atjeh - Acehbooks.org

OEFICIEELE BESCHEIDEN
BETREFFENDE
HET ONTSTAAN VAN DEN OORLOG TEGEN
ATJEÏÏ
IN 1873.
fai ReieHngsiegfi üitppyen ter Algemeene Lanttiitterü in 1881.

VOORBERIGT.
Overeenkomstig'de toezegging, door den Minister ^ " ^ ^ J ^ ^ J ^ ^
der Tweede Kamer van den 7den October 1881, wordt tians yan Regenngswege TOOT
zooveel noodig, openbaarheid gegeven aan de stukken betreffende het ontstaan van den oorlog
metAtjek, welke in 1874, voor een deel onder voorwaarde van geheimhouding, aan de btaten-
Generaal ziin medegedeeld. , , T 7 7 ,
Vooraf gaat (sub I) een herdruk van de Nota over de betrekkingen tusschen Nederlanden
Atjeh *«» 1824 tof 1873, welke den 22sten April 1873 door den toenmaligen Minister van
Koloniën aan de Staten-Generaal werd aangeboden (1). Immers tot regt verstand der stukken
van 1873,is het noodig, dat men voor den geest hebbe wat vroeger is voorgevallen.
Aan bedoeld stuk zijn, in eene noot op blz. 38, toegevoegd de instructien die door de
Indische Regering aan den resident van Riouw gegeven werden, nadat hij in December
1872 een bezoek had ontvangen van een gezantschap uit Atjeh. Dit is geschied omdat naar
die instructien, bij Indisch mailrapport van 9 Januarij 1873 (n°. 31) aan het Departement
van Koloniën medegedeeld, verwezen wordt in de telegraphische en schriftelijke correspondentie
van den Minister van Koloniën met den Gouverneur-Generaal.
Dan volgen (sub II) de telegrammen , die tusschen den Consul-Generaal der Nederlanden
te Singapore en den Gouverneur-Generaal en tusschen dezen en den Minister van Kolomen
gewisseld zijn töt den dag van het vertrek der eerste expeditie naar Atjeh.
Daarna worden in verschillende afdeelingen achtereenvolgens medegedeeld:
(sub III) de brieven van den Minister van Koloniën aan den Minister van Buitenlandsche
Zaken en aan den Gouverneur-Generaal;
(sub IV) de brieven van den Gouverneur-Generaal aan den Minister van Kolomen, met
Ujlagen;
(sub V) diplomatieke stukken; .
(sub VI) . de stukken betreffende de oorlogsverklaring aan Atjeh en de staking der eerste
expeditie • *•
Een rangschikking der stukken in deze categorien was noodig, omdat (in verband met
den tijd, dien de brieven naar en uit Indie behoeven om hunne bestemming te bereiken)
eene zamenvoeging van alle stukken naar volgorde der dagteekeningen ligt tot misvattingen
bij de lezing zou leiden.
De thans gepubliceerd wordende verzameling kan als een volledig geheel worden aangemerkt
, al ontbreken daaraan sommige der aan de Staten-Generaal overgelegde bescheiden
Er zijn geen andere stukken teruggehouden , dan die noodeloos den omvang van den bundel
zouden hebben uitgebreid; de zoodanige namelijk, die niet regtstreeks op het ontstaan van
den oorlog betrekking hebben , of die onderwerpen betreffen waaromtrent reeds het noodige
blijkt hetzij uit de historische Nota, hetzij uit de bescheiden sub IV en V gepubliceerd.
Ten overvloede volgt hier nog eene korte aanwijzing der teruggehouden stukken. Deze zijn :
1°. de bij het Indisch besluit van 31 Augustus 1872 vastgestelde instructie voor deheeren
(1) Daal' het niet dan hinderlijk kan zt)n om in eene serie stukken denzelfden naam telkens anders
gespeld te zien, is in de nota en in de andere stukken in den hollandschen tekst overal de spelling Atjeh
gevolgd, ook waar oorspronkelijk Acheen, Atclnn, Atsjin of Atjin geschreven was.

4
ScfflFF en VON DE WALL , waarvan de voornaamste bepalingen zijn bekend gesteld op blz. 35
der historische Nota;
2°. een brief van den resident van Riouw aan den Gouverneur-Generaal, dd. 13 December
1872, met bijlagen, betreffende het hooger bedoelde bezoek van een gezantschap uit
Atjeh; de hoofdinhoud dezer stukken is op blz. 37 der historische Nota teruggegeven;
3°. eenige niets .bijzonders inhoudende geleidebrieven bij diplomatieke stukken;
4°. eenige stukken, betrekking hebbende op aanrakingen, die in 1872 hadden plaats
gevonden tusschen den Italiaanschen consul te Singapore en een met eene Pontianaksche
prinses gehuwden Arabier, die aanspraken wilde doen gelden op het sultanaat van Pontianak ;
5°. verschillende stukken die betrekking hebben op de conferentien tusschen den Amerikaanschen
consul te Singapore en Atjehsche afgevaardigden, waarover reeds voldoende gegevens
voorkomen in de voor openbaarmaking in aanmerking gebragte bescheiden;
6°. een berigt van den Consul-Generaal te Singapore , dd. 12 Julij 1873 , over de agitatie,
onder de in de Straits Settlements verblijf houdende Atjehers opgewekt door de verwachting
van Turksche hulp voor hunne landgenooten.
t

I.
NOTA OVER DB BETREKKINGEN
TUSSCHEN
NEDERLAND EN ATJEH
van 1824 tot 1873.

In de verklaringen, gewisseld bij het Londensch tractaat van 17 Maart 1824, werd door
de Britsche gevolmagtigden gezegd :
» ün traité conclu par des agens Britanniques avec le Roi d'Acheen, dans 1'année 1819,
est incompatible avec 1'article 3 du présent traité; (1) ainsi les PIénipotentiaires Britanniques
promettent que le traité avec Acheen sera reduit le plus promptement possible aux termes
dun simple arrangement pour la réception hospitalière des batimens et des sujets Britanniques
dans le port d'Acheen. Mais comme quelques unes des conditions de ce traité (qui
a été communiqué aux PIénipotentiaires des Pays-Bas) seront avantageuses pour les intéréts
généraux des Européens ótablis dans les mers de 1'orient, ils espèrent avec confiance que
le Gouvernement des Pays-Bas prendra des mesures pour placer ces avantages au dessus
de toute atteinte, et ils expriment également leur conviction, qu'aucune mesure hostile
envers le Roi d'Acheen ne sera prise par les nouveaux possesseurs du fort Marlborough".
Door de Nederlandsche gevolmagtigden werd daarop geantwoord:
» Si le Gouvernement de la Grande Bretagne pense qu'il y a un avantage réel pour lui,
a ce qu'en se dégageant, d'après les principes consacrés par le traité qui va être signé,
des liaisons que ses agens formèrent, il y a quatre ou cinq ans, dans le Royaume d'Acheen,
il assure par quelque stipulation nouvelle 1'accueil hospitalier des sujets et vaisseaux Britanniques
dans les ports de ce Royaume, les soussignés n'hésitent pas k dóclarer que de
leur cóté ils n'y voient aucun inconvénient, et ils croyent pouvoir assurer en méme tems
que leur Gouvernement s'appliquera sans délai a régulariser ses rapports avec Acheen, de
manière que eet état, sans rien perdre de son indépendance, offre au navigateur et au
commercant cette constante sécuritó , qui ne semble pouvoir y être établie que par 1'exercice
modéré d'une influence européenne".
Nadat de Minister van Koloniën in eene promemorie de voorschriften had aangewezen,
die voor de uitvoering van het tractaat van 17 Maart 1824 aan de Indische Regering zouden
moeten gegeven worden, werd dit stuk in handen gesteld van den ambassadeur FALCK.
Umtrent art. 3 stond in de promemorie: » Uit de gewisselde nota's blijkt, dat een tractaat
tusschen Britsche gezagvoerenden en den Koning van Atjeh in 1819 gesloten, uituitsluitenden
handel voor Engeland bedingt. De Britsche Regering zal zekerlijk zorgen,
dat deze overeenkomst nu gewijzigd worde.
» De Nederlandsch-Indische Regering zal moeten toezien dat zulks wezenlijk plaats hebbe
en voorts met den Koning van Atjeh tot zoodanige nadere verbindtenistrachten te komen,
als het Nederlandsch handelsbelang mogt vorderen; moetende echter aan die Regering
worden overgelaten de keuze van het daartoe gunstige tijdstip. Tot beter verstand van dat
gedeelte der Britsche nota, hetwelk strekt tot instandhouding der voordeelen, welke biljet
boyengenoemd tractaat van 1819 verzekerd zijn aan de Europesche volken, thans in
de Uostersche zeeën gevestigd zijnde, zoude kopij van dat tractaat aan de Indische Regering
kunnen verzonden worden, opdat aan die bedoeling ook in het vervolg zou kunnen
worden voldaan".
to
Daarop teekende de heer FALCK, den 6den Augustus 1824, aan:
»Dat dit tractaat vervallen is, spreekt van zelve.
1'une dtiw 6
, 3
' "f*" ? a U t e S P a r t i e S
t
c o n t r a c t a n t
^ Promettent qu'a 1'avenir aucun traité a conclure par
d e S e t a t
ment soït 1 T ,. * S 1
„ t u e s d a n s l e s
orientales ne contiendra d'article, tendant, soit directe-
7 nue . P
° S
" ,
l t S d i f f é r e n t s
° < a
exislntcs de VTt^°V
exclure ^ mmerce
M t é t ó a d m i S k C e t e f f e t d a n s u n e
Vrntn des ports de ces états,
d e s

8
» Of de Engelschen iets afzonderlijks voor de hospitable reception van hunne schepen zullen
willen bedingen, zal grootendeels van de wijze van zien van hunnen gouverneur op
Poeloe Pinang af hangeu, en ook van den meerderen of minderen invloed, dien wij in het
onrustige rijk van Atjeh verwerven zullen. Ik zoude denken, dat de Indische Regering er,
hoe eer hoe liever, iemand naar toe behoorde te zenden, die in allen gevalle naauwkeurig
zoude berigten, hoe de zaken gesteld zijn, de kennis waarvan het oordeel over de meest
voegzame soort van verbindtenis dient vooraf te gaan ". (1)
In de instructien, krachtens 's Konings last aan de Indische Regering gezonden bij brief
van 31 Augustus 1824, werd nu omtrent Atjeh geschreven: (2)
» Nog moet ik bij de behandeling van dit artikel (art. 3) Uwer Excellentie's aandacht vestigen
op hetgeen in dit tractaat en in de wederzijdsche nota's omtrent Sumatra, en bepaaldelijk
ook omtrent Atjeh gezegd wordt.
» Uwe Excellentie zal ontwaren, dat in den jare 1819 tusschen Britsche gezagvoerders
en den Koning van Atjeh een verbond gesloten is, bij hetwelk voor Engeland de uitsluitende
handel is bedongen. Het spreekt van zelve dat dit verbond nu vervallen is. Het
Britsche Gouvernement heeft op zich genomen dat verdrag te wijzigen en tot de bloote
termen van vriendschappelijke toelating in de havens te brengen. Welligt evenwel zal hetzelve
geene overwegende reden vinden om voor zijne schepen iets bijzonders te bedingen;
veel zal kunnen afhangen van de wijze op welke de Britsch-Indische Regering, naar gelang
der plaatshebbende omstandigheden in die streken, de zaak zal inzien.
» Het gedrag van de Nederlandsche Regering en de invloed dien zij zich bij den vorst
van Atjeh zal weten te bezorgen, zullen ook hierop kunnen werken. Uwe Excellentie zal
dus zorgen dat de vorst van dat rijk bekend worde met de strekking en bedoeling van
het nu gesloten tractaat. De Engelschen zien af van alle bezitting, van alle staatkundige
bemoeijenis op Sumatra; zij laten die geheel en bij uitsluiting aan Nederland over. (3)
Beider belang brengt mede dat geene vreemde magt, wie zij ook zijn moge, daar zich vestige.
» De voorzieningen van het tractaat tusschen Engeland en Aljeh in 1819 gesloten, welke
deze strekking hebben, kunnen in een nieuw verdrag tusschen Nederland en Atjeh opgenomen
worden. Voor het overige wil men vrijheid van handel zonder uitsluiting. Om tot
zulk een gewenscht einde te geraken, kan vooral dienen dat Uwe Excellentie een man
van bekwaamheid en van beleid naar Atjeh zendt, die den vorst van dit alles doordringt,
den staat van zaken aldaar naauwkeurig gadeslaat en aan Uwe Excellentie alle die berigten
mededeelt, welke noodig zijn ter beoordeeling wat te dezen, behoudens de beginselen van
het tractaat van 17 Maart 11., zou kunnen en moeten gedaan worden.
» Tot Uwer Excellentie's meerdere inlichting voeg ik een bloot afschrift van het verdrag,
met Atjeh in 1819 gesloten, hierbij."
Bij besluit van* den Gouverneur Generaal van 17 Februarij 1825 werd de instructie vastgesteld
voor de commissarissen, benoemd voor de overneming der Britsche bezittingen op
Sumatra (de kolonel-adjudant H. DESTUEKS, residenten militaire kommandant van Padang,
en de collecteur der landelijke inkomsten B. C. VEEPLOEGH). In die instructie treft men de
volgende bepalingen aan:
» Art. 14. De eerstbenoemde commissaris zal, als resident van Padang, zich met de
aftredende autoriteit op Benkoelen verstaan omtrent het doen van officieele kennisgave wegens
het ophouden der Britsche belangen op Sumatra, en van de optreding van het Nederlandsch
Bestuur in dat gewest, aan de vorsten tot welke het Britsch Gouvernement nu laatstelijk
(1) Zie ook den brief der Nederlandsche gevolmagtigden, dd. 24 Februari) 1824, n°. 9, in de „Bjjdragen
tot de geschiedenis der onderhandelingen met Engeland betreffende de Overzeesche Bezittingen, enz." door
ELOITT VAN SOETEEWOUDE, bladz. 211.
(2) Vergelijk het aangehaalde werk, bladz. 240.
(3) Art. 9 van het Londensch tractaat: La factorerie du fort de Marlborough et toutes les possessions
Anglaises dans 1'isle de Sumatra sont cédées par le présent traité a Sa Majesté le Koi des Pays-Bas, et
Sa Majesté Britannique promet en outre qu'il ne sera pas formé d'ótabljssement Britannique dans cette
isle et qu'aucun traité ne sera congu sous 1'autorité Britannique avec aucun des Princes, Chefs ou États
indigènes, qu'on y trouve."

9
in eenige betrekking heeft gestaan; zullende het meest gevoegelijk zijn, wanneer deze
communicatiën met wederzijdsch overleg en op hetzelfde tijdstip kunnen geschieden.
» Art. 15. Ten aanzien der mededeeling aan den vorst van Atjeh, zal in allen geval
noodzakelijk zijn, dat vooraf door het Britsch Gouvernement aan dien vorst opening zij
gedaan van de bepalingen, ten aanzien van dit rijk bij het tractaat voorkomende.
» Art. 16. Commissarissen zullen ten spoedigste berigt zenden van hetgeen met betrekking
tot de communicatie; aan den vorst van Atjeh van de zijde der Britsche autoriteiten
zal zijn geschied, ten einde daarna de punten van instructie voor een definitief tractaat
met dat rijk van hier nader te zenden.
. » Art. 17. Intusschen wordt aan Commissarissen opgedragen, om niets te verzuimen
tot het bekomen van de meest ïjiiauwkeurige informatiën omtrent den handel van het rijk
van Atjeh en de aldaar te behalen voordeelen, alsmede generaal van alles wat den staat
van zaken in de over te nemen landen aanbetreft, in het bijzonder de specerijtselt en meer
bepaaldelijk die van de peper en den handel in dit product. "
In hun verslag betreffende de overneming, gedagteekend 12 April 1825, zeggen de
commissarissen:
•» Ten aanzien van de ophouding der Britsche belangen en de optreding van het Nederlandsch
bestuur op Sumatra zijn doelmatige arrangementen gemaakt, en heeft de communicatie
daarvan met wederzijdsch overleg plaats gehad.
» Het rijk van Atjeh stond met het Britsch bestuur te dezer kust in geen de minste
betrekking-. Alle voormalige handelingen van genoemd rijk met de Engelschen hebben
regelregt met het Bengaalsch Gouvernement plaats gehad."
De commissarissen schijnen op de betrekkingen tot Atjeh te zijn teruggekomen bij hun
verslag omtrent de overneming van het beheer van Tapanoli, dd. 30 November 1825. Dit
verslag is niet aan het Departement van Koloniën medegedeeld, maar in het Indisch besluit
van 20 December 1825, n°. 18, vindt men, sub 15°., aangeteekend, dat » de mededeelingen
van commissarissen omtrent het rijk van Atjeh" voor informatie worden aangenomen
, » in afwachting van nadere berigten ".
In 1824 had de Indische Regering aan den toen maligen resident van Malakka , H. S. VAN SON ,
opgedragen om met het rijk van Siak een nieuw verdrag aan te gaan, gegrond op de
vroeger bestaan hebbende contracten. De uitvoering van dezen last werd door verschillende
omstandigheden vertraagd, maar de Indische Regering bleef de zaak in het oog houden,
en gaf in 1827 aan den Commissaris-Generaal DU BUS in overweging, om » eene commissie,
om den staat van zaken op te nemen, te zenden naar Siak, en voorts ook naar Atjeh,
hetwelk der Regering toeschijnt ten dezen met Siak in vele opzigten in hetzelfde aspect
te komen." Zij dacht hierbij blijkbaar aan de instructien van het Opperbestuur betreffende
de uitvoering van het Londensch tractaat, want die werden bij haar veorstel aan den
Commissaris-Generaal overgelegd.
De Commissaris-Generaal vereenigde zich met het voorstel, behoudens dat hij de zending
van één persoon als commissaris voldoende achtte, en wees het fregat de Bellom voor de reis aan.
Maar een maand later werd van de voorgenomen zending » vooreerst en in afwachting
van nadere berigten omtrent het gebeurde op de Carimons-eilanden " afgezien.
In 1828 kwam de Indische Regering op de zaak terug. Zij had van den resident van
Sumatra's Westkust rapporten ontvangen, waaruit bleek dat Nederlandsche schepen, om
zich tegen kwaadwillige bejegening te vrijwaren, op Atjeh ten handel voeren onder Amerikaansche
of Engelsche vlag. Zij meende » dat hierin van de zijde van het Gouvernement
mets kan worden gedaan, alzoo wij op die plaatsen geene bezitting hebben", maar zij
nep op nieuw de aandacht van den Commissaris-Generaal in voor het plan om Siak en Atjeh
door een commissaris te doen bezoeken.
Op dat oogenblik was evenwel geen bekwaam oorlogschip beschikbaar, zoodat weder voorloopig
van het plan werd afgezien. Het is nimmer ten uitvoer gebragt.
Inmiddels had men aan de Westkust van Sumatra veel te lijden van de Atjeh sche zeeroovers,
die, hoewel overigens geene vrienden der Padries, hun de hand reikten om ons te
beoorlogen. In 1829 overrompelden zij ons fort te Tapanoli, plunderden alles, en staken
de gouvernementsgebouwen in brand.
2

10
De daarop van Padang uit genomen maatregelen gaven der Indische Regering aanleiding
om, bij besluit van 15 Januarij 1830:
1°. » in het algemeen te berusten in de wijze, waarop, zoowel met betrekking tot het
hernemen van het fort en onze bezittingen te Tapanoli, als wel tot het vervolgen der Atjehsche
zeeroovers, door hem, resident, is gehandeld";
5°. » alverder te bepalen dat een koloniaal oorlogsvaartuig naar de "Westkust van Sumatra
zal worden gezonden om eenigen tijd aldaar ter beschikking van den resident te verblijven,
om daarmede het noordelijk gedeelte der residentie in oogenschouw te nemen, en, zoo noodig,
zich voor Troemon te begeven om te trachten een kontrakt met den radja van die plaats
te sluiten, welke den meesten invloed heeft op de rondzwervende Atjehsche kusthandelaren;
zullende tot dat einde een vaartuig van eenig aanzien moeten worden gekozen om den Atjehers
eerbied voor de Nederlandsche vlag in te boezemen."
Inderdaad heeft de resident MAC GILLAVEY den 25sten November 1830 een contract met
Troemon gesloten, maar daartegen rezen aanstonds verschillende bedenkingen, vooral omdat
het voorkwam gebaseerd te zijn op eene verkeerde opvatting van Troemon's verhouding
tot Atjeh. Het contract is nimmer door den Gouverneur-Generaal bekrachtigd.
Waren tot dusver vreemde schepen in Atjeh veiliger dan Nederlandsche, in Februarij
1831 werd een Amerikaansch schip, de FriendsMp, voor de Atjehsche haven KwallaBatoe
ten handel liggende, geplunderd, en de gezagvoerder en een paar schepelingen vermoord.
Toen hier te lande vernomen werd dat het Amerikaansch Gouvernement het fregat Potomac
zenden zou om eene strafoefening te houden, vroeg de Regering zich af, of zij iets te
doen had. Maar overwegende dat nog niet was voldaan aan de verpligting, die wij in
1824 op ons genomen hadden, en dat Atjeh jegens ons vijandiger gezind was dan jegens
anderen, kwam zij tot het besluit »dat onze tusschenkomst in deze zaak noch nuttig,
noch doelmatig zou zijn, en dat het oorbaarst zal zijn af te wachten, wat het Amerikaansche
fregat zal uitrigten." Uit dit voorval werd echter aanleiding genomen om de bedoelde
verpligting, uit de verklaringen van 1824 voortvloeijende, bij het Indisch bestuur in
herinnering te brengen.
Werkelijk werd Kwalla Batoe door de Amerikanen getuchtigd, en nogmaals nam de
Regering hare positie tegenover dergelijke toestanden in beschouwing. Zij bleef van oordeel
» dat wij niet zullen kunnen beletten , dat andere Gouvernementen zich op die wijze genoegdoening
verschaffen over de aanrandingen, welke hunne handelaars in de Atjehsche havens
te lijden hebben, zoolang onzerzijds geen gevolg gegeven wordt aan de toezegging-, bij
gelegenheid van het sluiten van het tractaat van 17 Maart 1824 aan Groot Britannie gedaan."
Zij ontveinsde zich de moeijelijkheden, aan de uitvoering dier toezegging verbonden, niet,
maar verwachtte toch, dat » zoodra de Nederlandsche invloed in de omstreken van Padang en
onder de Padries behoorlijk zal zijn gevestigd , waartoe de Gouverneur-Generaal VAN DEN BOSCH
thans met goed gevolg pogingen aanwendt, middelen zullen kunnen worden beraamd, om
aan de Atjehers wat meer ontzag in te boezemen, dan zij thans voor onze vlag schijnen
te hebben."
De verslagen van de Sumatrasche autoriteiten uit die jaren zijn vol van bittere grieven
tegen de Atjehers, hunne rooverijen op ons gebied en hunne zamenspanningen met de Padries.
» Openbaar is het" — zoo zegt de resident ELOUT in een verslag van 17 December 1831,—
»dat de Atjehers overal langs de kust den baas speelden en Baros een stapelplaats was
geworden van ingesmokkelde goederen; dat zij zich, als het ware, meester gemaakt hadden
van het aan ons behoorende eiland Nias, en op deszelfs stranden een uitgebreiden slavenhandel
dreven; dat Poeloe Mansalar (vóór Tapanoli) een Atjehsch roovernest is geworden,
en de inwoners van het eiland Rengawan (in de nabijheid van Natal) zich aan den radja
van Troemon verpand hebben, onder beding van al de peper, welke in die streken valt,
aan hem te leveren; in 't kort dat de Atjehers zich van den geheelen handel om de noord
hebben meester gemaakt, en onze bezette posten, als Tapanoli, Natal en Aijer Bangies,
door hen in een ellendigen toestand zijn gebragt geworden."
Even zoo de majoor MICHIELS , in zijn verslag van 6 Februarij 1832, ungeDragt naaat
hij zich gekweten had van de hem opgedragen taak, om het noordelijk gedeelte onzer bezittingen
op Sumatra's Westkust op te nemen en voorstellen te doen tot verbetering van

11
den toestand aldaar. Hij had al de eilanden bewesten Sumatra ontvolkt gevonden ten gevolge
van de rooverijen der Atjehers, en de flotille, waarmede hij den togt maakte, had zelve
twee Troemonsche schepen moeten opbrengen, die kennelijk op zeeroof uit waren. In dit
verslag wordt er op gewezen, hoe wij ons bezit ter Westkust van Sumatra te danken hebben
aan de hulp, die wij aan de inlandsche staten in vorige eeuwen verleenden tegen
Atjeh , dat zijne veroveringen steeds verder zuidwaarts uitstrekte; hoe onze gezagsoefening
in het noordelijk gedeelte onzer bezittingen in den laatsten tijd was verminderd; en hoe
dit aan Atjeh aanleiding had gegeven om zijn invloed weder uit te breiden en regten te
pretendeeren op landen, die ons krachtens contracten toebehoorden.
, De heer MIOHIELS besluit zijn > voorstellen tot bevestiging van ons gezag aldus: »Maar
hetzij nu, dat het Gouvernement besluite tot deze of andere maatregelen betreffende de
voor die streken zoo hoogst noodige reorganisatie, zoo vermeen ik, dat alles zal moeten
worden voorafgegaan door eene commissie en vertooning van magt in de noordelijke zoogenaamde
vrije havens, zelfs tot in Atjeh, vooreerst om met dien vorst, en daarna met de
andere van hem afhankelijke en onafhankelijke staten , de noodige handels- of staatsbepalingen
te treffen en hiervan, ter voorkoming van misverstanden, aan andere handeldrijvende
en zelfs Europesche mogendheden kennis te geven."
Naar aanleiding van dit verslag, gaf de resident ELOUT, bij zijn rapport van 6 Maart
1832, n°. 5, aan de Indische Regering o. a. in overweging:
» om den resident van Sumatra's Westkust te magtigen met een oorlogsvaartuig naar
Poeloe Pinang te stevenen en bij de Britsche autoriteiten aldaar te onderzoeken:
» 1°. hoe de verhouding is geweest van de Engelschen met het rijk van Atjeh, vóór het
Londensch tractaat van 1824;
»2°. in hoeverre, sinds het sluiten van dat tractaat, de Britten die verhouding gewijzigd
hebben;
»3°. kennis te geven, dat alsnu het Nederlandsche Gouvernement wil voldoen aan het
verzochte, door de gevolmagtigden, ten aanzien van het rijk van Atjeh en de deswege gewisselde
nota's bij het sluiten van het Londensch tractaat in dato 17 Maart 1824,"
en voorts:
» om aan den resident van Sumatra's Westkust autorisatie en de noodige oorlogsvaartuigen
te verleenen, ten einde de zaken met den radja van Atjeh te gaan régelen."
Het blijkt niet dat aan dit voorstel eenig gevolg is gegeven. De toestand verbeterde intusschen
niet, zoo als men zien kan uit het Indisch besluit van 21 November 1834, n°. 15 ,
waarvan de aanhef luidt als volgt:
» Gelezen de missive van den resident van Sumatra's Westkust, dd. 30 Junij jl., n°. 27,
daarbij, onder referte tot de vroegere mededeelingen van den luitenant-kolonel-adjudant
MICHIELS , verslag doende van den ongunstigen staat van zaken te Baros
» blijkende daaruit, dat die plaats onophoudelijk geteisterd zou worden door de Atjehers,
die zich te Batoe Grigie , aan de monding der Baros-rivier, genesteld hebben, en den slavenhandel
en zeerooverij op eene alleszins in het oog loopende wijze in de hand zouden
werken , ten gevolge waarvan de inlandsche hoofden van Baros heraaaldelijk en dringend
om bijstand en tot het plaatsen van eene bezetting aldaar hebben verzoek gedaan ;
» wordende door den resident, onder mededeeling van den ongunstigen afloop eener door
den posthouder te Tapanoli, op aandrang der voormelde hoofden , tegen de Atjehers gedane
expeditie , te kennen gegeven dat hij den militairen kommandant ter Westkust van Sumatra
heeft uitgenoodigd om eene magt van 150 militairen te zijner beschikking te stellen, tot
het in bezit nemen van Baros" enz.
Bij dit besluit werd de resident van Sumatra's Westkust aangeschreven »om bij den
vorst van Atjeh pogingen aan te wenden tot beteugeling en verdrijving van zijnen kant
van deszelfs zich in Baros gevestigd hebbende onderdanen, die door eene doelmatige beschikking
over de aanwezige vaartuigen zoo veel mogelijk buiten de gelegenheid moeten worden
gesteld om de bevolking en den inlandschen handel te benadeelen".
Omtrent de uitvoering van dezen last is weder niets bekend.
In Junij 1836 werd 's lands civiele schoener Dolpliyn, beladen met f 30 000 aan zilveren
kopergeld, tusschen Padang en Natal door de inlandsche bemanning afgeloopen. De

12
korvet van Speyk, kommandant de kapitein ter zee VAN DEK STRATEN , werd uitgezonden
om dien schoener op te zoeken. Hij werd gevonden te Atjeh, maar de Sultan weigerde de
uitlevering, omdat de kommandant der van Speyk niet door een brief van den Gouverneur-
Generaal aan hem , Sultan , gemagtigd was om den schoener af te halen. De Sultan verzocht
zelf per brief aan den Gouverneur-Generaal, om hem te schrijven over den schoener,
en onderhield tevens den Gouverneur-Generaal over drie schepen, in der tijd van Atjehers
afgenomen, » zijnde deze vaartuigen " — zoo zegt het Indisch besluit, waaraan deze bijzonderheden
worden ontleend — » naar alle waarschijnlijkheid dezelfde, waaromtrent melding
wordt gemaakt in het register der handelingen van den resident van Padang en onderhoorigheden
over het 4de trimester 1825, en blijkens welk register die vaartuigen, als slaven
aan boord hebbende, bestemd voor Atjehsche havens, aangehouden en geconfisceerd zijn
geworden, terwijl van de toedragt dier geheele zaak door de autoriteiten ter Westkust van
Sumatra kennis is gegeven aan den vorst van Atjeh."
De Gouverneur-Generaal schreef nu een brief aan den Sultan van Atjeh, om dezen uit
te noodigen de DolpMjn uit te leveren aan den persoon, die zou gezonden worden om dat
schip te halen. Tevens werd , bij besluit van 14 November 1836, de resident van Sumatra's
Westkust aangeschreven » om verder met beradenheid in de onderwerpelijke zaak te werk
te gaan", en werd hem opgemerkt » dat bijaldien genoemde Sultan de schoener Dolphijn
in eenen bruikbaren staat teruglevert, op het overige, zoo als'de restitutie van de aan boord
geweest zijnde gouvernementsgelden, ten bedrage van f 30 000, half zilver, en van het
geschut, en de uitlevering van de opvarenden der bedoelde schoener, niet te zeer zal behoeven
te worden aangedrongen, gemerkt de onraadzaamheid van het nemen van maatregelen,
waardoor de vrede met den Sultan zoude kunnen worden verbroken".
De luitenant ter zee der 1ste klasse W. H. R. VAN LOON , kommandant van den schoener
Cirvé, en de ambtenaar ter beschikking W. L. RITTER , werden in commissie gesteld om den
brief van den Gouverneur-Generaal over te brengen en de DolpMjn in ontvangst te nemen.
Hun werd opgedragen om bij deze gelegenheid ce verschillende peperhavens te bezoeken
en te trachten kennis van land en volk op te doen.
De rapporten dezer gecommitteerden zijn niet aan het Departement van Koloniën medegedeeld
( l
); maar volgens het Indisch besluit van 19 October 1837, n°. 16, blijkt daaruit,
»dat, hoezeer de gecommitteerden getracht hebben om, zonder de eer en de waardigheid
van het Gouvernement uit het oog te verliezen, den Sultan door gepaste middelen tot inwilliging
van de billijke vordering van het Gouvernement te bewegen, zij daarin niet naar
wensch zijn geslaagd; dat het hun echter, hoezeer na lang dralen van de zijde van den
Sultan, is gelukt een bepaald antwoord van denzelven te verkrijgen, hierop nederkomende,
dat de bedoelde schoener op de reede van Pedir, werwaarts dezelve was gezonden, met al
wat dezelve inhield, is verbrand, en dat de gelden, welke zich aan boord hebben bevonden
, in der tijd door de gevlugte opvarenden van dezelve zijn medegenomen, zoodat zich
niets meer in de magt van hem, Sultan , bevindt, dan het kind van den vermoorden gezagvoerder
der schoener, SEBA , hetgeen hij genegen is af te staan, mits dat hem vooraf
door de commissie eenige zekerheid wordt gegeven omtrent zijn verzoek ter bekoming van
schadevergoeding voor de in der tijd door het Gouvernement aangehouden drie praauwen,
aan zijne onderdanen toebehoorende."
De commissie deelde verder mede » dat het verbranden van de voormelde schoener, hoezeer
in omstandigheden, met die, door den Sultan opgegeven, eenigszins verschillende,
(1) Van de door hen ingediende „Memorie over den tegenwoordigen toestand van Atieh" is het
grootste gedeelte overgedrukt in de „Korteaanteekeningen over het Kijk van Atjeh", doorW. L. RITTEB,
voorkomende in het Tijdschrift van Nederlandsch Indie, 1ste jaargang, 2de deel, bl. 454—476 en Ilde jaargang,
1ste deel, bl. 1—27 en 67—90, en voorts in het werk van den heer H. J. J. L. DE STTTEBS, uitgegeven
door P. J. Veth: „De vestiging en uitbreiding der Nederlanders ter Westkust van Sumatra",
hoofdstuk XXIV.
Uit deze stukken en uit het aangehaalde besluit blijkt niet wat men vermeld vindt in een advies van
den Raad van Indie van 1853, dat Atjeh „ons met onze reclames in 1837 straffeloos overwees tot den
sultan van Turkije".

13
buiten twijfel is, doch het aangevoerde nopens de geldelijke lading en de opvarenden der
schoener niet overeenkomstig de waarheid is bevonden , zijnde de commissie in het zekere
onderrigt geworden, dat de Sultan zich van de bedoelde gelden heeft meester gemaakt en
dezelve ten eigen behoeve heeft aangewend , dat het geschut van de schoener zich gedeeltelijk
te Atjeh en voor het overige op een van des Sultans schepen bevindt, en
eindelijk dat de opvarenden niet gevlugt, maar te Atjeh onder de bescherming van den
Sultan zijn."
De commissie was van oordeel, » dat de verschillende uitvlugten van den Sultan genoegzaam
doen zien , dat hij niet genegen is om goedwillig aan de vordering van het Gouvernement
toe te geven, en dat zoowel deze handelwijze, als de moeijelijkheden , waartoe het
Atjehsch bestuur reeds zoo dikwerf heeft aanleiding gegeven , het noodzakelijk maken om
de eer van het Nederlandsch-Indisch Gouvernement met klem te handhaven en den Sultan
door strenge, doch passende maatregelen te dwingen om aan de dezerzijdsche billijke
eischen te voldoen. "
De Gouverneur-Generaal vereenigde zich echter met het gevoelen van den Raad van Indie
» dat, hoeveel reden het Gouvernement ook zoude mogen hebben om zich over de handelwijze
van den Sultan, door kracht van wapenen , genoegdoening te verschaffen, echter
daartoe niet dan in de uiterste noodzakelijkheid behoort te worden overgegaan ; dat deze
noodzakelijkheid nog niet bestaat, aangezien de eer en de waardigheid van het Gouvernement
niet geacht kunnen worden er bij te lijden, dat niet dadelijk op de weigering van
een halsstarrig en eigendunkelijk inlandsen vorst, om te voldoen aan de dezerzijdsche regtmatige
vordering , tot gewelddadige maatregelen jegens denzelven wordt overgegaan , en
het niet bewezen is dat alle middelen , om tot eene minnelijke schikking te geraken zijn
uitgeput" enz.
Bij het aangehaald besluit werd nu goedgevonden en verstaan » in de onderwerpelijke
zaak voorloopig te berusten , wordende den resident van Sumatra's Westkust evenwel bij
deze opgedragen , om alsnog door middel van geschikte inlanders met den Sultan van Atjeh
m onderhandeling te treden ter erlanging van de , met betrekking tot den door de inlandsche
equipage afgeloopen en'te Atjeh aangehouden gouvernements civielen schoener DolpMjn,
gevorderde voldoening, kunnende desnoods genoegen worden genomen met de uitlevering,
door den Sultan, der opvarenden van den voormelden schoener, daaronder begrepen het
kind van den vermoorden gezagvoerder SEBA."
Aan deze opdragt schijnt geen gevolg te zijn. gegeven; althans er blijkt niets van.
In 1838 werd door het fregat de Zaan en den kruisschoener de Haai een kruistogt ondernomen,
ten einde Baros te beveiligen tegen de aanrandingen der Atjehers. Daarenboven
werd de gouverneur van Sumatra's Westkust gemagtigd te gelegener tijd tot het bezetten
en versterken van Baros over te gaan. Hiertoe gaf, volgens het politiek verslag over 1838,
aanleiding »de steeds toenemende euvelmoed der Atjehers, welke zich langzamerhand te
Baros zoeken te nestelen en zich nu aldaar schijnen te versterken."
Aanstonds begonnen nu de Atjehers hunne vestiging te Singkel te versterken met blokhuizen
en batterijen, en rigtten zij in het gezigt van Baros, aan het riviertje Soengei-
Matjo, drie bentings op, waarin 5 a 600 man bezetting werd gelegd.
Bij besluit van 2 Maart 1840 beval de Gouverneur-Generaal de uitzending eener expeditie
tegen Singkel en in Mei van dat jaar maakten onze troepen, onder aanvoering van den
kolonel MICHIELS , zich van alle vijandelijke versterkiagen meester.
Bij deze gelegenheid betoogde de genoemde kolonel, gouverneur van Sumatra's Westkust,
de noodzakelijkheid om tegenover Atjeh verder te gaan. »Atjeh"— zeide hij in een
rapport van den 14den Mei 1840 — » zal bezwaarlijk er toe te brengen zijn , om onze verrigtmgen
te beschouwen als de eenvoudige hervatting van een tijdelijk opgegeven regt
van eigendom. De oorlog met Atjeh bestaat dus, en daar wij geene verdere uitbreiding
van grondgebied voorhebben dan Singkel, is het zeker wenschelijk, dat na onze vestiging
aldaar, die oorlog hoe eer hoe beter ophoude. Maar de vrede moet op eene waardige wijze
verkregen worden ; op eene wijze die het ontzag voor onze wapenen en voor onze zoo lang
en zoo dikwijls door die zelfde Atjehers gehoonde vlag duurzaam make. Dit is, naar mijn
inzien, de eenigste weg, om uit den vrede goede resultaten te erlangen, dat is, den waar-

14
borg van genoegzame veiligheid om den geest van handelsspeculatien bij particulieren of
zelfs bij groote ligchamen als de maatschappij aan te moedigen. "
De gouverneur stelde dus voor, om , na de bemagtiging van Singkel , onze zeemagt op
die hoogte en noordelijker te laten blijven kruisen , om de Atjehers in bedwang te houden
en zooveel mogelijk af breuk te doen , opdat door hen eindelijk de noodzakelijkheid zou
worden ingezien om vrede te maken.
De Indische Regering vereenigde zich echter niet met de voorstellen van den gouverneur
MICHIELS , vooral uit overweging, dat wij ons in 1824 verbonden hadden de souvereiniteit
van Atjeh te eerbiedigen. Zij wilde dus aan onze krijgsbedrijven het karakter gegeven
hebben van maatregelen tegen Atjehsche onruststokers, niet tegen den staat van Atjeh,
en verbood directe vijandelijkheden tegen dien staat.
Nu gaf de gouverneur MICHIELS in overweging om met Troemon, welks gebied aan het
onze grensde , een zoodanig tractaat te sluiten , dat dit staatje voor ons als het ware een
voormuur worden zou tegen het eigenlijke Atjeh, waarvan Troemon zich gaarne onaf hankelijk
beschouwde. De Gouvernements-commissaris op Sumatra, mr. P. MERKUS , gaf daartoe
magtiging, en den 26sten Junij 1840 werd door den gouverneur een tractaat met Troemon
gesloten , waarin de radja beloofde » nimmer te zullen toelaten, maar des noods krachtdadig
te zullen tegengaan , den doortogt door zijn gebied van al wie vijandelijke oogmerken mogt
koesteren tegen de etablissementen van het gouvernement te Singkel," en waarbij onzerzijds
werd toegezegd , den radja » naar billijkheid te zullen handhaven en beschermen tegen
alle aanvallen van zijne vijanden ". Wegens deze laatste bepaling werd het tractaat nimmer
door de Indische Regering bekrachtigd, dewijl bij art. 35 der toenmalige instructie van den
Gouverneur-Generaal aan hem verboden was om , bij het sluiten van verbonden met inlandsche
vorsten of volken, aan dezen hunne bezittingen te waarborgen, of zich te verbinden om hen
tegen de aanvallen van anderen te beschermen.
De expeditie tegen Singkel schijnt bij de Atjehers een heilzamen indruk te hebben te
weeg gebragt. Maar die indruk verflaauwde, naar mate onze land- en zeemagt in het
noordelijk gedeelte van Sumatra's Westkust verminderd werd. In 1848 deden eenige Atjehsche
roovers weder een aanslag op het etablissement te Singkel, doch zonder vrucht. In 1849
rekende men het noodig den radja van Troemon nog meer aan de Nederlandsche belangen
te verbinden en werd hem een toelage van f 200 's maands toegekend. In 1851 moest Zijner
Majesteits brik Pylades met een detachement infanterie naar de Banjak-eilanden gezonden
worden om eene bende Atjehers, die zich daar gevestigd had en zich aan roof en moord
schuldig maakte , van daar te verjagen.
De Atjehsche havens zelve bleven voor den Europeschen handel bij voortduring hoogst
onveilig. In 1844 werden twee Britsche handelsvaartuigen geplunderd te Kwalla-Batoe en
te Kwalla-Merdoe. De Britsche oorlogschepen Harlcquin en Wanderer trokken naar de
hoofdplaats Atjeh. De Sultan wist zich te zuiveren van de verdenking van medepligtigheid,
bood zijne hulp aan tot het verkrijgen van voldoening en gaf zijne begeerte te kennen om
den bijstand der Engelschen te erlangen ten einde zijne wederspannige onderdanen tot gehoorzaamheid
te brengen. [Zie de Staatscourant van den 16den September 1844.] De Sultan
gaf aan de Engelsche gezagvoerders eenige zijner beambten en brieven mede, maar de
geëischte voldoening werd niet verkregen en de beide genoemde plaatsen ondergingen eene
gevoelige tuchtiging.
In 1851 werd door een Fransch oorlogschip , Cassini, eene vergeefsche poging aangewend ,
om in de Atjehsche haven Diak voldoening te verkrijgen voor de plundering van het Napolitaansche
handelsvaartuig Clementina. In 1852 werd de Engelsche schoener Conry Castte
op de kust van Atjeh geplunderd. Telkens werd onzerzijds overwogen of door het Nederlandsche
Gouvernement niet iets behoorde te worden gedaan ; telkens kwam men tot dezelfde
conclusie als in 1832. En ook toen in 1853 door het Napelsche Gouvernement de tusschenkomst
der Nederlandsche Regering werd ingeroepen om voldoening te verkrijgen voor de
plundering van de Clementina, maakte zij zich van de zaak af.
In 1853 was de Regering, naar aanleiding van kwestien met Engeland over de uitvoering
van het tractaat van 1824, bedacht op de wenschelijkheid om alsnog contracten te sluiten
met die vrije inlandsche staten in den Indischen Archipel met welke geene overeenkomsten

15
waren aangegaan. Wat Sumatra betreft, meende zij door art. 9 van het tractaat van
1824 van Engeland niets te vreezen te hebben, maar het kwam raadzaam voor maatregelen
te nemen ter voorkoming dat andere vreemde invloed zich aldaar mogt vestigen. De Regering
dacht hierbij aan het feit, dat een Atjeher , Sim MOHAMED , die voor een gezant van den
Sultan van Atjeh werd gehouden , zich in het vorige jaar geruimen tijd te Parijs had
opgehouden, aldaar altijd begeleid werd door een ambtenaar van het Ministerie van buitenlandsche
zaken, en eene ontmoeting gehad had met den President der Republiek, waarna
hy over Constantinopel naar Atjeh was teruggekeerd. Later is in Atjeh vernomen dat in
18o3 door een Atjesch gezant, die van Parijs terugkeerde, een brief en een kostbare sabel
als geschenk van den Franschen Keizer voor den Sultan van Atjeh zijn overgebragt. (1)
De Raad van Indie wees er op, dat wij nog niet aan de toezegging van 1824 hadden
voldaan.. » Andere gouvernementen" - vervolgde de Raad - » hebben zich bij het onze
ook gedurig beklaagd over de aanrandingen welke hunne handelaren in de Atjehsche havens
hadden te lijden , doch de Nederlandsche Regering onthield zich dan steeds van alle tusschenkomst,
omdat van hare zijde nog geen gevolg was gegeven aan de belofte of overeenkomst
van 17 Maart 1824. Het zal dan ook wel altijd moeijelijk zijn en blijven om die overeenkomst
na te komen door middel van onderhandelingen of betrekkingen met den vorst van
Atjeh, wiens invloed zich weinig verder uitstrekt dan de onmiddellijke nabijheid van zijnen
zetel, terwijl de kleinere vorsten in de meer afgelegene peperhavens zich schier onafhankelijk
van hem schijnen gemaakt te hebben. Het schijnt bovendien , dat de onrustige toestand
, waarin de Westkust van Sumatra tot voor weinige jaren verkeerde , de beproeving
der vervulling van de bedoelingen in 1824 onraadzaam heeft doen voorkomen.
» Doch nu de Nederlandsche invloed over die kust als gevestigd kan beschouwd worden,
zoude het overweging verdienen den gouverneur van Sumatra's Westkust te raadplegen
omtrent de mogelijkheid van de verwezenlijking der bedoelingen , bij gelegenheid van het
sluiten van het tractaat van 1824 door de Nederlandsche gevolmagtigden uitgedrukt."
Aan dit denkbeeld van den Raad gaf de Gouverneur-Generaal gevolg bij een besluit
van den 8sten October 1853. De gouverneur van Sumatra's Westkust gaf zijn advies bijeen
rapport van den 8sten December 1853. Hij achtte het aanknoopen van betrekkingen
met Atjeh, zoo als in 1824 bedoeld werden, nutteloos, omdat het gezag van den Sultan
in zijn eigen gebied nul was, en meende dat wij meer invloed zouden uitoefenen wanneer
wij jaarlijks een oorlogsschip zonden , om de Atjehers aan het gezigt onzer vlag te
gewennen, en om daar, waar het noodig zou zijn, aan vreemde vaartuigen hulp en bescherming
te geven. Vooraf zou dan per brief aan den Sultan van Atjeh te kennen gegeven
moeten worden, » dat het Nederlandsen Gouvernement, vriendschap willende houden met
den bul tan, en zijne schepen naar de peperhavens ten handel willende zenden, besloten
neett nu en dan een schip naar Atjeh te zenden en zijn bijstand en hulp voor onze schepen
wordt gevraagd. "
F
Naar aanleiding van dit voorstel werd , bij besluit van den 14den April 1854 , de gouverneur
van Sumatra's Westkust uitgenoodigd » om, bijaldi3n tegen het einde van elk jaar
geen oorlogsbodem van grooter charter het station der zeemagt op de Westkust van Sumatra
komt versterken, uitsluitend met het doel om in de peperhavens van Atjeh de Neueriandsche
vlag te vertoonen en, des gevraagd, de geschillen tusschen de bevolking en den
nandelaar te bemiddelen , dezen togt, in overleg met den stationskommandant, op te dragen
aan net ter Westkust van Sumatra gestationeerde oorlogsfregat of korvet, zoo mogelijk onder
toevoeging van eenen ambtenaar met de gewoonten en talen der bevolking bekend;
» onder aanteekening, dat vooreerst noch van de zijde van den Gouverneur-Generaal,
noen van die van den gouverneur van Sumatra's Westkust, vriendschappelijke briefwisseng
,al worden geopend met den Sultan van Atjeh , zoolang niet van de zijde van dien vorst,
n tegenstelling van zijnen brief van Februarij of Maart 1837 , verhandeld bij het besluit van
uen iyaen October 1837, n°. 16, naar vriendschappelijke betrekking gestreefd wordt."
ue eerste jaarhjksche togt werd in het begin van 1855, bij gebrek aan een grooter vaar-
(1) Zie ook het verslag van het bezoek te Atjeh met de brik de Haai, hieronder, blz. 16.

16
tuig, ondernomen door de oorlogsbrik de Haai, kommandant de kapitein-luitenant COURIER
DIT DüBEKART.
In het rapport van dien zee-officier, dd. 4 Mei 1855, wordt het volgende medegedeeld
omtrent zijn bezoek ter hoofdplaats Atjeh , waar men den 6den April aankwam , na eerst
de andere havens ter Westkust te hebben aangedaan :
„Aan de riviermonding was eene groote Atjehsche vlag geheschen. Ik zond al dadelijk circa ten 8
ure een sloep met een officier en den tolk naar wal, om den Sultan mijne komst te berigten, te vragen
wanneer hem gelegen kwam ik Zijne Hoogheid een bezoek mogt brengen, en den volgenden morgen ten
8 ure de Atjehsche vlag zou salueren, met 13 kanonschoten, bijaldien dit salut zou beantwoord worden.
rDes namiddags ten 5'/ 2 ure kwam de sloep terug, rapporterende mij de luitenant ter zee VAN DEE
HECKÏE SPIES, dat de Sultan mjj den volgenden morgen ten 9 ure ontvangen zou met de officieren, en
het salut zou beantwoord worden; wijders dat Z.Ed. circa 11 ure met de sloep aan de verblijfplaats van
den Sultan was gekomen, zijnde genoegzaam 3 uren roeijens de rivier op door den sterken stroom: dat
Zijne Hoogheid toen niet te spreken was, als gewoon zijnde van 10 tot 2 ure te slapen; dat hij na tot
2 ure gewacht te hebben bjj den eersten Sabandar, die zich steeds met Zijn Ed. gedurende dien tijd geoccupeerd,
en naar alles geinformeerd had, ook voornamelijk of er een brief van den Gouverneur-Generaal
aan boord was, bij den Sultan werd toegelaten en deze, na almede gevraagd te hebben of ik een brief
aan boord had van het Gouvernement en welken rang ik bekleedde, op zijne vingers natellende van
admiraal af tot kapitein-luitenant, een geindigneerd uiterlijk aannemende, mij op n°. 5 bragt, en hoogst
officieel en kort af dien officier zijn afscheid gaf.
„ Ik ging den anderen morgen, met de officieren , dan ook vóór 6 ure reeds naar den wal, en ten 8
ure werd van de brik een salut van 13 schoten gedaan, dat dadelijk met gelijk getal bedankt werd van
eene batterij of benting, aan de riviermonding gelegen, waar de vlag geheschen was; — doch mogt het
mij niet gelukken, door den enormen stroom , veroorzaakt door het regenachtig weder van de laatste
dagen, vóór 9V2 ure, en dus iets later dan ik bescheiden was, aan te komen, en werd mij toen te kennen
gegeven door den eersten Sabandar, die ons ontving in zyme woning, dat de Sultan nu niet voor 2 ure
te spreken zou zijn; waarop ik veel lust gevoelde om onmiddellijk terug te gaan; doch in aanmerking
genomen dat het hier eene zeer teedere zaak gold voor het Gouvernement en niet wetende of ik dan wel
in den geest daarvan gehandeld zou hebben, bleef ik geduldig het gunstig oogenblik afwachten, tot ik
ten 11/2 ure met de officieren werd verzocht om bij Zijne Hoogheid den Sultan MANSOEB SCHA BIA
TJOHAE AIAMSCHA te willen verschijnen. In dien tusschentjjd had de Sabandar zich nog bij mjj ook naar
vele zaken geïnformeerd; altoos weder naar een brief, wat ik toch eigenlijk wel op die andere plaatsen
uitgevoerd had, of ik werkelijk door den Gouverneur-Generaal dan wel door den gouverneur van Padang
was gezonden, daar ik te dier plaatse toch gestationeerd was sedert eenigen tijd. Ook een en ander
omtrent den radja van Troemon, wat die toch te Padang en Sibogha zoo dikwijls uitvoerde enz.; dat ik
hem alles bedaard en in goeden zin uiteen trachtte te leggen, daar mij reeds gebleken was dat hij zoowat
een vertrouwd persoon van den Sultan moest zijn , en ik mij volstrekt vriendschappelijk en zonder eenige
terughouding vertrouwend wilde voordoen. De Sultan ontving ons in zijn dallam, zijnde eene met verhakkingen
en pallissadeermgen en gedeeltelijk met wallen versterkte ruimte, waarin onderscheidene huizen,
op een soort van stellaadje of koepel, gezeten op een stoel, terwijl er voor ons ook stoelen stonden
tegenover hein , en omringd van zijne rijksbestierders of panglima's (een van dewelke ik later vernam de
serang of mandoer te zijn, welke vroeger die civiele gouvernementsschoener heeft afgeloopen met dat
geld aan boord, en naar Atjeh heeft overgebragt), meer andere hoofden en 500 a 600 met getrokken
klewangs, geweren en pieken gewapende Atjehers om zich heen, in hunnen oorlogsdos, hebbende hn
zelf, buiten de kris met diamanten die in zijnen gordel stak, nog een lange kris vóór zich op zijn knieën
liggende en in handen, gereed zoo het scheen om te trekken, en die hij nu en dan ongeduldig ronddraaide.
Zijn voorkomen duidde waardigheid, maar tevens koele hoogheid aan. Na hem mijn compliment gemaakt
te hebben, heerschte eene doodsche stilte onder die menigte, en gaf ik Zijne Hoogheid toen te
kennen , dat ik door het Gouvernement met Zijner Majesteits oorlogsbrik de Baai naar hier was gezonden,
om namens hetzelve een vriendschappelijk beleefdheidsbezoek aan Zijne Hoogheid te brengen, en tevens de
Atjehsche vlag de gewone eere te bewijzen, waarop hij ons wees te gaan zitten, en kortaf antwoordde:
„ Goed! maar hebt gij geen brief medegebragt van den Gouverneur-Generaal ? " waarop ik neen antwoorden
moest, doch tevens aan Zijne Hoogheid te kennen gaf dat onze adat medebragt, dat wanneer door
het Gouvernement een oorlogsschip gezonden werd met een officier of ambtenaar, om eene zoodanige
missie te volbrengen, zulks dezelfde eer inhield; 't geen hjj mij beantwoordde, met verkropte woede op
het gelaat, met te zeggen: „maar daar is immers nog geen vrede tusschen mü en het Hollandsch Gouvernement
gemaakt, en daarom is mij uwe zending niet verklaarbaar, daar zulks geenszins met innn adat
overeenstemt, en als de Toean Bezaar van Batavia vriendschap met mjj gesloten wil zien, die ik ook
wensch, dan zal hij daarover nog schriftelijk met mij moeten handelen, want wat heeft zoo'n praatje te
beduiden? Dat is niets dan wind; en alvorens dit geschied is, ben ik er niet op gesteld dat er schepen
van uwe natie in mijn land komen, want ik zal u nu als vriend behandelen, maar dan sta ik er niet
voor in wat hun zal wedervaren." Waarop ik Zijne Hoogheid zeide dat de meening zeker goed was

17
van mjjn Gouvernement, doch het verschil van gewoonte hier eene andere zienswijze over de zaak had
gegeven; dat ik zulks echter zoo spoedig doenlijk aan mijn Gouvernement zou berigten. Hij zeide mjj
toen met een vrij sarcastischen lach, dat hij al dat gewapende volk ter onzer eere had laten/.amenroepen,
en gaf zijne verwondering te kennen dat ik ook geene gewapende lijfwacht had medegebragt. Hiermede
scheen hjj eenigszins teleurgesteld, en vroeg mg toen in hoeveel tijd of op dat schrijven dan wel antwoord
bij hem zou kunnen zijn en of ik onr.iiddellijk naar Batavia terug ging? 't welk ik beantwoordde
met te zeggen dat mijne bestemming naar Padang was en ik niet precies kon bepalen wanneer daarop
antwoord kon komen. Ik zeide nog een paar dagen te zullen blijven, waarop hij antwoordde dat ik
zulks naar mijn welgevallen kon doen. Hierop gaf hij mij te kennen dat ik maar vertrekken kon met
de officieren, doch zeide tegen den tolk nog te moeten blijven. Deze kwam korten tijd daarna terug. Ik
en de officieren gebruikten iets te eten, dat ons door den Sabandar namens den Sultan reeds vroeger was
aangeboden, en gingen daarna al spoedig naar boord, daar ik aan de houding en een paar gezegden van
onzen tolk tegen den Sabandar bem rkte, dat de stemming zoodanig was, dat het meer dan tijd werd.
„Aan boord gekomen, liet ik den lolk bij mij roepen om mij eens te zeggen wat er verder tegen hem
gesproken was, daar ik zulks niet vroeger of in de sloep had willen doen, en vertelde mij deze het
volgende:
„Dat na ons heengaan de Sultan aan zijn rijksgrooten in nijdigheid, ten arahoore van die gansehe
volksmenigte, in de Atjehsche taal gevraagd had: „Welnu, wat denkt gijlieden wel van zulk eene wijze
om vriendschap te willen maken; zou dat nu wel gemeend moeten heeten?" waarop door de meesten
•gerepliceerd werd, en vooral met hevigheid door dien gewezen serang, „neen, dat is nergens anders om
te doen geweest dan om ons land te komen bekijken en bespieden; dat is de gewoonte van die Hollanders;
zij zullen nu niets te doen en eene gelegenheid hebben om er nog wat van te komen wegnemen;" waarop
onder het omstaande volk luide kreten van misnoegen en haat tegen de Hollanders opgingen. Ook werd
bij die gelegenheid hunne teleurstelling te kennen gegeven, dat er niet meer Hollanders aan wal waren
gekomen. Dit alles volgens don tolk, dien ik geen reden heb gevonden om eenigszins te mistrouwen, en
die mij daarbij te. kennen gaf, dat het zoo zeer gelukkig was geweest dat dit niet gebeurd was, en vooral
ook dat ik niets gesproken had wat eenigen schijn van onaangename opvatting had kunnen geven, want
dat er dan voorzeker ongelukkige tooneelen hadden plaats gevonden, daar de geheele receptie zeer vijandig
was zamengesteld en gezind. En werd hem, tolk, verder door den Sultan gezegd, mij, aan boord gekomen,
maar te moeten vertellen, dat ik aan mijn Gouvernement ook nog schrijven kon, dat hij verlangde
om Sinkel en Baros terug te hebben en op de helft van Nias ook pretentie maakte, en als hjj, Sultan,
dat niet terugkreeg, dat hij dan later welligt dit zelf nog eens terug zou komen halen zoo als 't hem
ontnomen was. En hiermede kon de tolk vertrekken, terwijl hem ook nog te kennen gegeven werd dat
hjj niet behoefde bevreesd te zijn dat hem hier eenig leed zou wedervaren, wat er ook welligt met de
brik en equipage gebeuren zou.
„ Aan boord was ik geprepareerd op alles en er werd goede wacht gehouden.
„ Den volgenden morgen zou de havenmeester of Sabandar eens aan boord komen, om het schip te zien,
waartoe ik hem had uitgenoodigd, en tevens eenige ververschingen medebrengen, die door het état-major
en mij waren aangekocht, ook voor de equipage en de zieke schepelingen, want de Sultan scheen geen
voornemen te hebben iets voor de equipage aan boord te zenden. Oeze kwam dan ook ongeveer 9 ure
Zondag 'smorgens aan boord met eenig volk en bragt ons alles wat wij gevraigd hadden mede, doeh vrij
duur. Hjj wilde mjj met geweld eenig vaatwerk in de praauwen laten geven, om ons zeer lekker water
te bezorgen, zoo hij zeide, waar ik echter voor bedankte, te kennen gevende nog genoeg en zeer goed
water aan boord te hebben. Ik liet hem het schip in alle doelen zien, batterij, projectilen van allerlei
soort, liet de equipage onder de wapens komen, en eenige manoeuvres doen, en onderhield mjj nog eenigen
tijd met hem over het verhandelde van den vorigen dag bij den Sultan, waarbij hij mij te kennen gaf, wat
betrof die boodschap omtrent Baros en Sinkel aan den tolk gegeven — daar ik hem zeide niet te gelooven
mjjn Gouvernement daarin ooit zou toestemmen — zulks meer in toorn door den Sultan gezegd
was, daar hij zich zeer verontwaardigd gevoelde over de wijze waarop het Hollandsche Gouvernement hem
scheen te beschouwen, want dat hij werkelijk den vrede ook wenschte, maar nu zeerkwaad was; dat hjj (Sabandar)
zeker dacht, dat als er nu maar een brief gezonden werd met eenige geschenken, zooals de adat medebragt, en de
Sultan dus zag dat de zending der Haai geen verdichtsel was, maar werkelijk vertrouwen verdienen mogt,
hij dan bepaald wel geneigd zou zijn om vrede te maken; mjj daarbij tevens te kennen gevende dat Keizer
NAPOLEON, ten geleide van zjjn schrijven aan den Sultan om vriendschapsbetrekkingen met hem aan te
knoopen, hem een kostbaren sabel, rijk met edelgesteenten bezet, met nog meer andere rijke geschenken
toegezonden had, en tevens de offerte om den Sultan kapitein ter zee te maken bij de Pransche marine,
en hem een oorlogsstoomfregat cadeau te zenden, voor welke aanbieding hij echter bedankt had. Ik heb
den Sabandar toen andermaal te verstaan gegeven, met verzoek dit den Sultan te zeggen, dat de adat
der Hollanders anders was, en vooral niet inhield om, als men vriendschap wilde aanknoopen, die als 't
ware door kostbare geschenken half te koopen. Ik liet den Sultan verder door hem zeggen dat ik den
volgenden of navolgenden dag zoude vertrekken, of Zijne Hoogheid ook nog iets te zeggen had; waartoe
ik quasi den tolk met den havenmeester medezond, daar deze nvj den volgenden morgen nog eene karbouw
aan boord zou bezorgen, die ik voor de equipage gekocht had, met last aan den tolk, die echter eerst
3

18
niet veel animo in die zending had, om tot den volgenden dag aan wal te blijven, en eens goed op te
nemen en uit te hooren hoe of' men nu wel over de zaak sprak en gestemd was.
„Den volgenden morgen terugkomende, rapporteerde mij de tolk, dat het zeer gelukkig was geweest
dat ik geen" drinkwater had willen nemen van den havenmeester; dat hij den vorigen nacht gepasseerd
had ten huize van diens broeder; dat daar vele Atjehers des namiddags bijeen waren geweest, waaronder
ook de panglima's van den Sultan; dat er over de brik en dier zending veel gesproken was, en men zich
o. a. bij hem informeerde of het niet mogelijk zou zijn om dien nacht de Haai af te loopen; of de batterij
aan boord geladen was en of men goede wacht hield; hoeveel man er wel aan boord was, enz.; — waarop
hij geantwoord had dat hij het niet juist wist; dat zij het konden gaan zien; doch dat gewoonlijk de geheele
batterij geladen was; dat hij hun ook niet aanraadde de zaak al te ligt op te vatten; waarop zij van
dit plan afzagen, doch hem, tolk, voorstelden, onder belofte van bescherming en rijkelijke belooning, om
de equipage der brik te vergiftigen, waartoe zjj hem het noodige zouden geven om in het middageten te
doen, als er soep van die karbouw werd gekookt. Hij, zeer listiglijk, sloeg dit in het geheel niet af,
zeggende hiertoe wel gezind te zijn, doch, diar hij na het plegen van zulk eene daad natuurlijk niet
weder naar Padang konde terugkeeren en dus te Atjeh moest verblijven, eerst de verzekering wenschte
te hebben van den Sultan zelf, of hij Zijne Hoogheid daarmede welgevallig zoude zijn; waarop hij dadelijk
naar den Sultan werd gebragt, die hem eigenmondig ditzelfde voorstel herhaalde. Hij beloofde nu bepaald
ons allen te zullen vergiftigen , en den volgenden dag, na eerst met den havenmeester naar boord te zijn
gegaan ten einde daar geen argwaan te verwekken, terug te zullen keeren om een en ander te ontvangen
, hetwelk natuurlijk achterwege is gebleven. Hij zeide mij verder dat het water bepaald vergiftigd zou
zijn 'geweest als ik het geaccepteerd had, en raadde mij ernstig aan om zeer voorzigtig te zijn met alles."
In de andere Atjehsche havens was de ontvangst voegzaam; op sommige plaatsen legde
men zelfs vreugde aan den dag over het bezoek, en verzocht dat dit nu en dan mogt
worden herhaald.
Naar aanleiding van het verslag van den commandant van de Haai, Werd bij Indisch
besluit van 10 October 1855 » in aanmerking genomen, dat het niet onwaarschijnlijk voorkomt
dat de Sultan, uit vrees voor afval van zijne hem niet geheel onderworpene vasallen,
bij opvolgende bezoeken van Zijner Majesteits oorlogschepen, tot andere gezindheden jegens
het Nederlandsche Gouvernement kan geleid worden; zullende het evenwel in elk geval
bij het weder bezoeken der havens van Atjeh raadzaam zijn voorzigtigheid in acht te nemen ".
Voorts werd:
1°. den gouverneur van Sumatra's Westkust opgedragen, » om, in overleg met den
stations-kommandant aldaar, de peperhavens van Atjeh door een oorlogsvaartuig te doen
bezoeken, zoo als bij het geheim besluit van 14 April 1854, lit. P, bevolen is, onder zoodanige
instructien en met toevoeging van zoodanigen ambtenaar, als hij ten dienste van
den lande oorbaar zal achten:
2°. de kommandant der zeemagt aangeschreven, » om, zoo mogelijk, tot het voorschreven
einde naar Sumatra's Westkust te bestemmen een oorlogsbodem van groot charter, hetzij
Zijner Majesteits fregat Palembang of Prins Hendrik, of zoodanig ander vaartuig, als daartoe
aan het einde van het loopende of bij den aanvang van het volgende jaar beschikbaar zal zijn '\
In het volgende jaar werd het fregat Prins Frederik der Nederlanden, kommandant de
kapitein ter zee SPANJAARD, gezonden, terwijl de ambtenaar J. F. NIEUWENHÜIZEN de reis
mede maakte. Volgens een berigt van den Gouverneur-Generaal van 11 Februarij 1857,
hadden de commissarissen in last gekregen om zoo veel doenlijk bijzonderheden nopens het
land en de kansen van handel en scheepvaart te verzamelen, terwijl aan den ambtenaar
NIEUWENHÜIZEN tevens was voorgeschreven om , met inachtneming der beginselen, aangegeven
in de nota, bij het Londensch tractaat van 1824 gevoegd, te trachten onderhandelingen
tot het daar bedoeld einde aan te knoopen.
De gouverneur van Sumatra's Westkust had hun (in afwijking van het besluit van 14
Maart 1854) een brief voor den Sultan medegegeven, om te voorkomen dat hun eene
gelijke bejegening te beurt viel als aan den kommandant van de Haai.
De Sultan gaf met aandrang den wensch te kennen om met ons op goeden voet te komen
en die verhouding te zien ingeleid door het sluiten van een verdrag.
De gecommitteerden verkregen van den Sultan dat hij aan den Gouverneur-Generaal een
schrijven rigtte, dd. 28 April 1856, waarin hij zijn verlangen naar toenadering op geheel
ondubbelzinnige wijze te kennen gaf. Omstreeks denzelfden tijd echter schreef hij aan den
gouverneur van Singapore in een jegens ons vijandigen geest, vragende of men hem raden

19
zou het door ons gewenschte verdrag al dan niet te sluiten. Die gouverneur antwoordde
dat goede verstandhouding met ons wenschelijk te achten was en de Sultan dus wel zou
doen onze voorstellen niet af te wijzen.
Naar aanleiding van de berigteu der gecommitteerden en van het advies van den gouverneur
van Sumatra's Westkust, werd nu door de Indische Regering een tractaat ontworpen,
waarvan de hoofdpunten waren: toelating van wederzijdsche onderdanen tot handel, scheepvaart
en verblijf; tegengang van zeeroof, strandroof en menschenroof; afzien van alle vroegere
reclames, speciaal betreffende de schoener DolpMjn (1837) en de minder gegronde tegenreclames
van den Sultan wegens r] e onzerzijds in 1825 aangehouden slavenschepen; erkenning
van den gouverneur van Sumatm's Westkust als den vertegenwoordiger der Indische Regering,
met wien bij voorkomende gelegenheden onderhandeld zou worden.
Bij besluit van 2 Maart 1857, n°. 37, werd aan den gouverneur van Sumatra's Westkust
opgedragen om zich met Zijner Majesteits stoomschip Amsterdam (kommandant de kapiteinluitenant
A. A. DE VRIES) naar Atjeh te begeven om over een zoodanig tractaat te onderhandelen
, na den Sultan een brief en geschenken van den Gouverneur-Generaal te hebben
overhandigd.
Hoewel de houding van den Sultan bij de onderhandeling in vele opzigten te.wenschen
overliet (hetgeen de gouverneur van Sumatra's Westkust meer aan des Sultans onbekendheid
met de vormen, gepaard aan een hoog denkbeeld van zijne waardigheid, dan aan
opzettelijke miskenning van zijne verpligtingen tegenover den Nederlandschen gevolmagtigde
toeschreef) (I), werd toch, na langwijlige woordenwisselingen, op den 30sten Maart 1857
het tractaat gesloten, dat, na bij besluit van 9 Mei 1857 door den Gouverneur-Generaal
te zijn- bekrachtigd, aan de Staten-Generaal is overgelegd in September van dat jaar (gedrukte
stukken 1857-1858, n°. XXXV, n°. 6). (2)
(1) Het verslag van den gouverneur is niet aan het Departement van Koloniën medegedeeld. De hier-
vermelde bijzonderheden zijn ontleend aan de Indische bijdragen voor het Koloniaal Verslag van 1857.
Voorts kan over deze reis worden geraadpleegd het „Verhaal eener zending naar het Kijk van Atjeh in
1857" in „de Nieuwe Militaire Spectator" van 1864, bladz. 397—412.
(2) Het tractaat houdt de volgende bepalingen in:
Artikel 1.
Van nu af bestaat bestendige vrede, vriendschap en goede verstandhouding tusschen het Nederlandsch-
Indisch Gouvernement en Zijne Hoogheid den Sultan van Atjeh en zn'ne afstammelingen en opvolgers.
Artikel 2.
Indien de onderdanen van het Nederlandsen-Indisch Gouvernement en do onderdanen van Zijne Hoogheid
den Sultan van Atjeh zich willen onderwerpen aan de wetten des lands, kunnen zij handelen en overal
gaan, om hun regtmatig voordeel te zoeken, in al de landen van het Gouvernement, of in al de landen
van den Sultan, en kunnen zij die landen doortrekken of zich daar ophouden, onder genot van al de regten,
voordeelen en bescherming voor hunne personen en goederen, dat reeds is geschonken of zal geschonken
worden aan de onderdanen of landzaten der benedenwindsche landen, die het meest bevoorregt zijn.
Artikel 3.
Wat betreft de bescherming en de hulp, ook aan hunne schepen en vaartuigen en derzelver opvarenden,
en wat betreft de regten van den handel en de scheepvaart, worden de onderdanen van het Nederlandsch-
Indische Gouvernement en van Zijne Hoogheid den Sultan van Atjeh gelijkgesteld met de bevriende natie,
die het meest begunstigd is, in al de havens zoo van het Nederlandsch-Indisch Gouvernement als van Zijne
Hoogheid den Sultan van Atjeh.
Al de hoofden en beambten der wederzijdsche handels- en ankerplaatsen zullen bevolen worden immer
met voorkomendheid en zooveel mogeljjk hulp te verleenen aan al de betrokken onderdanen en hunne
schepen en vaartuigen, vooral opdat die onderdanen geene vertraging ondervinden b{j het afleveren, lossen
of laden van handelswaren , ook niet wanneer zij hulp en levensmiddelen of water verzoeken.
Deze aangelegenheid is overeengekomen tot opwekking van den handel, de scheepvaart en de genegen­
heid tusschen de wederzijdsche onderdanen.
Artikel 4.
Het Nederlandsch-Indisch Gouvernement en Zjjne Hoogheid de Sultan van Atjeh zien af van alle vorde-

20
In de bepalingen van dit tractaat — een eenvoudig verbond van vriendschap en handel -
vindt men geen spoor van eenig streven, om het te doen strekken tot uitvoering der m
1824 tegenover Engeland aanvaarde verpligting. Had het die strekking, dan zou dit tractaat
ons moeten verzekeren de gematigde uitoefening van onzen invloed in Atjeh , zóó ,
dat wij daar aan handel en scheepvaart bestendige veiligheid konden waarborgen. Maar
het tractaat bevat geenerlei bepaling die ons eenigen invloed in Atjeh geeft. Er is dan ook
nimmer eenig nut, hoe gering ook, van ondervonden.
Bij het aangehaalde Indisch besluit van 9 Mei 1857 werd tevens » voorloopig bestendigd
het bepaalde bij art. 1 van het geheim besluit van 14 April 1854, lit. P, opzigtehjk het
bezoeken, tegen het einde van elk jaar, van de peperhavens van Atjeh door een oorlogsbodem
van groot charter, met het daarbij omschreven uitsluitend doel".
In 1858 ging het stormkorvet Medusa naar Atjeh en bij die gelegenheid werden detrac-
taten uitgewisseld. In 1859 en 1860 schijnen geen schepen gezonden te zijn.
ringen en aanspraken, die ontstaan zijn vóór de sluiting van deze overeenkomst ter zake van geschillen,
van -welken aard ook.
Voorts wordt vastgesteld dat wanneer deze overeenkomst zal gesloten zijn, al deze geschillen en vorderingen
geheel beslecht en vernietigd z«n, zoodat die nimmer meer kunnen ter sprake komen.
Artikel 5.
Het Nederlandsch-Indisch Gouvernement en Zijne Hoogheid de Sultan van Atjeh komen voorts overeen,
streng en met al hunne middelen te zullen waken, opdat er geen zceroovers of menschenroovers zijn in
hun gebied of in de zeeën van hun gebied of van andere landen waar zij invloed hebben.
Van beide zijden zal dit worden tegengegaan en.zal worden gestraft degeen, die zoodanige daden pleegt.
Van beide zijden zal geene schuilplaats of bescherming verleend worden aan iemand die in zulke zaken
betrokken is, ook niet aan zijn vaartuig.
Van beide zijden zal niet worden vergund dat door zeeroovers buit gemaakte menschen, vaartuigen ot
goederen binnen hun gebied aangebragt of daar te koop aangeboden worden.
Artikel 6.
Indien schepen of vaartuigen van wederzijdsche onderdanen in zeenood zijn of stranden, zullen het Nederlandsch-Indisch
Gouvernement en Zijne Hoogheid de Sultan van Atjeh onverwijld hulp en bescherming
verleenen zooveel slechts mogelijk, en indien eenigerhande zaken worden geborgen , zal dit den berger
behoorlijk vergolden worden. .
Die op zoodanige goederen regt heeft, kan de beslissing verzoeken van Zijne Excellentsie den Gouverneur-Generaal
van Nederlandsen Indie, of van Zijne Hoogheid den Sultan van Atjeh, ter zake van de belooning
die door den berger geëischt wordt; die beslissing moet door hem worden aangenomen.
Indien schepen of vaartuigen, die de Nederlandsche vlag voeren, stranden of vergaan , of mdien Nederlanders
of Nederlandsche onderdanen, wier schepen of vaartuigen zijn vergaan, aankomen op de kusten
van Atjeh, zal het Atjehsche hoofd aldaar ten spoedigste de zaak mededeelen aan den gouverneur van
Sumatra's Westkust te Padang, of aan eenige andere nab()zijnde Nederlandsche autoriteit.
Degene, de gestrande schepen of vaartuigen berooft ot die schipbreukelingen mishandelt, dan wel hun
behoorlijke hulp ontzegt, zal voorzeker streng gestraft worden.
Artikel 7.
Zijne Hoogheid de Sultan van Atjeh verbindt zich den gouverneur van Sumatra's Westkust te erkennen
als den vertegenwoordiger van Zijne Exeellencie den Gouverneur-Generaal van Nederlandsen Indie , en
zich tot hem te wenden in alle zaken , waarbij met het oog op het wederzijdsche belang aanraking noodig is.
Artikel 8. *
Indien het later vereischt wordt nog eene of andere aangelegenheid te regelen tusschen het Nederlandsch-
Indipch Gouvernement en Zijne Hoogheid den Sultan van Atjeh, zal zulks geschieden met wederzijdsche
onderhandeling en langs vredelievenden weg.
Artikel 9.
Dit verdrag vangt aan te werken zoodra het is goedgekeurd door Zijne Exeellencie den Gouverneur-
Generaal van Nederlandsen Indie.
De wederzijdsche onderhandelaren hebben hunne handteekeningen en zegels hieronder geplaatst ter oorkonde
, om te strekken als teeken van getuigenis.

