cd/m²) en heel veel licht (10 9 cd/m²) 

betekent lichtweren vooral het goed regelen van het toetredende daglicht. Dit kan door 

gebruik te maken van daglichtwering met verschillende sterkten van 

daglichtreductie. Zo kan dan bij een lichte bewolking een meer 

transparant systeem worden gebruikt, terwijl bij volle zonbelasting een 

dicht systeem beter werkt. Systemen als twinplissés en duo screens zijn 

hier heel geschikt voor. 

Lichtwering blokkeert het uitzicht naar buiten. Om toch het contact met 

buiten niet te verliezen, zijn voornoemde systemen bijzonder geschikt 

omdat deze het zicht op buiten behouden wanneer niet de meest zware 

lichtweringsvariant nodig is. 



Luminantiemeting 

Bij het meten van de helderheden gaat het niet alleen om de absolute waarden, maar om de 

verschillen in helderheid tussen de verschillende vlakken. De verschillen c.q. de verhoudingen 

van de helderheden zijn te meten met een luminantiemeter. De luminantiemeter wordt ook 

wel de ‘spotmeter’ genoemd, daar men op 1 of 2° de hoogste helderheid spot; de ‘worst case’. 

Luminantie meten is het bepalen van de gemiddelde waarde van een vlak, alsmede de hoogste 

en laagste helderheid. De verhouding tussen het gemiddelde en de hoogste c.q. laagste waarde 

van de verschillende vlakken geeft een indicatie van de verhoudingen van de helderheden. 

Om geen discomfort te ervaren moeten de verhoudingswaarden binnen de onder paragraaf 

‘helderheid/luminantie’ genoemde waarden blijven. 

Licht en omgeving 

Indien het beeldscherm een onderdeel is van de administratieve werktaak (lezen, schrijven) 

dan is de horizontale verlichtingssterkte op het werkblad ook een belangrijke factor. 

Bij data-invoer is de leestaak nagenoeg uitsluitend verticaal, omdat het beeldscherm in het 

verticale vlak staat. Hier speelt het licht op de verticale vlakken een grote rol. 

In een callcenter moet goed van een scherm kunnen worden gelezen. De lichtniveaus van 

wanden en plafond moeten in evenwicht zijn met de helderheid van het beeldscherm. Dit 

zelfde geldt voor image verwerking. 

Het lezen van ingescande handgeschreven brieven met kleine lettertjes en zwakke grijstinten 

vormen hierbij de moeilijkheidsfactor. 

Bij DPT-werk moet op het beeldscherm de kwaliteit van o.a. drukwerk worden beoordeeld. 

Hierbij is kleurenonderscheid een belangrijke oogtaak. 

Ook bij CAD-werk wordt veel van het oog gevergd. Het gaat hierbij vaak om het waarnemen 

van dunne lijntjes in verschillende kleuren. Deze moeten van elkaar worden onderscheiden. 

Indirect verlichten 

Om beeldschermwerk zonder spiegelingshinder te laten plaatsvinden, wordt vaak indirecte 

verlichting toegepast. Echter, indirecte verlichting kent een aantal valkuilen. Deze kunnen dan 

snel leiden tot discomfort en hebben dan een negatief effect op het prestatie rendement van de 

gebruikers. 

Let bij het toepassen van indirecte verlichting op de volgende aspecten: 

- kleur plafond: wit of andere zeer lichte kleur (hoge diffuse reflectie factor [ Rd=L* /E ]) 

Rd = Diffuse reflectiefactor (onbenoemd getal) 

L = de gemiddelde luminantie van het vlak 

E = de verlichtingssterkte op dit vlak 

- afwerking moet geheel mat zijn (alleen diffuse reflectie) 

- metalen en vaak ook koelplafonds zijn niet geschikt voor indirecte verlichting 

- indirecte verlichting samen met inbouw tl-armaturen kan snel leiden tot spiegelingen 

- inkijk in de lampen bij staan (let op dat de lichaamslengte van de jonge generatie mannen 

en vrouwen groter is dan die van ouderen). 

- bij geringe hoogte van de werkruimte ontstaan met name bij spot up lighting felle 

lichtvlekken op een plafond met een te hoge luminantie 

- plaats boven de looppaden down-light verlichting voor een evenwicht tussen in helderheid 

tussen plafond en vloer. 



Positieve elementen bij gebruik van indirecte verlichting zijn: 

- ruimte vergrotend 

- het lichtniveau mag t.o.v. directe verlichting een factor 0,7 lager zijn, gemeten op 

hetzelfde (werk)vlak. Dit is mede om verblinding door felverlichte vlakken op het plafond 

te voorkomen. 

- hoge werkruimten ogen aantrekkelijker 

- speels ‘wolkig’ lichtspel op het plafond 

- diffuus verlichte werkruimte 

Lichtkleur (T) 

Lichtkleuren worden vergeleken met de kleurindruk die een zwarte straler (Planckstraler) bij 

een bepaalde hitte / temperatuur geeft. De lichtkleur die overeenkomt met die temperatuur van 

de Planckstraler noemen we de kleurtemperatuur van bijvoorbeeld rood, geel, oranje enz. 

Aangezien het hier om een temperatuursvergelijking gaat, heeft men voor de kleurtemperatuur 

ook de eenheid Kelvin (K) als grondeenheid genomen. 

Om een indruk te krijgen van de verschillen in kleurtemperaturen van de diverse lichtbronnen, 

is een kleine selectie gemaakt. Hoe hoger de kleurtemperatuur hoe witter (‘koeler’) het licht; 

hoe lager de kleurtemperatuur hoe roder (‘warmer’). 

soort lichtbron kleurtemperatuur Kc (Kelvin met de c voor color) 

kaars 2000K 

kooldraadlamp 2100K 

gloeilamp 2800K 

halogeenlamp 3000K 

extra warmwit (820) 2700K 

warmwit (830) 3000K 

wit (840) 4000K 

koelwit (57) 7000K 

Kleurweergave (Ra) 

Bij beeldschermwerk is een goede kleurweergave nodig. De kleuren op het scherm worden 

door de mens gerefereerd aan de eigen huidskleuren. Als de kleuren van de huid niet 

overeenkomen met de werkelijkheid zoals bij daglicht, vormen de kleuren op het beeldscherm 

een irreëel beeld. Op deze onbalans reageert de mens met een negatief prestatie rendement 

hetgeen zowel naar de persoon zelf als naar het bedrijf zijn weerslag heeft. 

In NEN-EN 12464 is om die reden de kleurweergave index Ra vermeld. 

Een Ra van 100 is het maximum. Dit komt alleen voor bij temperatuurstralers zoals de zon, 

gloei- en halogeenlampen. Voor beeldschermwerk is de Ra gesteld op >80. Bij het beoordelen 

van kleuren is een Ra nodig van >90. 

De kleurnummers van de TL-lampen zijn gecodeerd met de Ra waarde en de kleurtemperatuur. 



Voorbeeld: kleurnummer 830 betekent: Ra van 80 en een kleurtemperatuur van ca. 3000K. 

dit is een goede kleur voor kantoorruimten. 

kleurnummer 940 betekent: Ra van 90 en een kleurtemperatuur van ca. 4000K. 

Verlichtingsarmaturen 

Ruimten waar met beeldschermen wordt gewerkt, kunnen door veel soorten 

verlichtingsarmaturen worden verlicht. 

Het meest optimaal werkt verlichting met fluorescentielampen (TL-buizen, PL-lampen). Bij 

het gebruik van 50Hz lampen als ook bij het ouder worden treedt flikkeringshinder op. Om dit 

te vermijden, kunnen het beste hoogfrequent fluorescentie lampen met hoogfrequent 

voorschakelapparaten worden gebruikt. Aangezien de frequentie hiervan rond de 20.000Hz 

ligt, wordt flikkeringshinder niet meer ervaren. 

Fluorescentie lampen kunnen in Nederland -gelet op de plaats op het halfrond- het best 

gebruikt worden in de kleur 830 of 930. 

De armaturen waarin deze lampen geplaatst worden, dienen bij voorkeur een diffuse 

uitstraling te hebben. Dit kan worden gedaan met een diffuse afscherming, of met een wit 

gespoten of gesatineerde reflector. Spiegel-optiek armaturen geven veel spiegelingshinder. 

Als deze ten opzichte van de werkplek op een verkeerde plaats zit, kan de TL-lamp wel drie 

maal in alle felheid worden waargenomen. Het gebruik van spiegeloptiek armaturen wordt 

dan ook sterk afgeraden. 

Het werken met spots als werkverlichting vereist een hoogwaardige kennis op het gebied van 

verlichtings- en visuele menskunde. 

Spots worden bij voorkeur alleen geplaatst in de ‘verkeersstromen’ zoals gangen en hallen of 

boven de looppaden rond de werkplekken in grote werk- of vergaderruimten. Spots mogen 

niet storen tijdens het uitvoeren van het beeldschermwerk en hebben daarom een extreem 

hoge afschermingshoek nodig (15°). 

Dit zelfde geldt in nog hogere mate bij het gebruik van halogeen spots, aangezien de 

helderheid van de puntvormige lichtbron al gauw boven de 25.000 cd/m² ligt. 

Het optimaal verlichten van (zeer) hoge ruimtes vraagt de aanpak van specialisten op het 

gebied van lichttechniek en ergonomie. 

Trillingen door Fluorescentie (TL)-verlichting 

De hinder die voor trillingen en flikkering gevoelige mensen kunnen ondervinden ten gevolge 

van de 50 Hz-frequentie van fluorescentie lampen (TL-buizen/PL-lampen) kan het gevolg zijn 

van het feit dat de betreffende lampen aan het einde van hun levensduur zijn. Vervanging is 

dan de meest voor de hand liggende oplossing. Problemen kunnen in dit geval mogelijk 

worden voorkomen door deze verlichting structureel eerder te vervangen dan pas wanneer zij 

‘de geest geven’. Tegen het einde van hun levensduur wordt de lichtopbrengst ook 

aanmerkelijk minder waardoor ook vanuit een oogpunt van energiebesparing tijdige 

vervanging aan te bevelen is. 

Mogelijk kan ook een oplossing worden gevonden door in geval van dubbellamps armaturen 

de beide buizen ‘in tegenfase’ te monteren waardoor het flikkereffect zou kunnen worden 

tegengegaan. 

Werkpleklampen 

Om plaatselijk de verlichtingssterkte op het werkvlak te verhogen kan het gebruik van een 

werkpleklamp uitkomst bieden. Werkpleklampen zijn in vele vormen en maten beschikbaar. 

Van uiterst ‘design’ tot volkomen ‘saai’. Bij het adviseren van werkpleklampen dient men een 



aantal aspecten goed in de gaten te houden. Ten eerste is de werktaak van belang. Wat moet 

men doen en welke handelingen voert men uit. Vervolgens is de vraag van belang: wat moet 

het ‘oog’ doen, oftewel wat is de ‘oogtaak’. Kleurwaarnemen, details waarnemen, enz. De 

uitkomst hiervan is bepalend voor het soort verlichting. De ondersteunende verlichting bij het 

boren van gaatjes vraagt om een andere verlichting dan het lezen van tekst op een bureaublad. 

Bij het eerste is verlichten met een puntlichtbron zoals een halogeenlampje van belang; om 

tekst te kunnen lezen is een meer diffusere verlichting vereist; dus geen halogeenlampje. 

De verlichting door de werkpleklamp moet vooral functioneel zijn en discomfort geven, noch 

aan de gebruiker zelf, noch in het beeldscherm, noch aan mensen die in de omgeving werken. 

Voor administratieve aanvullende verlichting zijn werkpleklampen met PL- of TL lampen 

bijzonder geschikt. De armaturen dienen te beschikken over voldoende afscherming. 

UGR –waarde, factor voor beperking directe verblinding. 

UGR waarden zijn in de norm NEN-EN 12464-1 opgenomen om directe verblinding te 

voorkomen. Voor de diverse bepalingsmogelijkheden kan de “Toelichting op de NEN-EN 

12464-1” uitgave Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde (Ede) worden geraadpleegd. 

UGR 16 

Technisch tekenen 

UGR 19 

archiveren, kopiëren, 

Schrijven, 

typen, lezen, 

data processing, 

CAD werkstations, 

Conferentie, vergaderen 

UGR 22 

Receptie balie 

produktiewerkzaamheden 

UGR 25 

Archieven, trappen, liften 

UGR 28 

Circulatie ruimte, gangen 

Er worden vijf UGR-getallen gebruikt. Deze corresponderen met 

de volgende toepassingsgebieden: 

16 - tekenkamers, precisiewerk 

19 - algemene kantoorwerkzaamheden, vergaderruimten 

22 - algemene productiewerkzaamheden 

25 – archieven, trappen, liften 

28 - gangen, circulatieruimten 

Van invloed op de UGR-waarde kunnen zijn: 

- afmetingen van de ruimte 

- reflectiefactoren van plafond, wanden en vloer 

- plaatsing van de armaturen 

- type armatuur, lamp en optiek 

- positie en kijkrichting van de waarnemer 

Het is dus mogelijk dat een zelfde armatuur in een ruimte niet 

voldoet, maar bijvoorbeeld in een ruimte met een hogere 

reflectiefactor voor het plafond wel voldoet. 

Voor bedrijfsruimten is het mogelijke om een hogere UGR waarde voor de algemene 

verlichting( = directe omgeving) toe te laten dan voor de aanvullende verlichting op de 

werkplek( = taakgebied). 

Bijvoorbeeld een assemblagehal algemene verlichting Em= 300 lux en UGRl 25 met daarin 

een werkplek voor machinaal precisiewerk Em= 500 lux en UGRl 19. 

In zijn algemeenheid kan gezegd worden dat de NEN-EN 12464-1 hogere eisen stelt aan de 

afscherming van lichtbronnen. Het zonder meer toepassen van onafgeschermde lichtbronnen 

is om nog een andere reden niet mogelijk. De norm definieert namelijk minimum 

afschermhoeken rondom het armatuur van 15º, 20º, 30º afhankelijk van de lampluminantie 

van resp. 20 tot < 50, 50 tot < 500 en > 500 kcd/m2. 




Voor kantoorruimtes geldt: 

Het klimaat op de arbeidsplaats veroorzaakt geen schade aan de gezondheid van de 

werknemers. 

Het klimaat op de arbeidsplaats is zo behaaglijk en gelijkmatig als redelijkerwijs mogelijk. 

Daarbij wordt rekening gehouden met de aard van de werkzaamheden die door de 

werknemers worden verricht en de fysieke belasting die het gevolg is van die werkzaamheden. 

Hinderlijke tocht op de arbeidsplaats wordt vermeden tenzij dat redelijkerwijs niet kan 

worden gevergd. 

Daarnaast wil een werkgever maar ook de werknemer dat men zowel in de winter als in de 

zomer maximaal kan presteren. Men wil niet door een te lage of te hoge binnentemperatuur of 

door tocht gehinderd worden in het uitvoeren van zijn/haar werkzaamheden. Immers, men 

wordt aangesproken op het niet halen van de targets. 

Voor kantoorruimtes bestaan niet echt wettelijke vastgestelde grenswaarden. 

Wel zijn in de ISO-NEN 7730 op de PMV (Predicted Mean Vote) en PPD (Predicted 

Percentage Dissatisfied) indices gebaseerde comfortwaarden gegeven. Dit zijn richtwaarden, 

maar hebben geen wettelijke, afdwingbare status. Ook de ArbeidsInspectie hanteert 

richtwaarden welke onder andere zijn vastgelegd in het ArboInformatieblad AI-7 ‘Kantoren’: 

Klimaataspect Kantoorwerk 

in de winter 

(stookseizoen) 

Kantoorwerk 

in de zomer 

Temperatuur 20 - 24 °C 23 – 26 °C 

Luchttemperatuurverschil 

(hoofd – voeten) 

< 3 °C < 3 °C 

Gemiddelde 

Luchtsnelheid 

Stralingsasymmetrie (tgv 

koude ramen of wanden) 

< 0,15 m/sec < 0,25 m/sec 

< 10 °C -- 

Aspecten die te maken hebben met ‘warmtelast’. 

Ter beperking van de warmtelast in een werkruimte kunnen de CRT-schermen vervangen 

worden door TFT-schermen. De warmte van 1 CRT-scherm komt grofweg overeen met 3 

TFT-schermen. Let echter wel op, dat als men 4 of meer TFT schermen op één werkplek 

plaatst, men dan een stralingswarmte op het gezicht van de beeldschermwerker kan 

verwachten van ca. 40ºC. Goede ventilatie aan de achterzijde van het scherm is dan echt 

noodzakelijk. 

Indien men met meerdere computer/systeemeenheden per persoon moet werken, dan is het 

ook sterk aan te bevelen om deze systeemeenheden gezamenlijk in een aparte 

geconditioneerde ruimte onder te brengen. In de werkruimte is men dan verlost van deze 

warmtebronnen. 

Stralingswarmte komt met ca. 100W/m² door het vensterglas als daar de zon op staat te 

branden. Een warmte wering aan de buitenzijde van de gevel is doorgaans de beste oplossing. 

Nadeel is vaak dat bij wind deze warmtewering – automatisch - wordt opgehaald. Een 

alternatief kan zijn lichtwering met een metaalcoating zoals o.a. Verosol plissé, 



SunFolietechniek, B&C, enz. Deze coating reflecteert de warmtestraling waardoor deze niet 

in het interieur doordringt. 

Indien een gebouw is uitgerust met te openen ramen en topkoeling, wordt vaak aangegeven 

dat ’s zomers de ramen dicht moeten blijven. Dit is in strijd met het doel van de te openen 

ramen. Iets minder koeling maar meer ‘frisse’ lucht heeft een beter effect op het welzijn van 

de medewerkers dan meer koeling en minder frisse lucht. Lucht uit een te openen raam werkt 

bij hoge temperaturen in de zomer verfrissend doordat de hogere luchtsnelheid langs het 

lichaam zorgt voor afkoeling. Bij lagere buitentemperaturen wordt dit juist als tocht ervaren. 

Hoewel er voor de kantooromgevingen geen specifieke hittebelastingsnormen voorhanden 

zijn waarboven de temperatuur niet zou mogen stijgen, is het voor werknemers zowel als voor 

werkgevers gewenst om additionele maatregelen te treffen wanneer de temperatuur boven de 

genoemde waarden uitkomt. Naast meer structurele maatregelen als het aanbrengen van vaste 

of mobiele koeling of airconditioning (let op mogelijke tochtproblematiek) kunnen ook andere 

maatregelen zoals een tropenrooster, gratis ijs en/of frisdrank in voorkomende gevallen 

soelaas bieden; met name wanneer verwacht wordt dat de problemen van tijdelijke aard zullen 

zijn. 

5.1.3. Hinderlijk geluid 

Schadelijk geluid van het beeldscherm en systeemeenheid komt niet voor, tenzij het 

beeldscherm een onderdeel is van een lawaaimakende machine. 

Hinderlijk geluid wordt doorgaans veroorzaakt door printers, waarbij kleuren(laser)printers 

meestal meer hinderlijk lawaai veroorzaken dan zwart/wit printers. 

Geluidproductie in dB(A) van kopieermachines en printers in standby stand en bij productie. 

Copier/Printer Standby Productie 

LAAG volume 40 - 50 50 - 65 

MIDDEN volume 50 – 60 60 - 75 

HOOG volume 50 - 75 65 - 80 

Bron: Praktijkboek Arborichtlijnen hfst. IV A 6; Reed Elsevier 

Ook de gesprekken die bij de printers in de werkruimten worden gevoerd, worden dikwijls als 

hinderlijk lawaai ervaren. Door een printer/copier systeem in een aparte (inpandige) goed 

geventileerde ruimte onder te brengen, is dit probleem goed op te lossen. 

Hinder treedt in deze situaties vooral op wanneer de communicatie en concentratie gestoord 

worden. Afhankelijk van het type werkzaamheden moet meer of minder aandacht worden 

besteed aan het voorkomen van overspraak tussen ruimten onderling of van de ene naar de 

andere kant van een grote ruimte. Wanneer vertrouwelijke gesprekken gevoerd moeten 

worden kan een zekere mate van spraakonverstaanbaarheid nodig zijn. Voor het verkrijgen 

van de juiste akoestiek in een ruimte kan het beste met een gespecialiseerd bedrijf contact 

worden gezocht. (zie verder hoofdstuk 4.1.3) 

5.1.4. Blootstelling aan straling 



Elektromagnetische straling van beeldschermen ligt ver onder het niveau van 

gezondheidsschade. 

Hinder van beeldtrilling of -vervorming kan voorkomen als in de nabijheid van een 

beeldscherm elektrische voedingsleidingen liggen met grote stromen (krachtstroom). Deze 

leidingen kunnen liggen boven het (verlaagde) plafond of onder de vloer en geven een 

elektromagnetisch veld af (Extreme Low Frequencies; ELF). 

Maatregelen om negatieve effecten door deze extreem lage elektromagnetische straling (ELF) 

te voorkomen of verminderen kunnen zijn: 

• verhogen van de verversingsfrequentie van de CRT-beeldschermen (> 75 Hz) 

• vervanging van oude CRT-beeldschermen door nieuwe types 

• vervanging van CRT-beeldschermen door LCD/TFT-schermen omdat het effect van 

trillingen op het scherm alleen optreedt bij CRT-schermen. 

• reductie van het magnetische veld van krachtstroomkabels bij de bron door deze goed 

af te schermen of door het stroomstelsel uit te voeren als zgn. TN-S met gescheiden 

nulgeleider en veiligheidsaarde in plaats van als TN-C waarbij nulgeleider en aarde 

gecombineerd zijn. 

• Verplaatsen van de beeldschermwerkplekken naar een niet-beïnvloede plaats. 

Indien men toch hinder houdt, is het raadzaam de specialisten van KEMA of een ander 

gespecialiseerd bedrijf hiervoor in te schakelen. Deze kunnen adviseren omtrent het 

afschermen van de foucaultstromen. 

Voor medewerkers die uren per dag met de GSM aan het oor zitten, is het vanuit 

verschillende gezichtspunten relevant om na te gaan of daar geen andere oplossing voor te 

vinden is die zowel de werktechnische als de houdingsproblematiek kan verminderen. Hierbij 

kan worden gedacht aan het gebruik van een oortelefoon of andere handsfree voorziening en 

alternatieven voor het vele bellen. Hoewel er geen wetenschappelijke onderbouwing is voor 

eventuele gezondheidseffecten van het gebruik van mobiele telefoons, kunnen de genoemde 

beheersmaatregelen wellicht als neveneffect tevens eventuele ongerustheid over dit aspect 

weg nemen. 

Om het vrijkomen van radongas te voorkomen kan gebruik gemaakt worden van 

bouwmaterialen met een laag radongehalte. Zo geven baksteen en cellenbeton bijvoorbeeld 

minder radon af dan gasbeton of gewoon (kiezel)beton. Gips is tegenwoordig vrijwel geheel 

vrij van radon. 

Daarnaast is normale ventilatie al voldoende om het eventueel toch vrijkomende radon in 

voldoende mate af te voeren. 


Zoals in het voorgaande is besproken, vindt blootstelling van de beeldschermwerker aan 

stoffen in de moderne kantooromgeving met name plaats ten gevolge van printers en 

kopieermachines. Ter voorkoming van hinder in de werkomgeving door emissie van de 

genoemde (toner)stoffen door deze kantoormachines en ten gevolge van de tevens door deze 

machines geproduceerde warmte en geluid moeten middenvolume en hoogvolume apparaten 

niet in de werkruimte worden geplaatst. Hoogvolume apparaten moeten daarbij ook in een 

aparte ruimte worden geïnstalleerd met goede plaatselijke (bron-)afzuiging. Zorg hierbij voor 



voldoende akoestische afscherming van eventueel aangrenzende werkruimten; dus 

bijvoorbeeld geen open inloopruimten als onderdeel van een (grote) kantoortuin. 

Overigens kan worden geconstateerd dat in de meeste moderne (kleine) printers en 

kopieermachines niet meer met de hoge spanningen wordt gewerkt die de Ozon doen ontstaan. 

Hierdoor is dit risico in de kantooromgeving steeds minder aanwezig of in ieder geval 

eenvoudig op te lossen door goed onderhoud of de aanschaf van nieuwe (laagspannings-) 

apparatuur. 


Stof wordt met name in de werkruimte gebracht door de activiteiten van mensen, slijtage van 

kleding- en interieurstoffen zoals gordijnen, vloerbedekking en stoelbekleding, ophoping van 

stof aan raam- en wandbekleding en de genoemde interieurstoffen welke door activiteiten in 

de ruimte weer in de lucht worden gebracht en door van buiten aangezogen stof dat via het 

luchtbehandelingssysteem in de ruimte kan worden gebracht. 

Beheersing van dit risico kan onder meer door: 

• Vermijden van slijtagegevoelige materialen zoals gordijnen en vloerbedekking en 

wanneer deze toch zijn toegepast deze geregeld schoonmaken en op tijd vervangen. 

• Effectief schoonmaakregime waarmee het in de ruimte gebrachte stof effectief wordt 

verwijderd; denk ook aan stoelzittingen, zonwering, e.d.. 

• Voldoende onderhoud aan (toner)stof emitterende apparatuur en schoonmaken van 

stof aantrekkende apparatuur zoals beeldschermen en computers 

• Gebruik van de juiste filters in de luchtbehandelingskasten (bv. zakkenfilters van 

tenminste filterklasse F7; vgl. NEN-EN779) en tijdige vervanging daarvan; 

signalering d.m.v. continue drukverschilmeting 

• Daarnaast is zelfwerkzaamheid bij het schoonhouden van de werktafel, beeldscherm 

en toetsenbord (clean-desk policy !) helaas bij velen nog geen vanzelfsprekendheid. 

Toch kan het zelf schoonhouden van de gebruikte werkplek een positieve bijdrage 

leveren aan het voorkomen van hinder door stof op de werkplek. 

Ook het onderbrengen van de printers in centrale ruimten voorkomt een verhoogde 

stofbelasting in de werkruimte. Printers/copiers kunnen tegenwoordig met een password 

beveiligd worden. Hierdoor kunnen ook printers waarop vertrouwelijke informatie moet 

worden geprint in een algemene, goed geventileerde (printer-)ruimte worden ondergebracht. 

Bij de printer/copier komt men elkaar gemakkelijk tegen en vindt geregeld informeel overleg 

plaats. 

In de praktijk wordt er op het stofzuigen, moppen en nat/vochtig afnemen van oppervlakken 

(bureaus, kasten, luxaflex, e.d.) te snel bezuinigd. 

Een zichtbaar goed schoonmaakbeleid heeft daarnaast ook een positieve invloed op het 

algeheel welbevinden van de medewerkers. 

De Vereniging Schoonmaak Research (VSR) heeft een kwaliteitsmeetsysteem ontwikkeld 

(VSR-KMS) voor het bepalen van de kwaliteit van het schoonmaakwerk. Dit 

kwaliteitscontrole systeem (NEN 2075) is gebaseerd op de EN13549. Er wordt volgens 



duidelijke criteria visueel beoordeeld of/hoeveel vuil is achtergebleven (‘slecht 

schoongemaakt’), er op de juiste wijze is schoongemaakt (juiste/verkeerde methode toegepast) 

en of het goede schoonmaakregiem wordt gehanteerd (zijn de gemaakte afspraken toereikend). 

Aan de bevindingen wordt een weging toegekend waardoor de uitkomst vergelijkbaar is met 

de afgesproken Acceptable Quality Level (AQL). Controle frequentie is 2-4 maal per jaar. 

Schoonmaken kan worden vereenvoudigd door gebruik te maken van microvezeldoek. 

5.2. Beheersen van de risico’s door fysieke factoren 

Er staan de arbeidshygiënist een aantal maatregelen ter beschikking bij het beheersen of 

beperken van de nadelige invloed van fysieke belasting bij beeldschermwerkers. 

Enerzijds dient aandacht te worden besteed aan de plaatsing van de werkplek binnen het 

geheel van de kantooromgeving. Daarnaast moet de opstelling van de verschillende elementen 

van de werkplek waarover de beeldschermwerker kan beschikken worden beoordeeld in 

combinatie met de totale hoeveelheid ter beschikking staande ruimte. 

5.2.1. Plaats van de werkplek in de werkomgeving 

Verstorende invloeden zoals die in hoofdstuk 4 zijn besproken kunnen worden voorkomen of 

verminderd door: 

• Goede wering van (zon)licht en warmtestraling van buiten d.m.v. warmte- en 

lichtwerende beglazing, goede buitenzonwering en goede binnen zonwering. (zie ook 

hoofdstuk 5.1.1. over verlichting); het plaatsen van de werkplek zodanig dat het 

beeldscherm onder een hoek van ca. 90° met het raam staat. 

• Gebruik van de juiste armaturen waarbij de stralingshoek zodanig wordt afgeschermd 

dat de in de armaturen gebruikte lampen niet kunnen reflecteren in de beeldschermen. 

Ook indirecte verlichting kan hierbij voor een mogelijke oplossing zorgen. (ook hierop 

wordt in hoofdstuk 5.1.1. nader ingegaan) 

• Op het voorkomen van hinder door luchtstromen (tocht) ten gevolge van ventilatie 

(luchtbehandelingssysteem en natuurlijke ventilatiesystemen) of te grote 

stralingskoude van de koelplafonds is in hoofdstuk 5.1.2. reeds ingegaan. 

• Het voorkomen van geluidhinder ten gevolge van omringende activiteiten kan worden 

voorkomen door afdelingen of groepen met geluidstechnisch sterk van elkaar 

verschillende activiteiten akoestisch van elkaar te scheiden. Dit kan onder meer door 

gebruik te maken van akoestische tussenwanden en het vermijden van open 

verbindingen naar reproruimten. Ook looppaden moeten in dit verband van 

werkruimten gescheiden worden door voldoende hoge afschermingen hetgeen ook in 

verband met het garanderen van voldoende privacy van belang is. In voorkomende 

gevallen kan ook gekozen worden voor geluidmaskering (ruis of radio) om voldoende 

privacy te bereiken. Dit wordt met name in call-centers en privacygevoelige 

afdelingen zoals personeelszaken wel toegepast. 

• Kies een kantoorvorm die aansluit bij de activiteiten van de betreffende medewerkers. 

Het nut en de noodzaak om afdelingen zoals Financiën, Administratie of 

Personeelszaken aan werkplekdeling te laten doen lijken veel minder voor de hand 

liggend dan dat een dergelijk principe op een afdeling Consulting of Verkoop wordt 

geïntroduceerd. 




De afmetingen waaraan een beeldschermwerkplek moet voldoen zoals die zijn weergegeven 

in hoofdstuk 4.2. zijn gebaseerd op de NEN 1824; ’Ergonomische eisen voor de oppervlakte 

van kantoorwerkplekken’. Dit zijn minimumafmetingen. Beoordeeld moet worden of deze 

minimum afmetingen in de beschouwde situatie voldoen of dat aanvullende maatregelen 

getroffen moeten worden. Dit kan bijvoorbeeld nodig zijn wanneer veel telefonisch verkeer 

plaats vindt waardoor hinder door overspraak zou kunnen ontstaan. Ook het frequent 

ontvangen van bezoekers kan het noodzakelijk maken meer ruimte beschikbaar te hebben dan 

wel om de bestaande werkplek(ken) uit te breiden met aparte besprekingsruimten. Dit kan in 

de vorm van vergaderruimte, spreekkamers of informele overlegmogelijkheden. 

5.2.3. Andere verstorende elementen in de directe werkomgeving 

Beperking van hinder kan verder nog plaats vinden door een voldoende effectief 

schoonmaakregiem waardoor niet alleen de blootstelling aan stof wordt gereduceerd maar ook 

een algehele indruk van ‘reinheid’ ontstaat hetgeen de perceptie van de werkomgeving in het 

algemeen positief beïnvloedt. 

Door de aankleding van wanden en vloeren in rustige tinten te houden wordt voorkomen dat 

zich in het blikveld te hoge contrasten voordoen of zich elementen bevinden die te veel de 

aandacht opeisen en daardoor verstorend werken op concentratie en oog accommodatie. 

Toetreding van daglicht tot de werkplek is uit een oogpunt van welbevinden noodzakelijk. Dit 

kan bij voorkeur via ramen die direct toegang tot de buitenomgeving verschaffen maar kan 

ook door middel van lichtkoepels in het dak. Eventueel mag contact met daglicht ook via een 

andere ruimte plaats vinden wanneer er een transparante afscheiding tussen beide ruimten 

bestaat. Er mogen dan geen gordijnen, kasten of andere afsluitende elementen de 

daglichttoetreding belemmeren. Daglicht mag ook toetreden via een patio, binnentuin of 

vergelijkbare voorziening. Voor het totale aantal vierkante meters oppervlak waardoor 

daglicht binnen kan komen, gold dat dit tenminste 1/20 van het vloeroppervlak van de 

betreffende werkruimte moest zijn maar deze bepaling is uit de arbowet (2007) verdwenen. 

Hoewel uitzicht naar buiten geen wettelijke verplichting is, staat wel vast dat het de kwaliteit 

van de werkomgeving verhoogt en het een positieve invloed heeft op het algeheel 

welbevinden, de gezondheid en tevens op de productiviteit. Dit geldt des te meer wanneer 

uitzicht op een ‘groene omgeving’ kan worden geboden en de weerssituatie kan worden 

waargenomen. 


In het navolgende wordt besproken welke fysieke aanpassingen van de werkplek opstelling en 

de werksituatie tot verbetering van de werkhouding kunnen leiden. 

Hierbij wordt zowel aandacht besteed aan het gebruikte meubilair, de opstelling en de 

instellingsmogelijkheden daarvan als ook aan de voorzieningen en hulpmiddelen en de wijze 

waarop deze worden ingezet. 

Meubilair 

Bij advisering over het te gebruiken meubilair moet worden nagegaan op welke wijze de uit te 

voeren taken het beste kunnen worden ondersteund met meubilair. Is er sprake van een vaste, 

individuele werkplek dan is volledige verstelbaarheid van het bureau geen directe noodzaak 

en moet alleen worden beoordeeld of éénmalig de juiste positie kan worden ingesteld. 

Bij wisselwerkplekken (flexplekken) of bij regelmatige interne verhuizingen is de noodzaak 

voor een in hoogte verstelbare tafel wel aanwezig (62-82cm). Dat wil zeggen dat de 

medewerker zelf op eenvoudige wijze de hoogte kan verstellen. Dit kan handmatig door 



middel van een slinger of met een elektromechanische bediening. Deze laatste mogelijkheid 

blijkt in de praktijk de beste garantie voor juist en effectief gebruik terwijl de aanschafprijzen 

in de regel niet veel behoeven te verschillen. 

Afwisseling in houding bij beeldschermwerk is nodig om lichamelijke klachten te voorkomen. 

Naast het zittend werken is het afwisselen met staand werken met de zit/stawerktafel aan te 

bevelen. De hoogte van het werkblad is hierbij 62 – 128cm. Het gebruik, de maten en vormen 

staan aangegeven in NPR 1813 - 2004 en NEN 2441. 

De hoogte van het werkblad moet zodanig zijn dat bij ontspannen zitten op de juiste hoogte de 

onderzijde van de punt van de elleboog gelijk is met de bovenkant van het bureaublad. 

Het gebruik van een voetenplank is een hulpmiddel en dient alleen te worden toegepast 

wanneer er geen andere oplossing is. Werktafels met een vaste hoogte kunnen ook worden 

ingezet wanneer er slechts kortdurend aan wordt gewerkt. 

Bij het bepalen van de hoogte van stoel en werktafel wordt in de regel uitgegaan van de 

bovenzijde van het tafelblad als werkhoogte. Dit geldt voor schrijven en lezen maar typen 

vindt meestal op een andere hoogte plaats. Dit is afhankelijk van de dikte van het toetsenbord. 

Is typen de hoofdmoot van de uit te voeren activiteiten dan zal niet de hoogte van het 

bureaublad als uitgangspunt moeten dienen maar de hoogte van het toetsenbord. Wanneer 

schrijven en typen in vergelijkbare mate deel uit maken van de taak dan is het uitermate 

onhandig wanner dit op verschillende hoogten moet gebeuren. Een zo dun mogelijk 

toetsenbord is dan aan te bevelen. Er zijn al goede toetsenborden in de handel met een dikte 

van 2 centimeter of minder. 

Overigens zal men eerst de stoel op de juiste zithoogte afstellen en daarna aan de hand van 

het bovenstaande de bureaubladhoogte instellen. 

Wanneer zithoogte en bureauhoogte c.q. typehoogte goed op elkaar zijn afgestemd, moet men 

eventueel aanwezige voetjes van het toetsenbord inklappen teneinde de vingers bij het typen 

in een zo ontspannen mogelijke positie te houden en te voorkomen dat de handen omhoog 

gehouden worden. Het gebruik van de toetsenbordpootjes is mogelijk ingegeven door het 

gebruik van hoge werktafels in het verleden waarbij door de oplopende stand van de 

onderarmen de achterste toetsen minder goed bereikbaar waren bij een horizontaal staand 

toetsenbord. 

In de praktijk worden bureaubladen in diverse vormen aangetroffen. De meest voorkomende 

zijn rechthoekige, rechthoekige met een vorm van uitsparing daarin en 

hoekopstellingen. Bij de rechthoekige vorm met uitsparing moet worden 

nagegaan of de straal van de uitsparing voldoende groot is om het mét de 

op de stoel aanwezige armleggers mogelijk te maken voldoende aan het 

bureau aan te schuiven. ‘Voldoende’ is hierbij zodanig dat met de 

armen in 

ontspannen positie en de ‘Home’ rij van het toetsenbord niet verder 

dan 10 cm van de rand van het bureau getypt kan worden. 

Voor hoekopstellingen geldt in feite het zelfde. Dit houdt in dat de 

hoek afgeschuind dient te zijn. Er is ongeveer 60 cm recht stuk of 

flauwe bocht in de hoekopstelling nodig om een goede zitpositie in de hoek te kunnen 

bereiken. Is dit niet het geval dan kan eventueel met een hoekopvulelement gewerkt worden. 

De breedte van de stoel inclusief armleggers is hierbij maatgevend. 



In de DINED tabel welke in 2003 werd uitgegeven, zijn de recente antropometrische 

gegevens opgenomen waaruit voor drie verschillende leeftijdscategorieën de bijbehorende 

lichaamsafmetingen kunnen worden afgelezen als gemiddelde waarde met hun 5- en 95percentielwaarden. 

Hiermee kan zo nodig in ‘maatwerk omstandigheden’ de precieze afmeting van een meubel 

worden berekend. In de praktijk zal men echter meestal met meubilair werken dat standaard in 

de handel verkrijgbaar is. 

In de Nederlandse praktijkrichtlijn (NPR 1813; 2004/Tabel A Dutch Work chair) worden de 

maten en versteltrajecten gegeven van bureaustoelen waarmee een zo groot mogelijk deel (ca. 

95%) van de Nederlandse beroepsbevolking een goede zitpositie kan instellen o.a. zithoogte 

41 – 55cm). Een bureaustoel die voldoet aan de eisen conform de NEN-EN 1335, het 

Europese compromis, zou voor slechts ongeveer de helft van de Nederlandse 

beroepsbevolking een goede positie en ondersteuning geven. 

Enkele relevante gegevens uit de Dined-tabel 2004 zijn hieronder ter illustratie opgenomen: 

! " 

# "$ $ ! "# 

!% ! $ ! " % ! 