21
Eerst in 1861 ging weder een oorlogschip naar Atjeh, ma daarvoor bestond eene bijzondere
reden.
Een der door den Sultan van Atjeh benoemde voogden van het minderjarige hoofd van
Kloeang, radja OEDAH , had twee schepen onder Nederlandsche vlag, Sassah en Johanna,
te huis behoorende in Priaman, aangehouden, omdat hij tegen zekeren PKTO MAJEH, van
Priaman, eene schuldvordering had wegens eene overeenkomst, 50 a 60 jaren geleden
tusschen de wederzijdsche grootouders aangegaan. De beide schepen waren naar Atjeh
overgebragt en van daar, op raad van den Sultan, heimelijk verwijderd. De eigenaars
wendden zich tot het Nederlandsch-Indisch Gouvernement om schadeloosstelling te verkrijgen.
Bij Indisch besluit van 22 Januarij 1861 werd de Gouverneur van Sumatra's Westkust
gemagtigd » aan den Sultan van Atjeh genoegdoening te vragen, zullende daarbij evenwel
met gematigdheid moeten worden te werk gegaan,.en niets geëiseht worden wat
boven het vermogen gaat der betrokken hoofden of in onze handelsbetrekkingen met dat
land stoornis zoude kunnen brengen ".
Zijner Majesteits stoomkorvet Groningen, kommandant de kapitein-luitenant J. VAN DER
MEEESCH, werd naar Atjeh gezonden ; de controleur lste klasse H. A. MESS, gezaghebber
te Singkel, maakte de reis mede. Toen men te Atjeh kwam , had de Sultan radja OEDAH
reeds ontslagen. De Sultan erkende de regtmatigheid der vordering, maar verzocht dat die
verhaald zou worden op hetgeen PETO MAJEH van Priaman aan radja OEDAH schuldig was.
Bij besl uit van 9 October 1861 werd de gouverneur van Sumatra's Westkust aangeschreven
om te trachten deze laatste schuld te innen ten behoeve van de eigenaars der
twee aangehouden schepen. Maar het bleek dat PETO MAJEH een jaar geleden gestorven
was zonder iets na te laten en dat zijne bloedverwanten van het bestaan der schuld niets wisten.
De gouverneur van Sumatra's Westkust betoogde dat de gematigdheid, voorgeschreven
bij het besluit van 22 Januarij 1861, hare uiterste grenzen had bereikt; dat, indien niet
op eene krachtiger wijze de eerbiediging van het in 1857 met den Sultan van Atjeh gesloten
tractaat wer.i gevorderd, dat tractaat niet de uitkomsten zou of kon hebben, welke
men daarmede beoogde; dat in de handelingen van den Sultan van Atjeh niet die achting
doorstraalde, welke hij jegens het Nederlandsch-Indisch Gouvernement behoorde te koesteren;
dat de verschillende onder de souvereiniteit van den Sultan staande radja's zich vrij
onafhankelijk gevoelden en zich niet veel meer om het tractaat bekreunden, dan voor zoover
dit met hunne belangen strookte en met de vrees die zij voor représailles koesterden;
dat eene tweede zending naar Atjeh hoogst noodzakelijk was, om den Sultan bekend te
maken met den slechten uitslag zijner aanwijzing op PETO MAJEH, en op een behoorlijke
en zekere voldoening der schadeloosstelling aan te dringen. Bij besluit van 28 Januarij 1862
werd de gouverneur gemagtigd om aan de eigenaars der beide schoeners f2640 uit te betalen
, en aangeschreven: 1°. om » gebruik te maken van den jaarlijks naar de peperhavens
af te zenden oorlogsbodem, om aan den Sultan mede te deelen den vruchleloozen afloop
van de invordering der pretentie van radja OEDAH ten laste van PETO MAJEH , te gelijker
tijd bij dien Sultan met ernst aan te dringen op de uitbetaling, zonder verder verwijl,
van een schadeloosstelling aan de eigenaren van de schoeners Sassah en Johanna, ten bedrage
van f2640, waarvan hij, Sultan, de billijkheid heeft erkend; aan te wijzen een geschikt
ambtenaar , genoegzaam bekend met de taal, zeden en gewoonten der Atjehers, om den
togt naar Atjeh mede te maken en den kommanderenden officier van den te committeren
oorlogsbodem voor te lichten en ter zijde te staan ; dien ambtenaar te belasten met de
overbrenging var. een brief van hem, gouverneur, aan den Sultan van Atjeh, in welken
wordt te kennen gegeven , dat bij langer uitstel om te doen betalen de als billijk erkende
schadevergoeding , die voor de eer des Sultans reeds is voorgeschoten aan de eigenaren van de
schoeners Sassah en Johanna, de Nederlandsch-lndische Regering, hoe ongaarne ook, er toe
zoude moeten overgaan zich zelve regt te verschaffen, waardoor de in de laatste jaren zoo
gelukkig bestaande goede verstandhouding met Atjeh zoude kunnen worden geschaad; in
dien brief de meeste omzigtigheid te gebruiken , omdat de Regering niet, dan tot het
uiterste gebragt, zich in een oorlog met Atjeh zoude wenschen gewikkeld te zien; diezelfde
omzigtigheid aan te bevelen aan den kommanderenden officier van den naar Atjeh
te committeren oorlogsbodem en aan den hem begeleidenden ambtenaar; "

22
* 2° om ingeval eene tweede reclame bij den Sultan van Atjeh zonder afdoend gevolg
mogt blijven, behoorlijk gemotiveerde voorstellen te doen, om onze geschonden vlag door
maatregelen van représaille regt te verschaffen."
Aan dit besluit werd uitvoering gegeven door de zending van de Bromo , kommandant de
kapitein-luitenant BEUTEL DE LA RIVIÈEE, wien de adsistentresident H. A. MESS werd toegevoegd.
De vordering van schadeloosstelling bleef zonder gevolg; maar de gouverneur van bumatra's
Westkust was met den kommandant der Bromo van gevoelen, dat dit slechts aan
de armoede en onmagt van den Sultan geweten moest worden.
Intusschen waren ter Oostkust van Sumatra moeijelijkheden tusschen het Nederlandsch-
Indisch gouvernement en Atjeh ontstaan (waarover later), en had de Sultan , in antwoord
op de kennisgeving van de optreding van den Gouverneur-Generaal SLOET aan dezen een
brief geschreven , waarin hij verzocht dat de grenzen tusschen zijn gebied en het onze
zouden worden geregeld. ..
De Gouverneur-Generaal schreef nu,den23sten December 1862, aan den Sultan, dat hij .
alleszins genegen was over eene grensregeling in overleg te treden , en den Sultan voorstelde
daartoe zijne gemagtigden te zenden naar den resident van Riouw. Tevens bragt de
Gouverneur-Généraal de schadevergoeding voor de aangehouden schepen ter sprake, en gat
hü de hoop te kennen dat de Sultan die nog zou voldoen » zoodra het hem gelegen kwam ,
onder opmerking dat de Sultan in deze zaak betrokken was, omdat het als eene daad van
viiandeliikheid jegens hem beschouwd had kunnen zijn, wanneer men radja OEDAH regtstreeks
tot vergoeding der aan Nederlandsche onderdanen toegebragte schade had gedwongen.
Deze brief kon door verschillende omstandigheden, onder anderen wegens den slechten
toestand van het ter Sumatra's Westkust gestationeerde oorlogschip , niet dadelijk aan den
Sultan worden overgebragt, maar werd hem, zoo als hieronder blijken zal, m September
1863 overhandigd.
Was onze verhouding tot Atjeh in het tijdvak, dat tot dusver behandeld is, beheerscht
door de aanrakingen op de Westkust van Sumatra, in de laatste jaren waren ook op de
Oostkust aanrakingen ontstaan, die niet minder moeijelijkheden veroorzaakten dan vroeger
op de Westkust waren ondervonden.
In 1858 was door de Indische Regering met den Sultan en verdere bestuurders van biak
Srie Indrapoera een tractaat gesloten (gedrukte stukken van de Tweede Kamer 1858-1859,
XXII n° 2), wasrbij dit rijk met zijne onderhoorigheden onder onze souvereimteit werd
o-ebra°-t In art. 2 van dit tractaat zijn de onderhoorigheden van Siak bij name genoemd,
en daaronder de benoorden eigenlijk Siak gelegen landschappen Tana Poeteh , Banki, Koeboe,
Bilah , Pameh , Kwaloe , Assahan , Batoe-Bara , Bedageh , Padang, Serdang , Pertjoet, Pebano-oeng'an
Delie , Langkat, Tamian, en de eilandjes langs de kust.
° De geschiedenis van onze vestiging in Siak is, èn uit de Koloniale Verslagen èn uit
hetgeen door de Regering is medegedeeld bij de behandeling, in 1870 en 1871, van het
zoogenaamd Sumatra tractaat met Engeland, genoeg bekend.
Het is bekend dat wij onze vroegere vestigingen op Sumatra's Oostkust hebben opgegeven
in 1841 (zie het verslag van het verhandelde in de zittingen der Tweede Kamer van_2
Augustus 1847 en 7 Mei 1857), en dat wij er ons, nadat de Sultan van Siak zelf ons in 18o7
zijn rijk had opgedragen, weder hebben gevestigd, omdat het, na hetgeen men in de laatste
jaren had zien gebeuren, niet twijfelachtig kon zijn dat de Oostkust eerlang onder vreemd
o-eza» zou geraken, als wij weigerden er ons gezag te doen gelden. Het is bekend hoe wij
op de Oostkust jaren lang hebben te kampen gehad tegen den aan ons gezag vijandigen
invloed van Britsche onderdanen inde Straits Settlements, die meenden dat hunne handelsbelangen
benadeeld zouden worden door onze vestiging, en wier grieven hebben geleid tot
eene reeks van vertoogen der Britsche Regering, waaraan eerst door het tractaat van 1871
voor goed een einde is gekomen. n n. -,
Aan dit een en ander moet hier herinnerd worden, omdat de moeijelijkheden, die de
invloeden uit de Straits ter Oostkust van Sumatra voor ons opleverden , naauw verband
hielden met de niet minder groote moeijelijkheden die wij van de zijde van Atjeh ondervonden.
Door de magteloosheid van den Sultan van Siak was zijn gezag over de aan hem onder-

23
hoorige staatjes zeer verzwakt, en de Sultan van Atjeh had daarvan partij getrokken , orn
verschillende landschappen, die van oudsher aan Siak onderworpen waren, onder zijn invloed
te brengen , aldaar schatting te heffen en aan de hoofden de titels en zegels te geven van
krijgsoversten of ambtenaren van Atjeh. Hoezeer die landschappen , van Tamian tot Batoe
Bara, tegen de • overmagt van Atjeh niet bestand, daarvoor bukten wanneer geweld werd
. gebruikt, beschouwden zij zich toch niet als regtmatig aan Atjeh onderworpen. Maar van
den anderen kant dreigden zij den band , die hen aan Siak verbond, te verbreken , omdat
zij bij Siak geen steun meer vonden tegen de aanrandingen van Atjeh.
In de landschappen bezuiden Batoe Bara was de invloed van Assahan overheerschend,
dht zijne kracht zocht in het reliëf, 't welk het aan zijne betrekkingen met Atjeh en de
Straits ontleende, en dat Siak trotseerde, terwijl het andere landschappen voortdurend
verontrustte.
Na het tractaat van 1858 riep Siak onze hulp in om zijn gezag in zijne onderhoorigheden
te bevestigen. Die hulp , waartoe wij door het tractaat verpligt werden, is door ons
getrouwen met goed gevolg verleend, maar daarbij stuitten wij onophoudelijk op de invloeden
urt de Straits en uit Atjeh , die hetzelfde doel beoogden , namelijk om de onderhoorigheden
van Siak los te maken van het gezag van Siak en daardoor van ons gezag. In de met de
Britsche Begering gewisselde stukken hebben wij onze regten in die onderhoorigheden
uitdrukkelijk moeten handhaven tegenover de bewering van Engeland dat de regten van
Siak niet bewezen waren (nota van 15 Julij 1863 en promemorie van 16 December 1865,
aan de Kamer overgelegd bij de behandeling van het Sumatra-tractaat).
Kan met voldoening gewezen worden op de goede verstandhouding, waarin wij van lieverlede
zijn gekomen met onze naburen in de Straits, die de werking van ons gezag ter
Oostkust van Sumatra thans evenzeer waardeeren als zij daarvan vroeger ongunstige verwachtingen
hadden , tegenover Atjeh , dat steeds aanspraken wilde doen gelden op de noordelijke
onderhoorigheden van Siak, bleef onze verhouding immer gespannen , hoezeer het
tractaat vau 1857 den weg tot vredelievende oplossing van alle geschillen aanwees. In 1862
scheen het, als of de Sultan zich aan dat tractaat wilde houden, daar hij, zoo als boven
is vermeld , aan den Gouverneur-Generaal eene grensregeling voorstelde. Maar nadat dit
voorstel door den Gouverneur-Generaal was aangenomen , weigerde de Sultan tot de uitvoering
daarvan mede te werken , en zoo doende sneed hij de mogelijkheid van een minnelijk overleg af.
Uit de feiten, die hieronder zullen worden medegedeeld , zal meer in bijzonderheden blijken,
van welken aard onze aanrakingen met Atjeh ter Oostkust van Sumatra waren.
Het verzoek van den Sultan van Siak, om zijn gezag in zijne onderhoorigheden te helpen
bevestigen , gaf aanleiding tot bet Indisch besluit van 27 Maart 1862, waarbij aan den
resident van Riouw werd opgedragen : » om te trachten , langs minnelijken weg, met de
hoofden der onderhoorigheden van Siak in aanraking te komen , en hen te leiden tot behoorlijke
ondergeschiktheid aan den Sultan van Siak." Deze opdragt werd aangevuld met
de opmerking, dat het tegenover Atjeh voldoende zou zijn blijk te geven van het ernstig
voornemen der Regering, om geene uitbreiding van het Atjeh sch gezag ten koste van het
onder hare souvereiniteit staande Siak te dulden.
De resident bezocht de verschillende landschappen , vergezeld van gemagtigden van den
Sultan van Siak. Hij vond overal de grootste verwarring en onrust, ten gevolge van de
aanmatigingen van Atjeh en Assahan. Alle landschappen , behalve Assahan , waar door de
Chinezen de Engelsche vlag was geheschen, waren aanstonds bereid de Nederlandsche
souvereiniteit te erkennen, maar hadden grieven tegen den Sultan van Siak, omdat hij hen
sinds jaren zonder bescherming had gelaten. Het kostte dus eenige moeite om de souvereiniteit
van Siak tegenover hen te handhaven, maar het gelukte den resident toch voldoende
regelingen tot stand te brengen.
De overeenkomsten , met de verschillende landschappen aangegaan , zijn , met toelichtende
nota's, aan de Staten-Generaal medegedeeld (gedrukte stukken 1870—1871, n°. 15).
Het resultaat van de bemoeijingen van den resident was dus, dat de souvereiniteit van
Nederland en van Siak werd erkend langs de geheele kust, van eigenlijk Siak tot aan de
noordelijke grens van Tamian, met uitzondering voorloopig van Assahan en eenige door dat
rijk beheerschte kleine landschappen.

24
Reeds spoedig bespeurde men dat Atjeh niet voornemens w as zijne geüsurpeerde suprematie
prijs te geven. In Februarij 1863 werd de hulp van den resident van Riouw ingeroepen door
den Sultan van Deli, omdat hij bedreigd werd met een aanval door eene Atjehsche vloot.
De resident begaf zich met de stoomschepen Haarlemmermeer en Dassoon naar de Oostkust,
De Atjehers werden daardoor waarschijnlijk in hunne plannen gestoord; althans de verwachte
vloot verscheen niet; maar naauwelijks waren de oorlogschepen naar Riouw teruggekeerd, .
of een zendeling van den Sultan van Atjeh kwam in de onderhoorigheden van Siak om de
aanspraken des Sultans te doen gelden , en toen de vorsten van Deli en Langkat weigerden
hem te ontvangen , werden zij bedreigd met geweld. De resident van Riouw betoogde de
noodzakelijkheid om de aanmatigingen van Atjeh krachtdadig tegen te gaan , om den Sultan
te herinneren aan zijn eigen voorstel wegens de grensregeling, en om, na een zekeren aan
den Sultan voor het terugroepen zijner scheepsmagt te stellen termijn, geen gewapende
Atjehsche vaartuigen bezuiden kaap Tamian te dulden.
De Indische Regering verwachtte van onderhandelingen met Atjeh geen heil, omdat het
duidelijk genoeg bleek dat Atjeh niet wilde onderhandelen. Zij meende aan de Atjehsche
schepen het verblijf bezuiden kaap Tamian niet te kunnen verbieden en zich tot eene zuiver
defensieve houding te moeten bepalen. » Zijn of worden echter" — zoo schreef zij aan den
resident van Riouw — » door de Atjehers feitelijke bedreigingen of vijandelijkheden gepleegd
te»en Deli of andere staatjes, die onze souvereiniteit erkennen en onze vlag voeren, of tegen
vaartuigen onder onze vlag of onze kruispraauwen, dan zal, in het eerste geval na te zijn
aangemaand om zich binnen een redelijken termijn te verwijderen , tegen de Atjehsche
scheepsmagt kunnen worden geageerd en gepoogd worden haar te verjagen en zooveel
mogelijk afbreuk te doen."
De Atjehers waren intusschen steeds meer vermetel geworden. Zij wisten Assahan en
Serdang bepaald vijandig jegens ons te maken en gingen zoo ver van in Mei 1863 Batoe
Bara te beschieten , terwijl de Nederlandsche vlag van de versterkingen woei.
De Gouverneur-Generaal schreef daarop, den 19den Augustus 1863, een brief aan den
Sultan van Atjeh, waarbij in hoogst beleefde termen opheldering omtrent dit feit werd
gevraagd. Deze brief werd, met den hooger vermelden brief van den Gouverneur-Generaal,
dd-. 23°December 1862, naar Atjeh overgebragt met het stoomschip Bromo.
Inmiddels had zich de resident van Riouw met de stoomschepen Apeldoorn en Dassoon
naar de Oostkust begeven. De Atjehsche scheepsmagt, die Batoe Bara beschoten had, werd
niet meer gevonden. Bij deze gelegenheid werd het tot Langkat behoorende eiland Kampei
bezocht, omdat zich daar Atjehers gevestigd hadden , die, volgens de verklaring van den
Sultan van Deli, alles plunderden wat in de nabijheid kwam. Toen onze schepen daar
kwamen, was van de versterking de Atjehsche vlag geheschen. De resident liet het hoofd
der Atjehers uitnoodigen om aan boord te komen , maar deze zocht allerlei uitvluchten,
en er had geene ontmoeting plaats. De resident bepaalde zich tot eene schriftelijke aanmaning
aan de Atjehers , om zich te onthouden van vijandelijkheden en van het maken
van versterkingen , zoolang de grensregeling tusschen den Sultan van Atjeh en den Gouverneur-Generaal
niet was tot stand gekomen.
Van dezen togt teruggekeerd , schreef de resident aan de Indische Regering : » Ik mag
niet ontveinzen dat ik er van overtuigd ben , dat onze tegenwoordige positie op Sumatra's
Oostkust op den langen duur onhoudbaar is. Ons contract met Siak legt ons de verpligtin°-
op om de regten van den Sultan van dat rijk te handhaven. Wij konden dit niet
langer nalaten , toen hij de vervulling van die verpligting verlangde. De meeste vorsten
hebben ons met opene armen ontvangen en verlangen naar onze bescherming. Maar tegenover
ons staat eene inlandsche magt, Atjeh , die stoutweg onze vlag beleedigt, en de zijne ,
in het gezigt van onze oorlogschepen, doet wapperen op Siaksch grondgebied. Diezelfde
staat handelt trouwloos en verraderlijk, door vijandelijkheden jegens ons te plegen, ra het
voorstel te hebben gedaan om de kwestie van grensscheiding, waarover hij meent zich
bezwaard te kunnen gevoelen, in onderling overleg uit te maken. Die staat moet worden
bedwongen en gestraft voor zijue handelingen, welke in lijnregten strijd ziju met het contract
van vrede en vriendschap, dat hij met het Nederlandsch-Indisch Gouvernement heeft gesloten.
Onzerzijds is niet het minste gedaan, wat door het volkenregt of door de strengste billijkheid

25
kan wor Jen gewraakt, maar de betoonde lankmoedigheid zal weldra een einde moeten nemen ,
willen wij niet alles verliezen wat wij gewonnen hebben, en gedwongen worden tot kostbare
en moeijelijke expeditien."
De Bromo, kommandant de kapitein-luitenant BEUTKL DE LA RIVIÉEE , wien de controleur
lste klasse J. C. BOTLE was toegevoegd , bragt in September 1863 de twee brieven van den
Gouverneur-Generaal aan den Sultan van Atjeh over, en leverde daar tevens twee misdadigers
tiit, die op een Atjehsch vaartuig, buiten ons grondgebied, een moord hadden gepleegd.
De ontvangst bij den Sultan was stug en onvriendelijk. De brief van December 1862 werd
met wrevel gelezen, en de Sultan zeide dadelijk, dat hij nimmer wilde onderhandelen met
den resident' van Riouw, maar alleen met den Gouverneur-Generaal of den gouverneur van
Sumatra's Westkust; waarop de kommandant der Bromo opmerkte, dat ondersteld was dat
niet de Sultan zelf en de Gouverneur-Generaal, over zaken van détail als de bepaling van
eene grens, onmiddellijk met elkander in overleg zouden treden, maar dat zij beiderzijds
gemagtigden zouden benoemen en dat de handelingen van dezen aan hunne goelkeuring
zouden onderworpen worden. Na ook den tweeden brief gelezen te hebben, zeide de Sultan
dat de geheele kust, tot Tanah Poeti Hajam Denak, hem toebehoorde; dat hij daar overal
schatting hief; dat krachtens zijn last op Batoe Bara geschoten was, omdat men daar geen
schatting wilde betalen; dat hij van het hijschen der Hollandsche vlag aldaar geen kennis
had gekregen, zoo als billijk geweest ware, opdat hij had kunnen protestjeren, als hij
meende dat te zijnen laste een landschap geannexeerd werd. Over de schadevergoeding voor
de aanhouding der twee schepen onder Nederlandsche vlag in 1860 werd niet gesproken.
De Bromo bragt een antwoord van den Sultan op de beide brieven van den Gouverneur-
Generaal terug. Daarin weigerde de Sultan weder met den resident van Riouw te onderhandelen
, »omdat hij gewoon was alleen met den Gouverneur-Generaal over zaken te
correspondeeren". Verder schreef de Sultan dat de geheele kust tot Passir Poeti Hajam
Denak hem toebehoorde; dat hij niets wist van het hoonen der Nederlandsche vlag te
Batoe Bara ; dat de Gouverneur-Generaal niet geregtigd was die vlag aldaar te doen waaijen
zonder er hem kennis van te geven. Eindelijk beloofde de Sultan de zaak der in 1860 aangehouden
schepen binnen weinige dagen te zullen vereffenen ('t geen evenwel nimmer geschied is).
Tot vrede geneigd vond de Indische Regering in de omstandigheid, dat de Sultan verklaard
had van het hoonen der Nederlandsche vlag niet te weten, voldoende aanleiding
om van dat voorval geen casus belli te maken. Ook meende zij op de grensregeling niet
te moeten aandringen, maar er zich toe te moeten bepalen om den Sultan, zonder afdoende
bewijzen, geene regten op eenig inlandsen staatje beoosten Kaap Tamian toe te kennen,
en voorts de staatjes, die onder Nederlandsche souvereiniteit stonden, te beschermen. Inmiddels
besefte zij de noodzakelijkheid om zich op alle eventualiteiten voor te bereiden,
weshalve de resident van Riouw en de gouverneur van Sumatra's Westkust werden aangeschreven
om zich al die kennis van Atjeh en onderhoorigheden eigen te maken, welke
bij het uitbreken van een oorlog met dat rijk dienstig kon zijn. (Indische depêche van
24 November 1863.)
In 1864 werden eenige Chinezen van Poeloe-Pinang , te Tamian ten handel komende,
door de daar gevestigde Atjehers vermoord. De Britsche Regering, in het denkbeeld verkeerende
dat het feit op Atjehsch gebied was voorgevallen, wilde een oorlogschip derwaarts
zenden om voldoening te erlangen. Zij zag daarvan echter af, toen onzerzijds was opgemerkt
dat Tamian tot de onderhoorigheden van Siak behoorde en een onderzoek was toegezegd.
Bij het ingesteld onderzoek bleken de ontvangen berigten juist te zijn geweest, maar het
betrokken hoofd, RADJA BANDAEA, weigerde zich omtrent het voorgevallene te verantwoorden,
zeggende dat hij de Atjehsche vlag voerde, en dat het niet het gebruik was der Atjehers
om hunne zaken bloot te leggen.
De Indische Regering, steeds zooveel mogelijk alle maatregelen wenschende te vermijden
die tot eeu oorlog tegen Atjeh zouden kunnen leiden , achtte het nu toch noodig den Sultan
te sommeeren om Tamian te ontruimen. Daar eene weigering , om aan dien eisch te voldoen,
noodwendig een oorlog ten gevolge zou hebben, begon zij met het advies van de kommandanteu
van het leger en van de zeemagt te vragen omtrent de maatregelen, welke bij het
uitbreken van een oorlog tegen Atjeh konden en behoorden genomen te worden.
4

26
De omstandigheden leidden er echter toe om eene andere gedragslijn te volgen dan men
zich had voorgesteld. Assahan en Serdang namen eene steeds vijandiger en overmoediger
houding tegenover ons aan en bedreigden de andere landschappen. De resident van Riouw
waarschuwde tegen langer uitstel van maatregelen van bedwang. »Het zou niet lang
meer duren" — schreef hij — »of onze ambtenaren op de Oostkust van Sumatra zouden
niet meer veilig zijn. Het kwaad zit in de ongestrafte beleediging, door Atjeh der Nederlandsche
vlag aangedaan, en in de ongestoorde nederzetting der Atjehers op het Nederlandsch Indisch
grondgebied. Nu Atjeh ongestraft blijft, meenen ook Assahan en Serdang ons te kunnen
trotseeren. Ik zou daarom reeds getracht hebben de Atjehers te verdrijven, maar het was
mij verboden offensief te handelen."
ïn Augustus 1865 besloot de Indische Regering tot eene expeditie naar Assahan en Serdang
(1) om de wederspannige vorsten tot onderwerping te brengen , en om tevens de
Atjehsche gewapende magt, welke zich op Nederlandsch Indisch grondgebied, ten zuiden
van de Tamian-rivier, mogt bevinden , te verdrijven, en de forten, door de Atjehers of
hunne bondgenooten aldaar bezet, te vernietigen.
Hoezeer fnuiking van den Atjehschen invloed en verdrijving van Atjehsche benden en
gezagvoerders uit ons grondgebied door de Indische Regering uitdrukkelijk » het hoofddoel
der expeditie" werd genoemd, achtte zij het niet noodig daaraan eene waarschuwing aan
Atjeh te laten voorafgaan. Immers het gold hier » niet het plegen van vijandelijkheden
tegen het rijk van Atjeh zelf, maar wering van Atjehsche usurpatiën op Siaksch, aan onze
souvereiniteit onderworpen, territoir, of verdediging van onze regten tegen door Atjehers
gepleegd of aangestookt geweld. "
Daarenboven werd elk overleg met Atjeh nutteloos geacht, na de mislukking der poging
om met den Sultan tot eene regeling omtrent de grensscheiding te geraken.
Het doel der expeditie werd, zonder bloedvergieten, volkomen bereikt. Nadat de zaken
in Assahan en Serdang waren geregeld, werd op het aan Langkat onderhoorige eiland
Kampei, waar de Atjehers zich genesteld hadden, hunne versterking geslecht. Daarna werd
Tamian bezocht, waar, onder den indruk door de expeditie te weeg gebragt, de Atjehsche
vlag door de Nederlandsche werd vervangen, en waar twee der schuldigen aan den moord
der Chinezen van Poeloe-Pinang werden gevat, die later door den pangeran van Langkat
werden gestraft.
Na deze expeditie heeft ons gezag ter Oostkust van Sumatra steeds vasteren voet gekregen , en
konden de Atjehsche invloeden op ons grondgebied door onze ambtenaren tijdig worden gekeerd.
Zóó in 1866, toen de hoofden van de Atjehsche kampong Lobo Sidoep aan die van de Langkatsche
kampong Karang den oorlog aandeden, omdat de laatsten, hulde bewezen hebbende
aan het Nederlandsch Indisch Gouvernement, als vijanden van Atjeh werden beschouwd. (2)
Zóó in 1868 , toen van de zijde van Atjeh weder pressie werd uitgeoefend op de hoofden
aan de Tamian-rivier, waardoor spanning en verzet tegen den pangeran van Langkat
ontstonden. In beide gevallen wisten onze ambtenaren de rust te herstellen.
Een der eerste weldadige gevolgen van onze bemoeijingen op de Oostkust was de onderdrukking
van den slavenhandel, die vroeger aldaar op groote schaal gedreven werd. Meer
moeite heeft het gekost om ook op de eilanden onder het gouvernement van Sumatra's
Westkust behoorende een einde te maken aan den slavenhandel en menschenroof der Atjehers.
In het begin van 1863 (3) werd met het stoomschip Reinier Claeszen, waarop een detachement
infanterie was geëmbarkeerd, een togt ondernomen naar het eiland Nias, om de
slavenhandelaars van daar te verdrijven, maar zij hadden zich zoodanig versterkt, dat de
expeditie vruchteloos afliep. De gouverneur van Sumatra's Westkust drong aan op de
onverwijlde zending eener tweede expeditie. «Wanneer men overweegt" — schreef hij —
»dat deze Maleijers (op wier wederstand de vorige expeditie was afgestuit) van Atjeh komen,
om , met behulp van eenige omgekochte en misleide hoofden , onderlinge oorlogen te stichten,
roof, moord en brandstichting te bevorderen, alleen met het doel om menschen tot slaven
(1) Vergelijk Koloniaal Verslag van 1865, bladz. 12—14.
(2) Zie Koloniaal Verslag van 1868, bladz. 15.
(3) Zie Koloniaal Verslag van 1863, bladz. 49.

27
te maken, — dat zij zich door plotselinge overvallen van kampongs van een tal van
kinderen meester maken, om hen in Atjeh tot het meest onzedelijk doel als slaven te verkoopen
, dan zal men het billijken dat elke gelegenheid gretig aangegrepen wordt, om
aan zoodanigen toestand een einde te maken, en aan eene bevolking, die zich onder de
bescherming van het Nederlandsche Gouvernement gesteld heeft, bijstand te verleenen".
Eene tweede expeditie volgde en liep naar wensch af. Voortdurende bekruising bleef echter
noodig ter wering van den menschenroof op de aan ons onderhoorige eilanden bewesten
Sumatra.
Op de Westkust zelve werden ons in 1865 (1) moeijelijkheden berokkend door een Atjeher,
TOEKOE SAïd, die zich in de hovenlanden van Singkel uitgaf voor een zendeling van den
Sultan van Atjeh, belast met het innen van wasiel (schatting). Een sedert jaren weêrspannig
no
°fd aldaar maakte gemeene zaak met hem; zij wierpen versterkingen op aan de zamen-
vloeijing van twee rivieren, Simpang Kanan en Simpang KM. Eene kleine expeditie moest
naar Singkel gezonden worden, om de versterkingen te nemen en te vernielen.
Wanneer men zich, met de geheele geschiedenis van onze aanrakingen met Atjeh sedert
1824, zoo als zij hierboven is medegedeeld, voor oogen, en tevens rekening houdende met
den toestand, zoo als die in 1868 was, op het standpunt stelt van de Regering, die geroepen
was met Groot-Brittannie eene nieuwe overeenkomst te treffen omtrent onderwerpen ,
Sumatra betreffende, van gelijken aard als bij het Londensch tractaat van 1824 geregeld
waren, zal men geen oogenblik in twijfel verkeeren omtrent de motieven, die haar er toe
hebben geleid om bij die overeenkomst te bedingen de opheffing der verbindtenis, in 1824
tegenover Engeland aangegaan, om de onafhankelijkheid van Atjeh te eerbiedigen. Hoe
dikwijls hadden wij, terwijl het voor de bescherming van ons grondgebied en van de aan
ons gezag onderworpen bevolkingen, voor de eer ook van onze vlag, wenschelijk ware geweest
krachtiger tegenover Atjeh op te treden, ons met eene zuiver defensieve of zelfs lijdzame
houding vergenoegd, ten einde den oorlog met Atjeh te vermijden. Voor onze noordelijke
bezittingen op Sumatra bleef Atjeh steeds een gevaarlijke nabuur, daar in zijne
vijandige gezindheid jegens ons geen verandering scheen te komen. Ten bewijze hiervan
strekt, dat in 1868, nadat eenige jaren waren voorbijgegaan zonder dat er tusschen ons
en Atjeh eenige aanrakingen waren geweest (2), van uit dat rijk een verzoekschrift werd gerigt
aan de Turksche Regering, waarin hare hulp werd ingeroepen tegen de Nederlanders en
aan den Sultan de souvereiniteit over Atjeh werd aangeboden. Handel en scheepvaart vonden
op de kusten en in de wateren van Atjeh minder veiligheid dan ooit te voren; want niet
alleen waren de schepen voortdurend aan zeeroof en strandroof blootgesteld, maar daarenboven
leverden de onophoudelijke oorlogen tusschen de onderhoorigheden van Atjeh onder-
l l n
g, oorlogen , door de bestuurders van Atjeh zelf nimmer tegengegaan , misschien
aangemoedigd, — een voortdurend gevaar op voor den vreedzamen handelaar (3). Het was,
èn wegens de verpligtingen, die wij in 1824 op ons genomen hadden, èn wegens ons belang
, dat geene andere Westersche mogendheid op Sumatra haar gezag vestigde, onze taak
«m de veiligheid van handel en scheepvaart ook in het noorden van Sumatra te verzekeren.
Wij konden onmogelijk buiten aanrakingen met Atjeh blijven, en wanneer die, onzes
ondanks, tot botsingen mogten leiden , zou de verbindtenis, om Atjeh niets van zijne onafhankelijkheid
te doen verliezen, ons altijd in groote moeijelijkheden brengen, en, evenals
(1) Zie Koloniaal Verslag van 1865, bladz. 9.
(2) Alleen was — volledigheidshalve wordt het hier aangeteekend — in Maart 1867 met het stoomschip
Mem, kommandant de kapitein ter zee F. L. GETÜMIN», een brief aan den Sultan overgebragt, houdende
enmsgeving van de optreding van den Gouverneur-Generaal MIJEE. De ontvangst was gepast, maar niet
ver rouwelijk. Van het hem gedane aanbod, om een brief voor den Gouverneur-Generaal mede te nemen,
maakte de Sultan geen gebruik, zeggende dat hij zün antwoord langs een anderen weg zou zenden. In-
-tusschen heeft de Sultan nimmer geantwoord.
(3) Den 24sten September 1868 moest het Gouvernement van de Straits Settlements bij eene proclamatie
Iit„ S
w a a r s c h u w e n
!i te^n het bezoek van de Atjehsche havens, omdat verschillende hoofden met
«iKanaer rn oorlog waren.

28
tot dus ver het geval was geweest, belemmeren in de toepassing van die maatregelen
welke onze eer en onze belangen in den Indischen Archipel ons voorschreven te nemen.
Hoe vredelievend ook gezind, hoe zeer ook geneigd tot minnelijke verstandhouding met
Atjeh, moest de Regering toch hare handen voldoende vrijmaken tegenover Engeland, en
dit heeft zij gedaan bij het Sumatra-tractaat. Uit de gewisselde stukken blijkt, dat de Staten-
Generaal aan de handelingen der Regering ten deze hunne goedkeuring hebben geschonken.
Terwijl de nieuwe overeenkomst met Engeland in behandeling was, nam de onveiligheid
op de Atjehsche kust steeds 1oe (1) en de handel en scheepvaart leden daaronder in die
(1) Om van den toestand aldaar en van de daardoor te weeg gebragte gevolgen een juist denkbeeld te
verkrijgen, is het noodig kennis te nemen van de dagbladen uit de Straits-Settlements. Hier volgen derhalve
eenige extracten uit de Straits Obscrver.
Straits Obscrver 1870, 22 April. „ The Penang Gazette gives a deplorable account of the state of anarchy
and piracy prevailing in Acheen, and which has necessitated the dispatch of the gunboat Algerine tothat
quarter — a measure of very doubtful policy in our opinion, as that vessel is not a sufficiently imposing
aspect to strike terror into the hearts of the guilty, nor is she sufficiently strong to deal a heavy blow ,
\ should it prove necessary to administer punishment. True she could bombard, but what is the destruction
of a collection of atap huts by shells and fire, whilst the natives escape into the impenetrable jungle ?
It is merely discomfort during a few days and nights, until they have had time to rebuild, and they are
only rendered more eager to recommence pillaging so soon as a favourable opportunity occnrs. And this
system might be carried on all along the Acheen coast, for every village almost subsists on robbery. If
it is intended to create an alarm among these uncivilized and semi-independent chiefs, we should proceed
to the capital, if it is deserving of the name, treat with the King of Acheen himself, and make him
answerable for the measures of those who are supposed to be beneath his rule. If he cannot do this,
if he confesses his inability to control these piratical communities, the question assumes another and more
serious aspect and it will then be for higher authorities than the Governor of the Straits-Settlements or
even the naval Commander in-chief, to decide upoa the measures tobeadopted. Meanwhile, it is intolerable
that our traders should be pillaged and mulcted, robbed and ill treated by such petty chiefs as he of
Langsah, or the Eajah of Tuloh Samoy, and we willingly participate in the indignation of the Penang
merchants."
29 April. „In the present issue we give an extract from the Penang Gazette of the lóth. instant,
relative to the spirit of piracy at present prevalent in Acheen, and its dependencies It
cannot be supposed that all the piratical acts, committed by the petty chiefs along the coasts of Sumatra,
and adjaeent to the territory of Acheen in particular, reach publication; still enough comea to light to
prove that common humanity has pretty large claims for proteetion in that quarter from the ferocious
villany of unscrupulous ruffians, who have always been famous, or infamous, for sordid crime and horrible
barbarity.
„It will evidently be of no use humming and haing with such a set; they must be put down at once,
and with severity, or their suppression will not be ot that effectual nature which is necessary to ensure
peace and propriety to the paths of commerce in those quarters. If some of those petty piratical state»
and campongs were to have another visit or two from an American frigate, to beat up their quarters
some fine morning, it might tendtoquench their lust of robbery and the plunder of peacable traders, and
have as good and certain an effect as the plan had at some of the pepper ports formerly.
„ At all events, it we do not choose to chastise them, and bring them to their senses, it is to be hoped
that the Duteh may take the matter in hand. Such a state of affairs as has been going on at Acheen and theneighbourhood
for some time back , should by no means be allowed to continue , unless indeed it be desired
that Penang traders and others are to be regarded as the legalised prey of such a gang of pirates and banditti."
28 Junij. „ The brig Roseneath left Penang for one of the ports on the Coromandel coast After
frnitless efforts to reach his destination, etc Having run short of water, the brig put into a port in
Acheen — and we are sorry to say, that during her stay in the harbour, every opportunity was seized
by the people of the place to behave in an offensiye manner to a Christian Brother, a passenger ; gross abuse
and insult were offered to him, without the least provocation. Some notice should be taken ot' this, as the
gentleman, though a foreigner, was at the time under the proteetion of the British flag (Argus)."
5 Julij. Proclamalion by His Excellency Sir Ilarry St. Gcorge Ord. etc, etc: „ Whereas hostilities have broken
out between the Sultan of Acheen and the Eajahs of Passangan and Tulasamy, all British subjects are
hereby warned against visiting any of the ports lying between Kwallah Jampah and Koorong Kookoo on
the Eastern Coast of Sumatra during the continuance of the hostilities, and they are required to take
notice that they will do so at their own peril, and will in no wise obtain any proteetion from this Government.
Given at Singapore, the first day of July 1870."

29
mate dat van uit de Straits Settlements onophoudelijk, en telkens met meer klem , werd
aangedrongen op het nemen van krachtige maatregelen door het Britsche Gouvernement.
8 Julij. „There are so many rogues and so much roguery among those Sumatra petty potentates, the
so termed King of Acheen included, that there is a great probability of their having quarrelled over some
of their plunder, more especially as they would appear from all accounts to have acquired a great deal
m that liné lately, if not for a length of time back. . .
What a pity it is that traders cannot be protected and righted, instead of being warned from the
neighbourhood"
16 December. „ It is high time indeed that some resolute and effective steps were taken by the authority
of Government, and with its aid, to improve the state of affairs existing at Acheen and its neighbourhood,
so far as commercial relations and general intercourse are concerned; and further, to remove the stigma
which attachés to the continued savage and atrocious villainies, which are perpetrated along the coast
of that portion of Sumatra
It would appear from the most trustworthy and reliable reports, too often founded on bitter experience,
that the whole of the petty states and inhabitants, in the immediate neighbourhood of Acheen, and indeed
tar wide of it, are neither more nor less than mere bandits, robbers and pirates of the worst stamp; and
ot course, so long as their crimes are winked at, or allowed to interfere with or injurethe commerce of
the Straits unchecked, so long will tbeir power and thievish proclivities increase in enormity, until
complamts against them and their viilainous acts must be heard and must be attended to
It would be indeed a lengthy and thankless task, even if time and space permitted, to reeount with
all their horrors, but a portion of the vile atrocities, they have been guilty of towards defenceless vesse
s, to bury crime in silence and oblivion, that is, save and except at times during their festive orgies ,
when among other sports of the season for their delectation, the clothes of British or other murdered
seamen, whom they have robbed and sacriflced, are donned by some desperadoes of the party, and every
antie and opprobious movement made use of to ridicule and spit upon the memory of their unfortunate
yictims. The whole coast wide of Acheen, say the pepper coast as it is termed, now teems with heartïess
and daring robbers and pirates of the darkest dye. Quiet and meek in the face of a superior force,
they show themselves in their proper eolours only to the weak or the defenceless. A writer in the Neth.
ndia papers observes very truly indeed: „ The nation which should possess the Acheenese havens and
ring that degenerate people under a regular government would especially deserve the thanks of mankind.
I dare not here mention what happens there. Holland and Britain are, I believe, bound to let these
people alone."
And finely indeed they illustrate the lel alone policy. We need only allude to the Penang and Singapore
papers, passim, for too frequently horrifying details, sufficiënt to cause a thrill of horror and indignation,
o course through the veins of any one who possesses a spark ofnational pity or national pride, or generous
indignation, excited by the consideration that such demons should be allowed to carry on their diabolical
orgies, so close indeed to our own shores, without either check, or attempt at it
Along the whole of the Acheenese coast the production of pepper is falling off, and decreasing. This
IB said to be owing to their not having the power as formerly of' obtaining slaves from the islaud ofNias.
ut from many sources of information we are led to believe, that at present they find piracy and wrecking
a more profitable employment, as every thing they can strip from vessel they cao find means to
ispose of, and there are amongst them those who make a regular trade of it, uninterrupted and unquestioned
and unpunished
of'jM*i
P 6 t t y
? r i n C e S a
e a r t 0 b e a s
PP
exacting as they are piratical. They lay an export duty on pepper
$ / 2 per picul The said petty princes monopolize the salt. They sell the salt obtained from
enang at about $ 6 per picul. The production of India Rubber and Gutta percha has also almost ceased
mere, and no wonder as doubtless they find that piracy pays them much better."
30 December. „ It is fervently to be hoped that the coming year may not be allowed to pass away
without something effectual being done to put things to rights in and about Acheen in Sumatra. „The dog
the manger" policy of Britain, in this case, is a deplorably demoralising and a destructive one. The
non-mterference hne pnrsued, acts as a proteetion to the piratical instincts of the savages alluded to,and
»ZT «i 1 8 u f f i o i e n t l a c u t e t 0 ,ak
y e advantage of such a state of things. Their animal sagacity is roused
ana they pursue their path with wolfish ferocity."
rm 18
h 71 1 1 A p r U
ï h 6 A c n i n e s e a r e s a i d t 0
'• ' " *>e providing themselves with warlike materials and are
Piucnasmg arms and ammunition ostensibly to wage war against some of their so called tributaries, which
are represented as bemg in a state of rebellion against them. But these excuses are so often made, that
i ey may safely be regarded as false pretences until actual proof establish an approach to what the
acninese can be said never to have possessed, and that is good faith. They avoid by all means in their
power giving clear explanations of their movements. If a British naval officer goes there for civil confeience,
the rajah feigns sickness, in order to avoid personal explanations.". . . .

80
Bij een brief van 24 Junij 1870 aan den Gouverneur-Generaal, ontwikkelde de Minister
van Koloniën zijne beschouwingen over dien toestand. » Het behoeft geen betoog" —
schreef hij — » dat, zoowel ten gevolge van het contract met Atjeh van 1857, als krachtens
de verpligtingen , die wij bij het Londensch tractaat van 1824 op ons genomen hebben,
en met het oog op onze belangen , de beteugeling der ba"-baarsche gewoonten van Atjeh en de
bescherming van handel en scheepvaart om de Noordkust van Sumatra van ons moeten uitgaan.
» Mogt te dien aanzien tot dusver te weinig zijn gedaan , welligt uit bezorgdheid dat
eene aanraking met Atjeh verder zou leiden dan vooraf te berekenen viel, voortaan mag
dit geen reden zijn van onthouding, waar inmenging pligt is. Integendeel behoort tegenover
Atjeh eene waakzame en meer voortdurende controle te worden uitgeoefend, gepaard
met of achtervolgd door de maatregelen van repressie, welke de handelingen van Atjeh
zouden mogen uitlokken.
» Ook ier bevestiging van onzen invloed in de bij Atjeh gelegen districten van Sumatra
en ter verdediging van de bevolking aldaar tegen kuiperijen of aanslagen van Atjehers, is
29 September. „News from Acheen are gloomy as ever. The political horizon is still cloudy and the
continuance of the civil war on the East Coast is much to be deplored. By a recent arrival from that
quarter, via Simpang Olim, we hear that the conflict between the rival chiefs is still raging The
Blockade of the rivers is still maintained. The Eajah of Simpang Olim has been summoned by the Sultan
of Acheen to proceedto that port without delay, in order to effect a settlement between the eontending
chiefs, which we hope he will be able to do, with the aid and the intervention of the Dutch Authorities
(Penang Gazelle, 16 September)."
Ibidem. „A schooner belonging to the Eajah of Edie arrived here on Wednesday last She brings
accounts of a Dutch man of war steamer, bark rigged, being in the roadstead of Simpang Olim.
All vessels are now allowed full permission to enter the harbour of Edie, and crafts from Penang
are shipping produce preparatory for their return. The steamers Eainbow and Deli were both at Edie,
also engaged in taking in cargoes. We congratulate all interested parties on the anticipated settlement of
these disputes, which have now existed for some months past, and which differences at one time threatened
to involve serious loss, not only in trade and commerce, but more especially to those speculations, who
have embarked their capital in that lawless country (Penang Gazette, 23 September)."
10 November. „The petty, but widely extended savage warfare of desperately eontending parties and
their barbarous retainers would appear to be still raging along the East Coast of Sumatra In fact,
all beneficial commerce has there given way to that species of internecine warfare which always proves
so destructive to both the progress, and the materials, of the peaceful pursuit of trade The whole
region, in fact, has been gradually brought to the brink of desolation and ruin, by the desolating influence
of eontending rival petty chieftains; and the sooner competent European Power intervenes, the sooner
will those lands, erst so fertile in Eastern produce, revive and recover from their present state of ruinous
prostration The Dutch will probably have to do the needful if these destructive contests continue
much longer."
1872, 26 January. „It appears not at all unlikely, that the Dutch operations in Sumatra may materially
conduce to the revival and encouragement of a trade, which has long bid fair to be extinguished,
or next door to it, by the internecine feuds and wars of petty rajahs. There is one thing certain.
Stutistical returns, so far as they can be obtained, prove that the pepper-trade is a mere nothing,
compared with what it formerly was and all owing to the savage struggles among rival rajahs. Let
these be once subdued, or punished, or brought to terms, and there will be some chanee for the peaceful
pursuits of' commerce. Let the trade of pepper, as well as other articles, be made to revive, and there
will be enough for all corners, as well as goers, among the trading communities in this quarter of the world.
Penang itself is close at hand for the native traders, and nothing can prevent them from resorting to
so close a market. Bugis and Boyans resort to Singapore, although the Dutch are the only European
power which claims to be dominant in those quarters. At all events anarchy and petty despotism must
be put down in Sumatra, so far as nossible, before anything better can be expected."
25 October. „ If the whole of Sumatra could be made amenable to some of the leading laws of advanced
humanity, there must ensue a termination to disgraceful piracy and murder. Why should we recapitulate
the complaints of ship masters, ship owners and seafaring men? Acheen must be humbled. Thenauseous
pride and studied insult, with which the Achinese have treated the British and other royal navies, must
be summarily dealt with and disposed of. We understand that the Dutch have determined to undertake
the humbling of these insolent rascals and we wish them every success. Nothing short of the most prompt
and decisive measures will bring matters to the proper point."

31
een meer werkdadig optreden, in den bewusten zin, naar het schijnt, onmisbaar. Voor
s hands is daarbij in acht te nemen de belofte, in 1824 afgelegd, om de onafhankelijkheid
van dien Staat te eerbiedigen , ofschoon mag worden verwacht dat wij van die belemmerende
belofte eerlang ontslagen zullen worden.
» Eene doortastende staatkunde brengt mede, dat wij ons niet tevreden stellen met de
bestraffing, casu quo, van onregtmatige handelingen , in Atjeh gepleegd jegens vreemdemgen,
maar dat wij meer in het algemeen aan den handel en de scheepvaart die mate
van veiligheid verschaffen , waarop mag worden gerekend in streken, waar eene Europesche
mogendheid haren invloed doet gelden. " Uit dit oogpunt werd de aandacht gevestigd op
de kenbaar gemaakte behoefte , voor de stoomvaart, aan kustlichten om de noord van Sumatra ,
en m overweging gegeven om door een oorlogschip onderzoek te laten doen naar de gelegenheid,
die er zou bestaan, om kustlichten op te rigten. » Over het algemeen" — zoo
besloot de Minister — » schijnt het raadzaam de wateren van Atjeh meer gestadig door
oorlogschepen te doen bezoeken ".
De Indische Regering raadpleegde daarop den gouverneur van Sumatra's Westkust over
de vraag, wat zou kunnen worden gedaan om voortdurend met Atjeh in betrekking te
blijven en aldaar een gepasten, bij voorkeur vredelievenden invloed uit te oefenen. Ook die
hoofdambtenaar adviseerde tot een meer gestadig bezoek der Atjehsche havens door oorlogschepen.
Het worde hier herinnerd, dat reeds in 1854 de jaarlijksche zending van een
oorlogschip bevolen was, dat dit voorschrift in 1857, na de sluiting van het tractaat met
Atjeh, was hernieuwd, maar dat na 1858 aan die jaarlijksche zendingen — om welke reden
is met bekend — niet de hand is gehouden.
Bij Indische besluiten van 24 Januarij en 16 Julij 1871 werd bepaald dat de Djarnbi een
togt zou ondernemen in het westelijk gedeelte van den Archipel, » tevens om de wateren
van Atjeh te bezoeken , een onderzoek in te stellen naar de punten , die in aanmerking
kwamen voor het oprigte.n van vuurtorens, en meerdere kennis op te doen van de betrokken
kust en vaarwaters en van de actueele politieke gesteldheid van Atjeh " , terwijl de Marnix
naar de straat van Malakka gezonden werd, » zoowel tot wering van zeeroof, als tot het
vertoonen der vlag op verschillende punten der noord-oostkust van Sumatra, met inbegrir,
van de wateren van Atjeh."
De controleur E. R. KBAIJENHOFF ZOU den togt met de Djarnbi medemaken, een brief
van den gouverneur van Sumatra's Westkust aan den Sultan van Atjeh overbrengen , en
üezen de verzekering geven van de opregte genegenheid van den Gouverneur-Generaal. (1)
inmiddels waren de wanordelijkheden op de kusten van Atjeh altijd erger geworden.
tiet gouvernement der Straits Settlements had den lsten Julij 1870 weder eene proclamatie
uitgevaardigd om de schepen te waarschuwen tegen het bezoeken van de Atjehsche havens,
m de Indische dagbladen werd melding gemaakt van de hervatting van den slaven-uitvoer
uit JNias naar Atjeh en van den schrik daardoor onder de bevolking van dat eiland verspreid,
jn een en ander werd door den Minister van Koloniën aanleiding gevonden om, bij een
Griet van 22 Maart 1871, de Indische Regering te wijzen op de noodzakelijkheid, » om de
onder ons gezag of onder onze bescherming geplaatste landen en bevolkingen te doen eeroieaigen,
en althans de kans te vermijden van óf door onze Engelsche naburen eene taak
te zien aanvaarden , welke wij in 1824 uitdrukkelijk op ons hebben genomen, öf door hen
in gebreke te worden gesteld".
Toen de Indische Regering, die zich tegenover de voortdurende en voor de veiligheid
g«ijke ongeregeldheden op de Atjehsche kust tot geene bijzondere handelingen geroepen
achtte omtrent de dezerzijdsche bedoelingen in twijfel scheen te verkeeren , werden die
moe toegelicht by een schrijven van 12 September 1871, waarin, onder verwijzing naar
den brief van 24 Junij 1870, werd gezegd:
tJt G
,T !'f' essief
t r e d e n t e
°P ^a Atjeh, maar handhaving van de stelling, welke het trac­
taat \an 1824 ons ten aanzien van dien staat gaf.
Ji a
J klleden
d 6
Jrnl°Z i v ndelL
1
°P de Atjehsche kust kon de handel en scheepvaart onveilig
_£emaakt^derhalve een toestand geboren worden, waarin van de Nederlandsche zijde,
(1) Zie de Koloniale Verslagen van 1871, bladz. 8, en 1872, bladz. 6.

32
krachtens de meerbedoelde verpligting, voorziening zou mogen worden verwacht. Het doen
van de Nederlandsche zijde van zoodanige waarschuwingen (als door het gouvernement van
de Straits waren afgekondigd) is toch wel te beschouwen als het minimum van hetgeen
moet voortvloeijen uit de verpligting, op Nederland rustende, om meer bijzonder in de bewuste
streken voor veiligheid van handel en scheepvaart te waken. In elk geval bestond
er aanleiding om een oorlogschip te zenden ter observatie en ter bescherming van handelaars
en zeevaarders, waar noodig en voor zooveel mogelijk. Wanneer thans de Atjehsche wateren,
zoowel van de Oostkust als van de Westkust van Sumatra uit, regelmatig door bekwame
stoomschepen worden bezocht, is het te verwachten dat van zeeroof en slavenhandel aldaar
weldra geen sprake meer zal kunnen zijn. Men zal te dezen opzigte het resultaat verkrijgen,
waarop net Opperbestuur steeds heeft aangedrongen, dat de schadelijke invloed van
Atjeh worde gerefouleerd, en althans de aan ons gezag onderhoorige streken en de aan onze
bescherming toevertrouwde wateren daarvan bevrijd blijven." Verder werd te kennen gegeven
, dat het slechts aankwam op het verwisselen der » politiek van lijdzaamheid en onthouding"
door eene zoodanige, » die, zonder agressie, blijken geeft van de bedoeling der
Nèderlandsch-Indische Regering om, in verband tot de op haar rustende verpligting, bescherming
te verleenen aan degenen die daarop aanspraak hebben, en haren regtmatigen
invloed op Sumatra te bevestigen ".
In den geest dezer aanschrijving werd, op het oogenblik waarop zij van hier werd verzonden,
reeds in Indie gehandeld. Sedert eenige maanden werd de haven van Edi, eender
onderhoorigheden van Atjeh, door de vloot eener andere onderhoorigheid, Simpang Olim,
geblokkeerd, en aan de handelsvaartuigen, waaronder er waren die de Nederlandsche vlag voerden
, het uit- en invaren belet, terwijl, volgens de berigten die men later ter plaatse ontving, op
sommige zelfs geschoten werd. He Marnix, kommandant de kapiteinduitenant ENSLIE , bezocht,
op den bij het besluit van 16 Julij 1871 b wolen togt in de Atjehsche wateren, ook de haven van
Edi, om, zoo noodig, den handel te beschermen; maar toen zij voor Edi kwam , waren de schepen
van Simpang Olim juist vertrokken, op hetgezigt van twee stoom-koopvaardijschepen van Poeloe
Pinang. Bij dit bezoek vernam men van den radja van Edi, dat in die streken, »waar
1000 man bij elkander zijn, een radja benoemd wordt, die, zoodra hij vechten wil tegen
een zijner buren, daartoe verlof vraagt aan den Sultan van Atjeh , die dat altijd toestaat,
en kruid en kogels levert, mits tegen goede betaling" (Rapport van den luitenant ter zee
lste klasse VAN BROEKHUYZEN , dd. 16 September 1871). De radja had , reeds eenige weken
geleden, een brief geschreven aan den controleur van Deli, waarin hij zijn verlangen te
kennen gaf om in dezelfde betrekking tot het Nederlandsch-Indisch Gouvernement gebragt
te worden als Deli, in de hoop dat er dan ook in zijn land rust en welvaart zou komen,
gelijk in Deli. Hij herhaalde dien wensch in zijn onderhoud met deu lsten officier van de
Marnix en verzocht reeds dadelijk de Nederlandsche vlag te mogen voeren , 'tgeen hem
geweigerd werd, onder opmerking dat hij schatpligtig was aan den Sultan van Atjeh ,
en van dezen, als zijn leenheer, bescherming moest vragen.
Bij deze gelegenheid werd ook de Tamian-rivier bezocht; de hoofden op den regter oever
(Nederlandsch-Indisch grondgebied) vernamen met groote vreugde dat het voornemen bestond
om herhaaldelijk oorlegschepen naar die streken te zenden, omdat zij daarin een waarborg
zagen voor rust en veiligheid.
De Marnix had haren togt uitgestrekt tot de reede van Atjeh, maar aldaar geene communicatie
met den wal gehad. Even na haar vertrek kwam de Djarnbi, kommandant de kapitein
ter zee J. F. KOOPMAN , voor Atjeh. De controleur KEAIJENHOFF had in last om zich, vóór dat hij
den brief van den gouverneur van Sumatra's Westkust (waarin deze van zijne optreding als zoodanig
kennis gaf aan den Sultan van Atjeh) overhandigde, er van te verzekeren, dat hij
zou ontvangen worden op eene waardige wijze, volgens een daartoe ontworpen ceremonieel.
De hem toegevoegde ambtenaar VON KOCHRITZ werd naar den wal gezonden om dit punt
te bespreken. Het duurde vier dagen eer men hem te woord stond, hetgeen schijnt te moeten
geweten worden aan de afwezigheid van den lsten rijksbestierder, den arabier HABIEB ABDUL
RACHMAN. Toen deze teruggekomen was werden allerlei bezwaren gemaakt tegen het voorgestelde
ceremonieel. Den 27sten September kwamen de twee rijksbestierders, als vertegen-

33
woordigers van den onmondigen Sultan (1), met drie rijksgrooten (hoeloebalangs) aan boord.
De 1ste rijksbestierder voerde voor allen het woord. Na hoog te hebben opgegeven van zijn
verblijf in Turkije en zijne aanrakingen met den Sultan, zeide hij dat het rijk van Atjeh
met Turkije, Engeland, Frankrijk en vele andere mogendheden in vriendschap leefde; dat
Nederland nu den vriendschapsband naauwer wilde aanhalen, maar dat hij de vriendschap
van Nederland niet begreep; dat Nederland, vriendschap willende, beginnen moest met de
(gelijk bekend, sinds eeuwen aan ons gezag onderworpen) landschappen Siboga, Baros,
Singkel, Nias en de rijken aan de Oostkust, die tot Atjeh behoord hadden, terug te geven,
en den Sultan hulp te verleenen tegen de vorsten in zijne grenslanden, die zich aan zijne
magt wilden onttrekken. Nadat aan zijne gedachten eene andere rigting was gegeven door
eene herinnering aan het beperkte mandaat, 't welk de gecommitteerden van het Nederlandsch-Inlisch
Gouvernement hadden, werd het ceremonieel besproken. Men kwam daaromtrent
echter tot geen resultaat, daar de rijksbestierder allerlei uitvlugten zocht. Intusschen
verliet de rijksbestierder het oorlogschip in eene geheel andere stemming dan die,
waarin hij zijne gesprekken begonnen was. Twee dagen later werd van hem een brief ontvangen
, waarin de opvolging van het bedongen ceremonieel werd toegezegd. Eerst daarna
ging de controleur met eenige officieren van de Djarnbi aan wal, en de ontvangst liet
niets te wenschen over.
Nadat zij aan boord waren teruggekeerd, zond de 1ste rijksbestierder nog een zeer beleefden
brief aan de gecommitteerden. De aanvankelijke argwaan en vijandelijke geziuciheid
hadden , naar allen schijn , plaats gemaakt voor vertrouwen en welwillende gevoelens.
Weinige maanden later echter werd van de Britsche Regering vernomen , dat Atjeh zich
tot het Gouvernement van de Straits had gewend om raad en hulp tegen Nederland, zoo
het schijnt naar aanleiding van hetgeen wij deden ter bescherming van den door de vijandelijkheden
tusschen Simpang Olim en Edi bedreigden handel.
Op den zoo even bedoelden togt bezocht de Djarnbi ook de andere Atjehsche havens.
De radja's van Edi en van Pedir en het hoofd van Pasei maakten van de gelegenheid gebruik
om hun wensch te herhalen of te kennen te geven , om onder de bescherming van
het Nederlandsch-Indische Gouvernement te komen.
Het onderzoek, op dien togt door de Djarnbi ingesteld naar de beste gelegenheid om
langs de Atjehsche kust vuurtorens op te rigten , vereischte aanvulling. Daarom werd , bij
Indisch besluit van 1 Maart 1872, eene nieuwe zending van hetzelfde oorlogschip bevolen.
Door den loop der gebeurtenissen werd het al langer hoe meer noodiakelijk , om onze
betrekkingen tot Atjeh zoodanig te regelen, dat alle aanleiding tot botsingen zooveel
mogelijk werd vermeden. Wij mogten ons in geen geval onttrekken aan de taak, om ons
grondgebied tegen schadelijken invloed van Atjeh te beveiligen en den handel en de scheepvaart
ook in de Atjehsche wateren te beschermen. De behartiging van dit laatste gedeelte
onzer tweeledige taak bragt — de ondervinding leerde het — onze bedoelingen steeds in
verdenking bij Atjeh , en ieder oogenblik was die staat gereed om tegen de ons toegedachte
plannen van overheersching steun te zoeken bij vreemde mogendheden. Verschillende landschappen
, aan Atjeh onderhoorig, kwamen onze bescherming en ons gezag inroepen, als
eenig middel om die rust en orde deelachtig te worden , welke wij er , juist in het belang
der veiligheid voor handel en scheepvaart en in het belang van de bevolkingen op ons
grondgebied, moesten trachten te verzekeren. Onze positie tegenover zulke aanzoeken was
bijzonder moeijelijk. Wij ko n den ze niet aannemen , zonder aan de integriteit van Atjeh te
kort te doen. Wij konden ze niet afwijzen , zonder de wanordelijke toestanden, waaraan wij
een einde moesten maken , te bestendigen , want Atjeh zelf was volkomen onmagtig, of
onwillig, om de orde te handhaven. Alleen wanneer in dit laatste verandering kon gebragt
worden, wanneer Atjeh zelf de magt en den wil toonde om aan de onderlinge oorlogen
m zijne onderhoorigheden , aan de gevaren die den vreedzamen handelaar voortdurend bedreigden
, aan zeeroof en strandroof een einde te maken, alleen dan kon een zuivere toestand
verkregen worden. Maar Atjeh had die magt en dien wil niet en zou die nimmer
(1) De toen 16jarige Sultan is een neef van den vorigen Sultan, wiens beide zonen gestorven waren
ongeveer ter zelfder tijd als hun vader.
5

34
verkrijgen , tenzij door onzen invloed. Dit hadden de Britsche en Nederlandsche gevolmagtigden
in 1824 begrepen, en de juistheid hunner zienswijze hierin was door eene ondervinding
van bijna eene halve eeuw gestaafd. De wijze, waarop die invloed zou worden uitgeoefend,
was steeds een moeijelijk vraagstuk gebleven, maar dit kon niet altoos onopgelost
gelaten worden. Eene oplossing kon alleen verkregen worden : óf door geweld, óf door
de minnelijke medewerking van Atjeh. Voor de Regering, die natuurlijk geen geweld wilde,
bleef dus niets anders over dan nogmaals eene poging te doen om Atjeh tot minnelijke
medewerking over te halen.
Bij eene aanschrijving van 24 April 1872 aan den Gouverneur-Generaal werd daarom,
nadat met de meeste klem op den voorgrond was gesteld dat de Regering nu, gelijk vroeger,
volstrekt geen agressie wilde, — nadat verder was betoogd dat het geene agressie kon
heeten » wanneer wij, door waarschuwing en overreding, de bestuurders van A.tjeh zelf
tot hun pligt trachten te brengen en zoeken over te halen om, ook in hun welbegrepen
belang, met ons zamen te werken, in stede van zich aan iedere welwillende aanraking
met ons te onttrekken " , — het denkbeeld aanbevolen , om aan Atjeh voor te houden :
»dat wij de verpligting, die op ons rust, niet strenger hebben opgevat, omdat wij steeds
hebben vertrouwd dat Atjeh door eigen handeling onze tusschenkomst niet zoo bepaald
noodig zou hebben gemaakt;
» dat wij echter, ook ten gevolge van klagten, die belanghebbenden bij ons hebben ingebragt,
niet meer lijdelijk kunnen blijven, en, in verband tot de verantwoordelijkheid die
op ons rust en de belangen die wij op Sumatra en in den Indischen Archipel te behartigen
hebben , willen bevorderlijk zijn aan het, op vreedzame wijs , in het leven roepen van die voorwaarden
van rust en veiligheid, zonder welke geen regelmatige handel op den duur kan bestaan ;
» dat wij, op die wijs, ook willen medewerken tot voorspoed en geluk in Atjeh;
> dat onze raad en hulp reeds een en andermaal door kleine staatjes in noordelijk Sumatra
is gevraagd;
» dat wij ons te minder aan liet verleenen daarvan kunnen onttrekken , omdat de invloed
van Atjeh daar gering schijnt of ongaarne wordt ondervonden ;
» dat wij echter gaarne in goede verstandhouding blijven met Atjeh, en dat, als Atjeh
onze ernstige voornemens en onze goede bedoelingen goed begrijpt, het ook zal moeten
inzien , dat het in het belang van den voorspoed en welligt van de integriteit van Atjeh
kan zijn, dat het zich niet verzet tegen de wenschen van sommige staten naar vrede en
bescherming, maar dat het integendeel, bij het algemeen worden van die wenschen, de
waarborgen zoekt te verkrijgen , die daarvoor verstrekt kunnen worden in eene goed geregelde
verhouding tot het Nederlandsch Gouvernement."
Het was dus de bepaalde wensch der Regering om Atjeh te sparen , om zelfs de integriteit
van Atjeh tegenover afvallige , bij ons bescherming zoekende vasallen te handhaven, mits
Atjeh slechts die rust en veiligheid wilde verschaffen , waarvoor wij verpligt waren te waken.
Aa:i de telkens herhaalde aanzoeken van Edi, om onder de Nederlandsche souvereiniteit te
worden gebragt, werd dan ook geen gehoor gegeven. Na in Maart 1872 twee gezanten
naar den resident van Riouw te hebben afgevaardigd, die onverrigter zake terugkeerden,
trachtte de radja van Edi langs een omweg, zijn doel te bereiken en schreef hij een brief
aan den pangeran van Langkat, waarin bij zich formeel aan diens gezag onderwierp. Zoo
deed ook het hoofd van Pasei.
In Mei 1872 ondernam de Djarnbi den bevolen tweeden togt naar de wateren van Atjeh,
om een nieuw onderzoek te doen naar de gelegenheid om vuurtorens op te rigten. Den
22sten Mei werd op de reede van Atjeh geankerd. De kommandant en de controleur KEAIJEN-
HOFF , die ook deze reis medemaakte, trachtten den Sultan en de rijksgrooten een bezoek
te brengen, maar de eerste rijksbestierder was afwezig, en niemand, zoo heette het, durfde
den aan hem gerigten brief openen , of een antwoord te geven op het verzoek om eene ontmoeting.
De Djarnbi vertrok, vriendschappelijke brieven voor den 2deu rijksbestierder achterlatende.
Gedurende zijn verblijf aan den wal vernam de tolk, die telkens den controleur KRAIJEN-
HOFF vergezelde, dat de sjabandar van Atjeh , PANGLIMA TIBANG MOHAMAD , naar Poeloe
Pinang gevlugt was, omdat de 1ste rijksbestierder hem naar het leven stond. Verschillende
personen gaven den tolk hun wensch te kennen om onder het Nederlandsch-Indisch bestuur te

35
staan, daar bij de bestaande regeringloosheid in Atjeh de willekeur der aanzienlijken niet
meer te verdragen was. Anderen onderwierpen, door middel van den tolk, hunne klagten over
verongelijkingen aan den controleur. Onder hen was een bandelaar, wiens vaartuig voor
Edi door gewapende praauwen van Simpang Olim was beroofd , en die bij den Sultan van
Atjeh geen regt kon krijgen. De controleur liet antwoorden dat hij tot inmenging niet geregtigd
was , maar dat hij raadde de terugkomst van den lsten rijksbestierder af te wachten.
Naar aanleiding van de wenken, in de straks vermelde aanschrijving van 24 April 1872
aan de Indische Regering gegeven, bepaalde de Gouverneur-Generaal, bij besluit van 31
Augustus 1872, dat de resident van Riouw, D. W. SCHIFF , en de ambtenaar met den rang
van resident, H. VON HE WALL , door den controleur KEAIJENHOFF als secretaris vergezeld
, naar Atjeh zouden gaan , om den Sultan openingen te doen in den aangeiuiden geest.
Hoezeer de gouverneur van Sumatra's Westkust de aangewezen autoriteit was voor zoodanige
missie, werd hij daartoe niet bestemd, omdat de Indische Regering meende dat de
tegenwoordige gouverneur, die als resident van Riouw de maatregelen had geleid welke
ter bevestiging van ons gezag op Sumatra's Oostkust noodig waren, in Atjeh eene persona
ingrata zou kunnen zijn, en zij alles wilde vermijden wat aan Atjeh eenigen aanstoot
zou kunnen geven.
De vredelievende strekking dér zending werd in de instructie voor de heeren SOHIFF en
VON DE WALL zeer duidelijk op den voorgrond gesteld Art. 1 luidde als volgt:
«Naardien het meer en meer is gebleken, dat de bestuurders van A.tjeh zich niet zoodanig
aan den gang van zaken in de staatjes, die aan het rijk onderhoorig heeten, laten gelegen
liggen , dat daardoor onderlinge vijandelijkheden , welke zeer ten nadeele der algemeene
belangen van handel en scheepvaart strekken, voorkomen of gekeerd worden, en nademaal
er on.er die staatjes zijn, welke bij herhaling hebben doen blijken van hunnen wensch,
om onder de souvereiniteit van Nederland opgenomen en door de Nederlandsche vlag beschermd
te worden, terwijl van den kant der bestuurders van Atjeh tot dus ver weinig
bereidwilligheid werd ondervonden om aan de door het Nederlandsch-Indisch Gouvernement
gedane stappen tot het scheppen van eene vriendschappelijke verhouding te beantwoorden, —
zoo is, uitgaande van het door een en ander aangewezen standpunt, tot de bij het besluit
van 31 Augustus 1872 bepaalde zending besloten, met het doel om, langs minnelijken
weg, eene vredelievende vestiging van den Nederlandschen invloed in Atjeh en zijne onderhoorigheden
te beproeven, en den vorst van dat rijk tot het besef te brengen, dat zijn
belang niet alleen eene goede verstandhouding met, maar ook eene naauwe aansluiting
aan het Nederlandsch-Indisch Gouvernement medebrengt ter verzekering tot op zekere
hoogte van de verdere integriteit van zijn rijk."
In art. 5 werd aan de gouvernements-commissarissen opgedragen om, op de wijze welke
hun het meest geschikt voorkwam , aan den Sultan voor te houden de in de ministeriële
aanschrijving van 24 April aangegeven wenken.
Verder werd bepaald:
bij art. 7: » Bijaldien de bij art. 5 bedoelde openingen een welwillend oor ontmoeten
zullen de Gouvernements-commissarissen, al naar mate der omstandigheden:
» a. tot eene overeenkomst met het bestuur van Atjeh trachten te geraken enz.;
» 5. 's Gouvernements goede diensten aanbieden tot het herstellen van eene- gewenschte
vriendschappelijke verhouding tusschen Atjeh en zijne onderhoorigheden , waar die verbroken
mogt zijn, of daar, waar onderhoorigheden onderling met elkander in vredebreuk verkeeren;
onder dien verstande evenwel, dat alsdan ter zake van zoodanig herstel eene akte
van overeenkomst of compromis moet worden opgemaakt, waarbij partijen zich tegenover
het Gouvernement van Nederlandsch Indie tot eene stipte nakoming der daarbij over en
weer te bedingen voorwaarden verbinden en voor gezegd Gouvernement het regt wordt
bedongen om op die nakoming toe te zien en daarvoor te waken.
» Mogten die openingen geen welwillend oor ontmoeten, dan zullen de Gouvernementscommissarissen
geene met 's Gouvernements waardigheid te vereenigen pogingen onaangeroerd
laten, om den bestuurder van Atjeh tot andere inzigten te brengen, en, zoo zij
aaann niet mogten slagen, hem, zoo indrukwekkend mogelijk, verantwoordelijk stellen
voor al de nadeelen, die uit de door hem betoonde ongeneigdheid, om aan de welwillende

36
bedoelingen van het Nederlandsch-Indisch Gouvernement te beantwoorden, voor de
integriteit van zijn rijk eventueel mogten voortvloeijen."
Bij art. 8: » Bij elke geschikte gelegenheid zullen de Gouvernements-commissarissen doen
uitkomen, dat het Nederlandsch-Indisch Gouvernement, hoe afkeerig ook om zich verder
uit te breiden ten nadeele van Atjeh, vast besloten is om niet terug te komen op de
handelingen, waaruit de thans bestaande grenslijnen tusschen de wederzijdsche bezittingen
zijn voortgevloeid; terwijl zij, bij het ondervinden van bepaalde aarzeling in eene welwillende
beantwoording aan de openingen, te doen volgens art. 5, op eene omzigtige wijze
zullen moeten laten doorschemeren, dat, bij gebreke van dergelijke beantwoording, hoe
ongaarne ook, het Nederlandsch-Indisch Gouvernement in de noodzakelijkheid zou kunnen
komen, om de zijne bescherming inroepende onderhoorigheden van Atjeh onder Nederland's
souvereiniteit in te lijven."
De komst der Gouvernements-commissarissen zou, minstens twee maanden te voren, aan
den Sultan van Atjeh worden aangekondigd in een brief van den gouverneur van Sumatra's
Westkust. Ook meende de Indische Regering dat aan het genomen besluit eerst zou moeten
worden gevolg gegeven nadat de zegepraal onzer wapenen in Deli volkomen beslist zou zijn.
Inmiddels bad een merkwaardig onderhoud plaats tusschen den meergenoemden sjabandar
van Atjeh, PANGLIMA TIBANG MOHAMAD, en den resident van Riouw. In September 1872
kwam de sjabandar te Riouw, na daartoe vergunning te hebben gevraagd onder mededeeling
dat hij aan den resident gewigtige openingen had te doen van wege den Sultan
en zelfs eene volmagt had om een tractaat te sluiten. Hij verhaalde dat de Sultan geslingerd
werd door twee partijen; aan het hoofd van de eene, de Arabische partij, stond de
lste rijksbestierder HABIEB ABDUL RACHMAN. Het bleek dat de sjabandar geene magtiging
van den Sultan vertoonen kon, maar hij verklaarde die te kunnen verkrijgen zoodra hij er
om vroeg.
De resident voerde het onderhoud met den sjabandar, voor den vorm, door tusschenkomst
van den controleur HALEWIJN, maar vatte zelf het woord op om hem te kennen te geven da;
»het Nederlandsch-Indisch Gouvernement niets liever en niets anders wenschte, dan met den
Sultan van Atjeh mede te werken om zijn gezag te handhaven en de welvaart en bloei
van zijn rijk te bevorderen". Hij gewaagde van de bevolen zending van commissarissen
naar Atjeh niet, maar zeide ter loops dat hij zelf welligt eens naar Atjeh zou komen, met
welk plan de sjabandar zich zeer ingenomen betoonde. De sjabandar vertrok, na vergunning
verzocht en verkregen te hebben om terug te komen nadat hij eenige handelszaken
in de Straits zou hebben geregeld en naar Atjeh zou zijn geweest.
De brief van den gouverneur van Sumatra's Westkust, waarin de komst der Gouvernements-commissarissen
werd aangekondigd, werd in October 1872 door den controleur
KEAIJENHOFF met het stoomschip Maas en Waal naar Atjeh overgebragt. Den 19den
October van Padang vertrokken, kwam het stoomschip, na met hevigen tegenwind en
ongunstig weder te hebben geworsteld, eerst den Sisten voor Atjeh ten anker. De lste
rijksbestierder was nog afwezig. De 2de rijksbestierder gedroeg zich zeer beleefd, maar
gaf te kennen dat, wegens het invallen der poeasa, geene vergaderingen belegd en geene
zaken behandeld konden worden, en dat, om dezelfde reden, de brief van den gouverneur
niet kon worden geopend vóór den 7deu December. De brief werd echter in ontvangst
genomen.
Bij dit bezoek vernam onze tolk, dat de radja van Simpang Olim zich bij den Sultan
van Atjeh er over beklaagd had dat een zijner gewapende praauwen, de Oipsey, door een
Nederlandsch oorlogschip genomen en medegevoerd was. Men was hierover te Atjeh zeer
ontevreden, doch liet er zich niet over uit bij den controleur.
De zaak was deze. De gezanten van Edi, die in Maart te Riouw waren geweest, waren
met het stoomschip Banka naar hun land teruggebragt. Daarop had de Banka ook
Simpang Olim bezocht, en dewijl het bleek dat weder krijgstoerustingen werden gemaakt,
had men aldaar duidelijk te kennen gegeven dat het Nederlandsch-Indisch Gouvernement
geene belemmering van handel en scheepvaart zou gedoogen. Een tijd lang hield Simpang
Olim zich daarop rustig, maar van lieverlede werden de vijandelijkheden weder begonnen
en in de havens van Edi en Kerti was geen handelsvaartuig meer veilig. Zoodra het

37
stoomschip Marnix bij Deli kon worden gemist, bezocht het de genoemde havens. Op de
reede van Kerti werd de Gipsey aangetroffen, een zwaar gewapend vaartuig van Simpang
Olim, dat een paar handelspraauwen had beroofd, geen vlag voerde en geen behoorlijke
papieren vertoonen kon, weshalve het door de Marnix werd opgebragt als een vaartuig
dat zich aan zeerojf schuldig maakte.
Van den sjabandar van Atjeh kreeg de resident van Riouw weder tijding door een brief
uit Singapore, dd. 24 October, waarin hij meldde dat hij door ziekte te Singapore was
teruggehouden, maar nu spoedig naar Atjeh hoopte te vertrekken om een brief van den
Sultan voor den resident te gaan halen. In December kwam de sjabandar met vier Atjehsche
rijksgrooten (hoeloebalangs) te Riouw. Zij bragten een brief van den Sultan , waarin
deze den resident verzocht om zijn voorgenomen bezoek te Atjeh nog eenige maanden uit
te stellen, » want" — schreef de Sultan — » het is nu eene maand geleden dat ik een
brief gezonden heb aan den Sultan van Turkije, waarop ik nog geen antwoord heb ontvangen.
Wanneer ik eenig antwoord van den Sultan van Turkije ontvang, zal ik den
Grooten Heer een brief schrijven."
Dit raadselachtig verzoek vereischte wel eenige toelichting, maar die werd door de Atjehsche
gezanten ruimschoots gegeven. Het vroegere verhaal van den sjabandar werd door hen
bevestigd. In Atjeh stonden twee partijen vijandig tegenover elkander. De Sultan en zijne
partij waren het Nederlandsch-Indisch Gouvernement zeer genegen, en verlangden niets
hever dan zich van den eersten rijksbestierder te ontslaan. Deze deed met zijne partij al het
mogelijke om den Nederlandschen invloed te weren. Toen de sjabandar te Atjeh was teruggekomen
, werd daar het gerucht verspreid dat hij het rijk aan den resident van Riouw
had overgegeven. De Sultan had hem echter de hand boven het hoofd gehouden. De sjabandar
had mededeeling gedaan van het plan van den resident om Atjeh te bezoeken. (De
bnef van den gouverneur van Sumatra's Westkust heette nog niet gelezen te zijn.) Dit
bengt was door de twee partijen met zeer verschillende gewaarwordingen vernomen. De
bultan en zijne partij zouden den resident gaarne zien komen, maar nog niet aanstonds,
daar zij eerst den invloed van den eersten rijksbestierder nog meer wilden verzwakken. (1)
Daartoe hadden zij zich reeds verzekerd van den steun der hoeloebalangs beoosten Atjeh ,
maar nu moesten nog die bewesten Atjeh en vooral Troemon gewonnen worden. Was
dit geschied , dan zou de Arabische partij het onderspit delven en dan zou het de tijd voor
den resident zijn om te Atjeh te komen. De Sultan en de zijnen wilden dus bij een brief
aan den resident verzoeken dat hij zijn bezoek zou uitstellen. De eerste rijksbestierder en
üe zijnen wilden dien brief niet. Bij wijze van transactie was een brief opgesteld, waarin als
reden voor het uitstel werd opgegeven, dat men antwoord wachtte op een schrijven aan
den bultan van Turkije. Wat dit schrijven behelsde wisten de gezanten niet. Wel wisten
zij dat de Sultan van Atjeh twee malen geweigerd had een hem door den eersten rijksbestierder
voorgelegd ontwerp te onderteekenen , omdat het onwaarheden bevatte t en eindelijk
aan een derde concept zijne handteekening had gegeven, hetwelk daarop verzonden was.
Alleen om aan de Arabische partij genoegen te geven, was van het schrijven aan Turkije
m den brief aan den resident gewag gemaakt, maar men wist zeer goed dat Turkije met
Atjeh mets te maken had. De gezanten bragten nog brieven van eenige hoelabalaugs voor
den resident mede, waarin hem werd verzocht over den brief des Sultans niet gevoelig te
zijn , » want" — schreven zij — » vele hoeloebalangs ziin met elkander in onmin ; een deel
is op de hand van de Arabieren, de anderen op de hand van den Sultan, maar de Sultan
is u zeer genegen." Voorts ondersteunden zij het verzoek om de voorgenomen reis naar
jen uit te stellen. » want wij zijn van plan den radja moeda van Troemon te gaan
a en , en als wij van daar zullen zijn teruggekeerd , dan zullen PANGLIMA TIBANG MOHAMAD
naar' A Hoi»
C
- V A N
had til**
WEKERE, koopman te Bengkalis, die voor handelszaken de reis van Singapore
s a b a n d a r n a d
J medegemaakt, verklaarde later dat hij den Sultan bezocht had en hem
moest Tt h
h
° 0 W i n d e h a n d e n
voor hen w „ f
t e n e i n d e raad
' > «eggende: dat h« niet wist wat hij doen
arne
^
d C H o l l a n d e r s
zou willen onderhandelen, maar door de partü der Arabieren
omtrent 17 T
k
°°
b e v e s t i
g d
" ^ heer VAN AXKEBE wat de gezanten mededeelden
trent den verwarden staat van zaken in Atjeh. (Brief van den resident van JJiouw, dd. 13 December 1872.)

38
en de hoelabalangs, die op de hand van den Sultan zijn , hunne opwachting bij u komen
Bij deze gelegenheid beklaagde de sjabandar zich over het nemen der Gipsey. De zaak
werd hem uitgelegd en de resident gaf te kennen dat het de bedoeling der Regering was
dit vaartuig zoo spoedig mogelijk aan den Sultan van Atjeh over te leveren, opdat hij regt
zou kunnen doen ter zake van de gepleegde rooverijen.
In de gegeven omstandigheden meende de Indische Regering met de zending der commissarissen
naar Atjeh eenigen tijd te moeten verwijlen. Zij magtigde den resident van
Riouw om de gezanten met het stoomschip Marnix naar Atjeh te doen overbrengen en dan
tevens de Gipsey aan den Sultan over te leveren. (1) Toen aan de gezanten het aanbod,
(1) De instructien der Indische Regering gewerden den resident bü de hier volgende missive van den
lsten gouvernements-secretaris.
Aan den Resident van Riouw.
La. A. GEHEIM.
B A T A V I A , 4 Januarij 1873.
In antwoord op Uwe missives van 13 November en 13 December jl. la. D" en Mo, geheim, heb ik
de eer op bekomen last UEd.Gestr. het volgende mede te deelen.
Bijaldien men het in Atjeh inderdaad onderling dermate oneens is, als de van daar te Kiouw aangekomen
zendelingen afschilderen , zou de Regering met UEd.Gestr. en uwen mede-commissaris voor Atjeh ,
H. VON DE WALL, thans het oogenblik niet gunstig achten, om de zending derwaarts gevolg te doen
nemen tot het voeren van politieke onderhandelingen.
Met het denkbeeld, om het vertrek der commissie derwaarts uit te stellen , vereenigt de Regering zich
derhalve geheel; minder met dat om al voort den duur van dat uitstel te bepalen.
Het motief, dat tot het uitstel voert, laat zoodanige bepaling niet toe, want even goed als de beweerde
oneenigheid zich nog lang kan blo ven ontwikkelen, is het mogelijk, dat ze al zeer spoedig tot eene oplossing
komt.
Zooals de zaken zich nu voordoen, is de Regering er evenwel niet voor om van baren kant een geheel
lijdelijke houding in acht te nemen.
Zonder den Sultan van Atjeh vooralsnog bepaalde beloften van hulp en ondersteuning te doen, vermeent
zij nogtans dat hem al dadelijk duidelijke blijken waren te geven van onze warme sympathie in zijn
pogen, om zich van den invloed van het Arabisch element te bevrijden.
Voorts acht de Regering het bepaald noodig, dat de door de Atjehsche zendelingen ten uwent gedane
mededeelingen door een vertrouwd inlander van onzen kant in loco, zooveel mogelijk, worden nagegaan.
UÊd Gestr. heeft daartoe een zeer geschikt persoon ter uwer beschikking in den inlandschen schrijver
DATOE SETIA ABOE HASSAN , aan wien een der in de Atjehsche taal goed bedreven inlanders , die zich
thans ten uwent in het gevolg van den kontroleur jhr. E. R. KRAIJENHOM moeten bevinden, zou
kunnen worden toegevoegd.
Overigens wenscht de Regering, dat genoemde kontroleur zich onmiddellijkbegeve naarPoeloe Penang,
(welke plaats in onafgebroken verbinding staat met Atjeh,) om daar zoo naauwlettend mogelijk op den
verderen gang van zaken in Atjeh het oog te houden , en deswege met elke voorkomende gelegenheid
aan UEd.Gestr. en uwen mede-commissaris te rapporteren, — in spoedvereischende gevallen ook door
middel van den telegraaf, — terwijl de naar Atjeh te zenden inlander van zijne bevindingen tevens in de
eerste plaats aan hem, kontroleur, mededeeling behoort te doen.
Tot bestrijding zijner uitgaven te Poeloe Penang, wordt voornoemden kontroleur, ter nadere verantwoording
, een krediet, aanvankelijk groot $ 1000, bij het Nederlandsch consulaat aldaar toegestaan.
Met opzlgt tot de verder jegens Atjeh aan te nemen houding, is de Regering van meening, dat, zoodra
het tot eene openlijke botsing komt tusschen de beide partijen, die er zouden bestaan, en de Sultan alsdan
hare hulp mogt inroepen, die ook behoort te worden verleend, — onder beding evenwel van de
erkenning der opperheerschappij van Nederland over Atjeh.
De Regering ontveinst zich niet, dat het te hulp komen van den Sultan en zijne partij eene beduidende
magtsontwikkeling kan vereischen, maar het daarmede beoogde doel is — haars inziens — een niet onbelangrijk
offer waard, waarover dient te worden heengestapt. Eene zoo gunstige gelegenheid, als zich
thans schijnt voor te doen, om het sedert jaren hangende Atjehsche vraagstuk tot eene gewenschte oplossing
te brengen, zal, zoo die onbenut wordt gelaten, zich welligt vooreerst niet meer herhalen.
Wat h t denkbeeld betreft, om de zendelingen van den Sultan met Zr. Ms. stoomschip Marnix naar
Atjeh ve doen terugvoeren, en van die gelegenheid tevens gebruik te maken om den door dat vaartuig
aangehouden schoener onder Atjehsche vlag — de Gipsey — aan den Sultan te doen overgeven, — „onder

39
om met de Marnix te worden teruggebragt, gedaan was , namen zij dit aan, maar verzochten
dat onder weg de Atjehsche havens mogten worden aangedaan , omdat zij daar
brieven van den Sultan hadden af te geven, waarbij de vorsten werden aangespoord tot
ondersteuning van het gezag des Sultans. De resident stond dit toe, na de noodige voorzorgen
te hebben genomen dat geene handelingen zouden worden gepleegd die tot verkeerde
interpretatien van het doel der bezoeken van het stoomschip konden aanleiding geven.
Terwijl de gezanten nog te Riouw waren , vernam de Indische Regering dat in het begin
van Januarij een afgevaardigde van den Sultan van Atjeh naar het Fransche Gouvernement
was afgezonden om hulp en bescheiming te vragen. De gezanten, door den resident met
dit berigt in kennis gesteld , toonden zich ten hoogste verbaasd en verzekerden dat de Sultan
aan de zending geen deel kon hebben gehad , doch dat van zijn stempel misbruik moest
zijn gemaakt.
Den 25sten Januarij vertrokken de gezanten met de Marnix van Riouw naar Singapore,
waar zij eenige dagen verbleven.
Van Singapore heeft de Marnix met de Atjehsche gezanten de reis voortgezet langs de
verschillende door hen aangewezen havens.
Terwijl nu die havens werden bezocht, ontving de Indische Regering uit alleszins vertrouwbare
bron omstandige berigten , die nader nog bevestigd zijn , omtrent bezoeken , door de
Atjehsche gezanten, gedurende hun verblijf met de Marnix te Singapore, afgelegd bij de
agenten van vreemde mogendheden aldaar, om hun het voorstel te doen tot het sluiten van
tractaten tusschen hunne Gouvernementen en Atjeh, omdat Atjeh door Nederland bedreigd werd.
Naar aanleiding van deze berigten hebben èn de Indische Regering èn het Opperbestuur, dat
per telegram met het voorgevallene in kennis werd gesteld , begrepen, dat onmiddellijk
van Atjeh opheldering en rekenschap voor zijn verraderlijk gedrag moest worden gevraagd ,
en dat het mogelijke moest worden gedaan om inmenging in de zaken van Atjeh , die voor
de regeling der betrekkingen tusschen Nederland en dien staat zeer belemmerend zou kunnen
zijn , te voorkomen.
De viee-president van den Raad van Indie werd dienvolgens als Gouvernements-commissaris
met vier oorlogschepen naar Atjeh gezonden , om opheldering en rekenschap te vragen
en de betrekkingen tusschen Nederland en Atjeh op behoorlijken voet te regelen, opdat
voortaan geene moeijelijkheden meer zouden kunnen rijzen ; en om , wanneer Atjeh weigerde
voldoende ophelderingen of de noodige waarborgen voor eene goede verhouding tot Nederland
in het vervolg te geven, den oorlog te verklaren.
Het vertrek van den Gouvernements-commissaris is, met het oog op de bovenbedoelde
handelingen van de Atjehsche gezanten te Singapore , zooveel doenlijk bespoedigd. Tevens
is eene bekwame krijgsmagt bijeengebragt om den Gouvernements-commissaris op den voet
te volgen. Daarmede is niet gewacht tot na de oorlogsverklaring, vooreerst omdat wegens
zeevaartkundige redenen eene expeditie niet later dan tegen het einde van Maart kon afgezonden
worden, maar ook omdat men hoopte door de vertooning van aanzienlijke strijdmiddelen
voor Atjeh aan de vertoogen van den Gouvernements-commissaris nog meer klem
te kunnen bijzetten en eene minnelijke schikking alsnog te kunnen bevorderen. Tot het
mededeeling van de daden van roof en plundering, waaraan de opvarenden, zijnde onderdanen van den
orst van Simpang Olim, zich hebben schuldig gemaakt, met te kennengave dat het niet in de bedoeling
igt van het Nederlandsch-Indisch Gouvernement om zich in de wateren van Atjeh meester te maken van
personen en goederen , maar wel om te waken dat geen stremming worde gebragt in de algemeene hane
sbeweging, en met ernstige aanbeveling ten slotte, dat van de zijde des Sultans voortaan gestrenge
^aatregelen mogen worden genomen tegen soortgelijke misdrijven", — daannede vereenigt de Regering
ie geheel, weshalve, in overleg met den Kommandant der Zeemagt en Chef van het Departement der
rarine in Nederlandsch Indfe , de Marnix tot voorschreven einde wordt beschikbaar gesteld,
k o m m a i l ( i a n t v a n d i e n D o d e m
tel f worden door den vlootvoogd de noodige bevelen ten deze per
egraat gegeven, terwijl UEd.Gestr. myn onderwerpelijk schrijven door tusschenkomst van den Consnlneraal
te Singapore, W. H. READ , ontvangt, ten vervolge op mijn betrekkelijk telegram van heden.
De lste Gouvernements-Secretaris,
[gel.) W. STOBTENBEKEB.

40
laatste oogenblik is dus naar eene minnelijke schikking met Atjeh gestreefd en het doe
der expeditie is dan ook in de instructie voor den opperbevelhebber aldus omschreven : »om,
bij onverhoopte mislukking der door den Gouvernements-commissaris daartoe vooraf aan te
wenden pogingen van vredelievenden aard, des noods door kracht van wapenen de bestuurders
van het rijk van Atjeh te noodzaken om te voldoen aan de hun door den Gouvernements-commissaris
te stellen eischen".
Atjeh heeft echter geweigerd ophelderingen te geven, en daarop is, den 26sten Maart,
de oorlogsverklaring gevolgd.
Inmiddels is, naar aanleiding van hetgeen omtrent de handelingen der Atjehsche gezanten
te Singapore berigt was geworden, met de betrokken mogendheden in gedachtenwisseling
getreden, en heeft de Regering bij dezen de meeste gewenschte welwillendheid en medewerking
ondervonden.

n
TELEGRAMMEN.

1- De Consul-Generaal der Nederlanden te Singapore aan
den Gouverneur-Generaal van Nederlandsch-Indie.
15 Februarij 1873.
Intrigues van veel belang ontdekt der Atjehsche envoyés met den Amerikaanschen en
Italiaanschen Consul, waardoor onmiddellijk handelen misschien noodzakelijk wordt; bijzonderheden
per eerste boot.
2. De Gouverneur-Generaal aan
den Consul-Generaal te Singapore.
{get.) RE AD.
Eerste boot komt eerst 22 (dezer). Kan U mij niet per telegram kortelijk inlichten ?
3. De Consul-Generaal te Singapore aan
den Gouverneur-Generaal.
{get.) LOUDON.
16 Februarij 1873.
De envoyés hebben zich bij den Amerikaanschen en Italiaanschen Consul vervoegd,
hadden een algemeenen brief van den Sultan, en riepen hulp in tegen de gehate Nederlanders.
Amerikaansche Consul beloofde onmiddellijk aan admiraal JENKINS in China te
zullen schrijven en stelde een tractaat op van 12 artikelen, hetwelk door den Sultan moet
geteekend worden en daarna hierheen teruggezonden. Italiaansche Consul wacht een specialen
brief van den Sultan, doch kapitein RACCHIA, de diplomatieke agent van Italië in Indie,
is thans hier, wacht op twee oorlogschepen en zoude spoedig naar Atjeh kunnen gaan.
De Amerikanen zouden waarschijnlijk in twee maanden gereed zijn daarheen te gaan. Aan
deze informatien kan geloof gehecht worden.
4. De Gouverneur-Generaal aan
den Minister van Koloniën.
(get.) READ.
16 Februarij 1873.
Consul-Generaal Singapore berigt verraad van Atjeh. Gezantschap heeft aldaar hulp van
Consuls Amerika en Italië tegen ons gevraagd. Beide hebben zicb met de zaak bemoeid.
Wil trachten tegenbevel van Gouvernementen voor onthouding te provoceeren. Consul
Amerika stelt Atjeh tractaat voor en schrijft aan admiraal in China. RACCHIA wacht twee
schepen en trekt dan naar Atjeh.
{get.) LOUDON.

5. De Minister van Koloniën aan
den Gouverneur-Generaal.
44
18 Februarij 1873.
Met voorkennis van Ministerraad en Koning. Uit mailrapport 9 Januarij met voldoening
gezien dat krachtig optreden in Atjeh is voorbereid. Naar aanleiding van telegram 16 dezer
wordt bij Amerika en Italië op onthouding harer agenten aangedrongen. Als gij niet twijfelt
aan juistheid berigt Consul Singapore, is langer dralen ongeoorloofd. Wil zenden krachtige
zeemagt naar Atjeh, om opheldering en rekenschap .te vragen voor dubbelzinnig en verraderlijk
gedrag en regeling der verhouding van Nederland tot Atjeh in den voorgenomen
zin. Zoo niet genoegzaam wordt voldaan, moeten de strijdkrachten worden bijeengebragt,
geschikt om met minst verwijl aan vordering genoegzame klem bij te zetten. Zoo voor een
en ander voorbereiding onmisbaar is, ook om zekerheid te hebben omtrent waren toestand
en gezindheid van Sultan, die, zoo nu nog mogelijk, moet worden ontzien en gesteund,
moet toch ten spoedigste genoegzame zeemagt gezonden worden om nuttige vrees te wekken
en vreemde tusschenkomst vóór te zijn en te voorkomen. Tegen zoodanige tusschenkomst,
waar die door de Nederlandsche autoriteiten wordt voorzien of waargenomen, moet door
hen ernstig worden geprotesteerd als onregtmatige inmenging. Gewigt der zaak vordert dat
staat gemaakt kan worden op de Commissarissen. Waarschijnlijk nadere voorziening noodig,
daar de een ziek is en de ander misschien zijn gewest niet verlaten kan. Misschien is
Yice-President Raad van Nederlandsch-Indie onder tegenwoordige omstandigheden meest
geschikt, daar welligt Gouverneur Sumatra's Westkust ook niet weg kan.
©. De Minister van Koloniën aan
den Gouverneur-Generaal.
{get.) FRANSEN VAN DE PUTTE.
19 Februarij 1873.
Naar aanleiding van zaken Atjeh is Regering bedacht op versterking zeemagt door de
Roode Zee. Metalen Kruis wordt gereed gemaakt. Telegrafeer mij toestand (van) Vice-
Admiraal Koopman. Watergeus was reeds van hier vertrokken rond Kaap de Goede Hoop.
7. De Gouverneur-Generaal aan
den Minister van Koloniën.
(get.) FRANSEN VAN DE PUTTE.
22 Februarij 1873.
Raad van Nederlandsch-Indie te Batavia is door mij gepresideerd. Generaal en Admiraal
present. Eenstemmig is op mijn voorstel besloten zoo spoedig mogelijk Commissaris met
vier bataillons naar Atjeh te zenden met ultimatum ons als souverein te erkennen of oorlog.
Wij moeten Amerika met fait accompli ontvangen. Vice-President is de man. Wil bezwaar
ministeriële dépêche 24 Augustus 1859 opheffen. Wil zenden per het Suezkanaal
nog twee flinke stoomschepen boven die in uw telegram. Koopman nog drie maanden
onbruikbaar. Toestand marine treurig.
(get.) LOUDON.

8. De Minister van Koloniën aan
den Gouverneur-Generaal.
45
22 Februarij 1873.
Bezwaren ministeriële dépêche 24 Augustus 1859 tegen zending Vice-president Raad van
^ederlandsch-Indie heden door Zijne Majesteit opgeheven. Bij Koninklijk besluit gedagtekend
sGravenhage 12 Februarij 1873, n°. 1, geteekend WILLEM, en gecontrasigneerd
Minister van Koloniën FRANSEN VAN DE PUTTE , is tot lid in den Raad van Nederlandschndie
benoemd mr. G. G. VAN HARENCARSPEL , algemeen secretaris (der) Regering daar te
lande. Laat men bij aanrakingen met Amerika of Italië en bij protesten voorzigtig zijn om
conflicten te vermijden. Wat Atjeh betreft, de troepen debarkeeren natuurlijk niet vóórdat
ongeneigdheid voldoende is geconstateerd om aan onze eischen behoorlijk te voldoen.
»• De Minister van Koloniën aan
den Gouverneur-Generaal.
{get.) FRANSEN VAN DE PUTTE.
28 Februarij 1873.
Italië telegrafeert consul Singapore onthouding te betrachten. Fregat Zeeland wordt uitgezonden.
Gisteren interpellatie Tweede Kamer der Staten-Generaal naar aanleiding van
gerucht. Uitvoerige mededeeling gedaan doch uitsluitend op Indisch terrein. Niets internationaals
geopenbaard.
10. De Gouverneur-Generaal aan
den Minister van Koloniën.
{get.) FRANSEN VAN DE PUTTE.
2 Maart 1873.
Jammer expeditie ontijdig publiek. Wil ook Duitschland onzijdig houden. Duitsch oorlogip
is te Singapore, volgens gerucht met geheime instructie voor Atjeh. Wat doet Amerika?
It. De Gouverneur-Generaal aan
J,2 genS
/ e
den Minister van Koloniën.
Cht h e 6 f t A m e r i k a
(get.) LOUDON.
2 Maart 1873.
van Hongkong naar Atjeh gezonden. Expeditie kan
eerst einde Maart vertrekken. Komt dan te laat. Wil mij spoedig inlichten of het waar is.
(get.) LOUDON.

13. De Minister van Koloniën aan
den Gouverneur-Generaal.
46 "
3 Maart 1873.
Door inhuren transportschepen in Indie aan reederij hier geseind werd expeditie publiek.
Van Amerika nog geen tijding. Voor nadere stappen bij mogendheden volstrekt noodig
stelliger berigten en bron van geruchten te vernemen. Italië geloofde niets van het medegedeelde
omtrent zijne agenten. Nu zending troepen wachten moet, verdient mijn telegram
18 Februarij te meer opvolging. Waarom kunnen Djarnbi, Marnix, Citadel en Banlia,
of eenige van deze niet terstond gaan met Vice-President, of voorloopig met een ander,
die zijne aankomst aankondigt? Ik verneem gaarne wie expeditie kommandeert.
13. De Gouverneur-Generaal aan
den Minister van Koloniën.
{get.) FRANSEN VAN DE PUTTE.
3 Maart 1873.
Vice-President gaat over een paar dagen met twee of (?) schepen naar Atjeh om ons als
souverein te erkennen of oorlog en aldus Amerika voor te zijn. Vervolgens blijft Vice-
President te Pinang om zoo nog noodig militaire expeditie van Java af te wachten, indien
namelijk houding Amerika zending expeditie toelaat. Intusschen wordt een schip ter reede
Atjeh achtergelaten om des vereischt den schepen aldaar van onze oorlogverklaring kennis
te geven en tegen schending te protesteeren, zonder echter geweld te gebruiken.
14. De Minister van Koloniën aan
den Gouverneur-Generaal.
(get.) LOUDON.
4 Maart 1873.
Met voldoening overeenstemming onzer gekruiste telegrammen gezien. Met eisch van
souvereiniteit zij men voorzigtig. Eerst moet Atjeh naar behooren voorgehouden hoe onze
wenschen gematigd en billijk waren en dat houding van Atjeh, waardoor afdoende waarborgen
noodig worden, het stellen van grootere eischen onmisbaar maakt. Wil Vice-
President van een exemplaar cijferschrift met leiddraad voorzien, om in urgentie met ons
in cijfer te telegrafeeren.
(get.) FRANSEN VAN DE PUTTE.

15. De Gouverneur-Generaal aan
den Minister van Koloniën.
47
4 Maart 1873.
Geheim tractaat door Consul Amerika ontworpen houdt in handelsvoorregten en offensief
en defensief verbond. Zal Engeland toezien ? Door onze treurige vloot kan Commissaris
eerst 7 dezer vertrekken.
16. De Gouverneur-Generaal aan
den Minister van Koloniën.
{get.) LOUDON.
5 Maart 1873.
Bron van geruchten inlandsche getuige wat onderhandeling met consuls betreft. TJestemmmg
escader Amerika naar Atjeh is gemeld door telegram van Hongkong aan firma
alhier. Vice-President vertrekt heden. Generaal-majoor KÖHLEB kommandeert expeditie.
IS". De Gouverneur-Generaal aan
den Minister van Koloniën.
(get.) LOUDON.
6 Maart 1873.
Vice-President vertrekt. Ik kan hem geen exemplaar cijferschrift medegeven. Kopij
kost te veel tijd. Geen tijdverlies bijna van Pinang over Batavia. Eskader Amerika
gisteren nog te Hongkong. Wij zijn dus voor. Duitscher zegt naar Siam te gaan. Souverem
erkenning hoog noodig; anders is niets gewonnen. Bij ontvangst van verbod zal
ik gehoorzamen. Ik heb Gouverneur Singapore afschrift gezonden van tractaat door consul
Amerika aan Atjeh voorgesteld.
18. De Gouverneur-Generaal aan
den Minister van Koloniën.
(get.) LOUDON.
6 Maart 1873.
Consul-Generaal telegrafeert: Consul Amerika ontkent tractaat, erkent veelvuldige
zamenkomsten met gezanten Atjeh en brief van Sultan; ook zijn antwoord daarop.
(get.) LOUDON.

19. De Minister van Koloniën aan
den Gouverneur-Generaal.
48
7 Maart 1873.
Wij mogen en willen Uwe handen niet binden door verbod . maar meenen dat souvereiniteit
of oorlog als eerste eisch een slechten indruk zou maken. Bij snel en krachtig
optreden kan vooraf gaan het eischen, binnen gelijken termijn als troepen kunnen worden
verwacht, van voldoening en van waarborgen naar aanleiding van hetgeen geschied is.
Bij onwil om te ontvangen, talmen of weigering van waarborgen is oorlog onvermijdelijk,
die van zelf zich oplost in souvereiniteit.
Uit voorloopig telegram Amerika blijkt dat bemoeijing consul niet bekend en niet geautoriseerd
is.
SO. De Minister van Koloniën aan
den Gouverneur-Generaal.
{get.) FRANSEN VAN DE PÜTTE.
9 Maart 1873. .
Amerika telegrafeert naar Singapore om inlichting. Daaruit blijkt weder dat Consul
niet gemagtigd was.
31. De Gouverneur-Generaal'aan
Minister van Koloniën.
(get.) FRANSEN VAN DE PUTTE.
9 Maart 1873.
Geen andere waarborg denkbaar dan souverein-erkenning. Zonder die, expeditie geen zin.
Wil terstond stellige bevelen geven of mij laten handelen geheel op eigen verantwoordelijkheid.
33. De Minister van Koloniën aan
<

23. De Gouverneur-Generaal aan
49
den Minister van Koloniën. 1 2 Maart 1873
Wil mij onverwijld zeggen welken eisch ik dan stellen moet. Ik kan waarlijk geen
anderen waarborg vinden en er is geen tijd meer te verliezen.
24. De Minister van Koloniën aan
den Gouverneur-Generaal.
{gel) LOUDON.
12 Maart 1873.
Ons verschil betreft inleiding en vorm, maar die zijn hier van groot gewigt. Bij
racntig en spoedig handelen blijft het te meer van belang te toonen dat regtvaardigheid en
edachtzaamheid ons leiden. Daaraan zou kunnen getwijfeld worden indien souvereiniteit,
ai moet die volgen, ruw weg op voorgrond werd gesteld. Zoo iets schijnt even onnoodig
ais weinig gebruikelijk. Uitgangspunt zij dus, gelijk in vroegere telegrammen is aangegeven,
onze eisch om opheldering, rekenschap en voldoening voor hetgeen geschied is
en waarborgen bij tractaat tegen herhaling en voor duurzame regelmatige betrekkingen.
Verdere omschrijving van onze verhouding blijve overgelaten aan het tractaat, voor welks
sluiting natuurlijk het aanwezen onzer magt is te benuttigen.
25. De Gouverneur-Generaal aan
den Minister van Koloniën.
{get.) FRANSEN VAN DE PUTTE.
20 Maart 1873.
Commissaris is gisteren van Pinang naar Atjeh vertrokken. Trcepen gaan 22 (dezer)
van hier.
{get.) LOUDON.
7

III.
BRIEVEN
VAN DEN
MINISTER VAN KOLONIËN.

1. De Minister van Koloniën aan
den Minister van Buitenlandsche Zaken.
La. A".
GEHEIM.
's GRAVENHAGE , 18 Februarij 1873.
Reeds had ik gisteren de eer Uwer Excellentie mondeling mededeeling te doen van een
telegram van den Gouverneur-Generaal van Nederlandsch Indie dd. 16 dezer, luidende:
» Consul-generaal te Singapore berigt verraad van Atjeh. Gezantschap heeft aldaar hulp
van consuls Amerika en Italië tegen ons gevraagd. Beide hebben zich met de zaak bemoeid.
Wil trachten tegenbevelen van gouvernementen voor onthouding te provoceeren. Consul
Amerika stelt Atjeh tractaat voor en schrijft aan admiraal in China. RACCHIA wacht twee
scnepen en trekt dan naar Atjeh."
Onze afspraak was, dat Uwe Excellentie naar aanleiding van dit berigt aan Zijner
Majesteits gezant te Rome per telegram zou opdragen om aan de Italiaansche Regering
onze regten en verpligtingen op Sumatra voor te houden, en te trachten van haar te verrijgen
dat zij de handelingen van haren consul te Singapore desavoueeren en hem gelasten
zou zich van inmenging in de zaken van Atjeh te onthouden.
^ k meen Uwe Excellentie thans in overweging te moeten geven om aan Zijner Majesteits
minister-resident te Washington gelijke instructien per telegram te doen toekomen. Ook
en opzigte van Amerika toch bestaat er periculum in mora, en het Amerikaansch Gouvernement
schijnt, niet minder dan het Italiaansche , althans in de gelegenheid te moeten
worden gesteld om nog bijtijds, dat is per telegraaf, tegenbevelen naar Singapore te zenden.
Bij deze telegrammen zal het evenwel niet kunnen blijven. Nu het de toeleg van Atjeh
blijkt te zijn, om alle vreemde Gouvernementen, waarbij het slechts hoopt te kunnen
slagen, tegen ons in het harnas te jagen; nu het blijkt dat Atjeh een open oor vindt bij
de agenten van Amerika en Italië te Singapore; nu wordt het, dunkt mij, tijd dat wij
ons met de verschillende gouvernementen, tot welke A.tjeh zich gewend heeft of nog zou
kunnen wenden, en règle stellen , dus een stap verder gaan dan door mijn ambtsvoorganger
werd aanbevolen in zijn geheimen brief van 24 April 1872, la P 6
.
Bij de Regeringen van ïrankrijk en Turkije zullen geene andere stappen behoeven te worden
gedaan dan werden voorgesteld bij mijne geheims missives van 3 en 28 Januarij en 10 Februarij
jl. la F , W 1
en T 3
.
Aan de Regeringen van Duitschland en Rusland zouden, naar mij voorkomt, gelijke
mededeelingen als aan die van Frankrijk en Turkije kunnen worden gedaan , om haar bekend te
maken met onze verhouding tegenover Atjeh en de bedoeling waarmede wij nadere aanrakingen
met dien staat zoeken , en om haar te overreden ons, door onthouding waar eventueel inmenging
mogt worden verlangd, te steunen in ons streven om aan handel en scheepvaart veiligheid
te bezorgen in de wateren van Atjeh.
Ook aan de Regeringen van Amerika en Italië zouden, in aansluiting aan hetgeen haar
ingevolge de telegrammen aan de betrokken gezanten is voorgehouden , gelijke mededeelingen
unnen worden gedaan. Bij deze Regeringen schijnt echter, nu hare agenten te Singapore zich
reeds m de zaken van Atjeh gemengd hebben, met meer klem te moeten worden aangerongen
op ons regt om te verlangen dat de vreemde mogendheden zich onthouden van
maatregelen , die ons zouden kunnen bemoeijelijken in het vervullen der verpligtingen, welke

54
ons zoowel door internationale overeenkomsten als door onze positie in den Indischen Archipel
, en op Sumatra in het bijzonder, zijn opgelegd.
Heeft geheel de beschaafde wereld er belang bij, dat Atjeh aan den handel en de scheepvaart
bestendige veiligheid aanbiede, voor geene mogendheid is dat belang zoo groot als
voor Nederland en voor Engeland , omdat de Nederlandsche en Engelsche bezittingen in de
onmiddellijke nabijheid van Atjeh gelegen zijn. Nederland en Engeland hebben dan ook
altijd begrepen, dat het dringend noodig was die bestendige veiligheid te verzekeren door
de gematigde uitoefening van Europeschen invloed, en waar dit eenmaal vaststond , kon het
geene vraag meer zijn wie dien invloed moest uitoefenen.
Nederland was daartoe de aangewezen mogendheid, omdat het grootste gedeelte van
Sumatra aan het Nederlandsch gezag onderworpen is, omdat Atjeh aan het Nederlandsch
gebied grenst, en omdat de aard van het insulair koloniaal bezit medebrengt, dat
vermenging van Europesche invloeden op hetzelfde eiland, die zoo ligt tot botsingen leidt,
vermeden worde. Van daar dan ook, dat Engeland bij het Londensch tractaat van 1824,
't welk is te beschouwen als een uitvloeisel van de internationale regelingen van 1814 en
1815, heeft afstand gedaan van allen invloed op het eiland Sumatra , maar zich tevens heeft
verzekerd dat Nederland, door de gematigde uitoefening van zijnen invloed, zorgen zou
voor de bestendige veiligheid van handel en scheepvaart in Atjeh.
Terwijl Nederland nu aan die zorg zijne beste krachten wijdt, komt het in moeijelijkheden
met Atjeh , omdat Atjeh , of zekere partij in Atjeh die een vreemd element in dien staat
vertegenwoordigt, de bedoelingen van Nederland misvat of misduidt, en waarschijnlijk daarom
van den Nederlandschen invloed afkeerig is, dewijl daarvan de beëindiging wordt verwacht
der barbaarsche gebruiken , van den ordeloozen toestand, van het onregt en de willekeur,
welke thans in Atjeh heerschen, ten voordeele misschien van de magthebbenden, maar tot
groote schade van de ordelievenden en van het handelsverkeer en de algemeene beschaving.
Gaat het nu aan, dat vreemde mogendheden zich in die moeijelijkheden tusschen Nederland
en Atjeh mengen , en , tegen Nederland partij kiezende, botsingen uitlokken ? Mogen
zij, wanneer zij niet te kort willen doen aan de regten en verpligtingen van Nederland in
den Indischen Archipel, en aan de zaak der beschaving, aan de belangen van handel en
scheepvaart bevorderlijk willen zijn , het oor leenen aan verzoeken om » hulp " tegen Nederland
uit Atjeh, oorlogschepen naar Atjeh zenden , tractaten met Atjeh sluiten, en zoodoende
aan dien Staat een reliëf geven, waardoor onze taak slechts kan worden verzwaard, en
waarvan het gevolg zal zijn dat Atjeh meer onhandelbaar wordt dan ooit, en den regtmatigen
en weldadigen invloed van Nederland meer dan ooit tracht te trotseeren ? Wordt
op die wijze niet het ontstaan geprovoceerd van een toestand, waarin Nederland gedwongen
zal worden om geweld te gebruiken tegenover Atjeh, terwijl het langs vredelievenden weg,
door overreding en waarschuwing, zijn doel zou kunnen bereiken, wanneer Atjeh ondervond
dat alle beschaafde mogendheden de oogmerken van het Nederlandsch Gouvernement toejuichten
en weigerden aan Atjeh eenige belangstelling te schenken, zoolang het zich afkeerig
betoonde om zich naar de wenschen van het Nederlandsch Gouvernement te voegen
en een einde te maken aan de heerschende wanorde en onveiligheid?
Wanneer dit alles door de Regeringen van Amerika en van Italië wordt in het oog gehouden,
zullen zij zeker niet nalaten hare agenten te Singapore teregt te wijzen en hun op te dragen
tegenover aanzoeken uit Atjeh dezelfde gedragslijn te volgen, die, met goedkeuring van
het Britsch Gouvernement, in den aanvang van het vorige jaar door den Gouverneur der
Straits Settlements gevolgd is , toen hij een verzoek uit Atjeh om raad en hulp beantwoordde
met de kennisgeving, dat hij zich met de zaken van dat land niet kon inlaten.
Terwijl ik Uwer Excellentie in overweging geef om van de vorenstaande opmerkingen
gebruik te maken bij het opstellen der instructien voor de gezanten te Washington en te
Rome, meen ik u te moeten voorstellen om ook de Britsche Regering over de Atjehsche
aangelegenheden te onderhouden, doch natuurlijk in een geheel verschillenden zin.
Bij het Londensch tractaat van 1824 heeft de Britsche Regering erkend, dat het onze
taak was om onze betrekkingen tot Atjeh in dier voege te regelen, dat die staat den zeevaarder
en handelaar die bestendige veiligheid aanbiede, welke er niet schijnt te kunnen
bestaan dan door de gematigde uitoefening van Europeschen invloed. Bij de jongste Sumatra-
1

55
conventie heeft de Britsche Regering de belemmeringen opgeheven, welke de stipulatie
van 1824, dat aan Atjeh niets van zijne onafhankelijkheid zou ontnomen worden, zou
kunnen opleveren, wanneer Nederland er zich toe zette om zijne bedoelde taak volledig te
vervullen. De Britsche Regering zal het dan ook zeker, vooral in het belang van de
Jingelsche bezittingen in de straat van Malakka, betreuren wanneer aan Nederland belemmeringen
van anderen aard worden in den weg gelegd.
Nu is er reden om te vreezen dat dit geschieden zal.
Orn m Atjeh den invloed te verkrijgen zonder welken niets gedaan kan worden ter
verzekering van veiligheid en orde in het noorden van Sumatra, heeft het Nederlandsch
Gouvernement in den laatsten tijd getracht in meer gestadige aanrakingen met de bestuurders
van dien staat te komen, en heeft het zich ten doel gesteld zijne verhouding tot Atjeh
op een behoorlijken, vasten voet te regelen. Even als bij vroegere gelegenheden werd ook
nu in Atjeh weinig medewerking ondervonden, maar veel wantrouwen waargenomen. Het
scheen echter dat de stemming tegen den Nederlandschen invloed thans in Atjeh niet
algemeen was; dat er twee partijen bestonden, eene Arabische partij die tegen het Nederlandsch
gezag was gekant, en eene meer zuiver Atjehsche partij, die van nadere aanrakingen
met het Nederlandsch-Indisch Gouvernement geenszins afkeerig was. Zoo werd ons de
toestand geschetst door ambtenaren van den Sultan, die zich bij den resident van Riouw
vervoegden, zonder dat daartoe van onze zijde aanleiding werd gegeven. Maar nu vernemen
wij telkens dat Atjeh zich tot vreemde gouvernementen wendt om hunne »hulp"
egen ons in te roepen, en dat het ons bedoelingen toeschrijft die van onze handelingen
een geheel verkeerden indruk moeten geven. Achtereenvolgens heeft Atjeh zich geadresseerd
aan ^ de Regeringen van Turkije en Frankrijk en aan de consuls van Amerika en
Italië te Singapore. De beide laatste consuls hebben — in stede van, gelijk de Gouverneur
er Straits Settlements in den aanvang van verleden jaar deed, te antwoorden dat zij zich
met de zaken van dat land niet inlieten — aan de Atjehers een open oor geleend, en
willen Atjeh door oorlogschepen hunner Regering doen bezoeken. De Amerikaansche
consul heeft, naar berigt wordt, aan Atjeh een tractaat voorgesteld.
_ Zulke handelingen kunnen geen ander gevolg hebben, dan dat Atjeh wordt gesterkt in
zijn onwil om aan onze raadgevingen en waarschuwingen gehoor te geven en om zich te
gewennen aan onzen invloed, die reeds in 1824 als eene onmisbare voorwaarde voor de
vesüging v a n Q r d e e n v e i l i g h e i d w d b e s c h o u w ( L 2ij- l e i d e n e r daarenboven toe, dat
' h + ^genover ons eene houding aanneemt die ons in de verpligting kan brengen om,
in net belang der taak welke wij te vervullen hebben, geweld te bezigen, daar, waar
nclers vredelievende middelen tot het doel zouden hebben geleid. Zulke handelingen kunnen
eene belemmering opleveren voor de geleidelijke en regelmatige vestiging van de gewenschte
oestanden op noordelijk Sumatra, en moeten daarom ook door Engeland ongaarne worden
gezien. °
Engeland en Nederland hebben altijd begrepen dat zij in den Indischen Archipel gemeenschappelijke
belangen hadden, en zich, in 'tbijzonder weder in de laatste-jaren , de
and gereikt om de regelingen te treffen welke het meest bevorderlijk konden zijn aan de
enartigmg dier belangen. Getrouw blijvende aan den geest, die de Britsche en Nederandsche
gouvernementen bij het sluiten der jongste tractaten heeft bezield, zou de Nedernasche
Regering, dunkt mij, van het voorgevallene met betrekking tot Atjeh, overeenkomstig
de aanwijzingen die ik de eer had hierboven te doen, zeer wel aan de Britsche
m e d e d e e l i ü
heTT^ g kunnen doen, en haar in overweging kunnen geven om bij de
etiokken gouvernementen te ondersteunen het verlangen der Nederlandsche Regering, dat
I zien van inmenging in de zaken van Atjeh onthouden, en het aan de Nederlandsche
acht °7 erlaten
° m h a r C b e t r e k k i D e n
8' met Atjeh te regelen zoo als zij dit noodig zal
l n h e t b e l a n g d e r v e i l i h e i d
rW T' ?° ,, 8' van den algemeenen handel en de scheepvaart
uer beschaafde volken.
aaliKrT ^
m i j
'
Z e 8 r a a n
£ e n a a m zi n t e
J' mogen vernemen wat door Uwe Excellentie naar
Ind f 1 n t e
"' ° e n w o o r (
% schrijven zal worden gedaan. Van hetgeen mij verder uit
on d T
d ö A t e h s c h e
J
z a k e n m o
^ worden berigt, zal ik Uwe Excellentie natuurlijk
1 cie hoogte houden. Van hetgeen tot dusver is voorgevallen, heb ik aan den Koning

56
verslag gedaan bij mijn rapport van beden, lit. A", geheim, waarvan ik een afschrift hiernevens
doe gaan, omdat daarin ook van handelingen van Uwe Excellentie wordt gewag
gemaakt, en omdat het U misschien niet onwelkom zal zijn daarin' nog eens een overzigt
van het gebeurde aan te treffen.
3. De Minister van Koloniën aan
den Gouverneur-Generaal van
Nederlandsch Indie.
L a. CJ 4
, n°. 30.
GEHEIM.
De Minister van Koloniën,
{get.) FRANSEN VAN DE PUTTE.
'SGRAVENHAGE, 20 Februarij 1873.
Achtereenvolgens ontving ik van Uwe Excellentie de navolgende berigten omtrent de
aangelegenheden van Atjeh:
1°. een telegram van den 24sten December jl., meldende dat de Sultan van Atjeh, eene
maand geleden, een brief gezonden had aan den Sultan van Turkije. De aanleiding tot dit
berigt bleek nader uit n°. 902 van het mailrapport van 1872;
2°. een telegram van den 26sten Januarij jl., luidende: »Atjeh zendt gezant naar
Frankrijk, waarschijnlijk door rijksbestierder, buiten Sultan om;"
3°. het mailrapport van 1873, n°. 31, waarbij mededeeling werd gedaan van de beslissingen,
door Uwe Excellentie genomen naar aanleiding van het bezoek van den sjabandar
en de vier rijksgrooten van Atjeh te Riouw;
4°. een telegram van den 16den dezer, luidende: »Consul-generaal Singapore berigt
verraad van Atjeh. Gezantschap heeft aldaar hulp van consuls Amerika en Italië tegen
ons gevraagd. Beiden hebben zich met de zaak bemoeid. Wil trachten tegenbevelen van
Gouvernementen voor onthouding te provoceeren. Consul Amerika stelt Atjeh tractaat voor
en schrijft aan admiraal in China. RACCHIA wacht twee schepen en trekt dan naar Atjeh."
Naar aanleiding van het sub 1°. vermelde telegram heb ik, bij mijne geheime missive
van 3 Januarij jl. La. T, waarvan een afschrift hiernevens gaat, den Minister van Buitenlandsche
Zaken verzocht om bij de Turksche Regering op onthouding in de Atjehsche
zaken te laten aandringen. Uwe Excellentie zal ontwaren dat ik in die missive onze verhouding
tot Atjeh heb uiteengezet, om aan den Minister van Buitenlandsche Zaken esn
leiddraad te geven voor de instructien, die hij aan 's Konings gezant te Constantinopel,
en eventueel aan andere gezanten zou hebben te verstrekken.
Na ontvangst van het sub 2 bedoelde telegram heb ik den genoemden Minister terstond
verzocht gelijke stappen als bij Turkije ook bij het Fransche Gouvernement te laten doen.
Ik heb voorts aan mijn ambtgenoot alle inlichtingen, waartoe de Indische stukken mij in
staat stelden, gegeven omtrent den staat van zaken in Atjeh, inlichtingen die ik heb
aangevuld na ontvangst der bijlagen van n°. 902 van het mailrapport van het vorige jaar.
Uit die stukken — ik stip het hier ter loops aan — moest worden afgeleid dat er in Atjeh twee
partijen bestonden : die van den lsten rijksbestierder, de Arabische partij, zeer vijandig gezind
tegen het Nederlandsch gezag, en die van den Sultan, de eigenlijke Atjehsche partij, welke

57
den invloed van den lsten rijksbestierder moede en geenszins afkeerig 1
was van nadere aansluiting
aan het Nederlandsch-Indisch Gouvernement.
Onder den indruk, dat dit de wezenlijke, voor ons betrekkelijk niet ongunstige staat van
zaken was, en naauwelijks kennis genomen hebbende van de maatregelen, met het oog op
zoodanigen staat van zaken door Uwe Excellentie, blijkens n°. 31 van het mailrapport van
dit jaar, genomen , werd ik denzelfden dag verrast door het sub 4°. bedoelde telegram.
Be woorden »verraad van Atjeh " kwamen mij voor slechts deze beteekenis te kunnen
hebben , dat wij verraden waren door hen , die ons in den waan hadden gebragt dat zij ons
zeer genegen waren; dat de sjabandar en de rijksgrooten den resident van Riouw om den
tuin hadden geleid; dat zij zelf misschien het gezantschap hadden gevormd, 't welk de
hulp der consuls van Amerika en van Italië tegen ons had ingeroepen. Omtrent de handelingen
der beide consuls was het telegram volkomen duidelijk.
Ik heb de belangrijke tijding dadelijk in den Ministerraad gebragt, en daarvan aan den
Koning mededeeling gedaan, zoowel mondeling, als bij een schriftelijk rapport, waarin ik
aan Zijne Majesteit een verslag heb gegeven van al hetgeen in den laatsten tijd met betrekking
tot Atjeh voorgevallen en uit Indie berigt was. Ingevolge de overwegingen in
den Ministerraad en de bevelen des Konings heb ik Uwe Excellentie eergisteren avond het
navolgende cijfertelegram gezonden :
» Met voorkennis van Ministerraad en Koning. Uit mailrapport 9 Januarij met voldoening
gezien dat krachtig optreden in Atjeh is voorbereid. Naar aanleiding van telegram 16 dezer
wordt bij Amerika en Italië op onthouding harer agenten aangedrongen. Als gij niet twijfelt
aan juistheid berigt consul Singapore, is langer dralen ongeoorloofd. Wil zenden krachtige
zeemagt naar Atjeh, om opheldering en rekenschap te vragen voor dubbelzinnig en verraderlijk
^ gedrag en regeling der verhouding van Nederland tot Atjeh in den voorgenomen
zin. Zoo niet genoegzaam wordt voldaan , moeten de strijdkrachten worden bijeengebragt,
geschikt om met minst verwijl aan vordering genoegzame klem bij te zetten.
Zoo voor een en ander voorbereiding onmisbaar is, ook om zekerheid te hebben omtrent
waren toestand en gezindheid van Sultan, die, zoo nu nog mogelijk, moet worden ontzien
en gesteund, moet toch ten spoedigste genoegzame zeemagt gezonden worden om nuttige
vrees te wekken en vreemde tusschenkomst vóór te zijn en te voorkomen. Tegen zoodanige
tusschenkomst, waar die door Nederlandsche autoriteiten wordt voorzien of waargenomen
, moet door hen ernstig worden geprotesteerd als onregtmatige inmenging. Gewigt
der zaak vordert dat staat gemaakt kan worden op de commissarissen. Waarschijnlijk
nadere voorziening noodig, daar de een ziek is en de ander misschien zijn gewest niet
verlaten kan. Misschien is Vice-President Raad van Nederlandsch Indie onder tegenwoordige
omstandigheden meest geschikt, daar welligt gouverneur Sumatra's Westkust ook
niet weg kan".
Ik geloof ter bevestiging van dit telegram niet veel te behoeven te zeggen, en hoop
daarenboven dat Uwe Excellentie, wanneer mijn tegenwoordig schrijven U bereikt, reeds
de gewenschte en noodige voorzieningen zal genomen hebben. Voor zooveel noodig echter
merk ik nog het volgende op.
De bedoeling van den aanhef van het telegram is, instemming te betuigen met de
strekking van het advies van den Raad van Indie van 31 December jl., n°. III, en de
dienovereenkomstig, blijkens de missive van den lsten gouvernements secretaris van 4
Januarij jl. La. A. geheim, aan den resident van Riouw verstrekte bevelen.
Aan 's Konings gezanten te Rome en te Washington is per telegram opgedragen, om
de Italiaansche en Amerikaansche Regeringen dringend te verzoeken hunne consuls en
eskader-kommandanten te bevelen zich te onthouden van inmenging in moeijelijkheden,
tusschen ons en Atjeh gerezen. Hierbij zal het echter niet blijven. Ik heb, zooals Uwe
Excellentie zal ontwaren uit mijne in afschrift hiernevens gaande missive van den 18den
ezer, Litt. A" geheim, den Minister van Buitenlandsche Zaken verzocht aan de beide genoemde
Gouvernementen omstandig te doen uiteenzetten welke onze verhouding tot Atjeh
is, en waarom wij vermeenen te kunnen verlangen dat vreemde mogendheden zich van
inmenging m de Atjehsche zaken onthouden. Tevens heb ik mijn ambtgenoot in overweging
gegeven om ook de Regeringen van Duitschland en Rusland met den staat van zaken be-
8

58
kend te maken en te overreden zich, bij voorkomende gelegenheid, niet met Atjeh af te
geven. Eindelijk heb ik de wenschelijkheid aangetoond om Engeland in den arm te nemen
en te trachten van de Britsche Regering te verkrijgen dat ook zij, waar het pas gaf, bij
vreemde Gouvernementen aandrong op onthouding van bemoeijing met Atjeh, opdat Nederland
te beter, in het belang van geheel de beschaafde wereld, zijne betrekkingen tot dien
inlandschen staat op een behoorlijken en vasten voet zou kunnen regelen.
De verschillende mogendheden zullen dus volledig omtrent onze verhouding tot Atjeh
worden ingelicht, en opmerkzaam gemaakt worden op al de redenen, welke haar moeten
terughouden van handelingen die ons in de regeling onzer betrekkingen tot Atjeh zouden
bemoeijelijken. In de telegrammen aan de gezanten te Rome en te Washington is dit alles
evenwel natuurlijk niet kunnen worden uiteengezet, maar daarbij is eenvoudig gewezen op
het feit, dat wij op het oogenblik met Atjeh moeijelijkheden hebben, waarover een overleg
tusschen ons en dat rijk hangende is, en als iets dat van zelf sprak, als iets dat uit de
comitas juris gentium voortvloeide, aangenomen, dat vreemde mogenheden zich in die
moeijeiijkheden niet konden mengen, veel min partij stellen. Op hetzelfde standpunt zullen zich
in Indie, te Singapore, in Atjeh , of waar elders daartoe aanleiding ontstaat, de Nederlandsche
autoriteiten hebben te stellen, om te protesteeren tegen tusschenkomst der agenten van
vreemde mogendheden. Zoodanige tusschenkomst is, gelijk ik in mijn telegram opmerkte,
te beschouwen als eene onregtmatige inmenging in moeijelijkheden tusschen den Staat der
Nederlanden en Atjeh ; is aan te merken als het kiezen van partij voor Atjeh tegen Nederland
in een hangend geschil.
Ik kom thans tot de in mijn telegram gegeven voorschriften omtrent de gedragslijn tegenover
Atjeh te volgen.
Die gedragslijn wordt natuurlijk beheerscht door het verraad van Atjeh en door Atjeh's
tactiek om vreemde mogendheden tegen ons in het harnas te jagen. Wij hebben het regt
om voor een en ander rekenschap en verantwoording te vragen, en wij mogen nu niet
rusten vóórdat onze betrekkingen tot Atjeh zoodanig geregeld zijn, dat zulk een onwaardig
spel, als Atjeh thans weder met ons speelt, voor het vervolg onmogelijk wordt gemaakt.
Wij zouden eene groote schrede achterwaarts doen, en voor geheel Europa en Amerika,
evenals voor de vorsten en bevolkingen van den Indischen Archipel, een bewijs van zwakheid
geven , wanneer wij ons de bejegening, die Atjeh ons aandoet, lieten aanleunen, en
niet flink doortastten, tot dat ons de voldoening is gegeven die wij kunnen vorderen. Wij
zouden den schijn op ons laden van zelf te twijfelen aan de zuiverheid der bedoelingen,
waarmede wij eene regeling onzer betrekkingen tot Atjeh zochten , wanneer wij die regeling
nu niet tot stand bragten, nadat Atjeh achtereenvolgens de aandacht van Engeland , Turkije,
Frankrijk , Amerika , Italië op ons streven gevestigd heeft en daaraan het karakter van eene
onregtmatige handeling heeft gegeven. Wij mogen het nu niet meer van de omstandigheden,
of van de stemming in Atjeh, laten afhangen hoever wij zullen gaan bij de regeling onzer
betrekkingen, maar moeten door onze commissarissen bepaalde eischen stellen omtrent
die regeling, voldoening verkrijgen voor het gebeurde en zekerheid dat voortaan geene
moeijelijkheden meer zullen kunnen rijzen. En eene weigering van Atjeh om aan de eischen
onzer commissarissen te voldoen , of een toeleg om door talmen en uitstellen zich aan eene
voldoening dier eischen te onttrekken, zal nu noodwendig een casus belli moeten opleveren.
Verpligt dus Atjeh ons om krachtig en spoedig te handelen, spoed is te meer noodig
nu de Amerikaansche en Italiaansche agenten te Singapore zich met Atjeh in eene betrekking
willen stellen , die ons in onze vrijheid van handelen zou kunnen belemmeren, of
althans lastig voor ons zou kunnen zijn. Onze oorlogschepen dienen voor Atjeh te liggen
alvorens een vreemd oorlogschip ter reede verschijne, en zij dienen er in voldoende sterkte
te btijven éggen, tot dat wij onze verhouding tot Atjeh geregeld hebben. Geschiedt dit, dan
zullen de agenten van vreemde mogendheden zoo ligt niet aanrakingen met Atjeh zoeken,
en dan zal niet kunnen gezegd worden dat wij van Atjeh zijn moeten vertrekken, zonder
dat aan ons verlangen is voldaan. Ik heb er daarom in mijn telegram op aangedrongen
dat, welke voorbereiding of welk verwijl er ook nog mogt gevorderd worden, in elk geval
ten spoedigste eene genoegzame zeemagt gezonden werd om in Atjeh eene heilzame vrees
te wekken en vreemde tusschenkomst vóór te zijn en te voorkomen.

59
Het moest, hoezeer uw telegram in zeer stelligen toon geschreven was, als mogelijk
worden aangenomen, dat Uwe Excellentie zich nog nader zou willen verzekeren van den
waren toestand van zaken , van de wezenlijke stemming in Atjeh. Hoezeer er geen reden
was om dit waarschijnlijk te achten, zou het toch kunnen zijn, dat de sultan aan het
gepleegde verraad niet medepligtig of althans nog op onze hand te brengen ware. Eenig
verwijl in het optreden van Gouvernements-commissarissen in Atjeh, ofschoon niet wenschelijk,
was dus denkbaar. Maar ik heb het bij mijn telegram duidelijk willen maken, dat dit niet
mogt terughouden van het zenden eener voldoende zeemagt, voorloopig bestemd om op
de reede positie te nemen, den Atjehers ontzag in te boezemen, casu quo tegen vreemde
inmenging te protesteeren, en degenen die tot die inmenging geneigd mogten zijn welligt
alleen door hare tegenwoordigheid tot onthouding te stemmen, in afwachting der komst
van de Gouvernements-commissarissen. Als deze zich met het bestuur van Atjeh in betrekking
hebben gesteld en er niet in mogten slagen om de gevorderde voldoening te
verkrijgen en om eene regeling te treffen overeenkomstig de instructie, vastgesteld bij Uw
geheim besluit van 6 October 11., Litt. L J
, en de nader, in verband met de gewijzigde
omstandigheden, door Uwe Excellentie gegeven bevelen, zullen zij de strijdkrachten moeten
vragen die noodig zijn om Atjeh te dwingen, en zullen zij misschien zich tijdelijk van
Atjeh moeten verwijderen, zij het ook slechts naar het naaste station waar zij per telegraaf
met Uwe Excellentie in onmiddellijk overleg kunnen treden. Maar het wachten op strijdkrachten
of het vertrek der commissarissen mag geen reden zijn om die schepen van de
reede te verwijderen, welke er het bewijs moeten leveren dat de zaak tusschen Nederland
en Atjeh nog niet in het reine is.
Van de zeemagt wordt in dit geval veel gevorderd, en zoo het al niet bepaald noodzakelijk
mogt zijn het eskader in Indie uit Nederland te versterken, wenschelijk zal eene
versterking zeer zeker wezen. Na overleg met den Minister van Marine heb ik Uwe Excellentie
gisteren kunnen telegrafeeren dat Zr. Ms. schroefstoomschip lste klasse Metalen Kruis
gereed gemaakt wordt om door het Suez-kanaal naar Indie te stoomen. Tevens heb ik U
berigt gevraagd omtrent den toestand van het oorlogschip Vice-Admiraal Koopman, om te
kunnen beoordeelen in hoever op dat.vaartuig kon gerekend worden bij de schatting der
sterkte van het beschikbare eskader, en van hetgeen ter aanvulling gewenscht zou mogen
worden. Ik behoud mij voor nader op de versterking der zeemagt terug te komen.
Aan het slot van mijn telegram nam ik de vrijheid Uwe aandacht te vestigen op het hooge
gewigt eener goede zamenstelling der commissie, die het Nederlandsch-Indisch Gouvernement
in Atjeh zal moeten vertegenwoordigen. Het ongunstig berigt omtrent den gezondheidstoestand
van den heer VON DE WALL (bijlage van n°. 902 van bet mailrapport van
1872) deed vreezen dat op hem geen staat zou zijn te maken. Ook was te denken aan de
mogelijkheid dat de gebeurtenissen te Atjeh op de Oostkust van Sumatra een terugslag
gaven, die den resident van Riouw in de verpligting bragten om in zijn gewest te blijven
of derwaarts op een ontijdig oogenblik terug te keeren. Het was misschien niet noodig Uwe
Excellentie dit een en ander voor te houden, maar ik meende het toch aan mijne verantwoordelijkheid
in de aangelegenheid, waarover mijn telegram in het algemeen handelde,
verschuldigd te zijn dit bijzondere punt niet onaangeroerd te laten, omdat van de regeling
daarvan te veel afhangt voor den goeden uitslag der bevolen maatregelen.
Moest een nieuwe commissaris aangewezen worden, dan moest uit den aard der zaak wel
het eerst het oog vallen op den Gouverneur van Sumatra's Westkust, krachtens het tractaat
van 1857 met Atjeh de ofncieele tusschenpersoon tusschen dien staat en het Nederlandsch-
Indisch Gouvernement. De in zijne vroegere betrekking opgedane kennis en ervaring zouden
mede den heer NETSCHER in aanmerking brengen. Maar om gelijke redenen als de resident
van Riouw uit zijn gewest, zou misschien de heer NETSCHER van Padang moeijelijk verwijderd
kunnen zijn of blijven. Mij kwam het voor dat, vooral met het oog op het zeer
gewigtig karakter, 'twelk de zending naar Atjeh door de omstandigheden verkregen heeft,
de Vice-President van den Raad van Indie de meest geschikte man zou zijn om het Gouvernement
te vertegenwoordigen, en ik heb gemeend dat het nuttig zou kunnen zijn Uwe
Excellentie van die zienswijze te doen blijken en U ook daardoor een bewijs te geven dat
ik de te nemen maatregelen van het allerhoogste belang acht.

60
Met vol vertrouwen op Uw beleid zal ik verder berigt omtrent die maatregelen en hunne
uitkomsten afwachten.
3. De Minister van Koloniën aan
den Gouverneur-Generaal.
la. B 5
/ n°. 35.
GEHEIM.
De Minister van Koloniën,
(get.) FRANSEN VAN DE PUTTE.
'SGRAVENHAGE, 27 Februarij 1873.
Den 22sten dezer ontving ik van Uwe Excellentie het navolgende telegram :
»Raad van Nederlandsch-Indie te Batavia is door mij gepresideerd. Generaal en Admiraal
present. Eenstemmig is op mijn voorstel besloten zoo spoedig mogelijk Commissaris met
vier bataillons naar Atjeh te zenden met ultimatum ons als souverein te erkennen of oorlog.
Wij moeten Amerika met fait accompli ontvangen. Vice-President is de man. Wil bezwaar
ministerieele depêche 24 Augustus 1859 opheffen. Wil zenden per het Suez-kanaal nog twee
flinke stoomschepen , boven die in Uw telegram. Koopman nog drie maanden onbruikbaar.
Toestand marine treurig."
Van dit berigt heb ik den Koning terstond mededeeling gedaan, en naar aanleiding van
Zijner Majesteits mondelinge-bevelen heb ik Uwe Excellentie, in overleg met den Minister
van Buitenlandsche Zaken , nog denzelfden dag getelegrafeerd:
»Bezwaren ministerieele depêche 24 Augustus 1859 tegen zending Vice-President Raad
van Nederlandsch-Indie heden door Zijne Majesteit opgeheven. Bij Koninklijk besluit,
gedagteekend 's Gravenhage 12 Februarij 1873, n°. 1, geteekend WILLEM en gecontrasigneerd
Minister van Koloniën FRANSEN VAN DE PUTTE, is tot lid in den Raad van Nederlandsch-
Indie benoemd mr. G. G. VAN HARENCARSPEL , algemeen secretaris Regering daar te lande.
Laat men bij aanrakingen met Amerika of Italië en bij protesten voorzigtig zijn, om
conflicten te vermijden. Wat Atjeh betreft, de troepen debarkeeren natuurlijk niet voordat
ongeneigdtieid voldoende is geconstateerd om aan onze eischen behoorlijk te voldoen."
Over de intrekking der interpretatie, in 1859 aan art. 36 van het Regerings-reglement
gegeven , handelt mijn brief van heden, la. A 5
/ n°. 34.
Uit den vorm, waarin U van de benoeming van den heer VAN HARENCARSPEL tot lid
in den Raad van Indie mededeeling is gedaan, zal U duidelijk geworden zijn dat het de
bedoeling was Uwe Excellentie in de gelegenheid te stellen het nieuwe lid reeds dadelijk
in den Raad zitting te doen nemen en dit collegie, zooveel mogelijk en noodig, voltallig
te houden.
De wenken, in het slot van het telegram vervat, waren misschien geheel overbodig voor
Uwe Excellentie. Maar de zware verantwoordelijkheid, die de Regering op zich geladen had,
maakte het haar ten pligt om niets te verzuimen wat strekken kon tot een waarborg,
dat in Indie, bij de noodige voortvarendheid en energie, waarvan Uw telegram zoo duidelijk
blijk gaf, tevens de vereischte voorzigtigheid werd betracht, opdat tegen vreemde mogendheden
geene handelingen werden gepleegd, waaraan zij regtmatige grieven tegen ons
zouden kunnen ontleenen, en opdat ook , Atjeh ons niet zou kunnen verwijten dat wij
geweld hadden gebruikt, vóórdat de noodzakelijkheid daarvan gebleken was.
In de opmerking, dat de troepen niet behoorden te debarkeeren dan nadat de ongeneigd-

61
heid van Atjeh om aan onze eischen behoorlijk te voldoen genoegzaam was geconstateerd^
zal Uwe Excellentie de gedachte herkend hebben, die voorzat bij het formuleeren der
instructien, in het telegram van 18 dezer gegeven. Daarbij werd Uwer Excellentie opgedragen
eerst commissarissen met een voldoende zeemagt naar Atjeh te zenden, ten einde
aan het Atjehsch bestuur onze eischen te stellen, en om daarna, ingeval aan onze eischen
niet behoorlijk werd voldaan, de noodige troepenmagt naar Atjeh te dirigeeren, ten einde
dwang te gebruiken. Uwe Excellentie heeft evenwel gemeend dadelijl troepen te moeten
zenden, misschien omdat het U voorkwam dat met de thans beschikbare oorlogschepen
alléén in Atjeh niet de gewenschte indruk zou worden teweeggebragt, en dat het daarom
beter ware tevens eenige groote schepen van de Stoomvaartmaatschappij met de voor eenen
eventueelen oorlog bestemde troepen voor Atjeh post te doen vatten; misschien ook omdat
de tijdingen, door Uwe Excellentie uit Singapore ontvangen, zóó stellig en van dien aard
waren, dat aan de noodzakelijkheid van een spoedig gebruik van troepen niet kon worden
getwijfeld. Maar de troepen kunnen natuurlijk niet aan wal worden gezet vóór dat de
casus belli is ontstaan, vóór dat men van het eerste stadium, in mijn telegram van 18
dezer bedoeld, het stadium van eischen en onderhandelen, in het tweede stadium, door
de oorlogsverklaring geopend, is overgegaan. Het was, zooals ik reeds zeide, misschien
geheel overbodig dit nog eens op te merken, maar ik heb gemeend dat de opmerking in
geen geval schaden kon.
Van harte hoop ik, dat de reis der troepen en het eventueel debarkement, nu tot
onverwijld vertrek besloten is, niet belemmerd zullen worden door de weersgesteldheid. Immers
zal de reis nu worden aanvaard in het midden van den westmoesson, en dat de landing
te Atjeh niet gemakkelijk is, blijkt genoegzaam uit het verslag van den controleur
KEAIJENHOFF betreffende zijn eerste bezoek aldaar. Ook met het oog hierop is dezerzijds, toen
de instructien van den 18den gegeven werden, een later vertrek der troepen raadzaam geacht.
Ik gewaagde zooeven met een enkel woord van de tijdingen door Uwe Excellentie uit
Singapore ontvangen. De aard en de strekking dier tijdingen moesten natuurlijk van overwegend
gewigt zijn bij de beoordeeling van hetgeen te doen viel. Daarom werd in mijn eerste
telegram, van 18 dezer, gezegd: »als gij niet twijfelt aan juistheid berigt consul Singapore",
enz. Uit de besluiten, door Uwe Excellentie in overeenstemming met den Raad van Indie
en de Kommandanten van leger en marine genomen , moet worden afgeleid dat inderdaad
geen twijfel bij Uwe Excellentie bestond, of misschien de eerste berigten door nog meer
stellige waren bevestigd. Uwe Excellentie zal er wel op bedacht zijn geweest mij omstandig
mededeeling te doen van de ontvangen berigten, waaruit van het verraad van
Atjeh op afdoende wijze bleek. Zij zullen ongetwijfeld te pas komen, èn voor de inlichting
der Regering hier te lande op zich zelve, èn bij het overleg met vreemde mogendheden,
èn voor de verantwoording tegenover de Staten-Generaal.
Wat de verdere versterking der zeemagt betreft, kan ik Uwe Excellentie thans mededeelen
dat ook het fregat met stoomvermogen Zeeland door het Suezkanaal naar Indie zal
gezonden worden.
Eindelijk kan ik U nog, ten vervolge op mijne geheime brieven van den 20sten dezer,
la. G 4
/ n°. 30 en H 4
/ n°. 31, het navolgende berigten omtrent de stappen die bij de Europesche
mogendheden en bij Amerika zijn gedaan.
Het telegram van de Nederlandsche legatie te Rome, waarvan U bij den laatstgenoemden
brief mededeeling werd gedaan , zal Uwe Excellentie vinden toegelicht in het hiernevensgaande
afschrift der depêche van den heer VAN DER HOEVEN dd. 19 Februarij.
Zoodra het bedoelde telegram alhier ontvangen was, is weder aan den minister-resident
te Rome getelegrafeerd : dat schriftelijke instructien voor hem afgezonden waren ; dat de
Regering gaarne kennis zon erlangen van de inlichtingen , die aan den Italiaanschen Minister
van Buitenlandsche Zaken , op zijne aanvraag, door den consul te Singapore zouden
worden verstrekt, maar er toch prijs op zou stellen dat bevelen tot onthouding werden
gegeven. Dientengevolge had de heer VAN DER HOEVEN een nieuw onderhoud met den Minister
VISCONTI VENOSTA, waarvan verslag wordt gegeven in zijnj kopielijk hierbijgaande depêche
van den 21sten dezer, n". 16. Daaruit blijkt dat de Italiaansche Minister, in afwachting
van de schriftelijke mededeelingen uit Nederland, geen telegram naar Singapore wenschte

62
af te zenden , maar reeds aan den consul had geschreven dat zijn werkkring zich tot het
behartigen der Italiaansche handelsbelangen bepaalde, en dat hij zich niet met politiek had
te bemoeijen. Aan den consul was tevens opgedragen om van het schrijven zijns Ministers
mededeeling te doen aan den heer RACCHIA , zoo deze zich nog te Singapore mogt bevinden.
Ten onregte meldde ik ü vroeger, dat ook aan de legatie te Washington was getelegrafeerd.
Dit is niet geschied, omdat het zenden van bruikbare instructien voor die legatie per telegram
bezwaar opleverde en omdat naar Washington niet in cijfers kon worden geseind. De schriftelijke
instructien, die aan de legaties te Rome , te Washington en te Londen zijn gezonden,
zal Uwe Excellentie aantreffen in de hierbijgaande afschriften der depêches van den Minister
van Buitenlandsche Zaken, dd. 18, 20 en 21 dezer n°* 4/14, 3/16 en 1/50 kabinet. De
laatste depêche wordt aangevuld door het mede hierbij gevoegd extract uit de depêche van
genoemden Minister dd. 21 dezer, n°. 51. Bij nader overleg is het voorshands niet noodig
voorgekomen om de instructien , die reeds aan de gezantschappen te Oonstantinopel en te
Parijs gegeven waren, te wijzigen of aan te vullen, noch om bij andere Gouvernementen
de aangelegenheden van Atjeh ter sprake te brengen naar aanleiding van het thans
voorgevallene.
De Minister van Koloniën,
{get) FRANSEN VAN DE PUTTE.
Naschrift. Nadat het bovenstaande geschreven was, ontving ik van den Minister van
Buitenlandsche Zaken het berigt dat bij hem van Zr. Ms. zaakgelastigde te Rome het
navolgende telegram was ingekomen:
» Les télégrammes, désirés dans votre dépêche du 18, seront expediés."
» Welligt" — zoo schrijft mijn ambtgenoot — » zullen de instructien der Italiaansche
Regering aan haren consul te Singapore, indien zij aan den Amerikaanschen consul aldaar
bekend worden, ook op dezen een heilzamen indruk maken."
4. De Minister van Koloniën aan
La. H 6
/ N°. 44.
den Gouverneur-Generaal.
GEHEIM. . »
De Minister van Koloniën,
{get) FRANSEN VAN DE PUTTE.
'SGRAVENHAGE, 5 Maart 1873.
Sinds de verzending mijner geheime brieven van 27 Februarijf jl., ] a. BS/ n°. 35, en G 5
/
n°. 40, Kabinet, ontving de Minister van Buitenlandsche Zaken de in afschrift hiernevens
gaande depêches van den Nederlandsehen zaakgelastigde te Rome, dd. 24 en 25 Februarij
jl. n°. 17 en 18, waarin deze verslag geeft van de gesprekken die hij gevoerd heeft, eerst
met den Secretaris-Generaal bij het Departement van Buitenlandsche Zaken, daarna met
den Minister VISCONTI VENOSTA zelf. Het laatste gesprek heeft ten gevolge gehad, dat bij
telegram bevelen tot onthouding in de Atjehsche zaken aan den Italiaanschen consul te
Singapore en aan den kapitein RACCHIA zijn gegeven, zooals ik u reeds berigtte in het
naschrift bij mijnen eerstaangehaalden brief en in mijn telegram van 28 Februarij, waarvan
ik den geheelen inhoud hier volgen laat:
» Italië telegrafeert consul Singapore onthouding te betrachten. Fregat Zeeland wordt

63
uitgezonden. Gisteren interpellatie Tweede Kamer der Staten-Generaal naar aanleiding van
gerucht. Uitvoerige mededeeling gedaan, doch uitsluitend op Indisch terrein. Niets internationaals
geopenbaard."
Den 2den Maart ontving ik van Uwe Excellentie twee telegrammen, luidende:
het eerste: «Jammer expeditie ontijdig publiek. Wil ook Duitschland onzijdig houden.
Duitsch oorlogschip is te Singapore, volgens gerucht met geheime instructie voor Atjeh.
Wat doet Amerika?"
het tweede: » Volgens gerucht heeft Amerika vloot van Hongkong naar Atjeh gezonden.
Expeditie kan eerst einde Maart vertrekken. Komt dan te laat. Wil mij spoedig inlichten
of het waar is."
Ik antwoordde den volgenden dag per telegram:
» Door inhuren transportschepen in Indie, aan reederij hier geseind, werd expeditie publier.
Van Amerika nog geen tijding. Voor nadere stappen bij mogendheden volstrekt noodig
stelliger berigten en bron van geruchten te vernemen. Italië geloofde niets van het medegedeelde
omtrent zijne agenten. Nu zending troepen wachten moet, verdient mijn telegram
18 Februarij te meer opvolging. Waarom kunnen Djarnbi, Marnix, Citadel en Banka, of
eenige van deze, niet terstond gaan met Vice-President, of voorloopig met een ander, die
zijne komst aankondigt? Ik verneem gaarne wie expeditie kommandeert. "
• Dit telegram heeft zich gekruist met het Uwe van 3 Maart, 's avonds alhier ontvangen,
waarbij berigt werd:
» Vice-President gaat over een paar dagen met twee of . . . (1) schepen naar Atjeh om
ons als souverein te erkennen of oorlog en aldus Amerika voor te zijn. Vervolgens blijft
Vice-President te Pinang om zoo nog noodig militaire expeditie van Java af te wachten,
indien namelijk houding Amerika zending expeditie toelaat. Intusschen wordt een schip ter
reede Atjeh achtergelaten om des vereischt den schepen aldaar van onze oorlogsverklaring
kennis te geven en tegen schending te protesteeren, zonder echter geweld te gebruiken."
Daarop telegrafeerde ik U gisteren :
» Met voldoening overeenstemming onzer gekruiste telegrammen gezien. Met eisch van
souvereiniteit zij men voorzigtig. Eerst moet Atjeh naar behooren voorgehouden hoe onze
wenschen gematigd en billijk waren en dat houding van Atjeh, waardoor afdoende waarborgen
noodig worden, het stellen van grootere eischen onmisbaar maakt. Wil Vice-President van een
exemplaar cijferschrift met leiddraad voorzien, om in urgentie met ons in cijfers te telegrafeeren."
Van het voorgevallene in de Tweede Kamer heeft Uwe Excellentie op dit oogenblik het
gedrukt verslag ontvangen en daaruit zal U gebleken zijn dat ik in mijne mededeelingen
niet verder ben gegaan dan de voorzigtigheid en 'a lands belang toelieten. Daar sinds eenige
dagen — naar aanleiding van berigten door reeders hier te lande ontvangen omtrent den
inhuur van schepen voor troepentransporten in Indie — geruchten omtrent eene expeditie
naar Atjeh waren verspreid, en een dagblad (» Het Vaderland ") zelfs van de zending eener
troepenmagt uit Nederland gewaagd had, was de interpellatie mij welkom, omdat zij mij
in de gelegenheid stelde de klimmende ongerustheid van het publiek door juiste mededeelingen
tot bedaren te brengen en verdere overdrijvingen en verkeerde voorstellingen te voorkomen.
Over den indruk, dien de interpellatie gemaakt heeft, kan men, naar mij voorkomt, alleszins
tevreden zijn.
Uit mijn telegram van 3 Maart heeft Uwe Excelleitie ontwaard, dat uit de bij Uwe
telegrammen van den 2den vermelde geruchten geene aanleiding tot nadere stappen bij
vreemde Mogendheden is kunnen genomen worden. Reeds bij mijn geheimen brief van 27
Februari 11., la. B 6
/ n°. 35, wees ik op de noodzakelijkheid van stelliger berigten voor net
verder overleg met vreemde mogendheden, en de sedert uit Rome ontvangen depêches
hebben de meening geregtvaardigd, dat wij er op bedacht moesten zijn om niet op al te
losse gronden van vreemde gouvernementen handelingen te verlangen, die uit den aard
der zaak voor hen iets onaangenaams moeten hebben, omdat zij daardoor in zekere mate
wantrouwen jegens hunne agenten aan den dag leggen. Het gerucht, dat een Duitsch
oorlogschip eene geheime instructie met betrekking tot Atjeh voeren zou, kwam zeer weinig
(1) Hier is waarschijnlijk „meer" uitgevallen.

64
geloofwaardig voor, en kon op zich zelf toch kwalijk bet uitgangspunt vormen voor openingen
bij de Duitsche Regering. En er bestond geene gelegenheid om spoedig te vernemen of
het waar was dat het Amerikaansch eskader in de Chinesche zee naar Atjeh gedirigeerd
was of zou worden. Omtrent de waarheid van dit laatste gerucht kon men zich trouwens,
veel beter dan hier, in Indie zelf laten inlichten , door op voorzigtige wijze partikuliere
handelshuizen in den arm te nemen. Ik heb er niet aan getwijfeld dat dit denkbeeld ook
bij Uwe Excellentie wel zou zijn opgekomen.
Wat in mijn telegram van gisteren is gezegd omtrent den aan Atjeh te stellen eisch ,
om zich aan onze souvereiniteit te onderwerpen, zal Uwer Excellentie volkomen duidelijk
zijn geweest. Het mag nimmer aan twijfel onderhevig zijn dat die eisch zich heeft ontwikkeld
uit den drang der omstandigheden; dat Atjeh zelf ons, door zijne handelingen,
door zijn verraderlijk gedrag, door zijne herhaalde pogingen om vreemde mogendheden
tegen ons in het harnas te jagen, daartoe heeft genoopt. Onze vroegere en latere verhouding
tot Atjeh en de loop der gebeurtenissen moet dus worden uiteengezet in het
manifest, dat tot Atjeh wordt gerigt, en de eisch, dat onze souvereiniteit worde erkend,
kan slechts gedaan worden als eene onvermijdelijke conclusie van de vooropgestelde feiten.
Dit zal gewis door Uwe Excellentie niet uit het oog zijn verloren, maar te allen overvloede
heb ik er toch op willen wijzen. Overigens bestaat er vooralsnog geen reden om dezerzijds
uit te weiden over den aard en den omvang der souvereiniteitsregten, die wij in Atjeh
zouden hebben uit te oefenen. Het spreekt van zelf dat die regten vrij beperkt kunnen
zijn, daar het slechts aankomt op het verkrijgen der noodige waarborgen voor de gestadige
uitoefening van invloed en tegen de hervatting, van Atjehsche zijde, van dergelijke
handelingen als ons thans tot krachtig optreden hebben genoopt.
Verder heb ik, naar aanleiding van hetgeen is getelegrafeerd, nog slechts op te merken,
dat, hoezeer Uwe Excellentie bij telegram van 22 Februarij de uitzending van nog twee
flinke schepen boven de Metalen Kruis verzocht heeft, voorshands, behalve het genoemde
schip, alleen het fregat Zeeland kan gezonden worden. Niet uit gebrek aan materieel,
maar uit gebrek aan de noodige bemanning ziet de Minister van Marine zich in de onmogelijkheid
thans meer schepen beschikbaar te stellen.
5. De Minister van Koloniën aan
La. M e
/n c
. 49.
GEHEIM.
den Gouverneur-Generaal.
De Minister van Koloniën,
(get.) FRANSEN VAN DE PUTTE.
's GRAVENHAGE , 12 Maart 1873.
Ten vervolge op mijn geheimen brief van den 6den dezer, la. A 6
/n°. 47, kan ik Uwei-
Excellentie hierbij afschriften aanbieden :
1°. van eene depêche van den Nederlandschen zaakgelastigde te Rome, dd. 4 dezer, n°. 26,
aan den Minister van Buitenlandsche Zaken, waarbij berigt wordt dat de kapitein RACCHIA
tegen het einde dezer maand in Italië wordt terugverwacht, en dat van de beide onder zijne
bevelen staande schepen het eene naar Japan vertrekken, het andere nog eenigen tijd in
de Indische zeeën vertoeven en waarschijnlijk ook Nieuw-Zeeland bezoeken zal;
2°. van eene dépêche van 's Konings gezant te Londen, dd. 8 dezer, n°. 69, aan denzelfden
Minister, en van een schrijven van lord GRANVILLE aan dien gezant, dd. 5 dezer,

65
waaruit Uwe Excellentie zal kunnen ontwaren welke ontvangst aan onze openingen bij de
Britsche Regering is te beurt gevallen.
Uit het verslag van het onderhoud tusschen den Minister van Buitenlandsche Zaken en
den Amerikaanschen Minister-resident alhier, bij mijn aangehaalden brief van 6 dezer overgelegd
, is U gebleken dat de heer GOEHAM ons aanzoek aan het Amerikaansch gouvernement
bij een telegram zou ondersteunen. Op zijn telegram beeft de Regering der Vereenigde
Staten den 6den dezer bij telegram geantwoord : » This Government has no evidence that
consul at Singapore is meddling. In the absence of specific information it cannot assume
that he is acting otherwise than as duty requires. If the Netherlands Government lay any
complaints before this Government, they will be carefully considered and the consul will
be instructed as our obligation to a friendly power will require. "
Toen dit uit Washington werd geseind, waren de schriftelijke instructien van den Minister
van Buitenlandsche Zaken blijkbaar nog niet bij de legatie aldaar ontvangen. Drie dagen
later evenwel gewerd dien Minister het volgend telegrafisch berigt van de legatie te Washington
: » Telegram will be sent to inquire into matter ". Het is dus duidelijk dat de Amerikaansche
Regering tot het vragen van inlichtingen per telegram besloten heeft na de uitvoerige
mededeelingen van 's Konings legatie te hebben aangehoord.
Nader berigt is nog niet uit Washington ontvangen. Naar aanleiding der bovenstaande
telegrammen heb ik U achtereenvolgens geseind , aan het slot van mijn straks te vermelden
telegram van 7 dezer:
» Uit voorloopig telegram van Amerika blijkt dat bemoeijing consul niet bekend en niet
geautoriseerd is " ;
en bij mijn telegram van 9 dezer:
» Amerika telegrapheert naar Singapore om inlichting. Daaruit blijkt weder dat consul
niet gemagtigd was."
Verder heb ik op dit oogenblik omtrent aanrakingen met vreemde mogendheden niets
mede te deelen. Maar ik moet nu nog terugkomen op de telegrammen, die sinds den 4den
dezer tusschen Uwe Excellentie en mij gewisseld zijn.
Op mijn telegram van den 4den, nader behandeld bij mijn geheimen brief van 5 dezer
lett. X5|n°. 44, antwoordde Uwe Excellentie den 6den:
» Vice-president vertrekt. Ik kan hem geen exemplaar cijferschrift medegeven. Kopij kost
te veel tijd. Geen tijdverlies bijna van Pinang over Batavia. Eskader Amerika gisteren nog
te Hongkong. Wij zijn dus voor. Duitscher zegt naar Siam te gaan. Souverein-erkenning
hoog noodig; anders is niets gewonnen. Bij ontvangst van verbod zal ik gehoorzamen. Ik
heb gouverneur Singapore afschrift gezonden van tractaat door consul Amerika aan Atjeh
voorgesteld."
Op denzelfden dag ontving ik van Uwe Excellentie nog het volgend berigt:
» Consul-generaal telegrafeert: Consul Amerika ontkent tractaat, erkent veelvuldige zam enkomsten
met gezanten Atjeh en brief van Sultan ; ook zijn antwoord daarop."
(In 't voorbijgaan teeken ik aan dat ik den Minister van Buitenlandsche Zaken in overweging
heb gegeven den Minister-resident der Vereenigde Staten alhier en de legaties te
Washington en te Londen bekend te maken met hetgeen aldus nader gebleken was omtrent
de bemoeijmgen van den Amerikaanschen consul te Singapore.)
Uw eerste telegram werd den 7den dezer door mij aldus beantwoord:
» Wij mogen en willen uwe handen niet binden door verbod, maar meenen dat souvereiniteit
of oorlog als eerste eisch hier en elders slechten indruk zou maken. Bij snel en krachtig
optreden kan voorafgaan het eischen , binnen gelijken termijn als troepen kunnen worden
verwacht, van voldoening en waarborgen naar aanleiding van hetgeen geschied is. Bij onwil
om te ontvangen , talmen, of weigering van waarborgen is oorlog onvermijdelijk, die van
zelf zich oplost in souvereiniteit.
» Uit voorloopig telegram van Amerika blijkt dat bemoeijing consul niet bekend en niet
geautoriseerd is."
Twee dagen later, den 9den, ontving ik van Uwe Excellentie een telegram van dezen inhoud:
» Geen andere waarborg denkbaar dan souverein-erkenning. Zonder die, expeditie geen zin.
Wil terstond stellige bevelen geven of mij laten bandelen geheel op eigen verantwoordelijkheid."
9

66
Ik antwoordde den lOden:
» Ik twijfel of mijn telegram 7 Maart goed is verstaan. Daarin is juist gezegd dat oorlog
van zelf zich oplost in souvereiniteit. Ik heb ook geen bezwaar dat erkenning souvereiniteit
uitvloeisel zij van onderhandeling. Maar de vorm van manifest aan Atjeh beheerscht uitslag
daar en indruk hier en bij vreemde mogendheden. Souvereiniteit als eerste eisch
daarin, nooit noodig, altijd bedenkelijk, kan ik niet goedkeuren. "
Heden gewerd mij weder een telegram van Uwe Excellentie, luidende:
»Wil onverwijld zeggen welken eisch ik dan stellen moet. Ik kan waarlijk geen ander
uitgangspunt vinden en er is geen tijd meer te verliezen."
Ik heb U (na, als bij vorige gelegenheden, üw'telegram in den Ministerraad te hebben
gebragt) geantwoord:
»Ons verschil betreft inleiding en vorm, maar die zijn hier van groot gewigt. Bij krachtig
en spoedig handelen blijft het te meer van belang te toonen dat regtvaardigheid en bedachtzaamheid
ons leiden. Daaraan zou kunnen getwijfeld worden indien souvereiniteit,
al moet die volgen, ruw weg op voorgrond werd gesteld. Zoo iets schijnt even onnoodig
als weinig gebruikelijk. Uitgangspunt zij dus, gelijk in vroegere telegrammen is aangegeven ,
onze eisch om opheldering, rekenschap en voldoening voor hetgeen geschied is en waarborgen
bij tractaat tegen herhaling en voor duurzame regelmatige betrekkingen. Verdere
omschrijving van onze verhouding voor de toekomst blijve overgelaten aan het tractaat,
voor welks sluiting natuurlijk het aanwezen onzer magt is te benuttigen."
Ik moet erkennen niet te hebben verwacht, dat de kwestie der aan Atjeh te stellen
eischen tot zooveel gedachtenwisseling aanleiding zou geven.
Mijn allereerste telegram , van den 18den Februarij, bevatte de opdragt om aan Atjeh te
vragen: opheldering en rekenschap voor dubbelzinnig en verraderlijk gedrag en regeling
der verhouding van Nederland tot Atjeh in den voorgenomen zin. Uwe Excellentie antwoordde
den 22sten Februarij dat de Vice-president van den Raad van Indie naar Atjeh zou gaan
met een »ultimatum ons als souverein te erkennen of oorlog." Dat berigt heeft mij tot
geene bijzondere opmerkingen aanleiding gegeven. Ik rekende dat het van zelf sprak, dat
men Atjeh niet zou overvallen met den eisch om zich aan onze souvereiniteit te onderwerpen,
maar, in overeenstemming met de dezerzijdsche inzigten en instructien, beginnen
zou met onze grieven behoorlijk uiteen te zetten en eene afdoende regeling onzer verhouding
tot Atjeh bij een nieuw tractaat te vorderen; dat bij de uitlegging der woorden > ultimatum
ons als souverein te erkennen" de eigenaardige kortheid van den telegram-stijl in het
oog moest gehouden worden, en dat daarmede slechts kon bedoeld zijn dat in het te
sluiten nieuw tractaat van Atjeh zou bedongen worden de erkenning van onze souvereiniteit.
Toen in Uw telegram van 3 Maart weder diezelfde woorden: »ons als souverein te erkennen
of oorlog" werden aangetroffen, meende ik er mij te allen overvloede van te moeten verzekeren
, dat mijne opvatting met die van Uwe Excellentie overeenstemde. Van daar mijn
telegram van den 4den dezer, bevestigd bij mijn geheimen brief van den 5den, L» X5/
n°. 44. Uwe latere telegrammen nu hebben doen zien dat er verschil van opvatting was
ten aanzien van den modus agendi. Uwe bedoeling schijnt geweest te zijn om in het
manifest, 't welk de Gouvernements-commissaris tot den Sultan van Atjeh rigten zou,
dadelijk den eisch, dat onze souvereiniteit werd erkend, op den voorgrond testellen. Maar
is het niet duidelijk dat wij zoodoende ons do3l zouden voorbij streven, en alle aanleiding
zouden geven om onze handelingen verkeerd uit te leggen? Wij hebben tegenover Atjeh
niets anders dan goéde en vredelievende bedoelingen gehad. Wij moesten, wegens onze
stelling in den Indischen archipel, waarborgen hebben voor de bestendige rust en veiligheid
op de kusten en in de wateren van Atjeh. Wij zochten die waarborgen te verkrijgen
door gestadige aanrakingen met Atjeh en door eene vaste regeling onzer betrekkingen.
Onder den schijn van ons tegemoet te komen, wederstreeft Atjeh al onze pogingen en
bejegent het ons op eene verraderlijke wijze. Nu hebben wij natuurlijk opheldering en
rekenschap en voldoening voor dat verraderlijk gedrag te vorderen en tevens te eischen
dat Atjeh ons afdoende waarborgen geve dat het voorgevallene zich niet kan herbalen en
dat onze verhouding tot Atjeh voortaan niets te wenschen kan overlaten; waarborgen, die
bij een nieuw tractaat moeten worden omschreven. Dit alles moeten wij in ons manifest

67
zeggen; méér behoeft daarin niet te staan. En wanneer ons manifest dit alles duidelijk
zegt, en niets anders zegt dan dit, moet het in Indie, in Nederland en bij vreemde mogendheden
een goeden indruk maken. Heeft het manifest zijne uitwerking gehad, dan komt
het nieuwe tractaat, waarin de noodig geachte duurzame waarborgen omschreven zijn. Is
de uitoefening van souvereiniteit voor ons een onvermijdelijke waarborg, dan moet ook die
in het tractaat bedongen worden. Geeft Atjeh ons bij de onderhandelingen over het tractaat niet
wat wij verlangen, dan worden de onderhandelingen afgebroken, en de casus belli is aanwezig.
Over den aard en den omvang der souvereiniteitsregten, die wij zouden hebben uit te
oefenen, schreef ik reeds het een en ander in mijn geheimen brief van 5 dezer, K X 5
/n°. 44.
Het spreekt van zelf dat onze vorderingen daaromtrent verschillend kunnen zijn, naar
gelang wij in Atjeh bereidwilligheid ondervinden om aan onze verlangens te voldoen, of
op verzet stuiten.
Zóó heeft de Eegering hier te lande zich de zaak voorgesteld, en overeenkomstig
deze opvatting zijn al mijne telegrammen opgemaakt. Wanneer anders gehandeld werd,
wanneer de eisch van souvereiniteit werd gemaakt tot het uitgangspunt van ons vertoog
tot Atjeh, dan zou, naar het voorkomt, eene fout — zij het ook slechts eene fout in de
vormen — worden begaan, die te onzen nadeele geëxploiteerd zou kunnen worden, en die
aan onze politiek — welke inderdaad geen andera is dan eene politiek van zelfverdediging —
den schijn zou kunnen geven van eene agressieve annexatie-politiek.
Heeft het mij leed gedaan dat wij elkander in deze zaak niet dadelijk hebben verstaan,
ik hoop dat ten gevolge der gewisselde telegrammen elk misverstand is opgeheven. Ook
ben ik zeer verlangend te vernemen tot welke maatregelen de van hier gezonden telegrammen
U nog na het vertrek van den Vice-President van den Raad van Indie hebben aanleiding
gegeven.
6. Be Minister van Koloniën aan
La. C 9
/n°. 64.
GEHEIM.
den Gouverneur-Qeneraal.
Be Minister van Koloniën ,
(get.) FRANSEN VAN DE PUTTE.
'SGRAVENHAGE, 16 April 1873.
Uit mijn rapport aan den Koning dd. 15 dezer, La IJ 8
, geheim, waarvan afschrift hiernevens
gaat, kan Uwer Excellentie blijken op welke wijs door mij aan Zijne Majesteit verslag is
gedaan van Uwe telegrammen, betreffende de verwikkelingen met Atjeh, van 12, 13 en
14 dezer en van de berigten en bescheiden, ontvangen bij Uwer Excellentie's dépêche van
4 Maart jl., n°. 14, la. R.
Daar in dat rapport ook is opgenomen het telegram, overeenkomstig Zijner Majesteits
bevelen op den 13den aan Uwe Excellentie gezonden, zal ik mij, voor de bevestiging er
van, aan het betrokkene rapport kunnen gedragen. Hetzelfde zal ik kunnen doen met opzigt
tot een gedeelte van den verderen inhoud mijner voordragt. Maar eene aangelegenheid,
die meer bijzonder de aandacht verdient en omtrent welker regeling misverstand zooveel
mogelijk moet worden voorkomen, betreft de toekomstige verhouding van Atjeh tot Nederland.
De vraag, hoe die verhouding zal worden bepaald, heeft zich, ook jna de vijandige
gedragingen der Atjehers, meermalen bij mij voorgedaan, maar alvorens ze meer opzettelijk
te overwegen en tot een onderwerp van gedachtenwisseling of voorschriften te maken, heb

68
ik willen wachten totdat ik in het bezit was van de aan den Gouvernenients-Commissaris
gegeven instructien. Thans, nu die instructien met uwe dépêche van 4 Maart waren ontvangen,
mogt ik niet nalaten ze bij den Koning ter sprake te brengen, en het al of niet
voldoende daarvan -te onderzoeken.
Het bijgevoegd rapport zal Uwer Excellentie doen zien wat de slotsom van dat onderzoek
is geweest, waartoe meer bijzonder art. 6 der instructie de stof heeft geleverd. Tot toelichting
zal niet veel noodig zijn. Ofschoon niet wordt voorbijgezien dat Uwe Excellentie bij
het vaststellen der bewuste instructie hoofdzakelijk is geleid door de vrees dat vreemde
invloed in Atjeh wortel zou schieten, bestaan er, èn uit den aard der zaak, èn ten gevolge
van de veranderde omstandigheden, gewigtige bedenkingen tegen eene gedragslijn van onthouding,
die onze betrekkingen zoude beperken tot eene opperheerschappij op het papier.
Nu geweld is moeten worden gebruikt, dient ook, na succes onzer wapenen, gezorgd te
worden dat niet te vergeefs of met een voorbijgaand nut goed en bloed zijn opgeofferd, en
mag alleen genoegen worden genomen met eene zoodanige regeling onzer verhouding tot
Atjeh, welke de mogelijkheid van nieuwe conflicten en de kans Op nieuwe expeditien zooveel
doenlijk voorkomt. Waar wij ons bevoegd en geroepen hebben gerekend tot bemoeijingen
als die welke aan de vijandelijkheden voorafgingen of in den laatsten tijd werden voorbereid
, kunnen wij nu niet volstaan alleen naar titels te streven, bestemd om vreemden staatkundigen
invloed uit te sluiten. Die uitsluiting wordt tegenwoordig slechts geëerbiedigd,
en is alleen verdedigbaar, indien Nederland, in verband met zijne stelling in den Archipel
en op Sumatra en met bekende antecedenten, de taak gaat opvatten om in Atjeh, in het
belang van alle betrokken partijen, de werking van een gematigden Europeschen invloed
te verzekeren. Daartoe zijn middelen noodig, berekend naar de bijzondere omstandigheden
van Atjeh, en overeenkomende met hetgeen in andere gedeelten van den Archipel, onder
de opperheerschappij van Nederland, gebruikelijk is. Daarbij mogen wijders, vooral na de
nu opgedane ondervinding, de waarborgen niet ontbreken voor eene getrouwe naleving,
van de Atjehsche zijde, van de te sluiten overeenkomst, en voor de behoorlijke veiligheid,
speciaal van de door de Regering te zenden ambtenaren.
Hoever wij zullen moeten of kunnen gaan, om in dien zin den Nederlandschen invloed
te vestigen, zal nader blijken, maar inmiddels behoort van het oogenblik gebruik te worden
gemaakt om ons het regt en de gelegenheid te verschaffen casu quo het noodige te verrigten.
Op grond van deze beschouwingen is aan den Koning magtiging gevraagd om Uwe
Excellentie bij telegram van nadere voorschriften te voorzien.
Die magtiging werd verleend, blijkens een kabinetsrescript van den löden, waarvan een
afschrift hiernevens gaat te gelijk met het afschrift van mijn nader rapport van heden,
la. C 9
geheim, waarin den Koning het gevolg is medegedeeld, aan H. D. magtiging gegeven ').
Wat dit gevolg is geweest, moet Uwe Excellentie gebleken zijn uit het baar onmiddellijk
toegezonden telegram, luidende:
» Uw brief 4 Maart ontvangen en Zijner Majesteit voorgelegd. In tegenwoordige omstandigheden
is art. 6 instructie commissaris niet voldoende. Na succes onzer wapenen moet
verhouding tot Atjeh definitief en volledig geregeld en gewaarborgd worden; anders goed
en bloed vergeefs geofferd en nieuwe expeditien te verwachten. Siak-tractaat kan model
zijn, moet regelen inhouden verhouding Sultan met onderhoorigheden en waarborgen tegen
knevelarij. Regt en gelegenheid tot vestiging en bezetting moet bedongen worden , dus ook
eventueel voor etablissementen benoodigde grond. Versterking dient opgerigt en ambtenaar
moet blijven, gedekt door voldoende magt."
Dat, in dit telegram, op het tractaat met Siak en onderhoorigheden als model is gewezen
, zal Uwe Excellentie wel niet bevreemden, als zij bedenkt, dat het hier te doen
was om kort en duidelijk aan te geven, wat in groote trekken de bedoeling is. Hierbij komt,
dat, al mogen welligt de bijzondere omstandigheden van Atjeh het niet wenschelijk of
doenlijk maken om het Siaksche tractaat in al zijne bepalingen te volgen, dit tractaat
toch, bij de regeling der verhouding met Atjeh , in het oog verdient gehouden te worden ,
(1) Blijkens een schrijven van den Directeur van 'sKonings Kabinet dd. 17 April, la. Yi, geheim,
heeft Zijne Majesteit het ten deze verrigte goedgekeurd.