! ! $ % " ! $ " ! ! 

$ & "# # % % ! % 

' ! $ $ ! $ ! 

( ) %! $ % $ 

( ) # ! "# ! 

% ( ) # # $ ! $% ! " 

" ( ) # # #! " #$ # " 

( ) $ " $ ! ! ! % $ 

# & & !% # ! # ! ! " 

& % % " " % ! 

(' & $ % # # # # ! # 

% (' & $ ! $ # $ # " $ $ 

#" & # ! $ # ! # " ! 

# & #% % " " 

## )( & & $ $ # !% $ # $"$ # % 

# )() ! $ # "% " # 

• * + ) ,-+./ )) 0-1.+ ,23.4 5262.7 ) ,-+ 

• 1 ' +2 #""! 3 & 2 %% 

• 8 + '- 8 

• 9 ) &:: : ': 

, ,-+ ' & ' & ' 

; + '- ' 

Enkele voorbeelden van verstelbaar kantoor meubilair: 

In figuur 5.1. zijn elementen weergegeven welke deel kunnen uitmaken van een beeldscherm 

werkplek. De werkplek is voorzien van een in hoogte verstelbaar beeldscherm en een 

documenthouder welke tussen het beeldscherm en het toetsenbord is geplaatst. In het geval 

dat de verstelmogelijkheden van het bureau niet toereikend zijn, kan gebruik gemaakt worden 



van een voetensteun. Deze dient voldoende ruimte te bieden om de voeten 

volledig op te kunnen zetten. 

De beste positie voor het plaatsen van het beeldscherm is zodanig dat bij kijken naar het 

centrum van het beeld het hoofd ten opzichte van de horizontaal ca. 15° voorover gebogen is. 

Hierdoor valt alle informatie op het beeldscherm binnen het blikveld van de medewerker; ca. 

25° naar boven en beneden van de kijkrichting. In de praktijk komt dit er op neer dat het 

scherm zodanig wordt opgesteld dat men – rechtop zittend – nog over de bovenrand van het 

scherm heen kan kijken. 

Wordt nog regelmatig naar het toetsenbord gekeken – bijvoorbeeld omdat men niet blind typt 

– dan kan het scherm iets lager geplaatst worden. Algemeen geldt dat een iets naar beneden 

gerichte blik de meest ontspannen positie van het hoofd oplevert. 

Bij gebruik van wisselwerkplekken (flexplekken) in combinatie met vaste beeldschermen is 

voldoende verstelbaarheid daarvan bijvoorbeeld d.m.v. een goede monitorarm noodzakelijk. 

(bron: Bakker & Elkhuizen) 

Figuur 5.1. Voorbeeld van een beeldschermwerkplek waarbij: 

- 1. de stoel- en tafelhoogte zodanig zijn ingesteld dat de armsteunen op gelijke hoogte zijn 

met toetsenbord of werkvlak en de schouders ontspannen zijn; 

- 2. de kijkafstand afhankelijk is van de schermen tekengrootte (in de regel 50-90 cm); 

- 3. het beeldschermvlak haaks op de kijklijn is geplaatst; 

- 4. het scherm op een zodanige hoogte is geplaatst dat de kijkhoek ca. 15° is (hoek tussen 2 en 

4). In de praktijk komt dit meestal overeen met bovenrand scherm ca. 10 cm onder ooghoogte; 

- 5. met een documenthouder wordt gewerkt (met name wanneer ook veel van papieren 

documenten wordt gewerkt) die tussen het beeldscherm en het toetsenbord is geplaatst. 

CRT versus LCD/TFT 

Met de introductie van de LCD (Liquid Chrystal Display) en TFT (Thin Film Transistor) 

technieken worden de conventionele CRT (Cathode Ray Tube) beeldschermen steeds meer 

vervangen door beeldschermen waarin deze nieuwe technieken zijn verwerkt. Waren er in het 

begin met deze techniek nog moeilijkheden om hier ook bij een grotere kijkhoek ten opzichte 

van het schermvlak nog goed op te kunnen zien, tegenwoordig is hier nauwelijks nog verschil 

met de CRT-schermen. Ook de grotere maten (momenteel tot een diagonaal van ca. 22 inch) 

zijn reeds op de markt (LCD televisietoestellen zijn er overigens al in aanmerkelijk grotere 

maten). TFT-schermen hebben uit ergonomisch oogpunt een aantal voordelen ten opzichte 

van de CRT-buizen. TFT-schermen zijn opgebouwd uit vele honderdduizenden tot miljoenen 

kristallen (beeldpunten of pixels) welke ieder apart worden aangestuurd. Op deze wijze wordt 



de informatie in één keer op het scherm gezet en ververst. Dit in tegenstelling tot de CRTschermen 

waarbij de informatie met een elektronenstraal op het – fluorescerende – scherm 

geschreven wordt. De frequentie waarmee dit gebeurt, wordt verversingsfrequentie genoemd. 

Ligt deze frequentie te laag (< 70 Hz) dan kunnen daarvoor gevoelige personen dit 

waarnemen als flikkering (‘flicker’) hetgeen erg vermoeiend is voor de ogen. Een hogere 

opfrisfrequentie kan hierbij helpen maar een zekere vorm van ’flicker’ zal in de meeste 

gevallen blijven bestaan. Een voordeel van de TFT-schermen is dat de informatie vrij is van 

deze flikkeringen en haarscherp. Ook hebben ze door de speciale coating en het geheel vlakke 

scherm minder last van reflecties ten gevolge van ramen, verlichting en andere heldere 

vlakken dan veel conventionele schermen. Extra voordelen zijn verder nog de veel geringere 

ruimte die deze schermen op het bureau innemen (vandaar ook dat voor een TFT-scherm 1 m² 

werkplekruimte moet worden gereserveerd terwijl dit voor een CRT-scherm 2 m² bedraagt) en 

de lagere warmtelast. Een TFT-scherm verbruikt, afhankelijk van type en grootte, ongeveer 

50-150 watt minder dan een CRT-scherm. 

Door de zeer platte afmetingen van de schermen, worden ze tegenwoordig op grote schaal 

toegepast in draagbare schootcomputers (laptops, notebooks, etc.). 

Schootcomputers / laptops 

Het gebruik van schootcomputers brengt een specifiek probleem met zich mee betreffende de 

werkhouding. Omdat scherm en toetsenbord bij een laptop aan elkaar vast zitten, wordt een 

opstelling zoals hiervoor beschreven onmogelijk. De wetgever heeft dit ook onderkend en 

beperkingen gesteld aan de tijd die zonder aanvullende voorzieningen met een laptop gewerkt 

mag worden. Zie ook hoofdstuk 2 ‘Wetgeving’ hierover. Teneinde toch gedurende langere 

tijd met laptops te kunnen werken, zijn hulpmiddelen ontwikkeld waarmee een vergelijkbare 

opstelling als met een conventionele, stationaire werkplek kan worden bereikt. Hiertoe zijn 

laptophouders op de markt gebracht. Samen met het gebruik van een separaat toetsenbord is 

het effect zoals in bijgaande figuren is weergegeven. 

Bron: BakkerElkhuizen Bron: BakkerElkhuizen 

Doordat het gewicht van de laptophouders laag is gehouden (430 gram voor de ErgoQ2) en er 

ook goede, lichte en platte toetsenbordjes op de markt zijn zoals bijvoorbeeld het IBM 

Travelkeyboard dat nog geen 500 gram weegt en maximaal 2 cm dik is, kan op deze wijze een 

gemakkelijk meeneembaar setje worden samengesteld. Daarmee kan dan ook op plaatsen 

buiten het eigen kantoor een zo goed mogelijke werkhouding worden bereikt. 



Wanneer gemakkelijke verplaatsbaarheid geen vereiste is, kan ook gebruik worden gemaakt 

van een stationaire, niet inklapbare laptophouder; eventueel gecombineerd met een 

zogenaamd docking station. Aan dit docking station worden de netvoeding, netwerk, printer, 

externe muis en toetsenbord, e.d. aangesloten. De laptop behoeft dan bij aankomst op de 

werkplek slechts ingeklikt te worden waarna deze gereed is voor gebruik. De genoemde 

aansluitingen behoeven dan niet telkens aan- en afgekoppeld te worden. 

Figuur… voorbeeld van een mobiele set voor gebruik met een laptop computer. Figuur .. Voorbeeld van een laptopopstelling waarmee een goede werkhouding wordt bereikt 

Van belang is ook dat het separaat gebruikte toetsenbord niet te veel verschilt van het 

laptoptoetsenbord zelf. Gebruikers zullen in de regel bij werkzaamheden van kortere duur niet 

de zojuist beschreven opstelling opzetten maar bijvoorbeeld voor het ophalen van 

elektronische post, iets demonstreren, opzoeken of bij presentaties het toetsenbord van de 

laptop zelf gebruiken. Wanneer men bij wisseling tussen beide werkopstellingen niet steeds 

weer aan het andere toetsenbord behoeft te wennen door bijvoorbeeld een andere 

toetsindeling of een andere aanslaggevoeligheid, zal dit sneller tot acceptatie en gebruik van 

een dergelijke combinatie leiden. 

Het toenemende gebruik van de schootcomputer heeft mogelijk mede tot het besef geleid dat 

de positie van de externe muis bij de conventionele standaard toetsenborden voor 

rechtshandige mensen niet zo gunstig is. Bij het gebruik van een externe muis moet de rechter 

arm ten gevolge van de positionering van functietoetsen, pijltjestoetsen en het numerieke 

toetsenblok ter rechterzijde van het ‘typemachine’-deel van het toetsenbord ver naar opzij 

worden gebracht (abductie van het schoudergewricht). Dit kan tot overbelasting van spieren 

en pezen in schouder en arm leiden en daarmee tot het ontstaan van klachten aanleiding zijn. 

Teneinde de afmetingen van de schootcomputer zo compact mogelijk te kunnen houden, heeft 

men gekozen voor een andere indeling van het toetsenbord. Hierbij zijn de zojuist aangeven 

onderdelen functietoetsen, pijltjestoetsen en het numerieke toetsenblok op een andere wijze in 

het toetsenbord geïntegreerd. 



Foto: IBM - extern laptoptoetsenbord Foto: Ergodirect - klein toetsenbord Foto: Microsoft - full size 

De rechterarm komt bij het gebruik van een externe muis hierdoor in een veel minder 

gespannen positie (zie onderstaande figuren) en is in feite vergelijkbaar met de armpositie van 

linkshandigen bij het gebruik van een externe muis. 


Deze mogelijke verbetering geldt uiteraard voor zowel een standaard beeldschermopstelling 

als ook voor die bij gebruik van een schootcomputer. 

Werkhoogte 

In het hoofdstuk waarin de opstelling van het bureau werd besproken, is aangegeven dat de 

dikte van het bureaublad niet meer dan 5 cm mag bedragen. Dit heeft tot doel om bij nog 

voldoende beenruimte de armen en schouders in een zo ontspannen mogelijke positie te 

kunnen brengen tijdens het typen. Om dezelfde reden moet ook het toetsenbord zo plat 

mogelijk worden uitgevoerd omdat bij typewerk nu eenmaal de hoogte van het toetsenbord 

bepalend is voor de werkhoogte en dit in feite moet worden opgeteld bij de bureaubladdikte. 

Ook wanneer het werk bestaat uit een combinatie van typen, schrijven en lezen is het van het 

grootste belang dat typehoogte en schrijfhoogte elkaar zo dicht mogelijk benaderen. Voor het 

creëren van een goede leespositie staan ook andere oplossingen ter beschikking zoals een 

documenthouder of lessenaar. 

Stand van de handen 

Voor elk type beeldschermwerkplekopstelling geldt dat bij het werken met een toetsenbord 

en/of een ander invoermiddel, de stand van de handen de neutraalstand van het polsgewricht 

zo dicht mogelijk moet kunnen benaderen. Als voorbeeld is in onderstaande figuur 

aangegeven hoe de positie van de hand en de arm ten opzichte van het toetsenbord de 

spieractiviteit van de polsstrekkers in de onderarm beïnvloeden. Deze spieractiviteit is een 


80 

70 

60 

50 

40 

30 

20 

10 


maat voor de spierbelasting tijdens de uitgevoerde handelingen en daarmee voor de kans op 

overbelasting en het ontstaan van klachten. Duidelijk is dat wanneer arm en hand op 

toetshoogte worden gebracht en de pols dus meer de rechte lijn benadert (B) de spieractiviteit 

lager is dan wanneer de pols tijdens het typen in extensie wordt gehouden (A, C). Dit treedt 

bijvoorbeeld op bij het gebruik van een (te) dik toetsenbord of een toetsenbord zonder 

steunvlak voor de voorste rij toetsen (A) of wanneer de pootjes onder het toetsenbord worden 

uitgeklapt en de onderarm op het bureaublad wordt afgesteund (C). 

0 

Bron: BakkerElkhuizen 

A B C 

Een neutrale stand van de pols is dus te bereiken door een dun toetsenbord te gebruiken of bij 

gebruik van een dikker toetsenbord de zithoogte aan te passen en de onderarmen af te steunen 

op de armleggers van de bureaustoel. Deze dienen dan op typehoogte te zijn ingesteld. 

Een voorbeeld van een heel plat toetsenbord (16 mm; in het midden van het toetsenbord bij de 

‘home’-rij gemeten) is hieronder weergegeven waarbij tevens de muis van de hand kan 

worden afgesteund op het steunvlak voor de toetsen. Dit helpt om de polsstand te verbeteren. 


Bron: BakkerElkhuizen 


Ook het opzij draaien van de polsen geeft een hogere belasting van pezen en spieren en - 

evenals de opwaartse polsstand (extensie) - een grotere druk op de carpale tunnel. Dit kan dus 

bijvoorbeeld het geval zijn wanneer een toetsenbord van kleinere afmetingen dan ‘full-size’ 

gebruikt wordt (zie ook hoofdstuk 4.2.1.5). Ook hier geldt dat hoe meer de pols in een rechte 

positie staat hoe lager die druk wordt en hoe minder kans op klachten. In onderstaande figuren 

is te zien dat ten gevolge van de aanwezigheid van het touchpad in het midden van het 

steungedeelte bij het linker toetsenbord de stand van de pols bijna automatisch gunstiger is 

dan bij het rechter toetsenbord dat geen touchpad en ook geen steungedeelte heeft (positie A 

in bovenstaande figuur). 


Ook zijn er toetsenborden op de markt welke in het midden gesplitst zijn waarbij beide helften 

zowel in het horizontale als in het verticale vlak in meer of mindere mate gedraaid zijn. Dit 

geeft zowel minder kans op een zijwaarts gedraaide stand van de pols als ook beperkt het de 

rotatie van de onderarm. Dit type toetsenbord vergt wel gewenning. 



Muisgebruik 

In de regel kan worden volstaan met een standaard, symmetrische muis. Een aangepaste muis 

kan worden toegepast in specifieke gevallen zoals bijvoorbeeld bij een fysieke 

bewegingsbeperking of manifeste klachten in hand, arm en/of nek/schouderregio. Voldoende 

afwisseling bijvoorbeeld door gebruik van verschillende invoermiddelen afgewisseld met het 

gebruik van sneltoets combinaties kan helpen om klachten te voorkomen (zie ook hoofdstuk 

3.2.1 en 4.2.1) 

Het gebruik van zogenaamde ‘intelligente’ muis software die de bediening van de muis 

zodanig kan instellen dat bijvoorbeeld automatisch geklikt wordt als de muisbeweging stopt 

of die het verplaatsen van tekst met de muis zodanig regelt dat niet steeds de knop ingedrukt 

behoeft te worden, kan helpen om de spierbelasting ten gevolge van muisgebruik te 

verminderen. 

De zogenaamde ‘Hoverstop’muis waarschuwt tegen onnodige statische spieraanspanning 

door te gaan trillen wanneer de muis ‘te lang’ wordt vastgehouden zonder activiteit. Door 

TNO uitgevoerd onderzoek laat zien dat de hand ca. 25% minder tijd op de ‘trilmuis’ ligt en 

dat het gebruik hiervan niet ten koste gaat van de productiviteit. 

Dynamisch zitten 

Er komen steeds meer – ook wetenschappelijke – aanwijzingen beschikbaar dat regelmatig 

van zithouding en –positie wisselen de kans op het ontstaan van klachten vermindert. Een 

toepasselijke kreet in dit verband is dan ook: ‘De ideale werk/zithouding is de volgende’ 

Een bureaustoel die een mogelijkheid tot bewegen bezit (‘bracing’ = bewegen met vaste 

zithoek; ‘synchro’= bewegen met variërende zithoek) zou daarom beter zijn dan een stoel die 

die mogelijkheid niet heeft. 

Uit onderzoek dat door TNO Arbeid recent werd uitgevoerd, blijkt 

echter dat slechts 9% van de kantoorwerkers de ‘beweegstand’ van 

hun bureaustoel gebruikt. Daarnaast blijkt uit dat zelfde onderzoek 

dat de meeste kantoorwerkers (61%) de instellingen van hun stoel 

zelfs nooit veranderen. Eenvoudige en pictografische informatie op 

de stoel zoals op bijgaande illustratie is dan ook een belangrijke 

vorm van instructie. 

Voorkomen immobiliteit 

- Bewegen 

Maatregelen om de nadelige effecten van te weinig beweging tijdens de werkzaamheden te 

beperken of te voorkomen kunnen bijvoorbeeld zijn: 

- voldoende variatie in de uit te voeren taken en 

- evenwichtig samengestelde taken waarbij zowel statische als dynamische componenten in 

het takenpakket zijn verwerkt. 

- toepassing van een zit-sta werkplek kan in voorkomende gevallen ook uitkomst bieden. 

Dit laatste bijvoorbeeld in het geval van de laptop-servicemedewerker waarbij een stawerkplek 

wordt gebruikt bij het ontvangen van de klant en het bespreken van het probleem 

waarna de werkplek tijdens de reparatie, indien gewenst, op zithoogte kan worden ingesteld. 

- Pauzes 

Naast fysieke mogelijkheden om tot een meer dynamisch werkpatroon te komen kunnen ook 

middelen van meer organisatorische aard een bijdrage leveren welke dus ook bij de 



inventarisatie moeten worden meegenomen. Het in het werkritme inbrengen van voldoende 

pauzes geeft bijvoorbeeld de gelegenheid om tijdens perioden van langdurig ingespannen 

werken de statisch belaste spiergroepen even te ontspannen, mogelijk wat rek/strekoefeningen 

te doen teneinde eventueel aangedane spieren te trainen en een tijdens het ingespannen 

werken er ingeslopen minder goede werkhouding weer even te corrigeren. Teneinde het 

pauzeren zo effectief mogelijk te laten zijn, kan men het beste regelmatige micropauzes 

(bijvoorbeeld elk kwartier ca. 15-30 seconden) afwisselen met water/koffie/theepauzes. De 

door de wetgever vereiste pauze van 15 minuten per 2 uur werk is voor intensief 

beeldschermwerk echt onvoldoende. 

Veel mensen blijken in de praktijk zo geconcentreerd te kunnen werken dat ze niet alleen de 

omgeving kunnen buiten sluiten maar ook hun pauzes daarbij vergeten. Een hulpmiddel zoals 

pauzesoftware kan voor deze medewerkers een uitkomst bieden. Veel van deze programma’s 

bieden tevens een variatie aan rek- en strekoefeningen. Een kleine waarschuwing is hierbij 

wel op zijn plaats. Zeker mensen met klachten moeten voorzichtig zijn met de zwaarte van de 

oefeningen. Bij onzekerheid hierover is overleg met fysiotherapeut of (bedrijfs)arts aan te 

bevelen. 

Uit de praktijk is bekend dat het introduceren van pauzesoftware zonder goede voorlichting en 

begeleiding dikwijls tot irritatie leidt bij de gebruikers. Hierdoor kan het meer kwaad dan 

goed doen. Bij beschikbaarstelling aan alle medewerkers moet dit dan ook begeleidt worden 

d.m.v. een goede voorlichting. In veel gevallen ziet men echter ook dat gebruik van 

pauzesoftware alleen geadviseerd wordt wanneer daadwerkelijk klachten zijn opgetreden en 

de bewuste medewerker(s) de noodzaak van het gebruik ervan aan den lijve ondervinden. 

- Sneltoetscombinaties 

Veel toepassingssoftware maakt gebruik van muiscommando’s voor aansturen en navigatie. 

Aangezien continu gebruik van de muis belastend kan zijn voor de spieren en pezen van hand 

en arm, is het zinvol om ook in deze belastende activiteit variatie aan te brengen. Wanneer dit 

softwarematig (nog) niet mogelijk is, kan het muisgebruik worden afgewisseld met andere 

invoermiddelen zoals bijvoorbeeld de touchpad, de trackpoint of door middel van 

sneltoetscombinaties. Sneltoetscombinaties zijn er voor zeer veel commando’s en handelingen 

en vele toepassingen. Er zijn hulpmiddelen en (zelf)educatiematerialen op de markt om de 

relevante sneltoetscombinatie voor een bepaalde activiteit / medewerkers te bepalen en zich 

eigen te maken. 

Voorbeelden van sneltoetscombinaties zijn als bijlage 1 in hoofdstuk 8 opgenomen. 

- Spraakherkenning 

Een computer kan tegenwoordig niet alleen met de bekende invoermiddelen worden bestuurd 

maar ook met spraak. Er zijn spraakherkenningsprogramma’s zoals Dragon Naturally 

Speaking op de markt die inmiddels goed voldoen. Zo zijn ze verkrijgbaar in verschillende 

talen waaronder in het Nederlands terwijl ook al gemakkelijk van de ene taal naar de andere 



kan worden omgeschakeld. Het inleren van het programma blijft echter een tijdrovende en 

zeer consequent uit te voeren werkje; bij voorkeur met een goede ondersteuning door een 

instructeur. Houdt rekening met een volle werkweek zeer secuur herhalen, corrigeren en 

oefenen. Het resultaat is dan echter ook zeer goed. Bij een ‘schone bibliotheek’ kan de 

herkenningsgraad oplopen tot ruim boven de 95%. Mede door de mogelijkheid om macro’s 

aan te maken waarmee commandoreeksen met één spraakopdracht kunnen worden uitgevoerd, 

kan het werken met spraakherkenning zelfs efficiënter werken dan met de traditionele 

invoermiddelen. Ook kunnen hierdoor ontwerpfouten in de software nogal eens worden 

‘omzeild’. 

Als gevolg van de intensieve startperiode zijn mensen zonder klachten dikwijls niet 

gemotiveerd genoeg maar blijkt dit middel in de praktijk met name voor mensen met fysieke 

RSI/CANS-achtige klachten een goed alternatief te kunnen zijn om toch in het arbeidsproces 

actief te kunnen blijven. Mensen met psychische klachten kunnen vaak niet het geduld en de 

consequente aanpak opbrengen om dit traject tot een goed einde te brengen. 

Nadat de klachten verdwenen zijn, wordt dikwijls een balans gevonden tussen het gebruik van 

toetsenbord, muis en spraakherkenning. 

Visuele beperkingen en dyslexie 

Bij de bespreking van speciale software om het gebruik van de computer gemakkelijker te 

maken, kan zeker ook genoemd worden software die mensen met een visuele beperking en/of 

dyslexie kan ondersteunen. Voorbeelden hiervan zijn onder andere SPIKA en OMNIPAGE. 

Ook blinden kunnen met speciale braillevoorziening zoals brailleregels en bijbehorende 

printers prima in de werkomgeving worden ondersteund. 

Voorlichting 

Naast het beschikbaar stellen van de juiste voorzieningen is het heel belangrijk om ook – 

herhaaldelijk - voorlichting over het gebruik daarvan te geven. Uit het hierboven aangehaalde 

onderzoek van TNO Arbeid bleek namelijk ook dat 13% van de kantoorwerkers die géén 

voorlichting hadden gehad hun stoel ‘af en toe’ instellen, terwijl 41% dit doet van de 

medewerkers die wél voorlichting over het instellen van de werkplek kregen. 

Bron: TNO Arbeid 

Als onderdeel van een totaal pakket aan mogelijke maatregelen om de risico’s van fysieke, 

werkpositie gerelateerde aspecten te beperken, moet dus worden geprobeerd om meer 



beweging en dynamiek in het werk te brengen. Dit kan worden bereikt door enerzijds 

medewerkers te stimuleren om de dynamische mogelijkheden van hun meubilair zoals de 

beweegstand van de stoel of een zit-sta werkplek meer te gebruiken. Anderzijds moeten 

medewerkers via het inbrengen van kwalitatief goede (micro)pauzes en waar mogelijk een 

diversiteit aan taken met verschillende mogelijkheden tot bewegen tot voldoende afwisseling 

in houding en beweging worden gestimuleerd. Ook introductie van elementen zoals centraal 

printen en kopiëren, een centrale postkamer of informele zitjes kunnen medewerkers mogelijk 

tot meer bewegen aanzetten. 

5.3. Beheersen van de risico’s ten gevolge van gebruikte hardware en software / toepassingen 


De grootte van het beeldscherm is mede bepalend voor de optimale kijkafstand. Hierbij kan 

de volgende tabel als hulpmiddel dienen. Hierin zijn bij verschillende beeldschermformaten 

de bijbehorende, optimale kijkafstanden gegeven en de tekengrootte die voor een goede 

leesbaarheid op die afstand noodzakelijk is. Ook zijn de bij een bepaalde schermgrootte nog 

acceptabele kijkafstanden vermeld. Voor die afstanden is steeds ook de nog net acceptabele 

minimum tekengrootte weergegeven. In de tabel is tevens opgenomen op welke resolutie 

schermen van deze beeldformaten in de regel zijn ingesteld. Aangezien de ingestelde resolutie 

bepalend is voor de grootte van de tekens op het scherm kan het dus noodzakelijk zijn om 

deze, de resolutie dus, of de kijkafstand aan te passen in verband met de leesbaarheid. Toch 

kan bij gelijkblijvende resolutie de tekengrootte nog worden aangepast door een andere dpi 

instelling te kiezen (zie fig. 5.3.1.). 

Beeldschermdiagonaal Bijbehorende resolutie Optimale (acceptabele) 

kijkafstand 

Optimale (acceptabele) 

bijbehorende tekengrootte in 

mm 

14 inch 600 x 480 50 cm (50-70 cm) 2,9 – 3,2 (2,3 – 3,3) 

15 inch 800 x 600 60 cm (55-75 cm) 3,4 – 3,8 (2,6 – 3,6) 

17 inch 1024 x 768 70 cm (60-85 cm) 3,9 – 4,4 (2,8 – 4,0) 

19 inch 1152 x 864 80 cm (65-95 cm) 4,4 – 5,2 (3,1 – 4,5) 

21 inch 1280 x 1024 90 cm (75-105 cm) 5,0 – 5,8 (3,6 – 5,0) 

Voor de verhouding tussen tekengrootte en kijkafstand worden verschillende verhoudingen 

opgegeven variërend tussen 1 op 150 en 1 op 200. Het Arbo Informatieblad over 

beeldschermwerk (AI-2) volgt de NEN-EN 9241-3 waarin 1 op 170 wordt aangehouden. De 

gegevens in de tabel zijn hierop gebaseerd. Men zit hiermee aan de veilige kant d.w.z. dat de 

tekens relatief groot zijn ten opzichte van de kijkafstand. Een verhouding van 1 op 200 

(hoofdlettergrootte van 3 mm op een kijkafstand van 60 cm) tot 1 op 250 levert in de regel 

ook zeer goed leesbare plaatjes op en rekent wat gemakkelijker dan 1 op 170. 



Op moderne machines met zeer hoge resoluties (1600x1440) kunnen sommige mensen wel in 

een verhouding van 1 op 400 zitten turen hetgeen veel vermoeiender is. 

Een probleem van TFT-schermen kan wel zijn dat de scherpste beeldkwaliteit bereikt wordt 

bij de ‘eigen voorkeursresolutie’ wat vaak de hoogste resolutie is.Instellen op een lagere 

resolutie kan dan een minder scherp beeld opleveren. Vaak levert de resolutie 2 stapjes terug 

instellen eventueel in combinatie met een ‘large DPI-setting’ dan een heel acceptabel en ook 

nog leesbaar resultaat op. 

Figuur 5.3.1. Instelmogelijkheid van resolutie en DPI instelling. 



Ook enkel het vergroten van de lettergrootte kan de leesbaarheid aanmerkelijk vergroten: 

Deze instelling beïnvloedt echter alleen de Windows gerelateerde velden; dus niet de tekst in 

tekstverwerkers. Hierin kan men echter zelf door een ander font of een grotere fontgrootte in 

te stellen een en ander aanpassen. De DPI-instelling beïnvloedt alle tekst. 


Teneinde het werken met de gebruikte software te vergemakkelijken kan bijvoorbeeld gebruik 

worden gemaakt van beter leesbare tekensets. Zo zijn fonts als Verdana, Arial en MS 

SansSerif beter leesbaar dan Times New Roman, Bookman of Courier. Dit heeft te maken met 

de lengte-breedte verhoudingen, de spatiëring en het feit of er gewerkt wordt met een vaste 

tekenbreedte of proportioneel schrift en het gebruik van schreefjes. Dit zijn de ‘opsierende’ 



open neerhaaltjes aan de letters die de karakters wat speelser moeten maken. Dit speelt met 

name bij de lagere resoluties. Bij het hoge oplossende vermogen van drukwerk speelt dit nog 

nauwelijks een rol meer. Een breed font zoals Verdana kan worden toegepast wanneer 

bijvoorbeeld met meer schermen tegelijk gewerkt wordt of wanneer met meer personen achter 

een beeldscherm gewerkt wordt (instructie). 

Hieronder zijn enkele voorbeelden gegeven in 12-punts en in 8-punts karakters die een en 

ander demonstreren: 

__________________________________________________________________________ 

+ ' 4 #& + & & 

' ' 5 & 3 ) 


eigenschappen van de fonts ook goed naar voren. 

___________________________________________________________________________ 

Ten aanzien van de lay-out van het scherm moet gezorgd worden voor een logische opbouw 

en voor een zo rustig mogelijk beeld in de zin van het vermijden van onnodige informatie, 

goed uitgelijnde informatie of actieblokjes, zo min mogelijk verschillende ‘tabs’, e.d. 

Voorbeelden van een rommelige schermopbouw zonder logische structuur (links) en van een opbouw met een 

uitlijning volgens een rasterstructuur met een duidelijke groepering (rechts) waardoor de informatie veel 

overzichtelijker wordt. Bron: EON 

Anders dan bijvoorbeeld typen en grootte van het gebruikte font zijn de genoemde aspecten 

echter dikwijls niet gemakkelijk door de gebruiker te beïnvloeden. 

In deze categorie ‘moeilijk te beïnvloeden aspecten’ vallen ook schermobjecten die 

nauwkeurig mikken of onnodig veel klikken met de muis noodzakelijk maken zoals bij hele 

kleine spinboxen (met de muis bediende pijltjestoetsen) en meerkeuze opties. 

In deze figuur is de ‘Grootte’ d.m.v. 2 spinboxen aangegeven. 

Het is duidelijk dat de muis bij de onderste veel nauwkeuriger 

gepositioneerd moet worden dan bij de bovenste. 

Wanneer bepaalde keuzes moeten worden gemaakt kan dat beter in enkele opties met 

radiobuttons op één scherm worden aangegeven dan door middel van opeenvolgende 

schermen in verschillende lagen. Ook is bij een beperkte keuzemogelijkheid, die verschillende 

keuzes onder elkaar zetten en laten aanvinken, een betere oplossing dan d.m.v. een 

uitklapvenster langs de verschillende keuzes laten scrollen en dan pas een keuze laten 

aanklikken. 



Voorbeeld van een submenu waarin Voorbeeld van een submenu waarin bij een beperkte keuze tgv het 

bij een beperkte keuze slechts 1x gebruik van een uitklapmenu voor het bepalen van de keuze 2x met de 

dmv radiobuttons een keuze behoeft muis geklikt moet worden. 

te worden aangeklikt. 

In veel gevallen blijkt het echter ook mogelijk te zijn om in plaats van muisbewegingen en 

klikken een combinatie van toetsen te gebruiken. Dikwijls werkt het sneller en veelal is dit 

minder belastend voor de ‘muisarm’. Deze zogenaamde sneltoetsen zijn bij veel programma’s 

mogelijk maar soms moeilijk te vinden. Er zijn bedrijven die hiervoor hulpmiddelen 

ontwikkeld hebben die de meest gebruikte sneltoetsen van een bepaalde toepassing bijeen 

brengt waardoor ze gemakkelijk zijn aan te leren. (zie ook hoofdstuk 5.2.4. onder 

‘Sneltoetscombinaties’ en hoofdstuk 8, bijlage 1). 

Veel verschillende lettertypen incl. verschijningsvormen zoals recht en cursief, en 

lettergroottes in het ontwerp van het scherm geven een onrustige indruk. Gebruik niet meer 

dan 2 à 3 verschillende op een scherm. 

Het gebruik van veel verschillende kleuren moet en kan worden beperkt omdat dit 

vermoeiend is voor de ogen. Het gebruik van kleuren moet functioneel zijn. Dit kan 

bijvoorbeeld wanneer verschillende segmenten geaccentueerd moeten worden; bijvoorbeeld 

in een gevisualiseerd productieproces. Meestal kan dit echter ook worden opgelost met behulp 

van diverse grijstinten. Alarmeringen kunnen bijvoorbeeld in rood uitgevoerd worden omdat 

deze direct de aandacht moeten trekken. Ook hiervoor zijn soms echter alternatieven te 

bedenken zoals bijvoorbeeld een groot knipperend vlak met het woord ‘ALARM’ er in 

eventueel gecombineerd met een geluidssignaal. 

Wanneer toch van verschillende kleuren gebruik gemaakt wordt, is het gebruik van kleuren 

met een hoog onderling contrast te prefereren omdat die ook nog te onderscheiden zijn voor 

mensen met een beperkte mate van kleurenblindheid (kleurzwakheid); 8-10% van de 

mannelijke bevolking heeft problemen met het zien van rood en/of groen. Op een zwarte of 

donkerblauwe achtergrond is wit of geel beter dan blauw of rood; op een lichte achtergrond 

zoals wit of oranje is een kleur als geel juist weer slecht zichtbaar. 

5.4. Beheersen van veiligheidsrisico’s 

Zorg zoveel mogelijk voor een structuur in de kantoorruimte ten aanzien van het gebruik van 

kabels en snoeren. Dat wil zeggen dat daartoe geëigende voorzieningen getroffen moeten 

zijn/worden zoals kabelgoten langs de wanden, kabel geleidesysteem aan de bureaus en 

voorzieningen voor eventuele verlenging van snoeren bijvoorbeeld via plafondpendels, 

draadloze systemen voor netwerkaansluitingen, etc. In voorkomende gevallen kunnen snoeren 



op de grond vast getaped worden of via speciale verplaatsbare, platte vloer geleide goten; 

(‘kabelbruggen’). 

Aansluitsnoeren moeten regelmatig worden gecontroleerd op beschadigingen, deugdelijke 

montage, etc. (zie voor de eisen die hieraan worden gesteld: NEN 3140). 

Zorg voor voldoende opbergruimte om losse voorwerpen weg te bergen, zodat deze niet her 

en der verspreid op de grond blijven liggen. Stellingen dienen aan de wand te worden vast 

gezet of aan elkaar geschoord. Daarnaast moet er een solide opstapmiddel zijn voor het 

eventueel op hoogte op/in de stelling plaatsen van materialen. 

Houdt vluchtwegen en blusmiddelen vrij van obstakels. Een opgeruimde, nette ruimte draagt 

hieraan bij. 

Kies voor het nat reinigen (moppen) van gladde vloeren zoals marmer of vinyl bij voorkeur 

een tijdstip buiten de reguliere kantooruren om de kans op uitglijden zo veel mogelijk te 

vermijden. 

Teneinde de kans te vergroten dat problemen ook daadwerkelijk verholpen worden, moet er 

een eenvoudige mogelijkheid zijn om tekortkomingen op het gebied van veiligheid direct te 

kunnen melden bij degenen die verantwoordelijk zijn voor het repareren/herstellen daarvan. 

5.5. Het beheersen van risico’s van de Organisatie van het werk 

Advisering omtrent het ontwerpen en implementeren van stresspreventie programma’s zal in 

de regel niet het werkterrein zijn van de arbeidshygiënist maar eerder van de arbeids- & 

organisatiedeskundige. 

Stress(preventie)programma’s kunnen gericht zijn op het beter laten omgaan van 

medewerkers of organisaties met bestaande belastende factoren (timemanagement, coping 

technieken, e.d.) maar zeker ook op het voorkómen van die factoren. 

Denk hierbij bijvoorbeeld aan aspecten zoals: 

- arbeidstijdenmanagement, 

- gebruik van de juiste criteria bij het vaststellen van geschiktheid voor flexwerk en 

thuiswerk, 

- zorgvuldige communicatie en informatie over relevante onderwerpen, 

- emailgebruik (voorkomen ‘kopiëercultuur’ vaak ingegeven door angst, onzekerheid), 

- goede organisatie van het werk op organisatieniveau én op individueel niveau. 

Deze zijn bedoeld om de individuele medewerker alsmede de organisatie waartoe die behoort 

zo optimaal mogelijk te laten functioneren. 

Hierdoor zal de kans op een te hoge mentale belasting en stress worden verminderd. 

Aspecten die tevens van invloed kunnen zijn op de mentale belasting van medewerkers en die 

ook binnen het adviestraject van de arbeidshygiënist kunnen vallen, zijn: 

- betrouwbare IT structuur 

- snelle responstijden (het opbouwen van een scherm mag niet langer duren dan een 

paar seconden) 

- betrouwbare hardware en software 

- back-up faciliteiten bij problemen of uitval zodat de medewerker zo weinig mogelijk 

in zijn werkzaamheden wordt gestoord 

- stabiele netwerkverbindingen 

- efficiënte Helpdesk 

- toegankelijk, snel en betrouwbaar 

- adequate beveiligingsvoorzieningen als een antivirusprogramma, antispam en firewall 

- inrichting van (flexibele) beeldschermwerkplekken 



- goed op de specifieke taken toegerust meubilair qua functionaliteit en aanpasbaarheid 

voor de medewerker, zonder discomfort 

- uniformiteit in aansluitingen / netwerkverbindingen 

- voldoende faciliteiten als fax, telefoon, printers 

- voorlichting over verantwoord computergebruik, o.a.: 

- zelf managen van de arbeidstijd 

- gevolgen van verkeerd computergebruik voor het ontstaan van stress en RSI/CANS 

- voorkomen / beperken van de gevolgen van stress en RSI/CANS zoals stimuleren 

van rustpauzes, (ontspannings)oefeningen, pauzesoftware, thuiswerkvoorzieningen, 

e.d. 

Naast het treffen van maatregelen op organisatieniveau kan de beeldschermwerker zelf ook de 

risico’s op werkstress beperken door: 

- te voorkomen dat hij te veel gestuurd wordt i.p.v. zelf zijn handelen te bepalen door 

- zelf het initiatief te houden over de inkomende gegevensstroom, doseer de momenten 

waarop de post ‘binnengehaald’ en/of behandeld wordt; vaak is het voldoende om dit 

maar 1 of 2 maal per dag te doen. 

- alleen de post te beantwoorden die er werkelijk toe doet, heel vaak wordt men op de 

distributielijst gezet zonder dat er actie van iemand verwacht wordt. 