69
terwijl het — ook omdat het in der tijd over het algemeen met zorg is overwogen en
aan het doel heeft beantwoord — zich voor Atjeh genoegzaam eigent.
Bovendien is er op te letten:
1°. dat de regeling, vervat in het .Siaksche tractaat, in de nabijheid van Atjeh werkt
en die werking dus in dit rijk te beter kan worden nagegaan;
2°. dat men bij Atjeh, evenals bij Siak , te doen heeft met onderhoorigheden , niet altijd
even geneigd om als zoodanig te worden aangemerkt of behandeld;
3°. dat in het tractaat betreffende Sumatra met Groot-Brittannie, dd. 2 November
1871, naar het Siaksche tractaat is verwezen.
Dat de Gouvernements-Commiss iris voor Atjeh aan het tot stand komen van het Siaksche
tractaat heeft medegewerkt, is mede welligt eene niet geheel onverschillige omstandigheid.
Een ander punt, waarbij ik nog kortelijk moet verwijlen, staat in verband met de
bijvoeging in het telegram, welke de Koning daarin, blijkens het kabinetsrescript van
den 15deu dezer, heeft verlangd met betrekking tot de verhouding van den Sultan tot
de Atjehsche onderhoorigheden en waarborgen tegen knevelarij van deze laatsten.
Mij ook met opzigt tot dit punt aan het telegram gedragende, heb ik slechts te doen
opmerken, dat het in de hoofdzaak er op aankomt in de voorbaat zooveel mogelijk oneenigheid
tusschen Sultan en onderhoorigheden te vermijden, te meer omdat die oneenigheid,
die, blijkens de ondervinding, spoedig tot geweldoefening overgaat, de rust en veiligheid
speciaal voor handel en scheepvaart in gevaar kan brengen, op eene wijze die door de
Regering, met de opperheerschappij belast, niet zou kunnen worden geduld.
Het is hier op dit oogenblik niet bekend hoe onder de bestaande verwikkelingen de
verhouding is van de Atjehsche onderhoorigheden tot den Sultan van Atjeh; maar op goede
onderlinge betrekkingen tusschen die partijen is zeker op den duur niet te rekenen, wanneer
er niet voor wordt gezorgd om stof tot klagten aan beide zijden zooveel mogelijk uit den
weg te ruimen.
Aan den Sultan zullen, wanneer hij, op het voetspoor van den toenmaligen Sultan van
Siak, de onderhoorigheden van zijn rijk opgeeft, de noodige opmerkingen en reserves te
maken zijn omtrent de voorwaarden, waaronder zijne betrekking tot de onderhoorigheden
kan worden erkend en bestendigd. Misschien is er ook wel een middel uit te denken,
waardoor, in het belang van de betrokken Atjehsche'partijen zei ven, de regeling der
opbrengsten aan den Sultan en de wijze van kwijting daarvan wordt vastgesteld, derwijs,
dat daarin geen aanleiding gevonden wordt tot telkens herhaalde botsing.
De Minister van Koloniën aan
den Koning.
(Extract.)
La. IJ».
GEHEIM.
De Minister van Koloniën,
(get.) FRANSEN VAN DE PUTTE.
B IJ L A G E.
's GRAVENHAGE , 15 April 1873.
Reeds, enz.
Eindelijk moet ik Uwer Majesteit's aandacht vestigen op de onder de bijlagen voorkomende
instructie voor den Gouvernements-Commissaris.

70
Tot regt verstand van die instructie, moet gelet worden op de volgende woorden uit het
schrijven van den Gouverneur-Generaal:
»Bij het bespreken der voor den Gouvernements-Commissaris te ontwerpen instructie,
deelde ik als mijn pertinent gevoelen mede, dat het mij alleen te doen was om Atjeh onze
souvereiniteit te doen erkennen, en daardoor vreemden invloed van Sumatra te weren,
m. a. w. om het buitenland buiten onze zaken te houden. Bestaat er eenige kans op toegeven
van de zijde van Atjeh, dan zoude die m. i. geheel verspeeld worden door zwaardere
eischen te stellen. Erkent Atjeh ons oppergezag, dan zijn wij tegenover het buitenland
gedekt, en ons but is voorloopig bereikt, al moeten wij dan ook later welligt nog eensin
aanraking of conflict met dat rijk komen. Weigert daarentegen Atjeh aan onzen eisch te
voldoen, dan verandert de zaak van aard, en kunnen wij, wanneer eenmaal de wapenen
ontbloot zijn, zwaarder voorwaarden stellen."
Deze denkbeelden nu vindt men aldus uitgewerkt in art. 6 der instructie van den
Gouvernements Commissaris:
»Wanneer het onverhoopt tot een oorlog met Atjeh mogt geraken, en dat rijk voor
onze wapenen zwicht, zal de Gouvernements-Commissaris eenige meerdere eischen" (dan
souvereiniteit; zie art. 2 en 3;) »kunnen stellen. Daarbij zal hij evenwel in het oog moeten
houden, dat van eene vestiging op, of bezetting van Atjeh vooralsnog geen sprake kan zijn."
Tegen dit voorschrift bestaan bij mij ernstige bezwaren. Welke »meerdere eischen
men daarbij op het oog heeft gehad, weet ik niet, en kan ik mij moeijelijk voorstellen,
nu ik zie dat » vestiging op, of bezetting van Atjeh" geheel is uitgesloten. Die uitsluiting
schijnt mij, althans in de tegenwoordige omstandigheden, nadat tegen Atjeh geweld is
moeten worden gebruikt, niet te handhaven. Wanneer wij, na Atjeh te hebben overwonnen,
dat rijk verlaten, tevreden met eene erkenning onzer souvereiniteit en met betgeen verder
— altijd met de bedoelde uitsluiting van vestiging of bezetting — op het papier mogt
bedongen worden; wanneer wij niet, in de vestiging van een of meer ambtenaren en in
eene bezetting, althans voor'shands, door eene voldoende troepenmagt, den noodigen waarborg
hebben dat wij den invloed, waarom het ons te doen is, in werkelijkheid kunnen
uitoefenen; — dan is het te vreezen, dat de oorlog, die nu gevoerd wordt, geene duurzame
vruchten zal afwerpen, dat goed en bloed voor niet zullen zijn opgeofferd, en dat eerlang
eene nieuwe expeditie noodig zal worden. De tegenwoordige expeditie moet, dunkt mij,
noodwendig tot onmiddellijk resultaat hebben, dat onze verhouding tot Atjeh eens voor
goed geregeld worde, en dat de behoorlijke uitvoering van de gemaakte regeling volkomen
verzekerd zij.
Ik acht het dringend noodig, dat dit den Gouverneur-Generaal, hoe eer hoe liever, per
telegram opgemerkt worde, want wanneer onze wapenen bij voortduring hetzelfde succes
hebben gehad als in den aanvang, dan kunnen de vredesvoorwaarden zeer spoedig aan
Atjeh worden gesteld.
Bij telegram zijn natuurlijk slechts algemeene aanwijzingen te geven; maar ik geloof
dat die voor de Indische Regering duidelijk genoeg kunnen gemaakt worden. Onze verhouding
tot Atjeh zal behoorlijk geregeld zijn, wanneer met dat rijk eene overeenkomst
wordt aangegaan op den voet van het tractaat, in 1858 met Siak gesloten, waarvan een
exemplaar hier bijgevoegd wordt. De navolging van dat tractaat schijnt daarenboven zeer
gewenscht, met het oog op de in 1871 tot stand gekomen Sumatra-conventie met Engeland.
In de eerste plaats zal dus het tractaat met Siak aan de Indische Regering als model
kunnen worden voorgehouden.
Voorts zal zij gewezen moeten worden op de noodzakelijkheid om een ambtenaar te
Atjeh achter te laten, gedekt door een voldoend garnizoen, waarvoor eene versterking dient
te worden opgerigt.
Eindelijk zal zij herinnerd kunnen worden aan de wenschelijkheid, om afstand van grond
te bedingen voor de eventueele oprigting van gouvernements-établissementen.
Ik heb de eer Uwer Majesteit's magtiging te verzoeken om in dezen geest per telegram
de noodige voorschriften aan den Gouverneur-Generaal te doen toekomen.
Of onze vestiging al dan niet duurzaam zal moeten zijn en van welken aard zij zal
moeten wezen, behoeft nu niet te worden uitgemaakt en kan ook op dit oogenblik niet

71
wel wordan beslist. Maar er is alles aan gelegen dat niet worde verzuimd om het regt en
de gelegenheid tot vestiging in Atjeh te bedingen, in dier voege dat wij daarvan naar
omstandigheden kunnen gebruik maken.
De Minister van Koloniën,
{get.) FRANSEN VAN DE PUTTE.

IV.
BRIEVEN
TAN DEN
GOUVERNEUR-GENERAAL
TAN
NEDERLANDSCH-INDIE
EN
BIJLAGEN.

1. De Gouverneur-Generaal van Nederlandsch-Indie
KABINET GEHEIM.
N°. 13, la. P.
aan den Minister van Koloniën.
BUITENZORG , 25 Februarij 1873.
Nadat ik Uwer Excellentie den 16den dezer door middel van de telegraaf mededeeling
had gedaan van het belangrijk berigt van den consul-generaal READ nopens de verraderlijke
onderhandelingen door het Atjehsche gezantschap gedurende zijn kort verblijf te Singapore
met de Amerikaansche en Italiaansche consuls aldaar tegen ons Gouvernement aangeknoopt,
verzocht ik den Raad van Nederlandsch Indie den 17den d. a. v. te dezer
zake met den gewenschten spoed te dienen van consideratien en advies (referte aan n°. 127
van het mailrapport).
Alvorens aan deze uitnoodiging kon worden voldaan, gewerd mij Uwer Excellentie's uitvoerig
cijfertelegram van den 19den dezer, waarbij de gedragslijn werd voorgeschreven,
welke haar, met voorkennis van Ministerraad en Koning, in deze geraden voorkwam.
Hierin heb ik aanleiding gevonden om den Raad van Nederlandsch-Indie en de Kommandanten
der land- en zeemagt tot eene buitengewone vergadering zamen te roepen, welke
den 21sten dezer onder mijn voorzitterschap is gehouden.
Ik leidde de vergadering in met kortehjk de omstandigheden in herinnering te brengen,
die onze tegenwoordige verhouding tot Atjeh van lieverlede hadden in 't leven geroepen,
en bleef meer bepaaldelijk stilstaan bij de feiten, die op dit oogenblik in zoo hooge mate
de aandacht van het Indisch en het Opperbestuur bezig houden, terwijl ik al aanstonds
als mijn gevoelen te kennen gaf, dat zoo spoedig mogelijk een hooggeplaatst landsdienaar
als commissaris naar Atjeh moest vertrekken, vergezeld van de noodige schepen en troepen ,
om zijne eischen klem bij te zetten, en bij eventuele weigering van den Sultan, om onze
souvereiniteit te erkennen , terstond ons gezag door de wapenen te doen eerbiedigen.
Algemeen was men het met Uwe Excellentie en mij eens, dat een onverwijld en krachtdadig
optreden onzerzijds dringend wordt gevorderd, en dat aan een landsdienaar van hoogen
rang de politieke leiding der aangelegenheden behoort te worden opgedragen, met volmagt
om , overeenkomstig eene nader te ontwerpen instructie, den Sultan van Atjeh opheldering
te vragen omtrent zijn trouweloos gedrag, en van hem te eischen onze souvereiniteit te erkennen.
Omtrent den materieelen steun , aan den Gouvernements-Commissaris te verleenen, bestond
aanvankelijk eenig verschil van gevoelen. Terwijl een gedeelte van den Raad van Nederlandsch-Indie
't voorshands voldoende zou achten dien Commissaris alleen door eene flinke
zeemagt te doen vergezellen, en inmiddels de vereischte strijdkrachten in gereedheid te
brengen om op het eerste berigt eener onverhoopte mislukking der politieke onderhandelingen
naar Atjeh te worden overgevoerd, vereeuigden de andere leden van den Raad zich
geheel met de door mij uiteengezette zienswijze, dat op die wijze een kostbare tijd zoude
verloren gaan, waardoor wij, ook met het oog op den moesson , welligt te laat zouden
komen en ons dus voor een fait accompli zouden zien geplaatst, in stede van er een daar
te stellen, en achtte men 't zoowel om aan de zending meer klem bij te zetten, als om
de zwaarwigtige taak van den Commissaris te verligten, doeltreffender, om land- en zeemagt
al dadelijk gecombineerd te doen optreden, ten einde — zoo noodig — onverwijld te
kunnen ageeren.
Deze laatste opvatting kwam ook geheel met de inzigten van den legerkommandant
10

74
overeen, en de vlootvoogd sloot zich daarbij aan, mits de expeditie, in verband met zeevaartkundige
bedenkingen, uiterlijk ultimo Maart a. s. tot vertrek volkomen gereed zij.
Hoezeer de legerkommandant zich de moeijelijkheden niet ontveinsde, welke, ook met
het oog op de nieuwe bewapening der troepen en de daarmede gepaard gaande oefeningsmethode,
aan de organisatie van eene groote strijdmagt in een betrekkelijk kort tijdsbestek
verbonden waren, verzekerde hijnogtans, op mijne tot hem gerigte pertinente vraag, uiterlijk
ultimo Maart a. s. zeker, maar zoo mogelijk vóór dat tijdstip de expeditie te kunnen doen
vertrekken.
Met betrekking tot de talrijkheid onzer strijdmagt, wenschte de generaal KEOESEN , bij
de volkomen onbekendheid met de getalsterkte van den vijand, de expeditie zoodanig zamengesteld
te zien, dat een échec onzerzijds niet ligt mogelijk zij. Daartoe acht hij de volgende
organisatie voldoende:
drie bataillons infanterie van het leger, uitmakende p. m. 1800 man;
één bataillon barisans van Madura p. m. 600 a 800 man;
één halve batterij getrokken vierponders, en een halve batterij berghouwitsers met acht
mortieren;
één compagnie sappeurs, p. m. 120 man, en, zoo dit niet te veel plaats vordert, één
detachement cavallerie van vijftig paarden;
voorts een duizendtal dwangarbeiders of vrije koelies, en voorloopig voor twee maanden vivres.
Yan de diensten der barisans van Madura zoude de legerkommandant thans partij willen
zien trekken, ten einde dat element later welligt met meer voordeel te kunnen benuttigen,
wanneer onverhoopt de zending naar Lombok, bedoeld aan het slot van dezen brief, tot
verwikkelingen aldaar aanleiding mogt geven.
Overeenkomstig den wensch van den legerbevelhebber heb ik intusschen aan den resident
van Madura het volgend telegram doen rigten:
» Voor gewigtige onderneming zijn noodig zes a acht honderd man barisans, welke casu
quo uiterlijk vijftien Maart a. s. van Madura moeten vertrekken. Verzoeke onmiddellijk
telegrafisch antwoord, na zeer omzigtig onderzoek, en handel in overleg met kommandant
3de afdeeling".
In verband met zoo beduidende magtsontwikkeling, als boven is vermeld, achtte de
vlootvoogd eene zeemagt noodig van zes stoomschepen benevens eenige gouvernementsvaartuigen
en stoombarkassen. Tevens verklaarde hij zich bereid deze flotille te kommandeeren.
Na deze toelichting op krijgskundig gebied het kwestieuse punt nogmaals behandelende ,
bleek het dat alsnu al de aanwezigen zich geheel met mijn gevoelen konden vereenigen ,
om gelijktijdig met de zending van den Gouvernements-Commissaris de land- en zeemagt
tot de voorgestelde sterkte vereenigd te doen optreden.
Ik vermeen dat hier met de noodige klem en de meest mogelijke voortvarendheid behoort
te worden gehandeld, ten einde bij tijds vreemde invloeden en elementen uit Noordelijk-
Sumatra te weren. Daarvoor acht ik eene flinke magtsontwikkeling bepaald noodig.
In een vraagstuk van zooveel gewigt en zoo ver strekkende gevolgen , als het onderwerpelijke,
dient mijns inziens de financieele zijde, die hier mede ter sprake kwam, achter
te staan. Bovendien is het zeer twijfelachtig, of eene andere taktiek bij de uitkomst
blijken zou minder kostbaar te zijn.
De mogelijkheid bestaat nu — zoo niet de waarschijnlijkheid — dat Atjeh door eene
sterke magtsvertooning in vredelievende stemming gerake, terwijl ik mij overtuigd houd
dat zonder dat magtsvertoon het but stellig niet terstond — en misschien niet eens later
zal worden bereikt. Ik beschouw daarom de groote uitgaven, aan het eenstemmig goedgekeurd
plan verbonden , niet alleen dringend noodzakelijk, maar houd mij overtuigd dat
zij nog veel grooter uitgaven — bij later handelend optreden — zullen uitwinnen en
menschenlevens zullen sparen.
Met voordacht heb ik bij dit punt een poos stilgestaan , omdat het vereenigd optreden
van land- en zeemagt eene afwijking daarstelt van het daaromtrent voorkomende in Uwer
Excellentie's voormeld telegram.
Vervolgens stelde ik de vraag aan wien de politieke leiding der onderwerpelijke aangelegenheid
behoort te worden opgedragen?

75
Algemeen werd 's Kaads Vice-President, de heer F. N. NIEUWENHUYZEN , als de aangewezen
persoon bij uitnemendheid daarvoor beschouwd.
Dit was reeds mijnt meening, toen ik mij, nog vóór de ontvangst van Uwer Excellentie's
meergemeld telegram, ter zake met dien hooggeplaatsten landsdienaar onderhield, en hem
tot eene taak van zooveel gewigt en omvang al voort volkomen bereid bevond.
Sedert echter was mijne aandacht gevallen op de beslissing des Konings, medegedeeld
bij de ministerieele depêche van 24 Augustus 1859, la. A 14/ n°. 11, Kabinet, namelijk
dat artikel 36 van het Regeringsreglement niet toelaat dat de daarin bedoelde bijzondere
commissien en zendingen aan den Vice-President van den Raad van Nederlandsch-Indie
worden opgedragen , en dat de Koning verlangt, dat dit artikel toekomstig volgens die
uitlegging worde toegepast.
Met deze beslissing zoude derhalve de bovenbedoelde opdragt aan den heer NIEUWENHUYZEN
in strijd zijn.
Evenwel meende men de aandacht te moeten vestigen op de strekking van Uwer Excellentie's
telegram, waarbij — immers met voorkennis van Ministerraad en Koning — aan
het slot de vraag werd geopperd of onder de tegenwoordige omstandigheden 's Raads Vice-
President niet de meest gewenschte commissaris zoude zijn. Sloot dit — zoo werd gevraagd
— niet in zich eene zekere bevoegdheid, om ten deze van 's Koning voormelde
beslissing af te wijken ?
Hoezeer voor deze opvatting volgens aller meening wel eenige grond bestaat, vond men
het nogtans met mij voorzigtig ter zake vooraf bij Uwe Excellentie door middel van de
telegraaf inlichting te vragen. Dit is geschied bij mijn cijfertelegram van 22 dezer, geëxpedieerd
van Buitenzorg des morgens te zeven ure, en luidende:
» Raad van Nederlandsch-Indie te Batavia is door mij gepresideerd. Generaal en Admiraal
present. Eenstemmig is op mijn voorstel besloten zoo spoedig mogelijk Commissaris met
vier bataillons naar Atjeh te zenden met ultimatum ons als souverein te erkennen of oorlog.
Wij moeten Amerika met fait accompli ontvangen. Vice-President is de man. Wil bezwaar
ministerieele dépêche 24 Augustus 1859 opheffen. Wil zenden per het Suezkanaal
nog twee flinke stoomschepen boven die in uw telegram. Koopman nog drie maanden
onbruikbaar. Toestand marine treurig".
Het onderwerpelijke bezwaar is inmiddels opgeheven door Uwer Excellentie's telegram
van 23 dezer.
Op mijne vraag, aan welken hoofdofficier de leiding der militaire aangelegenheden behoort
te worden opgedragen , deelde de legerkommandant mede , dat, zoo niet de benoemde
luitenant-generaal N. H. W. S. WHITTON met 1°. April aanstaande het kommando over het
Indisch leger moest aanvaarden, zeer zeker aan dien generaal-officier de leiding der militaire
operatien behoorde te worden toevertrouwd. In de gegeven omstandigheden echter meende de
generaal KEOESEN den benoemden generaal-majoor J. H. R. KÓ'HLER , thans militair kommandant
ter Sumatra's Westkust, als een kundig en ervaren krijgsoverste voor die zwaarwigtige
taak te moeten aanbevelen.
Evenmin als de overige adviseurs, had ik hiertegen eenige bedenking, terwijl ook de
Vice-President, als vermoedelijke commissaris, zich met die keuze volkomen vereenigde.
Minder eenstemmig dacht men omtrent de gewigtige vraag, wie het bevel over de
geheele expeditie zou voeren? In 't bijzonder waren 't de Kommandanten der zee- en
landmagt, die elkander op dit punt bestreden, en ieder hunner zijne meening volhield: de
eerstgenoemde, dat de bevelvoerende officier der marine, de laatstgemelde dat de generaal
der troepen de algemeene leiding in handen diende te hebben.
Tegenover deze meeningen vond aanvankelijk bij de overige adviseurs het denkbeeld
ingang, om het kommando gedurende den overtogt der troepen op te dragen aan den
bevelvoerenden marine-officier, die het bij of na de landing der troepen zou overdragen aan
den kommandant der militaire expeditie; doch dit denkbeeld werd even ras weder losgelaten,
nadat de Kommandanten der land- en zeemagt, mijns inziens teregt, hadden aangetoond,
dat zoodanige transactie ligt tot conflicten zou kunnen leiden.
Als mijn gevoelen gaf ik alsnu te kennen, dat omtrent dit cardinale punt geen twijfel hoegenaamd
mogt bestaan, wijl verdeeldheid van gezag noodlottige gevolgen zou kunnen hebben

76
Met de genoemde Kommandanten kwam het mij voor, dat het oppergezag der militaire
aangelegenheden zich in handen van één en denzelfden persoon moest bevinden, en nu
stelde ik aan de vergadering — ter beëindiging der discussie — do volgende thesis voor:
Het is rationeel dat het oppergezag worde toevertrouwd aan den kommandant van het
wapen (land- of zeemagt), dat in de voorgenomen expeditie de hoofdrol moet vervullen,
dus in casu de kommandant der landmagt.
Met uitzondering van den Vice-Admiraal, was men eenparig van gevoelen, dat het zwaartepunt
hier bij het leger berustte. Dienvolgens werd besloten het kommando over de
expeditie c. q. op te dragen aan den generaal-majoor KÖHLEK , die door den legerkommandant
tijdig herwaarts zou worden opgeroepen.
Dat de Vice-Admiraal, tengevolge van deze beslissing, vermeende zijn aanbod, om zich
aan het hoofd der flotille te stellen, te moeten terugtrekken, achtte men volkomen gewettigd.
Hulde brengende aan zijn aanvankelijk aanbod, verzocht ik alsnu den vlootvoogd een
hoofdofficier der marine te willen aanwijzen, die zijns inziens de volkomen geschiktheid
bezit voor het bevel over de maritieme magt.
Zijne keuze viel onmiddellijk op den kapitein ter-zee J. F. KOOPMAN, adjudant des Konings
in buitengewone dienst, den oudste in rang van de in Nederlandsch-Indie aanwezige hoofdofficieren
der marine, die Atjeh meer bezocht; — eene keuze, waarmede de vergadering
zich volkomen vereenigde.
Dit is in korte trekken het resultaat der beraadslagingen over een vraagstuk, van welks
bijzonder gewigt de geheele vergadering ten volle doordrongen was.
Den Kommandanten van de land- en zeemagt verzocht ik, al voort die maatregelen te,
nemen en te doen nemen welke in 't belang der expeditie noodig mogten zijn, terwijl ik
hun in 't bijzonder aanbeval de meest mogelijke voortvarendheid en stiptheid ten deze te
betrachten, en in 't algemeen de noodzakelijkheid aantoonde om de zaak — althans haar
doel en hare eindbestemming — geheim te houden.
Bij herhaling heb ik daarna nog bij den legerkommandant op den meesten spoed aangedrongen
en doen aandringen, daar het welslagen der expeditie mijns inziens grootendeels
— zoo niet geheel — daarvan afhangt.
Intusschen ontving ik met de mailboot, die den 23sten dezer ter reede Batavia aankwam
, het met de bijlagen in afschrift hiernevensgaand rapport van den Consul-generaal
READ van den 20sten te voren, n°. 25, waarin het verraad van Atjeh wordt bevestigd.
Ik althans twijfel niet aan de juistheid van het berigt van den Consul-generaal, zoomin
als deze het zelf doet. De brief aan den Sultan van Turkije en de zending naar den heer
THIERS versterken zoo mogelijk mijne overtuiging. Op mathematische zekerheid kan ik niet
wachten.
De kennisname dier bescheiden heeft dus geen wijziging gebragt in mijn oordeel omtrent
de noodzakelijkheid der expeditie. Ze is eene uitgemaakte zaak, zelfs al mogt de verzekering
worden ontvangen dat het Amerikaansch Gouvernement — van het Italiaansche
is, zoo als uit de van Uwe Excellentie ontvangen berigten blijkt, waarschijnlijk niets te
vreezen , — zich van alle inmenging ten opzigte van Atjeh zal onthouden.
Aan de dubbelzinnige politiek toch van Atjeh jegens het Nederlandsch gouvernement
dient een eind te komen. Dat rijk blijft ons zwak punt, wat Sumatra betreft. Zoo lang
het onze souvereiniteit niet erkent, blijft vreemde tusschenkomst ons als 't zwaard van
Damocles bedreigen. Eene missie — en wel zoo spoedig mogelijk — blijft noodig om,
als 't kan, ons doel langs vredelievenden weg te bereiken. Van het welslagen dier zending
hangt alles af. Door vier bataillons gesteund, is dat succes nagenoeg zeker; — zonder die
militaire vertooning is 't bijna zeker dat Atjeh de zaak slepende zal houden , in afwachting
van vreemde tusschenkomst. Er zouden derhalve later toch troepen derwaarts gezonden
moeten worden, maar dan welligt te laat! Het fait-accompli is 't eenig redmiddel, en het
wordt door 't gepleegd verraad en bij de vijandige gezindheid, welke Atjeh ons voortdurend
betoont, — zelfs volgens de eigen verklaring der gezanten omtrent de regeringspartij
, — volkomen geregtvaardigd. Nederland kan zijn bestaan op- en rustig bezit van
Sumatra niet langer afhankelijk stellen van de luimen van een ons vijandigen staat aldaar.
Atjeh heeft den teerling geworpen.

77
Onze waardigheid gebiedt een krachtig optreden, zoowel tegenover het buitenland, als
tegenover onze eigene bezittingen, die ons met oplettende blikken gadeslaan.
Die het doel wil, moet ook de middelen willen, waar die geoorloofd, ja gewettigd zijn
door het regt van zelfbehoud. De geldelijke opofferingen kunnen ons, gelijk ik boven
reeds zeide, schatten en menschenlevens sparen.
Op deze gronden vermeen ik te moeten volharden bij de eenmaal genomen beslissing.
Hiervan, en van den inhoud van Uwer Excellentie's telegram van 23 dezer betreffende
de opheffing van bet bezwaar tegen de zending van 'sRaads Vice-President, heb ik den
Raad van Nederlandsch-Indie en den Kommandanten van de land-en zeemagt kennis gegeven.
Om zooveel mogelijk te voorkomen dat de zaak ruchtbaarheid erlange, heb ik den
redacteurs en uitgevers der verschillende particuliere bladen in Nederlandsch-Indie doen
verzoeken, in 'slands belang alle geruchten of berigten omtrent eene aanstaande expeditie
onvermeld te laten. Voorts heb ik den chef der telegrafie uitgenoodigd, om alle particuliere
telegrammen naar bet buitenland, waarin van de expeditie naar Atjeh gewag wordt
gemaakt, te weigeren (art. 19 van Staatsblad 1871, n°. 19).
De zaak is toch bekend, maar ze wordt nu ten minste niet in 't publiek bediscussieerd.
De heeren NETSCHER , SCHIFF en VON DE WALL en de Consul-generaal READ worden met
de voorgenomen plannen in wetenschap gesteld, terwijl ik verder bedacht blijf op al, wat
de goede uitvoering dezer gewigtige onderneming bevorderlijk kan zijn.
Mij voorloopig tot bovenstaande mededeelingen bepalende, stel ik mij voor Uwer Excellentie,
geregeld en tot in de minste bijzonderheden op de hoogte te houden van den verderen
loop der Atjehsche aangelegenheden.
Ik voeg hierbij afschriften van al de te dezer zake gewisselde telegrammen en van de
missive van den legerkommandant van den 23sten dezer, 1». N. geheim, houdende—naar •
aanleiding van art. 12 der instructie, vastgesteld bij Koninklijk besluit van 16 Julij 1860
n 3
. 43, mededeeling, dat de verwijdering der expeditionaire troepen naar Atjeh geen
nadeeligen invloed zal uitoefenen op het behoud of de verdediging van het eiland Java.
Ten slotte mag ik niet onvermeld laten, dat in de buitengewone vergadering, op
voorstel van het raadslid den heer H. M. ANDRÉE WILTENS , nog werd besloten de politieke
zending van den resident P. L. VAN BLOEMEN WAANDERS naar Lombok, bedoeld bij mijne
depêche van 11 dezer, n°. 9/ K L. geheim, voorloopig uit te stellen in verband met de
voorgenomen expeditie naar Atjeh.
De hiervoor gevorderde buitengewone magtsontwikkeling toch maakt het ten zeerste
raadzaam onze strijdkrachten te concentreeren, en derhalve zooveel mogelijk verwikkelingen
elders te voorkomen.
Van deze beslissing heb ik den heer BLOEMEN WAANDERS per telegraaf kennis gegeven.
Be Consul-Generaal te Singapore aan
den Algemeenen Secretaris van het
Gouvernement van Nederlandsch-
Indie.
N°. 25.
Be Gouverneur-Generaal van Nederlandsch-Indie,
B IJ L A Gr E.
(get.) J. LOUDON.
SINGAPORE, 20 Februarij 1873.
Sedert mijne terugkomst van Bangkok op 13 dezer, heb ik de navolgende informatien
ontvangen, welke ik voor het Nederlandsch-Indisch Gouvernement van het hoogste belang acht.

78
Mijn berigtgever is TONQKOE MOHAMAD ARIFFIN van Moko Moko op Sumatra, wien ik
gedurende de laatste tien jaren bij verschillende gelegenheden zekeren bijstand verleend heb,
voor welke diensten hij, naar ik geloof, mij thans zijne dankbaarheid wil betoonen; zoodat
ik geene redenen heb zijne mededeelingen in twijfel te trekken.
Naar bet schijnt hebben de Atjehsche gezanten gedurende hun verblijf alhier zich tot de
consuls van Amerika en Italië gewend, voorzien van een' brief van den Sultan, geadresseerd
zoowel aan den consul van Frankrijk als aan dien van Amerika en Italië, waarin
hulp verzocht werd, ten einde Atjeh tegen de verdrukkingen der gehate Nederlanders te beschermen,
terwijl tevens daarin het aanbod gedaan werd om met die respectieve mogendheden
tractaten te sluiten.
Mijn berigtgever is, zooals hij voorgeeft, door zijn huwelijk verwant met den Sultan
van Atjeh, en was tegenwoordig bij het bezoek van de gezanten aan den Amerikaanschen
en Italiaanschen consul-
Den 26sten Januarij des avonds te 9 ure kwamen zij bij den Amerikaanschen consul,
die het gezantschap met alle beleefdheid ontving en beloofde onmiddellijk aan admiraal
JENKINS in China te zullen schrijven. Vóór hun vertrek werd den gezanten een brief voor
den Sultan overhandigd, benevens concept van een tractaat, bestaande uit twaalf artikelen,
hetwelk de Sultan van Atjeh verzocht werd te teekenen en daarna naar Singapore terug
te zenden.
Naar hetgeen ik verder vernam, waren de twee partijen overeengekomen dat een Amerikaansch
oorlogschip binnen den tijd van ongeveer twee maanden Atjeh zoude bezoeken.
De Amerikaansche Consul vroeg mijn'' berigtgever uitdrukkelijk of hij mij kende, en beval
hem, op zijn ontkennend antwoord, de stiptste geheimhouding aan.
Den volgenden dag, 27 Januarij, des morgens 11 uur, maakten zij hunne opwachting
bij den Italiaanschen Consul, die zijne sympathie voor den Sultan te kennen gaf, en zich
bereid verklaarde zijn Gouvernement de noodige mededeelingen te doen, zoodra hij in bezit
was van een' specialen brief van den Sultan voor Z. M. den Koning van Italië.
Intusschen bevindt zich hier ter plaatse kapitein RACCHIA, de diplomatieke agent van
Italië in 't Oosten, die met mij per zelfde gelegenheid van Siam terugkeerde.
Hij deelde mij mede met de Fransche mailboot naar Japan te zullen gaan, doch sedert
schijnt hij van voornemen veranderd. Dagelijks worden hier twee Italiaansche oorlogschepen
verwacht, welke volgens kapitein RACCHIA'S mededeeling de noord-oostkust van
Borneo zouden bezoeken, om te trachten eene concessie voor grondgebied in de nabijheid
van Maludubaai te verkrijgen; thans echter zoude de bestemming dier schepen kunnen
veranderd worden, en kapitein RACCHIA het plan vormen daarmede naar Atjeh te gaan ,
daar het Italiaansch Gouvernement een »pied a terre" in deze gewesten zoekt, en Poeloe-
Way welligt aan het doel zoude beantwoorden.
Ingesloten bied ik U Hoogedel Gestr. afschriften der telegrammen, aan, welke ik Zijne
Excellentie den Gouverneur-Generaal omtrent dit belangrijk onderwerp heb doen toekomen.
Den resident van Riouw heb ik de noodige inlichtingen gegeven en TONGKOE MOHAMAD
ARIFFIN opgezonden om Z. Hoogedel Gestr. van alle bijzonderheden betreffende deze intrigues
deelgenoot te maken. Tevens voeg ik hierbij een' door TONGKOE MOHAMAD ARIFFIN aan
mij gerigten brief, welks inhoud het hierin verhandelde gedeeltelijk zal bevestigen.
De stoomer Patty, gezagvoerder ROURA , arriveerde alhier den lOden dezer van Rangoon,
en zal morgen de reis retour via Penang aanvaarden. Deze gezagvoerder ROURA is dezelfde
persoon die in de Atjehsche intrigues gemengd is.
Naar men mij heeft medegedeeld, hebben de gezanten zich niet bij het Fransche of
Duitsche consulaat vervoegd.
Het Duitsche oorlogschip Nymphe is in onze haven, wachtende naar men zegt op brieven
enz. van China.
De Consul-Generaal der Nederlanden,
(w. g.) READ.

2. Se Gouverneur-Generaal aan
den Minister van Koloniën.
GEHEIM.
N°. 14, La. R.
79
BUITENZORG , 4 Maart 1873.
Bij mijnen kabinetsbrief van 25 Februarij jl. n°. 13, la. P, zeer geheim, deelde ik Uwer
Excellentie het resultaat mede van het besprokene in de buitengewone vergadering van den
Raad van Nederlandsch-Indie van den 21sten te voren, met betrekking tot onze jegens
Atjeh verder aan te nemen gedragslijn.
Sedert ontving ik van eene belangstellende zijde de vertrouwelijke mededeeling, dat bij
een der aanzienlijkste handelshuizen te Batavia een telegram was ontvangen, het berigt
bevattende , dat het Gouvernement der Vereenigde Staten van Noord-Amerika den kommandant
der in de Chinesche wateren aanwezige Amerikaansche vloot, welke zich vermoedelijk
voor Hongkong bevond, had gelast zich onverwijld naar Atjeh te begeven.
Mij kwam dit berigt niet geheel onwaarschijnlijk voor, vermits ons tot dusver wel van
de zijde van Italië, maar nog niet van den kant van Amerika onthouding in het Atjehsche
vraagstuk was toegezegd.
In elk geval achtte ik het raadzaam eene buitengewone vergadering van den Raad van
Nederlandsch-Indie te beleggen, ten einde gezamenlijk te beraadslagen, welke maatregelen
ten deze nader behoorden te worden genomen.
De vergadering, bijgewoond door de Kommandanten der land- en zeemagt, heeft den 2den
dezer onder mijn voorzitterschap plaats gehad.
Nadat ik de aanwezigen met het doel dezer zitting had bekend gemaakt, stelde ik de
vraag, of het bovenbedoeld gerucht wijziging zou moeten brengen in de eenmaal aangenomen
beslissing, dat de Gouvernements-Commissaris voor Atjeh, de heer NIEUWENHUYZEN ,
gezamenlijk met de aangeduide strijdmagt derwaarts zou vertrekken, en zoo ja, of z~u
moeten worden teruggekomen op het aanvankelijk geopperd denkbeeld-, dat de Gouvernements-Commissaris
zoo spoedig mogelijk dient vooruit te gaan , om de Amerikanen vóór te zijn.
Als mijne meening gaf ik ook thans weder te kennen, dat er met de meest mogelijke
voortvarendheid behoorde te worden gehandeld. Van 't grootste belang achtte ik 't, dat de
Gouvernements-Commissaris de Amerikanen vóór was, om met meer vrijheid en klem aan
Atjeh onze eischen te stellen, en hen voor een fait accompli te plaatsen, nameltjk eene
oorlogsverklaring, als Atjeh ons ultimatum mogt verwerpen.
Voorts achtte ik het noodig er in 't bijzonder nog de aandacht op te vestigen , dat thans,
bij den gevorderden spoed, — die ons belet den heer NIEUWENHUYZEN van de noodige strijdkrachten
te doen vergezellen , — de zaak meer uit een volkenregtelijk oogpunt moest
worden beschouwd. Mogt Amerika vóór onze komst met Atjeh feitelijk betrekkingen
hebben aangeknoopt, dan zouden zij ons in regten vóór zijn, terwijl in het omgekeerde
geval, wanneer wij vóór de komst der Amerikanen den Sultan onze eischen hebben gesteld,
het voordeel geheel aan onze zijde zou zijn. Er zoude dan voor ons een regtstoestand
geboren zijn, welke niet kan worden weggecijferd. En nu opperde ik deze vraag: zoo wij
Amerika voor het bovenbedoeld fait accompli hebben geplaatst, zou die mogendheid dan
met eenig regt tusschen beide treden? Algemeen werd die vraag ontkennend beantwoord.
Men vroeg nu: indien de Gouvernements-Commissaris ten spoedigste vertrekt met het
drie- of viertal beschikbare bodems, is 't dan in geval eener oorlogsverklaring wel noodig
dat men met die maritieme magt al dadelijk overga tot het plegen van vijandelijkheden ?
Met een beroep op de geschiedenis o. a. van den jongsten krijg tusschen Frankrijk en

80
Duitschland meende ik op het tweede gedeelte dier vraag een ontkennend antwoord te
moeten laten volgen.
Na de onmiddellijke eischen eener oorlogsverklaring , ook in verband met 't geen ORTOLAN
en WHEATON daaromtrent uitspreken, eene wijl te hebben in beschouwing genomen, en
na van den Vlootvoogd de herhaalde verzekering te hebben ontvangen , dat de Amerikaansche
vloot c. q. een viertal weken zoude noodig hebben om van Hongkong naar Atjeh
te stoomen, maakte ik aan de uitvoerige discussies een einde, door de volgende oplossingin
overweging te geven: Wanneer den 7den dezer nog geen antwoord van Uwe Excellentie
mogt zijn ontvangen op mijn telegram van den 2den te voren om inlichtingen nopens
het bovenbedoeld gerucht, vertrekt de Gouvernements-Commissaris den 8sten met twee
schepen, namelijk de Citadel van Antwerpen en de Siak, van hier naar Poeloe Pinang,
na zich vooraf zoo kort mogelijk te Riouw en Singapore met den resident SCHIFF en den
Consul-Generaal READ te hebben in verbinding gesteld in het meeste belang zijner zending.
Te Poeloe Pinang neemt de Commissaris het aldaar aanwezig tot zijn gevolg behoorend
personeel op, waarna hij met twee andere vaartuigen, de Coehoorn en de Marnix, versterkt
, naar Atjeh vertrekt, den Sultan opening van zaken doet, een ultimatum stelt,
en bij weigering van dezen om onze souvereiniteit te erkennen , den oorlog verklaart, met
drie schepen naar Poeloe Pinang terugkeert om er de komst der expeditie af te wachten ,
terwijl het vierde vaartuig voor Atjeh blijft kruisen, om, bij onverhoopte komst van
oorlogsbodems onder vreemde vlag, den betrokken bevelhebber mede te deelsn dat wij met
gemeld rijk in oorlog zijn, en hem te verzoeken geene betrekkingen met hetzelve aan te knoopen.
Intusschen gaan hier de voorbereidende maatregelen voor de expeditie voort, vermits nu
minder kansen bestaan voor eene vredelievende oplossing, en de expeditie met 't oog op
den moesson c. q. in deze maand moet vertrekken.
Dit plan wordt eenstemmig goedgekeurd en dienovereenkomstig besloten.
Bij het bespreken der voor den Gouvernements-Commissaris te ontwerpen instructie,
deelde ik als mijn pertinent gevoelen mede, dat het mij alleen te doen was om Atjeh onze
souvereiniteit te doen erkennen, en daardoor vreemden invloed van Sumatra te weren, met
andere woorden om het buitenland buiten onze zaken te houden. Bestaat er eenige kans
op toegeven van de zijde van Atjeh, dan zoude die mijns inziens geheel verspeeld worden
door zwaardere eischen te stellen. Erkent Atjeh ons oppergezag, dan zijn wij tegenover
het buitenland gedekt, en ons but is voorloopig bereikt, al moeten wij dan ook later welligt
nog eens in aanraking of conflict met dat rijk komen. Weigert daarentegen Atjeh aan
onzen eisch te voldoen, dan verandert de zaak van aard, en kunnen wij, wanneer eenmaal
de wapenen ontbloot zijn, zwaarder voorwaarden stellen. Hoe 't zij, wil men demogelijkheid
van vredelievende oplossing niet geheel verspelen, dan dienen de voorwaarden zoo
weinige en aannemelijk mogelijk te zijn; zij dienen zich tot de onvermijdelijk noodzakelijke
te bepalen.
Dat de Raad van Nederlandsch-Indie het ook in dit opzigt met mij eens is, zal Uwer
Excellentie blijken uit zijn advies van den 3den dezer, n°. 1, het welk ik de eer heb in
afschrift hiernevens aan te bieden met mijn besluit van heden, K R , zeer geheim, waarbij
de voet, waarop de zending des heeren NIEUWENHUYZEN berust, geregeld, en zijne instructie
vastgesteld is.
Ook van de sedert mijn kabinetsschrijven van 25 Februarij jl., n°. 15 KG, zeer geheim,
gewisselde bescheiden en telegrammen betreffende de Atjehsche zaak, waaronder het rapport
van den resident van Riouw van 24 Februarij, la. W 4
geheim en bijlagen, voeg ik
afschriften hierbij.
De Gouverneur-Generaal van Nederlandsch-Indie,
{(jet.) J. LOUDON.

a. Instructie voor den Gouvernements-
Commissaris voor Atjeh.
81
B IJ L A G E N.
In aanmerking nemende:
dat het bij herhaling gebleken is dat de bestuurders van Atjeh de ernstige voornemens en
welwillende bedoelingen miskend hebben, door het Nederlandsen Gouvernement betoond om
de onderlinge vijandelijkheden, welke zeer ten nadeele der algemeene belangen van handel
en scheepvaart strekken , in de aan gemeld rijk onderhoorige staatjes te keeren, en eene
goed geregelde verstandhouding tot dat Gouvernement in 't leven te roepen, en dat zij de
deswege gedane dringende vertoogen hebben in den wind geslagen;
dat zij onlangs met vijandige bedoelingen te Singapore de tusschenkomst van buitenlandsche
mogendheden tegen het Nederlandsch Gouvernement hebben ingeroepen, bij monde van
dezelfde gezanten , die onder het masker van vriendschap en goede trouw naar Riouw waren
afgevaardigd , om aan den resident van dat gewest, van wien zij bescherming ondervonden,
uitstel te vragen van de politieke zending bedoeld bij het geheim besluit van 31 Augustus
1872, la. H 2
;
dat de bestuurders van Atjeh door zoodanige handelingen artikel 1 der op 30 Maart 1857
met dat rijk gesloten overeenkomst van vrede, vriendschap en handel hebben geschonden,
en het overtuigend gebleken is dat op hunne goede trouw geen staat kan worden gemaakt;
dat het voor Nederland's bestaan op- en rustig bezit van Sumatra, en met het oog op
de belangen welke het Gouvernement op dat eiland en in den Indischen Archipel in 't algemeen
te behartigen heeft, dringend noodzakelijk is om aan den overmoed en de dubbelzinnige
staatkunde van de bestuurders van Atjeh voor goed een eind te maken;
zoo is , met intrekking van voorschreven zending, bij het Gouvernements-besluit van 4
Maart 1873, la. R. geheim, aan den heer F. N. NIEUWENHUIZEN , Vice-President van den
Raad van Nederlandsch-Indie , opgedragen om zich naar Atjeh te begeven, met het doel
om aan de bestuurders van dat rijk opheldering te vragen van hun trouweloos gedrag, en
van hen te eischen de erkenning der opperheerschappij van Nederland.
Artikel 1.
De Gouvernements-Commissaris begeeft zich den .... Maart 1873 met Zr. Ms. stoomschip
Citadel van Antwerpen en gevolgd door het vaartuig der Gouvernements-marine Siak
eerst naar Riouw en daarna naar Singapore, ten einde zich met den resident van voormeld
gewest en den Consul-generaal READ in het meeste belang zijner zending te onderhouden.
Daarna vervolgt hij met de beide genoemde bodems en de stoomschepen Coehoorn en
Marnix den togt naar Poeloe-Pinang om van daar zijne reis naar Atjeh te vervolgen.
Artikel 2. "•
Ter reede van Atjeh aangekomen, geeft de Commissaris, met inachtneming der noodige
formaliteiten , aan den Sultan van dat rijk kennis van de reden zijner komst.
Dit geschiedt bij een document, waarin opheldering wordt gevraagd omtrent het dubbelzinnig
gedrag door de Atjehsche gezanten te Singapore betoond, het verraderlijke daarvan op
ernstige wijze wordt aangetoond en verder medegedeeld, dat het Gouvernement met het
oog op de roeping welke het op het eiland Sumatra te vervullen, en de belangen welke
het in 't algemeen te behartigen heeft, dergelijke politiek niet langer kan dulden en mitsdien
van hem, Sultan, eischt dat hij binnen den tijd van 24 uren na ontvangst van voormeld
document het oppergezag van Nederland erkenne.
Artikel 3.
Indien de Sultan aan dien eisch gehoor geeft, doet de Gouvernements-Commissaris daarvan
eene acte in triplo opmaken, waarna door dezen met inachtneming der noodige formali-
11

82
teiten , krachtens magtiging en onder nadere goedkeuring van den Gouverneur Generaal,
wordt overgegaan tot de aanvaarding der souvereiniteit.
Artikel 4.
Wanneer de Sultan aan den bovenbedoelden eisch niet — of niet binnen den gestelden
termijn — onvoorwaardelijk voldoet, verklaart de Gouvernements-Commissaris hem bij een
gemotiveerd manifest namens het Gouvernement den oorlog.
Daarna keert de Gouvernements-Commissaris terug naar Poeloe-Pinang, van waar hij per
telegraaf den stand van zaken aan de Regering mededeelt en de expeditionaire magt
afwacht om gezamenlijk met haar weder naar Atjeh te stoomen.
Intusschen moeten de zee en omstreken van Atjeh bekruist blijven, om , bijaldien eene
vreemde Mogendheid zich met den Sultan in verbinding mogt komen stellen, met inachtneming
van de noodige étiquette en met vermijding van elke daad van vijandelijkheid jegens
haar, onze oorlogsverhouding tot gemeld rijk bloot te leggen.
Artikel 5.
Wanneer bij aankomst of gedurende het verblijf van den Gouvernements-Commissaris te
Atjeh eene vreemde magt aldaar aanwezig is of verschijnt, en met de bestuurders van dat
rijk onderhandelingen heeft aangeknoopt of wenscht aan te knoopen , zal de Gouvernements-
Commissaris daartegen krachtig protest aanteekenen, onder bekendstelling van de verhouding
waarin Atjeh tot het Nederlandsch-Indisch Gouvernement staat en van de reden zijner komst.
Daarna zal hij handelen zoo als hem het meest geraden voorkomt, met dien verstande
dat onmiddellijke conflicten met liet buitenland worden vermeden.
Artikel 6.
Wanneer het onverhoopt tot een oorlog met Atjeh mogt geraken en dat rijk voor onze
wapenen zwicht, zal de Gouvernements-Commissaris eenige meerdere eischen kunnen stellen.
Daarbij zal hij evenwel in het oog moeten houden, dat van eene vestiging-op of bezetting
van Atjeh vooralsnog geen sprake kan zijn.
Artikel 7.
De Gouvernements-Commissaris beslist:
a. ten aanzien van het al of niet voortduren van door de militaire overheden, bij aanraking
met de hoofden van het vijandige volk, verleende kortstondige wapenschorsingen;
b. ten aanzien van het sluiten van wapenstilstand;
c. ten aanzien van aangeboden wordende voorwaarden van onderwerping;
d. onder nadere goedkeuring van den Gouverneur-Generaal, ten aanzien van het al dan
niet voortduren van een af te kondigen embargo en blokkade, en
e. ten aanzien van alles, uitgezonderd het beleid der militaire operatien, wat op de
eindregeling der zaken direct of indirect van invloed kan zijn of door hem wordt beschouwd
als die strekking te hebben.
Artikel 8.
In alles wat de uitvoering zijner zending betreft, heeft de Gouvernements-Commissaris
ampele macht, en zijn alle autoriteiten, welke met hem in aanraking komen, aan hem
medewerking en gehoorzaamheid verschuldigd.
Artikel 9.
De Gouvernements-Commissaris zal bij zijne terugkomst te Batavia aan de Regering een
uitvoerig verslag omtrent zijne zending indienen, vergezeld van de noodige voorstellen ter
zake, en intusschen elke zich voordoende geschikte gelegenheid aangrijpen om haar op de
hoogte te stellen van den loop dier missie.

. De Resident van Riouw aan
den Gouverneur-Generaal.
(Extract.)
La. W 4
.
GEHEIM.
83
Riouw, 24 Februarij 1873.
Met referte aan mijn telegram van den 21sten jl., heb ik de eer Uwer Excellentie mede
te deelen, dat op den avond van den 20sten dezer omstreeks 7 uur zich bij mij aanmeldde
TONGKOE MOHAMAD ARIFFIN, mij overhandigende de beide in originali hierbij gaande particuliere
brieven van onzen Consul-generaal W. H. READ , de eene zonder dagteekening, de
andere van den 15den jl.
De inhoud dier brieven komt in substantie hierop neder, dat de Atjehsche gezanten,
tijdens zij met Zr. Ms. stoomschip Marnix te Singapore vertoefden met het doel om hunne
reeds te Riouw aangeknoopte onderhandelingen, tot het aankoopen op last des Sultans van
een stoomschip , te beëindigen , in strijd met de te Tandjong Pinang herhaaldelijk gegeven
plegtige verzekeringen hunner goede trouw en gezindheid om het Rijk van Atjeh te brengen
onder de souvereiniteit van het Nederlandsch-Indisch Gouvernement, bij de Italiaansche en
Amerikaansche consuls te Singapore hulp hebben gevraagd tegen ons oppergezag, en zelfs
met den Amerikaanschen consul een schema van een contract gemaakt en ter goedkeuring
door den Sultan medegenomen hebben.
De heer READ zegt, dat het aankoopen van een stoomschip slechts een voorwendsel was
om hun verblijf te Singapore te rekken. Dit is niet juist. Daar hebben inderdaad langdurige
onderhandelingen dienaangaande plaats gehad, waarmede ik mij, als betreffende eene
zaak van geheel particulieren aard , niet heb ingelaten. (Vide mijne missive van 25 Januarij
jl. la. R 4
Geheim.) Zij zijn echter afgesprongen, doordien de borgen zich wegens
dc overdreven koopsom — 41 000 dollars — terugtrokken.
TONGKOE MOHAMAD ARIFFIN , sedert negen jaren met den heer READ bekend, dezelfde
over wien handelt het Gouvernemenüs-besluit van 16 October 1870, n°. 15, heeft zich bij
PANGLIMA TIBANG MOHAXMAD , dien hij vroeger te Atjeh heeft ontmoet, voorgedaan als een
getrouw helper, die niets met het Nederlandsch-Indisch Gouvernement uitstaande had.
Hij is kleinzoon van den toewankoe van Moko-Moko, gesproten uit het geslacht van
MENANGKABAU , en gehuwd geweest met een Atjehsche vrouw uit de omgeving van den
Sultan.
Nadat deze korten tijd ua het huwelijk was overleden, begaf hij zich wegens handelszaken
naar Singapore en huwde van nieuws met eene aanverwante van den bandhara van
Trengano, vertrok naar Engeland met geschenken van dien vorst, en is, na zijne terugkomst
te Singapore, in de omgeving van den toemongong van Djohor gebleven, altijd
hopende een betrekking te bekomen in de dienst van het Nederlandsch-Indisch Gouvernement.
ARIFFIN is een jongmensch van uitmuntende manieren, zeer intelligent, en spreekt en
schrijft vlot Engelsch.
Ik heb verschillende malen een langdurig onderhoud met hem gehad, en hetgeen hij
mij mededeelde kwam geheel overeen met hetgeen de heer READ mij schrijft.
Het brouillon, door den Amerikaanschen consul aan PANGLIMA TIBANG MOHAMAD medegegeven
om door den Sultan te worden goedgekeurd, heeft hij mij zakelijk medegedeeld,
en gaat hierbij, zooals ik het zelf uit zijn mond heb opgeteekend.
Hij verhaalde mij verder, dat de Amerikaansche consul een brief had geschreven aan
den Sultan, waarin hij dezen waarschuwde tegen het Nederlandsch Gouvernement, dat,
eenmaal de Indische rijken onder zijn beheer hebbende, hunne vorsten trapsgewijze verdreef.
Hij stelde mij voor om op eigene gelegenheid naar Atjeh te gaan, en steunende op het vertrou-

84' •
-wen dat de Atjehers in hem stellen, te trachten het door den Sultan casu quo goedgekeurde
Amerikaansche ontwerp-contract magtig te worden en het alsdan aan mij te overhandigen.
Ik heb dat afgeslagen met de opmerking, dat indien de Atjehsche gezanten ter kwader
trouw handelen, zulks niet mogt worden nagevolgd.
Intusschen, enz.
De resident van Mouw,
(tü. ff.) D. W. SCHIFF.
Brouillon van tractaat door den resident van Riouw overgelegd.
Art. 1.
Het Amerikaansch Gouvernement en de Sultan van Atjeh sluiten onverbrekelijk verbond
van vriendschap.
Art. 2.
Alle Amerikaansche schepen zullen in de Atjehsche havens dezelfde regten genieten als
die van Atjeh zeiven.
Art. 3.
De Sultan en zijne onderhoorige vorsten zullen den slavenhandel weren.
Art. 4.
De Sultan en zijne rijksgrooten verbinden zich om den noodigen grond af te staan tot
het oprigten van steenkolenloodsen.
Art. 5.
De Sultan en zijne rijksgrooten verbinden zich om in zijn rijk wegen te doen maken ,
zijnde het Amerikaansch Gouvernement bereid in de kosten daarvan te deelen.
Art. 6.
Wat betreft het heffen van in- en uitgaande regten , zullen schepen van andere natiën
zich behooren te houden aan den in Atjeh bestaanden hadat. Amerikaansche onderdanen
zullen 5°/ 0 minder betalen.
Art. 7.
De Amerikanen mogen gronden koopen en verkoopen , benevens de producten daarvan,
doch zullen 5°/„ minder tjoeké betalen.
Art. 8.
Het is den Amerikanen veroorloofd kerken en scholen op te rigten.
Art. 9.
Het Amerikaansch Gouvernement verbindt zich de Atjehsche dynastie en godsdienst te
zullen beschermen.

85
Art. 10.
Te Groot-Atjeh zal een Amerikaansch consul gevestigd zijn , met de bevoegdheid om
geschillen tusschen de Amerikanen te beregton.
Art. 11.
Het Amerikaansch Gouvernement zal den Sultan en zijne rijksgrooten bijstaan in geval
van vijandelijkheden, welke zich 't zij van buiten, 't zij van binnen mogten voordoen.
Art. 12.
Amerikaansche onderdanen worden overal in het rijk toegelaten , doch zullen , indien zij
zich niet houden aan het overeengekomene in dit contract, door den consul worden gestraft.
3. Be Gouverneur-Generaal aan
den Minister van Koloniën.
KABINET-GEHEIM.
N°. 17, la. W.
BUITENZORG, 14 Maart 1873.
Ten vervolge van mijne geheime Kabinetsmissive van 4 dezer, n°. 14, la. R, heb ik de
eer Uwer Excellentie in afschrift hierbij aan te bieden mijn geheim besluit van heden ,
l a
. V, houdende verdere beschikkingen ten aanzien der Atjehsche aangelegenheden.
Tevens voeg ik in afschrift hierbij de sedert de sluiting der laatste mailpakketten over
die aangelegenheden gewisselde telegrammen en verdere bescheiden.
Ik vestig Uwer Excellentie's aandacht in het bijzonder op de daaronder aanwezige aan
mij gerigte ofBcieuse brieven van den Consul-Generaal der Nederlanden te Singapore van
3 en 6 dezer, en op de Nederlandsche! vertalingen van drie van zekeren TONGKOE MOHAMAD
ARIFFIN, in de bijlagen vaak genoemd, afkomstige Maleische schrifturen, gemerkt las. A,
B en C.
Daaruit zal Uwe Excellentie op nieuw ontwaren, hoe dubbelzinnig of liever verraderlijk
de houding is, welke door Atjeh tegenover ons wordt aangenomen , en tevens de-kuiperijen
bloot gelegd vinden, welke door den Amerikaanschen consul te Singapore gepleegd zijn.
Ik vermeen de vraag geoorloofd, of dergelijke consulaire agenten geschikt zijn de goede
verstandhouding tusschen bevriende mogendheden te bewaren , en of het ontslag van den
tegenwoordigen Amerikaanschen consul te Singapore niet wenschelijk ware, om een heilzamen
invloed uit te oefenen en de handelsagenten aan te sporen, zich tot de uitoefening
van hunne eigenaardige functien te bepalen.
Die vraag ware welligt langs diplomatieken weg bij de Regering der Vereenigde Staten
voor te brengen.
Intusschen blijkt uit voormelde schrifturen op nieuw, hoe dringend noodzakelijk het is aan
het Atjehsche vraagstuk zoo spoedig mogelijk op afdoende wijze een einde te maken, opdat
Nederland zich niet nu of later plotseling tegenover het protectoraat van eene vreemde mogendheid
over Atjeh geplaatst zie.
Hieruit toch zouden allerlei groote moeijelijkheden en zelfs het verlies van Sumatra kunnen
voortvloeijen.
In overeenstemming met al de geraadpleegde adviseurs komt het mij voor dat geen

86
andere afdoende waarborg daartegen denkbaar is dan de eisch van souvereiniteit, zooals
ik Uwer Excellentie bij mijne telegrammen van 6, 9 en 12 dezer mededeelde.
Met het oog op het overwegend groot belang der zaak en op de omstandigheid dat elke
andere waarborg tegenover kuiperijen van Atjeh met vreemde mogendheden niets beteekent
en derhalve het ongestoord bezit van Sumatra voor ons bij voortduring zou worden bedreigd,
— heb ik uit innige overtuiging vermeend aan den eisch van souvereiniteit met
den meesten aandrang te moeten vasthouden. Nu kunnen wij nog dien eisch doen; bij
de steeds toenemende aanraking met- en inmenging van groote mogendheden is het de
vraag echter of dit nog lang het geval zal zijn.
Daarenboven blijkt uit de berigten van den heer READ, dat wij nu op den — althans
zedelijken — steun van Engeland kunnen rekenen.
Inmiddels heb ik echter den Gouvernements-Commissaris — die, zooals Uwe Excellentie
uit de overgelegde telegrammen zal ontwaren, op den 7den dezer met Zr. Ms. stoomschip
Citadel van Antwerpen en den gouvernements-stoomer Siak van Batavia is vertrokken,
gisteren te Singapore aangekomen en heden naar Pinang vertrokken is, — mededeeling
gedaan van Uwer Excellentie's laatst ontvangen telegram, onder toezegging van nadere
instructien omtrent den aan Atjeh te stellen eisch, na ontvangst van Uwer Excellentie's
antwoord op mijn telegram van 12 dezer.
Uit het in den afgeloopen nacht van Uwe Excellentie ontvangen telegram heb ik met
groote voldoening gezien, dat Uwe Excellentie het in de hoofdzaak met mij eens is, —
zij 't dan ook dat het mij duister blijft wat Uwe Excellentie bedoelt met de voldoening en
de waarborgen die ik eischen moet, — en dat tusschen ons alleen een verschil van vorm
en inleiding bestond. Zelfs te dien aanzien valt echter nog op te merken dat ik in mijne
telegrammen slechts het fond der zaak en niet den vorm heb behandeld en dat het niet
in mijne bedoeling kan liggen om met vertreding van alle vormen, zooals Uwe Excellentie
zich uitdrukt, de souvereiniteit ruw weg op den voorgrond te stellen.
Ik zal morgen aan den Commissaris NIEUWENHUYZEN te Pinang het volgende telegram zenden:
» Slotsom van nadere telegram men-wisseling met ministerie is:
»Souvereiniteit moet uitvloeisel zijn van onderhandelingen of van oorlog, maar kan
wegens indruk naar buiten niet als eerste eisch ruw weg (sic) op den voorgrond worden
gesteld.
» Wil mij terstond ontvangst van dit telegram melden."
Ten slotte moet ik nog een punt releveeren, namelijk dat van het vertraagd vertrek
van den Gouvernements-Commissaris.
De Citadel van Antwerpen vertrok eerst den 7den dezer van hier, niettegenstaande de
Kommandant der zeemagt reeds den 2den dezer door mij bij telegram was uitgenoodigd
om dat vaartuig tot dadelijk vertrek gereed te houden en niettegenstaande ik herhaaldelijk
op spoed had aangedrongen.
a. De Consul-Generaal READ aan
den Gouverneur-Generaal LOUDON.
(E x t r a c t).
My dear Excellency!
De Gouverneur-Generaal van Nederlandsch-Indie,
B IJ L A G E N.
(get.) J. LOUDON.
SINGAPORE, 3 March 1873.
In continuation of my report, it appears that the American consul sent for TUNKO

87
MOHAMAD ARIFFIN, and told him that he had heard from Batavia that an expedition was
being prepared to attack Acheen , and asked him to go to Acheen to warn the Sultan of
it. At the same time he gave him a letter as a sort of credential. This T enclose. It is not
of any great importance, beyond proving that the said consul is intriguing with the
Acheenese. I also forward copy of TÜNKO AEIFFIN'S letter to the resident of Riouw and the
heads of instruction given him by the consul, together with the plan of defence, which
the latter advised the Sultan to adopt. This will show the disposition of the said party to
make capital out of a very questionable project.
I had a long conversation yesterday with mr. BIRCH, the colonial secretary, and I communicated
confidentially to him what had transpired. He expressed great astonishment
and regret, and unhesitatingly blamed the consul's conduct.',
He said he was sure admiral JENKINS would also disapprove of it, and he added that he
did not think that England would allow any other nation than Holland to hold such an
important position as Acheen. He is to inform H. E. the Governor so soon as he returns
of what has occurred, and will see me afterwards on the subject.
He was of opinion that captain RACCHIA is straightforward and honest and that he has
no intention of interfering with places already occupied, and that it is understood that
Italy is to be guarded by the advice of England.
I should etc.
Believe me, etc.
b. Brief van TONGKOE MOHAMAD
ARIFFIN aan den resident van Mouw.
(Vertaling uit het Maleisch.)
A.
(Gewone inleiding.)
(to. g.) W. H. READ.
SINGAPORE, 3 Maart 1873.
In allen eerbied deel ik U mede dat ik op den lsten Maart 1873 den Consul van Amerika
ben gaan spreken.
In 1871 heeft het Engelsch Gouvernement een tractaat gesloten met het Nederlandsche,
waarbij Engeland het gezag over Sumatra aan Nederland overdroeg.
Ook heeft wijlen de Sultan MANTZOER in 1857 een contract gesloten met Z. E. den Gouverneur-Generaal
van Nederlandsch Indie.
Den Consul hierop wijzende, zeide ik dat het beter ware indien hij zich niet met de zaak
inliet. Hem zoude zulks slechts schade en mij moeijelijkheden kunnen berokkenen.
De Amerikaansche Consul antwoordde mij : » Een drietal dagen geleden ontving ik een
»telegram van een koopman te Batavia, waaruit blijkt dat het Nederlandsch-Indisch Gou-
» vernement het voornemen heeft om Atjeh met wapengeweld te nemen.
» Nu heb ik er aan gedacht U te verzoeken om naar Atjeh te gaan en voor mij een brief
»te brengen aan PANGLIMA TIBANG MOHAMAD. Gij kunt hem dan de zaak bekend maken.
»In mijnen brief zal ik echter die zaak niet behandelen. Gij gaat slechts te Atjeh handel
» drijven. Het ware toch mogelijk dat gij in de zee van Deli in handen vielt der Nederlandsche
» vaartuigen. Mij zoude het (behandelen der zaak) niet schaden, doch U zoude het welligt
» moeijelijkheid veroorzaken."
Hierbij ontvangt U een afschrift van den brief die voor PANGLIMA TIBANG MOHAMAD be­
stemd was. Ik heb hem ter hand gesteld aan den heer WILLEM HENRI READ , de geëerbiedigde
Consul-generaal der Nederlanden te Singapore.

88
Indien U mijn gevoelen verlangt te vernemen omtrent den weg die ingeslagen moet worden,
dit is , dat ik naar Atjeh ga om den brief aan PANOLIMA TIBANG MOHAMAD te overhandigen.
Ik zoude aan hem of aan den Sultan kunnen zeggen , dat hij mij spoedig een schriftelijk
bewijs moet geven , waarbij hij verklaart Atjeh aan het Nederlandsch-Indisch Gouvernement
over te geven, en verder zoude ik kunnen zeggen dat de Amerikaansche consul zich niet
met de zaak wenscht in te laten.
Ik 'vermeen met zekerheid zulk een schriftelijk bewijs te zullen erlangen vóór dat een
contract is gesloten.
Zondag jl. heb ik van iemand gehoord dat binnen vier dagen twee Italiaansche oorlogschepen
te Singapore zullen aankomen en dat de consul van Italië een tolk zoekt die
het Atjehsch of Maleisch spreekt.
Dit alles heb ik reeds den heer WILLEM HENRI READ, Consul-generaal der Nederlanden
te Singapore, medegedeeld.
Thans verwacht ik Uwe bevelen, hoe ik dien te handelen.
c. Instructie voor TONGKOE MO­
HAMAD ARIFFIN.
(Vertaling uit het Maleisch.)
B.
(to. ff.) T. M. ARIFFIN.
1°. Indien de Hollandsche oorlogschepen U mogten vatten, werp dan onmiddellijk dezen
met het zegel van den Amerikaanschen consul voorzienen brief in zee, opdat hij niet
valle in handen der Nederlanders.
2°. Wanneer gij in het rijk Atjeh zult zijn aangekomen, treed dan in overleg met
PANGLIMA TIBANG MOHAMAD en zend mij dan spoedig te Singapore eene geschreven magtiging,
want binnen een maand zal het Nederlandsch Gouvernement aan Atjeh den oorlogaandoen
en ik zoude admiraal JENKINS zeer spoedig uit Hongkong kunnen ontbieden.
3°. Indien het waar mogt zijn dat er een contract bestaat, dat gesloten werd tusschen
den overleden Sultan en het Nederlandsch Gouvernement, zend mij daarvan dan spoedig
afschrift.
4°. Indien de Nederlandsche oorlogschepen Atjeh mogten. aanvallen vóór de aankomst
van admiraal JENKINS , handel dan aldus:

89
d. De Amerikaansche consul te Singapore aan
den Sjabandar van Atjeh.
(Vertaling uit het maleisen.)
C.
(Gewone inleiding)
SINGAPORE , 1 Maart 1873.
Houder dezes is TONGKOE MOHAMAD ARIFFIN, die U in het rijk Atjeh komt bezoeken.
Hij heeft mij eenen brief gevraagd, die strekken moge in ons beider wederkeerig belang.
Zeer verlang ik dat U mij spoedig te Singapore zult kunnen komen bezoeken, en ik
hoop dat U even welvarende moogt zijn als ik.
(H'andteekening en wapen van den
Amerikaanschen Consul.)
e. De Consul-Generaal READ aan
den Gouverneur-Generaal LOUDON.
(Extract.)
My dear Excellency!
SINGAPORE, 6 March 1873.
1 am much obliged for your kind letter of the 26th , and am glad to find that, on the
information which had up to that time been placed in your hands, you approved of what
I had done.
I telegraphed to you this morning as follows: » Colonial secretary states that American
Consul indignantly denies treaty; declaring it an invention of ARIFFIN ; — merely advised
adoption similar measures to develop country; admits receiving joint letter to Consuls from
Sultan and frequent visits and conversations; acknowledges writing one letter but not
that sent you ; asks to confront ARIFFIN , which shall be done. American defense proves
Acheenese duplicity. Italians repudiate the scheme''.
I was fully prepared for this .... repudiation, but am not prepared to give it that
full confidence which the colonial secretary seems to think it deserves. The treaty never
was intended to be born in Singapore. The Consul suggested heads, or as he says gave
ad vice on certain points , and these, when put into shape, were to develop themselves
into a treaty, to which the Sultan's seal having been appended, the precious document
was to be sent back by special messenger to the Consul, who , was to
forward a copy to the admiral, another to "Washington and to sit complacently waiting replies.
Of course as Consul he could make no treaties; he might have been turned out if be
had. This is what he pleads in defense; — mais avec le ciel il y adesaccommodements,
and he thought he had made every thing very safe.
The perusal of the treaty as set forth in the Malay copy is convincing to me. No native
would or could from his own ideas have drawn up the various clauses 3,4,5,6,8,10 and 12.
The 9th clause is the most native and even that makes the case against the others stronger.
I have sent for TUNKO MOHAMAD ARIFFIN and shall place him before the Consul in the
colonial secretary's office, if possible, and I think the little note I sent you will be found
12

90
useful, as the Consul told Mr. BIRCH that he had only written one letter to the Atcheenese,
and that was to excuse himself from returning their call.
I have no wish to make a quarrel about the matter, or to worry the Consul; far from
it; his evidence fully substantiates the false dealing and. duplicity of the Acheenese and
the sooner they are brought to order the better. I hear they have been collecting arms
and ammunition for months and are determined to fight, but they may think better of it
when they see the force brought against them.
The Government here will do all it can to afford moral support, and will when requested
stop the export of arms and ammunition, but they can do nothing but then.
Admiral JENKINS' flagship the Hartford has arrived. He proceeds to China shortly. —
I do not think I have anything further to communicate by this opportunity.
The letter for rajah BEOOKE shall be forwarded by first opportunity.
Believe me, etc.
(w. g.) W. H. READ.
P.S. The Italians by the advice of captain RACCHIA will have nothing to do with
Acheen; so mr. BIECH tells me.

V
DIPLOMATIEKE STUKKEN.