- niet te laten zien dat hij on-line is als hij ongestoord wil werken 

- de computer eens uit te zetten wanneer men met andere dingen bezig is 

- een planning te maken van de werken rusttijden, en zich daaraan te houden 

- tijdig hulp in te roepen bij problemen 

-regelmatige contacten met collega’s te onderhouden 

Voorlichting en bewustwording alsmede het beschikbaar stellen van tools en hulpmiddelen 

die zijn afgestemd op de uit te voeren taken en werkzaamheden zijn van essentieel belang bij 

het voorkomen van te veel mentale belasting, langdurig hoge werkdruk en stress. 

Deze inspanning ligt dus zowel bij het management als bij de individuele medewerker. 

Zo is het bijvoorbeeld speciaal in organisaties waar (veel) mobiel en thuis gewerkt wordt heel 

belangrijk dat deze, duidelijk andere, cultuur organisatie-breed geaccepteerd wordt. De 

managementstructuur en wijze van leidinggeven (vertrouwen, verantwoordelijkheid, 

doelstellingen en beoordeling) moeten hierop zijn afgestemd en de medewerkers moeten het 

vertrouwen en de ondersteuning krijgen en ervaren dat deze wijze van werken ook 

daadwerkelijk wordt geaccepteerd. 

5.6. Specifieke vormen van beeldschermwerk 

In hoofdstuk 4.6. werden van een aantal andersoortige beeldschermwerkplekken de mogelijke 

risico’s voor de werknemers besproken welke in de risico-inventarisatie zouden moeten 

worden opgenomen. Het ging hierbij om het fenomeen ‘flexibilisering van de arbeid’ inclusief 

thuiswerken en de niet-administratieve werkplekken balies, kassa’s, call-centers en 

bewakingsloges. 

In dit hoofdstuk zullen maatregelen besproken worden welke in de beschouwde situaties 

risico’s voor de gezondheid en het welbevinden van de medewerkers kunnen voorkomen of 

beperken. 



5.6.1. Flexibel werken, werkplekdeling en thuiswerken 

Het zal duidelijk zijn dat wanneer een organisatie wil overgaan op een vorm van flexibel 

werken, verbetering en optimalisatie van de werkzaamheden / activiteiten die door de 

betreffende organisatie worden uitgevoerd het uitgangspunt moet zijn. Is een dergelijke 

efficiencyslag te maken en kan daarbij helder worden uitgelegd waaruit die efficiency bestaat 

zowel voor de organisatie als ook voor de individuele medewerkers dan zal invoering daarvan 

gemakkelijker verlopen. Zeker wanneer voor beide partijen ‘voordeel te behalen’ is. Het 

voordeel voor de medewerkers kan bestaan uit het feit dat een deel van het werk thuis gedaan 

kan worden zodat de medewerker meer invloed heeft op zijn ‘work-life-balance’ 

(bijvoorbeeld omdat men nu ‘s morgens eerst de kinderen naar school kan brengen, een deel 

van het werk thuis kan doen en dan na de file naar kantoor kan gaan). 

Ook moeten afdelingen of medewerkers niet in een dergelijke flexibiliseringsslag worden 

betrokken voor wie die ‘win-win’ situatie niet zal gelden. Denk bijvoorbeeld aan een callcenter 

binnen een consultancy organisatie. Voor de call-center medewerkers gelden in de 

regel zeer vaste aanwezigheidstijden terwijl de consultants bij uitstek flexibel kunnen werken. 

Laat in dat geval de consultants dus werkplekken delen en geef de call-center medewerkers 

hun eigen vaste werkplek. 

Het uitsluitend overgaan naar een flexibele werkomgeving vanuit een facilitaire vierkante 

meter besparing, leidt doorgaans tot frustratie van leidinggevenden en medewerkers. Er is dan 

wel gewonnen aan financiële besparing voor de facilitaire organisatie maar ingeboet aan 

werkefficiëntie waardoor aan die kant van het bedrijf mogelijk een – groter – verlies 

ingecalculeerd moet worden. 

Bij een goede flexibele werkplek is veel aandacht besteed aan de optimalisering van de 

werkplek. Immers, veel verschillende mensen moeten gebruik kunnen maken van één en de 

zelfde werkplek. Voor de werktafel kan het beste gekozen worden voor elektrische hoogte 

verstelling. Een zit/statafel (62-128cm hoogte instelling vlg NPR 1813-2004) met 

elektromechanische bediening kan ook een goede oplossing zijn. 

Afhankelijk van het soort activiteit kan de werktafel worden voorzien van een visuele 

afscheiding. Als dit slechts behoeft te dienen voor het verhullen van hoogteverschillen tussen 

de bureaus dan kan de hoogte tot ca. 30cm boven het werkblad beperkt blijven. Heeft de 

afscheiding ook een functie ten aanzien van demping van directe geluidsoverdracht of ter 

bevordering van privacy dan kan ook voor hogere afscheidingen gekozen worden. Let wel op 

dat in het kader van sociaal contact, mensen elkaar vanuit de zitpostie kunnen blijven zien. 

De afscheiding is bij voorkeur niet hard en niet glimmend van structuur. Dit geeft 

weerkaatsing van het stemgeluid en kans op reflecties van armaturen en vensters. Akoestisch 

zachte afwerkmaterialen in een matte uitvoering worden hiervoor aanbevolen. 

Verder moet in een flexomgeving ook de nodige aandacht zijn besteed aan de ambiance. Het 

gemis van een 'eigen' werkplek, vraagt om compensatie. De werkomgeving moet fijn zijn om 

in te werken. 

Wanneer medewerkers structureel meer dan 2 uur per dag of 1 dag per week thuis 

beeldschermwerk doen, moet er op worden toegezien dat er thuis ook een ergonomisch 

verantwoorde werkplek wordt gecreëerd. De werkgever is hiervoor verantwoordelijk wanneer 

er een duidelijk omschreven thuiswerkbeleid is opgezet maar ook al als hij zodanige (werk-) 

omstandigheden creëert (flexwerkplekken, uitsluitend werken met laptops, sluiten van 

panden) dat medewerkers zich min of meer ‘gedwongen’ voelen om een substantieel deel van 

hun werktijd thuis te werken. Het is aan te bevelen om m.b.t. het thuiswerkmeubilair met de 

leverancier (b.v. van het eigen kantoor werkplekmeubilair afspraken te maken over levering 

bij medewerkers thuis. In de eerste plaats is men dan ‘verzekerd’ van de juiste 



randvoorwaarden voor een goede werkplek thuis, houdt men de kosten in de hand en straalt 

de werkgever uit dat hij de medewerker uniform ‘waardeert’ of deze nu op kantoor of thuis 

voor hem werkt. 

Bij thuiswerk is verder nog van belang of de sociale context waarin dit gebeurt voldoende 

garanties voor ongestoord werken biedt. Denk daarbij aan aspecten zoals: 

- is er een afgeschermde werkruimte beschikbaar 

- kan ongestoord gewerkt worden zonder ‘ongestructureerde’ afleiding door kinderen, e.d. 

- is een eventuele partner akkoord met het thuiswerken 

Niet voldoen aan deze voorwaarden kan de druk en daarmee de kans op stress aanzienlijk 

doen toenemen (afgeleid raken, irritaties, onvoldoende presteren, werkproblemen, etc.). 

Het beschreven ‘tijden plaatsonafhankelijk’ werken – niet op kantoor werken hoeft zich 

immers niet te beperken tot de thuiswerkplek maar kan ook op projectbasis bij de klant of in 

een zogenaamd telewerkcentrum - heeft als potentieel nadeel dat het contact tussen de 

medewerker en het ‘moederbedrijf’ minder of losser wordt. De organisatie moet bewust en 

expliciet beleid formuleren om de nadelige aspecten hiervan te verminderen. De te kiezen 

middelen kunnen heel bedrijfsgebonden zijn maar ook meer algemeen zoals georganiseerde 

(in)formele informatie en socialisatie bijeenkomsten, thuiswerkplek- of klantbezoek door 

management expliciet gericht op de betreffende medewerkers, e.d. 

5.6.2 Balies 

Bij het ontwerpen van balies moet eerst worden nagegaan: wat is het doel van de balie, wat 

zijn de werkzaamheden die hier moeten uitgevoerd en bij welke instelling wordt de balie 

gebruikt. 

Een ontvangst/receptie balie geeft andere ontwerpcriteria dan een balie bij de NS of een bank 

waar meestal sprake is van een transactiebalie en weer andere dan bijvoorbeeld bij de Sociale 

Dienst. 

De balies in deze tijd hebben één zaak gemeen en dat is: op alle balies staat een beeldscherm. 

Voorkom dat beeldschermen op balies hinder hebben van te grote contrast verhoudingen 

tussen beeldscherm en venster of hinder hebben van spiegeling in het beeldscherm van het 

dag- of kunstlicht. Let bij het ontwerp op de volgende maximale helderheidsverhoudingen: 

Lbeeldscherm : Lvenster < 1 : 30 en Lbeeldscherm : Lspiegeling < 1 : 10. 

Bij het werken met beeldschermapparatuur op balies moet ook rekening zijn gehouden met 

voldoende bladdiepte. Deze moet op de plaats van het beeldscherm tenminste gelijk zijn aan 

60 cm vóór het beeldscherm + de diepte van het beeldscherm. Houd rekening dat de diepte 

van een CRT-scherm tussen de 50 en 60 cm is. Hierdoor moet de diepte van het werkblad 100 

– 110 cm zijn. In de praktijk levert deze diepte veelal problemen op wanneer stukken moeten 

worden overhandigd: ofwel de reikafstand wordt veel te groot ófwel het hoogteverschil wordt 

te groot omdat het beeldscherm onder de verhoogde ‘pakjesplank’ moet worden weggewerkt 

ófwel het beeldscherm moet daarin worden opgenomen. In ieder geval vereist dit aspect 

bijzondere aandacht. (zie hiervoor de beide tabellen met horizontale en verticale reikafstanden 

die zijn samengesteld uit ATC 7). 



Horizontale reikafstanden Verticale reikafstanden 

Afstand Frequentie Afstand Kwalificatie 

< 30 cm Vaak > schouderhoogte Slecht 

< 45 cm Regelmatig +10 cm 

schouderhoogte 

Redelijk 

< 60 cm Af en toe +10 cm nullijn Goed 

> 60 cm Soms 

(opstaan) 

Nullijn -10 cm Goed 

-10 cm -20 cm Redelijk 

> -20 cm slecht 

Het gebruik van TFT schermen heeft zeker een tweeledig voordeel: 

1. de diepte is geringer waardoor minder bladdiepte nodig is 

2. door de helderheid van de tekens en matheid van het scherm is weinig tot geen hinder 

van spiegeling. 

Om een stoel goed te kunnen aanschuiven en het toetsenbord en muis goed te kunnen plaatsen 

moet de breedte van het werkblad bij het beeldscherm tenminste gelijk zijn aan 80 cm met een 

voorkeur voor 100cm. Hierbij kan men de muis links of rechts van het beeldscherm gebruiken. 

Onder het balieblad moet voldoende ruimte zijn voor de systeemeenheid en voor het 

deugdelijk en veilig opbergen van de kabels. Verder moet de stoel de taken van de 

baliemedewerker in voldoende mate ondersteunen en voldoen aan de ergonomische 

verstelbaarheidseisen. 

Let op dat op of in de directe omgeving van een balie ook plaats moet zijn voor een printer. 

Het werken aan het beeldscherm moet zittend kunnen worden uitgevoerd, waarbij een goede 

werkhoogte een belangrijk onderdeel is. Hierbij is een vrije diepte onder het werkblad van 

tenminste 80 cm nodig. Aan de onderkant van het werkblad mag men zich uiteraard niet 

kunnen stoten tegen constructiedelen of letsel of schade aan de kleding oplopen als gevolg 

van scherpe hoeken, randen, lassen, schroeven e.d. 

Bij balies is verder de positie van de baliemedewerker ten opzichte van de klant van belang. 

Een lagere positie geeft het gevoel van ‘ondergeschiktheid’. Hiervoor kan met een verhoogde 

vloer worden gewerkt of – desnoods - met een verhoogde werkplek en dito stoel met voetring 

of voetenplank. In bijgaande tabel (samengesteld uit ATC 7) zijn de werkvlakhoogten 

weergegeven bij verschillende balieontwerpen. 

Houding (balieontwerp) Werkvlakhoogte 

Medewerker Klant Medewerker Klant 

Zit Zit 

Zit 

(verhoogde vloer; ca 

20 cm) 

Zit 

(verhoogde vloer; ca 

30 cm) 

Sta 

Sta 

62-82 cm 

(74-76 cm) 

62-82 cm 

(74-76 cm) 

62-82 cm 

(74-76 cm) 

74-76 cm 

100 cm 

100 cm 

Zit/sta Sta 100 cm 100 cm 

Sta Sta 

90-110 cm 

(100 cm) 

Verstelbare (vaste) 

hoogte 

100 cm 

Als het de bedoeling is dat de klant (gedeeltelijk) mee kan kijken naar de informatie op het 

scherm dan moet het scherm voldoende draaibaar zijn – zonder de werkpositie van de 



baliemedewerker te zeer nadelig te beïnvloeden of kan er een apart tweede, synchroon 

werkend scherm voor de klant worden geplaatst. 


Kassawerkplekken zijn niet allemaal over één kam te scheren. Net als bij baliewerkplekken 

geldt ook voor kassawerkplekken dat vóórdat het ontwerp plaatsvindt een goede taken- en 

handelingenanalyse moet plaatsvinden. 

Uit de analyse moet duidelijk worden wat de hoofdtaken en secundaire taken zijn. Belangrijk 

is, dat gedraaid werken voorkomen moet worden. Als veel op het toetsenbord moet worden 

gewerkt, moet men hier recht voor kunnen zitten. Moet men veel op het beeldscherm kijken, 

dan moet dit ook recht voor de persoon zijn opgesteld. Bij kassawerk wordt tegenwoordig 

veel gebruik gemaakt van touchscreens. Hier speelt naast het er recht voor zitten en kijken op 

de juiste hoogte, ook de invoerhoogte een belangrijke rol. Een te hoog geplaatst scherm 

betekent dat men de arm continu hoog moet opheffen. Dergelijke langdurige statische 

belasting kan leiden tot lichamelijke klachten (RSI / CANS). 

Bij het ontwerp moet dus een goede beoordeling plaatsvinden van plaats en hoogte van de 

invoeren informatiemiddelen, alsmede de plaats van de geldlade en af te rekenen goederen 

en diensten. 

Let bij het ontwerpen derhalve op voldoende bladdiepte en de juiste bladdikte. Vaak wordt de 

geldlade op het werkblad geplaatst. Anderzijds, als de geldlade ín het werkblad wordt 

geplaatst, moet aandacht worden besteed aan voldoende been/knieruimte onder het werkblad. 

Let op dat de arm bij voorkeur niet boven de 25 cm boven het tafelblad geheven behoeft te 

worden en de reikafstand niet groter is dan 45 cm t.o.v. voorrand. 

De stoel moet de taken van de kassamedewerker in voldoende mate ondersteunen en voldoen 

aan de ergonomische verstelbaarheidseisen. 

Bij het gebruik van touchscreens moet ook worden gelet op de volgende punten: 

Leesbaarheid tekens (grootte, vorm en kleur) 

Reikafstand tot aan het scherm (45 cm) 

Stand en neigbaarheid van het scherm moeten instelbaar zijn. 


De werktaken van de callcenter medewerker bestaan in grote lijnen uit het permanent 

telefonisch te woord staan van cliënten met een directe interactie met het beeldscherm, 

toetsenbord en muis. Afhankelijk van de soort organisatie en/of werkmethode moet hierbij 

dan ook nog worden geschreven of uit boeken worden opgehaald. 

Gezien bovenstaande beknopte beschrijving van taken moet de telefoon voor het uitvoeren 

van de handelingen direct in de nabijheid staan; zeker wanneer in- en uitschakelen nog op het 

toestel zelf moet gebeuren. Daarbij is voor het spreken en luisteren het gebruik van een 

headset noodzakelijk. Het in- en uitschakelen van de telefoon kan ook via beeldscherm en 

muis verlopen. Het regelen van inkomend- en uitgaand geluid, moet bij voorkeur via een 

separate draai- of schuifknop gebeuren. 



Daarnaast moeten, om gedraaid werken te voorkomen, beeldscherm en toetsenbord in één 

rechte lijn voor de medewerker staan en moet de muis zo dichtbij mogelijk liggen. 

Omdat het callcenterwerk een monotone lichamelijke houding vergt, is afwisseling van het 

zitten door ook staand te gaan werken, aan te raden om klachten te voorkomen. Werktafels die 

snel, licht en eenvoudig (elektromechanisch) omhoog en omlaag te brengen zijn verdienen de 

voorkeur. Een gasveer vergt te veel kracht om deze omlaag te brengen. 

Wat betreft de diepte van het werkblad, geldt hetzelfde als onder ‘balies’ is genoemd. Let 

hierbij op zowel de bovenkant van het werkblad ten aanzien van werkruimte en reikafstanden 

als ook op de onderzijde van het werkblad met betrekking tot voldoende been- en voetruimte. 

Voor de breedte van het werkblad geldt als uitgangspunt dat de muis links of rechts naast het 

toetsenbord moet kunnen worden geplaatst en dat men daarnaast ook drink- en schrijfgerei 

kan neerleggen. Zo komt men aan een minimum breedte van 120 cm. 

Voor de visuele rust van de ogen is een afscherming van ca. 30 cm boven het werkblad sterk 

gewenst. Door deze afscherming met een zachte stof te bekleden, wordt ook naar de 

medegebruikers een akoestische demping bereikt. 

Een hogere afscherming dan 35 cm is ongewenst. Men kan elkaar niet meer zien, terwijl de 

mens een sociaal wezen is. Afschermingen waarbij men elkaar niet meer kan zien, leiden tot 

‘sociaal isolement’. 

Het gebruik van TFT-schermen is aan te raden om spiegelingshinder optimaal te voorkomen 

en de ruimte zo licht mogelijk te kunnen houden. Dit is mogelijk door de grote helderheid van 

dit type scherm. 

Let ook op de tekengrootte. Lettertjes en andere tekens met een geringere hoogte dan 3 mm 

zijn moeilijk leesbaar. Dit vergt meer moeite en dus meer tijd. Het verlaagt derhalve de 

werkprestatie. Goede software met aandacht voor de grafische weergave, een letterhoogte van 

3 mm of meer, alsmede functioneel kleurgebruik, rekening houdend met kleurzwakke 

gebruikers (vormen van verminderde gevoeligheid voor bepaalde kleuren; m.n. rood en groen 

en soms blauw), verdient zich snel terug. 


De beveiligingsmedewerker moet om zijn werk te kunnen doen de beschikking hebben over 

data-monitoren en bewakings(tv)monitoren en ook nog naar buiten kunnen kijken. 

Bewakings(tv)monitoren dienen om op afstand een goed overzicht te houden over activiteiten 

die buiten de bewakingsruimte plaatsvinden. 

Ten aanzien van de plaatsing van de diverse monitoren geldt naarmate informatie op de 

monitor frequenter moet worden geraadpleegd de monitor meer in het directe blikveld van de 

medewerkers moet worden geplaatst. Wanneer niet alleen beelden maar ook teksten moeten 

worden gelezen, moet rekening worden gehouden met de gewenste verhouding tussen 

tekengrootte en kijkafstand welke globaal 1:200 – 1:250 moet bedragen. 

Voor de datamonitor geldt wat bij de administratieve beeldschermwerkplek is beschreven. 

Dus ook hier geldt dat het werkblad voldoende diep moet zijn om de monitor ca. 60 cm van 

voorrand te kunnen plaatsen, dat het werkblad inclusief alle constructiedelen op de plaatsen 

waar de bewaker moet zitten niet dikker is dan 5 cm, een vrije beendiepte heeft van 60 cm en 

een vrije voet/schoenruimte van tenminste 80 cm. 



Als stoel wordt dikwijls gekozen voor een zogenaamde ’24-uurs stoel’; zeker bij 7x24 uurs 

bezetting. Essentieel is dat de stoel goede ondersteuning biedt maar ook voldoende 

ontspanning. Zo moet er bijvoorbeeld gezorgd zijn voor voldoende ondersteuning van nek en 

hoofd bij het gebruik van hoog geplaatste bewakingsmonitoren. 

Verder moet de stoel extra stevig geconstrueerd zijn om het intensievere gebruik goed te 

kunnen doorstaan. 

Bij het ontwerp dient rekening te worden gehouden met de vele bedieningen die in de 

bewakingsloge moeten worden uitgevoerd. Een goed hulpmiddel hierbij kan zijn het 

touchscreen. Let op dat noodoproepen dan niet andere noodzakelijke bedieningen 

wegdrukken. Voor het touchscreen gelden de zelfde aspecten als beschreven onder ‘kassa’s 

5.6.3.’ 

In een bewakingsloge is het verlichtingsniveau tenminste 500 lux bij een gelijkmatigheid van 

tenminste 70%. Bij voorkeur is de verlichtingssterkte te regelen tussen 800 en 300 lux. 

De helderheids verhoudingen dienen niet boven de 1:10 te komen. Voor de helderheid t.o.v. 

het venster geldt 1:30. Het gebruik van goede lichtwering (bijv. Twin-Plissé) is noodzakelijk. 

Om een goede zichtbaarheid op het scherm te verkrijgen, is het sterk aan te bevelen TFTschermen 

te gebruiken voor zowel de data- als voor de bewakingsmonitoren. 

Voor 24 uurs bewakingsloges is het bovendien aan te bevelen om hier de verlichting zowel in 

sterkte als in kleur in een 8 uurs cyclus te laten variëren. (www.solg.nl) 

Omdat bewakingsloges vaak kleine afgesloten ruimten zijn zonder te openen ramen is een 

goede luchtbehandeling en klimaat beheersing in deze ruimte noodzakelijk. Voor de ventilatie 

geldt dat ondanks alle opstellingen de ruimte goed met verse lucht ‘doorspoeld’ moet kunnen 

worden, zonder dat dit tocht tot gevolg heeft. De ruimtetemperatuur moet door de 

bewakingsmedewerkers zelf kunnen worden ingesteld. 

Wanneer de bewakingruimte 24 uur per dag wordt gebruikt, is vaak een pantry aanwezig. 

Goede afzuiging van kook- en etensluchtjes is dan noodzakelijk. 

De vloerbedekking is bij voorkeur hard en goed en eenvoudig schoon te maken. 

Voor het schoonmaken van de werkplek en vloer wordt bij voorkeur gebruik gemaakt van 

microvezeldoek. 


6. Arbomanagement 

Strategie voor preventief beleid 


Beleid 

In de regel geldt voor elk management dat zij de beste en de hoogste output wil bereiken met 

de minste input. In essentie bestaat er hierin geen verschil tussen profit en non-profit 

organisaties. Het management van een organisatie zal dus een kwalitatief hoogstaand product 

of dienst nastreven tegen een zo gering mogelijke inspanning. Hierbij moet bij de term 

‘inspanning’ niet alleen worden gedacht aan aspecten als kosten en investeringen maar zeker 

ook aan een zo efficiënt mogelijke inzet van menskracht met zo min mogelijk ziekte, uitval en 

discomfort en met een zo hoog mogelijke werksatisfactie. Dit verhoogt namelijk de 

productiviteit van de medewerkers, vermindert eventueel personeelsverloop hetgeen 

vervangings-, inwerkings- en opleidingskosten binnen de perken houdt en verlaagt 

uiteindelijk de kosten van het product of de dienst. 

Het beleid van het management moet gericht zijn op een systeem van: ‘in één keer goed doen’. 

Dat impliceert dat leidinggevenden in alle lagen van de organisatie niet alleen 

verantwoordelijk moeten worden gesteld voor maximale efficiency tijdens het ontwerp van 

productie/werkprocessen (de ‘stichtingsfase’) maar zeker ook voor ‘productiekosten’ en 

personeelsbeleid tijdens de operationele (gebruiks-) fase van die processen én de 

consequenties daarvan voor andere processen en afdelingen/organisaties. 

Bijvoorbeeld 

Een nieuw computerplatform wordt geïnstalleerd, echter systeemeenheden moeten ’s nachts in bedrijf blijven. 

Gevolg: naast een hoger energie verbruik ook een nachtelijke opwarming van het gebouw. Het gebouw ‘ruikt’ 

daarom ’s morgens niet fris. Medewerkers gaan klagen over de slechte luchtbehandeling en presteren minder. De 

koelmachine moet hierdoor eerder worden ingeschakeld, hetgeen de energierekening weer verder doet verhogen. 

Het beste resultaat voor product of dienstverlening wordt niet alleen bereikt als de 

werkorganisatie in orde is, of juist de arbeidsmiddelen, of de medewerkers. 

Het bereiken van het beste resultaat hangt af van de juiste afstemming tussen werkproces en 

arbeidsmiddelen, alsmede tussen het werkproces en de uitvoerende medewerkers. Tot slot 

moet er ook een goede afstemming zijn tussen de medewerkers en de gebruikte 

arbeidsmiddelen. 

De arbeidshygiënist (samen met de andere deskundigen op dit terrein zoals ergonomen) kan 

en moet bij zijn advisering het management ondersteunen bij het doorlopen van dit proces en 

bewaken dat alle elementen die werkorganisatie, inrichting en taken van medewerkers 

beïnvloeden, op elkaar worden afgestemd. Deze afweging behelst naast de afweging hoe de 

producten of diensten zo goedkoop mogelijk kunnen worden geleverd ook de afweging of de 

gekozen arbeidsmiddelen goed aansluiten op de behoeften van de medewerkers. Door deze 

afwegingen bewust te maken en hierbij de juiste keuzes te doen, kunnen ziekte en uitval 

worden voorkomen. Hierbij moet enerzijds worden gedacht aan een optimale afstemming van 

de arbeidsmiddelen op de uit te voeren taken zodat deze zo goed mogelijk kunnen worden 

uitgevoerd maar anderzijds dienen die taken ook voldoende gevarieerd te zijn met voldoende 

ontwikkelingsmogelijkheden. Dit zal de werksatisfactie positief beïnvloeden. Tevens moet 

worden bewaakt dat de gekozen werkwijze de activiteiten van anderen en andere processen 

niet op een negatieve wijze beïnvloedt. 



Bijgaand model geeft aan welke elementen belangrijk zijn om het hoogste/beste prestatie 

rendement te bereiken. 

- kennis 

- kunde 

- vaardigheid 

- attitude 

- mentaal 

- fysiologisch 

- fysiek 

Bron: Paul J.M.Settels Eur.Erg. 

Prestatie-rendement model 

werk 

Hoogste 

Prestatie 

Rendement 

- organisatie 

- processen 

- taken 

mens middelen 

- apparatuur 

- software 

- gereedschap 

- gebouw 

- installaties 

- verlichting 

- klimaat 

- ventilatie 

- lichtwering 

- inrichting 

- werktafel 

- stoel 

- kasten 

©Paul J.M.Settels Eur.Erg. 

Door het vooraf nagaan of de juiste afstemmingen hebben plaatsgevonden, wordt bereikt dat 

niet achteraf - vaak voor veel geld - aanpassingen moeten worden uitgevoerd. Bij deze kosten 

moet nog het verlies aan productie of dienstverlening worden opgeteld evenals het veel 

moeilijker meetbare verlies in productiviteit ten gevolge van optredende irritaties, demotivatie, 

e.d. Hoewel de voordelen van de aanpak dus evident lijken, blijkt dit deel van de 

herinrichting van een organisatie, een nieuwbouw of verbouwproces er nogal eens bekaaid af 

te komen; meestal als gevolg van tijdgebrek, beperkte financiële middelen of gewoon 

onvoldoende kennis hiervan bij het betrokken management: een schone taak dus voor de 

arbeidshygiënist, de ergonoom, de ‘preventiemedewerker’ of welke andere (arbo-)deskundige 

ook met voldoende kennis van zaken en de juiste ingangen in en kennis van het bedrijf. 

De hier beschreven systematische aanpak wordt ook wel aangeduid als arbomanagement. 

Hierbij is het door het bedrijf gevoerde arbeidsomstandighedenbeleid in het 

ondernemingsbeleid verankerd door middel van vastgelegde processen, procedures en 

verantwoordelijkheden. Dit kan bijvoorbeeld zijn uitgevoerd op basis van ISO 9001:2000 of 

met behulp van OHSAS 18001. Deze laatste is een wereldwijd erkende kwaliteitsnorm op het 

gebied van arbeidsomstandigheden aanpak. Desgewenst kunnen koppelingen worden gemaakt 

met andere kwaliteitssystemen zoals ISO 14001 (milieumanagement) of VCA (Veiligheids 

Checklist Aannemers). 

Strategie 

Werkprocessen worden steeds meer ondersteund of zelfs geheel uitgevoerd door computers. 

Het werkproces staat echter niet op zichzelf maar heeft tot doel een prestatie voort te brengen 

met het beste resultaat en tegen de minste kosten. Om dit laatste op een efficiënte wijze te 

bereiken is het nodig een systeemaanpak toe te passen. Deze aanpak kan ook worden gebruikt 

bij aanschaf of ontwerp van andere arbeidsmiddelen. 



De volgende stappen worden dan doorlopen: 

• Analyseren van de huidige en gewenste situatie 

• Opstellen van Programma van Eisen 

• Ontwerpen 

• voorontwerpen 

• keuze van alternatieven 

• uitwerking / mock up / prototype 

• definitief ontwerp 

• Uitvoering / implementatie 

• Evaluatie 

Het bovenstaande wordt ook wel de ‘ergonomie systeemaanpak’ genoemd. 

Met het consequent uitvoeren van deze stappen, worden onnodige uitgaven zowel in de 

‘stichtingsfase’ als in de gebruiksfase voorkomen. 

Een nieuw product of dienstverlening moet in één keer goed werken. 

Van belang in het geheel is dat in een zo vroeg mogelijk stadium van dit proces de ‘lijdend 

voorwerpen’; namelijk de (toekomstig) uitvoerenden worden betrokken evenals deskundigen 

op het gebied van arbeid en gezondheid zoals de arbeidshygiënist. 

‘We hebben geen tijd om het in één keer goed te doen, maar nemen wel de tijd om het keer op 

keer over te doen’ is een weinig efficiënte strategie die slechts leidt tot frustratie en irritatie 

maar die in de praktijk nog té veel voorkomt. 

Ook hierin kan de arbeidshygiënist een rol van ‘sturende’ betekenis spelen wanneer hij goed 

is ingevoerd in een bedrijf of organisatie. 

Voorlichting en Onderricht 

Elk type werk of activiteit kan, hoe zorgvuldig het in het voorgaande betoogde stramien ook 

is gevolgd, risico’s voor de gezondheid met zich meebrengen. Dit kan gelegen zijn in een 

breed scala van oorzaken zoals puur fysieke aspecten, de arbeidsmiddelen die men gebruikt, 

de locaties waar men de activiteiten uitvoert, het reizen dat daarmee gepaard gaat of de 

mentale aspecten welke gerelateerd kunnen zijn aan de inhoud van het werk, de mentale 

omstandigheden zoals periodieke of incidentele tijdsdruk of relaties met collega’s en 

management. 

Een onlosmakelijk onderdeel van het beleid van de onderneming en de strategie die is uitgezet 

om met een zo gering mogelijke inspanning (‘input’) een zo groot mogelijk resultaat (‘output’) 

te bereiken, is om de organisatie te doordringen van de mogelijke aanwezigheid van deze 

risico’s. Hierbij moet niet alleen de intentie van het bedrijf worden gecommuniceerd om in de 

opzet van het werkproces én tijdens de uitvoering daarvan risico’s te minimaliseren, maar 

moeten ook daadwerkelijk en gestructureerd instrumenten, kennis en ondersteuning 

beschikbaar worden gesteld waarmee die risico’s kunnen worden (h)erkend en aangepakt. 

Bij het opzetten en invullen van gestructureerde voorlichting en onderricht op genoemde 

terreinen kan de arbeidshygiënist een waardevolle rol vervullen. Hierbij kan worden gedacht 

aan mogelijkheden om dit op te nemen in het introductieprogramma bij indiensttreding, als 

uitvloeisel van periodieke onderzoeken zoals RI&E en PAGO maar ook aan vormen van 

continue training en educatie. 



Het gebruik van verschillende instrumenten om ‘de boodschap’ over te brengen is hierbij van 

essentieel belang. De één zoekt informatie graag zelf op op een moment dat het hem goed 

uitkomt; de ander krijgt het graag aanschouwelijk face-to-face voorgeschoteld. Zo kan men 

gebruik maken van diverse media zoals internet en intranet, brochures, leaflets, e.d. met als 

variant de CD-rom of DVD (bv. in de vorm van een introductie/instructie video bij 

indiensttreding) maar ook van ‘live’ groeps- of individuele instructie. In alle gevallen moet 

het aanbod van de informatie met zekere regelmaat worden herhaald. 

In dit verband komen ook steeds meer producten op de markt zoals e-learning modules die 

afhankelijk van het onderwerp individueel gerichte maar wel centraal begeleide voorlichting 

op maat aan de medewerkers kunnen aanbieden waarbij ook werkplekanalyse en –verbetering 

tot de mogelijkheden behoren. Naast deze primair bedoelde aspecten bestaat daarbij ook de 

mogelijkheid om door middel van een registratiemodule de wettelijk vereiste inspanning op 

dit punt gestalte te geven en te documenteren. 

Instrumenten 

Teneinde inhoudelijk invulling te geven aan het de voeren arbeidsomstandighedenbeleid staat 

het bedrijf een grote hoeveelheid instrumenten ter beschikking waarvan een aantal in de 

voorgaande hoofdstukken reeds de revue zijn gepasseerd. 

RisicoInventarisatie & -Evaluatie (RI&E) en ook het Periodiek ArbeidsGezondheidskundig 

Onderzoek (PAGO) behoren tot de traditionele instrumenten waarmee gegevens betreffende 

de relatie tussen arbeid en gezondheid verzameld kunnen worden met het doel om het 

ziekteverzuim te verminderen. 

Daarnaast staan de bedrijfsleiding tegenwoordig ook nog andere instrumenten ter beschikking 

waarmee de kosten van aan arbeid en arbeidsomstandigheden gerelateerd verzuim verminderd 

kunnen worden door te zorgen voor een duurzame inzetbaarheid van medewerkers zoals 

bijvoorbeeld de Werkvermogens Monitor of Work Ability Index. Met deze – gevalideerde – 

methode wordt op basis van een aantal gegevens betreffende werk en gezondheid het 

werkvermogen* (workability) van een individuele werknemer vastgesteld alsmede de kans 

dat deze werknemer na verloop van tijd uit zal vallen of in de WAO terecht zal komen. 

Hierop kan een plan van aanpak worden gebaseerd om aanpassingen in de bestaande 

activiteiten te realiseren dan wel naar een verandering van werk of werkkring te zoeken waar 

de kans op uitval kleiner wordt geacht. Dit instrument is ook op groepsniveau toepasbaar. 

Daarnaast kunnen de kosten en baten van doorgaan in de bestaande situatie of van een zoeken 

naar een beter alternatief voor het bedrijf inzichtelijk worden gemaakt. 

*Het werkvermogen is de mate waarin een medewerker fysiek en mentaal in staat is om zijn 

werkzaamheden uit te voeren. 


7. Literatuur 


AI-blad nr.2 Werken met beeldschermen, SDU Den Haag 2003 

AI-blad nr.7 Kantoren, SDU Den Haag 2004 

AI-blad nr.13 Kassawerkplekken, SDU Den Haag 2003 

AI-blad nr.24 Binnenmilieu, SDU Den Haag 2006 

AI-blad nr.29 Fysieke belasting bij het werk, SDU Den Haag 2003 

Arbo themacahier nr.2 Werken in melden controlekamers, SDU Den Haag 2004 

Arbo themacahier nr.7 Baliewerk, SDU Den Haag, 2004 

Arbo themacahier nr.8 Binnenmilieu, SDU Den Haag, 2 e herziene druk; ongedateerd 

Arbo themacahier nr.9 Werkbelasting en stress, SDU Den Haag 2002 

Arbo themacahier nr.10 RSI, SDU Den Haag 2002 

Arbo themacahier nr.13 Telewerken, SDU Den Haag 2002 

Arbo themacahier nr.16 Mens Computer Interactie, SDU Den Haag 2005 

Handboek Kantoorinnovatie – ir.P Voskamp; SDU Uitgevers, Den Haag 1998 

Handboek RSI – ir. G. Huppes, drs. K.B.J. Schreibers; SDU Uitgevers, Den Haag 1999 

Handboek Ergonomie – P.Voskamp, P.A.M. van Scheijndel, K.J. Peereboom; Kluwer 2003 

Handboek RSI – drs. K.J. Peereboom, drs. M.A. Huysmans; SDU Uitgevers, Den Haag 2005 

Handleiding Arbomanagement 2003 – Drs. J.R. Boer, P. Diehl, Mr. H. Koenders; Kluwer 

Alphen a/d Rijn 2003 

Dined-tabel 2003 – Dr. H.A.M. Daanen, A.J. Krul, Dr. J.F.M. Molenbroek; Kerckebosch 

Zeist 2003. 

Psychosociale Arbeidsbeleving en Werkstress – Marc van Veldhoven. Swets & Zeitlinger 

B.V., Lisse 1996 

Tuomi, K., Ilmarinen, J., Martikainen, R., Aalto, L. & Klockars, M. - Aging, work, life-style 

and work ability among Finnish municipal workers in 1981-1992. Scandinavian Journal of 

Work, Environment and Health, 23, (pp58-65), 1997. 

De mythe doorbroken; gezondheid en inzetbaarheid oudere werknemers – A. Nauta, M.R. de 

Bruin, R. Cremer; TNO Arbeid, 2004. 

Rugklachten door Werk – Nederlands Kenniscentrum AKB, november 2004 

Lipoatrophia Semicircularis in relatie met zitten vanuit een biomechanisch model; Carine 

Verbelen, BMA Ergonomics, Zwolle. 

Lipoatrophia Semicircularis, Informatiebrochure n.a.v. symposium ‘Ribbeldijen en de relatie 

tot beeldschermwerk’, Rotterdam; NVVE, 2002. 

Chemiekaartenboek 2004; ten Hagen en Stam, Den Haag 

EON – Ergonomie Opleidingen Nederland; Workshop Mens-Computer Interactie 2004 

Gezondheidsraad. Radiofrequente electromegnetische velden (300Hz-300GHz). Rijswijk: 

Gezondheidsraad 1997; publicatie nr. 1997/01 

Gezondheidsraad. Blootstelling aan electromagnetische velden (0Hz-10MHz), Den Haag, 

Gezondheidsraad 2000; publicatie nr. 2000/06. 

Gezondheidsraad. Mobiele telefoons; een gezondheidskundige analyse. Den Haag: 

Gezondheidsraad 2002; publicatie nr. 2002/01 

Gezondheidsaspecten van het gebruik van mobiele telefoons; brochure uitgegeven de 

Ministeries van SZW, VROM, V&W en VWS; Den Haag, 1998. 

Rapportage Verkenning TRA (Technology Related Anger) kortweg: Computer agressie – 

FNV Bondgenoten; maart 2000. www.arbobondgenoten.nl 

Keuzegids Invoermiddelen voor Computerwerk – P. van Lingen, E.M. de Korte , H. de 

Kraker (TNO Arbeid); Uitgeverij Kerckebosch Zeist, 2003. 