1. De Minister van Buitenlandsche Zaken
aan Zr. Ms. Minister-Resident te Rome.
(Telegram).
'sGravenhage, 17 Februarij 1873.
Er bestaan op het oogenblik met Atjeh moeijelijkheden, waarover een overleg tusschen
ons en dat rijk aanhangig is. Met verbazing vernemen wij , dat middelerwijl een gezantschap
van Atjeh hulp gezocht heeft bij den Italiaanschen consul te Singapore en bij RACCHIA. Verzoek
der Italiaansche Regering dringend aan die personen bevelen tot onthouding te geven.
%. De Minister van Buitenlandsche Zaken aan
Zr. Ms. tijdelijken Zaakgelastigde te Rome.
C A B I N E T.
N°. 4/14.
(get.) GKRICKK.
18 Fêvrier 1873.
Des nouvelles regues par le telegraphe du Gouverneur-Général des Indes, au sujet des
affaires d'Atchin, m'ont mis dans le cas de vous charger par la même voie rapide d'appeler
1'attention du Gouvernement Italien sur 1'importance de recommander a ses agents dans
ces parages la modération et la réserve.
En attendant d'être informé du rósultat de votre démarche, je m'empresse de vous donner
quelques renseignements sur nos relations avec Atchin, pour que vous puissiez expliquer au
Gouvernement Italien les circonstances dans lesquelles nous nous adressons a lui.
Depuis trés longtemps déja le Gouvernement des Indes se trouve en relations politiques
avec 1'empire d'Atchin. Ces relations, qui ne sont pas sans intérêt pour la navigation commerciale
en général dans ces mers, ont été en 1824 1'objet d'un concert entre les Pays-Bas
et la Grande-Bretagne. Nous avons assumé a cette occasion la tache de veiller vis-a-vis
d'Atchin a la süreté du commerce et de la navigation, et fidèles a eet engagement nous
avons constamment exercé notre influence et nos moyens de controle dans ce but humanitaire
et civilisateur. Trés récemment encore nous nous sommes de nouveau entendus avec
la Grande Bretagne, pour qui cette question offre par la nature des choses un grand intérêt,
au sujet de notre action sur 1'empire Atchinois. Cette action, je n'ai guère besoin
de 1'expliquer, est tout a 1'avantage du commerce Européen, et le Gouvernement Britannique,
qui en est le meilleur juge, n'y prêterait certes paslamain, s'il en était autrement.
Pour quiconque connait ces contrées, il n'est toutefois pas étonnant qu'il se trouve en
Atchin un parti, inspiré par le fanatisme religieux musuiman , rétif a 1'influence Européenne,
et il est assez naturel que cette opposition se manifeste a raison de la crainte que lui donnent
les moyens de coërcition dont pourrait, au besoin, disposer celui qui exerce cette influence.
Heureusement qu'il y a aussi un autre parti, qui reconnait, par 1'expérience de contrées
voisines, les fruits bienfaisants d'ordre et de prospérité que notre autorité, même laouelle

94
ne se fait sentir qu'indirectement, apporte nécessairement a sa suite, et dontsefélicitedéja
tout le reste de 1'ile de Sumatra. De cette opposition cependant naissent quelquefois. des
conflits avec nous et dans ce moment nos relations avec Atchin s'en ressentent. Mais nous '
recherchions les moyens d'aplanir les difficultés qui s'étaient élevées, lorsque nous avons
été surpris par la nouvelle que la même ambassade Atchinoise, qui était venue a Rhio
dans le but annoncé de jeter les bases d'un arrangement des différends existants etn'avait
rencontré de notre part qu'un accueil bienveillant, avait été immediatement après son départ
en rapport avec le consul de S. M. le Roi d'Italie a Singapore et le capitaine RACCHIA
qui se trouve dans ce port, et qu'une espèce d'entfinte, en vue de quelque démarche tendante
a nous susciter des difficultés, en aurait été le résultat.
II est superflu de vous faire observer la gravité que ces renseignements pourraient avoir
s'ils étaient exacts. II en pourrait facilement résulter dans ces contrées des conséquences
désastreuses pour la tranquillité et la prospérité, lesquelles importent cependant au commerce
Europóen et que toutes les mesures libérales que nous avons prises dans ces derniers
temps dans un but d'assimilation tant par rapport a 1'admission des étrangers, qu'en matière
de tarif dans nos colonies, tendent a établir sur une base solide et également profitable aux
intéréts commerciaux de toutes les nations. Toute démarche done, qui pourrait entraver
notre action, ne saurait que prêter un nouvel aliment a 1'esprit de désordre et de fanatisme
qui entrave le développement de ces contrées. Je me persuade qu'un Gouvernement ami et
allié comme celui de S. M. le Roi d'Italie est loin de vouloir nous créer des embarras
sérieux en intervenant, même indirectement, dans nos conflits avec les populations indigènes.
Les Pays-Bas, au contraire, ont droit au soutien des nations civiliséesdans 1'oeuvre difficile
et laborieuse qui leur incombe au pront du progrès général dans 1'archipel Indien. Ceux
qui connaisssent ces contrées savent combien il est dangereux de les troubler et quelle responsabilité
toute démarche imprudente entrainerait pour le succes de eet oeuvre même. II
n'y a pas longtemps, le Gouvernement Britannique en a donné un exemple en renvoyant
aux autorités Néerlandaisss une pétition adressée d'Atchin aux autorités coloniales des pos
sessions Anglaises du détroit de Malacca, pour demander un appui contre nous.
II se passera nécessairement quelque temps avant que les détails sur ce qui a eu lieu
a Singapore nous parviennent, mais en attendant les affaires peuvent se compliquer aux Indes.
J'espère done, que le Gouvernement Italien, se rendant compte de 1'effet déplorable que
pourrait avoir 1'apparence même d'un appui prêté a nos adversaires d'Atchin, aura, survotre
demande, déja envoyé par le télegraphe des ordres a ses agents aux Indes pour's'abstenir
de toute démarche qui pourrait être expliquée dans ce sens. Si je ne me suis pas trompé
dans cette prévision, vouz voudrez bien en remercier le cabinet de Rome au nom du
Gouvernement du Roi.
• Mais si, pour une raison on une autre, le Gouvernement Italien n'a pas encore fait part
de ses intentions dans ce sens a ses officiers aux Indes, je vous prie d'y insister auprèsdu
Ministre des Affaires Etrangères, avec la franchise que permettent nos relations cordiales
avec 1'Italie. II nous importe d'autant plus de prévenir tout retard, que nous avons malheureusement
de sérieuses raisons de croire que le consul Italien a Singapore n'est pas
animé de sentiments bienveillants a notre égard et ne parait pas agir toujours par rapport
aux intéréts Neerlandais avec la réserve qui convient a un agent d'une Puissance amie et alliée.
Je vous autorise a lire cette dépêche a Son Excellence Monsieur VISCONTI-VENOSTA.
3. Zr. Ms. Minister-Resident te Rome aan
den Minister van Buitenlandsche Zaken.
(Telegram.)
(s.) L. GERICKE.
ROME, 19 Februarij 1873.
Minister van Buitenlandsche Zaken gelooft dat noch Italiaansche Consul te Singapore,

95
noch RACCHIA zich zullen mengen in de zaken van Atjeh, daar dit in strijd is met hunne
instructien, en wil dus geene bevelen tot onthouding zenden; gaarne zal hij echter inlichtingen
bij telegram inwinnen en ons mededeeling daarvan doen.
4. De Minister van Buitenlandsche Zaken
aan Zr. Ms. Minister-Resident te Rome.
(T e 1 e g r a m.)
(get.) VAN DER HOEVEN.
's GRAVENHAGE , 19 Februarij 1873.
Votre dépêche chiffrée recue aujourd'hui. Donnez cependant suite a mes dépêches n°. 14
et 15 expediées hier, et expliquez au Ministre le concours des circonstances. Nous apprendrons
volontiers les renseignements qu'il se propose de demander, mais nous désirerions cependant
que des ordres prohibitifs fussent expediés.
5. Zr. Ms. Minister-Resident te Rome aan
den Minister van Buitenlandsche Zaken.
(T e 1 e g r a m.)
(gêt.) GERIC^E.
ROME, 21 Februarij 1873.
Minister van Buitenlandsche Zaken wenscht eerst mededeeling van de depêches 14 en
15 te ontvangen vóór dat hij telegram naar Singapore zal zenden; hij heeft echter reeds
nu den Consul te Singapore brief gezonden, met bevel zich met handelszaken bezig te houden
en zich niet te mengen in politieke zaken.
Zr. Ms. zaakgelastigde te Rome aan
den Minister van Buitenlandsche Zaken
N°. 18.
Hoog Wel Geboren Heer!
(get.) VAN DER HOEVEN.
ROME , 25 Februarij 1873.
Ten vervolge op mijne dépêche van den 24sten dezer, n°. 17, heb ik de eer ter kennisse
van Uwe Excellentie te brengen dat de heer VISCONTI-VENOSTA gisteren avond te Rome is
teruggekeerd en een bal op het Quirinaal heeft bijgewoond, alwaar de gelegenheid mij
aangeboden werd een onderhoud met hem te hebben, waarin ik hem in korte woorden
den inhoud van Uwer Excellentie's dépêche van den 18den dezer, n°. 3/14 Kabinet, heb
medegedeeld, met verzoek hem dezelve den volgenden dag nader te mogen voorlezen. De
Minister van Buitenlandsche Zaken antwoordde mij daarop, dat hij mij Dingsdag, den
25sten , nog vóór zijn vertrek naar Milaan zoude ontvangen , doch gaf mij tevens te kennen,
dat de afzending der door de Nederlandsche Regering verlangde telegraphische bevelen naa

96
Singapore, volgens zijn inzien, volstrekt overbodig was, daar hij zich' verzekerd hield dat
zoowel de Italiaansche consul aldaar als kapitein RACCHIA zich niet met zaken zouden
inlaten welke hunne bevoegdheid te buiten gingen en waartoe zij geene instructien bezaten
Ka de zienswijze des Ministers wederlegd te hebben, ter zake der door hem vermeende
mindere noodzakelijkheid der afzending van telegrammen naar Singapore , gaf ik hem de
hoop te kennen dat de reeds verzonden schriftelijke bevelen naar derwaarts, waaruit de
vriendschappelijke gezindheid der Italiaansche Regering te dezer zake gebleken was Zijne
Excellentie geen bezwaar zouden doen maken om eveneens te voldoen aan het verlangen
mijner Regering om die bevelen ook per telegraaf te doen afgaan , waarop ik mij veroorloofde
nogmaals met kracht aan te dringen uit hoofde der aanzienlijke tijdsruimte die nood- •
zakelijk moet verloopen alvorens de schriftelijke bevelen te hunner bestemming zullen kunnen
geraken.
Bij mijne tehuiskomst van het bal ten Hove , had ik de eer Uwer Excellentie's telegram
in cijfer van den 24sten Februarij te ontvangen.
Heden tegen drie uur werd ik op het Departement van Buitenlandsche Zaken bij den
lieer VISCONTI VENOSTA toegelaten. Na dien Minister mijnen dank te hebben betuigd voor
zijne beleefdheid om mij te ontvangen , niettegenstaande ik mij niet op zijnen gewonen
receptiedag tot hem wendde, verklaarde ik hem in de eerste plaats: dat mijne Regerinohet
meest volkomene vertrouwen had in de welwillende en vriendschappelijke gezindheid
van die van Italië , en haar juist daarom zonder omwegen verzocht om omzigtigheid en onthouding
aan hare agenten in Indie te willen bevelen op een oogenblik dat wij aldaar
moeijelijkheden ondervinden. De heer VISCONTI-VENOSTA zeide mij, dat het hem zeer aangenaam
was dit te vernemen, en dat hij daarvan trouwens overtuigd was, waarop van mijne
zijde een aanvang gemaakt werd met de voorlezing van Uwer Excellentie's depêche Den
Minister gevraagd hebbende , of hij dezelve misschien nog zelf wenschte in te zien, ontving
ïk^een toestemmend antwoord, en na eene aandachtige lezing van het schrijven van U Hoog
WelGeb. gaf Zijne Excellentie mij te kennen , dat hij het gewigt inzag, dat door Nederland
aan deze aangelegenheid gehecht werd, en dat onze Regering ongetwijfeld aanzienlijker
belangen m Indie te behartigen had dan met Italië het geval was, dat zich enkel en alleen
even als andere Mogendheden, met hare handelsbelangen daar ter plaatse had in te laten'
»Ik ben dus bereid", verklaarde de heer VISCONTI-VENOSTA verder, »aan het verlangen
uwer Regering te voldoen, en zal zorgen voor de afzending van telegraphische bevelen tot
de meeste reserve en omzigtigheid en tot onthouding in zake van Atjeh, zoowel aan den
consul te Singapore als aan kapitein RACCHIA. Het feit echter, dat onze consul aldaar geen
cijfer bezit om met hem te correspondeeren , is vrij lastig, doch bewijst, gelijk de heer ARTOM
u reeds gezegd heeft, dat hij zich met geene politieke aangelegenheden heeft te bemoeijen "
»Wat den kapitein RACCHIA betreft, dien ik persoonlijk ken", zeide de Minister »deze is
een te bezadigd en gereserveerd persoon om ooit iets te doen hetgeen hem niet voorgeschreven
is, en ik ben dus volkomen overtuigd, dat hij zijne instructien niet te buiten zal kunnen
gaan. Ik vermoed, dat men aan het Ministerie van Marine een cijfer zal hebben om met
hem te corresponderen per telegraaf, doch zelfs wanneer dit geenszins het geval mo°-t
zijn, zal ik zorg dragen voor de afzending van telegrafische bevelen in gewoon schrift
aan zijn adres, en zulks in den geest als door uwe Regering verlangd wordt "
Er blijft mij, alvorens te besluiten, slechts over Uwer Excellentie kennis te geven dat
ik mij gedurende dit onderhoud niet anders dan ten zeerste te beroemen gehad heb over de
bijzondere voorkomendheid en welwillendheid van den heer VISCONTI-VENOSTA bij wien het
mij voorkomt, dat, ten gevolge van mijne verklaringen , de ongunstige indruk en de gevoeligheid
geheel schijnt geweken te zijn, waarover gehandeld wordt in de depêche van
jhr VAN DER HOEVEN, van den 19den dezer maand, n». 15. Ik ben dan ook niet in gebreke
gebleven den Italiaanschen Minister van Buitenlandsche Zaken mijnen dank aan te bieden
voor de wijze waarop Zijne Excellentie zich thans bereid verklaard heeft, aan het door mijn
Gouvernement te kennen gegeven verlangen te voldoen.
Gelief, enz.
(get.) EVERWIJN.

7. De Minister van Buitenlandsche
Zaken aan Zr. Ms. Minister-
Resident te Washington.
CONFIDBNTIELLE.
CABINET, N°. 3/16.
97
20 Février 1873.
A 1'extremité septentrionale de Sumatra se trouve 1'état indigène d'Atchin, conflnant a
nos possesstons sur cette 11e, dont le reste est entièrement soumis a notre domination.
Nous nous trouvons depuis longtemps déja en rapports politiques avec eet état, oü nous
avons assumé la tache d'assurer la sécurité du navigateur et du commercant. Lors du traité
de 1824 avec la Grande-Bretagne, qui lui-mème est une régularisation de la situation
créée par les stipulations des traités généraux de 1814 et 1815, nous avons contracté un
engagement formel a eet égard. Et récemment encore une convention avec cette même
Puissance a consacré les efforts que nous faisons pour accomplir cette tache.
Cependant 1'empire d'Atchin, en proie, è, ce qu'il parait, a divers partis, et excité par 1'esprit
de fanatisme musuiman, est loin d'offrir encore les garanties d'ordre et de tranquillité qu'il
importe au commerce et a la navigation de toutes les nations civilisées d'y voir régner.
Pour y rémedier nous nous sommes appliqués a multiplier nos rapports avec eet état et
a y fortifier notre influence, mais, bien qu'une partie de la population ne nous soit pas
hostile et, au contraire, disposée a applaudir a notre influence civilisatrice en vue de 1'exemple
des effets salutaires et' de la prospérité qui en résultent pour les contrées voisines, nous
nous sommes heurtés au parti fanatique Arabe qui domine jusqu'a un certain point dans
les conseils du sultan de ce pays.
Cette circonstance , jointe a quelques différends qui ont surgi dans les derniers temps , ont
fait naitre un conflit avec nous, que nous espérions cependant pacifier, lorsque nous avons
appris pas une dépêche télégraphique de nos autorités aux Indes que des délégués Atchinois
se sont trouvés en rapports avec le consul des États-Unis a Singapore, que celui-ci avait
1'intention de conclure un traité avec eux et qu'il se proposait même de faire un appel a
1'amiral de 1'escadre Américain dans les mers de la Chine.
Si ces nouvelles sont exactes, elles ont une grande gravité pour nous, car il est hors
de doute que de telles démarches serviraient a fortifier nos adversaires en Atchin dans leur
résistance et rendraient notre tache dans ce pays beaucoup plus difficile. II en résulterait
facilement des complications, désastreuses pour le repos de ces contrées et au trés-grand
détriment du commerce que nous nous efforgons de protéger et de développer. Nous venons
d'en donner une preuve de plus par la révision foncièrement libérale des tarifs dans nos
possessions aux Indes.
Je suis persuadé que le cabinet de Washington est loin de vouloir nous entravef et nous
susciter des embarras dans 1'archipel indien Nous avons lieu d'espérer au contraire 1'appui
sympathique des gouvernements amis et alliés en faveur de notre action civilisatrice dans
ces parages oü notre röle n'est pas toujours facile et oü la situation vis-a-vis des peuples
indigènes exige de grands ménagements et une extréme circonspection. Toute immixtion,
même indirecte, dans nos affaires avec 1'Atchin peut dans ce moment causer des troubles et
des difficultés regrettables.
J'ai done 1'honneur de vous charger d'appeler 1'attention de Son Excellence M. le Secrétaire
d'Etat sur les circonstances et les considérations dóveloppóes ci-dessus, et de lui dire que
nous apprécierions comme un acte de bonne et loyale amitié que le Gouvernement de la
République voulut bien enjoindra è ses agents et a ses officiers aux Indes de s'abstenir de toute
démarche qui pourrait avoir une tendance défavorable sur Tissue de notre conflit avec 1'Atchin.
Je me permets en outre d'observer que pour sortir pleinement son effet une telle recommandation
devrait être faite de Washington au consul des États-Unis a Singapore par la
13

98
voie télégraphique, car les événements peuvent se compliquer rapidement aux Indes. Et si
je n'ai pas moi-même usé de ce moyen de communiquer avec vous dans cette circonstance,
c'est qu'elle nécessitait une exposition trop développée pour un télégramme.
Je vous autorise a, lire cette dépêche k Son Excellence Mr. FISH et je vous serai obligé
de me faire connaitre la suite qu'il voudra bien donner a notre demande.
Veuillez . . . etc.
8. De Minister van Buitenlandsche Zaken
aan Zr. Ms. Gezant te Londen.
N°. 1/50.
CABINET.
(signé) L. GEEICKE.
21 Février 1873.
Je me trouve dans le cas de vous prier d'appeler 1'attention du Gouvernement de Sa
Majesté Britannique sur nos rapports avec Atchin.
Les notes óchangées lors de la conclusion du traité du 17 Mars 1824 constatent que
le Gouvernement Britannique reconnut alors comme notre tache de régler ces rapports
de manière a veiller a ce que le dit état offre au navigateur et au commercant cette constante
sécurité qui ne semble pouvoir y être établie que par 1'exercice modéré d'une influence
Européenne.
Par la récente convention concernant Sumatra, le Gouvernement Britannique a levé
1'obstacle resultant de la stipulation de 1824, qui, en prescrivant que rien ne devait être
entrepris de notre part contre 1'indépendance de 1'Atchin, aurait pu constituer un empêchement
pour le Gouvernement Neerlandais dans 1'accomplissement de la tache qu'il a assumée, et
qui, par la position qu'il occupe actuellement a Sumatra, lui incombe encore plus actuellement
qu'en 1824.
Le Gouvernement Britannique, convaincu désormais, je 1'espère, de la tendance libérale et
civilisatrice de notre politique dans 1'Archipel et spécialement a Sumatra et se rendant
compte de 1'intérêt que cette question a pour ses possessions du détroit de Malacca, ne
pourra done, ce me semble, voir qu'avec déplaisir des difficultés qui nous seraient suscitées
d'autre part.
II est k craindre, cependant, qu'elles peuvent surgir.
Le Gouvernement des Pays-Bas, pour prévenir les complications que les actes du Gouvernement
Atchinois ont dans les derniers temps itérativement fait naitre au trés-grand
préjudice des intéréts commerciaux de toutes les nations, et dans le but d'acquérir a eet
effet a Atchin 1'influence sans laquelle rien ne peut se faire pour établir 1'ordre et la
sécurité dans le Nord de Sumatra, s'est appliqué a entrer en rapports plus suivis avec les
autorités du dit état, et s'est proposó de régulariser ses relations avec 1'Atchin sur un pied
stable et approprié aux circonstances. M ais de même qu'auparavant, il s'est malheureusement
heurté encore a des sentiments de méfiance regrettables. S'il faut en croire cependant
les représentations qui ont été faites dernièrement par une ambassade du Sultan
d'Atchin envoyée spontanément au Résident de Rhio, eet esprit d'opposition n'est pas général,
et il y a dans le pays deux partis, dont 1'un, le parti Arabe, inspiré par le fanatisme
musuiman, serait ennemi de 1'influence Neerlandaise, tandis que 1'autre, le parti Atchinois
pur, se sentirait attiré vers des relations plus intimes avec le Gouvernement des Indes
,' Neerlandaises. Nous espérions done être en voie d'arriver k aplanir les difficultés que nous
avions rencontrées, lorsque par une dépêche du Gouvernement des Indes nous apprimes, non
sans surprise, que les délégués Atchinois, peut-être les mêmes qui venaient de faire des

99
ouvertures conciliantes au Résident de Rhio, s'étaient mis, ou s'étaient laisser attirer a
entrer en rapports avec les consuls d'Italie et des Etats-Unis d'Amerique h Singapore, et
que le capitaine Italien RACCHIA , qui attend dans ce port les navires expédiés par son
Gouvernement pour se mettre è ses ordres dans le but d'une exploration de 1'Archipel en
vue d'établir une colonie pénale Italienne, se proposait de se rendre a Atchin avec ces
batiments. Le consul Américain voulait, nous dit on, conclure un traité avec 1'Atchin, et
avait écrit a 1'amiral de 1'escadre Américaine dans les eaux de la Chine, probablement
pour le prier d'aller faire également une démonstration & Atchin.
Le Gouvernement Britannique, qui connait aussi bien que nous les exigences de la
politique coloniale aux Indes et les ménagements qu'elle exige, appréciera facilement tous
les dangers et les troubles que peuvent créer de pareilles démarches.
Elles auraient inévitablement pour conséquence de fortifier 1'Atchin dans son opposition a
1'égard de nos conseils et de notre influence, qui pourtant est réellement salutaire et, sans
contredit, la plus naturelle entre toutes. Elles pourraient, en outre, exiter 1'Atchin a
prendre vis-a-vis de nous une attitude qui peut nous obliger, dans 1'intérêt de la sécurité
de nos possesions et de la tache que nous avons entreprise, a user de moyens de contrainte
la oü autrement les voies pacifiques auraient suffi pour nous conduire au but.
Elles menaceraient done certainement de nous mettre dans de graves embarras vis-a-vis
de 1'Atchin, mais je me persuade que le Gouvernement Britannique lui-même n'aimerait
pas a voir surgir les complications qui en pourraient résulter. La Grande-Bretagne et les
Pays-Bas ont toujours compris qu'ils avaient des intéréts communs dans 1'Archipel Indien,
et se sont, spécialement de nouveau dans les derniers temps, tendus la main , pour réaliser
les arrangements qui sont les plus favorables h ces intéréts. L'ordre et la sécurité du
Nord de Sumatra importent a 1'Angleterre aussi bien qu'a nous.
Je crois en conséquence n'agir que dans 1'esprit de ces relations et des récents traités
en vous chargeant d'appeler confidentiellement 1'attention du Gouvernement Britannique
sur les circonstances et les considérations développées ci-dessus, et de 1'inviter a nous aider,
si 1'occasion s'en présente, a écarter les dangers que j'ai signalés. II serait, lecaséchéant,
d'autant plus autorisé a déconseiller aux autres Gouvernements de s'immiscer dans nos
affaires avec 1'Atchin, qu'il pourrait rappeler que lui- même a, 1'année dernière, loyalement
refusé de s'occuper de demandes d'appui contre nous qui étaient adressées d'Atchin a ses
autorités coloniales du détroit de Malacca.
Je vous autorise de lire cette dépêche a M. le comte GEANVILLE et je vous serai obligé
de me faire connaitre la réponse que Son Excellence voudra bien y faire.
9. Zr. Ms. Minister-Resident te Washington
aan den Minister van Buitenlandsche
Zaken.
(Extract.)
VERTEOÜWELIJK.
n°. 23.
Hoog Welgeboren Heer!
(«.) L. GEEICKE.
WASHINGTON, 10 Maart 1873.
Den 5den Maart jl. had ik de eer het volgend telegram van Uwe Excellentie te ontvangen:

100
»To the Netherland Minister, Washington. Informations mcntioned in rny instructions num
sixteen and seventeen conflrmed complications feared. Execute immcdiately said instruc
Insist that telegrafie orders to abstain be sent. Telegraph ansioer. Geric&e. Haguë\; en
8sten Maart gewerden mij uwe vertrouwelijke depêches van 20 Februarij, n°.3/16, Kabinet
en van 21 Februarij , n°. 3/17 , Kabinet, waarop gemeld telegram betrekking had.
Onmiddellijk na kennisneming der dépêches, heb ik mij tot den Secretary of State begeven
, en schoon het ook niet de daarvoor bestemde dag was, een onderhoud met hem bekomen.
Voor zooverre mij de aangelegenheid was bekend, deelde ik die kortelijk mede; merkte
daarbij op dat Nederland , prijs stellende op de goede verhoudingen met de Vereenigde Staten ,
niet slechts alle moeijelijkheden wenschte te vermijden , maar zelfs den schijn daarvan , of
eenig misverstand , en eindigde met te vragen , dat door de Regering alhier bevel mogt
worden gegeven , dat het Amerikaansch escader , dat, naar bleek , hetzij geheel, hetzij gedeeltelijk
, zich, op aanschrijven van den U. S. consul te Singapore, in de wateren van
Sumatra had begeven, zich van daar verwijderde , of althans van alle handeling onthield.
Ik gaf vervolgens voorlezing van Uwer Excellentie's vertrouwelijke dépêche van 20 Februarij jl.,
n°. 3/16, Kabinet, voormeld.
De heer FISH zeide onmiddellijk , dat de consul geene bevoegdheid had verdragen te sluiten ,
als hebbende geen diplomatiek karakter, en aan de escaders geene bevelen had te geven ;
nogtans wenschte Zijne Excellentie te weten of de zaak kon geacht worden reeds zoo verre
gevorderd te zijn.
Ik meende daarop te kunnen mededeelen, dat, na de afzending der dépêche , de daarin
vermelde aangelegenheden daadzaken waren geworden, blijkens een telegram door mij ontvangen
, en dat dit eene aanleiding tevens was, om nader op den wensch aan te dringen,
dat de orders der Amerikaansche Regering per telegraaf mogten worden verstrekt.
De heer FISH meldde mij toen dat ook hij te dier zake den vorigen dag een telegram
van den Minister der Vereenigde Staten te 's Hage had ontvangen.
Op zijn wensch van eene schriftelijke mededeeling, overhandigde ik een reeds vooruit door
mij gemaakt afschrift der nota, door Uwe Excellentie in ontwerp bij depêche van 21 Februarij
jl., n°. 3/17 Kabinet, vertrouwelijk, gevoegd, als moetende strekken om eventueel
' aan den Secretary of State te worden gegeven.
De heer FISH las dit aandachtig door, maar merkte er bij op, dat hierin niet van een
te sluiten of gesloten verdrag werd gesproken. Ik verwees echter naar de aan mij gedane
officieele mededeeling, waarvan ik voorlezing had gedaan.
De heer FISH scheen echter in dat oogenblik van denkbeeld te veranderen, en gaf te
kennen , dat, schoon ook de consul te Singapore geene bevoegdheid had om tractaten te
sluiten , het hem nogtans vrijstond schepen te doen gaan daar, waar hij meende dat Amerikaansche
burgers en hunne belangen bescherming konden vereischen.
Ik antwoordde daarop, dat voor het eventueel geval, dat zoodanige belangen te beschermen
waren, die onder Nederlandsche vlag volkomen. veilig waren; en schoon ook den heer
FISH wel toegevende, op zijne tusschenbeiden gemaakte opmerking, dat die belangen toch
natuurlijk boven alles Amerikaansche bescherming zelve zouden verlangen, voegde ik er bij,
dat in casu juist uit die komst der schepen een gevaar kon ontstaan; dat toch alle moeijelijkheden
met Atjeh ligt konden worden te boven gekomen; maar dat, zoodra de tegenpartij
door de aankomst der Amerikaansche vlag ook slechts in den waan konde komen dat zij
geruggesteund werd en op andere hulp mogt rekenen , de verwikkelingen zouden vermeerderen
, en dus, ik herhaalde zulks, gevaren misschien konden ontstaan die tot nogtoe
geenszins te duchten waren.
De heer FISH beloofde mij toen er den consul over te zullen schrijven, doch ik vestigde
zijne aandacht op den onmetelijken afstand, den langen duur der reize, op het daaruit
voortvloeijend tijdverlies, en tevens op het reeds aanwezig zijn der gronden van misverstand,
en herhaalde dus nogmaals mijn verzoek, dat per telegraaf de orders mogten worden gegeven.
De heer FISH , het altijd gereede voorwendsel van bescherming der Amerikaansche burgers
en belangen vasthoudende, uitte de meening dat van eene directe tusschenkomst in onze
verwikkelingen met Atjeh wel geen sprake kon wezen, maar eindigde toch met te beloven,
dat hij per telegraaf aan meergemelden consul de vraag zou rigten om inlichtingen nopens

101
die aangelegenheid , schoon hij evenwel niet kon toezeggen dat het antwoord daarop evenzeer
telegrafisch zou wezen.
Voor 't oogenblik was niets anders te verkrijgen, en het onderhoud nam mitsdien een
einde , waarna ik , ingevolge ontvangen voorschriften , aan Uwe Excellentie 't volgende telegram
rigtte : » Minister Foreign Af airs, Hague, Holland. Telegram will ie sent to inguire into
matter. Westenberg. Washington".
De heer FISH , dien ik heden morgen op eene audiëntie bij den President ontmoette, meldde
mij , dat denzelfden dag van het onderhoud ingevolge zijne toezegging het telegram naar
Singapore was verzonden.
Ik hoop echter eerstdaags den heer FISH weder te zullen spreken , en zal trachten op
nieuw op de wenschelijkheid der onthouding van Amerika te verwijzen , en op het nemen
der daartoe strekkende maatregelen aan te dringen.
De ... . enz.
ÏO. Zr. Ms. Minister-Resident te
Washington aan den Minister
van Buitenlandsche Zaken.
(Extract.)
N°. 24.
VERTROUWELIJK.
Hoog Wel Geboren Heer!
{get) "WESTENBERG.
WASHINGTON , 14 Maart 1873.
Ten vervolge op mijne vertrouwelijke missive van 10 Maart jl., n°. 23, heb ik de eer
Uwer Excellentie te melden , dat ik heden wederom een onderhoud met den Secretary of
State had, en hem vroeg, of de door hem verlangde inlichtingen van den U. S. consul te
Singapore misschien reeds waren ontvangen.
De heer FISH antwoordde, dat hij, ingevolge toezegging , een telegram had gezonden
»to abstain from interference, and to give informations about the matter ", maar dat hij
den consul niet had gelast per telegraaf te antwoorden.
Ter meerdere duidelijkheid, en om te weten of de heer FISH , in woorden, ook meer had
gezegd dan hij bedoelde, herhaalde ik het door hem gesprokene, zeggende dat ik volgens
zijne vroegere verklaring wel reeds wist dat het antwoord waarschijnlijk niet per telegraaf
zou komen, maar dat ik meende dat hem welligt iets naders kon bekend zijn geworden;
dat het mij inmiddels aangenaam was te weten dat hij had gelast »to abstain from interference
".
Bij wijze van gesprek meldde ik verder, dat het scheen thans slechts eenige moeijelijkheden
te betreffen, die ligt te overkomen konden zijn; maar dat de gevaren grooter zouden
worden, wanneer, juist thans , vreemde oorlogschepen zich in die wateren vertoonden; en
vroeg dus, of niet de beste bescherming van Amerikaansche burgers en belangen , zoo zich
eventueel zoodanigen aldaar bevonden, niet daarin zou bestaan, dat zoodanige schepen niet
verschenen, om geen verkeerden waan bij de tegenpartij te doen ontstaan.
De heer FISH merkte op, dat de Amerikaansche schepen in alle wateren vermogten
te zeilen of stoomen , waar zij zulks noodig achtten. Ik betwistte hem dit niet, maar voegde
er een woord bij omtrent de opportuniteit van een togt in de tegenwoordige oogenblikken,

102
en veranderde toen van gesprek, omdat het hoofdpunt der dépêche, door hem afgezonden,
door mij ongeveer was vernomen, en alle verdere bespreking van het onderwerp tot niets
zoude leiden.
Uit dit onderhoud meen ik echter op nieuw bevestigd te worden in mijne reeds geuite
meening, dat de Regering der Vereenigde Staten zelve niet regtstreeks of bedektelijk in
dezen de hand heeft gehad.
Naar aanleiding der woorden van den heer FISH zend ik heden namiddag het volgend
telegram aan Uwe Excellentie: »Minister Foreign af airs , Hague, Holland. I am told, orders
to abstain from interference sent together with inquiry."
Het was mij niet wel mogelijk dit op andere wijze mede te deelen.
11. Zr. Ms. tijdelijke makgelastige te Rome
aan den Minister van Buitenlandsche
Zaken.
(get) WESTENBERG.
N°. 52. ROME, den bden April 1873.
Hoog Welgeboren Heer!
Ten vervolge op mijn schrijven van 3 dezer, n°. 50, heb ik de eer ter kennisse van Uwe
Excellentie te brengen, dat ik gisteren namiddag, na ontvangst van haar telegram rakende
de zaken van Atjeh, gemeend heb U HoogWelgeb. ook nog per telegraaf van de terugkomst
van kapitein RACCHIA uit Indie te moeten onderrigten.
Heden heb ik mij naar het Departement van Buitenlandsche Zaken begeven en den heer
VISCONTI VENOSTA van den inhoud van voornoemd telegram mededeeling gedaan, waarop
Zijne Excellentie mij te kennen gaf, dat kapitein RACCHIA hem op zijne vraag, wat er
toch voorgevallen was ter zake van Atjeh, ten antwoord gegeven had: dat eenige agenten
van den Sultan van Atjeh zich tot den Italiaanschen consul te Singapore gewend hadden
met verzoek een tractaat van vriendschap en koophandel met hen te willen sluiten, waarop
door dezen ambtenaar gezegd was dat hij tot dergelijke handelingen geenszins gemagtigd
was, doch zich bereid verklaarde om, in geval hem schriftelijke voorstellen te dier zake
gedaan mogten worden, dezelve ter kennisse zijner Regering te brengen.
Dit is alles, besloot de Minister, wat er tusschen onzen consul te Singapore en de agenten
van Atjeh voorgevallen is, doch kapitein RACCHIA heeft daarmede niets te maken gehad.
Gelief. . enz.
m
IS. Brief van Zr. Ms. Minister-Resident
te Washington aan den Minister van
Buitenlandsche Zaken.
(get.) D. EVERWIJN.
N'. 75. NEW-YORK, 25 Junij 1873.
VERTROUWELIJK.
Hoog WelGeboren Heer!
Alvorens, gelijk mijne ambtgenooten, Washington te verlaten, heb ik nog een onderhoud

103
met den Secretary of State gehad, en bij die gelegenheid gevraagd of de laatste mail uit
Singapore welligt iets nieuws had aangebragt. De heer FISH deelde mij daarop mede, dat
thans, naar het scheen, gezanten van Atjeh zich regtstreeks tot den U. S. consul te Singapore
hadden gewend; dat zij zich zeer hadden beklaagd over de handelwijze der Nederlandsche
Regering ten hunnen opzigte, en bepaald de hulp en bescherming der Vereenigde
Staten hadden ingeroepen. De consul had hun echter verklaard zich daaromtrent geenszins
te kunnen uiten maar deswege aan de Amerikaansche Regering te zullen schrijven.
Ik bepaalde mij daarop alleen, vragenderwijze, »and?" te zeggen, waarop de heer FISH
in verzekerenden toon antwoordde: »We will not do much", maar er bijvoegde dat het
eene moeijelijke quaestie voor Nederland was. Ik achtte het niet noodig, thans, ongevraagd,
op vorige quaestien terug te komen, en onze houding door nadere uitleggingen
misschien te verzwakken, maar trachtte hem in die gezindheid van onthouding te bevestigen
, door te wijzen op langdurige en veelvuldige verkeerde handelwijzen der Atjehers,
dat de bestaande overeenkomsten kennelijk en klaarblijkelijk waren geschonden, en dat
door hen niet alleen de rust en veiligheid van Neêrlands bezittingen, maar de handel en
scheepvaart van alle natiën werden bedreigd, en dat uit de mededeelingen der Regering,
officieel gedaan, zelfs bleek dat, als ik mij op 't oogenblik wel herinnerde, ditzelfde Atjeh,
dat thans de hulp van Amerika scheen in te roepen, in of omstreeks 1831 een Amerikaanschen
koopvaarder had genomen en geplunderd, ten gevolge waarvan toenmaals een
Amerikaansch oorlogschip hen was komen tuchtigen.
Het scheen mij dat dit den indruk mijner verzekeringen bij den heer FISH bevestigde.
Het schijnt mitsdien te blijken dat thans aan tusschenkomst van Amerika niet wordt gedacht.
Gelief, enz.
13. Nota van den Minister van
Buitenlandsche Zaken.
(EXTRACT.)
[get.) WESTENBERG.
's GRAVENHAGE , 31 Julij 1873.
Bij gelegenheid van een bezoek , hetwelk mij heden door den heer GORHAM gebragt werd,
die dezer dagen uit Amerika is teruggekeerd, zeide hij mij dat hij te Washington inzage
genomen had van de stukken betreffende de bemoeijingen van den Amerikaanschen consul
te Singapore in de zaken van Atjeh.
Uit die inzage was den heer GORHAM gebleken dat onze vrees (apprehension) ten aanzien
der handelingen van den bedoelden consul werkelijk niet ongegrond geweest was. Die
consul had zeer onvoorzigtig gehandeld en uit het oog verloren dat hij veeleer jegens ons
dan jegens Atjeh , waarmede Amerika niets te maken heeft, eene vriendschappelijke houding
aannemen moest, of althans dat hij zich op een geheel onzijdig standpunt plaatsen moest.
Nu had hij, tengevolge der hem door de Amerikaansche Regering gevraagde inlichtingen
omtrent zijne bemoeijingen, eene explicative nota ingezonden , waarin hij beweerde te zijn
misleid geworden, hetgeen, zeide de heer GORHAM , al ware het zoo, hem nimmer ter verontschuldiging
kan strekken, vermits hij er voor te zorgen had niet te worden misleid.
De nota was overigens zoo uitvoerig, dat de heer GORHAM een vol uur aan de lezing
daarvan had moeten besteden. De consul deed daarin dag voor dag en bijna uur voor uur
verslag van het verhandelde en van de resultaten welke hij beoogde, en welker belangrijkheid
door hem in alle bijzonderheden aangetoond en zeer breed uitgemeten werd. De Ondersecretaris
van Staat, die het stuk aan den heer GORHAM ter lectuur verstrekt had, verklaarde

104
het geduld niet gehad te hebben het in zijn geheel te lezen, maar er genoeg van gezien
te hebben om te weten dat de steller een dwaas man was
Het was duidelijk dat de consul met het denkbeeld eener schikking met Atjeh zeer was
ingenomen geweest, en dat de Atjehers hem groote handelsvoordeelen voorgespiegeld hadden.
Hij scheen de bedoeling gehad te hebben met een volledig uitgewerkt ontwerp voor den dag te
komen, denkende zich daardoor een bijzonder aanzien en grooten naam te zullen verwerven.
Hij had daar nu van moeten afzien, hebbende volgens verzekering van den heer GORHAM,
aan wien ik het speciaal gevraagd heb, stellige bevelen tot onthouding van de Amerikaansche
Regering ontvangen.
Het spreekt van zelf dat ik het punt der beweerde misleiding behoorlijk heb gerectificeerd.
14L. Zr. Ms. Gezant te Londen aan
den Minister van Buitenlandsche
Zaken.
N°. 23L
Hoog Wel Geb. Heer!
(get) L. GERICKE.
LONDEN, 26 Augustus 1873.
Ik heb de eer Uwer Excellentie hiernevens te doen toekomen eene gesloten missive, die
mij heden morgen door den Turkschen Ambassadeur alhier ter verdere bezorging is ter
hand gesteld.
MUSURUS PACHA heeft mij vertrouwelijk kennis gegeven van den inhoud dier missive ,
'die betrekking heeft op de zaken van Atjeh. Zijne Excellentie heeft er bijzonder op aangedrongen
, dat het hoeg-enaamd niet de bedoeling zijner Regering was om in die zaken
tusschen beiden te treden , noch eene of andere regeling van het geschil voor te staan,
maar dat zij meende, dat haar groote moreele invloed op hare geloofsgenooten in Atjeh
welligt zoü kunnen gebezigd worden in het belang eener minnelijke schikking, geheel
overeenkomstig de eer, de waardigheid en de regtmatige belangen van Nederland, en dat
de Verhevene Porte, als bevriende Mogendheid, gaarne haren invloed daartoe zou aanwenden.
Ik heb aan MUSDRXIS PACHA geantwoord, dat ik mij beijveren zou zijne missive nog
heden aan Uwe Excellentie op te zenden; dat ik natuurlijk niets kon zeggen van het onthaal
dat haar zou kunnen te beurt vallen, maar mij overtuigd hield, dat de zeer vriendschappelijke
en gematigde toon daarvan zeker op hoogen prijs zou worden gesteld.
15. De Turksche Minister van Buitenlandsche
Zaken aan den Turkschen
Ambassadeur te Londen.
N°. 25645/146.
A S. E. MUSURUS PACHA a Londres.
(W. g.) C. VAN BVLANDT.
Le 11 Aoüt 1873.
Votre Excellence connait la question Atchinoise. Avant d'exposer ici d'une manière cir-

405
constanciée notre manière de voir a ce sujet, je ne crois pas inutile d'entrer dans quelques
considérations historiques.
Lorsque le Sultan SELIM porta ses armes victorieuses jusqu'aux extremités de la presqu'ile
Arabique dont il fit la conquête, 1'écho de ses victoires parvint jusqu'a 1'ile de Sumatra.
Les Atchinois envoyèrent une députation jusqu'aux pieds du vainqueur, reconnurent la
suprématie des pouvoirs inhérents a son titre de Khalif, fireht acte de soumission entreles
mams du célèbre SINAN PACHA, arborèrent le drapeau Ottoman dans leurs ports et sur
leurs navires, se déclarèrent enfin vassaux du Sultan SELIM , et demandèrent en retour sa
haute proteetion. Le Sultan SELIM accueillit favorablement ces offres.
Par ses ordres le Vézir SINAN PACHA remit au Sultan vassal des canons et des sabres
d'honneur, que Ton voit encore a Atchin. Depuis cette époque 1'immense distance qui nous
sépare de 1'ile de Sumatra et la difficulté des Communications ont empèché le maintien de
relations regulières; les rapports étaient interrompus lorsque, il y a 22 ans, le Sultan
d'Atchin MANSOUR SCHAH résolut de les renouer. II envoya a eet effet a Constantinople
MOLLA MOUHAMED GARTH, porteur d'une lettre dans laquelle il renouvelait le témoignage
de sa fidélité et de sa soumission.
MANSOUR SCHAH , se ^basant sur les relations établies ab antiquo entre 1'Empire Ottoman
et Atchin , demandait en outre que tout le pays soumis a sa domination fut annexé a 1'Empire
Ottoman en qualité de province vassale; lui même, suivant 1'exemple de ses ancêtres,
reconnaissait la suzeraineté du Sultan et se déclarait vassal du Khalifat de 1'Islam.
Feu Sultan ABDUL MEDJID agréa les offres du Sultan d'Atchin par un firman qu'il lui
octroya.
Aujourd'hui que la Hollande est a la veille d'ouvrir les hostilités contre les Atchinois,
un dólégué du Sultan MAHMOUD est venu renouveler encore la protestation de fidélité de
son peuple et de son Souverain et, invoquant leurs titres de vassaux, réclamer notre intervention
en leur faveur.
Je crois devoir résumer ici le message dont ABDUL RAHMAN, Vézir du Schah actuel
d'Atchin, était porteur et qui s'adressait a S. M. I. le Sultan.
II est dit dans ce message: » D'après des traditions certaines le royaume d'Atchin, que
nous possédons et dont on connait bien les frontières, a été possédé par nos ancêtres, qui
depuis des temps immémoriaux ont occupé le tröne de père en fils dans une entière indépendance.
»Obligés dans la suite d'implorer la proteetion du Sultan SELIM le conquérant, nous devinmes
depuis les sujets du Gouvernement OTTOMAN et nous ne cessames, a partir de cette date,
de lui appartenir et de vivre sous ses hauts auspices. Feu Sultan ABDUL MEDJID, notre
auguste Souverain, avait bien voulu confórer a notre aïeul décédé, le Sultan ALLAIDIN
MANSOUR SCHAH, le grand cordon dü Medjidió, avec un firman.
»II renfermait ses ordres souverains. Nous confessions aussi que 1'auguste Empereur de
Turquie est le Souverain des Souverains Musulmans et qu'il est le seul Khalif et le chef
suprème de toute nation Musulmane. C'est en lui seul, après Dieu, que nous mettons notre
confiance, c'est a lui seul que nous recourons, c'est a lui seul que nous appartenons, c'est
a lui seul que nous confions notre sort, c'est sur lui et son empire que nous appelons les
bénédictions du ciel, c'est de son sceptre que rejaillit la gloire de 1'Islamisme et c'est enfin
par lui que la foi et la doctrine revirent dans tous les pays ou règne la religion de Mahomet.
Ce qui prouve en outre notre attachement et notre soumission au Gouvernement Ottoman,
c'est que nous avons toujours travaillé a nous conformer a ses ordres, et que notre drapeau
ou brille le croissant et qui n'est autre que le drapeau de 1'empire Ottoman, nous couvre
et nous protégé sur terre et sur mer. Mais n'étant pas rassurés, vu la distance qui nous
sépare et la difficulté de communication entre les deux pays, nous sommes convenus, souverain
et sujets, d'expódier en mission particulière auprès de Votre Majesté Impériale notre
Ministre de 1'Intérieur ABDUL RAHMAN, et nous 1'avons chargé de manifester les dessins
dont nous sommes saisis et le vif désir que nous éprouvons tous de vous être a jamais
assujettis, de vous appartenir et de soumettre tout le pays a vos lois, pour que vous disposiez
de nous selon votre bon plaisir, promettant en outre de nous conformer aux volontés
du personnage que vous nous enverrez pour nous gouverner. Nous donnons pouvoir absolu
a notre Ministre d'agir poür nous et en notre nom.
14

106
» Vous pouvez done avoir conrlance en lui, car c'est a lui que nous avons remis le soin
de nos intéréts. Loin d'être frustrés dans nos espérances, nous avons lieu de croire que
Votre Majesté Impériale voudra bien prendre notre cause en main et nous croire pour
toujours vos trés humbles sujets."
(Le sceau) Sultan MAHMOUD.
Quoique les évènements relatés plus haut, accomplis sous le Sultan défunt, n'aient pas
été officiellement portés a la connaissance du Gouvernement Néerlandais, ils n'en font pas
moins partie du domaine des faits. Ils viennent d'être d'ailleurs corroborés et sanctionnés
pour ainsi dire de nouveau et avec plus de solemnité encore par la'démarche récente de
MAHMOUD SCHAH, dont le délégué ABDUL RAHMAN, porteur du susdit message, se trouve
en ce moment a Constantinople. Toutefois, en égard a Pamitié séculaire qui nous unit a la
Hollande, aux rapports pleins de cordialité que nous entretenons et que nous voulons
toujours resserrer avec une puissance amie et alliée; animés en même temps d'un sentiment
de délicatesse, sur lequel il ne nous appartient pas d'insister, nous avons cru devoirnepas
proposer notre médiation dans une circonstance oü la Hollande juge opportun de déclarer
la guerre contre les Atchinois.
Cette médiation d'ailleurs ne saurait s'offrir de notre part que tout autant que Ie Gouvernement
Hollandais serait désireux d'en proflter. L'influence morale et religieuse et le
prestige que notre Sultan peut exercer sur les Atchinois, la foi et la confiance qu'ils ne manqueront
pas d'avoir dans nos conseils, nous fait supposer que notre intervention conciliatrice
et humanitaire amènerait d'heureux rósultats dans un moment oü a travers les préparatifs
de guerre des symptömes de paix se manifestent.
Nous serions heureux pour notre part, d'avoir contribué a faire renaitre Ia bonne harmonie
et entente entre le Gouvernement Néerlandais et le pays d'Atchin.
Le Gouvernement Néerlandais ne se méprendra pas sur la nature de notre démarche. II
sait que nous n'avons nullement la pensee de contester le droit qui lui appartient, comme
a tout État souverain, d'être seul juge des mesures que lui impose le soin de sa dignité et
1'honneur de ses armes, mais il comprendra en même temps la situation que nous créent
d'anciennes traditions.
En les invoquant aujourd'hui pour faire appel a sa générosité et sa modération, nous
savons répondre aux sentiments d'humanité et de civilisation qui caractérisent a un si haut
point la Hollande.
Veuillez, etc.
(s.) RAOHID.
P. S. Veuillez communiquer la présente dépêche a S. E. le Ministre des Affaires Étrangères
de S. M. le Roi des Pays-Bas et lui en envoyer copie.
16. De Minister van Buitenlandsche
Zalen aan Zr. Ms. Minister-
Resident te Constantinopel.
CABINET.
N°. 1/82.
Monsieur!
LA HAYE, 26 Septembre 1873.
L'Ambassadeur de la Sublime Porte m'a transmis, en date du 26 Aoüt dernier, copie

107
d'une dépêche- de Son Excellence le Ministre des Affaires Étrangères de Sa Majesté Impériale
le Sultan, relative a la question Atchinoise.
En invoquant d'anciennes traditions et les démarches récentes f aites' auprès du Gouvernement
Ottoman par le Sultan d'Atchin, Son Excellence RACHID PACHA', sans vouloir empiéter
sur les droits qui appartiennent aux Pays-Bas, croit néanmoins pouvoir faire un appel a
notre générosité et a notre modération pour 1'applanissement du conflit dans lequel nous
nous trouvons actuellement engagés avec 1'état Atchinois.
Nous avons pris connaissance de cette communication avec tout 1'intérêt, que devait nécessairement
inspirer le caractère si éminemment amical dont elle est revètue.
Nous aimons a croire que les observations qui vont suivre seront considérées comme dictées
par des sentiments réciproques de franchise et de cordialité.
Nous n'entendons discuter ni la valeur, ni la nature des relations qui peuvent jadis avoir
existó entre le royaume d'Atchin et 1'empire Ottoman. II résulte d'ailleurs de la dépêche
de Son Excellence RACHID PACHA que ces relations furent ensuite interrompues, et latradition
qui les concerne remonte a une époque si éloignée, que le souvenir même en était
perdu, lorsque le Sultan d'Atchin envoya en 1851 un déléguó a Constantinople, afin d'essayer
de les renouer, ou, pour mieux dire, afin de tacher d'en créer de nouvelles.
Pour se convaincre que depuis des siècles Atchin se considérait comme libre de tout lien
1'unissant a la Porte, il suffit de se rappeler que, ni dans les rapports séculaires que nousmêmes
avons, ainsi que d'autres nations, entretenus avec les peuples de 1'ile de Sumatra et
notamment avec Atchin, ni dans les négociations poursuivies, ni dans les alliances recherchées,
ni dans les traités conclus par eet état, rien n'a jamais indiqué qu'il ne se soit pas cru
autorisó a agir et n'ait pas agi, en effet, de son propre chef et de sa propre autorité. II y
a plus; lorsque MANSOUK SHAH jugea a propos de rechercher, en 1851, une proteetion étrangère,
et au moment oü le Sultan actuel fait aujourd'hui la même démarche, ils s'étaient, 1'un
et 1'autre, adressés inutilement dans ce but a d'autres Puissances, avant de solliciter 1'intervention
de la Sublime Porte, vers laquelle ils auraient dü cependant se tourner en premier lieu,
si les susdites traditions avaient en effet continué a vivre dans leur souvenir.
En ce qui concerne le message actuellement apporté a Constantinople par un délégué du
Sultan d'Atchin, le Cabinet de La Haye se permet de faire observer que ce message, qui a pour
but de faire appel a la sollicitude du Kalife en faveur de ses coréligionnaires résidant a Atchin,
est en tout cas sans objet. Sa Majesté Impériale n'ignore certainement pas que les principes
de tolérance religieuse, professós par le Gouvernement du Roi, assurent la proteetion la
plus large et 1'indépendance la plus compléte aux croyances religieuses des populations
Musulmanes de 1'Archipel Indien placées dans la sphère de son influence.
Aussi la lutte dans laquelle nous nous trouvons actuellement engagés avec Atchin est
elle absolument étrangère a toute considération de cette nature. D'autres motifs 1'ont malheureusement
rendu inévitable, malgré les efforts les plus sérieux que nous n'avons cessé de
faire pour les prévenir. C'est avec un sincère regret que nous avons dü nous convaincre
que le Royaume d'Atchin, bien loin de s'inspirer de sentiments analogues a ceux dont la
Sublime Porte est animéo h notre égard, ne nous témoigne, au contraire , depuis de longues
années, par son attitude et par ses actes, qu'un mauvais vouloir non déguisé v
Vainement nous avons espéré son concours pour 1'accomplissement des devoirs que nous
impose notre position dans 1'Archipel Indien, a 1'égard du commerce et de la navigation
de toutes les nations. Vaines aussi ont été nos tentatives réitérées de conciliation et notre
insistance pour obtenir 1'exécution d'engagements formels contractés par traité.
Lorsque récemment de meilleures dispositions paraissaient enfin se manifester et nous donnaient
Pespoir d'une solution pacifique des difficultés existantes, nous avons malheureusement
dü constater que les ouvertures faites aux autorités Neerlandaises aux Indes n'a va ient
d'autre but que de nous donner le change sur de nouveaux actes hostiles préparés ou
combinés cóntre nous.
11 serait sans doute superflu de nous étendre plus longuement sur ces incidents, que nous
avons cru néamoins devoir brièvement indiquer , afin d'établir la situation dans laquelle nous
nous trouvons placés vis-a-vis du royaume d'Atchin, et afin surtout de prouver a la
Sublime Porte tout le prix que nous attachons a la commu ication qu'elle a bien voulu

•108
nous adresser. Nous avons été heureux d'y trouver un nouveau témoignage de cordiale
amitié du Gouvernement de Sa Majesté Impériale le Sultan. Nous apprécions les sentiments
de délicatesse qui' ont fait comprendre a la Sublime Porte qu'il ne nous serait pas possible
d'accepter une médiation dans nos démêlés avec Atchin, et nous rendons en même
temps une entière justice a la réserve dans laquelle la Sublime Porte se renferme relativement
aux mesures que nous impose le soin de notre dignité et 1'honneur de nos armes
Le Gouvernement du Roi croit ne pouvoir mieux prouver qu'il ne se méprend nullement
sur la nature de la démarche faite auprès de lui, qu'en y répondant de son cóté
avec une entière franchise. Dans ce but il donne volohtiers a la Sublime Porte 1'assurance
que, malgré 1'insuccès des démarches antérieures pour amener un arrangement amiable avec
Atchin, nous n'avons pas un seul instant eu 1'intention de refuser de prêter 1'oreille a des
propositions pacifiques que le Sultan d'Atchin désirerait nous adresser.
La voie a suivre pour réaliser ce désir est indiquée par le traité conclu en 1857 par le
Gouverneur Général des Indes Neerlandaises avec Atchin. Cette voie étant toujours restée
ouverte, un accueil favorable n'a jamais cessé d'être assuré a toute démarche directe du
Sultan d'Atchin auprès du Gouvernement des Indes Orientales Neerlandaises, en vue de
prévenir les conséquences déplorables d'un nouveau recours aux armes.
En général, le Gouvernement du Roi, tout en veillant au maintien de ses droits et a
1'accomplissement des devoirs qui lui incombent, ne manquera jamais dans ses rapports
avec les états indigènes de 1'Archipel Indien, et notamment avec Atchin, de s'inspifer des
sentiments de générositó et de modération auxquels la Sublime Porte fait appel.
Le Cabinet de la Haye aime a croire que le Gouvernement de Sa Majesté Impériale le
Sultan voudra bien voir dans les franches explications qui précédent une nouvelle preuve
de notre sincère désir de resserrer de plus en plus les relations amicales qui heureusement
subsistent depuis si longtemps entre les Pays-Bas et la Sublime Porte Ottomane.
Veuillez agréer, etc.
(s) L. GEHICKE.
P. S. Je vous prie de communiquer la présente dépêche a Son Excellence RACHID PACHA
et de lui en laisser copie.
It. De Minister van Buitenlandsche
Zalen aan Zr. Ms. Minister-
Resident te Constantinopel.
GEHEIM KABINET.
N°. 2/83.J
Hoog Wel Geb. Heer!
's GBAVENHAGE , 26 September 1873.
Mijne dépêche van heden n°. 1/82 behelst ons antwoord op de nota der Turksche Regering
dd. 11 Augustus ter zake van de Atjehsche aangelegenheden. Ik acht het niet ondienstig
TJ Hoog Wel Geb. daarenboven, in aansluiting aan het bij vroegere gelegenheden mede-

109
gedeelde, nog eenige inlichtingen te geven omtrent het standpunt waarop wij in deze
quaestie staan, en omtrent de inzichten en bedoelingen van Zr. Ms. Regering.
De Turksche nota heeft het Departement van Koloniën aanleiding gegeven tot eenige
opmerkingen en beschouwingen , waarvan ik de eer heb hiernevens een afschrift te voegen.
Voor den inhoud van het tractaat van 1857, door het Nederlandsch Indisch Bestuur met
Atjeh gesloten , neem ik de vrijheid U te verwijzen naar de nota van inlichtingen, die
verleden voorjaar door den Minister van Koloniën bij de Tweede Kamer der Staten-Generaal
is ingediend en waarvan U Hoog Wel Geb. indertijd een exemplaar is toegezonden.
Hetgeen in ons antwoord aan de Porte gezegd wordt ten opzichte van den geest van
eerbiediging, welke het Nederlandsch Indisch Bestuur steeds tegenover de godsdienst van
de inlandsche volken in den Archipel bezielt, wordt bevestigd door het getuigenis van den
van ons geheel onaf hankelijken vorst van Djohore, op het schiereiland Malakka, die onlangs
en sedert het ontstaan van ons conflict met Atjeh de verklaring heeft uitgevaardigd, waarvan
U Hoog Wel Geb. eene Engelsche vertaling hiernevens zal aantreffen.
De kennisneming van die stukken zal U Hoog Wel Geb. in staat stellen om mogelijke
verkeerde opvattingen omtrent scmmige punten, waar het noodig is, te verbeteren , en om
de strekking van het Nederlandsch bestuur in den Archipel in Uwe gesprekken toe te lichten.
Wat echter het laatste punt betreft, zoo veroorloof ik mij U ter Uwer persoonlijke informatie
mede te deelen, dat, hoewel wij , ten einde onnoodigen aanstoot te vermijden , vermeden
hebben in ons antwoord op de nota der Turksche Regering de quaestie der geestelijke
suprematie van den Turkschen Sultan over de Mahomedaansche volken van den Indischen
Archipel opzettelijk aan te roeren , wij evenwel zoodanige aanspraken van den Sultan, indien
zij gemaakt werden, niet zouden kunnen erkennen.
Het zal u dus duidelijk zijn dat wij in slotsom even afkeerig blijven als vroeger van
alle tusschenkomst of inmenging van Turkije en in geene mate daartoe de hand kunnen
leenen. Wil de Porte waarlijk iets tot bevordering van eene vredelievende oplossing doen,
dan, wij zijn er overtuigd van, heeft zij daartoe geen beter middel dan de aanzoeken tot
tusschenkomst, die haar van wege Atjeh gedaan worden, op ondubbelzinnige manier af te
wijzen, zoodat eindelijk de Atjehers mogen begrijpen, dat zij op geen steun in hun verzet
tegen ons te rekenen hebben. De edelmoedige gezindheid en het stelsel van zooveel mogelijke
eerbiediging van bestaande toestanden, welke steeds het Nederlandsch Bestuur in den
Indischen Archipel hebben gekenmerkt, kunnen strekken om de belangstelling, waarvan
de Porte voor Atjeh heeft doen blijken, gerust te stellen.
De overweging van al het bovenstaande, hetwelk u vertrouwelijk en tot eigen gebruik
medegedeeld wordt, zal u voldoende bekend maken met de opvattingen van Zr. Ms. Regering.
U gelieve uwe houding daarnaar te regelen en vooral zorg te dragen dat die houding
in overeenstemming bliive met den vriendschappelijken toon, dien wij, op het voorbeeld
van Turkije, in ons antwoord hebben trachten te leggen.
Uwe mededeelingen omtrent den indruk, door dit laatste te weeg gebracht, zie ik met
groote belangstelling te gemoet.
Afschrift van dat stuk zal door mij ook aan MUSURUS PACHA worden toegezonden.
Gelief, enz.
(w. g.) L. GERICKE.
P.S. Ik acht het niet ondienstig u hiernevens nog ter uwer informatie afschrift te zenden
van den brief, waarmede MUSURUS PACHA de nota der Turksche Regering heeft ingediend.

HO
18. De Turksche Minister van Buitenlandsche
Zaken aan Zr. Ms. Minister-Resident
te Constantinopcl.
N°. 36446/23.
M. le Minisfre Resident!
Le 19 Nowmbre 1873.
J'ai 1'honneur de vous transmettre ci-joint copie d'uue dépêche que je viens d'écrire a
MUSURUS PACHA en róponse a celle de Son Excellence le Baron GEEICKE , concernant la
question Atchinoise.
Ainsi que je le déclare dans ma dépêche, Sa Majesté Impériale le Sultan et son Gouvernement
sont sensibles aux sentiments dont M. le Ministre des Affaires Étrangères de S. M.
le Roi, votre auguste Souverain, se fait 1'interprête.
Je vous serais obligé, si vous vouliez bien, de votre coté, transmettre au Gouvernement
Royal 1 expression de nos remerciments pour les termes amicaux et conciliants dans lesquels
sa réponse est concue, et les espérances qu'elle fait concevoir pour 1'heureuse solution de
la question dont il s'agit.
Agréez, etc.
19. Brief van den Turkschen Minister tan
Buitenlandsche Zaken aan den Turkschen
Ambassadeur te Londen.
a S. E. MUSURUS PACHA!
(s.) RACHD.
Le 19 Novembre 1873.
J'ai recu la dépêche que Votre Excellence a bien voulu m'écrire le 3 Octobre n°. 5271/225
pour me transmettre copie d'une note du Ministre des Affaires Étrangères des Pays-Bas,
contenant la réponse du Cabinet de La Haye, relative a, la question Atchinoise.
D'ordre de son Gouvernement M. HELDEWIEE m'a, de son cöté, donné communication et
laisse' copie d'une dépêche identique a celle que Son Excellence M. le Baron GEEICKE vous
a fait parvenir.
^ Je n'ai pas manqué de placer sous les yeux de notre auguste Souverain cette dépêche.
ainsi que les pièces que j'ai recues de Votre Excellence.
C'est avec une profonde satisfaction, que Sa Majesté a relevé les termes conciliants dans
lesquels est concue la réponse du Cabinet de La Haye.
Sa Majesté et son Gouvernement ont été heureux de voir leur démarche si bien appréciée
dans sa nature comme dans sa portée. lis s'en félicitent d'autant plus, qu'ils y voient un
gage de modération, si bien fait pour amener un heureux dénouement de la question Atchinoise.
' Je crois être 1'interprête des sentiments de notre auguste Souverain et de son Gouvernement
en vous chargeant d'exprimer a M. le Baron GEEICKE les voeux que nous formons dans se
sens, ainsi que nos remerciments pour les sentiments qui ont inspiré sa communication
responsive.
Veuillez, etc.
(s.) RACHID.

VI.
STUKKEN
BETREFFENDE DE
OORLOGSVERKLARING
EN DE
STAKING BER EERSTE EXPEDITIE,

143
1. De Gouvernements-commissaris voor Atjeh aan
den Gouverneur-Generaal van Nederlandsch Indie.
N°. IV/A.
TER REEDE ATJEH , 26 Maart 1873.
Gelijk ik de eer had Uwer Excellentie bij mijn telegram van den 19den dezer mede te
deelen, verliet ik aan boord van Zr. Ms. stoomschip Citadel van Antwerpen, des namiddags
te vier ure van dien dag, de reede van Poeloe-Pinang. Vergezeld van Zr. Ms. stoomschepen
Marnix en Coehoorn en van den gouvernemeuts-stoomer Siak werd de togt naar Atjeh voortgezet,
en liet de flotille den 22sten daaraanvolgende, ongeveer te half elf ure des voormiddags,
het anker ter reede van die plaats vallen.
Onder uitdrukkelijke vermelding van het gewigt zijner zending, gelastte ik onmiddellijk
daarop den tolk voor de Atjehsche taal SIDI TAHIL zich naar den wal te begeven, ten
einde den Sultan van Atjeh mijn aan dezen gerigten brief van den 22sten te overhandigen.
Daarbij maakte ik gebruik van de diensten van eenige opvarenden eener daags te voren
aangehouden praauw, afkomstig van Gigben en bestemd naar Edi, waarvan dedjoeragan
zich bereid had verklaard om tegen zekere belooning, welke sedert door mij is uitgekeerd,
bedoelden brief aan den Sultan te helpen overbrengen.
Hiertoe ging ik over in verband met de dreigende houding, welke men, volgens geloofwaardige
berigten, in Atjeh tegenover ons wenschte aan te nemen, en welke het mij ten
zeerste onraadzaam deed ' achten voorloopig zelfs een enkelen onzer manschappen aan den
wal te wagen.
Dat er werkelijk eene vijandige stemming in gemeld rijk bestond, bleek duidelijk nit de
omstandigheid, dat, terwijl bij onze aankomst eene groote bedrijvigheid van visschers op
en nabij het strand heerschte, deze al zeer spoedig daarna ophield, om plaats te maken
voor eene groote, steeds aangroeijende menigte gewapend volk, die zich niet alleen gestadig
langs het stand bewoog en den ingang der Atjeh-rivier, zoomede een paar nabij gelegen,
schijnbaar in vervallen toestand verkeerende bentings bezette, maar ook in allerijl een paar
aarden borstweringen opwierp.
In den avond van den 23sten bragt SIDI-TAHIL mij het schriftelijk antwoord des Sultans
over. Te vergeefs zocht ik daarin naar eenige opheldering aangaande de door mij tegen
Atjeh ingebragte grieven en naar een betoon van bereidwilligheid om met mij in onderhandeling
te treden nopens de wijze, om tot eene gewenschte verhouding tot ons Gouvernement te
geraken.
Hierin heb ik aanleiding gevonden om onder dagteekening van den 24sten dezer tot den
Sultan een tweeden brief te rigten, waarin op de onvolledigheid van zijn antwoor d gewezen
en hem nadrukkelijk voorgehouden werd om alsnog binnen den tijd van vier en twintig
uren de in mijn vorig schrijven verlangde ophelderingen te verschaffen, bij gebreke waarvan
ik mij genoodzaakt zoude zien tot beslissende maatregelen over te gaan.
In zijn daarop gevolgd antwoord, 't welk mij in den avond van den 25sten dezer gewerd,
bleef de Sultan ook nu weder in gebreke de bij herhaling gevraagde inlichtingen te geven.
Het verdient intusschen opmerking, dat de vorst in geen zijner beide brieven de tegen hem
aangevoerde grief, waaromtrent meer in 't bijzonder opheldering is gevraagd, heeft weersproken
, — 't geen mijns inziens het voldingendst bewijs oplevert van hare gegrondheid.
Met betrekking tot het voorkomende aan het slot van 's vorsten laatsten brief, dat het
door hem aan onze vlag gegeven saluut van een en twintig schoten onzerzijds niet is beantwoord,
teeken ik hierbij aan, dat den Sultan, bij gelegenheid der eerste zending van
15

114
SIDI TAHIL , onder de gewone voorwaarde van reciprociteit, een saluut is aangeboden, waarop
geen antwoord is ontvangen. Dientengevolge bleef het saluut onzerzijds achterwege. Dat
intusschen het vermeld aantal schoten uit des Sultans geschut zoude zijn gelost, is, niettegenstaande
de meest mogelijke waakzaamheid, door geen onzer schepen opgemerkt;
weshalve de waarheid dier mededeeling met grond kan worden betwijfeld.
In de phase, waarin het Atjehsche vraagstuk thans verkeert, acht ik mij niet verantwoord
de zaak langer slepende te houden. Verdere pourparlers zouden tot niets leiden.
Integendeel ligt het blijkbaar in de bedoeling der Atjehers om door allerlei uitvlugten tijd
te winnen, ten einde zich des te beter tot den strijd tegen ons te kunnen voorbereiden of
wel zich inmiddels elders bondgenooten te verschaffen.
Onze lankmoedigheid is lang genoeg op de proef gesteld, en thans is mijns inziens het
oogenblik aangebroken om met klem en met den meesten ernst op te treden.
Langer dralen zou als een bewijs van zwakheid worden aangemerkt en 's vijands overmoed
slechts aanwakkeren.
Doordrongen van het besef hiervan en met het oog op Uwer Excellentie's telegram van
19 dezer, heb ik dan ook niet geaarzeld heden aan den Sultan van Atjeh den oorlog te
verklaren; hetgeen is geschied bij een manifest, waarvan ik de eer heb Uwer Excellentie
hiernevens een afschrift aan te bieden, vergezeld van kopijen en vertalingen van mijne
brieven aan den Sultan en van diens antwoorden (1).
Zooveel mogelijk heb ik mij in het manifest gehouden aan de bewoordingen, gebezigd in
de door Uwe Excellentie op den 6den dezer gearresteerde proclamatie, terwijl ik mij daarin
slechts die geringe wijzigingen heb veroorloofd, welke door den loop der omstandigheden
zijn noodzakelijk gemaakt.
Dat manifest zal nog heden den Sultan worden toegezonden, terwijl het, zoodra van zijne
ontvangst zal zijn gebleken, nader door het werpen van eenige projectielen in of nabij des
Sultans verblijf, waarvan wij slechts 3600 meters verwijderd liggen, bevestigd zal worden.
In verband met hetgeen ik de eer had in mijn rapport van den 14den dezer, n°. II/A,
ten aanzien van TONGKOE MOHAMAD AKIFFIN mede te deelen, zal het Uwe Excellentie welligt
bevreemden dat ik van zijne diensten geen gebruik heb gemaakt bij het overbrengen mijner
beide voormelde brieven aan den Sultan van Atjeh.
Hiervoor bestond evenwel eene gegronde reden. Het was mij namelijk bij nader inzien in
het belang der zaak niet wenschelijk voorgekomen, om genoemden tongkoe, wiens dubbelzinnige
rol bij de Atjehsche grooten niet onbekend is gebleven, thans met eene zending van
zoo hoogst 1 eederen aard, en waaraan zeer ernstige gevolgen konden verbonden zijn, te belasten.
Terwijl het mij daarom beter toescheen hem onder mijn onmiddellijk toezigt te houden,
heb ik nogtans gebruik gemaakt van zijne bekendheid met den invloedrijken Atjehschen
groote TONGKOE KALI ALIMELIKOEL ADIL, om dezen te wijzen op de ernstige gevolgen, welke
eene vijandige houding van Atjeh jegens ons Gouvernement voor dat Rijk zoude na zich
slepen, en in verband daarmede den raad te geven om aan onze eischen gehoor te verleenen.
Van den betrekkelijken brief en van het schrijven van den mij toegevoegden inlandschen
zendeling DATOE SETIA ABOE HASSAN, mede aan TONGKOE KALI voornoemd gerigt, en strekkende
om hem te bewegen mij te komen ontmoeten, zoomede van de antwoorden van dezen
Atjehschen groote, veroorloof ik mij eveneens afschriften hierbij over te leggen.
Ten slotte acht ik het niet ondienstig Uwer Excellentie enkele opmerkingen mede te deelen
. welke door SIDI TAHIL gedurende zijne aanwezigheid aan den wal waren gemaakt.
Het was hem namelijk gebleken, dat men in Atjeh met de krijgstoerustiogen van onze
zijde volkomen bekend was en zich op kra'chtigen wederstand voorbereidde. Aan de monding
der Atjeh-rivier had zich al voort eene magt van drie duizend man verzameld, welke aanzienlijk
zou worden versterkt. Die magt bestond hoofdzakelijk uit de bevolking der XXII
Moekim, welke ons zeer vijandig gezind is enden oorlog verlangt. Toch meende Sidi-Tahil
eene zekere vrees voor onze naderende troepenmagt te hebben opgemerkt, welke evenwel
achter het masker van grootspraak en snoeverij verborgen werd. Men was uitermate ver-
(1) De Hollandsche overzettingen dezer antwoorden volgen later; voor hare vervaardiging ontbreekt
thans de tijd.

115
bitterd op den sjabandar, PANGLIMA TIBANG MOHAMAD , dien men als den bewerker van den
tegenwoordigen hoogst ernstigen toestand beschouwde, en wiens leven door verscheidene
Atjehsche grooten dermate werd bedreigd , dat hij zich zelfs niet buiten de kota van den
Sultan durfde vertoonen.
In de nabijgelegen XXVI Moekim was men het omtrent de wenschelijkheid van een oorlog
met ons niet eens, terwijl het hoofd der XXV Moekim, TOEKOE NEK RADJA MOEDA SETIA,
. met zijne onderhebbende bevolking ons Gouvernement vriendschappelijk gezind is. Dit
laatste werd mij bevestigd door een vertrouweling van genoemden toekoe, die zich een
paar dagen geleden bij mij aan boord kwam vervoegen , en mij namens den toekoe het
verzoek deed om diens schoonvader, den radja moeda van Troemon, te doen ontbieden in
het belang eener schikking met Atjeh.
Dat aan dien voorslag, in verband met onze gebrekkige middelen van gemeenschap, op
dit oogenblik geen gevolg kan worden gegeven , behoeft geen betoog; doch ik behoud mij
voor om later van de diensten van genoemden radja moeda van Troemon die partij te trekken,
welke mij wenschelijk zal voorkomen , terwijl ik intusschen aan TOEKOE NEK RADJA MOEDA
SETIA heb doen weten , dat bijaldien hij zich bij ons wilde aansluiten, hij daarvan bij het
openen der vijandelijkheden zou moeten doen blijken, in welk geval zijn gebied voor tooneelen
van verwoesting zal worden gespaard.
De verklaringen van SIDI TAHIL van strategischen aard, voor de kommandanten van Zr.
Ms. stoomschepen Citadel van Antwerpen en Marnix afgelegd, zullen Uwe Excellentie door
tusschenkomst van den Kommandant der zeemagt en chef van het departement der marine
in Nederlandsch Indie worden bekend gemaakt.
Het is intusschen thans overtuigend gebleken, dat het mij te Poeloe-Pinang geworden
berigt, dat de Sultan van Atjeh op enkele dagreizen van Groot-A tjeh zou zijn in veiligheid
gebragt, niet juist was , en hij zich alsnog daar ophoudt. Van een voornemen om die plaats
te verlaten is hier niets vernomen , weshalve wij ons met de hoop mogen vleijen dat hij er
stand zal blijven houden.
Gedurende ons aanwezen alhier is de reede nog slechts door één handelsvaartuig, onder
Engelsche vlag, bezocht, dat bij onderzoek bleek wapenen noch ammunitie aan boord te
hebben en voor de Westkust van Sumatra bestemd te zijn.
Ter gelegenheid der vermelding hiervan vermeen ik Uwer Excellentie nog te moeten
mededeelen , dat ik, bij nadere overweging, in zóóver op het bij mijn schrijven van den
14den dezer n°. II/A kenbaar gemaakte voornemen ben teruggekomen, dat, behoudens een
te rade gaan met de eischen der billijkheid, bij een aanvoer door handelsvaartuigen van
oorlogsbehoeften eenvoudig tot dezer inbeslagname zal worden overgegaan.
Be Gouvernements-Commissaris voor Atjeh,
(w. ff.) NIEUWENHUYZEN.
P. S. Ik teeken hierbij nog aan, dat ik afschriften van mijn bovenbedoeld manifest heb
gezonden : aan den Consul-generaal der Nederlanden te Singapore, W. H. READ ; aan den
vice-consul der Nederlanden te Poeloe Pinang, PADDAY , ook ter mededeeling aan de consuls
der overige mogendheden aldaar gevestigd; en aan den kommandant van Zr. M. stoomschip
Citadel van Antwerpen; terwijl eindelijk van die oorlogsverklaring tevens mededeeling is
gedaan aan den Gouverneur der Straits-Settlements en den Luitenant-Gouverneur van Prince
of Wales-Island , bij afzonderlijke missives , zonder overlegging evenwel van de betrekkelijke
exemplaren.
a. De Gouvernements-commissaris aan
den Sultan van Atjeh.
(Hollandsche tekst).
B u L A G E N.
(Gewone inleiding).
Vervolgens breng ik ter kennis van Uwe Hoogheid:
dat het bij herhaling gebleken is, dat de bestuurders van Atjeh de ernstige voornemens
*

116
en welwillende bedoelingen miskend hebben, door het Nederlandsch Gouvernement betoond,
om de onderlinge vijandelijkheden, welke zeer ten nadeele der algemeene belangen van
handel en scheepvaart strekken, in de aan gemeld rijk onderhoorige staatjes te keeren en
eene goed geregelde verstandhouding tot dat Gouvernement in 't leven te roepen, en dat
zij de deswege gedane dringende vertoogen hebben in den wind geslagen;
dat zij onlangs met vijandige bedoelingen te Singapore de tusschenkomst van agenten
van buitenlandsche mogendheden tegen het Nederlandsch Gouvernement hebben ingeroepen,
bij monde van dezelfde gezanten, die onder het masker van vriendschap en goede
trouw naar Riouw waren afgevaardigd om aan den resident van dat gewest, van wien
zij bescherming ondervonden, uitstel te vragen van de politieke zending, bedoeld bij het
Gouvernements-besluit van 31 Augustus 1872 la. H 2
. geheim, aan Uwe Hoogheid medegedeeld
bij schrijven van den Gouverneur van Sumatra's Westkust en met een oorlogschip
overgebragt door den controleur jhr. KEATENHOFF;
dat de bestuurders van Atjeh door die handelingen artikel één der op 30 Maart 1857
met dat rijk gesloten overeenkomst van vrede, vriendschap en handel hebben geschonden,
en ik thans gekomen ben om deswege namens de Regering van Nederlandsch Indie de
vereischte schriftelijke opheldering te vragen, — tot het geven waarvan ik den bestuurders
van Atjeh een termijn stel van vier en twintig uren; mij voorbehoudende om, voort na ontvangst
dier opheldering, aan de bestuurders van Atjeh te doen kennen, hoedanig naar
mijne meening tot eene gewenschte verhouding tusschen het Gouvernement van Nederlandsch-Indie
en Atjeh kan worden geraakt, om vervolgens dienaangaande de vereischte
besprekingen te openen.
Geschreven aan boord van Zr. Ms. stoomschip Citadel van Antwerpen, den 22sten Maart 1873.
b. De Sultan van Atjeh aan
den Gouvernements-commissaris.
(Vertaling uit het Maleisch.) 1)
(Gewone inleiding).
Voorts geef ik mijnen vriend kennis, dat ik zijn mij toegezonden brief ontvangen en den
inhoud er van begrepen heb, en dat thans eene onveranderlijke vriendschap tusschen mij
en het Nederlandsch-Indisch Gouvernement bestaat. Intusschen heb ik een schrijven naar
Riouw gezonden , strekkende om uitstel te erlangen van de voorgenomen zending (naar
Atjeh) tot dat ik van den Sultan van Turkije antwoord zal hebben ontvangen op mijn aan
hem gerigten brief. Zoodra ik de beveleu en tijdingen van dien vorst zal hebben ontvangen,
zal ik mijn vriend daarvan mededeeling doen. Ook heb ik kortelings gezanten naar Riouw
gezonden, om de zaak van de Gipsy te vereffenen; alleen daartoe strekte het gezantschap.
Thans echter bestaat er (uit dien hoofde) eene eenigszins beperkte vriendschap, en ware het
niet dat ik op het antwoord van den Sultan van Turkije wachtende ben , zoo zou ik het
Nederlandsch Indisch Gouvernement eene dubbele mate van genegenheid toedragen.
Geschreven den 23sten Moecharam, op Zondag, van het jaar 1290. (23 Maart 1873.)
1) De hier medegedeelde vertalingen van de brieven des Sultans zijn die, welke door den Gouvernements-
Commissaris na de afzending van zijn brief aan de Indische Regering zijn bezorgd.

c. Tonghoe Mohamad Ariffin aan
Tongloe Kali Alimelihoel Adil.
(Vertaling nit het Maleisch.)
(Gewone inleiding.)
117
Ik geef mijn vader kennis dat ik mij aan boord van het oorlogschip in het gevolg bevind
van den Regerings-Commissaris, die naar Atjeh gekomen is, omdat hij voorspoed en vrede
aan U wil brengen, vriendschap wil sluiten en hulp verleenen.
Daarom hoop ik dat mijn vader met alle mogelijke eer den hooggeplaatsten heer zal ontvangen,
opdat er zegen en voorspoed moge geboren worden voor beide partijen.
En de Regerings-Commissaris heeft circa 7000 soldaten bij zich , benevens acht oorlogsbodems
, waarvan vier op de gewone ankerplaats liggen en vier op zee zijn gebleven. Wanneer
nu mijn vader niet treedt in den wensch van den Regerings-Commissaris, dan zal er, naar
ik denk , later groote ongelegenheid komen.
Wanneer vader hulp verwacht van de Engelschen, daar is geen quaestie van , want in
het jaar 1871 is het geheele eiland Sumatra, van Tandjong Toewa (Telok-Betong) tot aan
ons land Atjeh , in handen der Hollanders overgegeven; en de Amerikaanschen consul wilde
ons helpen, maar zooals uit den brief van dien consul te Singapore blijkt, stonden de Engelschen
dit niet toe en kon hij geen voldoende hulp verstrekken, en daarom is het dat ik
den Regerings-Commissaris gevolgd ben.
Welligt dat vader wil hooren naar mijn goeden raad, daar ik de gewoonte en den aard
der blanken ken , en indien dit niet zoo ten goede geschiedt, dan zal er zeker ongelegenheid
komen. In 1857 sloot onze onlangs overleden vorst een contract, dat goed was, met het
Nederlandsch-Indisch Gouvernement; en nu wil dat Gouvernement het rijk Atjeh volstrekt
niet nemen, mits het de suprematie erkenne (letterlijk: mits het erkenne te staan in de
schaduw) van den Koning van Holland.
En dan zullen wij zegen en voorspoed hebben. Wanneer vader, in deze omstandigheden,
het goede wil doen, antwoord dan op dezen brief, dan kan ik het bespoedigen.
Ik heb gegeten de rijst van mijn vader en van den overleden Sultan tot nu toe; ik zal
die weldaden niet vergeten en hoop dat mijn vader geluk en voorspoed hebbe en opklimme
tot de hoogste grootheid, onder bescherming (schaduw) van den Koning van Holland.
Geschreven aan boord van het oorlogschip 21 Maart 1873.
Naschrift.
Vader, dezen brief schreef ik Zaturdag avond aan boord van het oorlogschip, maar ik
heb hem nog niet verzonden, omdat er nog geen zekerheid was omtrent hetgeen uit den
twist zou voortvloeijen, daar er werd gewacht op den brief van den Sultan van Atjeh.
En toen het antwoord van Z. H. den Sultan aan den Regerings-Commissaris aan boord
kwam , was de strekking er van niet goed.
Indien de gedachten van vader zóó zijn, en hij zich niet laat vinden op den weg die het
goede brengt, dan zal er zeker een groote oorlog uitbarsten, want ik heb zelf gehoord,
dat wanneer de Sultan en de rijksgrooten niet onder de suprematie (schaduw) van bet
Nederlandsch-Indisch Gouvernement willen blijven , vader zeker wel ongerief zal ondervinden,
en dan zal het Gouvernement ons niet in zijn hoede nemen.
Wanneer er oorlog komt, dan verliezen wij het zeker, en dan zal het Gouvernement
later zeker een resident hier in ons land plaatsen en wij allen rijksgrooten zullen daarvan
te lijden hebben.
Ik denk, dat, als vader zich toevertrouwt aan de bescherming van het Hollandsche Gouvernement,
dan zal het U voorspoedig gaan als den Sultan van Pontianak en Siak en andere
vorsten. En de KORAN zegt, dat voor ons geloovigen deze aarde eene gevangenis is, maar voor
de niet geloovigen een hemel, en wanneer de menschen die de wereld bezitten onze vrienden
zijn, dan zal ons werk zeker zegenrijk zijn.