Praktijkboek Arborichtlijnen, Reed Elsevier 

Praktijkboek Arbeidsomstandigheden, Kluwer 

Arbobalans 2004, SZW 

Feiten over Toners – XEROX (factsheet 2) 

Feiten over Ozon – XEROX (factsheet 1) 

Blootstelling aan tonerstof bij kopieer- en printapparatuur (NKAL, 2007) – Tijdschrift voor 

Toegepaste Arbowetenschap 2006-4. 

Particle Emission characteristics of Office Printers – Environ. Sci. Technology (2007) 

NPR 1813 april 2004 Ergonomische uitgangspunten en aanwijzingen voor 

kantoormeubelen. Maatvoering (hét PvE) van de Nederlandse 

werkstoel. 

NEN 2441 Ergonomische criteria voor zit-sta tafels voor kantoorwerk 

NEN 2449 Ergonomische criteria voor kantoorwerktafels 

NEN-EN 1335 Kantoormeubelen – Kantoorstoelen 

NEN-EN-ISO 11064 Ergonomisch ontwerp van controlecentra 

NEN-EN 12464-1 Licht&Verlichting Werkplekverlichting-Werkplekken binnen 

NSVV Toelichting op NEN-EN 12464-1 

NEN 3087 Visuele ergonomie in relatie tot verlichting. Principes en 

toepassingen 

NPR 7022 Kleurgebruik: Toetsing op zichtbaarheid en redundantie 

NVN 3438 Ergonomie. Geluidhinder op de arbeidsplaats. Streefwaarden voor 

geluidsniveau en nagalmtijden met betrekking tot verstoring van 

communicatie en concentratie. 

NEN-EN-ISO 7730 Gematigde thermische binnenomstandigheden. 

NEN-EN-ISO 13406 Ergonomische eisen voor werkplekken met platte beeldschermen 

NEN 1824 Ergonomische eisen voor de oppervlakte van kantoorwerkplekken 

NEN-EN-ISO 9241 Alle delen: Ergonomische eisen voor kantoorarbeid met 

beeldschermen 

NEN 2075 Richtlijnen voor het schoonmaken van kantoorgebouwen 

NEN-EN 50110-1 / Bedrijfsvoering van elektrische installaties – algemene bepalingen 

NEN 3140 + de Nederlandse aanvullingen daarop. 

Websites 

http://www.hippus.nl/ne/main/hetpaard.php?page=ergonomie 

http://www.hoverstop.nl 

RSI of muisarm voorkomen met sneltoetsen(Exmouse) 

Workrave (pauzeprogramma) 

inTAAL bv, taal en spraaktechnologie - inTAAL 

AVT - Advance Voice Technology bv de Specialisten in spraakherkenning 

Nuance - Dragon NaturallySpeaking Professional 9 

Licht (Philips Lighting) 

BMA Ergonomics 

Sneltoetsen voor sneller gebruik (Microsoft sneltoetsen voor Windows) 

Sneller werken met het toetsenbord. Voorkom RSI. (Keyboardcontrol.nl) 

Bakker & Elkhuizen Ergonomie - laptophouder, monitorsteun, documenthouder... tegen RSI 

Visio (ondersteuning voor zienden, slechtzienden en blinden) 

VSR - Vereniging Schoonmaak Research 



Fama. Reïntegratie voor slechthorenden, doven, slechtzienden en blinden. 

Sneltoetsen => Homepage 


8. Bijlagen 


Bijlage 1. Voorbeelden van veel voorkomende sneltoetscombinaties 

!" 

* = = = & ) 

* = 8 8 5 

* = 1 

> 

) 

* = , ? ) 

= * * 

= @ 4 ) 

= = A &B 

= 6 = 

= 6 

= 6 4 & ( 

> 

= C 3& < ) 

= > 

> & 

5< 

' ' 

& ) 

= ? 3& 4 

= ? 

> 

= D = ) 

= 2 7 ) 

= 8 *' )) 

= / / & 

= / ' C 0 5< & 

= / ' 8 0 5< 

= - , ) & 

= 4 8 )) 

= 0 / 

= E 

+ & 

= F 3 ) 

6 6 &( ' & 

/ ' C 0 5< ' ) 

, 

4 

@ 7 '2 

& 



Bijlage 2 Voorbeelden van Risico inventarisatie instrumenten 

Voorbeeld van een Risico-inventarisatielijst Beeldschermwerk 

(voor gebruik door arbodeskundigen) 

Fysische factoren 

Licht, verlichting, helderheid 

- Zijn er voldoende daglichttoetredingsopeningen in de ruimte aanwezig (gezamenlijk 

oppervlak 1/20 x vloeroppervlak)? 

- Is er adequate, regelbare (zon)lichtwering aanwezig? 

- Is de verlichting op het werkvlak voldoende (ca. 500 lux)? 

- Is de verlichting in de werkruimte voldoende min.200 lux? 

- Zijn de aanwezige helderheidsverhoudingen beeldscherm : 

werkvlak/wanden/plafond : venster niet groter dan 1:10:30? 

- Is er sprake van helderheidsverblinding door spiegeling, verlichtingsarmaturen, 

vensters? 

Binnenklimaat, ventilatie en luchtvochtigheid 

- Zijn de ruimte- en stralingstemperatuurwaarden binnen de gestelde 

(comfort)grenswaarden? (Denk aan verschil zomer-winter) 

- Hoe is de ventilatie geregeld (systeem, capaciteit min. 30 m³/persoon/uur)? 

- Is er sprake van tocht? 

- Eventueel kan als indicatie voor voldoende ventilatie het CO2-gehalte worden 

bepaald (daggemiddelde < 800 ppm; pieken < 1000-1200 ppm). 

- Wordt de luchtvochtigheid geregeld (systeem, recirculatie?); blijft het RV% binnen 

redelijke grenzen? 

- Zijn er te openen ramen? 

Geluid 

- Blijft het geluidsniveau binnen redelijke grenzen (eventueel indicatieve meting)? 

- Zo nodig kunnen communicatie- en concentratie indices worden bepaald. 

- Is er hinder van geluid van collega’s? 

- Is er hinder van geluid door activiteiten in belendende ruimten? 

Straling en velden 

- Zijn er trillingen in de gebruikte CRT-beeldschermen waarneembaar? 

- Liggen er voedings- of krachtstroomkabels van bv. de hoofdverdeelkast, LBK’s, 

compressoren, liftinstallaties direct boven of onder werkplekken? 

Stoffen en stof 

- Is er kans op blootstelling aan bv. tonerstof en ozon t.g.v. printers/kopieermachines? 

- Is er sprake van geurhinder door frequent gebruik van printers/kopieermachines? 

- Is er gezien de capaciteit van printers/kopieermachines rekening gehouden met juiste 

plaatsing, afzuiging, e.d.? 

- Is de uitblaasopening van de printer niet gericht op personen? 

- Zijn er duidelijke stofbronnen in de werkomgeving zoals gordijnen/vitrages, 

(versleten) vloerbedekking, e.d.? 

- Is het schoonmaakregiem voldoende effectief (visuele inspectie ook achter het 

beeldscherm)? 


Fysieke factoren 


Werkhouding 

- Zijn de instelmogelijkheden van het meubilair voldoende; aangepast aan de uit te 

voeren werkzaamheden en aan de antropometrie van de medewerkers zoals: 

- Hoogte en ondersteuning van rug en onderarmen door de bureaustoel 

- Hoogte en beschikbare beenruimte van het bureau 

- Zijn er voldoende mogelijkheden om te bewegen/ontspannen tijdens het werk? 

- Worden zo nodig functionele hulpmiddelen beschikbaar gesteld en gebruikt (b.v. 

monitorstandaard, documenthouder, voetensteun, additionele verlichting, 

pauzesoftware, intelligente muissoftware, e.d.)? 

- Is de kwaliteit en het gebruik van de invoermiddelen (toetsenbord, muis, e.d.) 

voldoende? Denk hier b.v. aan de grootte en dikte van het toetsenbord, 

zicht/leesbaarheid van tekens en afwezigheid van reflecties daarin. 

- Wat is bij laptopgebruik de dagelijkse tijdsduur daarvan en worden eventueel 

hulpmiddelen zoals laptopstandaard en apart, klein toetsenbord beschikbaar gesteld? 

- Hoe worden bureau- en mobiele telefoons gebruikt gelet op duur en houding 

(klemmen tussen nek en schouder)? 

- Hoe worden de beschikbare arbeidsmiddelen gebruikt gelet op het bereiken van een 

goede werkhouding en het voorkomen van klachten? 

Werkruimte 

- zijn er mogelijkheden van reflecties in het scherm t.g.v. verlichting en 

lichttoetredingsopeningen? 

- Kan er hinder ontstaan t.g.v. lawaaiige activiteiten in de werkruimte of eventueel in 

belendende ruimten? 

- Bestaat er kans op hinder door slechte klimaatregeling en/of luchtstroombeheersing, 

lekke gevels, e.d.? 

- Zijn er, gezien het gekozen kantoorconcept, specifieke hinderaspecten voor bepaalde 

functies, activiteiten, werkplekken( denk aan plaatsing bij break-out space, 

flexplekken voor vaste medewerkers, onvoldoende overlegruimtes etc.). 

Werkplekafmetingen 

- Zijn de afmetingen van werktafels afgestemd op de activiteiten? 

- Is de hoogte van het werkblad zelf aan te passen? 

- Is de totale hoeveelheid beschikbare (werkplek)ruimte per persoon toereikend gezien 

de uitgevoerde activiteiten en gebruikte hulpmiddelen? 

- Zijn de gebruikte afscheidingen voldoende qua afmetingen en doelmatig gebruikt? 

Hardware en Software 

Hardware 

- Wat is de grootte van het beeld (beelddiagonaal)? 

- Worden meer dan één windows op het scherm gebruikt? 

- Wat is de gebruikte schermresolutie? 

- Is de kijkafstand goed afgestemd op het beeldschermformaat? 

Software 

- Is de applicatie afgestemd op het gebruik van zowel CRT- als LCD/TFT- 



beeldschermen? 

- Voldoen de grootte en type van de in de belangrijkste applicaties gebruikte karakters 

aan de wettelijke eisen en aan de eisen ten aanzien van leesbaarheid? 

- Is er voldoende logica in de informatiepresentatie en de volgorde van de uit te voeren 

handelingen? 

- Is er in de applicaties geen sprake van onnodig muisgebruik? 

- Is er in de applicatie de mogelijkheid om muisgebruik af te wisselen met 

andersoortige invoermiddelen zoals trackpoint, touchpad, penmuis, e.d. en/of 

sneltoetscombinaties? 

- Wordt een teveel aan (zin)loze informatie op het scherm vermeden? 

- Is het gebruik van kleuren functioneel (goed leesbaar en niet afleidend)? 

- Worden scherm ontwerpelementen zoals radiobuttons, uitklapmenu’s, sliders, 

spinboxen, e.d. functioneel gebruikt d.w.z. dragen ze bij aan de overzichtelijkheid en 

beperking van het aantal (muis)handelingen? 

Veiligheid 

- Hoe is de situatie ten aanzien van orde en netheid in de werkomgeving (losse snoeren, 

rommel op de grond of op kasten, e.d.)? 

- Zijn kasten en stellingen stevig vast gezet, zijn zware voorwerpen laag en lichte, 

kleine voorwerpen hoog geplaatst en liggen er geen losse voorwerpen boven op 

(boven een hoogte van ca. 1.75 m)? 

- Wat is de onderhoudssituatie (regiem, contracten, slijtage van vloerbedekking, e.d., 

functioneren van verstelmechanismen in meubilair, e.d. , onderhoud 

kantoorapparatuur, moppen van harde vloerbedekking tijdens werkuren, e.d.? 

- Wordt de elektrische veiligheid periodiek gekeurd en is een certificaat volgens NEN 

3140 afgegeven? Zo niet, geef dan een oordeel over de elektrische veiligheid (aarding 

van apparatuur, deugdelijkheid van stekers en stekerdozen, mogelijke overbelasting 

bij te vaak doorlussen van verlengsnoeren, e.d.). 

Stress en Organisatie van het werk 

(signalen voor mogelijke problemen op dit gebied) 

- Is er voldoende afwisseling in taken mogelijk? 

- Treden er irritaties op t.g.v. niet goed functionerende apparatuur en/of toepassingen? 

- Is er sprake van lange wachttijden bij het tot stand komen van verbindingen of bij 

noodzakelijke hulp door ondersteunende afdelingen? 

- Heeft men te maken met een overvloed aan elektronische post (informatie-overload)? 

- Is de beeldschermwerker voldoende opgeleid voor de uit te voeren taak (specifiek 

programma of ‘in het diepe’)? 

- Heerst er in de organisatie een ‘overwerkcultuur’? 

- Is er een (gestructureerd) goed sociaal contact tussen de collega’s? 

- Is men tevreden met de wijze waarop wordt leiding gegeven op de afdeling? 

- Wordt er veel internationaal gewerkt? Wat is het effect hiervan op de gehanteerde 

werktijden? 

- Wordt er veel thuis of vanuit huis gewerkt? 

- Worden vakantiedagen in voldoende mate opgenomen? 

- Is er sprake van over- of onderbezetting van personeel? 



Specifieke vormen van beeldschermwerk 

Flexibel werken, werkplekdeling, thuiswerken 

- Wordt in enige vorm van flexibel werken of werkplekdeling toegepast en zo ja, is dat 

dan functiegebonden of algemeen geldend? 

- Wordt er (veel) thuis gewerkt en zo ja, zijn hiervoor dan speciale regelingen van 

kracht en voorzieningen beschikbaar? 

Balies 

- Kan er hinder ontstaan door reflecties in de gebruikte beeldschermen? 

- Kan hinder ontstaan door verblinding t.g.v. invallend dag/zonlicht 

(contractverhoudingen)? 

- Werkt de zittende baliemedewerker op gelijke ‘ooghoogte’ als de klant voor de balie? 

- Moet men veel staand werken en is het beeldscherm dan op stahoogte ingesteld? 

- Blijven de reikafstanden binnen de geldende normen? 

- Is er voldoende been- en voetruimte onder de balie met de mogelijkheid voor het 

afsteunen van de voeten? 

Kassa’s 

- Zijn er geen hinderlijke reflecties in het beeldscherm? 

- Is er sprake van gedraaide/getordeerde werkhoudingen? 

- Is er voldoende (been)ruimte bij gebruik van kassa lades, lopende banden, etc.? 

- Kan men makkelijk in- en uit de werkplek draaien? 

- Blijven de reikafstanden naar (touch)screen, toetsenbord, kassalade, producten binnen 

de geldende normen? 

Callcenters 

- Is er sprake van hinderlijke reflecties in de beeldschermen? 

- Zijn er adequate en comfortabele hulpmiddelen aanwezig zoals hoofdtelefoons, 

switches, e.d.? 

- Zijn hoofdtelefoons akoestisch beveiligd tegen schadelijke piekgeluiden? 

- Is er voldoende akoestische en visuele afscherming tussen de callcenter werkplekken? 

- Is er voldoende ruimte op het werkblad voor naslagwerken, schrijfgelegenheid, 

bedieningsmiddelen, e.d.? 

- Is er sprake van hinderlijke tocht op de werkplek? 

Bewakingsloges 

- Is de opstelling van beeldschermen en bewakingsmonitoren aangepast aan 

gebruik(frequentie) en kijkpositie (richting, afstand)? 

- Zijn veel gebruikte knoppen en hendels, alsmede eventuele touchscreens goed onder 

handbereik geplaatst? 

- Zijn de groottes van de tekens op alle schermen makkelijk leesbaar? 

- Is daglicht toetreding aanwezig? 

- Zijn er voldoende voorzieningen om reflecties en/of verblinding t.g.v. 

kunstverlichting en/of invallend daglicht te voorkomen? 

- Is de verlichting regelbaar? 

- Zijn bij 24 uurs loges adequate pauze voorzieningen aanwezig? 

- Wordt de loge goed geventileerd? 

- Is de dikte van het werkblad 5 cm? 

- Is de onderzijde van het werkblad tot 60cm van de voorrand vrij van constructiedelen, 



alsmede van bevestigingsmiddelen? 

- Is onder het werkblad een vrije voet/beenruimte aanwezig van tenminste 80cm? 

- Ligt de reflectiefactor van de bovenzijde van het werkblad tussen de 0,3 en 0,5? 

- Zijn de helderheidsverhoudingen tussen beeldschermen/monitoren en periferie in de 

ruimte en het venster niet groter dan 1 : 10 : 30? 

Bijlage 3. Voorbeelden van beeldschermwerk gerichte werknemers vragenlijsten. 

Voorbeeld van een deel van een werknemers vragenlijst (ontleend aan Sectorfondsen Zorg en 

Welzijn, Utrecht 2004 te vinden op www.rie.nl). 

Werktaken 

1. Bestaat uw functie in hoofdzaak uit uitvoerend werk? U heeft dus weinig tot geen werkvoorbereiding, 

ondersteuning, organiserende of controletaken? 

Toelichting: 

Als u fulltime achter een beeldscherm werkt, is er weinig afwisseling in lichamelijke belasting. Weinig 

afwisseling maakt het ook moeilijk om de werkdruk te beheersen. De oplossingen zijn dan gering. 

2. Bestaat uw functie uit een mix van makkelijke en moeilijke taken? 

Toelichting: 

Wanneer de beeldschermfunctie bestaat uit een mix van makkelijke en moeilijke taken beschouwen mensen 

hun werk als uitdagender. Zij kunnen dan in het algemeen makkelijker met werkdruk omgaan. 

3. Werkt u bij het beeldschermwerk voornamelijk met de muis in plaats van af te wisselen tussen typen en 

muiswerk? 

Toelichting: 

Alleen met de muis werken of alleen typen betekent nog minder afwisseling binnen het beeldschermwerk en 

verhoogt daarom de kans op RSI. 

4. Kunt u bij problemen hulp inroepen om gezamenlijk de knelpunten op te lossen? 

Toelichting: 

Bij technische problemen is snel hulp nodig, zodat u weer snel kunt doorwerken. Als er te veel werk is, kunt 

u ook collega's of uitzendkrachten vragen een handje te komen helpen. 

Antwoord 

-mogelijk- 


heden 

Ja 

Nee 

Ja 

nee 

ja 

nee 

ja 

nee

Werktijden 

Werkdruk 


1. Verricht u langer dan vijf uur per dag beeldschermwerk? 

Toelichting: 

Hoe langer u aan het beeldscherm werkt, des te groter is de kans op RSI en andere gezondheidsklachten. 

Vijf à zes uur is een goede (en wettelijke) grens, die in de praktijkrichtlijnen is vastgelegd. 

2. Moet u wekelijks langer dan twee uur per dag met een laptop of notebook werken? 

Toelichting: 

Het werken met een laptop of notebook gebeurt vaak in een sterk belastende lichaamshouding. Na twee uur 

per dag neemt de kans op RSI en andere gezondheidsklachten toe. Gebruik daarom een los toetsenbord en 

een losse muis of een dockingstation. 

3. Neemt u na twee uur beeldschermwerk een pauze van tien minuten of meer? Wisselt u het werk aan het 

beeldscherm minstens iedere 2 uur af met ander werk? 

Toelichting: 

Na twee uur aaneengesloten beeldschermwerk kunt u beter afwisselen met ander werk of een pauze van ten 

minste 10 minuten nemen. Dit is ook vastgelegd in de praktijkrichtlijnen. Regelmatig korte pauzes houden, 

is een goede oplossing om de belasting van het beeldschermwerk te beperken. 

4. Verricht u meer dan eenmaal per week overwerk achter het beeldscherm? 

Toelichting: 

Overwerk kan leiden tot overbelasting, zeker als het structureel is. Het aantal uren voor het beeldscherm 

neemt hierdoor toe en u overschrijdt hiermee een van de praktijkrichtlijnen. 

1. Moet u wekelijks zeer hard werken om uw werk op tijd af te krijgen? 

Toelichting: 

Tijdelijk hard werken is geen probleem, maar als dit erg vaak gebeurt, is dit een zeer duidelijk signaal dat de 

hoeveelheid werk te groot is. Hierdoor ontstaat extra werkdruk. 

2. Krijgt u wekelijks uw werk niet af? 

Toelichting: 

Als het werk regelmatig niet afkomt, is dit een zeer duidelijk signaal dat de hoeveelheid werk te groot is. 

Hierdoor ontstaat werkdruk. 

3. Komt het regelmatig voor dat de hoeveelheid werk of krappe deadlines een aanslag doen op de kwaliteit van 

uw werk? 

Toelichting: 

Als de werkdruk zo groot is dat de kwaliteit van het werk daaronder leidt, begint een duidelijk probleem 

voor u te ontstaan dat serieuze aandacht vraagt. 

4. Heeft u voldoende invloed op de planning van uw werkzaamheden? 

Toelichting: 

Werkdruk kan voor een deel worden voorkomen wanneer oplevertijdstippen en deadlines in overleg met u 

worden vastgesteld. 

5. Heeft u in het algemeen voldoende overlegmogelijkheden met uw collega’s over uw werkzaamheden? 

Toelichting: 

Bij voldoende overleg is iedereen op de hoogte van elkaars planning, vorderingen, problemen etc. Hierdoor 

kan de werkdruk beter worden ingeschat en beheerst. 

Antwoord 

-mogelijk- 

Antwoord 

-mogelijk- 


heden 

ja 

nee 

ja 

nee 

ja 

nee 

ja 

nee 

heden 

ja 

nee 

ja 

nee 

Ja 

nee 

ja 

nee 

ja 

nee


6. Krijgt u regelmatig te horen dat u uw werkzaamheden al dan niet ‘goed’ uitvoert? 

Toelichting: 

U hoort te weten wat het ziekenhuis (instelling/organisatie) van u verwacht. Hiermee kunt u beter plannen en 

uw energie beter verdelen over uw werkzaamheden. 

7. Moet u uw werk steeds onderbreken om andere taken te doen (telefoontjes, mensen die wat vragen etc)? 

Toelichting: 

Als onnodig ervaren onderbrekingen tasten de kwaliteit en kwantiteit van de productie aan, zeker als u 

geconcentreerd moet werken. 

8. Kunt u zich na uw werk voldoende ontspannen? 

Toelichting: 

Werken is altijd inspannend. U moet uw vrije tijd ook gebruiken voor herstel en ontspanning. 

9. Heeft u de avonden en weekenden altijd vol gepland met activiteiten? 

Toelichting: 

Wanneer er geen tijd is voor herstel en ontspanning van de werkbelasting, zal de kans op RSI en 

gezondheidsklachten toenemen. 

Werkplek 

1. Kunt u recht voor uw beeldscherm zitten op een voor u prettige afstand? 

Toelichting: 

De minimumafstand tussen uw ogen en het scherm is 50 cm maar bij grotere schermen is meer afstand 

nodig. Bij 21 inch schermen is bijvoorbeeld 80 cm nodig. 

2. Staat de bovenrand van uw beeldscherm op of iets onder ooghoogte? 

Toelichting: 

De bovenrand van het scherm moet op ooghoogte geplaatst worden, zodat u met natuurlijke hoofdstand uw 

werk kunt doen. 

3. Kunt u de armsteunen van uw kantoorstoel zodanig instellen dat uw onderarmen goed ondersteund zijn? 

Toelichting: 

Armsteunen die in hoogte en breedte verstelbaar zijn, geven u precies de steun onder de ellebogen en 

bovenarmen die nodig is. U kunt dan met ontspannen schouders, maar toch ondersteund typen, en de muis 

gebruiken. 

4. Zijn de armsteunen van uw kantoorstoel zo kort dat zij niet in de weg zitten bij het aanschuiven aan het 

bureau? 

Toelichting: Wanneer de armsteunen te lang zijn, kunt u niet aanschuiven aan het bureau omdat de steunen 

tegen het bureau stoten. Het gevolg is dat u met een gekromde rug gaat werken om goed bij het bureau te 

komen. 

5. Is de oppervlakte van uw bureau groot genoeg voor uw werkzaamheden? 

Toelichting: 

Wanneer uw bureaublad te klein is, kunt u niet in de juiste lichaamhouding werken, bijvoorbeeld omdat u 

niet recht voor het beeldscherm kunt zitten. 

6. Is de dikte van uw bureaublad (inclusief de balk/rand daaronder) minder dan 5 centimeter? 

Toelichting: 

Wanneer de bureaubladen en/of de daaronder liggende steunbalk te dik zijn, kunt u niet hoog genoeg zitten 

om met ontspannen schouders te werken. 

7. Heeft u onder uw bureau voldoende vrije been- en voetruimte? 

Toelichting: 


ja 

nee 

ja 

nee 

ja 

nee 

ja 

nee 

Antwoord 

-mogelijk- 

heden 

ja 

nee 

ja 

nee 

ja 

nee 

ja 

nee 

ja 

nee 

ja 

nee 

ja 

nee


Om in een normale zithouding te werken heeft u vrije been- en voetenruimte onder het bureaublad nodig. 

Het betreft minimaal 80 cm vrije diepte ter hoogte van de voeten (gerekend van de voeten naar de muur) en 

minimaal 60 cm vrije breedte (ruimte naar links en naar rechts). 

8. Kunt u - als u dat nodig heeft - beschikken over een documenthouder? 

Toelichting: 

Een documenthouder is nodig wanneer u veel vanaf papier werkt, bijvoorbeeld bij het overtypen van een 

stuk tekst. U kunt de papieren dan opstellen tussen het toetsenbord en het beeldscherm. 

9. Is uw bureau in hoogte verstelbaar of kunt u anders beschikken over een goede voetensteun, waarbij u met 

beide voeten ontspannen kunt steunen? 

Toelichting: 

Een bureau moet qua hoogte aangepast worden aan uw afmetingen. Belangrijk is dat het bureau niet te hoog 

staat, zodat u met ontspannen schouders kunt werken. Bij een niet verstelbaar hoog bureau kan (een hoge 

stand van de stoel en) een voetensteun gebruikt worden. 

10. Heeft u wekelijks last van koude of tocht op uw werkplek? 

Toelichting: 

Koude of tocht heeft als gevolg dat u de spieren aanspant. Hierdoor belemmert de doorbloeding van het 

lichaam. Dit is een van de belangrijkste oorzaken van RSI. 

11. Kunt u spiegelingen (van bijvoorbeeld lampen, wanden, daglicht) in uw beeldscherm zien? 

Toelichting: 

Om ondanks de hinder van spiegelingen toch goed te kunnen werken, wordt vaak een verkrampte of 

onnatuurlijke lichaamshouding aangenomen. Dit vergroot de kans op RSI. 

12. Zijn alle ramen op uw werkplek voorzien van goede zonwering, die u zelf kunt bedienen? 

Toelichting: 

De hinder van zonlicht veroorzaakt vaak een verkrampte of onnatuurlijke lichaamshouding. Dit vergroot de 

kans op RSI. 

13. Heeft u -als u thuis beeldschermwerk verricht- een goede werkplek ter beschikking? 

Toelichting: 

Als u naast het beeldschermwerk in het ziekenhuis regelmatig meer dan 2 uur per dag een werkplek thuis 

gebruikt, moet deze een goede lichaamshouding bij het werken mogelijk maken. 

Werkwijze 

1. Zit u meer dan 1 uur in één houding stil? 

Toelichting: 

Langdurig in één houding zitten zonder afwisseling of beweging belemmert de doorbloeding van het 

lichaam. Het is daarmee een van de belangrijkste oorzaken van RSI. 

2. Steunen uw armen op de armsteunen van uw stoel of op uw werkblad (de armsteunen staan even hoog als 

uw werkblad)? 

Toelichting: 

Tijdens het gebruik van de muis en (eventueel) het typen kunnen de ellebogen steunen op de armsteunen. 

Eventueel kunt u de onderarmen op het werkvlak steunen. 

3. Zijn uw schouders gespannen tijdens het werk? 

Toelichting: 

Gespannen schouders belemmeren de doorbloeding van de armen en handen. Daarom moet u proberen 

zoveel mogelijk met ontspannen schouders te werken. 


ja 

nee 

ja 

nee 

Ja 

Nee 

Ja 

nee 

ja 

nee 

ja 

nee 

Antwoord 

-mogelijk- 

heden 

ja 

nee 

ja 

nee 

ja 

nee


4. Houd u tijdens het typen en werken met de muis uw polsen min of meer recht? 

Toelichting: 

Met een rechte (=neutrale) stand van het polsgewricht zijn de spieren het minst belast en is de kans op 

schade door wrijving het kleinst. 

5. Verricht u naast het beeldschermwerk minimaal iedere 2 uur ander werk? 

Toelichting: 

Door beeldschermwerk af te wisselen met ander werk treedt minder eenzijdige belasting op. 

6. Verricht u tijdens het beeldschermwerk regelmatig (minstens elk uur) enkele bewegingsoefeningen? 

Toelichting: 

Beweging tussen het belastende werk door is het beste om de doorbloeding van het lichaam te verbeteren. 

7. Neemt u (bijna) elke dag ten minste een half uur beweging (fietsen, lopen, zwemmen, sporten etc.)? 

Toelichting: 

Om de belasting van het werk te doorbreken, is het goed dat medewerkers buiten de werkplek pauzeren en 

(dan) bij voorkeur beweging nemen, zoals wandelen of sporten. 

Voorbeeld van een deel van een werknemers vragenlijst gericht op risico’s van 

beeldschermwerk voor vaste en mobiele medewerkers (naar vragenlijst IBM Nederland NV 

mede op basis van VBBA en SKB) 

Beeldscherm / toetsenbord / muis 

Staat het beeldscherm recht voor u als u recht voor de tafelrand zit? Nee Ja 

Is de bovenrand van het beeldscherm op of net onder ooghoogte? 

(als u niet blind typt mag het scherm tot ca. 10 cm lager staan) 

Nee Ja 

Staat het beeldscherm op tenminste 50 cm van de tafelrand? Nee Ja 

Ligt het toetsenbord recht voor u én met de 1 e toetsenrij op ca. 10 cm van de 

tafelrand? 

Nee Ja 

Heeft uw muis - een scrollwiel 

Nee Ja 

- een scrollpoint 

Nee Ja 

Kunt u de knoppen op uw muis bedienen zonder dat u uw vingers moet 

buigen? 

Nee Ja 

Is uw muis erg gevoelig ingesteld, d.w.z. veroorzaakt een kleine beweging 

met de muis een grote verschuiving van de pointer op het scherm? 

Nee Ja 

Moet u vaak iets op het scherm verplaatsen terwijl u de muisknop ingedrukt 

houdt(‘slepen’)? 

Nee Ja 

Ligt uw muis direct naast het toetsenbord? Nee Ja 

Heeft u voorlichting ontvangen over gezond werken en een juiste werkwijze 

bij beeldschermwerk? 

Uw bedrijf biedt de - wettelijke - mogelijkheid om i.v.m. het werken met 

Nee Ja 

beeldschermen de gezichtsscherpte te laten controleren. 

Wilt u in het kader van dit PAGO gebruik maken van deze mogelijkheid? 

Nee Ja 


ja 

nee 

ja 

nee 

ja 

nee 

ja 

nee

Werktijden 


Hoeveel uur per dag werkt u gemiddeld aan een beeldscherm voor 

uw werk (incl. laptop, notebook, thuiswerken)? 

.. uren per dag 

Hoeveel uur per week zit u gemiddeld aan een beeldscherm voor 

privé doeleinden? 

Indien u langer dan 2 uur per dag aan een laptop of notebook 

werkt, gebruikt u dan: 

.. uren per week 

- een muis 

Altijd Vaak Soms Nooit 

- een apart ‘fullsize’ toetsenbord 


- een apart ‘mini’ toetsenbord (IBM Travelkeyboard) 


- een laptopstandaard (Ergo-Q) 


- een apart beeldscherm 


- anders, nl: …………………….. 


Werkt u meer uren dan contractueel zijn vastgelegd? Ja, structureel 

Ja, incidenteel 

Nee, nooit 

Zo ja, hoeveel overuren maakt u dan gemiddeld per week? .. uren per week 

Meubilair 

Bent u bekend met de instelmogelijkheden van uw bureaustoel en bureau? Nee Ja 

Stelt u normaliter beiden goed af vóór u aan de slag gaat? Nee Ja 

Steunen uw voeten in uw normale werkpositie plat op de vloer? Nee Ja 

Is de hoogte van het bureau zodanig dat u met afhangende (ontspannen) 

Nee Ja 

schouders kunt werken? 

Geeft de rugleuning van uw stoel steun in de holte van uw onderrug? Nee Ja 

Zitten uw armsteunen in de weg als u uw stoel wilt aanschuiven? Nee Ja 

Heeft u voldoende vrije ruimte voor uw benen bij het zitten? Nee Ja 

Maakt u gebruik van een voetensteun? Nee Ja 

Zo ja, is deze voldoende groot zodat uw voeten hier plat op kunnen staan? Nee Ja 

Heeft u voldoende ruimte op uw bureau voor de bij uw werk noodzakelijke 

Nee Ja 

hulpmiddelen, documenten, e.d. 

Heeft uw bureau relatief scherpe randen of hoeken? Nee Ja 

Zijn de ramen op uw werkplek voorzien van goede zonwering? Nee Ja 

Werkhouding 

Werkt u met uw bovenlichaam in een ontspannen houding? 

(dit is: rechtop, zonder opgetrokken schouders, met een hoek van ca. 90 graden tussen 

boven- en onderarm) 


Zit u tijdens het werken goed achter in uw stoel (steun in 

onderrug)? 


Zit u recht voor uw beeldscherm? Altijd Vaak Soms Nooit 

Zijn tijdens het typen en muizen uw polsen min of meer recht? Altijd Vaak Soms Nooit 

Wordt uw onderarm tijdens het muizen ondersteund door bureau 

of armsteun? 


Maakt u, wanneer dat mogelijk is gebruik van toetsaanslagen 

(shortkeys, sneltoetsen) in plaats van muisklikken? 




Gebruikt u als afwisseling met muisgebruik een trackpoint of 

touchpad? 


Typt u met veel kracht of knijpt u hard in de muis? Altijd Vaak Soms Nooit 

Onderbreekt u het beeldschermwerk bewust om te ontspannen? Altijd Vaak Soms Nooit 

Doet u tijdens het beeldschermwerk rek- en strekoefeningen? Altijd Vaak Soms Nooit 

Werkomgeving 

Ondervindt u hinder van koude of temperatuurswisselingen op uw 

werkplek? 


Ondervindt u hinder van tocht op uw werkplek? Altijd Vaak Soms Nooit 

Heeft u last van tegenlicht of spiegelingen van lichtbronnen, 

ramen of lichte vlakken in uw beeldscherm? 


Heeft u hinder van geluiden, lawaai in uw werkomgeving? Altijd Vaak Soms Nooit 

Ondervindt u hinder ten gevolge van stof in uw werkomgeving? Altijd Vaak Soms Nooit 

Heeft u hinder van droge lucht in uw werkomgeving? Altijd Vaak Soms Nooit 

Mobiliteit 

Reist u veel? (zakelijk en/of woon-werkverkeer) Nee Ja 

Reist u dan met 

- het Openbaar Vervoer 

- de auto 

- anders, nl: 

Als u met de auto reist hoeveel kilometer rijdt u dan gemiddeld 

per jaar? (zakelijk + woon-werk) 

Heeft u bij de keuze van uw (lease)auto bewust rekening 

… km 

gehouden met de ergonomische eigenschappen van uw auto 

(zitpositie, stoel, e.d.)? 

Heeft u klachten ten gevolge van het reizen? Zo ja, welke? 

Nee Ja 

- rug 


- nek 


- arm 


- irritatie aan het verkeer om u heen 


- anders; nl: 

Heeft u thuis een 

………………………… 

- ADSL- aansluiting van de zaak 

Nee Ja 

- een goed verstelbare bureaustoel 

Nee Ja 

- een op de juiste hoogte ingesteld bureau 

Kunt u aangeven hoeveel procent van een gemiddelde werkweek 

u op de volgende plekken werkzaam bent: 

Nee Ja 

- eigen werkplek op kantoor 

... % 

- flexibele werkplek op kantoor 

... % 

- werkplek thuis 

... % 

- bij de klant 

... % 

- anders, namelijk: 

... % 

Voor welke werkplek heeft u deze vragenlijst ingevuld? … 

Wat is uw WorkPlaceIndicator (WPI) code? … 


Veiligheid 


Bent u bekend met de procedure voor het melden van (bijna) ongevallen? Nee Ja 

Heeft u wel eens een (bijna) ongeval gemeld? 

Doen zich op uw werkplek(ken) wel eens ongelukken of bijna-ongelukken 

Nee Ja 

voor (bijv. zich snijden of branden, struikelen of uitglijden over losliggende Nee Ja 

voorwerpen? 

Weet u wat u moet doen bij een calamiteit? Nee Ja 

Weet u wat het centrale alarmnummer binnen uw bedrijf is? Nee Ja 

Kent u de vluchtwegen? Nee Ja 

Zijn de vluchtwegen volgens uw waarneming vrij van obstakels? Nee Ja 

Is er op uw werkplek(ken) voldoende aandacht voor het voorkómen van 

Nee Ja 

ongelukken? 

Zijn er op uw werkplek(ken) voldoende maatregelen genomen voor het 

voorkómen en bestrijden van brand of andere rampen? 

Werktaken 

Nee Ja 

Bevat uw functie, naast uitvoerende taken, ook taken gericht op 

werkvoorbereiding, ondersteuning en overleg? 


Bestaat uw functie uit een combinatie van zowel gemakkelijke als 

moeilijker taken ? 


Kunt u bij problemen met apparatuur en/of software voldoende 

hulp inroepen? 


Moet u in uw werk telkens dezelfde dingen doen? Altijd Vaak Soms Nooit 

Is uw werk gevarieerd? Altijd Vaak Soms Nooit 

Heeft u in uw werk voldoende afwisseling? Altijd Vaak Soms Nooit 

Heeft u invloed op het werktempo? Altijd Vaak Soms Nooit 

Kunt u zelf bepalen hoe u uw werk uitvoert? Altijd Vaak Soms Nooit 

Kunt u zelf de volgorde van uw werkzaamheden bepalen? Altijd Vaak Soms Nooit 

Kunt u meebeslissen over het tijdstip waarop iets af moet zijn? Altijd Vaak Soms Nooit 

Kunt u uw werk zelf indelen? Altijd Vaak Soms Nooit 

Werktempo en werkhoeveelheid 

Moet u erg snel werken? Altijd Vaak Soms Nooit 

Heeft u te veel werk te doen? Altijd Vaak Soms Nooit 

Moet u extra hard werken om iets af te krijgen? Altijd Vaak Soms Nooit 

Werkt u onder tijdsdruk? Altijd Vaak Soms Nooit 

Moet u zich haasten? Altijd Vaak Soms Nooit 

Kunt u uw werk op uw gemak doen? Altijd Vaak Soms Nooit 

Heeft u te maken met een achterstand in uw werkzaamheden? Altijd Vaak Soms Nooit 

Heeft u te weinig werk? Altijd Vaak Soms Nooit 

Heeft u problemen met het werktempo? Altijd Vaak Soms Nooit 

Heeft u problemen met de werkdruk? Altijd Vaak Soms Nooit 

Zou u het kalmer aan willen doen in uw werk? Altijd Vaak Soms Nooit

te klikken - Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?