118
Wat betreft de zaak (eigenlijk: hoofdstuk, artikel) van dengene, die naar Turkije is
gegaan, namelijk de zoon TONGKOE PAYA, dit zal zeker niet gelukken, want de Koning van
Holland heeft zelf afgezanten in het rijk van Turkije, en al de Europesehe Mogendheden
die in Indie gezag voeren hebben contracten met elkander gesloten; bij voorbeeld indien de
vorst Tjandar Badoen in oorlog is met den vorst van het Rijk Hou, dat grooter is dan het
onze, dan mag de Sultan van Turkije zich daarin niet mengen. En nu hoop ik dat gij ü
voegen zult naar hetgeen goed is, opdat Uwe afstammelingen ons nog lang regeren, met
oorspoed en in welvaren.
d. Datoe Setia Aboe Rassan aan
Tongkoe Kali Alimelikoe Adil.
(Vertaling uit het Maleisch).
Hierbij zend ik u dezen brief, om u mede te deelen dat, wat betreft de zaak tusschen
Atjeh en het Gouvernement, naar mijn dom oordeel er geene groote ongelegenheid uit zal
voortkomen, want de Regerings-Commissaris is een man van groot aanzien, die in die
zaak eene beslissing kan nemen
Daarom raad ik u aan, om, wanneer gij geen goed middel weet, naar mijn wensch
naar boord te komen om den Commissaris te ontmoeten, en te overleggen hoe eene goede
verstandhouding te vinden tot goede beëindiging van de zaak tusschen Atjeh en het Nederlandsch-Indisch
Gouvernement, opdat onmin worde voorkomen tusschen die twee partijen.
Ook kan broeder TONGKOE NJA MANOD naar het schip laten gaan, met een brief van
U, want de groote heer wil niet te zwaar in zijn eisch zijn.
Wanneer die brief uw zegel draagt en de volledige en volmondige verklaring bevat dat
Atjeh staat onder de suprematie van den Koning van Holland, dan is het uit met alles wat
ongelegenheid en ongerief brengt.
e. Tongkoe Kali Alimelikoel Adil aan
Tongkoe Mohamad Ariffin.
(Vertaling uit het Maleisch).
Geschreven 24 Maart 1873.
Ik geef kennis aan mijn zoon, dat ik den brief, dien mijn zoon aan mij gezonden heeft,
ontvangen heb en den inhoud daarvan heb begrepen.
Ik geef u kennis, dat ik ziek was en niet kon gaan naar het schip, om te spreken met
den Regerings-Commissaris.
Het is noodzakelijk dat mijn zoon en DATOE SETIA ABOE HASSAN nog eens goed overdenken,
want de menschen van Atjeh bandelen langzaam en niet ondoordacht.
En ik hoop duizendmaal, dat gij een goeden raad kunt geven aan den grooten heer
opdat het tusschen den Sultan van Atjeh en het Nederlandsch-Indisch Gouvernement goed zij.
f. Tongkoe Kali Alimelikoel Adil aan
Batoe Setia Aboe Hassan.
(Vertaling uit het Maleisch.)
Ik doe U thans iets weten omtrent den stand van zaken in Atjeh.
Ik ben ziek en kan mij niet begeven aan boord van het schip, om met den Regerings-

119
Commissaris te spreken, maar ik denk dat gij over de zaak nog goed moest nadenken,
want de Atjehers handelen langzaam en niet ondoordacht.
Ik hoop duizendwerf dat gij nog goeden raad kunt geven aan den Regerings-Commissaris.
Ik hoop dat de Sultan van Atjeh en het Gouvernement in goede verstandhouding mogen zijn.
g. Toekoe Nek Radja Moeda Setia
aan den Gouvernements-Commissaris.
(Vertaling uit het Maleisch.)
Deze brief is gerigt aan den Regerings-Commissaris.
Geschreven den 24n Moecharam 1290 (24 Maart 1873.)
Telkenmale als SAIDI TAHIB te Atjeh kwam, heb ik mijne gedachten reeds gezegd; nu
verzoek ik dat de Regerings-Commissaris den radja moeda van Troemon plegtig laat ontvangen,
want die Tongkoe Radja Moeda kent de manieren (de wijze van handelen) van
de Compagnie.
Hij kan dat goed aan het verstand brengen van de Atjesche rijksgrooten, opdat mijnheer
op die wijze wete, wie wel en wie niet met de Compagnie willen meegaan.
Wat betreft mijn land , dat onder mijn bestuur is, ik heb het reeds aan SAIDI TAHIB
gezegd, dat ik er erg naar verlang om mij bij de Compagnie te voegen.
Indien mijnheer het niet vertrouwt, dan wil ik een geschrift geven, en duizendwerf
hoop ik dat ik een brief terug ontvang van mijnheer.
En ook met de andere rijksgrooten kan ik spreken, en wanneer er zijn die er ook mede
genoegen nemen, dan kan ik het ook zeggen aan mijnheer.
Wat mijnheer mij ook oplegt, als ik kan, zal ik het opvolgen, maar mijnheer moet
mij beschermen, zooals hij mijn vader den radja moeda van Troemon beschermt.
h. De Gouvernements-Commissaris
aan den Sultan van Atjeh.
(Hollandsche tekst.)
Voorts deel ik Uwe Hoogheid mede dat ik haar schrijven van Zondag den 23sten der
maand Moecharam van het jaar 1290 in welstand ontvangen en zijn inhoud begrepen heb,
doch dat ik daarin in geen enkel opzigt de ophelderingen heb aangetroffen, welke ik in
mijn brief van 22 Maart 1873 van Uwe Hoogheid heb gevraagd.
Intusschen zijn die ophelderingen voor het Nederlandsch-Indisch Gouvernement van het
hoogste belang, en moet ik er daarom op aandringen, dat mij die alsnog binnen den tijd
van vier en twintig uren geworden.
Hoezeer het Nederlandsch-Indisch Gouvernement met den Sultant van Turkije e"veneens
in vriendschappelijke verhouding verkeert, heeft die vorst nogtans geen regt hoegenaamd ,
om zich in de tusschen het Nederlandsch-Indisch Gouvernement en het rijk van Atjeh
gerezen kwestien te mengen.
Dit zou ik bovendien te minder kunnen toestaan, wijl het duidelijk gebleken is , dat Uwe
Hoogheid zich ten strijde voorbereidt door gewapende manschappen te verzamelen.
Uit dien hoofde herhaal ik bij deze mijn uitdrukkelijk verlangen, dat mij binnen den
tijd van 24 uren de ophelderingen worden gegeven bedoeld in mijn voormeld schrijven
van 22 Maart 1873.
Verder herhaal ik mijn wensch om, zoodra mij ten deze de vereischte inlichtingen zullen
zijn verstrekt, de wijze te bepalen, hoedanig tot eene goed geregelde verhouding tusschen
het Nederlandsch-Indisch Gouvernement en het rijk van Atjeh kan worden geraakt.
Ten slotte maak ik er Uwe Hoogheid, in verband met de door haar gemaakte krijgs-

420
toerustingen, opmerkzaam op, dat, bijaldien ik'thans binnen den tijd van 24 uren geen
voldoend antwoord op mijn vorigen brief mogt hebben ontvangen, ik mij in allen ernst
genoodzaakt zal zien, ten deze tot beslissende stappen over te gaan.
Geschreven aan boord van Zr. Ms. stoomschip Citadel van, Antwerpen, den 24sten Maart 1873.
i. l)e Sultan van Atjeh aan
den Gouvernements-commissaris.
(Vertaling uit het Maleisch.)
(Gewone inleiding).
Wijders deel ik mijn vriend mede, dat ik den brief, door SIDI TAHIL overgebragt, met
eerbied heb ontvangen, en na dien te hebben geopend, den inhoud er van goed begrepen
heb. Daarin toch staat vermeld , dat mijn vriend binnen vier en twintig uren antwoord van
mij verlangt. Thans is het mij aangenaam mijn vriend te doen weten, dat ik mijn dienaar
PANGLIMA TIBANG MOHAMAD en de hoeloebalangs die voor den resident van Riouw zijn ver­
schenen , namelijk : TOEKOE NJA MOHAMAD , gemagtigde van TOEKOE KALI MALIKOEL ADIL ,
TOEKOE NACHODA MOHAMAD SAID, gemagtigde van TOEKOE NANTA SETIA , TOEKOE AKOEB ,
gemagtigde van TOEKOE NEK RADJA MOEDA SETIA , en TOEKOE NJAH AGAM , gemagtigde van
PANGLIMA MESDJID RADJA , — met een brief naar genoemden resident heb gezonden , om van
hem een uitstel van zes maanden (voor de volbrenging der hem opgedragen zending naar
Atjeh) te vragen. Na aldaar te Riouw gedurende acht en veertig dagen op antwoord te
hebben gewacht, deelde de resident (den gezanten) mede dat het Gouvernement mijn brief
ontvangen had, terwijl hij, resident, Zr. Ms. stoomschip Marnix naar mij toezond. Aldus
was de verklaring der vijf genoemde personen. Waarom komt nu het Gouvernement voor
dat de (toegestane) termijn van zes maanden verstreken is, en wat is wel onze schuld ?
Het Gouvernement gelieve mij zulks mede te deelen, opdat ik het wete. Voorts maakt
mijn vriend de opmerking, dat mijne onderdanen gewapend langs het strand loopen. De
reden hiervan is, dat het schip, waarop mijn vriend zich bevindt, zeer digt aan den wal
geankerd ligt, en het volk, zoodanig schip nog niet gezien hebbende, nieuwsgierig is het
(meer van nabij) te bekijken. Ook is de plaats waar dat schip geankerd ligt geen gewone
ankerplaats. Mijn vriend, die een beter oordeel omtrent zaken beeft, gelieve zulks niet
kwalijk te nemen, en mij morgen antwoord te geven.
Ten slotte doe ik opmerken , dat ik het Nederlandsch-Indisch Gouvernement van den wal
met een saluut van een en twintig schoten heb begroet, terwijl ik van de zijde van mijn
vriend geen contra-saluut heb vernomen.
Geschreven den 25sten Moecharam 1290. (25 Maart 1873.)
j. Oorlogsmanifest.
De Commissaris van het Gouvernement van Nederlandsch Indie voor Atjeh ;
Overwegende:
dat op het Gouvernement van Nederlandsch Indie de verpligting rust, om de algemeens
belangen van handel en scheepvaart in den Oost-Indischen Archipel tegen belemmeringen
te beveiligen;
dat die belangen door de onderlinge geschillen en vijandelijkheden der aan het Rijk van
Atjeh onderhoorige staatjes, waarvan enkelen bij herhaling de bescherming van het Nederlandsch-Indisch
Gouvernement hebben ingeroepen, bij voortduring zijn geschaad;
dat de herhaalde vertoogen van de zijde van dat Gouvernement, om aan zoodanigen toestand
een einde te maken en eene goed bevestigde verstandhouding van Atjeh tot hetzelve

424
in het leven te roepen, steeds zijn afgestuit op den onwil en de volslagen onverschilligheid
van de bestuurders van gemeld Rijk, en op hunne magteloosheid om in de onderhoorigheden
van Atjeh de rust en orde naar eisch te handhaven;
dat die pogingen onlangs zelfs zijn beantwoord met verregaande trouweloosheid, op een
tijdstip dat het Nederlandsch-Indisch Gouvernement met de meest welwillende bedoelingen
zich in nadere verbinding met Atjeh heeft gesteld;
dat de Sultan van Atjeh, deswege nadrukkelijk om opheldering gevraagd, eerst bij het
schrijven van den Commissaris van den 22sten dezer, en daarna bij dat van den 24sten
daaraanvolgende, niet alleen geheel in gebreke is gebleven die te verschaffen , maar zelfs de
tegen hem ingebragte grieven niet heeft weêrsproken, en daarenboven er toe is overgegaan
zich zoo in het oog loopend mogelijk ten strijde toe te rusten, dat daaraan geen andere
beteekenis kan worden toegekend dan dat Atjeh het Gouvernement van Nederlandsch Indie
moedwillig heeft gehoond en zich op het daardoor ingenomen vijandig standpunt wenscht
te handhaven;
dat de bestuurders van dat Rijk zich daardoor hebben schuldig gemaakt aan schennis
van het tusschen hetzelve en het Nederlandsch-Indisch Gouvernement op den 30sten Maart
1857 gesloten tractaat van handel, vrede en vriendschap, en het mitsdien overtuigend is
gebleken dat geen staat kan worden gemaakt op de goede trouw van die bestuurders;
dat het der Regering van Nederlandsch Indie onder deze omstandigheden niet langer
mogelijk is, zonder krachtdadige middelen, een zoowel door het algemeen handelsbelang
als de eischen van hare eigene veiligheid in noordelijk Sumatra gevorderden staat van zaken
te waarborgen;
Verklaart uit kracht van de magt en bevoegdheid, aan hem door de Regering van Nederlandsch
Indie verleend , in naam van die Regering , den oorlog aan den Sultan van Atjeh,
waarvan hij overigens bij dit manifest mededeeling doet aan elk wien zulks mogt aangaan,
en een iegelijk aandachtig maakt aan alle mogelijke daaruit voortvloeijende gevolgen en aan
de verpligtingen , welke in oorlogstijd op iederen burger van den Staat rusten.
Gedaan aan boord van Zijner Majesteits stoomschip Citadel van Antwerpen, liggende voor
Groot-Atjeh, op heden, "Woensdag den 26sten Maart 1873.
2. De Gouvernements-commissaris
voor Atjeh aan den Gouverneur-
Generaal.
N°. VljA.
(get.) NIEUWENHUYZEN.
TER EEEDE VAN ATJEH , 9 April 1873.
Aan boord van Zr. Ms. schroefstoomschip Citadel van Antwerpen.
Bij mijn rapport van 26 Maart jl., n°. IY\A, deelde ik Uwer Excellentie den uitslag
mede mijner aanvankelijke onderhandelingen met den Sultan van Atjeh, welke zich oplosten
in een oorlogsmanifest, waarvan ik de eer had Uwer Excellentie een afschrift aan te
bieden. Door tusschenkomst van den vice-consul der Nederlanden te Poeloe-Pinang gaf ik
Uwer Excellentie tevens langs telegrafischen weg van den inhoud van dat manifest kennis.
Terwijl de drie toen alhier aanwezige oorlogschepen zich in den vroegen morgen van den
27sten Maart gereed maakten om het vuur op de langs het zeestrand zich bevindende bentings
te openen, gewerd mij des Sultans derde brief, waarin hij, onder mededeeling dat
16

i
422
hij geen oorlog met ons verlangde, een uitstel van twee dagen verzocht, om mij een definitief
antwoord op mijne vorige brieven te geven.
Ten einde eene vredelievende oplossing van het Atjehsche vraagstuk zooveel mogelijk in
de hand te werken, willigde ik dat verzoek in bij mijn schrijven van dien zelfden morgen,
waarin ik den Sultan onder anderen mededeelde, dat het eenige middel, om verdere verwikkeling
te voorkomen , gelegen was in de erkenning zijnerzijds van de opperheerschappij
van Zrjne Majesteit den Koning der Nederlanden over Atjeh , en waarbij ik tevens de uitdrukkelijke
voorwaarde stelde, dat hij zich binnen den tijd van tweemaal vier en twintig
uren omtrent die erkenning zoude hebben te verklaren, wilde hij de vijandelijkheden onzerzijds
met onherroepelijk geopend zien. Verder werd voor de tijdelijke schorsing dier vijandelijkheden
het beding gesteld, dat van stonde af aan de krijgstoerustingen aan den wal
zouden worden gestaakt.
Toen aan dat beding niet werd voldaan, werd er in den loop van dienzelfden dag door
Zr. Ms. schroefstoomschip Citadel van Antwerpen bij wijze van waarschuwing een schot op
een der bentings gelost, dat aan het beoogde doel beantwoordde. Doch toen de vijand, van
den schrik bekomen, den volgenden morgen met een ongeëvenaarden overmoed de werkzaamheden
aan en nabij de forten voortzette, volgde er van onzen kant een gematigd maar
geregeld bombardement op die sterkten , 't welk den 29sten in mindere mate werd herhaald.
Na het verstrijken van den gestelden termijn geen antwoord van den Sultan ontvangen
zijnde , we.-den er uit voormeld stoomschip drie granaten in de op ± 3600 meter verwijderde kota
van den vorst geworpen, welke, volgens bekomen berigten, om en bij die plaats zijn neêrgevallen.
Eerst op den middag van den 30sten gewerd mij des Sultan's antwoord. Vermits dat schrijven
omtrent het hoofdpunt, de aanvaarding van Nederland's souvereiniteit, zeer onbestemd
was, meende ik op eene pertinente verklaring dienaangaande te moeten aandringen, en
stelde ik alsnu in mijn vijfden brief aan den Sultan de categorische vraag: of hij al dan niét de
opperheerschappij van Nederland wenschte te erkennen. Uit zijn op den lsten dezer ontvano-en
schrijven van dien dag zal Uwe Excellentie ontwaren dat de Sultan zich blijkbaar daaromtrent
niet wilde verklaren.
Op het terrein van onderhandelen kon ik mij nu niet langer blijven bewegen. Ik begreep
dat de vijand er naar streefde de zaak slepende te houden, en ik achtte mij dien ten gevolge
verpligt alle onderhandelingen met den Sultan af te breken, zoo lang niet de erkenning onzer
souvereiniteit zijnerzijds was gevolgd.
Deze beslissing liet ik den vorst door de overbrengers van zijn schrijven weten, en sedert vernam
ik niets meer van hem, hetgeen mij in mijne opvatting versterkte, dat wij hier met niets
dan een kunstgreep om tijd te winnen te doen hadden.
Bij de overweging der vraag, wat ons thans te doen stond, stemde de tijdelijke bevelhebber
der maritime middelen in deze wateren met mij in , dat het, met 't oog op de beperkte magt,
waarover op dat oogenblik nog te beschikken viel, en de onbekendheid met de getalsterkte
des vijands en met de gesteldheid van het terrein, geenszins geraden zoude zijn eene landing
te beproeven , ten einde ons van de langs het strand aanwezige forten meester te maken.
Aan een altijd mogelijk échec toch mogten we ons niet blootstellen; de overmoed des vijands
zoude daardoor aanwakkeren, en het vertrouwen onzer manschapDen daarentegen zeer verminderen.
In verband hiermede werd besloten ons voorloopig te bepalen tot het uitoefenen eener gestrenge
surveillance over de omliggende kuststreken en het beschieten , waar noodig, van de
vijandelijke bentings, en zulks in afwachting van de komst der expeditionaire magt wier
vertrek van Batavia op 22 Maart jl. mij werd bekend gemaakt bij Uwer Excellentie's telegram
van dien dag, dat mij met andere officieele bescheiden den29sten daaraanvolgende door
tusschenkomst van Zr. M. stoomschip Djarnbi gewierd.
In den morgen van den 5den dezer werd de komst van de transportvloot door de stoomboot
der Nederlandsch-Indische stoomvaartmaatschappij Cores de Vries aangekondigd en
werkelijk liet die vloot in den voormiddag van dien dag het anker te dezer reede vallen
terwijl Zr. Ms. stoomschip Soerabaija, waarop de kapitein ter zee J. F. KOOPMAN zich bevond,
kort daarop mede alhier verscheen. Zr. Ms. raderstoomschip Sumatra en het gouvernements-vaartuig
Bronbeek kwamen respectievelijk den 7den en 8sten dezer alhier aan

123
De generaal-majoor J. H. R. KÖHLEE, opperbevelhebber der expeditionaire land- en zeemagt
voor Atjeh, en de kapitein ter zee KOOPMAN kwamen in den middag aan boord van
de Citadel, waar de noodige besprekingen omtrent den stand der zaken en de voorloopig
te nemen maatregelen betreffende de expeditie plaats vonden.
Men besloot, den volgenden dag, 6 dezer, eene verkenning aan den wal te doen. Deze
werd, na een korten strijd met den vijand, die zich nabij de landingsplaats bevond, naar
wensch volbragt, waarna de daarvoor gebezigde troepen naar boord terugkeerden.
Den 8sten dezer echter ging men tot het algemeen debarkement over, hetwelk volkomen
gelukte, doch niet zonder heftigen strijd tegen den vijand, die met de grootste verbittering
streed en in een toestand van razernij tegen de bajonetten onzer militairen instormde.
T>3 mededeeling van bijzonderheden omtrent de operatien der alhier aanwezige land- en
zeemagt laat ik uit den aard der zaak aan de betrokken bevelhebbers over, wier meer
uitvoerige rapporten Uwer Excellentie door tusschenkomst van het Legerbestuur en den
Kommandant der zeemagt en chef van het departement der marine in Nederlandsch-Indie
zullen worden aangeboden.
Voorts wensch ik nog melding te maken van de komst op den 4den dezer van de Engelsche
gunboat Hornet, commander SWAN, die den daaropvolgenden dag aan boord van
de Citadel mededeelde, dat hij door het Gouvernement der Straits-Settlements herwaarts
was gezonden om, naar aanleiding der proklamatie van den Gouverneur aldaar van 31 Maart jl.
waarvan een afschrift deze vergezelt, te waken tegen den invoer binnen Atjeh van kruit,
wapenen en ammunitie door schepen onder Britsche vlag.
Van het hem gedaan aanbod, om zelf de vaartuigen onder Britsche vlag, die hier mogten
aankomen, te onderzoeken, verklaarde hij, onder dankbetuiging, liever geen gebruik te
willen maken. Dit regt wenschte hij aan ons voorbehouden te zien, doch hij verzocht alleen
om de bedoelde vaartuigen, welke door ons op contrabande mogten worden betrapt, aan
hem uit te leveren.
Dit verzoek werd ingewilligd. Het is mij intusschen aangenaam Uwer Excellentie te kunnen
mededeelen dat er tot dusver van aanhouding of uitlevering van schepen nog geen rede
is geweest.
Ten slotte veroorloof ik mij , ten vervolge van mijn in hoofde dezes aangehaalde rapport van
26 Maart jl. n°. IV/A, Uwer Excellentie hiernevens afschriften ën Hollandsche vertalingen aan
te bieden van de sedert tusschen mij en den Sultan van Atjeh gevoerde correspondentie.
Be Gouvernements-Commissaris voor Atjeh,
{w. g.) NIEUWENHUYZEN.
Na de afsluiting van dit rapport is de benting, waar gisteren een hardnekkig verzet
werd ondervonden, zonder tegenstand door onze troepen genomen, nadat het geschutsvuur
der oorlogschepen de daaromheen liggende steenen muren had vernield.
a. De Sultan van Atjeh aan
den Gouvernements-commissaris.
(Vertaling uit het maleisch.)
B u L A G E N.
{Getoone inleiding.)
Voorts deel ik mijn vriend mede, dat ik zijn mij toegezonden brief in welstand ontvangen
en den inhoud er van geheel begrepen heb. Daarin zegt mijn vriend dat het hem onaangenaam
is (dat het achterdocht bij hem opwekt) om mijne onderdanen gewapend langs het
zeestrand te zien loopen. Maar mijn vriend make zich er toch in 't geheel niet bekommerd
over; hij wete slechts dat dit in den aard der Atjehers ligt. Thans vraag ik mijn vriend
dringend antwoord op den brief, dien ik mijn vriend jongstleden Zondag heb toegezonden.

424
Aanstaanden Zaturdag zal ik mijn vriend bepaald uitsluitsel geven, want ik verlies niet
uit bet oog, hoeveel dagen mijn vriend hier reeds is, zonder een beslissend antwoord
mijnerzijds te hebben ontvangen. Wij willen geenszins oorlog met mijn vriend, maar
alleenlijk eene vriendschappelijke verhouding.
Geschreven den 26sten Moecharam, op Woensdag, van het jaar 1290. (26 Maart 1873).
b. Be Gouvernements-commissaris
aan den Sultan van Atjeh.
(Hollandsche tekst.)
(Gewone inleiding).
Voorts deel ik Uwe Hoogheid mede, dat ik haar op heden morgen ontvangen schrijven
van den 26sten dezer overwogen heb.
Evenmin als Uwe Hoogheid verlang ik den oorlog; doch de wijze waarop Atjeh het
Gouvernement van Nederlandsch Indie tot dusver en vooral nu laatstelijk weêr bejegende,
heeft den oorlog onvermijdelijk gemaakt, ten ware Uwe Hoogheid van hare opregte gezindheid
doe blijken, om tot het Gouvernement van Nederlandsch Indie in eene verhouding
te komen , welke een afdoenden waarborg tegen verdere verwikkelingen oplevert.
Het eenige middel daartoe is, dat Uwe Hoogheid de opperheerschappij van Zijne Majesteit
den Koning der Nederlanden over Atjeh erkenne.
Hiertoe geef ik haar tot Zaturdagmiddag, den 29sten dezer maand Maart, den tijd.
Is de erkenning der souvereiniteit van Zijne Majesteit den Koning der Nederlanden over
Atjeh alsdan niet door Uwe Hoogheid gedaan, dan zal onherroepelijk tot het openen der
vijandelijkheden worden overgegaan, waartoe ik, behalve de hier reeds aanwezige oorlogschepen,
binnen enkele dagen over eene hoogst aanzienlijke strijdmagt, welke van Batavia
in aantogt is, zal kunnen beschikken.
Ik moet Uwe Hoogheid evenwel doen opmerken, dat ik de vijandelijkheden , waarmede
ik juist op het oogenblik dat haar voormeld schrijven mij gewerd een aanvang wilde maken ,
alleen dan zal staken, wanneer Uwe Hoogheid zorg draagt dat het strand door het zich
thans daarop bevindend gewapende volk worde ontruimd, elke arbeid aan de daar aanwezige
bentings ophoude en geen andere bentings worden opgerigt. Morgen ochtend, bij het aanbreken
van den dag, behoort aan deze voorwaarde ten duidelijkste te zijn voldaan.
Geschreven aan boord van Zr. Ms. oorlogschip Citadel van Antwerpen, op Donderdag-den
27sten Maart 1873.
c. Be Sultan van Atjeh aan
den Gouvernements-commissaris.
(Gewone inleiding).
Wijders maak ik mijn vriend mijn wensch kenbaar, dat hij mijn land niet verwoeste.
Wat nu het verlangen van mijn vriend is, dat moge de Allerhoogste vervullen, en vervolgens
ben ik het, die 't vervullen zal.
Het moge mijn vriend voorts behagen zijn antwoord op dezen brief te overhandigen aan
brenger dezes, genaamd LEBEH MOHAMAD.
d. Be Gouvernements-commissaris aan
den Sultan van Atjeh.
(Gewone inleiding).
Ik ontvang zoo even een schrijven zonder dagteekening van Uwe Hoogheid, bevattende
de mededeeling: (enz. zie hoven).
Deze mededeeling is mij niet duidelijk en ik verzoek Uwe Hoogheid mij alsnog stellig

425
en bepaald mede te deelen, of zij de souvereiniteit van Zijne Majesteit den Koning der
Nederlanden over het rijk van Atjeh erkent, ja dan neen.
Van Haar antwoord op dezen brief wordt het al of niet staken der vijandelijkheden door
mij afhankelijk gemaakt.
Ik moet Uwe Hoogheid daarbij tevens doen opmerken , dat de aanzienlijke krijgsmagt,
welke door mij van Batavia wordt verwacht tot voortzetting van den oorlog, hier elk
oogenblik kan aankomen, en dat, zoo Uwe Hoogheid de rampen van den ooglog verder aan
Haar land wil besparen, het geraden is Haar antwoord op dit mijn schrijven geen oogenblik
langer dan noodig te doen uitblijven.
Geschreven aan boord van Zr. Ms. stoomschip Citadel van, Antwerpen, den 30sten Maart 1873.
e. De Sultan van Atjeh aan
den Gouvernements-commissaris.
(Vertaling uit het Maleisch.)
[Gewone inleiding).
Den brief, dien het Nederlandsch-Indisch Gouvernement hier heeft gezonden, heb ik in
welstand ontvangen en begrepen. Dat ik mijn schrijven van Zondag jongstleden aan het
Nederlandsch-Indisch Gouvernement niet gedagteekend heb, was eene vergissing. Wat nu
het berigt betreft, dat in mijn schrijven van gisteren vervat is, daarin is, voor zooveel de
onderlinge vriendschapsverhouding aangaat, geen verandering gekomen. Want ik ben een
wees en jong en ik verkeer slechts onder de hoede van den Allerhoogste en vervolgens onder
die van het verheven Nederlandsch-Indisch Gouvernement.
Vervolgens breng ik mijne groeten aan al de heeren.
Geschreven den lsten Separ, op Maandag, van het jaar 1290. (1 April 1873).
3. Proces-verbaal der buitengewone vergadering van
den Baad van Indie op Zondag 20 April 1873.
Tegenwoordig: Zijne Excellentie de Gouverneur-Generaal van Nederlandsch Indie,
mr. J. LOUDON , Voorzitter; de leden van den Raad van Nederlandsch Indie: mr. W. RAPPAED ,
H. M. ANDEÉE WILTENS, mr. T. H. DER KINDEEEN en mr. G. G. VAN HABENCAESPEL.
De vergadering wordt bijgewoond door: Zijne Excellentie den Vice-Admiraal O. A. UHLEN-
BECK , Kommandant der Zeemagt en Chef van het Departement der Marine, Zijne Excellentie
den luitenant-generaal N. H. W. S. WHITTON , Kommandant van het leger en Chef van
het Departement van Oorlog in Nederlandsch Indie, en den generaal-majoor G. M. VEBSPIJCK ;
en bijgestaan door den algemeenen-secretaris mr. H. D. LEVYSSOHN NOEMAN.
De vergadering wordt geopend door den voorzitter met de mededeeling dat hij-deze bijeenkomst
belegd heeft ter bespreking der ongunstige berigten , weinige uren te voren van
den Gouvernements-Commissaris voor Atjeh ontvangen.
Hij doet daarop voorlezing van het telegram van den Commissaris dd. 17 April jl. met
het bijbehoorend proces-verbaal van eene op dien dag gehouden vergadering van hem
Gouvernements Commissaris, den opperbevelhebber kolonel VAN DAALEN , den bevelhebber
der maritieme middelen den kapitein ter zee KOOPMAN , en den chef van den staf bij de
expeditie den kolonel EGTEB VAN WISSEKEEKE ; luidende een en ander als volgt:
a. Berigt van den Gouvernements-Commissaris.
> Opperbevelhebber vermeent dat bij de goed gewapende en versterkte overmagt des
vijands van een langer voortzetten onzer onderneming niets anders is te wachten dan een

426
geleidelijk wegsmelten onzer troepen, vooreerst alleen door de wapenen des viiands, maar
verder ook door ziekten ten gevolge van aanhoudende vermoeienissen en ontberingen
Gesteld dat twee bataillons ter versterking worden gezonden, zou één daarvan alleen
reeds nood!g zijn tot aanvulling der geleden verliezen, en het andere geen genoegzame
krachtsvermeerdering opleveren. De vijand verzet, verdedigt zich met ongeëvenaarden
moed en standvastigheid, wordt gestadig door nieuwen toevoer van volk aangevuld
en beschikt daarbij over tal van zeer sterke werken. Willen wij Atjeh nemen dan
achten de militaire autoriteiten thans, nu zij eenmaal eenige kennis van wezenlijken toestand
opdeden , daartoe geheel andere magtsontwikkeling dan de tegenwoordige noodig. Men moet
er dan met tegen behoeven op te zien om des noodseen geheel bataillon aan een storm op
te offeren. Dit en verdere motieven, aangevoerd in eene conferentie waarvan proces-verbaal
is opgemaakt dat tegelijk met dit telegram wordt overgeseind, heeft den opperbevelhebber
bewogen mij een terugtrekken van hier voor te stellen. Ik heb mij niet bevoegd geacht
daann te treden zonder daaromtrent eerst de bevelen van Uwe Exellentie te hebben vernomen
Ik veroorloof mij die thans in te roepen, daarbij aanteekenende dat voorschreven
stap volgens mijne meening ons prestige gevoelig zal schokken, niet alleen hier maar in
den geheelen archipel, terwijl zoo wij hier na verloop van eenige maanden met eene expeditie
van by voorbeeld tien bataillons terugkeeren, de vijand inmiddels gelegenheid zal
hebben gehad zich verder te versterken en welligt ook om zich van de thans ontbrekende
wapens van latere vinding te voorzien, als getrokken kanonnen, achterladers enz. Na al
hetgeen ik m bovenbedoelde conferentie moest vernemen, kan ik intusschen niet ontkennen
dat onze tegenwoordige positie langer onhoudbaar is en geen halve maatregelen kunnen
strekken om daarin gewenschte verandering te brengen. De stoomer Telegraaf, die dit telegram
overbrengt, wacht te Pinang op Uwer Exellentie's beslissing. Soerabaija, Atjeh, 17 April
1873. Gouvernements-Commissaris, NIEUWENHUYZEN.
b. Proces-verbaal van den krijgsraad.
Des voormiddags te 10 ure van den 17den April 1873 waren aan boord van Zr Ms
raderstoomschip Soerabaija vergaderd de Gouvernements-Commissaris voor Atjeh de heer
NIEUWENHUYZEN, de opperbevelhebber der land- en zeemagt bij de expeditie tegen het
rijk van Atjeh, de kolonel der infanterie VAN DAALEN , de bevelhebber der maritieme
middelen in de wateren van Atjeh, de kapitein ter zee KOOPMAN, adjudant des Konin-s
m buitengewone dienst, de chef van den staf bij voormelde expeditie de kolonel
by het wapen der genie EGTER VAN WISSEKERKE, terwijl de adjudant van den opperbevelhebber
en van den bevelhebber der maritieme middelen, de luitenants ter zee der lste klasse
MARINKELLE en BERENDS en de secretaris van den Gouvernements-Commissaris, CANTER-
VISSCHER de vergadering bijwoonden. De vergadering wordt ingeleid door den opperbevelhebber,
den kolonel van DAADEN voornoemd , met eene verwijzing tot het gennge succes
dat by zijne aanvaarding van het opperkommando op 14 April jl. van de krijgsoperatiën
was verkregen en met eene korte mededeeling van hetgeen sedert door de troepenmagt is
verrigt. Den löden April was namelijk eene verkenning uit de genomen missigit in eene
zijwaartscbe ngtmg van den kraton des Sultans gedaan, ten einde te beproeven of de voorgelegen
benting niet kon worden omgetrokken. Daarbij werden de troepen hevig door den
vijand bestookt en kwam men tevens tot de overtuiging dat het terrein ,' waarop men zich
bewegen moest, voor de troepen zoo goed als onbegaanbaar was. Dientengevolge meende
men de aangevangen operatiën door een aanval op bedoelde benting te moeten voortzetten
Daartoe begaf zich m den vroegen morgen van den 16den April het 3de bataillon met het 9dè
bataillon als reserve op marsch naar de benting, die denkelijk in de rigting van den Kraton
gelegen is terwijl de missigit door de overige troepenmagt bewaakt bleef. Het duurde niet
lang of de helft der reserve moest zich bij de voorste troepen aansluiten, zonder dat dit echter tot
eenig gunstig gevolg leidde, daar de tegenstand van de zijde des vijands buitengewoon was
Dienvolgens werd na een verlies van ruim 100 dooden en gekwetsten tot de retraite besloten '
welke m de beste orde werd volbragt en uitstekend slaagde. In den middag van dien dag werd
daarop een krijgsraad belegd, waarbij de chefs der verschillende korpsen , diensten en staven
tegenwoordig waren en de volgende vragen werden gesteld. Eerstens of van een hernieuwden

127
aanval eenig succes te verwachten en of het raadzaam was daartoe over te gaan. Deze vraag werd
in verband met de door den vijand aan den dag gelegde krachtsontwikkeling en ingenomen
positie en in verband met onze eigene beschikbare strijdmagt eenstemmig ontkennend beantwoord,
op grond waarvan door den opperbevelhebber werd besloten niet tot een hernieuwden
aanval over te gaan. Tweedens in hoever bet, op den voorgrond stellende dat de thans ingenomen
positie, welke derhalve niet meer dient tot punt van uitgang voor een'aanval op het
object (den kraton), verlaten moet worden, overweging verdient nog dienzelfden dag tot de
ontruiming over te gaan. Omtrent deze vraag waren de gevoelens verdeeld, hebbende.zich twee
der aanwezige chefs voor een onverwijld terugtrekken verklaard. Door den opperbevelhebber
werd evenwel beslist met het terugtrekken tot den volgenden dag te verwijlen , als wanneer
de met de geblesseerden vertrekkende koelies terug zouden gekeerd zijn , zoo mogelijk nog
vermeerderd met een honderdtal, ten einde bij het retireeren naar de operatie basis (het
strand) niets te behoeven achter te laten. Aan dit terugtrekken is dan ook in den ochtend
van den 17den door de gezamenlijke magt in de beste orde gevolg gegeven, en is daarna de
opperbevelhebber met den chef van den staf aan boord gekomen ten einde met den Gouvernements-Commissaris
te aboucheeren. Na de mededeeling van een en ander, en na van den
Gouvernements-Commissaris op de vraag, of de politieke onderhandelingen welligt eene
gunstige wending hadden genomen, ten antwoord te hebben bekomen dat van zoodanige
onderhandelingen hoegenaamd geen sprake meer is geweest, stelde de opperbevelhebber als
zijne meening op den voorgrond, waarin door den chef van den staf geheel werd gedeeld, dat
siaking der krijgsverrigtingen alleszins wenschelijk is, niet slechts wegens het groote aantal
gesneuvelden en gewonden, bedragende dit voor de landmagt alleen reeds ruim 400 man, als
vooral ook uit hoofde der feitelijk gebleken onvoldoendheid der middelen waarover op dat
oogenblik tegen een overmagtigen en hoogst verwoeden vijand te beschikken valt, terwijl
ook dan, wanneer nog zoo spoedig mogelijk versterking mogt kunnen worden gezonden,
biermede in elk geval zooveel tijd zou verloopen, dat het seizoen, hetwelk reeds bij de uitrusting
der expeditie als het alleen gescuikte werd aangegeven, feitelijk zou zijn verstreken,
en men dus de krijgsverrigtingen in het ongunstige seizoen zou moeten op nieuw aanvangen ;
voorts mogt zijns inziens niet worden uit het oog verloren dat de voorraad hooi voor de
artillerie- en cavaleriepaarden zelfs bij verminderd ration slechts voor een acht hoogstens tien
dagen zou kunnen strekken, en volgens verklaring van den paardenarts het voeder van gaba
en rijst op den duur niet van voldoende gehalte zou zijn. Den ernstigen toestand waarin de
troepenmagt zich thans bevindt ten volle beseffende en de hooge beteekenis der door den
opperbevelhebber geopperde bezwaren erkennende , meende de Gouvernements-Commissaris
evenwel onder de aandacht te moeten brengen welken hoogst ongunstigen indruk eene stakingder
expeditie en een terugkeer der troepen uit den aard der zaak zouden moeten maken.
Bij de overweging van dit punt werd de vraag ter sprake gebragt of gedurende den kwaden
moesson de reede van Atjeh eene veilige ligplaats voor de schepen zou blijven aanbieden
en de gemeenschap van de reede met het strand niet verbroken zou worden. Deze
vraag meende de kommandant der maritieme middelen in algemeenen zin ontkennend te
moeten beantwoorden; zijns inziens maakt de in de maand April ingevallen kwade
moesson het liggen ter genoemde reede aan groote bezwaren onderhevig, met het oog
op de hooge zeeën en de hevige branding, welke het behoud van de tegenwoordige
ankerplaats nabij het strand niet doenlijk zoude maken, terwijl de buijen uit het noordwesten
dikwerf elke gemeenschap met den wal afsluiten. Na deze toelichting oppert de Gouvernements-Commissaris
de vraag of de marine bij magte is om in afwachting der komst eener
eventuele tweede expeditie herwaarts Atjeh's kusten met vrucht te bekruisen , ten einde den
invoer binnen 'slands van wapens en ammunitie enz. te beletten. Naar het oordeel van den
bevelhebber der maritieme middelen zou de kwade moesson de uitoefening der politie ter zee
zeer bemoeijelijken, en zouden ook de vaartuigen , in verband met de hierboven genoemde
bezwaren van nautischen aard, de kusten niet genoeg kunnen naderen om op afdoende wijze
tegen invoer van contrabande te waken. Bovendien werd door gemelden bevelhebber gewezen
op den bekenden slechten staat der ketels van Zr. Ms. stoomschepen Djambi, Marnix
en Coehoorn , welke het die bodems ondoenlijk maakt steeds stoomklaar te blijven en het noodige
drinkwater te distilleeren , terwijl eindelijk bij gebreke van dat water het heen en weêr

128
stoonien naar en van Pinang, om zich van die levensbehoefte te voorzien, een grooten voorraad
steenkolen eischt, welken het onzeker is ter gemelde plaats steeds in genoegzame mate
te zullen aantreffen. Alsnu , na al die punten in ernstige beschouwing te hebben genomen,
terugkomende op het vraagstuk der al dan niet staking van de ondernomen krijgsverrigtingen
en den terugkeer der troepenmagt, gaf de Gouvernements-Commissaris te kennen dat dienaangaande
alleen door de Regering kan worden beslist, waarna door den opperbevelhebber
het voorstel werd gedaan om al voort van den tegenwoordigen stand der zaken en van het in
overweging genomen vraagpunt aan den Gouverneur-Generaal mededeeling te doen en
Zijner Excellentie's welmeenen te vragen hoedanig verder ten deze behoort te worden gehandeld.
Daarop telegram vastgesteld , heden morgen per Hornet naar Pinang verzonden. Aldus
opgemaakt door NIEUWENHUYZEN , VAN DAALEN , KOOPMAN , EGTER VAN WISSEKERKE.
Gouvernements-Commissaris NIEUWENHUYZEN.
De Gouverneur-Generaal stelt hierop de vraag, wat in de gegeven omstandigheden te doen
valt: de reeds uitgeruste versterking, bestaande in twee bataillons infanterie en eenige artillerie
met den bereids aangewezen nieuwen opperbevelhebber, generaal-rnajoor VERSPIJCK,
met den meesten spoed naar Atjeh te doen vertrekken, dan wel gevolg geven aan de
eenstemmige inzigten van de vergadering voor Atjeh en de expeditie te doen wederkeeren
om haar met de voor een succes onmisbaar blijkende magtsontwikkeling te hervatten in
een gunstiger seizoen.
Van alle zijden wordt op den voorgrond gesteld dat het niet doorzetten 'der expeditie
een zoo treurig uiterste zou zijn, dat niet dan wanneer de omstandigheden dit volstrekt
gebieden daartoe mogt besloten worden.
Doch tevens moest na ernstige overweging der gerezen moeijelijkheden met het diepste
leedwezen worden erkend, dat die omstandigheden aanwezig waren; dat, zooals de Gouvernements-Commissaris
dit uitdrukt, de positie onhoudbaar is en geen halve maatregelen
dien ten goede kunnen keeren.
Het eerste, alles afdoende bezwaar was het even vroeg als krachtig doorkomen van het
ongunstig seizoen.
Met de uitspraak van den kommandant der maritieme middelen, dat weldra de reede
van Atjeh geen veilige ligplaats voor schepen meer zal aanbieden en de gemeenschap van
de reede met het strand ernstig bedreigd wordt, stemt de Vice-Admiraal UHLENBECK
volmondig in en hij verklaart het in de eerste twee maanden onmogelijk om de gemeenschap
met den wal te onderhouden, terwijl daarna.de regenmoesson met kracht intreedt.
Hij vraagt hoe het mogelijk zal zijn om te voorzien in de voeding van de expeditionaire
magt, in den geregelden aanvoer van drinkwater, in het evacueren der gewonden en in
zooveel andere eischen en behoeften, die geen uitstel gedoogen ?
De troepen, van alle zijden bestookt door een talrijken vermetelen vijand, zouden alsdan
aan onbeschrijfelijke ellende ten prooi zijn; in één woord er zou niets van teregt komen.
Ook de Kommandant der Landmagt vindt den toestand hagchelijk.
Volgens een door hem, staande de vergadering, van den opperbevelhebber ontvangen
telegram, is de stemming der troepen gedrukt en zijn alle omstandigheden even ongunstig ,
met het vooruitzigt van verergering met den dag, al naar mate de slechte moesson in
hevigheid toeneemt. Dan zal ook door ziekte menigeen worden weggemaaid, onder de
aanhoudende regens het opereeren uiterst moeijelijk wezen, om nog niet eens te gewagen
van de alles afdoende bezwaren door den Vlootvoogd in 't midden gebragt.
Van welke zijde hij de zaak ook beschouwt, ziet hij voor 'toogenblik geen enkel lichtpunt
, en bij volharding niets dan het geheel wegsmelten onzer troepenmagt in 't verschiet.
De thans ontvangen tijdingen zijn naar zijn oordeel van dien aard, dat hij het zenden
van 2 bataillons beschouwt als een halven maatregel, waarvan de uitkomst naar menschelijke
berekening niet anders kan zijn dan het lijden van een nieuw, maar veel gevoeliger
échec, —• een échec dat een vrij wat pijnlijker indruk te weeg brengen, vrij wat
ongunstiger terugslag voor ons gezag hebben zou, dan wanneer thans geweken wordt voor
de elementen en de expeditie tot een beter jaargetijde uitgesteld.
De nu gedane stap is in elk geval niet als een verloren werk te beschouwen; we weten

129
nu dat wij te doen hebben met een onversaagden, tegen ons in den hoogsten graad verbitterden
vijand; diens middelen van tegenweer, de omvang zijner strijdkrachten, waaromtrent
wij in volslagen duisternis verkeerden, zijn thans vrij goed bekend geraakt; met
het terrein, de locale gesteldheid is dit evenzeer het geval. Kortom, er is thans op groote
schaal eene verkenning gedaan, wier resultaten de basis zullen zijn van alle volgende operatien.
De Vice-admiraal brengt nog te berde den treurigen toestand onzer maritieme middelen,
voor wie bij eene expeditie als deze eene zoo belangrijke rol is weggelegd.
Ook is de voorraad marine-amunitie, hier te lande aanwezig, te gering om iets van beteekenis
te ondernemen.
De generaal-majoor VERSPIJCK was aanvankelijk van meening dat eene hervatting der
agressieve beweging nog wel te beproeven zou zijn, al zette hij ook zelf voorop dat de kansen
op succes allerongunstigst stonden.
Op de vraag echter, door den voorzitter hem met den meesten ernst gedaan, of de luttele
kans op succes tegen zoo vele slechte gewaagd mag worden, of hij, zoo hij de verantwoordelijkheid
eener beslissing te dragen had, onze brave soldaten aan de mogelijkheid, ja!
waarschijnlijkheid zou durven blootstellen van aan het strand van Atjeh weg te sterven op de
droevigste, voor ons prestige meest fatale wijs, geeft de Generaal VERSPIJCK een bepaald
ontkennend antwoord.
Nu alle militaire en maritieme autoriteiten, zoo voor Atjeh, als in de vergadering aanwezig,
om verschillende zeer gewigtige redenen, doch vooral om het ongunstig jaargetijde,
hierin overeenstemmen dat dadelijk behoort te worden wedergekeerd, geven ook de leden
van den Raad van Nederlandsch-Indie, hoe noode ook, als hun gevoelen achtereenvolgens
te kennen , dat niets anders overblijft dan terug te trekken, met alle beschikbare middelen
de Atjehsche wateren door onze oorlogstoomers te doen bekruisen en de kust te blokkeeren,
en bij de intrede van het gunstige jaargetijde de krijgsbedrijven te lande te hervatten,
met zulk eene magt en zoodanig uitgerust, dat eene glansrijke-overwinning vooraf zoo
goed als verzekerd zij.
Aan deze eenstemmige zienswijze sluit de Gouverneur-Generaal zich met volle overtuiging
aan, niet slechts uit een oogpunt van goede staatkunde, om namelijk de groote kans
te vermijden van eene tweede, in hare gevolgen veel noodlottiger nederlaag, maar bovenal
uit diep gevoeld besef van wat hij aan onze dappere krijgers verschuldigd is.
Dezen nutteloos op te offeren, terwijl, naar vertrouwd wordt, eene eervolle retraite nog
uitvoerbaar is, ware een daad van onmenschelijkheid , eene Nederlandsche Regering onwaardig;
eene daad, die een veel treuriger weerklank zou hebben, zoo in dezen archipel, als
daar buiten, dan van een tijdelijke staking der vijandelijkheden te lande te verwachten is.
De Gouverneur-Generaal deelt mede, dat hij nog dienzelfden avond tot den terugkeer
der expeditie den Gouvernements-Commissaris zal magtigen; waarop, na een kort debat
over het tijdelijk versterken onzer strijdkrachten in het Gouvernement van Sumatra's Westkust
en in de residentie Riouw, de vergadering door den voorzitter gesloten wordt.
In kennisse van mij,
De Algemeene Secretaris,
(w. g.) LEVYSSOHN NORMAN.
De Gouverneur-Generaal van Nederlandsch Indie,
(w. ff.) J- LOUDON.
17

INHOUD.
Bladz.
Voorberigt 3
1. Nota over de betrekkingen tusschen Nederland en Atjeh van 1824 tot 1873 . 5
II. Telegrammen, gewisseld tusschen den Consul-Generaal der Nederlanden te
Smgapore en den Gouverneur-Generaal van Nederlandsch-Indie en tusschen den
Gouverneur-Generaal en den Minister van Koloniën, van 15 Februarii tot
20 Maart 1873
J
IU. Brieven van den Minister van Koloniën :
1. aan den Minister van Buitenlandsche Zaken, dd. 18 Februarij 1873, la A 4
gebeim ' . . . 53
2. aan den Gouv.-Generaal van Ned.-Indie, dd. 20 Febr. 1873, L, G 4
, n°. 30, geheim 56
3
- » * » » » » 27 » 1873, »B 5
, » 35, » 60
4
- » » !>
» » » 5 Maart 1873, »H 5
, » 44, » 62
5
- » » » » » » 12 > 1873, »M« » 49, , 64
6
- » » » » » » 16 April 1873, »C 9
, » 64, > 67
Bijlage:
Extract uit het rapport aan den Koning, dd. 15 April 1873, K IJ 8
, geheim. 69
IV. Brieven van den Gouverneur-Generaal aan den Minister van Koloniën met
bijlagen.
1. Brief van 25 Februarij 1873, K P, n°. 13, Kabinet-geheim 73
Bijlage:
Brief van den Consul-Generaal te Singapore aan den Algemeenen Secretaris
van het Nederlandsch-Indisch Gouvernement, dd. 20 Februarij 1873, n°. 25. 77
2. Brief van 4 Maart 1873, 1». R. n°. 14, geheim 79
Bijlagen :
a. Instructie voor den Gouvernements-Commissaris voor Atjeh. . . . . 81
i. Extract uit een brief van den resident van Riouw aan den Gouverneur-
Generaal , dd. 24 Februarij 1873, la. W. 4/ geheim, met brouillon-tractaat. 83
3. Brief van 14 Maart 1873, la. W. n°. 17, Kab. geheim. . . . . . . . 85
Bijlagen:
a. Extract uit een brief van den Consul-Generaal READ aan den Gouverneur-
Generaal LOUDON, dd. 3 Maart 1873 86
4 J

INHOUD. II
Bladz.
b Brief van TONGKOE MOHAMAD ARIFFIN aan den resident van Riouw ,
dd. 3 Maart 1873, (uit het Maleisch vertaald) 87
c. Instructie te Singapore voor TONGKOE MOHAMAD ARIFFIN opgesteld
(uit het Maleisch vertaald) 88
d. Brief van den Amerikaanschen Consul te Singapore voor den sjabandar
van Atjeh (uit het Maleisch vertaald) 89
e. Extract uit een brief van den Consul-Generaal READ aan den Gouverneur-Generaal
LOUDON , dd. 6 Maart 1873 89
V. Diplomatieke stukken.
1. Telegram van den Minister van Buitenlandsche Zaken aan Zr. Ms. Minister-
Resident te Rome, dd. 17 Februarij 1873 93
2. Brief van den Minister van Buitenlandsche Zaken aan Zr. Ms. tijdelijken
zaakgelastigde te Rome, dd. 18 Februarij 1873, n°. 4/14 Kabinet . . 93
3. Telegram van Zr. Ms. Minister-Resident te Rome aan den Minister
van Buitenlandsche Zaken, dd. 19 Februarij 1873 94
4. Telegram van den Minister van Buitenlandsche Zakenaan Zr. Ms. Minister-
Resident te Rome, dd 19 Februarij 1873 95
5. Telegram van Zr. Ms. Minister-Resident te Rome aan den Minister
van Buitenlandsche Zaken, dd. 21 Februarij 1873 95
6. Brief van Zr. Ms. tijdelijken zaakgelastigde te Rome aan den Minister
van Buitenlandsche Zaken, dd. 25 Februarij 1873, n°. 18 95
7. Brief van den Minister van Buitenlandsche Zaken aan Zr. Ms. Minister-
Resident te Washington, dd. 20 Februarij 1873, n°. 3/16, Kabinet . 97
8. Brief van den Minister van Buitenlandsche Zaken aan Zr. Ms, Gezant
te Londen, dd. 21 Februarij 1873, n°. 1/50, Kabinet . . . . . . 98
9. Extract uit een brief van Zr. Ms. Minister-Resident te Washington aan
den Minister van Buitenlandsche Zaken, dd. 10 Maart 1873, n°. 23. 99
. 10. Extract uit een brief van denzelfden aan denzelfden , dd. 14 Maart 1873,
n°. 24 101
11. Brief van Zr. Ms. tijdelijken zaakgelastigde te Rome aan den Minister
van Buitenlandsche Zaken, dd. 5 April 1873, n°. 52 102
12. Brief van Zr. Ms. Minister-Resident te Washington aan den Minister
van Buitenlandsche Zaken, dd. 25 Junij 1873, n°. 75 102
13. Nota van den Minister van Buitenlandsche Zaken betreffende een onderhoud
met den Minister-Resident der Vereenigde Staten te 's Gravenhage,
dd. 31 Julij 1873 103
14. Brief van 's Konings Gezant te Londen aan den Minist er van Buitenlandsche
Zaken, dd. 26 Augustus 1873, n°. 231 104
15. Brief van den Turkschen Minister van Buitenlandsche Zaken aan den
Turkschen Ambassadeur te Londen, dd. 11 Augustus 1873 . . . . 104
16. Brief van den Minister van Buitenlandsche Zaken aan Zr. Ms. Minister-
Resident te Constantinopel, dd. 26 September 1873, n°. 1/82 , Kabinet. 106
17. Brief van denzelfden aan denzelfden , dd. 26 September 1873 , n°. 2/83,
Kabinet 108

III INHOUD.
Bladz.
18. Brief van den Turkschen Minister van Buitenlandsche Zaken aan Zr.
Ms. Minister-Resident te Constantinopel, dd. 19 November 1873 . . 11Q
19. Brief van den Turkschen Minister van Buitenlandsche Zaken aan den
Turkschen Ambassadeur te Londen, dd. 19 November 1873 . . . .110
VI. Stukken betreffende de oorlogsverklaring en de staking der eerste expeditie.
1. Brief van den Gouvernements-Commissaris voor Atjeh aan den Gouverneur-
Generaal , dd. 26 Maart 1873, n°. IV/A 113
Bijlagen:
a. Brief van den Gouvernements-Commissaris aan den Sultan van Atjeh,
dd. 22 Maart 1873 115
b. Brief van den Sultan aan den Gouvernements-Commissaris, dd. 23
Maart 1873 116
c. Brief van TONGKOE MOHAMAD ARIFFIN aan TONGKOE KALI , dd. 21
Maart 1873, met naschrift 117
d. Brief van DATOE SETIA ABOE HASSAN aan TONGKOE KALI, dd. 24 Maart 1873.118
e. Brief van TONGKOE KALI aan TONGKOE MOHAMAD ARIFFIN , . . .118
f. Brief van TONGKOE KALI aan DATOE SETIA ABOE HASSAN 118
g. Brief van TOEKOE NEK aan den Gouvernements-Commissaris . . . .119
h. Brief van den Gouvernements-Commissaris aan den Sultan, dd. 24 Maart
1873 . . . 119
i. Brief van den Sultan aan den Gouvernements-Commissaris dd 25 Maart
1873 . . . , 1 2 0
j. Oorlogsmanifest, dd. 26 Maart 1873 120
2. Brief van den Gouvernements-Commissaris voor Atjeh aan den Gouverneur-
Generaal , dd. 9 April 1873, n°. VI/A 121
Bijlagen:
a. Brief van den Sultan aan den Gouvernements-Commissaris , dd. 26 Maart
1873 , . . . 123
l. Brief van den Gouvernements-Commissaris aan den Sultan, dd. 27 Maart
1873 124
c. Brief van den Sultan aan den Gouvernements-Commissaris 124
d. Brief van den Gouvernements-Commissaris aan den Sultan, dd. 30 Maart
1873 124
e. Brief van den Sultan aan den Gouvernements-Commissaris, dd. 1 April
1873 125
3. Proces-verbaal der buitengewone vergadering van den Raad van Indie op
20 April 1873 125

1) OORLOG MET ATJEH.
VERSLAG
VAN HET
VERHANDELDE IN DE VERGADERINGEN DER TWEEDE KAMER
IN COMITÉ-GENERAAL
VAN
16, 17, 18 en 19 April 1874. *
GEDRUKT TER ALGEMEENE LANDSDRUKKERIJ.

De Commissie, benoemd in de zitting van 19 October en belast met het onderzoek der
in 1874 met gesloten deuren gehouden beraadslagingen over het ontstaan van den oorlog
met Atjeh, meent aan de Kamer, zoo kort mogelijk, te moeten mededeelen, welke overwegingen
haar bij het volbrengen dier taak hebben geleid.
Reeds dadelijk meenden eenige leden dier Commissie', dat het — nu de Kamer besloten
had de geheimhouding op te heffen — niet wel aanging wijzigingen te brengen in redevoeringen
, die voor ruim zeven jaren door de sprekers zijn nagezien en vastgesteld. Zij
waren van oordeel, dat zelfs geringe veranderingen alle waarde aan de openbaarmaking
zouden ontnemen. Het vermoeden zou zich toch alligt vestigen , dat belangrijke feiten of
meeningen waren achter gehouden. Voor de geschiedenis zou eene verminkte openbaarmaking
geene waarde hebben en weinigen zouden zich de moeite getroosten die beraadslagingen
te lezen bij de voorkennis, dat de geheele waarheid hun toch onthouden werd.
Echter was de Commissie toch eenstemmig van oordeel, dat, ingevolge de baar gegeven
opdragt, naauwgezet moest worden overwogen, of het Staatbelang zich ook tegen geheele
openbaarmaking verzette. Zij stuitte bij het onderzoek op zeer vele uitdrukkingen, die,
zooals trouwens herhaaldelijk door de sprekers werd gezegd, niet in eene openbare zitting
zouden zijn gebezigd en waarvan de weglating door sommige leden wenschelijk werd
geacht. Het bleek evenwel dadelijk, dat elke weglating niet alleen tot andere soortgelijke
moest leiden, maar dat zij ook in de redevoeringen van andere sprekers, vooral in die van
de leden der Regering, wijzigingen noodzakelijk zou maken.
De Commissie overwoog bovendien, dat de zinsneden, over wier weglating of wijziging
twijfel bestond, niet door verantwoordelijke Regeringspersonen, maar door leden der Kamer
waren uitgesproken, en dat de kracht der uitdrukkingen, èn door den loop der tijden èn
omdat zij m comité-generaal waren gebezigd, aanmerkelijk was verzwakt.
Bovenstaande overwegingen hebben de Commissie ten slotte éénparig doen besluiten,
geene wijziging hoegenaamd in de met gesloten deuren uitgesproken redevoeringen aan
te brengen.
lfi November 1881.
CREMERS.
De Commissie voornoemd,
VAN KERKWIJK.
INSINGER.
SCHIMM ELPENNINCK VAN DER OYE.
DES AMORIE VAN DER HOEVEN.

ZITTING 1881—4882. — ?4.
OORLOG MET ATJEH.
'•rslag van hel verhandelde in de vergaderingen
der Tweede Kamer in comité-generaal van
16, 17, 18 en 20 April 1874. (Tol de
openbaarmaking hiervan besloten
19 October 1881).
N°. ï.
ZITTING MET GESLOTEN DEUREN.
16 April 18741.
Voorzitter: de heer Dullert.
Tegenwoordig-, met den Voorzitter, 67 leden te weten de heeren:
Bredius, Mees, van Akerlaken, de Jong, Brouwer, Fabius, Rombach, Idzerda, Hingst
bchimmelpenninck van der Oije, van den Berch van Heemstede, Wintgens, Kerens de
Wijlre, van Loon, Oldenhuis Gratama, van Reenen, van Zuijlen van Nyevelt, Viruly
Verbrugge, Dam, Gevers Deynoot, Bergsma, Haffmans, van Houten, Insinger, xMirandolle,
Jiuyper van Lynden van Sandenburg, Bichon van IJsselmonde, Borret, van Kerkwijk,
van Lek, Sandberg, Schimmelpenninck, van Nispen van Sevenaer, Luyben, Rutgers van
Kozenburg Jonckbloet, Nierstrasz, van Kuyk, Lambrechts, Blom, van Wassenaer van
Catwtjck, Godefroi, Tak, van der Does de Willebois, Saaymans Vader, Storm van 'sGravesande,
Cremers, Teding van Berkhout, Kien, de Lange, Begram, vanForeest, Stieltjes,
de Bruyn Kops, Arnoldt, C. van Nispen tot Sevenaer, Smidt, 's Jacob, de Roo vanAlderwerelt
Blussé, Kappeyne van de Coppello, Mackay, Wybenga, de Ruiter Zylker en
van Harmxma thoe Slooten;
en de heer Minister van Koloniën.
De vergadering wordt geopend.
De Voorzitter: Ik stel op grond van art. 104 Reglement van Orde voor, in de eerste
plaats te beraadslagen over de vraag, of al dan niet over de Atjehsche aangelegenheden
met gesloten deuren zal worden beraadslaagd. Ik stel voor, de discussie in comitégeneraal
te voeren.
De heer Haffmans: Mag ik vragen, Mijnheer de Voorzitter, of het nu eindelijk de
quaestie geldt, om al dan niet met gesloten deuren te beraadslagen?
_ De Voorzitter: Ik moet den heer Haffmans doen opmerken, dat in openbare vergadering
besloten is, over de interpellatie van den heer Messchert van Vollenhoven en over de
van Regeringswege ingezonden stukken gelijktijdig te beraadslagen, zoodat die beide zaken
thans aan de orde zijn. Alvorens nu daarmede aan te vangen, heb ik krachtens art. 104
van het Reglement van Orde de deuren doen sluiten, ten einde te vragen-of de-Kamer
genegen is, de beraadslaging in comité-generaal voort te zetten. Ik zou dit wenschelijk
achten, al ware het alleen om de wijze waarop de stukken van Regeringswege zijn overgelegd,
waardoor openbaar debat onmogelijk is geworden.
De heer Haffmans: Het spijt mij dat ik met den Voorzitter in gevoelen moet verschillen,
te meer omdat ook velen van mijne vrienden tot dit gevoelen schijnen over te hellen
Nogtans is mijne overtuiging zoo vast, dat ik haar geen geweld kan aandoen. Ik zie voor
de behandeling met gesloten deuren geenerlei reden, daarentegen heb ik zeer klemmende
redenen om deze quaestie in het publiek te behandelen. Welke stukken zijn geheim en
welke niet? Ik heb hier de lijst der overgelegde stukken, en met den eersten oogopslaoziet
men dat slechts weinig stukken niet geheim zijn, maar het grootste gedeelte onder
geheimhouding is overgelegd. Geheim zijn in de eerste plaats alle stukken die betrekking

2
hebben op de diplomatie. Maar die stukken komen niet in aanmerking. Ik zie dat de Kamer
niet luistert en er is ook geen publiek, dus ik eindig.
De heer van Houten: Wanneer het comité-generaal is afgeloopen, wordt dan de discussie
over de interpellatie in publieke zitting voortgezet ?
De "Voorzitter: Daartoe kan een voorstel gedaan worden, maar ik acht het nog niet
noodig dit op dit oogenblik van mijne zijde te doen. Wel is het mijn voornemen over deze
zaak geene beslissing te doen nemen in comité-generaal, maar om over eenig voorstel, dat
in comité-generaal gedaan mogt worden, te doen besluiten in openbare zitting.
De heer van Houten: Ik doe dan nu het voorstel de beraadslaging over de zaak van
Atjeh aan te vangen in comité-generaal.
De Voorzitter: Door mij is voorgesteld de beraadslaging over deze zaak in comitégeneraal
te voeren. Ik zie op dit oogenblik het verschil niet in tusschen het voorstel van
den heer van Houten en mijn voorstel. Later kan men toch de voortzetting in publieke
zitting voorstellen.
De heer van Houten: Het doel van mijn voorstel is alleen dat, wanneer de Kamer
geen nader besluit neemt, de discussie na het comité-generaal in openbare zitting wordt
voortgezet. In uwen gedachtengang zou het tegenovergestelde het geval zijn. Mij dunkt
tegen mijn voorstel kan weinig bezwaar zijn, want er is voorzeker niemand die er aan denkt
om de zaak in eene geheime zitting te begraven.
De Voorzitter : Ik maak geen bezwaar het voorstel van den heer van Houten over te
nemen, daar door dien heer uitdrukkelijk te kennen gegeven wordt, dat zijn voorstel niet
van het mijne verschilt, en stel dus voor te bepalen: de discussie over deze zaak aan te
vangen in comité-generaal.
Dit voorstel wordt zonder hoofdelijke stemming goedgekeurd.
De Vergadering wordt voor een kwartier uurs geschorst.
De zitting in comité-generaal wordt hervat.
Aan de orde is de beraadslaging over de INTERPELLATIE VAN DEN HEER MESSCHERT VAN
VOLLENHOVEN EN DE VAN REGERINGSWEGE TE DIER ZAKE OVERGELEGDE STUKKEN.
De beraadslaging wordt geopend.
De heer van Zuylen van Wyevelt: Ik constateer alleen dat de heer Minister van
Buitenlandsche Zaken niet tegenwoordig is, zoodat het voeren van een diplomatiek debat
moeijelijk zal zijn.
De Voorzitter : Ik kan de Vergadering mededeelen , dat de Minister van Buitenlandsche
Zaken mij heeft berigt bij den Koning te ziju geroepen , en zijn ambtgenooten heeft verzocht
aan te teekenen wat in de zitting voorvalt.
De heer van Zuylen van Wyevelt: Het is toch niet hetzelfde of men een diplomatiek
debat voert met den Minister van Koloniën; ik meen dus dat het debat moeijelijk zal
kunnen worden gevoerd omtrent buitenlandsche aangelegenheden.
De Voorzitter: De Minister van Buitenlandsche Zaken zal over een groot uur hier
kunnen zijn , dus tegen half drie. Verlangt de Kamer de persoonlijke tegenwoordigheid
van Zijne Excellentie, voor dat zij het debat aanvangt, dan moet de zitting worden verdaagd
tot drie ure.
De heer van Zuylen van STyevelt: Verschillende punten kunnen zeer wel worden
besproken buiten de tegenwoordigheid van dien Minister; maar ik wenschte eenige ophelderingen
van hem persoonlijk te vragen. Ik spreek natuurlijk alleen voor mij zeiven.
De heer van Lijnden van Sandenburg: Nu de Kamer heeft besloten tot het houden

3
•van comité-generaal, kan dit toch moeijelijk worden opgeheven zonder dat er een woord
is gesproken. Straks heb ik de ervaring opgedaan dat, als eenmaal de geesten ontbonden
zijn , meerdere leden zich tot spreken laten vinden, die niet gaarne de eerste sprekers willen
zijn. Ziedaar de eenige reden waarom ik mij geroepen acht thans een enkel woord te
zeggen, dat zijne aansluiting vindt in hetgeen ik straks reeds in de openbare zitting aanvoerde.
Ik bedoel de wederopvatting van den draad der discussie, die 18 December jl.
tusschen den Minister van Koloniën en mij plaats had. Destijds heb ik art. 2 van de instructie
van den Regeringscommissaris ter sprake gebragt. Wat daarvan eigenlijk waarheid is, en
ten opzigte van die instructie is geschied, is voor de leden der Kamer, die inzage'van de
stukken hebben genomen, thans geen geheim of raadsel meer.
» Hierop echter," zoo sprak ik voorts, » moet de Regering zich verantwoorden: of de
oorlog noodig en onvermijdelijk is geweest en of zij, door de wijze en den tijd waarop zij
de oorlog verklaard heeft, wel gelet heeft op de gevolgen daarvan", enz.
Nu komt de Regering met stukken, waaruit de Kamer hare handelingen zou moeten
beoordeelen en waarin zij dus moet zien eene aanbieding van die verantwoording, waarop
door mij is gewezen.
Na van die verschillende stukken kennis te hebben genomen, ben ik nu toch geheel
bevestigd in de reeds vroeger uitgesprokene overtuiging, dat er strijd is tusschen de verklaringen
van de Regering en hare handelingen.
Hierop vestig ik bovenal en in de eerste plaats de aandacht, want, wanneer men over het
politiek, beleid der Regering wil spreken, 'in verband tot de mate van vertrouwen, welke
de Regering aan de Kamer vraagt, dan is het, mijns inziens, een eerste vereischte dat, al
moge ae Regering zich in 's lands belang gedrongen voelen om der Kamer niet alle mededeelingen
te doen welke zij zoude kunnen, dat dan ten minste in het medegedeelde opregtheid
worde betracht. Deze nu mis ik. De Regering heeft natuurlijk volkomen regt om
mij bewijs voor die bewering te vragen. Ik zal dat bewijs geven. Wanneer zijn de aangelegenheden
met betrekking tot Atjeh het eerst in deze Kamer besproken? Op 27 Februarij van het vorig
jaar , naar aanleiding van de niet vijandige interpellatie des heeren Blussé, welke interpellatie
met het daarop gevolgd debat door den Minister van Koloniën in een berigt aan den
Gouverneur-Generaal (zoo als uit de stukken is gebleken) is gekarakteriseerd als goed te
zijn geslaagd, terwijl de Regering er zich als 't ware op verheft dat zij bij die gelegenheid
zoo min mogelijk aan de Staten-Generaal heeft geopenbaard, en er voornamelijk — ik
moest dit punt misschien niet aanroeren omdat de Minister van Buitenlandsche Zaken niet
tegenwoordig is — en zeer bepaald op heeft gewezen, dat er niets internationaals is geopenbaard.
Toen heeft de Minister van Koloniën naar aanleiding van de vragen tot hem gerigt de
houding aangenomen als of hij niets wist dan het eerste telegram dat door den Gouverneur-
Generaal overgeseind is, te vinden in n°. 4 van de overgelegde stukken, met het antwoord
daarop gegeven door de Regering, onder den datum van 18 Februarij. En de Regering zeide
niet dat zij niet meer inlichtingen wilde geven, maar de Regering zeide , dat zij niets anders
kon mededeelen dan zij toen deed, en daarom deed zij een beroep in deze Kamer op het
kloek beleid van den Indisch Landvoogd.
Den 4den April, bij de tweede interpellatie over de Atjehsche aangelegenheden, waarin
ik mij evenmin mengde als bij gelegenheid van die van den 27sten Februarij, is herhaaldelijk
en van verschillende zijden bij de Regering aangedrongen om mededeelingen te doen ,
op zoodanige wijze als zij meende dat te kunnen doen, betreffende de oorlogsverklaring
aan Atjeh. Daarop heeft de Regering herhaaldelijk verklaard dat zij dat niet kon doen en
zich vereenigd met de onderstelling uitgesproken door den heer van Reenen, dat de Regering
op dat oogenblik niets wist, met name over de aanleiding tot de oorlogsverklaring,
dan hetgeen zij gezegd had, en dat heeft de Regering nog sterker doen uitkomen toen zij
daarbij voegde, dat zij niet wist dan het telegram den vorigen dag ontvangen. Den 29sten
April heeft de Regering wederom verklaard dat zij niets wist en dat zij den 4den April
niets meer had geweten dan op den 27sten Februarij.
En nu blijkt uit de overgelegde stukken dat nota bene reeds bij de eerste interpellatie
de Regering alles wist. Ik vraag : is dit een blijk van opregtheid ? Daarbij is geen sprake
geweest van een beroep op art. 89 van de Grondwet, van een beroep op 's lands belang.

4
Uit het nu overgelegde blijkt dat de Gouverneur-Generaal vooreerst heeft ingezonden een
mailrapport, dat ons niet is overgelegd, gedateerd 9 Januarij, maar ook dat hij sedert niets
heeft gedaan zonder voorkennis van den Minister van Koloniën of van den Ministerraad
en dat, toen voor het eerst hier deze zaak besproken werd, reeds belangrijke telegrammen
gewisseld waren. Dit springt nog meer in 't oog wanneer men in aanmerking neemt het
besprokene op 4 April. Alle telegrammen loopen slechts tot 20 Maart. De geheele operatie
was besloten in overleg met den Minister van Koloniën, die ons hier kwam verklaren:
Wij weten van niets. Ik vraag nogmaals: Is dat een blijk van opregtheid en geeft dit
vertrouwen in eene Regering?
Ik mag die vraag toch stellen, wanneer de Regering wenscht en een groot deel der Kamer
gezmdis, de geheele verantwoordelijkheid voor die zaak aan de Regering te laten. Wanneer
hier herhaaldelijk is moeten worden herinnerd, zoo als ik den 28sten April de eer had te
zeggen, » dat de natie op inlichtingen regt heeft", en zoo als de geachte mterpellant zich
den 21sten Maart uitdrukte, ,dat het Nederlandsche volk regt heeft om de voornemens der'
Regering te kennen, en de Vertegenwoordiging verpligt is op het geven van inlichtingen
aan te dringen", gaat het dan aan dat de Regering niet inlichtingen om redenen in's lands
belang weigert, maar inlichtingen geeft, die later blijken niet te zijn in overeenstemmingmet
hetgeen op dat oogenblik waar was?
EJirlkUeit loahrt am langsten, maar het heeft op mij den indruk gemaakt alsof de
Regering kracht en heil zoekt in het tegenovergestelde.
Uitbreiding van ons gezag, was — het is meermalen herinnerd— noch de wensch, noch
het doel van de Regering, en toen van geene vijandige zijde, door den heer Blussé, den
^!7sten Kebruarij aan den Minister van Koloniën gevraagd werd: »Houdt gij nog vast aan
uw programma, uitgesproken den 26sten October 11.", beantwoordde de Minister dat in bevestigenden
zin. En dat gebeurde, let wel, den 27sten Februarij, nadat het aan Atjeh te
stellen alternatief tusschen susereiniteit of oorlog reeds aan de Regering bekend was
Wat wordt verder uit de stukken bevestigd? Dat de politiek, om de zachtste uitdrukkmg
te gebruiken, die invloed heeft uitgeoefend op den weg, dien men in deze gemeend
heeft te moeten inslaan , reeds lang voorbereid was; voorbereid in voornemens en gedachten
met in voorzorgsmaatregelen en middelen, en daarin lag ook de onvergeeflijke fout.
De heer van Nispen van Sevenaer heeft er indertijd op gewezen, hoe op hetzelfde oogenblik
dat men wist dat de gevolgde politiek tot het voeren van een oorlog kon leiden, de
middelen verwaarloosd werden, die daartoe zouden worden vereischt.
Wanneer men dit nu zoo volkomen bevestigd ziet uit wat ons uit Indie berigt wordt
dat onder andere in het eertsovergelegd telegram geseind wordt dat de toestand der marine"
zeer treurig is, dat uit een proces-verbaal van den Raad van Indie hetzelfde blijkt betreffende
den toestand der marine, en voorts dat men met betrekking tot de kennis van Atjeh
in volslagen duisternis verkeert, dan vraag ik of de bewering te sterk is, dat het mislukken
der eerste expeditie geheel komt ten laste der Regering, ook wanneer men daarbij nog
vergelijkt het niet-geheime stuk n°. 18, een rapport van den heer Nieuwenhuyzen, waarbij
zoo ik mij wel herinner, wordt uitgesproken, dat de toestand der marine, ook wat de munitie
betreft, nog geen expeditie van acht dagen veroorloofde. De overtuiging daarvan heeft
althans voor een goed deel medegewerkt tot het ongunstig oordeel,door de Kamer uitgesproken
over het beheer van het Departement van Marine. Maar daarom kan ook dat oordeel
, dunkt mij, niet anders dan voor rekening komen van het geheele Kabinet.
Uit hoofde van de afwezigheid van den Minister van Buitenlandsche Zaken wensch ik
thans buiten bespreking te laten wat internationaals is geschied en wat op dat gebied heeft
aanleiding gegeven en is geschied , om voort te gaan op een weg, waarop men , mijns inziens
nooit had behoeven te komen en waarvan men - de stukken hebben het aangetoond —
nog bij tijds had kunnen terugkeeren. •
Voor het oogenblik zal ik het daarbij laten. Misschien dat, nu ik gesproken heb, ook
anderen opmerkingen zullen willen in het midden brengen.
Ik weDsch alzoo , resumerende , aan de Regering te vragen: kunt gij rijmen de verklaring
van mets te weten, met hetgeen gij thans zelf, door overlegging van de stukken, bewijst
met alleen te hebben geweten, maar ook te hebben gewild? En moet nu de Regering niet

5
erkennen dat de ligtvaardige wijze waarop de oorlog begonnen is, afgescheiden nog van de
vraag of hij noodzakelijk was, wel met zich moest brengenden ongelukkigen afloop der eerste
expeditie ?
De heer Nierstrasz: Mijnheer de Voorzitter, het was mijn plan niet om in comitégeneraal
te spreken. Dit beteekent, mijns inziens, niets.
"Wij allen hebben de stukken gelezen en begrepen wat zij bevatten, wij hebben ons dus
een oordeel gevormd over de houding van de Regering in deze zaak.
Is het, wensch ik in de eerste plaats te vragen, noodzakelijk dat de punten , die in de
ons overgelegde stukken begrepen zijn, aan de kennisneming van het publiek worden . .
onttrokken ?
Een enkel stuk is er misschien bij waarop dit van toepassing zou kunnen zijn; maar de
hoofdzaak mag, dunkt mij, publiek worden, althans indien de Regering het oordeel van
het publiek over hare handelingen niet vreest.
In zeker opzigt is het gemakkelijk om in comité-generaal verborgen te houden welke
rol de Regering en welke rol de oppositie in de geheele zaak van Atjeh eigenlijk hebben
vervuld.
Wanneer die zaak publiek werd behandeld zou de natie ontwaren dat bijna alles wat
de oppositie voorspeld heeft en gezegd heeft dat gebeurd was, zich werkelijk zoo heeft
toegedragen; dat hetgeen hier als » on dils" werd aangevoerd, omdat men niet altijd de
bronnen kan opgeven waaruit men putte, ofschoon die bronnen altijd honorabel waren,
letterlijk waar en juist bevonden is.
Maar is er al eenig motief om een enkel stuk waarin eene buitenlandsche Regering betrokken
is, geheim te houden, welke reden bestond voor het geheim houden of liever het
niet vroeger mededeelen aan ons van die inlichtingen, waarom wij zoo herhaaldelijk gevraagd
hebben?
In een voor de Regering bevriend blad wordt nog gisteren in een artikel gezegd: waarom
heeft de oppositie niet door afstemming van de begrooting van Koloniën getoond, dat zij
in dezen Minister geen vertrouwen stelt, ook niet wat zijn beleid omtrent Atjeh betreft?
Maar de stemming die nu toegeschreven wordt als te zijn eene soort politieke stemming,
eene stemming van vertrouwen of niet, was alleen een bewijs dat de Atjehsche zaak
nog niet d fond bekend was, en dat men niet wist of hetgeen ik en anderen daarover
hebben medegedeeld juist was.
Nu zijn de stukken overgelegd en is daaruit gebleken dat de Regering wist wat zij
zeide niet te weten.
Wat is er voorgevallen? Op de Nota, die ons is overgelegd, heeft ons geacht medelid,
de heer Jonckbloet, een overzigt geschreven. Wanneer wij dit nu leggen naast de telegrammen
der Regering, dan zal ieder moeten erkennen, hoe scherpzinnig die geachte
afgevaardigde gezien heeft.
Is het verlangen van de Regering wel zeer groot geweest, om ons zoo spoedig mogelijk
in kennis te stellen met hetgeen in Indie gebeurd is, om ons de juiste toedragt der zaak
te doen kennen? Was de toestand zooveel anders op 22 Maart als, bij voorbeeld, bij de
behandeling van het Adres van Antwoord en der begrooting ? Toen in de Eerste Kamer
en hier opheldering gevraagd is, antwoordde de^Regering altijd, dat het Staatsbelang zich
daartegen verzette.
Daarom zie ik in de geheimhouding niet anders dan de vrees van de Regering om in
het openbaar voor hare daden uit te komen. Als de natie kon weten wat er in die stukken
staat, en op hoe ligtvaardige wijze de oorlog is begonnen en om welke redenen, dan zou
al dat geblaf in sommige dagbladen tegen de oppositie al zeer veel van zijn crediet verliezen!
Ik zal natuurlijk hetgeen ik te zeggen heb over deze zaak in het algemeen bewaren tot
de openbare beraadslaging, dan maakt het veel meer effect!
Maar toch moet ik de aandacht van de Vergadering vestigen op verschillende beweringen
van de Regering, die werkelijk, ik zal nu zeggen: niet juist zijn, om ook hier de parlementaire
gebruiken in het oog te houden, maar die werkelijk in strijd zijn met hetgeen
is voorgevallen.
2

6
In het telegram van 17 Februarij heeft de Regering, namens den Koning, eene geheele
reeks van bevelen gegeven. Daaruit blijkt, dat reeds bij het mailrapport van Januarij hier
ontvangen, het vooruitzigt bestond op wat te wachten was. Reeds in de instructie aan
den resident van Riouw gegeven, in het vorig jaar, wordt het verkrijgen van de souvereiniteit
over Atjeh besproken als het doel waarnaar wij^'zouden streven.
Uitbreiding van gezag is wensch en doel.
De Regering heeft het doen voorkomen als of wij Nederlanders'eigenlijk lammetjes geweest
zijn en hoe de Atjehers op schrikkelijke wijze den beest hebben gespeeld. Ik heb uit de
nalatenschap van een overleden resident eenige stukken gekregen, die ik, als het comitégeneraal
blijft duren, aan de Kamer zal mededeelen. Het zijn geen geheime stukken; men
kan in de archiven nazien of zij juist zijn of niet. Het zijn bijv. passen door generaal van
Swieten aan eenige hooggeplaatste persDnen op Padang verleend voor pandelingen (kinderen
boven de 14 jaren), eene lijst van het aantal pandelingen, met consent van het Gouvernement
, slaven , in 1852, 1853 en 1854 in Padang ingevoerd, eene menschenjagt die heeft
plaats gehad op een aantal weggeloopen pandelingen die men had wijs gemaakt dat zij
vet gemaakt en door de Batakkers , aan] wie zij zouden worden verkocht, opgegeten zouden
worden. Dat waren allen handelingen van ons bestuur, terwijl generaal van Swieten gouverneur
van de Westkust was; en dit zeg ik niet om een blaam te werpen op dien achtenswaardigen
man, die op het oogenblik zijn leven en zijne gezondheid waagt ten dienste van
het vaderland, maar alleen om het bewijs te leveren hoe het Hollandsch Gouvernement
onmagtig was om te keeren wat het nu aan de Atjehers ten laste legt.
Een der leden heeft hier eens gezegd: wij waren de rijksadvocaten van Atjeh. Dat zijn
van die dingen waar men om lacht en die men aan den Uilenspiegel overlaat om ze te
commentariëren. Er zijn menschen die veel van grappen houden ; mij maakt het noch koud
noch warm. Ik heb wel gaarne dat men wat notitie van mij neemt. Ik heb liever dat
de menschen mij uitschelden of trachten ten toon te stellen, dan mij doodzwijgen. Ik zal
mij niet met Bismarck vergelijken , maar die houdt er heele kamers op na, die hij beplakt
met hetgeen tegen hem geschreven wordt. Ik wil alleen hierop komen: de oorlog tegen
Atjeh is een gezochte oorlog , een oorlog die voor eene Christen natie eigenlijk eene schande
is, eene groote schande. Het menschen rooven en menschen stelen , dat ook in onze bezittingen
heerscht, tegen den zin van het Gouvernement (want waar generaal van Swieten
is, zou het niet bestaan hebben als hij het had kunnen keeren), is bij die volken zoo ingeworteld
, zij zien er zoo weinig kwaad in, dat het eene gezochte zaak is er een gouvernement
als dat van Atjeh voor aansprakelijk te stellen, dat toch zoo weinig magt over
zijne vasallen heeft.
Ware bovendien eene dergelijke politiek nog bekroond geworden met succes, men zou
dan kunnen zeggen: wij hebben er in allen gevalle veel mede gewonnen. Bij velen toch
maakt de uitkomst de oorsprong der zaak goed. Maar wij wisten in welk een wespenest
wij onze handen staken. Ik heb hier verhaald, en ik heb daaromtrent nog later berigt
gekregen, dat de Raad van indie in het laatst van 1870 een eenparig advies heeft uitgebragt,
dat mede onderteekend is door den heer Nieuwenhuyzen , — men lette wel op, door
den heer Nieuwenhuyzen, van wien iedereen weet hoe gehecht hij was aan den heer van
de Putte en diens opinien, die dus niet ligt iets onderteekend of aan iets medegedaan zou
hebben, hetwelk hij denken kon dat aan den heer van de Putte , den tegenwoordigen Minister
van Koloniën, zou kunnen mishagen.
In dat advies wordt gewaarschuwd voor al de gevolgen die een oorlog met Atjeh zou
hebben; daarvoor was dan ook , naar men meende , weinig reden ; men kon er schepen naar
toe zenden en eene of andere streek, die zich soms aan menschenroof schuldig maakte,
tuchtigen. Maar dat advies is in den wind geslagen. Ik wenschte wel, dat de Minister kon
besluiten dat eenparig advies over te leggen; dan zou men eens zien hoe het Opperbestuur
en de Indische Regering wisten, immers konden weten, wat men ging beginnen en hoe
slecht voorbereid men desniettegenstaande was. Leest wat in den Raad van Indie is voorgevallen
, toen tot het zenden van eene expeditie besloten was; generaal Kroesen verklaarde
dat zijne troepen nog niet genoegzaam gewapend, althans nog niet voldoende geoefend
waren om met het achterlaadgeweer om te gaan.

7
Men heeft wel eens gespot met den- mousson, maar het is toch later gebleken , dat de
tijd , toen gekozen , een zeer slechte tijd was , want nu wordt, met het oog op den naderenden
mousson , de terugkomst aangekondigd van cle expeditionaire troepen , voor zoover zij niet
in de forten zijn geborgen.
Men wist uit de donnés die men had, in welk een formidabelen toestand Atjeh, voor een
inlandschen staat, verkeerde. Was het dan te verantwoorden toen op dat oogenblik eene
expeditie te land — ik zeg te land en druk er op — te zenden ?
De Minister heeft gezegd : er waren redenen dat eene expeditie moest gaan op dat oogenblik,
opdat geen vreemde vlag in Atjeh zou waaijen. Y/ie nu de stukken goed gelezen heeft,
wie de conferentien van Arifin met den Amerikaanschen consul zoogenaamd gelezen heeft,
wie die overdreven rapporten van Read kent en tevens kennis heeft genomen van het telegram
uit Amerika — 9 Maart — die weet toch zeer goed dat die Amerikaansche consul gehandeld
heeft zonder eenigen last van zijn Gouvernement, zonder dat dit er iets van wist.
Wel heeft de heer Fish , Amerikaansch Minister, toen de heer Westenberg — het spijt mij
dat de Minister van Buitenlandsche Zaken hier niet tegenwoordig is — de onhandigheid
had hem de propositie te doen om te beletten dat de Amerikaansche schepen in Atjeh kwamen,
zeer natuurlijk geantwoord : de Amerikaansche schepen zullen overal heengaan waar het
belang van Amerika het vordert, — maar hij heeft toch dadelijk getelegrapheerd, en de
uitkomst was dat bij Amerika geen plan hoegenaamd was om zich in de Atjehsche
zaken te mengen. De toespraak van den Amerikaanschen admiraal bevestigt hetgeen hij
in zijne rapporten aan de Regering te Washington geschreven heeft. Amerika had met de
zaak hoegenaamd niets te doen.
Ik geloof dus dat de vrees, dat eene buitenlandsche Mogendheid hare vlag in Atjeh zou
doen waaijen, zeer ijdel was.
Nu is het mogelijk — en ik respecteer iedere opinie — dat er nog menschen zijn die
zeggen of denken : men weet nooit hoe men het met Amerika heeft, men moet altijd voorzigtig
zijn en daarom was het noodig Amerika voor een fait accompli te zetten. Ik begrijp
dat het een fait accompli zou zijn wanneer wij feitelijk met Atjeh in oorlog waren, omdat
dan, zonder schending van het volkenregt, Amerika zich met de zaak niet kon bemoeijen.
Maar hangt de staat van oorlog af van het getal schepen dat men er heen zendt ? De
uitkomst van den oorlog kan er van afhangen, maar het feit van den staat van oorlog is
hetzelfde of 3 of 20- schepen worden gezonden. Ware het met het oog op den naderenden
west-moesson , met het oog ook op de weinige kennis die wij van den toestand van Atjeh
bezaten , niet voldoende alleen om Amerika voor het feit te stellen dat wij in oorlog waren
met Atjeh, er eenige schepen heen te zenden? Daarvoor had men schepen genoeg, maar
anders had men er des noodig het wachtschip van Batavia heen kunnen slepen. Dan ware
er een oorlogschip geweest dat den staat van oorlog doet zien. Men had dan werkelijk aan
Amerika kunnen berigten dat wij in oorlog waren met Atjeh , en zoo noodig had men den
boel aan de kust kunnen plat schieten. Dan was er wel degelijk een staat van oorlog geweest
en was er geen enkele gegronde reden om met troepen, met de wapenen nog niet
genoegzaam vertrouwd of nog niet in genoegzame getale van nieuwe wapenen voorzien,
om ons overwigt op den inlander te geven, oorlog te voeren.
Toen hier 26 of 27 Februarij door den heer Blussé eene interpellatie tot de Regering werd
gerigt, had cle Minister reeds volledige instructien gegeven hoe gehandeld moest worden.
In datzelfde telegram vindt men ook een ander bewijs dat de Minister niet altijd^aan de
waarheid getrouw is gebleven. Men vindt daarin den wenk om den vice-president van den
Raad van Nederlandsch Indie, een creatuur van den Minister, naar Atjeh te zenden als
gouvernements-secretaris. Toen ik later hier gezegd heb dat voor die zending het initiatief
is genomen door den Minister, heeft hij mij dit pertinent tegengesproken en gezegd: het
is uitgegaan van den Gouverneur-Generaal. Het scheen of de Minister eene concessie heeft
gedaan aan den heer Loudon , terwijl juist het omgekeerde het geval is geweest, de Minister
heeft aan den heer Loudon gezegd: zend er NieuWenhuyzen heen.
Hoe ongelukkig die zending is afgeloopen , behoef ik niet te herinneren. Men leze de
onderhandelingen, die met den Sultan hebben plaats gehad. Men leze den aandoenlijken
brief en zie hoe dat » kind en die wees", die zich »aan de hoede van den Al bestierder en

8
van het Nederlandsen Gouvernement overgeeft", door den gouvernements-commissaris, den
heer Nieuwenhuyzenis behandeld. Het manifest — en dit stuk is met geheim, dus ikzal
daarop ook in de publieke zitting wijzen - het manifest, waarbij de eischen van het
Nederlandsen Gouvernement werden kenbaar gemaakt, werd aan wal gezonden; het luidt:
, Dat manifest zal nog heden aan den Sultan worden toegezonden, terwijl het zoodra
van zijne ontvangst zal z\jn gebleken nader door het werpen van eenige projecülen m _ of
nabij des Sultans verblijf, waarvan wij slechts 3600 meters verwijderd liggen, bevestigd
zal worden." , j
De Minister heeft die instructie van den Gouvernements-commissaris als zoo dood eenvoudig
voorgesteld en als van geen belang, wijl zij niet meer is gebruikt; maarzij is wel
degelijk gebruikt. Begrijp ik den brief van den Gouvernements-commissaris aan den Gouverneur-Generaal
goed, dan is in die instructie alléén eenmaal 24 uren veranderd mtweemaal
24 uren. Men overzie de gewigtige telegrammen over die instructie. Uit vrees voor
de Staten-Generaal en voor het effect in het buitenland moet niet zoo ruw den eisch van
souvereiniteit gesteld worden, maar die is een uitvloeisel er van.
De Minister schrijft in April dat, nu er bloed heeft gevloeid , art. 6 der instructie van den
Gouvernements-commissaris niet meer aan de orde is; nu moeten wij eene vestiging maken.
Het eenig belang dat wij bij Atjeh hebben is, dat daar zich geen vreemde natie vestige.
Wij kunnen geen orde en regel houden m onze eigen bezittingen: opSiak, Deli.Djambi,
Lombok we hebben er een naamgezag; men respecteert er ons ja, maar slavenhandel,
pandelingschap, menschenroof, ze heerschen daar nog steeds; hier in comité-generaal
kunnen wij de zaken noemen zoo als ze zijn.
Er is veel in Atjeh gebeurd dat onze afschuw verwekken moet: het aanranden van parlementairen
, het opgraven van dooden, het is verschrikkelijk als het waar is en niemand
zal dat willen verdedigen. Maar moet overigens een volk ons geen achting inboezemen,
ons geen sympathie geven, dat op die wijze] strijdt voor zijne godsdienst, zijne overtuiging,
ziine onafhankelijkheid?
Als de generaal van Swieten telegrapheert dat de Atjehers zich liever dood vechten
dan zich onderwerpen, is dat geen berigt ter eere van de Atjehers ? Voeren wij daar met
eene utiliteits-politiek, die wij niet gaarne in Europa gouden zien toegepast? Als von Bismarek
morgen of overmorgen verklaart dat het belang van Duitschlands veiligheid, met
het oog op een nieuwen oorlog met Frankrijk, vordert dat Duitschland zich bondgenooten
kunne Ö
verschaffen aan het uitvloeisel der riviermonden, die eigenlijk aan Duitschland behooren;
dat het voor Duitschland's eer en prestige volstrekt noodig is dat wij Duitsch
worden', en het pakt ons in als het kan, — dan doet von Bismarck juist hetzelfde als wij
nu in Atjeh doen.
Daar is geen motief te vinden, waarom wij op dit oogenblik Atjeh. den oorlog aandoen.
De Penangsche bladen zijn vol van al de gruwelen, verkeerdheden en rooverijen der Atjehers.
Daarvan zal veel overdreven zijn, want die bladen zijn reeds 20 jaar lang bezig om
vreemde Gouvernementen tegen het Indisch gouvernement op te zetten.
Steeds heeft de Minister van Koloniën de ware plannen verborgen gehouden, die bij de
Indische Regering hebben bestaan: » uitbreiding van gezag is ioel wensch en is wel doel".
Nu zijn wij gekomen tot den toestand van het oogenblik. Deze kan in het openbaar
besproken worden, want hij berust niet op mededeelingen van quasi geheime stukken.
Maar het is beter hier te zeggen, wat misschien in het publiek weinig effect zal maken.
De positie is op dit oogenblik in Atjeh zeer precair. Van een uiterst bevoegd krijgskundige
daar ter plaatse aanwezig, is mij medegedeeld dat op 1800 el van onze vestingwerken
door den vijand nieuwe verschansingen worden opgeworpen. Het zijn bentings
die zeker van achteren wel weder open zijn , waar des avonds muziek gemaakt en krijgsdansen
uitgevoerd worden. Zij wachten slechts op eene gunstige gelegenheid om ons aan
te vallen. Op alles wat zich buiten onze versterkingen vertoont, wordt geschoten. Wanneer
dat land geheel onder water zal staan, zoo als bij den westmousson in den regel gebeurt;
wanneer de bandjirs bruggen en wegen onbruikbaar maken, wat zal dan de positie onzer
krijgslieden ginds zijn?
Zijn wij na het innemen van den kraton iets vooruitgegaan? Enkele staten onder het

9
bereik van ons scheepsgeschut, hebben de Nederlandsche souvereiniteit erkend. Daarop is de
blokkade opgehesen, zoodat nu de binnenlandsche bevolking, die niet onderworpen is,
voorzien wordt van al het noodige, zout, opium, lijnwaden enz. Men zegt, dat de kommandant
der zeemagt verzocht heeft om eene nieuwe vloot en nieuwe manschappen, ten
einde de blokkade voort te zetten. Dit nieuws is een courantenpraatje en misschien zeer
overdreven, maar er zal toch wel eenige waarheid in liggen. Die opheffing der blokkade
is, mijns inziens, bonne mine a mauvais jeu. Mogt deze tweede expeditie eens mislukken,
dan zal de blokkade zeker niet kunnen worden voortgezet. Toch heeft de Minister gezegd,
als of hij schepen uit de tafel kon slaan, er zal geblokkeerd worden.
Het zal zich later van zelf wel uitwijzen , maar na dit een en ander nagegaan te hebben,
komt het mij voor dat de Regering geen blijken heeft gegeven van constitutionelen zin,
van opregten wil om met de Volksvertegenwoordiging open en rond om te gaan. Het is
mogelijk dat 's landsbelang vordert dat enkele stukken geheim worden gehouden met het
oog op vreemde Mogendheden, maar ik kan mij niet voorstellen, dat 's lands belang vorderde
dat de Regering hier iets mededeelde wat niet waar is, niet zoo als het zich heeft
voorgedaan. Ik heb eene geheele lijst voor mij , maar ik zal de Kamer niet vermoeijen
met die voor te lezen; men heeft de telegrammen slechts te vergelijken met de hiergevoerde
discussien om zich daarvan overtuigd te zien.
Het eenige waarvoor de oorlog op dit oogenblik noodzakelijk kon worden geacht en dat
eigenlijk van achteren is gebleken, was cle houding van den consul van Amerika te Singapore.
Ik moet er nog opmerkzaam op maken, dat het telegram van den grappenmaker, dat
ik hier heb medegedeeld, waarbij gezegd werd;dat de vloot uit Hongkong vertrokken was,
te vinden is onder de telegrammen, die de Regering ons heeft medegedeeld. Het was dus
geen grap die ik mededeelde, maar een telegram van een particulier aan een handelshuis.
Het was de ongelukkige Canter Visscher, die zoo rampzalig aan de cholera overleden is in
den bloei van zijn leven. Hij is bij den Gouverneur-Generaal gekomen om dit mede te
deelen, ik weet het zeker. Het was niet noodig eene expeditie te land ie doen, die zoo
slecht is afgeloopen. Men zoekt een tweede Bazaine in den armen kolonel van Daalen , terwijl
de heer Nieuwenhuyzen , de werkelijk schuldige , met 12 000 gulden pensioen in Arnhem
woont. De arme van Daalen kan zijn pensioen echter niet krijgen , neen, het is als of hij
oorzaak is dat de eerste expeditie is mislukt. En de. generaal Knoop heeft het in eene andere
vergadering te regt gezegd: »de tweede expeditie is de grootste regtvaardiging van den
afloop der eerste, die er kan wezen". Hoelang heeft de verdienstelijke generaal van Swieten
niet werk gehad om aan den kraton te komen? Immers 47 dagen, met die ontzaggelijke
krijgsmagt. Zeker wel een bewijs dat het terrein daar moeijelijk is. Er kon in den tijd
tusschen de eerste en tweede expeditie wel het een of ander gemaakt zijn, maar binnen
het terrein van den kraton bestond reeds alles.
Ik herhaal nog eens dat de oorlog, mijns inziens, niet genoegzaam is gewettigd. Verder
zal ik over de houding van de Regering tegenover de Volksvertegenwoordiging geen woord
meer zeggen; ik zal dat bij de openbare beraadslaging doen , dan zal ik in't algemeen resumeren
welken indruk op mij de geheime stukken hebben gemaakt en welk groot belang ,
niet voor het vaderland , maar voor deze Regering, er in gelegen is dat die stukken geheim
blijven.
De heer Fransen van de Putte, Minister van Koloniën: Ik sta voornamelijk zoo
spoedig op om een groot misverstand weg te nemen, dat mij blijkt bij twee leden te bestaan
, door hunne mindere bekendheid met de Indische administratie.
Het is een voornaam punt in het debat, dat de Regering niet zou hebben medegedeeld
het in het telegram aangeduide mailrapport van 9 Januarij; dit rapport is echter in handen
van de leden, Mijnheer de Voorzitter.
Wat toch is het mailrapport? Het is eene instelling door den Minister de Waal in het
leven geroepen; de Gouverneur-Generaal geeft met iedere mail een klein overzigt van de
voornaamste gebeurtenissen, soms eenvoudig door te verwijzen naar stukken daarbij overgelegd.
Zoo staat nu in het mailrapport van den 9den Januarij niets anders dan dat de Gouverneur-
3

10
Generaal, naar aanleiding der uit Riouw ontvangen stukken,die aan de Kamer zijn overgelegd,
den brief van 4 Januarij van de algemeene secretarie, die ook aan de Kamer is
overgelegd, heeft doen schrijven aan de Gouvernements-commissarissen. Anders niets. Nu
de adhaesie en mijn telegram van 19 Februarij, gegeven aan het mailrapport van den 9den
Januarij. Ik zeide dat ik met voldoening had gezien dat een krachtig optreden in Atjeh
was voorbereid. Wat beduidde dat?
In den brief van den resident van Riouw staat dat men genoegen neemt met het uitstel
der reis van de Commissarissen naar Atjeh , dat de controleur Kraijenhoff, belast met de zaken
van de noordkust van Sumatra' naar Pinang en een inlander van Riouw naar Atjeh moet
gaan, om den staat van zaken op te nemen, te onderzoeken of die verdeeldheid van
twee partijen in Atjeh bestaat en in 't algemeen zich op de hoogte van de toestanden te
stellen. Nu zeide het telegram van 18 Februarij eenvoudig, dat de Regering met genoegen
had gezien dat men door deze maatregelen voorbereid was, nu een krachtig optreden noodig
zou worden.
Wat betreft de in' het telegram vermelde regeling » in den voorgenomen zin ", dat is in
den zin der instructie die uitmaakt het eerste stuk, dat aan cle Kamer is medegedeeld: de
instructie aan de Gouvernements-commissarissen Schiff en van de Wall. De bedoeling was
dus dat op de eene of andere wijze, in die instructie aangegeven, een tractaat zou gesloten
worden met Atjeh. Zulk een tractaat was noodig om vreemde inmenging uit te sluiten,
en de telegrammen van hieruit doelen ook daarop om buitenlandsche inmenging, waar die
bespeurd wordt, te voorkomen en er tegen te protesteren. Het misverstand dat ik zie dat
bestaat hij de heeren van Lynden en Nierstrasz, schijnt een gevolg te zijn hiervan, dat
zij zich een verkeerd denkbeeld hebben gevormd van hetgeen het mailrapport is en verondersteld
hebben, dat daarin zou zijn te vinden het bewijs van eene agressive rigting van
de Indische Regering, hetgeen ten een male onjuist is.
Men heeft hier uitgesproken het woord onwaarheid, en om daarop te antwoorden is niet
gemakkelijk, wanneer men zoo maar spreekt zonder de stukken voor zich te hebben.
Ik herinner mij echter zeer goed dat de geachte afgevaardigde uit Delft zeide, dat de
Minister had getelegrapheerd: de vice-president is de man, en dat ik hierop geantwoord
heb, dat hier wel iets van aan was, maar dat het het regte niet was, daar die woorden
van den heer Loudon waren.
Bovendien zal de geachte afgevaardigde uit Delft bij het lezen der stukken gezien hebben
, dat de heer Loudon schrijft, dat hij , reeds voor dat] hij het telegram ontving, juist
aan den heer Nieuwenhuyzen gevraagd had, of deze genegen was zich met die missie te
belasten. Dit is evenwel waar, dat ook door mij de aandacht op den heer Nieuwenhuyzen
gevestigd is. De reden van die aanduiding is deze, dat volgens het tractaat van 1857 de
gouverneur van Sumatra's Westkust de aangewezen Commissaris was, maar dat ik begreep * .
dat men hem misschien niet uit zijn gewest zou willen wegzenden, en nu wilde helpen
zorgen dat men den meest geschikten man kiezen zou. Met verwondering heb ik, toen ik
die stukken over Atjeh voor 't eerst in handen kreeg, gezien, dat men bij de in 1872
voorgenomene missie den gouverneur van Sumatra's Westkust is voorbijgegaan. De reden
hiervan was, dat men vreesde dat de heer Netscher in Atjeh niet welkom wezen zou,
omdat hij als resident van Riouw dikwijls had moeten medewerken om de Atjehers in
de onderhoorigheden van Siak terug te dringen. Maar al had ik die reden niet geapprouveerd,
aan de zaak was toen niets meer te doen, de heeren Schiff en van de Wall waren
reeds benoemd.
Toen wij het telegram van 16 Februarij ontvingen , wisten wij dat de heer van de Wall
op sterven lag, en in de eerste conferentie, die ik met den Koning hield, heeft Zijne
Majesteit mij in cle eerste plaats gevraagd, of de heer Schiff de volkomen te vertrouwen
man was voor zulk eene gewigtige missie als deze nu geworden was. Bij volkomen kennis
van de capaciteiten van den heer Schiff, dien ik gedurende 3 jaren onder een vorig Ministerie
op mijn bureau heb werkzaam gezien, durfde ik die vraag evenwel niet toestemmend
beantwoorden. Nu zou natuurlijk de gouverneur van Sumatra's Westkust het eerst in
aanmerking komen, maar, zoo als ik zeide, het was te vreezen dat men hem niet zou
durven wegzenden. Alleen voor dat geval heb ik gewezen op den heer Nieuwenhuyzen.

11
Het telegram zegt: » Waarschijnlijk zal er nadere voorziening noodig zijn" enz. »In tegenwoordige
omstandigheden vice-president Raad van Indie misschien meest geschikt, daar
welligt ook gouverneur van Sumatra's Westkust niet weg kan."
En waarom vestigde ik nu de aandacht op den heer Nieuwenhuyzen? Omdat deze tot
groote voldoening van de Regering Commissaris was geweest te Banjermasin. Hij was
voorts resident van Riouw geweest en had het tractaat van Siak, dat de geheele oostkust
van Sumatra omvat, weten te doen sluiten, zonder dat een soldaat er bij te pas was gekomen.
Het komt er [op aan dat men lette op de datums. De geachte afgevaardigde uit Delft
zegt, dat toen in 1870 de Raad van Indie advies uitbragt, de heer Nieuwenhuyzen het
creatuur was van den heer van de Putte.
Mijnheer de Voorzitter! In 1870 zat ik op deze banken en had toen niets te zeggen.
Maar. bovendien dat advies was volgens den heer Nierstrasz tegen alle agressie. Alzoo
voor eene vredelievende missie de heer Nieuwenhuyzen de man.
De instructie voor de heeren Schiff en van de Wall is geheel conform het advies van
den Raad van Indie opgemaakt en daarin kwam geen woord voor van eene agressive
houding; de bedoeling was!altijd eene vredelievende oplossing te vinden.
Ik had een debat verwacht, waarin, ^tegenover de bewering van de Regering, zou zijn
aangetoond, dat de oorlog ook nu nog niet geregtvaardigd was. De sprekers hebben zich
er evenwel bij bepaald om te wijzen op eenige tegenstrijdigheden, onjuistheden, gemis
aan constitutionelen zin bij den Minister, enz.
Er is gezegd dat er geen enkele reden is aangegeven waarom men de souvereiniteit
over Atjeh zou wenschen, dan om vreemde inmenging te voorkomen.
Dat is wat Sumatra betreft, vooral met het oog op ons politiek voorleden, nog al eene
zaak van groot lands belang. ' Daartegenover doet het weinig af of de Minister in zijne
mededeelingen wat meer of minder ruim of naauwkeurig of consequent is geweest, maar
nu het debat daarover geloopen heeft, dien ik mij daarover te verdedigen.
Wat de Minister geseind of geschreven heeft, wordt niet voorgelezen, maar de zin
daarvan geheel verkeerd voorgesteld.
De heeren van Lynden en Nierstrasz doen het voorkomen, alsof uit een mijner telegrammen
aan den Gouverneur-Generaal zou blijken dat ik aan de Kamer zoo weinig mogelijk
kennis wenschte te geven van wat er voorviel.
Het telegram nu luidde: » Gisteren interpellatie in de Tweede Kamer. Uitvoerige inlichtingen
gegeven, maar enkel op Indisch terrein. Niets internationaals medegedeeld."
Nu vraag ik aan een van de leden, die ooit deel heeft genomen aan de Regering, of het
den 27sten Februarij de tijd was om iets over internationale verwikkelingen aan de Kamer
te zeggen ? Laat iemand, die van dergelijke mededeeling de verantwoordelijkheid zou hebben
• durven dragen, het thans zeggen.
De heeren van Lynden en Nierstrasz moeten nu eens aantoonen wat ik heb teruggehouden,
dat ik aan de Kamer zou hebben kunnen mededeelen op den 27sten Februarij ?
»Maar," heb ik toen gezegd, »in den laten avond van dien dag (16 Februarij) werd de Regering
onaangenaam verrast door een telegram van den Gouverneur-Generaal", enz. (zie bladz. 971
Bijblad, 1ste kolom onderaan), waaruit bleek dat wij door de Atjehers, waarschijnlijk door
hen die zich als onze vrienden voordeden, grovelijk waren misleid, en dat bij de Atjehsche
politiek dubbelzinnigheid nog steedg op den voorgrond stond. De Indische Regering moest
dus met meer kracht optreden , ten einde onzen regtmatigen invloed op Sumatra te bewaren.
Na telegraphische gedachtenwisseling van hier met het Indisch bestuur, werd den»22sten
Februarij een tweede telegram uit Indie ontvangen, waarbij de Gouverneur-Generaal kennis
gaf, dat in den Raad van Nederlandsch Indie, voorgezeten door den Gouverneur-Generaal,
en aangevuld door den kommandant van het leger en den bevelhebber der marine, eenstemmig
was besloten tot het zenden van den vice-president van den Raad van Nederlandsch
Indie als Commissaris naar Atjeh met de noodige troepenmagt om ontzag in te boezemen
en onze eischen klem bij te zetten.
Uit deze mededeelingen blijkt genoegzaam dat in het noorden van Sumatra gebeurtenissen
zich ontwikkelden en voorbereidden, waarvan het gewigt door hen, die volk en land kennen,
niet zal worden gering geschat, het minst door hem op wien de volle verantwoordelijkheid

12
rust, ofschoon door den grooten afstand en de natuurlijke verhouding tusschen Opperbestuur
en Indische Regering, de invloed, dien hij kan uitoefenen, in zekere mate beperkt is.
Nu vraag ik, met de telegrammen naast ons: wat kon de Minister den 27 Februarij
meer zeggen ? En laat iemand opstaan en het zeggen: wat heeft de Minister van Koloniën
verzwegen ?
Men heeft herhaaldelijk van de marine gesproken. Toen over de marine geklaagd werd
en de heer Nierstrasz zeide, dat zij in een slechten toestand was , heb ik dat toegegeven. Ik
heb onmiddellijk gezegd: het spijt mij dat de marine in zulk een slechten toestand is. Kan
een Minister op deze plaats sterker woorden gebruiken ?
Hetzelfde wat thans hier behandeld is, heb ik behandeld den 23sten Mei. Toen heb ik
ook aan de Kamer gevraagd: »Kon iemand er aan denken dat de Minister den 27sten Februarij
reeds verder zou gaan, en zich zou uitlaten over het voorgevallene te Singapore ? Maar
den 4den April wees de Minister er reeds op, dat Atjeh nu, gelijk vroeger, stappen gedaan
had bij vreemden. Toen stond de Regering reeds op een ander standpunt dan op 27 Februarij."
Als men die datums vergelijkt, wat konden wij dan toen ter tijd bij de hoop , waarin wij
waren , dat de vice-president tot eene schikking zou komen , meer openbaren ? Als men dat
met de telegrammen in de hand wil aantoonen, zal de Regering zich verantwoorden.
Ik moet nog één punt behandelen : de Regering telegrapheerde duidelijk en pertinent om
te trachten eene regeling te maken in den voorgenomen zin. Dat sloeg, zoo als ik meermalen
gezegd heb, op de instructien van de heeren van de Wall en Schiff, en sloot dus volstrekt
niet uit om , als de Sultan van Atjeh er toe genegen was, onze souvereiniteit te laten erkennen.
Maar het ging niet aan bij het eerste woord dat tot den Sultan van Atjeh gesproken
werd, den eisch te stellen dat hij de Nederlandsche souvereiniteit zou erkennen. Toen hier
vermoed kon worden dat men dit in Indie doen zou, moest het worden belet. Bij het eerste
telegram waarin gesproken werd van souvereiniteits-erke.nning of oorlog, heb ik er onmiddellijk
over gedacht om daarover te telegrapheren.^Het was in een telegram van den Gouverneur-
Generaal van 22 Februarij. Degenen, die altijd met mij werkten, zeiden: dat is eene vergissing,
dat is telegrammenstijl; en hoe voorzigtig men met de beoordeeling van telegrammen
moet zijn, kan men zien uit hetgeen in de Revue des deux Mondes van Januarij uit
den Fransch-Duitschen oorlog wordt medegedeeld. Maar toen voor de tweede maal dat
woord in een telegram voorkwam , heb ik terstond aan den Gouverneur-Generaal explicatie
gevraagd. Het is waar en dat behoef ik niet te bedekken : wanneer wij de souvereiniteit van
Atjeh ter wering van vreemden invloed konden krijgen , zouden wij die gaarne hebben; maar
het is eene geheel andere zaak-, die als een eersten eisch met de bajonet in de hand op den
voorgrond te stellen, en dat heeft het Opperbestuur niet gewild, dat heeft het belet. De heer
Nierstrasz zegt: het heeft niets belet, bet is slechts een verschil geweest van 24 uren. Dit is ,
niet juist, want eerst na de oorlogsverklaring is van de erkenning van souvereiniteit sprake
geweest. In 't voorbijgaan wil ik wel verklaren, dat ik niet elk woord kan verdedigen , dat
door den Commissaris geschreven is. Ik zou het anders hebben gedaan, maar op 3600 mijlen
afstands kan men geen instructie geven voor ieder woord dat in zoo een brief geschreven
wordt. Bij mij althans is het nog de vraag of men goed gedaan'heeft, geen gebruik te maken
van het aanbod van den heer Kraijenhoff om zich aan wal te begeven; wie weet of, als
Kraijenhoff er heen ware gegaan, de zaken geen andere wending hadden genomen. Maar
dit is nu de quaestie niet. De Regering heeft alleen belet dat bij de eerste aanraking de
souvereiniteits-erkenning werd gevorderd.
Men kan lang redeneren over die eerste expeditie, en er veel van zeggen. De Regering was
voorloopig van meening dat het nemen van positie door de schepen en, gelijk de geachte
spreker uit Delft zeide, het des noods verklaren van oorlog, voldoende was. De Indische
Regering en generaal Kroesen , die, gelijk uit de stukken blijkt, de expeditie voor meer
dan voldoende hield, in weerwil dat de nieuwe bewapening eerst onlangs was ingevoerd —
waren van een tegenovergesteld gevoelen. De uitkomst geeft den geachten spreker uit Delft
en mij schijnbaar gelijk. Maar hoe zou het geweest zijn , als de uitslag anders ware geweest ?
Ik herinner aan de expeditie in Bali in 1848; toen heeft men eerst geblokkeerd en daarna
den oorlog verklaard , en toch was dit naar het oordeel van generaal van der Wijck verkeerd.
Als wij ons nu bepaald hadden tot de blokkade en men had gezien wat er tusschen Mei

13
en October in Atjeh is gedaan, welke vreeselijke versterkingen men daar heeft aangelegd,
zou men ons dan niet hebben verweten : waarom hebt gij dit niet belet, gij had toch den tijd ?
Wat die eerste expeditie betreft, verschil ik in zoover van den geachten spreker uit Delft,
dat ik — ofschoon ik de desbetreffende stukken niet met groot genoegen gelezen heb —
toch daarin het bewijs heb meenen te kunnen vinden dat het van eene kleinigheid heeft
afgehangen of die eerste expeditie ware gereüsseerd. Als wij raadplegen de kaarten die wij
ontvangen hebben en de rapporten van de heeren IJssel de Schepper en Pordon — ik spreek
nu niet van rapporten van bevelhebbers — dan zien wij dat de overwinning waarschijnlijk
van eene kleinigheid afhing.
Hetgeen is voorafgegaan aan de oorlogsverklaring is niet nu eerst publiek domein, maar
ik heb het reeds in Junij of Julij, toen de berigten voor het eerst in mijne handen zijn
gekomen, in de Eerste Kamer medegedeeld.
De wijziging van art. 6 der instructie neem ik geheel voor mijne rekening. Wat was
hot geval ? Toen wij die instructie hier kregen, bleek uit art. 6, dat de Gouverneur-
Generaal mets anders bedoelde dan souvereiniteit op het papier, en als die had kunnen
verkregen worden, zonder dat er een schot gedaan werd, zou ik daarmede te vreden zijn
geweest. Maar toen die instructie hier kwam had de Minister al het berigt van de réussite
der eerste bloedige gevechten en toen zeide ik : laten wij ons althans het regt van vestiging
voorbehouden.
Ik heb met betrekking tot het zoo dikwijls besproken punt of het wensch en doel der
Regering was te streven naar uitbreiding van ons gezag, een overzigt laten maken van al
hetgeen ik daaromtrent heb gezegd , niet alleen van 27 Februarij 1873 maar van 27 October
1872 af, want toen heb ik, bij gelegenheid van de quaestie der expeditie naar Deli, voor
het eerst het woord gebruikt. De nota is te lang om haar voor te lezen, maar ik wil ze
gaarne deponeren en als men in het publiek debat op de zaak terugkomt zal ik er het
noodige gebruik van maken. Nergens is een woord gevonden, ofschoon men er naar gezocht
heeft, dat met de handelingen der Regering eenigzins in strijd was. De veranderde omstandigheden
hebben de Regering alleen van politiek doen veranderen, maar het was geenszins
ons doel onze bestuurstaak uit te breiden.
Wat betreft het gezegde van den geachten spreker uit Delft omtrent de blokkade van het
oogenblik, dat er moeten zijn eene nieuwe vloot, nieuwe officieren en nieuwe bemanning,
er is geen enkel officier in Indie die thans boven zijn tijd van 3 jaren gediend heeft. De
bemanning is evenwel ziekelijk. Na de cholera, die aan boord van de schepen gewoed heeft,
lijdt de bemanning aan koortsen. Verwisseling is dus wenschelijk en de Regering is daarop
ook bedacht.
Ten aanzien van het materieel kan ik verklaren dat onze vloot na 1815 nooit zoo goed
in orde is geweest als zij thans is of althans op het einde van dit jaar zal zijn. Ik heb aan
den Gouverneur-Generaal geseind om de slechte schepen, die een geheel jaar geblokkeerd
hebben en nu met onbruikbare ketels op de posten van de Oostkust liggen, buiten dienst
te stellen , daar hij binnen kort 4 nieuwe schepen ontvangt. Ziet men de lijst van schepen
in, waarin staat het achterschip is lek, de davids is stuk, dan behoeft dit geene verwon
dering te baren , wanneer men bedenkt dat de schepen acht maanden in blokkade liggen.
Er zijn slechts weinig schepen waarvan men zegt in goeden staat, maar zij zijn bruikbaar.
Ik hoop dat het met de equipage niet minder gesteld zal zijn.
De heer Insingcr : Ik veroorloof mij de vraag, of de discussie, die op dit oogenblik
gevoerd wordt en alleen betrekking beeft tot de stukken gewisseld tusschen den Gouverneur-
Generaal en het Opperbestuur, ook in openbare zitting kan plaats hebben? De Minister
van Koloniën knikt toestemmend, dus ik zal mij bekorten , om twee redenen: 1°. omdat
ik niet houd van lange redevoeringen, en 2°. omdat er werkelijk enkele zaken zijn, die
niet voor openbare bespreking geschikt zijn. Dit geldt hoofdzakelijk twee punten: het mailrapport
van 9 Januarij 1873 en de benoeming van den vice-president van den Raad van
. Nederlandsch Indie. In het bedoelde mailrapport staat, volgens den Minister, niets anders
dan dat er eene instructie is gegeven aan den heer van de Wall.
4

14
De Minister zegt, dat men niet vaag uit de stukken spreken maar daaruit voorlezen
moet; welnu, ik zal dit doen:
Als bijlage tot dat mailrapport, n°. 5, vindt men een brief van den secretaris Stortenbeker
aan den resident van Riouw. De Minister zegt dat in dat rapport geen sprake is
van agressie, en nu lees ik : » Als er botsingen komen tusschen partijen en den Sultan,
en de Sultan hulp vraagt, behoort die te worden verleend, onder beding evenwel van de
erkenning der opperheerschappij van Nederland over Atjeh. " Iets verder staat: » eene zoo
gunstige gelegenheid zal zich welligt niet ligt voordoen ".
Alzoo, vredelievende aanraking* met beduidende magtsontwikkeling, met de punt van
de bajonet!
Het tweede punt geldt de benoeming van den vice-president van Nederlandsch Indie,
een der hoofdoorzaken van den oorlog. Die vice-president was de meest ongewenschte persoon
om in aanraking te komen met den Sultan van Atjeh, iemand, waarvan deze had
verklaard, niets met hem te maken te willen hebben , omdat hij het Siak-tractaat had
gesloten , omdat die man de grenzen van Atjeh had veranderd, welke wijziging de Sultan
nooit had erkend. Dien man moest men uitkiezen als men den oorlog wenschte, terwijl,
gelijk de Minister teregt aanmerkte, de Gouverneur van Sumatra's Westkust, de man was
bij het tractaat van 1857 aangewezen voor alle onze betrekkingen met Atjeh.
Heeft de Minister van die zaak inderdaad niets geweten ? Heeft hij de benoeming van
dien vice-president zelfs niet geprovoceerd, in plaats van, gelijk hij meermalen in de Kamer
deed uitkomen, eenvoudig het deswege gedaan voorstel van het Indisch Bestuur goed te keuren?
Den 5den November 1873 is bij de vaststelling der Indische begrooting de quaestie behandeld
, of het goed was dat de vice-president van de hoofdplaats verwijderd was, en werd
de opmerking gemaakt dat art. 3G van het Regeringsreglement geschonden was.
Daarop antwoordt de Minister: » De vice-president van den Raad van Nederlandsch Indie
was vroeger, als resident van Riouw, belast met de onderhandelingen op de Oostkust van
Sumatra, en hij was commissaris geweest in Bandjermasin. Toen nu de Gouverneur-
Generaal den heer Nieuwenhuizen de missie wilde opdragen , werd bij telegram de intrekking
van dat Koninklijk kabinetsrescript gevraagd. Ik heb geen zwarigheid gemaakt om, na
verkregen magtiging des Koning, den Gouverneur-Generaal van dien band te ontslaan."
Op 30 April 1873 wordt de zaak verder besproken en zegt de Minister van Koloniën:
» Men zeide dat ik de talenten van den gouverneur van Sumatra's westkust ligt zou achten.
Mijnheer de President, het heeft mij, even als het geachte lid dat de opmerking maakte,
verwonderd, dat de gouverneur van Sumatra niet als commissaris in cle eerste commissie
is opgetreden, en om die reden heb ik in de nota de reden, daarvoor door het Indisch bestuur
gegeven , vermeld , maar voeg er onmiddellijk aan toe clat, zonder een bevel te geven,
clan toch bij wijze van een wenk, de aandacht op den gouverneur van Sumatra's westkust
in deze is gevestigd, voor het geval dat de Regering in Indie kon raadzaam oordeelen den
gouverneur van Sumatra's westkust in de bestaande omstandigheden, in dit oogenblik van
spanning, uit zijn gewest te nemen."
Geen twijfel dat de Minister het hier doet voorkomen, als of hij een wenk geeft om dien
gouverneur van Sumatra's westkust toch vooral niet voorbij te gaan , en aan den Gouverneur-Generaal
de volle verantwoordelijkheid laat van het wegzenden uit de hoofdplaats van
den vice-president van Nederlandsch Indie , in strijd met art. 36 van het Regeringsreglement.
Het telegram van 18 Februarij van den Gouverneur-Generaal aan den Minster van Koloniën
luidt: » Gewigt der zaak vordert dut staat gemaakt kan worden op de commissarissen.
Waarschijnlijk nadere voorziening noodig, daar de een ziek is en de ander zijn gewest
niet verlaten kan. Misschien is vice-president Raad van Indie in de tegenwoordige
omstandigheden meest geschikt, daar welligt gouverneur Sumatra's westkust ook niet weg
kan. Beduidende magtsontwikkeling daardoor vereischt, maar het beoogde doel is een niet onbelangrijk
offer waard. Eene zoo gunstige gelegenheid om Atjeh's vraagstuk op te lossen
niet ligt weder voorkomen." Dus na eerst een wenk te hebben gegeven om den gouverneur
van Sumatra's westkust aan te stellen, geeft de Minister een wenk om hem voorbij te gaan.
Dat is de logische conclusie, welke ik uit de stukken trek. Ik zal inlichtingen van den
Minister afwachten, maar ik geloof dat zoo iets beter in comité-generaal, dan in publieke
zitting kan gebeuren.

15
De heer Fransen van de Putte, Minister van Koloniën: Mijnheer de Voorzitter! Wat
staat in die stukken waarop het mail-rapport en mijn telegram van 18 Februarij aangehaald
betrekking heeft? De heer Insinger heeft het juist voorgelezen.
Toen de Gouverneur-Generaal den gouvernements-secretaris dezen brief van 4 Januarij liet
schrijven, was hij in het bezit van de stukken, welke de Kamer kent, en waarin het groot
geschil dat in Atjeh scheen te bestaan, door den resident van Riouw wordt medegedeeld.
Het Atjehsche gezantschap liet doorschemeren dat wanneer men een weinig wachtte de
zoogenaamde Arabische partij in kracht zou verminderen en de partij des Sultans de overhand
zou verkrijgen.
Men spreekt hier altijd van te veel Westersch te denken in Oostersche toestanden, maar
nu vraag ik aan den belangstellenden beoefenaar van Indische toestanden, die kennis heeft
genomen van onze geheele historie in Nederlandsch Indie, of niet van de 10 keeren dat een
zeker gedeelte van Nederlandsch Indie onder ons beheer is gekomen , acht keeren gebeurd
is wat de Gouverneur-Generaal zich voorstelde, dat wij protegeerden of den Sultan of den
contra-sultan. En wat lag hier in de bedoeling van den Gouverneur-Generaal ? Zijne bedoeling
was den Sultan te steunen , dat is nog opgenomen in het telegram van de Regering
van 18 Februarij : » Zoo voor een en ander voorbereiding onmisbaar is, ook om zekerheid
te hebben omtrent de ware gezindheid van den Sultan, die zoo nu nog mogelijk moet
worden ontzien en gesteund enz.'' Dat het steunen van den Sultan kosten kan krachtsinspanning
werd door den Gouverneur-Generaal geschreven.
Nu wat den vice-president van den Raad van Indie betreft.
Het geachte lid neemt de laatste phrase op: » Misschien is de vice-president van den Raad
van Indie onder deze omstandigheden de meest geschikte persoon", maar hij leest niet voor
de woorden: » daar welligt de Gouverneur van Sumatra's Westkust niet weg kan". Als ik
mijn Hollandsch goed ken, dan meen ik dat de Gouverneur van Sumatra's Westkust hier
het eerst is aangeduid en niet de vice-president van den Raad van Indie.
In dien zin heb ik mij heraaldelijk hier uitgelaten , ook toen men besprak de zaak van de
heeren Schiff en van de Wall in verband met het tractaat van 1857. De Minister heeft het
niet nu, maar altijd zoo doen voorkomen. Welke rede zou ik kunnen hebben om het anders
voor te stellen?
De geachte spreker heeft nog gezegd dat de Sultan verklaard- had niet in aanraking te
willen komen met den heer Nieuwenhuyzen. Daarvan is mij nooit iets bekend geweest en
nog niets bekend.
De heer Godefrol: Het komt mij voor dat het zijn nut kan hebben, dat ook van die
zijde eene stem gehoord worde , die over de regtmatigheid van den oorlog een ander gevoelen
is toegedaan, dan tot nu toe door de leden , die het woord gevoerd hebben, is te kennen
gegeven. Het is niet voor de eerste maal dat ik mijn gevoelen over deze zaak doe kennen.
Ik heb reeds den 23sten Mei van het vorige jaar een kort woord gezegd over de regtmatigheid
van den oorlog. Ik spreek alleen over den oorlog in beginsel, niet over de uitvoering,
niet over de mislukte uitvoering, die eene tweede expeditie heeft noodzakelijk gemaakt.
Ik laat daarbij ter zijde den treurigen indruk , die de overgelegde stukken op mij gemaakt
hebben, ten aanzien van de verwaarloozing onzer middelen van defensie in Indie, want op
dezen Minister van Koloniën rust de schuld daarvan niet.
Ik sprak op 23 Mei van het vorig jaar naar aanleiding van een woord van den geachten
afgevaardigde uit Arnhem. Ik toetste toen de regtmatigheid van den oorlog aan dat woord.
De geachte spreker zeide destijds, dat wij niet staan tegenover Atjeh als tegenover eenen
Europeschen staat, en ik antwoordde dat juist in die verhouding tegenover Atjeh de rechtvaardiging
van den oorlog ligt.
Is Atjeh een volkomen onafhankelijke staat, waarmede wij niets hadden uit te staan, zoolang
zij onze regten niet krenkte, dan ware het alleen de vraag geweest, of die Staat zich aan
krenking onzer regten schuldig heeft gemaakt, of wij deswege waarborgen moesten eischen,
en bij weigering, het verkrijgen dier waarborgen met de wapens in de hand moesten beproeven.
Maar ook dan zelfs kan de vraag, of Atjeh onze regten gekrenkt heeft, niet anders
dan bevestigend beantwoord worden. Denk aan het tractaat van 1857, hoe het door Atjeh

16
herhaaldelijk werd gesehonden; hoe wij, het is bekend, dit lijdelijk verdragen hebben;
hoe daarom gedurende verscheidene jaren onze verhouding tegenover Atjeh inderdaad
geen schoone bladzijde vult in onze koloniale geschiedenis. Maar is het tractaat van
1857 met een onafhankelijk Atjeh gesloten ? Een Engelsch dagblad beweerde dezer dagen
dat het voorbehoud van Atjeh's onafhankelijkheid krachtens het tractaat van 1824 — door
het tractaat van 1857 feitelijk is opgeheven. Maar welk karakter had nu dat tractaat van
1824 , zelfs met dit zoogenaamde voorbehoud van onafhankelijkheid ? Onze verhouding tegenover
Atjeh ? Wil men zich daarvan een goed begrip vormen , men toetse eens die verhouding
aan Europesche begrippen van volkenregt. Men stelle zich dan voor een vreemden Staat, die
zich het regt toekent schelmerijen van onderdanen van een anderen onaf hankelijken Staat
op diens eigen gebied te beteugelen, politie uit te oefenen in de wateren van dien onafhankelijker
Staat. Mij dunkt zoo iets is, met het oog op Europesche begrippen van volkenregt,
klinkklaar onzin. Maar die onzin wordt nog grooter, als men de zaak toetst aan het zoogenaamde
Sumatra-tractaat, aan het tractaat van 1871. Wat is toch daarbij geschied ? Bij die
conventie gaf de eene contracterende Staat aan den anderen volkomen vrijheid om de onafhankelijkheid
van een derden Staat niet te eerbiedigen. Letterlijk onzin ! Maar die onzin erlangt
zin, wanneer men zich plaatst op het standpunt onzer positie als koloniale Mogendheid in
Indie, als men zich herinnert de pligten , die wij daar als koloniale Mogendheid te vervullen,
de belangen die wij er te behartigen hebben. Uit dat oogpunt wordt uitbreiding van gezag,
wordt zelfs de zoozeer (en in beginsel niet ten onregte) veroordeelde veroverings-politiek verklaarbaar.
Laat ons niet vergeten dat wij zijn de tweede koloniale Mogendheid in de wereld, en dat
eene koloniale Mogendheid dikwerf haar bezit moet uitbreiden, om hetgeen zij bezit te behouden.
Het mag soms eene fataliteit zijn , het is de schaduwzijde van het voorregt, dat er
in gelegen is koloniale Mogendheid te zijn.
En wat is ons bezit op het overige Sumatra, op Borneo anders dan bet product van zulk
eene politiek ? Heeft men zich ooit er over geërgerd, dat men daar zijn gezag heeft gevestigd,
hetzij door het zelf uit te oefenen, hetzij door met erkenning van onze souvereiniteit, dat
der inlandsche vorsten te handhaven ? Waarom deze uitbreiding van gezag dan zoozeer
afgekeurd op dat gedeelte van Sumatra, welks onafhankelijkheid tot nog toe geen ander
karakter had dan dat der overige staten van het eiland, alvorens ze onder onze souvereiniteit
zijn gebragt ? Alleen dit antwoord is mogelijk, dat wij elk belang missen bij eenige onderwerping
van Atjeh aan onze souvereiniteit. Wil men zoo iets beweren , dan vraag ik : waarom
dan het Sumatra-tractaat gesloten en goedgekeurd? Waarom moesten wij de vrije hand
hebben in Atjeh ? Omdat het Engelsche protectoraat, dat uit het tractaat van 1824 voortvloeide
, ons niet meer in den weg moest staan. Omdat wij het regt moesten hebben, bragt
ons belang het mede, Atjeh aan ons protectoraat, aan onze souvereinitet des noods, te
onderwerpen.
Uitoefening van dat regt kon worden de voorwaarde, waarvan ons rustig bezit, de handhaving
van ons gezag op het overige Sumatra, waarvan de bevestiging onzer materiele,
politieke, commerciële belangen op het geheele gebied van dat eiland afhankelijk ware.
En laat ons, Mijnheer de Voorzitter, niet vergeten, dat deze verhouding tegenover Atjeh
door de bestrijders van dezen oorlog is goedgekeurd; dat ook zij hunne stem aan het Sumatra-tractaat
niet anders hebben kunnen geven , dan met cle bedoeling om de vrije hand
tegenover dat land te verkrijgen , om in het vroegere Engelsche protectoraat niet langer een
hinderpaal te ontmoeten tegen het doen gelden van ons belang. Maar daarom ook wie dat
tractaat goedkeurde heeft geweten, heeft moeten weten, dat daarin de kiem kon gelegen
zijn van een oorlog, die vroeger of later kon uitbreken.
De geachle afgevaardigde uit Tiel heeft heden morgen gezegd, dat de tegenwoordige
politiek reeds was voorbereid door het Sumatra-tractaat. Ja, Mijnheer de Voorzitter, in zooverre
in dat tractaat de kiem lag van een mogelijken oorlog; van de mogelijkheid, dat het
doel, bij het tractaat beoogd, niet anders dan door de kracht der wapenen zou kunnen
worden bereikt. Maar daarom ook drukt de verantwoordelijkheid dubbel zwaar op hen , die,
met deze wetenschap, de voorzorg verzuimden om voor dat mogelijke geval in de noodige
middelen van oorlogvoering te voorzien; die integendeel er zekeren roem in hebben gesteld

17
cle uitgaven voor de defensie in Indie met eenige duizenden guldens te hebben verminderd.
Die verantwoordelijkheid, ik herhaal het, drukt dubbel zwaar op die staatslieden. Zij
drukt volstrekt niet op dezen Minister van Koloniën. Maar al bevatte nu het tractaat van
1871 de kiem eener mogelijke, eener eventuele noodzakelijkheid om zijn doel door de kracht
der wapenen te bereiken , clan nog blijven hier twee vragen ter beantwoording over.
In de eerste plaats : moest voor dat doel die kracht worden aangewend ? In de tweede
plaats: moest zij worden aangewend, toen wij de eerste expeditie ondernamen ?
De eerste vraag. Ik heb haar op den 23sten Mei 1873 reeds bevestigend beantwoord, toen ik nog
geene kennis droeg van de overgelegde stukken. Die stukken bevestigen volkomen, dat wij
langs den minnelijken weg de waarborgen niet konden verkrijgen, noodig om in de toekomst
bevestigd te zijn tegen vreemd protectoraat, tegen vreemden invloed op Sumatra.
Maar was de oorlog noodig, toen wij de eerste expeditie ondernamen ? De beantwoording
van die vraag hangt af van het antwoord op eene andere. Hebben wij den eisch van waarborgen
, waarvan de weigering den oorlog ten gevolge moest hebben, op het juiste oogenblik
gesteld ? Ook nu nog, even als op 23 Mei van verleden jaar beweer ik, dat die vraag
niet anders dan bevestigend kan worden beantwoord.
De heer Nierstrasz heeft een volkomen waar woord gespreken, maar waarmede zijne conclusie
even volkomen in strijd is. Ons eenig belang bij Atjeh is , zeide hij, dat geene vreemde
natie zich daar vestige. Hij erkent dus, dat ons belang bij Atjeh vordert dat dit land onder
geenerlei vreemden invloed, oncler geenerlei vreemd protectoriaat gerake. En toch aarzelde hij '
niet dezen oorlog eene schande te noemen. Ik noem juist om die reden den oorlog eene onbetwistbare
noodzakelijkheid. De pogingen van Atjeh om een vreemd protectoraat in te roepen , moesten
in de geboorte gesmoord worden. Ik heb het op 23 Mei van het vorige jaar gezegd en herhaal
het ook nu.
Het Sumatra-tractaat heeft aan het Engelsche protectoraat een einde gemaakt. Wanneer
wij de pogingen , door Atjeh aangewend , en van het feit zelf dragen de stukken de overvloedige
bewijzen , het kan niet worden tegengesproken, om vreemde hulp te verwerven,
om vreemden invloed binnen te halen, niet hadden tegengegaan, wij hadden van het Sumatra-tractaat
scheurpapier gemaakt.
Wat was nu het middel om die pogingen van onze zijde voor het vervolg te verhinderen
? Ongel wijfeld , het eischen van waarborgen. Het uiterste middel kon niet anders zijn
dan het eischen van de erkenning van onze souvereiniteit; den vorm waarin dit geschieden
kon daargelaten.
Daarom heb ik ook, met steeds klimmende bevreemding, bij vorige discussien gehoord,
dat Atjeh, toen het een bondgenoot ging zoeken , volkomen in zijn reg't was. Ik ontken
het niet; maar ook wij waren even volkomen in ons regt pogingen tegen te gaan , die
met ons belang in den meest tastbaren strijd waren , waarvan het gelukken ongetwijfeld
aan ons prestige niet alleen , maar eindelijk ook aan ons gezag op Sumatra den meest
gevoeligen knak zoude hebben toegebragt. Bovendien, laten wij ons in dit opzigt eens
plaatsen op het gebied van Europesche toestanden , laten wij ons eens voorstellen dat wij
moeijehjkheden kregen met België , waardoor wij in de noodzakelijkheid kwamen waarborgen
van dat land te eischen, ten einde onze regten en belangen in de toekomst te beveliigen.
Stel, België hield ons, even als Atjeh deed, aan de praat, zocht inmiddels bondgenooten
tegen ons en wapende zich. Zou het dan niet zijn abderitische domheid van onzen kant,
als wij niet juist daarom den oorlog zouden verhaasten?
Voor iedereen die de stukken gelezen heeft, kan het toch wel geen twijfel lijden dat
Atjeh ons heeft willen plaatsen tegenover vreemden invloed, tegenover vreemd protectoraat.
Ik althans kan met geen mogelijkheid de positie anders begrijpen; en wordt die positie
nu daardoor veranderd , dat men meent te kunnen beweren , dat de pogingen van Atjeh niet
zouden zijn gelukt ? Mij dunkt, al ware dit zelfs bewezen , het bewijs zou niet wegnemen
het feit zelf dat die pogingen zijn aangewend, en dat ons belang om die in de kiem te
smoren , ons niet alleen het regt gaf, maar ook den pligt oplegde , om waarborgen voor
de toekomst te eischen. Het al of niet gelukken der pogingen staat dus in geen verband
hoegenaamd met dat regt, met dien pligt. Maar bovendien komt het mij voor, dat hetgeen
te Singapore tusschen de Atjehnesche gezanten en den Amerikaanschen consul is gebeurd
5

18
wel wat ligt geteld, wel wat met een meur léger beoordeeld wordt. Ik ontken niet, dat
bet Indisch bestuur, bij zijne opvatting van die voorvallen misschien wel wat te zenuwachtig
is geweest. Maar wat te Singapore gebeurd is als een zoo niets beteekenend feit
weg te cijferen , het kan bij mij althans niet opgaan. Ik heb eerbied voor de Amerikaansche
natie, ik bewonder hare energie; maar de geschiedenis van het Europesche volkenregt
heeft dan toch in meer dan één opzigt geleerd, dat het eene natie is met wier diplomatieke
en consulaire agenten men hoogst voorzigtig moet zijn; meer dan eens toch heeft men van
die heeren zonderlinge zaken gezien. Zoo herinner ik mij dat jaren geleden de Amerikaansche
diplomatieke en consulaire agenten in Europa eene bijeenkomst hebben gehouden, indien
ik mij niet bedrieg, te Ostende zonder medeweten van de Amerikaansche Regering, welligt
met haar oogluikend medeweten, om met elkander over den politieken toestand van
Europa van gedachten te wisselen en daarnaar elk op zijn post hun gedrag te regelen.
Ik weet niet welken indruk op andere leden gemaakt heeft de lezing der depêches van den
minister-resident in Amerika en vooral de belangrijke nota die de Minister van Buitenlandsche
Zaken heeft opgemaakt van het gesprek dat hij gehad heeft met den heer Gorham na
diens terugkomst uit Amerika. Ik voor mij kan niet zeggen, dat het gedrag niet alleen van den
Amerikaanschen consul te Singapore, maar zelfs van den Amerikaanschen Minister van Buitenlandsche
Zaken zoo geheel vrij is van alle dubbelzinnigheid. Mij trof het althans, hoe die
Minister, na eerst te hebben geantwoord dat een Amerikaansch consul het regt niet heeft
' om oorlogsschepen te ontbieden, later (alsof het eene zaak gold waaromtrent hij zich Ion
vergissen) zeide: Ik heb gedwaald, een consul heeft wèl het regt, als de belangen zijner
landgenooten het vorderen, oorlogsschepen te laten komen; hetgeen hij daarna nog bevestigd
heeft, door deze stellige uitlating, dat de Amerikaansche oorlogsschepen kunnen
gaan waar zij willen.
Wat het gesprek met den heer Gorham betreft, men heeft toch wel geen reden om den
indruk, dien de heer Gorham te Washington gekregen had van.de lezing der nota van
den Amerikaanschen consul te Singapore , te wantrouwen , want hij zou toch wel de laatste
zijn om iets ten nadeele van een consulairen agent van zijn land te zeggen; en toch heeft
hij verklaard, dat de indruk, welken de handelingen van dien consul op bem hadden
gemaakt, hoogst ongunstig was. Het schijnt mij dus toe, dat het gebeurde te Singapore
tusschen de Atjehnesche gezanten en den Amerikaanschen consul aldaar, niet zoo onschuldig
is ais men het wil doen voorkomen.
Maar ik kom nog eens hierop terug: het is niet de vraag en moet de vraag niet zijn,
of de pogingen van de Atjehnezen om een vreemd protectoraat in te halen al dan niet
zouden gelukt zijn. Het feit alleen dat zij dat protectoraat zochten is genoeg tot karakterisering
van eene verhouding van Atjeh tegenover ons, die wij niet konden en mogten toelaten
, die ons het regt gaf, waarborgen voor de toekomst te vorderen tegen de herhaling
van dergelijke pogingen; toen die waarborgen niet verkregen werden, was de casus belli
aanwezig.
Ik heb alleen over de regtmatigheid van den oorlog mijne opinie ontwikkeld, om die
te stellen tegenover de daaromtrent tot dusverre vernomen opinien.
De heer Fransen van de Putte, Minister van Koloniën.- Hier worden voortdurend
aanhalingen gedaan uit de stukken. Maar als men tien of twaalf keer over dezelfde zaak
moet spreken en die aanhalingen telkens worden gedaan, dan heeft men de stukken niet
altijd juist voor zich. Zoo heeft de geachte spreker uit Almelo, in vrij krasse bewoordingen
gezegd dat, omdat ik een wenk tot de zending van den vice-president van den Raad van
Indie heb gegeven, ik het niet had mogen doen voorkomen alsof hij de man der keuze
van den Gouverneur-Generaal was. Daargelaten nu dat de Gouverneur-Generaal mij getelegrapheerd
heeft de woorden, vroeger door den heer Nierstrasz mij in den mond gelegd:
» de vice-president is de man", heb ik hier voor mij den aan de Kamer over gelegden brief
van den Gouverneur-Generaal van 25 Februarij, en daarin lees ik: » Vervolgens stelde ik
de vraag aan wien de politieke leiding der onderwerpelijke aangelegenheid behoort te worden
opgedragen? Algemeen werd 'sRaacls vice-president, de heer T. N. Nieuwenhuyzen als de
aangewezen persoon bij uitnemendheid daarvoor beschouwd. Dit was reeds mijne meening,

19
toen ik mij nog voor de ontvangst van Uwer Excellenties telegram, ter zake met dien hooggeplaatsten
landsdienaar onderhield en hem voor eene taak van zoo veel gewisrt en omvanc
al vast volkomen bereid bevond".
Daaruit blijkt dat vóórdat het telegram, waarin de wenk was gegeven, ontvangen was
de Gouverneur-Generaal den heer Nieuwenhuyzen reeds had gevraagd of hij genegen was'
Wegens het ver gevorderde uur wordt de beraadslaging verdaagd tot morgen ochtend
ten 11 ure in comité-generaal, nadat eerst eene openbare zitting zal zijn gehouden.

20
ZITTING MET GESLOTEN DEUREN.
17 April 1874.
Voorzitter: de heer Dullert.
Tegenwoordig, met den Voorzitter, 69 leden, te weten de heeren:
Mackay, Idzerda, Rombach , de Jong, Bredius , Brouwer, Moens, Mees, van Akerlaken,
Hingst, Bichon van IJsselmonde, lnsinger, Dam, van Loon, Oldenhuis Gratama, van
Reenen, Kerens de Wijlre, Borret, Fabius, van Kuyk, Storm van 's Gravesande, de Roo
van Alderwerelt, van den Berch van Heemstede, Jonckbloet, Kuyper, Lenting, van
Zuijlen van Nyevelt, Schimmelpenninck van der Oije, Goderfroi, Teding van Berkhout,
Gevers Deynoot, Mirandolle , van Nispen van Sevenaer , Wintgens, Lambrechts, Blom ,
Cremers, van Lynden van Sandenburg , Begram , Saaymans Vader , Kien , Nierstrasz, van
der Does de Willebois , Sandberg, Schimmelpenninck , Bergsma , Arnoldts , van Harinxma
thoe Slooten , Haffmans, Luy ben , Heydenrijck, de Ruiter Zylker, van Houten, van
Foreest, Smidt, Blussé, de Lange, de Bruyn Kops, C. van Nispen tot Sevenaer, Viruly
Verbrugge, Stieltjes, van V/assenaer van Oatwijck, Kappeyne van de Coppello, Rutgers
van Rozenburg, 'sJacob, Tak, Wybenga en de Bieberstein;
en al de heeren Ministers.
De notulen van het verhandelde in het vorig comité-generaal worden gelezen en goedgekeurd.
Hervatting der beraadslaging over de interpellatie van den heer MESSOHEET VAN VOLLEN­
HOVEN en over de door de Regering overgelegde stukken.
De heer Fransen van de Putte, Minister van Koloniën.- Mijnheer de Voorzitter! Ik
had gisteren de eer aan de Vergadering te doen opmerken, dat, bij het aanhalen uit mijne
redevoeringen over de Atjeh-quaestie, het voor mij zeer moeijelijk is, dadelijk na te gaan
wat bedoeld wordt. Aan de beleefdheid van den heer lnsinger ben ik de mededeeling verschuldigd
, dat die geachte spreker pagina 1413 van het Bijblad bedoeld heeft.
Ik meen dat dit nog al overeen komt met het telegram.
» Men zeide ", ik beantwoordde den heer Nierstrasz, » dat ik de talenten van den gouverneur
van de Westkust ligt zou achten. Mijnheer de President! Het heeft mij, even als
het geachte lid dat de opmerking maakte, verwonderd, dat de gouverneur van Sumatra
niet als commissaris in de eerste commissie is opgetreden , en om die reden heb ik in de
nota de reden, daarvoor door het Indisch bestuur gegeven, vermeld." — In de nota staat
die vermelding op pag. 31. Wanneer men goed leest, ziet men, dat de Minister alleen de
redenen opgeeft, die het Indisch bestuur daarvoor opgegeven had. — » Maar voeg er
onmiddellijk aan toe dat, zonder een bevel te geven, dan toch bij wijze van een wenk de
aandacht op den gouverneur van Sumatra's Westkust in deze is gevestigd, voor het geval
dat de Regering in Indie kon raadzaam oordeelen den gouverneur van Sumatra's Westkust
in de bestaande omstandigheden , in dit oogenblik van spanning , uit zijn gewest te nemen."
Mij dunkt, dit stemt geheel overeen met het telegram.
De heer van Zuylen van Wyevelt: Ik heb meer dan eens het gevoelen verdedigd,
dat het beleid van de Regering in de zaak van Atjeh niet te regtvaardigen is, en ik zou
bij deze gelegenheid om verschillende redenen niet andermaal het woord gevoerd hebben
om dit te betoogen. Mijne individuele meening toch was genoegzaam bekend, en ik meen,
dat het niet doelmatig zou zijn om op dit punt eene beslissing van de Kamer uit te lokken,
althans zeker niet in publieke zitting.
Ik ben het gevoelen toegedaan , zonder dat ik in eenige heimelijke bespreking met andere
leden ben getreden, maar naar hetgeen ik hier en daar heb opgevangen over de wijze
waarop de stukken ons door de Regering medegedeeld zijn beoordeeld, dat de meerderheid
van deze Kamer aan het beleid van de Regering hare goedkeuring niet hechten kan. Ik
spreek hier uit eene gevestigde overtuiging, maar die ik natuurlijk niet kan bewijzen.
Maar evenzeer als ik overtuigd ben, dat dit de stemming is die in de Kamer domineert
evenzeer zou ik meenen dat het op dit oogenblik onvaderlandslievend en onstaatkundig zou
zijn om eene dergelijke stemming door een votum te constateren.

21
Wij zijn toch , indien wij als leden dezer Vergadering oppositie voeren tegen de Regering,
als burgers van Nederland en als vertegenwoordigers van het Nederlandsche volk, in een
toestand van solidariteit met de Regering van Nederland, en ik meen dat het eene verkeerde
zaak zou zijn indien een tak van de Vertegenwoordiging op een zoo aangelegen
punt in het openbaar een blaam op de Nederlandsche Regering trachtte te werpen. Ik
geloof, dat dat niet zou kunnen geschieden zonder dat geheel Nederland een dergelijken
blaam zou deelen. En dat, meen ik, moet worden voorkomen.
Buitendien, gesteld dat de meerderheid van deze Vergadering, zoo als mijn gevoelen is,
het beleid van de Regering afkeurde en dat openlijk uitsprak, dan zou het gevolg moeten
zijn, dat wij eene geheel andere staatkunde omtrent Atjeh zouden volgen.
Na alles wat geschied is, in het tegenwoordig stadium van de zaak, geloof ik, dat
terugtreden tot hetgeen mij oorspronkelijk de beste weg zou zijn voorgekomen, geheel
• onmogelijk geworden is.
Wanneer men overtuigd was dat het geheim gehouden werd , zou men, des noods in comitégeneraal,
eene dergelijke uitspraak kunnen doen; in eene publieke zitting zou ik dit echter
afkeuren.
Ik spreek nu niet van hetgeen reeds door mijn geachten vriend uit Tiel gezegd is, dat
het oogenblik om eene ministeriele krisis uit te lokken, niet goed. gekozen zou zijn, en
ook niet in de bedoeling van de oppositie gelegen heeft, — maar, indien er zooveel redenen
waren die mij zouden genoopt hebben over dit punt thans het stilzwijgen te bewaren, ben
ik nu toch min of meer genoodzaakt het tegenovergestelde te doen, door den Minister van
Koloniën, die mij als het ware heeft uitgetart thans vol te houden dat de oorlog niet was
geregtvaardigd.
De Minister heeft er gisteren zijne verwondering over te kennen gegeven dat dit punt
niet ter sprake is gebragt, en dat er meer klem is gelegd op de weinige opregtheid, die
men in het doen van mededeelingen bij de Ministers meende te hebben opgemerkt.
Indien dus het gezegde van den Minister van Koloniën mij al genoopt heeft het woord
te voeren, ben ik daartoe nog meer aangezet door de rede van den heer Godefroi, die
gemeend heeft eene poging te moeten wagen om den oorlog als regtvaardig en regtmatig
voor te stellen.
Dit acht ik mijn pligt thans te bestrijden, en daarom vraag ik in de eerste plaats wat
den oorlog geregtvaardigd maakt?
Het antwoord hierop, Mijnheer de Voorzitter, ligt voor de hand en moet zijn: eene regtmatige
oorzaak, eene justa causa, zoo als de schrijvers over volkenregt dit noemen. Wanneer
dergelijke oorzaak aanwezig is, meen ik dat ook door elke Regering, die er aanspraak op
maakt het Christelijk beginsel te volgen, ook in het oog moet gehouden worden clat de
oorlog slechts ook dan geregtvaardigd is, wanneer alle mogelijke vredelievende middelen
om het doel te bereiken zijn uitgeput.
Aan die twee beginselen getoetst, meen ik echter dat de handelwijze der Regering ten eenenmale
moet worden afgekeurd, omdat die eischen door de Regering niet zijn in acht genomen.
Vóór ik zal trachten dit aan te toonen, ontmoet ik eene groote vergissing, waarin mijns
inziens de geachte afgevaardigde uit Amsterdam vervallen is, — eene zaak waarop de aandacht
wel moet gevestigd worden om tot eene juiste beoordeeling te komen.
De heer Godefroi stelde Atjeh namelijk voor als een Staat, die eigenlijk niet volkomen
onafhankelijk was, gelijk hij gisteren met zooveel woorden zeide, tot mijne groote verbazing,
die steeg bij het hooren van de argumenten, die een zoo kundig regtsgeleerde als de heer
Godefroi aanvoerde om zijne stelling te betoogen. Hij wees op het tractaat van 1824, dat
inhoudt, met zooveel woorden, dat de onafhankelijkheid van Atjeh gewaarborgd wordt, en
verdedigd tegen alle mogelijke inbreuk, die van de zijde van Nederland daartegen zou
kunnen beproefd worden. Hoe dus dit tractaat kan worden aangevoerd als bewijs dat
Atjeh niet onafhankelijk zou zijn, verklaar ik niet te begrijpen.
Evenmin kan, naar mijne meening, waarde gehecht worden aan het andere'argument
van den geachten spreker, namelijk , dat uit het tractaat van 1857 zou blijken dat die souvereiniteit
niet in volle mate aanwezig was.
De geachte spreker heeft zich vergist, wat ons allen gebeuren kan, wanneer men uit
het hoofd citeert, en de stukken, waarop men zich beroept, niet nog eens na heeft gegaan.
6

22
Wat was het betoog van den geachten spreker ? Door het tractaat van 1857 zou door
Atjeh aan Nederland het regt gegeven zijn (hetgeen ik betwijfel, maar dat was het betoog)
om in de wateren van Atjeh eene zekere politie uit te oefenen, en dat, zoodra men zulk een
regt aan eene vreemde Mogendheid toekent, men daardoor voor een gedeelte afstand doet
van zijn souvereine regten.
Indien dit zoo ware , dan zou daaruit volgen dat het Nederlandsch-Indisch Gouvernement
niet souverein was , want het geheele tractaat van 1857 berust op het stelsel van volkomen
wederkeerigheid. In art. 5 wordt door Atjeh aan Nederland niets ingeruimd, wat niet
wederkeerig aan Nederland wordt geconcedeerd. De argumentatie van den geachten spreker
op dit punt gaat in 't geheel niet op.
Neen! Ik beweer, en dat is voor mijne bewijsvoering noodig, dat Atjeh volkomen souverein
was en dat is ten overvloede ook zeer duidelijk aangetoond, in eene Nota, door den
Minister van Buitenlandsche Zaken gerigt aan de Regering van Turkije.
Nu hebben wij met dien souvereinen Staat Atjeh in 1857 een tractaat gesloten , en wat
lezen wij in art. 1 ? » Van nu aan bestaat er bestendige vrede en vriendschap en goede
verstandhouding tusschen het Nederlandsch-Indisch Gouvernement en Z. H. den Sultan
van Atjeh en zijne afstammelingen en opvolgers."
Hoe heeft Nederland die verpligting van vriendschap tegenover Atjeh opgevolgd? Bij
vorige gelegenheden heb ik het reeds gezegd , maar toen , sprekende in 't publiek , kon ik
natuurlijk mijne meening niet op dezelfde onverholen wijze te kennen geven, als nu in
comité-generaal kan geschieden. En nu zeg ik dat er nooit grooter inbreuk op een dergelijk
tractaat kan zijn gemaakt dan door ons is geschied, toen wij, een jaar nadat het tractaat
gesloten was , er toe overgingen om verschillende landstreken, die tot Atjeh behoorden ,
onder onze souvereiniteit te brengen, ten gevolge van het tractaat van Siak.
Dat dit geen hersenschimmige grief, geen onbewezen zaak is, niemand beter dat de
Minister van Buitenlandsche Zaken kan dat weten. Die weet even goed als ik welke
aanhoudende en ernstige vertoogen van Engelands zijde zijn ingekomen om ons juist te
beschuldigen dat wij door het tractaat van Siak inbreuk hebben gemaakt op de verpligtingen
die volgens het tractaat van 1824 op ons rustten.
Mijnheer de Voorzitter! Ik heb op dit oogenblik het archief van Buitenlandsche Zaken
niet tot mijne beschikking, maar ik herinner mij zeer goed die betoogen te hebben gezien
en gelezen.
Buitendien, ik kan een sterker bewijs aanvoeren, dat zeer ten onregte door ons beweerd
is — ik zeg dit in comité-generaal — dat Atjeh geen regt van souvereiniteit over sommige
van die Staten , welke wij meenden dat tot Siak behoorden, heeft gehad. Dat bewijs is
geleverd door hetgeen onlangs in de Staatscourant te lezen stond, dat verschillende dier
landschappen thans , na deelgenomen te hebben aan den oorlog van Atjeh, onze souvereiniteit
hebben erkend. Wel een bewijs, dat zij uit geheel vrijen wil de zijde van Atjeh tegen ons
hebben genomen. Indien zij onderdanen van Siak waren geweest, zou daarvan geen quaestie
hebben kunnen zijn.
Ik moet dus tot mijn leedwezen constateren, dat de eerste schending van het tractaat
van 1857 heeft plaats gehad door Nederland.
Wat zegt nu art. 4 van dat tractaat: » Het Nederlandsch-Indisch Gouvernement en Z. H.
de Sultan van Atjeh zien af van alle vorderingen en aanspraken, die ontstaan zijn voor de
sluiting van deze overeenkomst, ter zake van geschillen van welken aard ook. Voorts wordt
vastgesteld, dat, wanneer deze overeenkomst zal gesloten zijn, al deze geschillen en vorderingen
geheel beslecht en vernietigd zijn, zoodat die nimmer weder kunnen ter sprake komen."
Dus in 1857 werd de spons gehaald over al die vorige vorderingen.
In welk licht komt nu de Nota, in der tijd door den Minister van Koloniën overgelegd,
wanneer men op deze bepaling van het tractaat let ? Is het bewijs niet volkomen geleverd,
dat ik in der tijd met juistheid heb aangemerkt, dat al de grieven, toen tegen Atjeh ingebragt,
niets te beduiden hadden , en niet als de oorzaak van den oorlog zijn aangevoerd ?
Indien toch al die grieven bestonden en daaraan de waarde moest worden gehecht, die
blijkens die Nota, daaraan door de Regering gehecht werd, dan zouden ze natuurlijk bij
de oorlogsverklaring ter sprake zijn gekomen.
Ik herhaal dus mijne vroegere vraag aan de Regering, welke hare grieven tegen Atjeh
waren vóór het zoogenaamde verraad?

23
Dat is toch niet tegen te spreken, en zoo ja, dan verwacht ik tegenspraak van de Regering,
dat lang vóór dat verraad plannen gesmeed werden, in strijd met de onafhankelijkheid van
Atjeh, en de Regering lang vóór dat verraad van plan was om, op de eene of de andere
wijze, onze suprematie over Atjeh te vestigen.
Indien nu al dergelijke plannen konden geregtvaardigd worden door een beginsel van
utiliteit, en men zou kunnen beweren dat dit noodig was om, in het belang van Nederland,
allen vreemden invloed te weren, wettigt desniettemin dergelijk stelsel geenszins den ooriog!
Reeds heeft een ander spreker gevraagd, wat men zou zeggen , indien eene Europesche
Mogendheid op die wijze zou beweren , dat de invloed van eene andere Mogendheid hier
zou moeten worden geweerd ?
En nu vraag ik wederom dit: was er dan reden om voor een dergelijken vreemden invloed
in Atjeh te vreezen, indien niet onze eigen handelingen aanleiding gegeven hadden,
dat Atjeh de hulp van vreemden inriep ? Waarom moet men aannemen, dat een land, dat
zoo tuk is op zijne onafhankelijkheid als Atjeh, dat bewezen heeft met zooveel moed en
volharding die onafhankelijkheid te verdedigen , nu op het oogenblik , zonder dat wij er aanleiding
toe gaven , van een deel zijner souvereiniteit ten behoeve van eene andere Mogendheid
zou willen afzien ? Het geval is niet denkbaar.
Maar zelfs indien men dit aanneemt en met de Regering stelt dat ons belang medebrengt
om vreemden invloed op het noorden van Sumatra te weren , meen ik nog dat dat doel
volkomen bereikbaar ware geweest langs vredelievenden weg. Ik wijs bijv. op een feit dat
niet zeer algemeen bekend is, op een tractaat dat gedurende den Krim-oorlog tusschen
Zweden, Frankrijk en Engeland is gesloten. Toen heeft Zweden (ik verdedig het niet,
integendeel ik vind het van den kant van Zweden eene weinig loffelijke daad) de verplig!
ting op zich genomen, tegenover de garantie van zijne onafhankelijkheid door Frankrijk
en Engeland, om met geene vreemde Mogendheid een tractaat te sluiten dan met goedkeuring
van die twee Mogendheden. Indien wij nu tegenover Atjeh een dergelijken eisch
gesteld hadden, dunkt mij, dat wij het doel dat de Regering beoogde, waarschijnlijk op
die wijze hadden kunnen bereiken.
De spreker uit de hoofdstad zegt: de eigenlijke oorzaak van den oorlog moet gezocht
worden in het tractaat van Sumatra; daar lag de kiem van den oorlog in. Ik wil dat
niet tegenspreken, maar wat bewijst dat dan? Dat eene voorzigtige en verstandige staatkunde
zou gezorgd hebben dat die kiem eene kiem bleef en zich niet op ongelukkige wijze ontwikkelde.
Waar is het bewijs (het is wederom een van die vragen waarop ik tot dusver van de
Ministers geen antwoord gekregen heb), dat men ooit aan den onafh ankelijken staat Atjeh
eenige aannemelijke voorwaarden heeft gesteld ? Ik begrijp niet hoe men kan spreken van
het aanwenden van vredelievende middelen, wanneer men te doen heeft met een onafhankelijken
Staat en eischen stelt zonder daartegenover eenige concessien te doen. Mij dunkt
dat, als men op het punt der grensscheiding met Siak eenige faciliteiten gegeven had,
dit zeer wel met ons belang had kunnen strooken, men daardoor op voordeelige wijze met
Atjeh had kunnen onderhandelen; maar uit de overgelegde stukken blijkt niet, dat men
inderdaad iets aannemelijks aan Atjeh heeft voorgesteld.
Ik wacht dus het antwoord van de Regering op de vraag: Kan de Regering bewijzen,
dat er vóór het zoogenaamde verraad een casus MM tegen Atjeh was?
Ik kom nu tot het nieuwe incident in onze aanraking met Atjeh.
Men heeft het gedrag van den kommandant van de Marnix en van den consul te Singapore,
bij gelegenheid dat de Atjehsche gezanten zich aan boord van ons oorlogsschip bevonden',
zeer naïf genoemd. De Minister van Koloniën is daartegen opgekomen, maar ik moet bekennen
dat ik dat woord naïf nog niet sterk genoeg vind, want het kwam mij voor, als
of men met blindheid geslagen was, dat men niet op de gedachte kwam dat 'slands belang
medebragt zich te vergewissen , wat die vreemde Atjehers dan toch te Singapore deden.
Dit lag voor de hand; had men het gedaan, waarschijnlijk zou die gansche ongelukkig
oorlog zijn vermeden.
Maar was de verontwaardiging, waartoe die stap der Atjehsche gezanten aanleiding had
gegeven, wezenlijk te regtvaardigen ? Was het niet zeer natuurlijk dat Atjeh hulp &
zocht
bij anderen? Zelfs in het tractaat dat zij met Amerika trachtten te sluiten, was nog o. een
hostiliteit tegen Nederland gelegen. De mogelijkheid bestond dat Atjeh als souvereine
Mogendheid met andere Mogendheden tractaten had gesloten en toch met ons in vriend-

24
schap ware gebleven. Ik erken dat dit in strijd zou zijn geweest met ons belang en onze
staatkunde , maar waar staat geschreven dat Atjeh niet even als met ons, met andere
Staten tractaten mag sluiten?
Ik wil nu geenszins beweren dat cle Regering niet volkomen goed heeft gehandeld door
te trachten het sluiten van dat tractaat te voorkomen ; maar als men den toestand beschouwt
gelijk hij nu is—want ik beweer niet dat men had kunnen vooruitzien — dan is
het nog zeer cle vraag , of het niet verkieslijk ware geweest dat dit tractaat ware gesloten,
dan dat wij ons nu in deze moeijelijkheden bevinden. Ik geef geen bepaald antwoord, maar
eene vraag blijft het.
Men heeft dikwijls van dien gevreesden vreemden invloed een zeer overdreven denkbeeld
opgevat. Ik herinner mij bijv. uit het begin mijner diplomatieke carrière de ontsteltenis over
de vreemde inmenging in Borneo ; het was toen als of de geheele zekerheid van ons bestuur
in gevaar werd gebragt door die vestiging te Serawak, en toch is ook die storm overgewaaid
zonder dat wij er veel last van hebben gehad.
Maar wat daarvan zij, ook de heer Godefroi heeft erkend, dat de vrees voor inmenging
van Amerika de Regering van Nederlandsch Indie gebragt heeft in een zekeren overprikkelden,
zenuwachtigen toestand; dat is niet te ontkennen. En nu ware het, mijns inziens,
de roeping van den Minister van Buitenlandsche Zaken geweest, de gemoederen te calmeren
en aan te toonen dat voor zoo buitensporige vrees geen reden hoegenaamd bestond.
Ik neem nu aan het ernstigste geval, dat wezenlijk door dien consul een tractaat met
Atjehers geteekend was , wat had men dan nog ? Was het een stuk dat eenige waarde had ?
De Minister van Buitenlandsche Zaken weet beter. Hij weet dat eene overeenkomst, die niet
geratificeerd is, van nul en geener waarde is. Hoe moest die ratificatie plaats hebben ? Dit
kon niet geschieden per telegram. Maanden moesten verloopen eer dergelijk stuk door Amerika
was goedgekeurd en een staatsstuk was geworden, dat eenige inmenging van de Amerikaansche
vloot in Sumatra had gewettigd. Ik voeg er bij dat volgens de Amerikaansche
constitutie die ratificatie moest plaats hebben door den senaat, zoodat het vrij lang had kunnen
duren vóór die verleend was , en dat dus verschillende invloeden zich konden doen gelden om,
ware dergelijk tractaat gesloten, te zorgen dat de goedkeuring van de bevoegde magt aan
het tractaat onthouden werd.
Indien ik de zaak wel begrijp, dan was de spil waarom de overhaaste oorlogsverklaring
gedraaid heeft, de vrees voor Amerika, de wensch om Amerika voor te zijn. Daarvoor was
geen aanleiding, en het pleit voor een verkeerd inzigt, dat men aan die zaak eene buitensporige
waarde heeft gehecht. Mij dunkt de Minister van Buitenlandsche Zaken had zijn
ambtgenoot moeten kalmeren , hij had er op moeten wijzen dat Amerika steeds het stelsel van
Monroe volgt: Amerika voor de Amerikanen. Amerika bemoeit zich niet met buitenlandsche
aangelegenheden, waarbij zijn belang niet betrokken is en die aanleiding kunnen geven tot
moeijelijkheden en verwikkelingen. Dit is eene constante politiek van Amerika. Waarom moest
men aannemen dat Amerika in eens eene andere gedragslijn zou volgen ? Evenzeer is het bekend,
en de Minister van Buitenlandsche Zaken weet dit even goed als ik , dat de Amerikaansche Regering
nooit den wensch heeft gekoesterd van het bezitten van koloniën. Amerika wil geene koloniën.
Maar nu neem ik eens aan dat de vrees van de Regering gewettigd was, dan geloof ik —
ik mag dit hier in comité-generaal uitspreken — dat de Regering eene zeer groote fout heeft
begaan door onze vlag bloot te stellen aan een hoon. Dit is voor mij eene grief en doet mij
pijnlijk aan. Ik heb betoogd dat de vrees voor Amerika de oorzaak is geweest voor het ontijdig
zenden van eene expeditie. En dat de expeditie op een ontijdig oogenblik is vertrokken,
zal door niemand ontkend worden. Maar vóór de expeditie vertrok wist men reeds en telegrapheerde
ook de Minister van Koloniën naar Indie, dat men te Washington van de zaak niets
wist. Vóór de expeditie vertrok had dus de Regering reeds de wetenschap dat voor inmenging
van Amerika geen vrees behoefde te bestaan. Waarom heeft men toen aan de Indische Regering
niet in overweging gegeven op grond daarvan de expeditie niet op een zoo ontijdig
oogenblik te doen vertrekken ? En de ontijdigheid der expeditie is door de Indische Regering
erkend, wanneer men let op het rapport, dat aan den Raad van Indie is uitgebragt om het
terugroepen van de eerste expeditie te regtvaardigen.
Dezelfde beweegredenen die golden om de expeditie terug te roepen, waren natuurlijk
ook van kracht om hare uitzending te voorkomen. Ik meen dus dat zoo min voor als na
het zoogenaamd verraad de oorlog gewettigd was.

'25
Thans het tweede punt door mij vooropgesteld. Ook wanneer er eene wettige reden is,
betaamt het onze staatkunde niet oorlog te voeren, tenzij bewezen worde dat alle vredelievende
pogingen om dien te voorkomen zijn uitgeput. Nu weet ik wel dat de Minister van
Buitenlandsche Zaken ons dit 30 April plegtig heeft verzekerd; maar hoe de Minister dergelijke
verklaring kon geven met de wetenschap van het ultimatum van den heer Nieuwenhuyzen
begrijp ik niet; voorzeker getuigt het niet van eene groote mate van opregtheid.
De veroordeeling der Regering op dit punt kan niet beter worden uitgedrukt dan door het
telegram van den Minister van Koloniën op den 12den Maart aan den Landvoogd van Indie
gezonden: »Gij moet aantoonen dat regtvaardigheid en bedachtzaamheid ons leiden.
Daaraan zou kunnen getwijfeld worden als men den eisch van souvereiniteit al te ruw op
den voorgrond stelt". De Regering begreep zelve dat er iets odieus, iets excessiefs in het
stellen van dien eisch lag; en of eerst één dag uitstel werd gevraagd en twee a drie dagen
daarna de eisch toch werd gesteld, doet niets ter zake. Ik beweer dat dit den naam van
onderhandeling met verdient; dat is eene onderhandeling & la Bismarck, niet eene die een
Nederlandsch staatsman past. Ik moet spreken gelijk ik het meen, en dan geloof ik niet
aan de vredelievende gezindheid der Regering.
Eene andere grief, reeds meermalen door mij aangevoerd, is het gebrek aan diplomatieke
voorbereiding. Uit het stuk n°. 5 door den Minister van Koloniën medegedeeld, blijkt dat
deze Minister naar het schijnt hieromtrent mijne meening deelt, daar hij zijn ambtgenoot
voor Buitenlandsche Zaken op dat gebrek wees. In dat stuk wordt ook gevraagd om Engeland
m den arm te nemen; en zeer natuurlijk, want Engeland's belang bij het weren
van een Amerikaan sch soort van protectoraat over Sumatra is welligt grooter dan het onze:
Engeland's belangen waren in de straat Malakka grooter dan cle onze.
Welke is dienaangaande de houding van Engeland?
Tot nu toe zijn de gevolgen van het buitenlandsch beleid dezer Regering in deze quaestie
met gelukkig. Men heeft door het gemis van die voorbereiding, welke ons zou in staat
gesteld hebben de zienswijze van de vreemde Kabinetten omtrent onze verhouding tot Atjeh
te kennen, met die zenuwachtigheid welke ook onze Landvoogd in Nederlandsch Indie
toonde, op weinig waardige wijze bij de vreemde Kabinetten aangeklopt om op alle mogelijke
wijze vreemde inmenging te trachten te voorkomen.
De ^ stukken gewagen ook van stappen door Atjehsche gezanten bij Frankrijk gedaan.
De Minister van Buitenlandsche Zaken zal mij wel willen inlichten omtrent hetgeen dienaangaande
is geschied.
Over het algemeen zijn de diplomatieke mededeelingen der Regering in hooge mate
onvolledig en onvoldoende. Ik heb nimmer sterk aangedrongen op het mededeelen van
dergelijke stukken, maar gaat de Regering er eenmaal toe over, dan moeten zij volledig zijn.
Eindelijk wensch ik dat de Minister van Buitenlandsche Zaken in dien zin zijne mededeelingen
aanvulle door ons te zeggen , welke op dit oogenblik onze verhouding met cle vreemde
Mogendheden omtrent de zaken van Atjeh is.
Eene opmerking ten slotte.
De Minister van Koloniën heeft zich eens eene uitdrukking laten ontvallen , waaromtrent
ik hem niet hard wil vallen, omdat cle Minister die uitdrukking gewis betreurt.
De Minister zeide , dat sommige leden dezer Vergadering, waartoe ook ik zeker behoorde ,
meer Atjeesch waren dan de Atjehers zeiven; dat zij meer liefde voor Atjeh dan voor Nederland
hadden. Ik acht het onnoodig mij tegen eene dergelijke aantijging te verdedigen,
maar men houde wel in het oog dat niet alleen de oppositie tegen de houding der Regering
van belang kon zijn om onzen toestand tegenover Atjeh te kenschetsen en eenigen invloed
uit te oefenen op de handelingen der Regering tegenover dien Staat, maar ook om in het
algemeen te weten welke politiek de Regering in de buitenbezittingen wenscht te volgen.
Indien nu deze zaak geenerlei tegenspraak bij deze Kamer ontmoette, zou de Regering
kunnen denken dat die annexatie-politiek welke zij volgt, in den smaak der Nederlandsche
Vertegenwoordiging valt.
Het vijfjarig bestuur van den afgetreden Landvoogd in Nederlandsch Indie heeft zich gekenmerkt
door buitengewone rust. Er heeft in dien tijd geene expeditie plaats gehad en ik
acht dit een grooten zegen en geluk. Nu zou ik het betreuren dat de tegenwoordige oorlog
7

26
de krijgsroem die is ingeoogst en de ophef die daarvan gemaakt is een slechten indruk kon
hebben zoodat een andere, minder vredelievende politiek in Indie gekozen werd. En de
Kamer zal met mij instemmen dat het eene praktische vraag is aan de Regering: »"Wat is
uwe politiek ten aanzien van de andere buitenbezittingen, loopen wij gevaar om dezelfde
redenen , die ons in oorlog gebragt hebben met Atjeh , ook daar in oorlog te komen ? " Ook
op dit punt hoop ik dat de Regering wel zoo goed zal willen zijn mij een antwoord te geven.
De heer Fabius : Toen ik in Indie als chef van het marine-departement werkzaam was,
werd tot eene expeditie naar Siak besloten. Dien ten gevolge had ik conferentien met den
Landvoogd over de middelen om die expeditie te bewerkstelligen en gereed te maken. In
die conferentien kwamen van zelf ter sprake, welke de gevolgen van die expeditie zouden
kunnen zijn , en de vraag , of wij daardoor niet in verwikkelingen met Atjeh zouden komen.
Naar mijne meening bestond daartoe wel degelijk cle vrees, en wel omdat wij niet genoegzaam
waren voorbereid een oorlog te voeren tegen een zoo uitgestrekt gebied met zulke
uitgebreide kusten en zulk eene fanatieke Mohammedaansche bevolking. Naar aanleiding
daarvan herhaalde ik dan ook met den meesten aandrang en kracht, dat men toch vooral
de zeemagt in Indie in dien staat zou brengen, dat men op alles voorbereid kon wezen,
dat men bijv. ook stoombarkassen zou aanschaffen. Daaraan is evenwel geen gevolg gegeven
, en zelfs in 1870 of 1871 werd door den toenmaligen Minister van Marine besloten,
om de zeemagt in Indie te verminderen met twee schroefstoomschepen 1ste klasse, en wel
met het oog om in Amsterdam een zeer groot ramtorenschip te bouwen. Dat schip is in
1871 op stapel gezet, maar wanneer het in het water zal komen is eene vraag.
In Nederland teruggekeerd , bevond ik mij den lsten April 1873 in Zwolle. De vriend
waarbij ik logeerde bragt mij 's morgens een telegram, waaruit ik las: de oorlog tegen
Atjeh is verklaard. Ik schrikte, ik was bekend met de middelen , die men in Indie had,
en zeide: » De Hemel beware ons, wij krijgen slaag." Ik schrikte ook , daar ik dacht aan
het ver gevorderd jaargetijde, want ik was eenige jaren te voren in het laatst van April
in Atjeh geweest, en had toen ondervonden welke hevige deining daar op de kust staat,
zoodat ik , naar boord terugkeerend, heel blij was met een sloep vol water aan boord te komen.
Die ontstane vrees is, gelijk ik reeds zeide, helaas, bevestigd geworden. Ik wil daarover
nu niet verder uitweiden , maar ik voel mij verpligt, nu wij toch in comité-generaal zijn,
mede te deelen waaraan, mijns inziens, de oorlog met Atjeh te wijten is. Ik geloof toch
dat die oorlog het gevolg is van handelingen van Engelsche en andere fortuinzoekers in
Singapore en Poeloe-Pinang, en wel om de volgende redenen.
Het was reeds lang bekend dat bij vele inwoners van beide Engelsche bezittingen eene
groote begeerte bestond om. zich in het vruchtbare Atjeh neder te zetten , en ook om zich
in Deli te vestigen; men wist dat in Atjeh rijke mijnen zijn en dat in Deli onder anderen
eene soort van tabak groeit, niet inferieur aan die van Manilla. Die liefhebbers durfden
zich in die streken echter niet neêrzetten onder het ellendig bestuur van Atjeh, dat bun
geene de minste zekerheid gaf voor de veiligheid van hunne personen en bezittingen.
Wanneer het na zoo ver te brengen was dat de Nederlandsche vlag te Atjeh woei, met
de verzekering dat Nederland bescherming zou verleenen aan allen die zich aldaar zouden
nederzetten , dan zouden bedoelde liefhebbers regt hebben om bescherming van ons te eischen.
Na sluiting van het Siak-tractaat schrijven velen den oorlog toe aan de intriges, niet
alleen van Engelsche kooplieden , maar ook van den Amerikaanschen consul, die zich bij de
bewoners van Singapore en Poeloe-Pinang verdienstelijk wilde maken, misschien ook....
ik laat dit echter daar.
Gelukt het ons dapper leger en onze brave zeemagt Atjeh te onderwerpen en wil men het
annexeren, dan vrees ik van die annexatie de treurigste en ellendigste gevolgen, want dan
zullen de intriganten in de Engelsche bezittingen hun doel bereikt hebben, en zich in
Atjeh nederzetten onder de bescherming der Nederlandsche vlag; en wanneer nu Engelsche
planters in Atjeh vermoord, of hunne bezittingen door vijandige Atjehnezen verbrand worden,
zal er dan niet een verbazende schreeuw opgaan en zal Engeland ons daarvoor niet verantwoordelijk
stellen? Indien wij de magt niet bezitten om de Engelsche onderdanen te
beschermen of te wreken , is het dan niet te verwachten dat Engeland tot ons komt en zegt:

27
Gij kunt dat niet doen en dus, zullen wij het zelf doen ? Zal dit niet het gevolg zijn van
de annexatie? Ik ben dus opgestaan om mijne vrees te kennen te geven voor die gevolgen,
te meer daar de Minister van Koloniën vroeger heeft gezegd, dat die annexatie wensch
noch doel is.
Ik wil in een voorbeeld aantoonen hoever die bescherming van Engelsche onderdanen
getrokken wordt. Weinige jaren geleden werd het huis van een Engelschen jood uit Gibraltar,
Pacificus genaamd , onteigend. Hij beschouwde die onteigening als wederregtelijk , en schreef
onmiddelijk naar Malta waar de Engelsche admiraal Lyons zich bevond, met het gevolg
dat die admiraal weinige dagen later met drie liniesche pen in de Piraeus kwam om Pacificus
weer in zijn huis te zetten, wat ook gebeurde.
Zoo iets zou in Atjeh kunnen gebeuren, wanneer zich daar Engelsche planters gingen
neêrzetten. Dan is het te laat, en zullen wij de treurige gevolgen van die annexatie en dat
Siak-tractaat in zeer ruime mate ondervinden ; wij zullen dan staan voor een fait accompli.
Ook geloof ik dat zulk eene uitbreiding van gebied voor Nederland zeer bedenkelijk
is en gevaarlijk kan worden; want spoedig zal 't ons ontbreken aan personeel en middelen
om dat gezag op die groote uitgestrektheid overal te handhaven.
In gemoede acht ik mij dus verpligt mijne stem tegen die annexatie te doen hooren en
den wensch te uiten dat het, aan deze Regering moge gelukken eene eervolle vrede te verkrijgen
, zonder uitbreiding van gebied in den Indischen Archipel.
Wij hebben nu reeds dikwijls moeite om ons gezag op Borneo en Celebes enz. te handhaven.
Een groot staatsman zeide eens dat een klein land dat uitgebreide overzeesche bezittingen
heeft, zijn eigen ondergang berokkent, wanneer het die bezittingen te ver boven zijn magt
uitbreidt.
Ik moet daarom de anexatie, met de verantwoordelijkheid daarvan, ten zeerste vreezen.
Buitendien, waartoe leidt eene veroveringspolitiek ?
Men ga eens na wat in Europa in deze eeuw heeft plaats gehad.
Napoleon I zond een leger af om Spanje te veroveren en zijn broeder op den troon te
zetten. Dat is de weg geweest tot zijn ongeluk. Rusland volgde. Het groote leger ging in
de woestijnen van dat land te niet; een groot deel verdronk in de Beresina. Napoleon zelf
eindigde op St. Helena.
Men herinnere zich verder wat in Mexico is gebeurd.
Bazaine werd daarheen gezonden met een groot leger. Wat was de afloop. Keizer Maximiliaan
werd gefusileerd, zijne vrouw krankzinnig; Napoleon stierf in Engeland in ballingschap
, en Bazaine zit in de gevangenis. Gevolgen van veroveringspolitiek.
Ik wil hier niet als beschuldiger optreden om dit Kabinet te dwingen heen te gaan,
waarvan deze zijde der Kamer, in verschillende dagbladen, zoo dikwijls op honende en
oneerlijke wijze is verdacht gemaakt. Ik ben alleen opgestaan om eene waarschuwende
stem te doen hooren tegen de veroveringspolitiek en de annexatie. Mogt mijne stem niet
die geweest zijn van den roepende in de woestijn!
De heer Cremers: Ik had gehoopt in het comité-generaal niet te behoeven het woord
te voeren, omdat hetgeen ik te zeggen heb even goed, en welligfc beter, in de openbare
vergadering zou kunnen worden medegedeeld Het zal welligt noodzakelijk zijn om in de
openbare vergadering te herhalen wat ik nu zal zeggen, maar ik meende dat het mijn
pligt was op te komen tegen eene bewering van den heer van Zuylen.
De geachte spreker heeft breedvoerig betoogd dat de oorlog niet geregtvaardigd is, omdat
er geen casus belli zou aanwezig zijn.
Ik herinner dat door den heer van Lynden gezegd is, dat wij sinds jaren tal van vernederingen
en beleedigingen van Atjeh hebben moeten verduren. Volgens een ander spreker,
die ook het beleid der Regering afkeurt, werd op onze vertoogen tegen strand- en zeeroof
door Atjeh niet gelet en de zee onveilig gemaakt. Onze vlag, zeide hij verder, werd gehoond
, en tegenover die feiten » moesten wij eene lankmoedigheid toonen, die geen schoone
bladzijde in onze geschiedenis uitmaakt". Toen echter werden ons de handen gebonden door
de verklaring van het tractaat van 1824. Niet alleen mogten wij geen inbreuk maken op
Atjeh's onafhankelijkheid, maar zelfs geen vijandelijken maatregel nemen tegen dien Staat.

28
Toen echter door het Sumatra-tractaat die belemmering was opgeheven, was eindelijk het
oogenblik daar om stappen te doen ten einde de rust en de veiligheid in den Oost-Indischen
archipel te verzekeren, eene verpligting die wij op ons hadden genomen, maar die tevens
in ons eigen belang was , want, wanneer wij het niet deden, zou alligt eene andere Mogendheid
het ons uit de hand nemen.
Toen nu van onzen kant eindelijk vertoogen werden gedaan tegen den zeeroof en den
menschenroof die daar plaats vonden, en waartegen wij moesten waken èn volgens het
tractaat van 1824 èn volgens een vroeger tractaat van 1818, èn volgens een besluit van
den souvereinen Vorst van 1814, werd op die vertoogen niet alleen geen acht geslagen ,
maar Atjeh trachtte, verbindtenissen aan te knoopen met andere Mogendheden tegen ons,
en onder onze oogen ging het voort zich te versterken en tegen ons te wapenen.
Dit alleen is volgens mijn gevoelen reeds een casus lelli en zou het ook zijn tusschen
Europesche Mogendheden.
De schrijver over volkenregt, Hautefeuille, zegt: » La guerre est non seulement un droit,
elle est souvent un devoir pour les peuples. Si les droits d'une nation sont méconnus par
une autre nation, si son indépendance est menacée , son honneur attaqué, sans qu'il soit
possible d'obtenir une juste satisfaction par les voies amiabh s, par les representations, son
devoir est de recourir aux armes."
Alleen ook op grond van de wapeningen heeft voor een vijftiental jaren Oostenrijk aan
Italië den oorlog verklaard en in 1866 Pruissen aan Oostenrijk. Maar hier is het bovendien
een heel ander geval. Wij staan hier niet tegenover een geciviliseerden Staat, waar men
alleen met het volkenregt in de hand heeft te oordeelen, maar tegenover een barbaarschen
roofstaat; en dat men daarover anders moet oordeelen , heeft de geachte spreker uit Arnhem
zelf toegegeven. Hij zeide toch in de zitting van 23 Mei 1873: »Ik meen dat men in onze
verhouding tot de bevolkingen van Indie verkeerd doet niet het groote onderscheid in acht
te nemen , dat bestaat tusschen de verhouding van Europesche beschaafde Staten onderling
en de verhouding van een beschaafden tot een minder beschaafden Staat. Van daar dan ook
dat ik niet ten volle het zeer ongunstige oordeel onderschrijf, dat over de regtmatigheid
van den oorlog geveld wordt."
De geachte spreker beweert, dat wij in de eerste plaats hebben inbreuk gemaakt op de
integriteit van Atjeh, en dat wel door het tractaat van Siak. Het is eene zware beschuldiging,
ingebragt tegen eene conservative Regering. Ik meen echter, dat zij niet geheel
juist is, want wij hebben bij het tractaat van Siak van 1857 altijd de beweringen volgehouden
, die ook vroeger, en sedert langen tijd reeds, door de Oost-Indische Compagnie
volgehouden waren.
De geachte spreker komt op tegen de bewering van den heer Godefroi, die Atjeh voorstelt
als een Staat, die niet geheel onaf hankelijk is. Ik zal het lange betoog van den geachten
spreker niet volgen. Alleen wensch ik op te merken, dat nog altijd èn van de Engelsche
èn van onze zijde beweerd is , dat Atjeh stond onder onzen invloed. Maar bovendien moet ik
wijzen op hetgeen de geachte spreker uit Arnhem in de zitting van 23 Mei 1873 gezegd
heeft: » Maar wanneer men " , sprak hij , -> mijne stelling aanneemt, die door den geachten
spreker uit Amsterdam 'beaamd wordt, namelijk dat Atjeh anders dan als eene Europesche
Mogendheid moet beschouwd werden, hetgeen naar mijne overtuiging het geval is, juist
omdat wij te doen hebben met eene Mogendheid, die nu reeds min of meer onder onze suzereiniteit
staat.'" Toen noemde de geachte spreker Atjeh eene Mogendheid, die min of meer onder
onze suzereiniteit staat, en nu komt hij op tegen de bewering van den heer Godefroi, dat Atjeh
niet zoo volkomen onafhankelijk is.
Eindelijk zou de geachte spreker er niet zoo bijzonder veel bezwaar in zien, als Atjeh
een tractaat had gesloten , of als eene vestiging van eene vreemde Mogendheid in Atjeh
had plaats gehad. De heeren Fagel, Falck en Elout dachten er anders over; zij schreven dat
het groote voordeel van het tractaat van 1824 en de daarbij gevoegde nota's daarin gelegen
was, dat geheel Sumatra voortaan alleen onder onzen invloed zou staan, met uitsluiting van
alle andere Mogendheden.
Bovendien , om te doen uitkomen dat het gevaar van de bemoeijingen van den Amerikaanschen
consul niet zoo gering was als sommige sprekers willen doen voorkomen, moet ik

29
herinneren dat reeds in 1824 door de Engelsche en de Nederlandsche gevolmagtigden gewezen
werd op het gevaar, dat de Vereenigde Staten vroeger of later zich met Atjeh zonden
verbinden en er eene vestiging zouden doen.
Eindelijk , onlangs is een werkje verschenen van den heer Elout van Soeterwoude, een
man , die bekend is met de Indische zaken en daarover veel geschreven heeft, en die ook
in den Raad van State, waarmede de Regering over al de genomen maatregelen heeft geraadpleegd
, kennis heeft genomen van al de stukken , door de Regering overgelegd.
De heer Elout nu schrijft: » Een volk (Atjeh), in 1602 ons met ongenegen en nog in het
genot van Arabische beschaving , thans een rooverstaat, jegens Nederland vervuld met fanatische
haat, waarvan de ontwikkeling door eene rei van omstandigheden sedert 1824 is
bevorderd. Voorzigtigheid was hier pligt. Immers, zie ik wel, dan stonden we voor twee
gevaren. Het eene bedreigde Keèrland's onverdeeld gezag , magt en invloed. Het andere de
veiligheid in de wateren des Archipels. Een tijdig verhoeden van » faits accomplis " was der
Regering opgelegd. Zij heeft zich daarvan na ernstig en gemoedelijk overleg in het besef
harer groote verantwoordelijkheid ,• met beleid en veerkracht gekweten."
De heer Godefroi: Ik moet hetgeen in de rede van den geachten spreker mij betreft,
kortelijk beantwoorden. Ik moet daarbij nog even op den voorgrond stellen , dat voor mij
de regtmatigheid van den oorlog geheel onafhankelijk is* van de vraag, of de oorlog tempor e
utili is begonnen, of bij met beleid is ondernomen. Daarop kan men niet genoeg letten;
anders wordt de quaestie van het beginsel ten onregte door de toepassing overheerscht; dit
is bij menigeen het geval, die het Regeringsbeleid in deze zaak bestrijdt.
De geachte afgevaardigde uit Arnhem beweert dat er geene reden bestond om oorlog te
voeren, want om oorlog te voeren moet er zijn eene regtmatige reden, een justa causa.
Ik vraag al dadelijk, welk moet het karakter, welke de aard zijn dier justa causa? Moet
het zijn eene regtmatige reden in j'oro juridico, of in foro morali? Moet die reden regtmatig
zijn uit een juridieh , uit een moreel oogpunt ? Wilde men daaraan de gevoerde oorlogen
toetsen, dan zijn er zeker weinige oorlogen die regtmatig zijn. Werd niet de onderneming
van meer dan een oorlog geïnfluenceerd uitsluitend door het politiek belang? En
sedert wanneer is het politiek belang synoniem met eene justa causa? Zelfs dus volgens
Europesche begrippen is het onmogelijk te beweren, dat vcor eiken oorlog, ook zelfs uit
het oogpunt van het politiek belang, eene strikt regtvaardige reden moet bestaan.
En nu herinner ik verder aan het verstandig woord door den geachten afgevaardigde
gesproken op 23 Mei 1873: » Wij staan hier niet tegenover een Europeschen Staat." Wij
hebben hier dus niet te doen met Europesche begrippen, niet met de beginselen, waardoor
de oorlogvoering tusschen beschaafde natiën beheerscht wordt. Moest het bestaan eener justa
causa in de opvatting- van den geachten spreker de voorwaarde zijn der geoorloofdheid van
den oorlog, dan zou ook de voortzetting van dien oorlog onregtmatig zijn. En wat zeide
nu de geachte afgevaardigde zelf op 23 Mei 1873 ? » Ik heb nooit beweerd, dat men nu
het zoeken van vrede met Atjeh op den voorgrond stellen moest. Ik heb integendeel gezegd,
dat ik het hoogst onwaarschijnlijk achtte, dat wij ons doel nu op andere wijs als door
oorlog zouden bereiken."
Hoe strookt dit met het beweren dat hier de justa causa ontbreekt. De geachte afgevaardigde
uit Arnhem had zich met kracht tegen voortzetting van den oorlog moeten
verzetten, eiken cent, die daarvoor werd aangevraagd, moeten weigeren.
Maar wij hebben hier niet te doen met de verhouding tusschen twee souvereine Staten.
Wij hebben hier te doen met eene verhouding, die beheerscht wordt door ons koloniaalpolitiek
belang. Wat is dat belang ? De beveiliging van ons koloniaal bezit tegen gevaren,
waaraan dat bezit kan blootgesteld zijn zoowel door Indische als door vreemde Europesche
invloeden. Dat belang verklaart het bestaan van tractaten als die van 1824, van 1857, van
1871. Die verdragen, vooral de verdragen van 1824 en 1871, zijn onverklaarbaar, hadden wij
hier te doen met eene verhouding tusschen twee souvereine Staten. De geachte afgevaardigde
uit Arnhem echter, zegt dat ik mij juist op dit punt vergis. Ik ben daarvan nog niet overtuigd.
Waarin zou mijne vergissing bestaan? Het tractaat van 1824 bevat de verbindtenis,
door ons aangegaan, om, al is het dan ook met eerbiediging van Atjeh's onafhankelijkheid
8

30
in de Atjehsche wateren politie uit te oefenen, handel en scheepvaart te beveiligen. Het
ia met het voorbehoud eene onmogelijke verbindtenis , die wij op ons namen ; maar ik laat
dit ter zijde. Wat is nu uitoefening van politie in de Atjehsche wateren op Atjeesch
grondgebied ? Is dit iets anders dan de uitoefening van een souverein regt, dat ware Atjeh
een Europesche Staat, toch ongetwijfeld aan Atjeh zelf toekwam ? Is dus die verpligting,
die wij jegens Engeland op ons namen iets anders dan eene inbreuk op Atjeh's souvereiniteit
En, — hier in eene geheime zitting, mag ik die vraag doen — wat beteekende
eigenlijk die eerbiediging van Atjeh's onafhankelijkheid? Wat anders, dan het beding
tusschen twee koloniale Mogendheden van den Indischen archipel, dat een Indisch gebied
niet door cle eene Mogendheid zal worden geannexeerd zonder toestemming der andere ,
dat wij Atjeh niet zullen inpakken (men vergeve mij deze triviale uitdrukking) zonder
toestemming van Engeland; zoo iets is alleen begrijpelijk in het licht der koloniale politiek.
De geachte afgevaardigde uit Arnhem vergiste zich omtrent hetgeen ik gisteren zeide
van het tractaat van 1857. Ik zeide alleen dat dezer dagen een Engelsch dagblad — ik
meen the Shipping and Mercantile Gazette — beweerde, dat dit tractaat reeds te kort
deed aan cle onafhankelijkheid van Atjeh , die volgens het tractaat van 1824 onzerzijds
moest worden geëerbiedigd. Ik acht dit beweren niet geheel onjuist. Ik haalde het aan
tegen de voorstelling van Atjeh als volkomen onafhankelijken staat. Maar in dit opzigt
kan men het tractaat van 1857 ter zijde laten, al geef ik toe dat het de souvereiniteit
Atjeh eerbiedigde; op grond dat daarbij reciprociteit was bedongen; dan zal toch wel die
verhouding veranderd zijn door het tractaat van 1871 ? Sterker dan daarbij geschiedt, kan
toch wel niet beschikt worden over de souvereiniteit van een vreemden staat. Want het
tractaat is niet anders, dan de opheffing van den waarborg van Atjeh's onafhankelijkheid
in 1824 bedongen. Dat tractaat heeft den laatsten hinderpaal weggeruimd tegen
het doen gelden van ons mogelijk belang om Atjeh te annexeren. Ik kan dus niet
genoeg mijne bevreemding herhalen, dat er zijn, die voor dat tractaat hebben gestemd,
en nu daaraan eene zoo onverklaarbare beteekenis geven, onverklaarbaar, als men in dat
tractaat, niet wil gelegen zien het doel, om, in ons koloniaal-politiek belang, ten aanzien
van Atjeh te handelen, zonder eerbiediging zijner onafhankelijkheid. Dat tractaat beoogde
immers wat gisteren de geachte afgevaardigde uit Delft aanvoerde, het weren van eiken
vreemden invloed, van elk vreemd protectoraat dat zich in Atjeh ten onzen nadeele zou
kunnen doen gelden. En als het nu een feit is, dat Atjeh juist dat doel van het tractaat
heeft willen tegenwerken, door onvermoeid overal te zoeken naar vreemden invloed, naar
vreemd protectoraat, bragt dan niet ons koloniaal-politiek belang mede, zonder daarom
dadelijk Atjeh met leger en vloot te overvallen, ten minste afdoende waarborgen te eischen
voor de toekomst tegen die benadeeling van ons belang. Of nu,de middelen, om dat belang
met de wapens in de hand te vindicieren, zijn aangewend met eene overhaasting, die de
reden kan geweest zijn van het mislukken der eerste expeditie, die vraag blijft op zich
zelve staan, wil men zich, waar het het beginsel geldt, niet laten influenceren door de wijze
waarop het is toegepast geworden.
Ik kan het niet genoèg herhalen: het feit alleen dat Atjeh gehandeld heeft in strijd
met het doel dat wij door het tractaat van 1871 hebben trachten te bereiken, het feit dat
ons koloniaal-politiek belang door die daad van Atjeh werd gedwarsboomd en benadeeld,
in dat feit alleen lag, konden wij geene waarborgen verkrijgen voor de toekomst, een
volkomen geregtvaardigde casus belli.
De zitting wordt voor een kwartier uurs geschorst.
Daarna wordt de beraadslaging over de interpellatie van den heer Messchert van Vollenhoven
en de overgelegde stukken voortgezet.
De heer C. van STlspen van Sevenaer: Mijnheer de Voorzitter! Bij de beraadslaging
over cle begrooting van Koloniën heb ik mijn oordcel over het beleid van den Minister opgeschort
, op grond van ongenoegzame inlichtingen omtrent den oorlog met Atjeh. Daardoor
heb ik mijns inziens het bewijs geleverd, dat ik de zaak als zeer ernstig beschouw, maar

31
tevens ook zonder eenig vooroordeel wil te werk gaan, en eerlijk en onpartijdig wil handelen.
Nu ons echter de noodige inlichtingen zijn verstrekt, staat het mij niet meer vrij, mijn
oordeel ten eenen male te verzwijgen, voor zoover dat bepaald gevestigd is.
Het punt van uitgang der Regering betreffende de zaak van Atjeh is geweest: uitbreiding
1
van gezag , is doel noch wensch. Na het lezen der stukken ben ik tot de overtuiging gekomen,
dat de Regering zich welligt omtrent hare eigene bedoelingen bedriegt, (illusie maakt)'
maar dat doel en wensch wel degelijk uitbreiding van gezag is geweest. Het tegendeel
te zeggen is, volgens mijne bescheiden meening, eene protestatioaetui contraria, een protest
in strijd met de feiten.
Ik zal dit met een paar woorden bewijzen. Ik doe een beroep op de geschiedenis, zoo als
die onder anderen blijkt'uit de nota der Regering onder n°. 141, n°. 1, gedrukt bij de stukken
van 1872—1873, rakende de betrekkingen van Nederland met Atjeh sedert 1824 tot 1873.
Wij hebben op Borneo en Sumatra sedert jaren niet anders gedaan dan voor en na ons
gezag uitbreiden. Die feiten zijn reeds een bewijs voor de stelling, dat uitbreiding van
gezag wèl in de bedoeling lag. Maar in de nota zelve zien wij op pag. 17 en 18 vermeld
wat gebeurd is met Siak en hoe wij bij die gelegenheid Atjeh te na gekomen zijn, ten
minste naar de opvatting van Atjeh, alsmede van Engeland. Op bladz. 18 blijkt dat Nederland
en Atjeh beiden eene regeling van grenzen noodig achtten, en dat onder Siak zich een
tal van staatjes bevinden, welke Atjeh voor zich vindiceerde. Volgens Engeland waren
wij daaromtrent in ons ongelijk.
Ik lees op bladz. 10 der nota:
»In de met de Britsche Regering gewisselde stukken, hebben wij onze regten in die
onderhoorigheden uitdrukkelijk moeten handhaven tegenover de bewering van Engeland,
dat de regten van Siak niet bewezen waren."
Eene dergelijke moeijelijkheid is ontstaan in 1863 ten aanzien van Deli en Langkat, zooals
op pag. 19 van de nota voorkomt.
Iets soortgelijks is gebeurd in 1865 ten aanzien van de staten Assahan, Serdang, Langkat,
Jemian en van Singkel, zie pag. 21 en 22. En bij gelegenheid van de zaak met
Serdang en Assahan, hebben wij zelfs niet eens eene waarschuwing naar Atjeh gezonden,
tegen welks troepen wij gingen strijden. Men rekende dat onnoodig. (Zie pag. 21.)
Het sterkste echter spreekt onze houding regtstreeks tegenover Atjeh in lateren tijd.
In 1865 hadden wij de laatste aanraking met Atjeh gehad (Zie pag. 22 van die nota.)
Wel was nog in 1867 eene beleefdheid gewisseld. Toen was men in zoo goede verstandhouding
met Atjeh, dat men aan den Sultan liet weten dat er een nieuwe Gouverneur-
Generaal was opgetreden. Nu echter verandert de houding in eens. Den 24sten Junij 1870
rigt de toenmalige Minister van Koloniën aan den Gouverneur-Generaal een brief, die voorkomt
op pag 26 van de nota, waarin ik lees:
» Mogt te dien aanzien tot dusver te weinig zijn gedaan, welligt uit bezorgdheid dat
eene aanraking met Atjeh verder zou leiden dan vooraf te berekenen viel, voortaan mag
dit geen reden zijn van onthouding, waar inmenging pligt is. Integendeel behoort tegenover
Atjeh eene waakzame en meer voortdurende controle te worden uitgeoefend, gepaard
met of achtervolgd door de maatregelen van repressie, welke de handelingen van Atjeh
zouden mogen uitlokken.
» Ook ter bevestiging van onzen invloed in de bij Atjeh gelegen districten van Sumatra
en ter verdediging van de bevolking aldaar tegen kuiperijen of aanslagen van Atjehers,
is een meer werkdadig optreden, in den bewusten zin, naar het schijnt, onmisbaar. Voor-
's hands is daarbij ini acht te nemen de belofte , in 1824 afgelegd, om de onafhankelijkheid
van dien Staat te eerbiedigen, ofschoon mag worden verwacht dat wij van die belemmerende
belofte eerlang ontslagen zullen worden.
» Eene doortastende staatkunde brengt mede, dat wij ons niet tevreden stellen met de
bestraffing, casu quo, van onregtmatige handelingen, in Atjeh gepleegd jegens vreemdelingen
, ^ maar dat wij meer in het algemeen aan den handel en de scheepvaart die mate
van veiligheid verschaffen, waarop mag worden gerekend in streken, waar eene Europesche
Mogendheid haren invloed doet gelden."
Daarin wordt dus op den voorgrond gesteld: 1°. doortastende staatkunde, maar 2°. ook

32
dat men spoedig hoopt ontslagen te zijn van den land der onafhankelijkheid van Atjeh, bij
het tractaat van 1824 opgelegd. Dat was in 1870. En ik meen dat dit hetzelfde stuk is
dat door een der geachte sprekers uit Nijmegen eene vorige maal is aangehaald in tegenstelling
met de handelwijze van denzelfden Minister van Koloniën, die een dag vroeger of
een dag later, zich er over verheugde dat hij de formatie van het leger met duizend man
had kunnen verminderen. Doch dit in transitu.
Doel en wensch was dus uitbreiding van gezag , zelfs ten koste van de onafhankelijkheid
of de integriteit van Atjeh. Al wat ik heb aangehaald had min of meer die strekking en
ook dat gevolg.
Volgde liet tractaat van 1871 met Engeland.
Nu heeft men het tractaat van 1871 toch zeker om geen andere reden gesloten, dan om de
handen tegenover Atjeh vrij te hebben en het des noods te kunnen annexeren. Wat zou anders
de beteekenis kunnen zijn van het tractaat van 1871 ? Ik wil het gevraagd hebben. In 1871 is
men dan ook reeds begonnen verkenningen te doen, zoo zeer bestond het plan om later actief
op te treden ; dit is te lezen op pag. 26, 29 en 30 van dezelfde nota. In 1871 komen de
Marnix en de Djambi voor Atjeh; de Djambi wordt ontvangen en men vertrok vriendschappelijk
, niettegenstaande men het voornemen had Atjeh den een of anderen keer aan te tasten.
In 1871 wordt het aan Atjeh onderhoorige Edi geblokkeerd; zie pag. 27 en 28 van de nota.
Precieus is vooral hetgeen op pag. 29 staat.
Ik lees daar: »De wijze, waarop die invloed, namelijk van Nederland over Atjeh, zou
worden uitgeoefend, was steeds een moeijelijk vraagstuk gebleven, maar dit kon niet altoos
onopgelost gelaten worden. Eene oplossing kon alleen verkregen worden: óf door geweld, of
door de minnelijke medewerking van Atjeh. Voor de Regering , die natuurlijk geen geweld
wilde, bleef dus niets anders over dan nogmaals eene poging te doen om Atjeh tot minnelijke
medewerking over te halen."
Het is volkomen duidelijk dat men aan eene minnelijke schikking de voorkeur gegeven
heeft; dat staat geschreven en dat spreekt van zelf. Maar er staat ook, dat onze invloed,
ons protectoraat, óp en óver Atjeh zonder lang dralen moest worden gevestigd , en gevestigd
des noods met geweld. Het was derhalve, zoo als ook hier blijkt, wel degelijk te
doen om uitbreiding van gezag.
Op pag. 30 lees ik in den brief van 24 April 1872 van den Minister van Koloniën aan
den Gouverneur-Generaal wat van onze zijde alzoo aan Atjeh moest worden voorgehouden,
en daarbij de volgende woorden: » Dat onze raad en hulp reeds een en andermaal door de
kleine Staatjes van noordelijk Sumatra is gevraagd;
» dat wij ons te minder aan het verleenen daarvan kunnen onttrekken , omdat de invloed
van Atjeh daar gering schijnt of ongaarne wordt ondervonden;
» dat wij echter gaarne in goede verstandhouding blijven met Atjeh, en dat, als Atjeh
onze ernstige voornemens en onze goede bedoelingen goed begrijpt, het ook zal moeten
inzien , dat het in het belang van den voorspoed en welligt van de integriteit van Atjeh
kan zijn , dat het zich niet verzet tegen de wenschen van sommige Staten naar vrede en
bescherming , maar dat het integendeel, bij het algemeen worden van die wenschen, de
waarborgen zoekt te verkrijgen, die daarvoor verstrekt kunnen worden in eene goed geregelde
verhouding tot het Nederlandsch Gouvernement."
Bijzondere opmerking verdienen nog de op pag. 31 en 32 voorkomende instructien verstrekt
aan de heeren Schiff en van de Wall, die slechts uitvloeisels waren van den zoo even aangehaalden
brief. Zij zijn vervat in deze woorden: »zoo is, uitgaande van het door een en
ander aangewezen standpunt, tot de bij het besluit van 31 Augustus 1872 bepaalde zending
besloten, met het doel om, langs minnelijken weg, eene vredelievende vestiging van den
Nederlandschen invloed in Atjeh en zijne onderhoorigheden te beproeven, en den vorst van
dat Rijk tot het besef te brengen, dat zijn belang niet alleen eene goede verstandhouding
met, maar ook eene naauwe aansluiting aan het Nederlandsch-Indisch Gouvernement medebrengt
» ter verzekering tot op zekere hoogte van de verdere integriteit van dat rijk."
En verder: b. »'s Gouvernements goede diensten aanbieden tot het herstellen van eene gewenschte
vriendschappelijke verhouding tusschen Atjeh en zijne onderhoorigheden , waar die
verbroken mogt zijn , of daar , waar onderhoorigheden onderling met elkander in vredebreuk

33
verkeeren; onder dien verstande evenwel, dat alsdan ter zake van zoodanig herstel eene akte
van overeenkomst of compromis moet worden opgemaakt , waarbij partijen zich tegenover
het Gouvernement van Nederlandsch Indie tot eene stipte nakoming der daarbij over en
weêr te bedingen voorwaarden verbinden en voor gezegd Gouvernement het regt wordt
bedongen om op die nakoming toe te zien en daarover te waken." Dat is een adieu aan
de onafhankelijkheid van Atjeh, dat is het protectoraat van Nederland op de meest krachtige
manier gevestigd , dat is zoo ooit, uitbreiding van magt en gezag.
» Mogten die openingen — zoo lees ik verder — geen welwillend oor ontmoeten, dan
zullen de Gouvernements-commissarissen geene met 's Gouvernements waardigheid te vereenigen
pogingen onaangeroerd laten, om den bestuurder van Atjeh tot andere inzigten
te brengen , en , zoo zij daarin niet mogten slagen , hem, zoo indrukwekkend mogelijk,
verantwoordelijk stellen voor al de nadeelen , die uit de door hem betoonde ongeneigdheid,
om aan de welwillende bedoelingen van het Nederlandsch-Indisch Gouvernement te beantwoorden,
voor de integriteit van zijn Rijk eventueel mogten voortvloeijen."
In art. 8 staat : »Bij elke geschikte gelegenheid zullen de Gouvernements-commissarissen
doen uitkomen , dat het Nederlandsch-Indisch Gouvernement, hoe af keerig ook om zich
verder uit te breiden, ten nadeele van Atjeh, vast besloten is, om niet terug te komen op de
handelingen, waaruit de thans bestaande grenslijnen tusschen de wederzijdsche bezittingen
zijn voortgevloeid". Daarin ligt de erkenning, in goed Hollandsen, dat wij reeds te voren
ten nadeele van Atjeh geannexeerd hadden, en dat wij besloten waren te houden, wat wij
éénmaal aan Atjeh hadden ontnomen.
Nog lees ik daar ten slotte: » terwijl zij bij het ondervinden van bepaalde aarzeling in
eene welwillende beantwoording aan de openingen te doen volgens art. 5, op eene omzigtige
wijze zullen moeten laten doorschemeren, dat bij gebreke van dergelijke beantwoording,
hoe ongaarne ook, het Nederlandsch-Indisch Gouvernement in de noodzakelijkheid zou kunnen
komen om de zijne bescherming inroepende onderhoorigheden onder Nederlands souvereiniteit
in te lijven".
Nu wilde ik toch wel eens weten of wij zeiven, als Pruissen of Frankrijk ons eens zulke
eischen stelden, of wij dan niet zouden overtuigd zijn dat het die Rijken te doen ware,
om bepaald een einde te maken aan onze onafhankelijkheid?
Laten wij ons zeiven eens stellen in de positie van Atjeh, dan geloof ik, dat men dit
gaaf zal toegeven.
Overigens kan ik wijzen op de telegrammen van 18 Februarij, 4, 7, 10 en 12 Maart,
uitgegaan van den Minister van Koloniën ; op den brief van Koloniën aan den Gouverneur-
Generaal dd. 20 Februarij 1873 ; op het telegram van 3 en van 12 Maart van den Gouverneur-
Generaal aan Koloniën; op de inst ructie van 4 Maart 1873 van den Gouverneur-Generaal
voor den Gouvernements-commissaris, en die van 16 April, uitgegaan van koloniën. Het
is mij in een woord duidelijk, dat ivensch en doel wel degelijk was: uitbreiding van gezag.
Maar welke conclusie trek ik nu daaruit?
In de eerste plaats deze, dat de Minister niet had moeten zeggen, wat hij gezegd heeft,
dat namelijk uitbreiding geen doel of wensch was, want dat was integendeel juist de zin
der gepleegde handelingen en der gebezigde woorden. Ik betreur het dat de Minister dit
gezegd heeft, omdat men door zulk eene verkeerde voorstelling van de zaak, eene groote
verwarring van denkbeelden doet ontstaan, en eene oppositie in het leven roept, die
geenszins ongegrond is , maar waarbij het hoofdpunt uit het oog wordt verloren. Immers
ik houd vol dat uitbreiding van gezag in de gegeven omstandigheden doel en wensch MOOT
zijn; maar men had dit dan ook rondweg moeten zeggen. Dan had men eene waardige en
goede houding aangenomen.
In omstandigheden als de onderhavige houd ik die uitbreiding in zekere mate voor onvermijdelijk
; men lette op dat ik druk op: in zekere mate.
Die overtuiging is bij mij versterkt door het lezen van de geheime stukken. Ik geloof
dat wij op Sumatra niet kunnen toelaten vestiging van vreemden invloed. Wij konden die
in casu niet anders weren dan door oorlog, en er waren redenen om hiermede spoed te
maken. Die vestiging van vreemden invloed toch kon elk oogenblik plaats vinden, en wij
konden op die wijze komen te staan voor een fait accompli, in plaats van zeiven daarmede
9

34
vóór te zijn. Erger nadeelen zouden daaruit zijn ontstaan , dan zicli daarvan op Borneo ,
waar wij niet volkomen in ons regt waren, en wel te Serawak met James Brooke, hebben
doen gevoelen, 's Lands belang bragt dus mede dien vreemden invloed zoo spoedig doenlijk
onmogelijk te maken. Ik ontleen bijv. een argument voor die noodzakelijkheid aan de
houding van Italië. Ik herinner daarbij aan iets wat door vele leden der Kamer welligt
vergeten of niet opgemerkt is : de woedende taal die meerdere Italiaansche dagbladen voerden
over de expeditie van Nederland tegen Atjeh , zoodra die bekend werd. Ik zeg niet
zeker dat het Italiaansche Gouvernement zoo dacht, maar toch wel eene groote partij in
Italië. Men wilde onder anderen eene penitentiaire inrigting op Atjeh , met al den nasleep
der onaangenaamheden, die daaruit zouden voortvloeijen voor de buren.
Ik kan mij in comité-generaal vrij uitlaten , zonder vrees van eenig landsbelang te zullen
benadeelen , en dan moet ik zegg-en , dat de houding vay het Amerikaansch Gouvernement
ook dikwijls die is van eene magtige en insolente republiek. Wij zouden ook wel eens van
die insolentie hebben kunnen lijden. Ik geloof niet dat het voorzigtig zou zijn geweest
om Amerika's invloed in Atjeh toe te laten, of bij de handelingen van den Amerikaanschen
consul in te slapen. Men moet niet vergeten dat er een groot onderscheid is tusschen eene
republiek en een éénhoofdig gouvernement. De president van eene republiek is soms afhankelijk
van den drang eener partij die hem op het kussen heeft geholpen. Die partij kan
begrijpen dat de eer der republiek er mede gemoeid is een consul te handhaven of een verkregen
handelsvoordeel te behouden. De Koning, bij eene eenhoofdige Regering, blijft in
allen gevalle boven de partijen. Ik geloof dus dat gerustheid en stilzitten op dit punt niet
te regtvaardigen waren geweest.
Daar moest ook bij tijds een einde w 7
orden gemaakt aan de betrekkingen van Atjeh en
Turkije in deze zaak.
Een groot deel der bevolking in onze Indische bezittingen toch behoort tot de Mohammedaansche
godsdienst, en reeds de zedelijke steun door Turkije aan Atjeh verleend, zou in
sommige omstandigheden genoeg zijn geweest, vooral wanneer de zaak lang geduurd had,
om opstand in onze koloniën te verwekken. Men moest zoo spoedig mogelijk een einde aan
de zaak maken. Het is eene allerfataalste omstandigheid, die mij niet zonder bekommering
laat, dat de oorlog in Atjeh nog voortduurt. Ik ben niet gerust voor de gevolgen, die dat
voor de rust onzer Oost-Indische bezittingen kan hebben.
Wij hadden dus een zeer appreciabel en duidelijk belang, om ons gezag in Atjeh uit
te breiden en om spoed met de zaak te maken. Ik heb hier het woord belang gebruikt.
Want die zegt belang, zegt daarom nog niet regt. Ik kan het grootste belang hebben om
het huis van mijn buurman te annexeren , maar daarom heb ik nog geen regt om dit te
doen. Ik geef toe, dat, in materie van politiek , regt en belang iets nader bij elkander
liggen dan in het gewone leven. Moet ik echter de slotsom van mijne beschouwingen
hierover mededeelen, dan ben ik na eenigen twijfel tot dit resultaat gekomen , dat Nederland
in elk geval regt had te beletten , dat tegen zijne regten en dierbaarste belangen
wierd zamengespannen door een Staat als Atjeh , met een of meer andere Rijken. Het was
een regt van Nederland daar voorzorgen tegen te nemen , en daarom ben ik van gevoelen,
dat de oorlog èn op het punt van regt èn op het punt van belang, in zoover ik thans heb
gezegd, genoegzaam geregtvaardigd was. Er werd geïntrigeerd en zamengespannen tegen
de regten en belangen van Nederland. Dat mogt Nederland zich niet straffeloos laten welgevallen.
Niet dat ik het niet zeer begrijpelijk vind wat Atjeh deed. Atjeh beschouwde zijne onafhankelijkheid
en integriteit als grootelijks en sedert lang bedreigd, en ik geloof niet ten
onregte. Atjeh begreep zeer goed wat er met Atjeh gebeuren zou. Het stond voor Atjeh
vast, dat het moest worden opgegeten ; cle vraag was maar met welke saus , hetzij met
geweld , hetzij met goedwilligheid. Maar het onbeschaafde Atjeh verkeerde in het geval
van in het geheel niet opgegeten te willen worden, en met geen saus hoegenaamd. Van
daar de zeer eenvoudige en natuurlijke vraag van Atjeh om hulp en bescherming. Volgens
de nota van de Regering heeft Atjeh niets gedaan dan hulp en bescherming vragen, en
heeft het, ter verkrijging daarvan, handelstractaten en vestigingen aan vreemde Mogendheden
willen toestaan. Ik kan in de houding van Atjeh geen verraad, zien. Dat woord ver-

35
raad is zeer ongelukkig gekozen. Hoe kan ik verraad plegen jegens iemand, tegen wien
ik, al zij het ook nog niet op voet van oorlog, dan toch vijandig over sta ? Ik begrijp
verraad, als ik door betrekkingen van vriendschap of onderhoorigheid aan iemand verknocht
ben , en hem voor het uiterlijke vriendelijk behandel, maar in stilte mij vijandig jegens
hem gedraag. Men had het woord verraad dus niet moeten bezigen ; had men alleen trouweloos
gebruikt , dat ware goed geweest. Trouweloos heeft Atjeh gehandeld met onze schepen
te gebruiken om tegen ons zamen te spannen ; met uitwendig geheel anders te handelen
dan in het geheim • met ons door allerlei voorwendsels om den tuin te leiden.
Ik heb overigens noch verraad noch trouweloosheid noodig; ons belang en ons regt
bragt mede voor onze belangen en regten te waken. Ik vind dus dat de oorlog in zooverre
(ik druk nog eens op die woorden : in zooverre) geregtvaardigd is.
Maar nu vraag ik: deden wij ook verstandig, in de gegeven omstandigheden, dien oorlog
aan te vangen ? Hier kom ik tot eene tegenovergestelde conclusie. Men had zich door vroeger
pligtverzuim zelf buiten staat gesteld dien oorlog te voeren. Men was bekend met den
treurigen toestand der krijgsmiddelen, uit dat pligtverzuim geboren: toch maakte men
oorlog. Men was niet in staat oorlog te voeren: toch deed men het. Men had geen de minste
notie van den vijand, dien men bestrijden ging: toch maakte men oorlog. Wel had men
een oogenblik behoefte gevoeld zich d'ie notie te verschaffen , maar men bezat die niet;
men was overtuigd van eigen onwetendheid, en toch maakte men oorlog.
Het kan voor mij van groot belang zijn een rooverbende aan te vallen, maar als ik niet
gezorgd heb voor wapenen, voor manschappen, voor leeftogt en voor wat meer noodig is,
dan is het hoogst overstandig die bende aan te vallen. Als ik ziek ben of niet sterk genoeg,'
of ik heb miju stok te huis gelaten, dan moet ik, al zou ik het volste regt hebben om'
iemand die mij aanrandt, een pak slaag te geven, in mijn eigen welbegrepen belang
daarvan afzien. Wat ik dus afkeur, is dat de oorlog is begonnen zonder de noodige kennis
zonder de noodige middelen, en met de wetenschap dat beiden ontbraken. Het meest neem'
ik echter kwalijk, dat men niet genoegzaam gereed was. Ik vraag: wat zou er o-ebeurd
zijn, als eens een groote opstand in Indie ware losgebarsten? In casu wist men driejaren
vooruit, dat er oorlog zou ontstaan.
Ik behoef aan de leden der Kamer niet te herinneren de woorden, voorkomende in de
telegrammen. In dat van 22 Februarij staat: »Toestand van marine treurig;" in dat van
4 Maart: Door onze treurige vloot kan Commissaris eerst 7 dezer vertrekken. Volgens den
brief van 25 Februarij van den Gouverneur-Generaal aan den Minister van Koloniën • » ziet
het er allertreurigst uit met de marine." He generaal Kroesen verklaarde in den Raad van
Indie, dat men volkomen onbekend was met de getalsterkte van den vijand; de heer
fechiff rapporteerde dat de sjabandar hem heeft gezegd dat er 60 000 strijders in \tieh
waren aan den kant van den Sultan. Dit cijfer moest tot voorzigtigheid nopen, want dit
waren nog met alle soldaten, alleen zij die het hielden met den Sultan. In de zitting van
den Raad van Indie dd. 20 April werd in één woord gezegd, dat het met alles allertreurigst
uitzag; dat men geheel onbekend was met den toestand, voor het oogenblik geheel onmagL
tegenover Atjeh en dat er - en dat doet de deur toe -zelfs te weinig ammunitie was t
Jndze om den oorlog voor te zetten. Dit is nu iets waarmede ik volstrekt geen vrede kin
hebben Ik weet zeer goed dat dit hoofdzakelijk is te wijten aan een Minister die nu is
afgetreden. Maar de Minister van Koloniën kan zich daarmede niet vrijpleiten; hij is naast
dien Minister van Marine gaan zitten, wetende dat de toestand zoo treurig was en hü Z
naast hem Mijven zitten. Of wist de Minister van Koloniën dat niet? Hoe wordt

36
zou meenen daarmede verkeerd te handelen, om twee redenen: 1°. omdat de oorlog met
Atjeh niet is geëindigd, en zelfs een tijdperk van uitstel zal moeten intreden, zoodat een
ander Gouvernement op dit oogenblik zeer moeijelijk zou kunnen handelen, en 2°. met bet
oog op den stand en de houding der politieke partijen, waarop ik reeds bij de behandeling
der begrooting van Koloniën gewezen heb.
Voor mijn gevoelen heb ik tot bondgenoot den heer Fabius, die zoo even zijne waarschuwende
stem hooren deed, en de heeren van Zuylen en van Lynden, die beiden verklaarden
dat het hen niet te doen is het Ministerie omver te werpen, en nog anderen.
Vooral echter wijs ik op de waarschuwende stem van den heer Fabius. Met hem geloof ik,
dat het eene vraag is of wij met geweld Atjeh kunnen annexeren; ik vrees dat de offers
voor ons te zwaar zouden kunnen zijn. Ik ben o. a. niet verzekerd dat wij steeds over het
noodige personeel zouden kunnen beschikken. Van de geldquaestie spreek ik nog niet eens.
Ik geloof dus dat wij wel zullen doen hoe eer hoe beter, wo spoedig onze eer en ons belang het
toelaten, aan den oorlog met Atjeh een einde te maken , want om met generaal van Swieten,
en ik meen ook met den Minister, voorop te zetten, dat wij niet zullen ophouden voor wij
Atjeh veroverd hebben, zou ik een hoogst onvoorzigtig besluit noemen. Wie waarborgt
ons dat het in Indie altijd rustig zal blijven? Wie waarborgt ons voor andere eventualiteiten?
De reden waarom ik in comité-generaal gesproken heb is: vooreerst omdat ik sommige
zaken in het belang van het land liever niet in het publiek wilde doen hooren; ten tweede
omdat ik verzoek omtrent vijf punten eenigzins meer vertrouwelijke inlichtingen te mogen
ontvangen:
1°. Zal er in het volgend saizoen eene nieuwe expeditie gezonden worden?
2°. Is het berigt juist dat de blokkade van sommige Staten, die de Nederlandsche vlag
erkend hebben, eenvoudig is opgeheven?
3°. Denkt de Minister met genoegzame zekerheid in het volgende jaar over het noodige
personeel te kunnen beschikken, tot voortzetting van een oorlog?
4°. Vreest de Minister niet een hoogst nadeeligen invloed van den oorlog tegen Atjeh
op ons Nederlandsch leger?
5°. Blijft de Minister volharden bij zijn denkbeeld van annexatie, in den zin van direct
bestuur ?
Wordt de blokkade niet gehandhaafd ten aanzien van Staten die onze vlag erkend hebben
, dan zou Atjeh niet buiten de gelegenheid zijn zich, zij het dan ook op bedekte wijze,
van ammunitie te voorzien, en dit zou ik in het belang van ons land betreuren.
Ik meen met vrijmoedigheid en openhartigheid maar ook met billijkheid te hebben gesproken.
Voor dwalen zijn wij allen vatbaar, maar tevens hoop ik dit te zijn voor overreding
en beter inzigt, wanneer ik werkelijk in dwaling verkeer.
De heer Kuyper: Mijnheer de Voorzitter! Zoo ge mij vergunt wensch ik mijn advies
te beginnen met de voorlezing van de navolgende woorden uit het Bijblaï der zitting van
7 Julij 1871. Daar leest men op blz. 1674: » Ware het niet beter, verkieslijker, meer in het
belang van de Regering zelve geweest, indien zij de stukken, die nu ter inzage op de griffie
zijn gelegd, had laten drukken, voorafgegaan van eene korte historische nota, en besloten
met eene verdediging van vorm en inhoud van het tractaat ? Wij behandelen hier niet onze
eigen zaken , maar die van het Nederlandsche volk , en heeft dit in dergelijke zaken geen regt
op openbaarheid ? Staat er in die stukken iets, waarvoor men de openbaarheid behoeft te schromen
? Was daartoe het verlof van het Engelsche Kabinet noodig ? Ik betwijfel het zeer; maar
al ware het zoo , zou dat verlof zeker niet geweigerd zijn. Waarom het dan niet gevraagd ?
Nog is mijn advies aan de Regering: publiceer die stukken hoe eer hoe beter."
Die woorden, aan den stijl ligt herkenbaar, werden destijds door den tegenwoordigen
Minister van Koloniën , toen afgevaardigde voor Rotterdam, tot den Minister van Bosse
gerigt bij de behandeling van het Sumatra-tractaat Ik- neem ze thans over en rigt ze op
mijne beurt tot deze Regering. Ook ik vraag: Welke oorzaak is er dat de stukken van dit
dossier , niet slechts enkele, maar allen geheim moeten blijven ? Reeds de nomenclatuur van
den inventaris toont, mijns inziens, dat althans verscheidene dezer kopijen voor publiekmaking
zeer wel geschikt zijn. Welk bezwaar bijv. laat zich denken tegen de uitgave der n°s. 5, 6,

37
8, 9,10,11,12,13,155 (ik begrijp dat 15a moeijelijk kan gepubliceerd worden), 16,20,225,
23 en 24? De overige laat ik rusten. Werkelijk komen daarin uitdrukkingen voor die voor
openbaarmaking doen terugdeinzen , uitdrukkingen, door enkele onzer agenten gebezigd,
die met de diplomatieke vormen weinig stroken , en welligt in het buitenland een min gunstig
en indruk zouden maken.
Eene tweede vraag , waartoe het dossier aanleiding geeft, is : waarom is de Regering thans
eerst tot de mededeeling dezer stukken aan de Kamer overgegaan ? Voor elke daad moet een
ratio sufflciens bestaan. Er moet een antwoord te geven zijn op de vraag : waarom toen niet en
nu wel ? Schuilt de oorzaak welligt in hetgeen cle Minister van Koloniën in de zitting van
23 Mei jl. verklaarde , » dat, zoo lang de oorlog duurde , van hem de toezegging tot overlegging
der stukken niet was te wachten" ? Let wel, zelfs met de toezegging, die naar tijdsorde
aan de overlegging zelve nog voorafgaat. En nu kregen wij ze toch. Thans is de Regering
met stukken voor den dag gekomen ? Ze liggen ter griffie. Mag men hier dan uit opmaken
dat cle Regering den oorlog metterdaad reeds als geëindigd beschouwt? Dit is te waarschijnlijker
, wijl bij overlegging door de Regering is aangekondigd dat voortaan inbezitneming
van Atjeh hare gedragslijn zou zijn. Is deze gissing juist, dan behoort op dezen oogenblik
Atjeh's grondgebied reeds formeel tot onze Indische bezittingen.
Maar ook al is deze gissing juist, ook clan nog blijf ik vragen waarom de Regering deze
stukken niet reeds vroeger ter griffie heeft gedeponeerd? Bij aandachtige lezing vraagt men
zich telkens af, waarom door de Regering niet reeds bij vroegere interpellatien inzage van
deze stukken gegeven werd, zoo niet van alle, dan toch van de interessantste, die de Kamer
geheel op de hoogte der zaak zouden gebragt hebben? Was hiervoor oorzaak?
Doch ook al bestond hiertegen bezwaar, nu de stukken eenmaal zijn overgelegd, mag men
bij halve publiciteit wel staan blijven en de Regering zal dunkt mij goed doen , met zich
reeds nu hierover uit te spreken. Kon ze tot algeheele publiciteit overgaan dan kon de beraadslaging
in comité-generaal ophouden. Ik veroorloof mij daarom de vraag of de Regering
bereid is, zich daarover aanstonds uit te spreken en zal even wachten op antwoord. Alleen
zoo dit uitbleef of ontkennend was, kan deze discussie in comité-generaal worden voortgezet.
De heer Fransen van de Putte, Minister van Koloniën: Mijnheer de Voorzitter,
Wanneer de heer Kuyper was gaan zitten, dan zou de Regering natuurlijk bereid zijn geweest
te antwoorden; daar de geachte spreker dit niet deed, wachtte ik dat sein af.
Ik zal nu niet antwoorden op al de door hem gestelde vragen, maar alleen zeggen, dat
de Regering ongenegen is om het geheim der stukken op te heffen.
De heer Kuyper: Mijnheer de Voorzitter. Ik dank den Minister voor zijne verklaring.
We gaan dus in comité-generaal voort, en nogmaals op het dossier terugkomend vraag ik:
of nu de Regering ook genegen is, de verzameling vollediger te maken ?
Reeds de heeren van Lynden van Sandenburg en van Zuylen wezen erop: er ontbreken
stukken. Ik geloof dit ook.. Zou bijv., tot het vellen van een juist oordeel over deze zaak,
niet nog de overlegging wenschelijk zijn van het mailrapport van 9 Januarij ; van het Hongkong-telegram
dat te Batavia ontvangen werd; opgaven van de eischen door belanghebbenden
bij onze Regering gedaan, blijkens cle instructie van den resident Schiff; statistieke opgave
van de gevallen van zee- en menschenroof, waarvan Atjeh telkens beschuldigd wordt. Ik
dring op die overlegging ten zeerste aan. Immers naar gelang ze uitvielen zouden ze ons
oordeel over deze quaestie wijzigen kunnen.
De eisch , dat men alles wat kan gegeven worden, ja, ik zou haast zeggen alles wat
er bestaat, ons ter hand stelle, klemt voor mij nog te meer, wijl ik niet instem met die
sprekers der oppositie, die het oirbaar achten deze discussie zonder votum te eindigen. Mij
dunkt dit kan niet. De Kamer, die nu reeds herhaaldelijk haar oordeel heeft opgeschort
over het regeringsbeleid in zake de oorlogsverklaring aan Atjeh, kan van dat dossier niet
finaal afstappen zonder een oordeel uit te spreken. De Regering heeft daarop regt. Telkens
herhaalde de Minister zijn beweren, dat er goed, voorzigtig en regtvaardiggehandeld was,
en verklaarde onverholen: wanneer gij, Kamer, meent dat verkeerd is gehandeld, spreekt
het uit en ik zal wijken. Men deed dit niet, en kon het niet doen, wijl oordeelvelling
10

38
ondenkbaar was zoolang de stukken nog niet in onze handen waren. Maar thans vervalt
deze exceptie. Thans zijn de stukken overgelegd. Thans is men in staat om te oordeelen;
waarom , zoo vraag ik , zou de Kamer dan nu nog aarzelen om het regeringsbeleid hetzij
goed of af te keuren. Tot eene beslissing moet het toch eens komen. Op goedkeuring heeft
de Regering regt, indien er werkelijk eene meerderheid in de Kamer voor haar beleid is,
maar ook op afkeuring heeft de natie regt, wanneer de overtuiging van de meerderheid
is. dat zij de zienswijze ;der Regering niet deelt.
Ik ga niet meê met den heer van Nispen, die een oordeel ontried met het oog op den
politieken toestand. Behoeft men daarnaar te vragen ? Ik behoor stellig niet tot hen , die
op dit oogenblik aftreding van het Kabinet wenschen. Veeleer hoop ik eene vriendschappelijke
houding tegenover het Kabinet aan te nemen, en zou, voor zooveel mij betreft, dit
Kabinet nog gaarne een drietal jaren aan het bewind zien. Die verklaring doe ik met opzet,
om reeds bij mijn eerste optreden te constateren , dat mijns inziens een Kabinet uit de
oppositie, gelijk die dusver in deze. Kamer gemêleerd was, een ramp zou zijn voor het land.
Onze rigting mag dan ook mijns erachtens nooit medewerken om aan een dergelijk Kabinet
het beleid van zaken in handen te geven, niet wijl er onder deze oppositie geen mannen
zijn van talent, volkomen in staat het bewind te voeren, maar omdat, zoo ik meen , de
politieke levensbeweging van ons volk daardoor verkeerd zou worden geleid.
Dat ik niet te min reeds nu een votum der Kamer wensch, hangt dan ook zaam met
mijne overtuiging, dat zulk een oordeel, ook al was het ongunstig de Regering niet noodzakelijk
tot aftreden zou behoeven te nopen. Het staat natuurlijk aan haar zelve om de
Kabinets-quaestie te stellen. Maar toch onderwerp ik aan haar oordeel de vraag, of het
niet zeer denkbaar is dat de Minister , mijns inziens, de zaak verkeerd heeft geëntameerd
en niet te min, nadat de oorlog een fait accompli is geworden, in mijn oog, de regte man
is om de zaak ten einde te brengen.
In dien zin tot mijn oordeel over de stukken zelve komende, moet ik natuurlijk in een
retrospective beschouwing treden over de drie phases waarin het Regeringsbeleid zich voordoet
en wil aantoonen , dat het Regeringsbeleid van 1871 af tot 25 Januarij 1873 niet
slechts verdedigbaar is, maar goedgekeurd dient te worden; dat haar beleid in het gebeurde
te Singapore daarentegen onverklaarbaar is en eindelijk, dat stellen van het ultimatum aan
Atjeh op het oogenblik waarop dit plaats greep nooit te regtvaardigen noch te verdedigen is.
Tot op 25 Januarij verdedig ik de Regering en stem niet in met den geachten spreker
die mij voorafging, voor zoover hij meende dat reeds voor dien datum agressive staatkunde
in het regeringsbeleid tegenover Atjeh zigtbaar was.
Ik geloof dit niet. Wel erken, ik dat er enkele uitdrukkingen voorkomen die bedenkelijk
zijn in de nota van den heer Schiff, waar hij zegt » dat men nu eene goede casus belli heeft".
Dit verraadt zeker min goede denkbeelden , die in de hoogere ambtenaarswereld van Nederlandsch
Indie ingang vonden. Maar dit bewijst de schuld der Regering niet. Integendeel zij
is, mijns inziens, in haar eerste beleid tot 25 Januarij volkomen ter goeder trouw geweest.
De beschuldiging van onopregtheid den Minister telkens voorgeworpen beaam ik dan
ook allerminst. Met opzet heb ik de woorden door den Minister bij de verschillende interpellatie
gebezigd, onderling vergeleken, en, ja, gevonden dat in sommige uitdrukkingen
iets dobbelens lag, (na het vele dat reeds over die zaak te spreken viel en bij 's Ministers
volubiliteit van geest, verklaarbaar) maar van eene intentie om de Vergadering te misleiden,
eenige zucht om eene onware voorstelling van de toestanden te geven, heb ik geen spoor ontdekt.
Toen de oppositie het regeringsbeleid ook vóór 25 Januarij aanviel verloor ze uit het oog
dat de Regering na de sluiting van het Sumatra-tractaat, ja, zeer goed wist dat de eventualiteit
van een oorlog voor de deur stond, maar tevens de opportuniteit, oorlog te verklaren
in hare magt meende te hebben. Dat het tot een oorlog kon komen, zag ze in,
maar meende dat niemand haar tot het voeren van dien oorlog zou kunnen dwingen dan
op het tijdstip dat haar gelegen kwam.
Sinds 1824 stond Atjeh onder curatele van Engeland en werd eerst in 1871 weer vrij man.
Eerst van dat oogenblik af stond het derhalve tegenover Nederland in gelijke verhouding
als elk ander rijk. Evenmin als met eenig ander naburig Rijk de mogelijkheid van oorlog mogt
ontkend worden, mogt men dit opzigtens Atjeh doen. Dit noopte de Regering den generaal

39
Kroesen voorloopige opnemingen te laten doen, maar dwong haar nog niet tot het nemen van
maatregelen , als moest het reeds onverwijld tot een oorlog met Atjeh komen. Aan een incident
dacht men niet. Het eerste stadium, dat der langgerekte onderhandelingen, was nog
naauwelijks geopend.
Dit beleid keur ik niet af.
Na 25 Januarij, in de tweede phase echter, is het Regeringsbeleid, mijns inziens, onverklaarbaar.
Wat in Singapore gebeurd is komt mij voor niet serieus te zijn geweest, in dien vollen
zin des woords , die alleen oorlogsverklaring kon wettigen. Er is daar, ik zal niet zeggen
een farce gespeeld , maar toch een drama. Er is loos alarm geslagen. Er is een intrigue
op touw gezet, die, kon ze uit de stukken worden overgenomen, den inhoud voor een
boeijenden roman zou leveren. De personen die er in optreden, zijn werkelijk interessante
karakters. Stroo en vuur worden zaamgebragt, de vlam slaat uit en ons land is
er de dupe van. Hoofdpersoon daarbij is de majoor Studer, die door den gezant van zijn
eigen Kabinet te 'sGravenhage » a fooi" wordt genoemd. De tweede in rang is onze
consul-generaal Read, die min of meer aan monomanie lijdt. Tongkoe Mok Ariffin heeft
tusschen deze twee als soufleur gefungeerd en de heer Loudon is de dupe gewerden of liever,
heeft in de waardigheid die hij bekleedt, onze natie dupe der historie gemaakt. Kleur ik
te sterk ? Dat Read meer of min monomaan is, blijkt, dunkt mij, uit de stukken onweêrlegbaar.
Hij lijdt onder de idéé fixe dat oorlogsschepen , die de straat van Malakka doorkomen
, het op Atjeh hebben gemunt. Eerst zijn het de Amerikaansche schepen die uit
Hongkong zullen komen, dan twee Fransche, die naar Atjeh op weg zijn om goudmijnen
te exploiteren; dan is het weer het Duitsche oorlogsschip » de Nymphe", dan zijn het
of Italiaansche of Turksche. Maar welk schip ook , met een kanon aan boord, om of bij
Singapore komt, dit weet hij zeker, is gezonden om ons de pas in Atjeh af te snijden.
Ik ontken daarom niet dat de heer Read een actief en uitnemend handelsagent is, maar
dat hij menschenkennis mist en ligtvaardig handelt, toont het dossier. Reeds in September
hoorde hij dat de Atjehsche gezant onderhandelingen had aangeknoopt met Amerika:
en wat doet hij nu ? Zonder den Gouverneur-Generaal ook maar met een woord hiervan
kennis te geven , gaat hij kalm voor handelszaken naar Siam en laat de leiding der zaken
in Singapore over aan een ondergeschikten spion. Dat noem ik ligtvaardig. Veel menschenkennis
mag aan Read evenmin toegekend, althans hij doorziet noch het karakter van
Jenkins noch de Racchia, is jegens ieder achterdochtig, ziet in eiken vreemden agent,
hoe solide ook, niets dan een indringer. Majoor Studer, Amerikaansch consul-generaal is
iemand die het zichzelf druk maakt, in zonderlinge plannen vermaakt schept en zich bemoeit
om een zekeren rol te spelen. Maar of hij serieus is ? Verbeeld u een Consul-Generaal
te Singapore die niet eens weet dat in 1857 een tractaat door ons met Atjeh gesloten
is, en dat nog eerst moet laten onderzoeken. Kon iemand die de eerste elementaire
kennis van Atjeh's verhouding tot ons miste, ooit een ernstigen coup slaan ? Tusschen
die beiden in nu staat als trait d'union Tonkoe Mohammed Ariffin, een doortrapte
geslepen intrigant, die, het is niet te sterk gezegd, kan liegen of het gedrukt is. Hij
spreekt Engelsch als water, maar komt bij den Amerikaanschen Consul en zegt: » Laat
ons de discussie in 'tMaleisch voeren, want ik ken geen Engelsch!" Op de vraag
kent gij den heer Read, antwoordt hij: vroeger heb ik den ouden heer Read gekend
maar den Consul ken ik niet. En een uur te voren was hij nog bij hem. Ariffin is een
kruiper die aan Read schrijft: »Ik sta onder de schoenen van den grooten Consul-
Generaal!" Hij is iemand die altijd kort bij kas is en geld behoeft, en toch nog voorgeeft
onbaatzuchtig te zijn. Hij durft verhalen dat hij 300 doll. van den Amerikaanschen
Consul heeft afgeslagen. Is het dan zoo zeker vraag ik, dat een dergelijk man , die het
spel in handen heeft, tusschen Studer en Read in staat en ze met elkander in contact
brengt, wel in ernst, in elk opzigt op onze hand was; zoo zeker dat we door zulk een
man, die met het leukste gezigt de grofste onwaarheden spreekt, misschien niet zelve werden
misleid ? Mogt op het getuigenis van zulk een man tot zulk eene expeditie worden besloten
Nu keur ik niet af dat onze consul-generaal meende van dien Ariffin gebruik te moeten
maken ; men heeft, leider , ook spionnen noodig, maar de heer Schiff heeft te regt gezegd,

40
dat, al heeft Atjeh trouweloos gehandeld, Holland dat niet mag nadoen. Daarom moest
ook onze spionage zijne grenzen hebben gehad, en althans directe leugen niet zijn bevorderd.
Bovendien bij het gebruiken van Ariffin was controle onmisbaar, ten einde na te
gaan of de inlichtingen door hem gegeven te vertrouwen waren. Dat is niet gedaan. Is
dit niet eene ernstige fout?
Eindelijk, de Gouverneur-Generaal is de dupe geworden. Ik heb de eer niet den heer
Loudon persoonlijk te kennen , maar de stukken gaven mij den indruk, dat hij een eenmaal
opgevat denkbeeld niet ligt loslaat, en, door zulk een denkbeeld gedreven, ten eenen
male die bezadigdheid en kalmte van oordeel verliest, die in zijne hooge betrekking noodig
waren, om in de zoo gewigtige zaak van Atjeh te onderscheiden wat waarheid was en
wat op verdichting berustte..
Ik meen dat min gunstig oordeel te kunnen staven. Of welke pogingen heeft de Gouverneur-Generaal
aangewend om de echtheid der hem' gezonden berigten te onderzoeken ?
Hij ontvangt mededeelingen van Read, schrijft er over aan den Gouverneur-Generaal
van de Strait Settlements, en , niettegenstaande dat deze hem geruststelt, gaat hij toch door.
Hij ontvangt een telegram uit Hongkong (in welke bewoordingen weten wij niet, het
ontbreekt in het dossier), dat er onverwijld Amerikaansche oorlogsschepen uit Hongkong
zullen komen. Hij seint aan den Minister van Koloniën » of het waar is ? " — erkent dus
zelf dat hij niet zeker van zijne zaak is, en niettegenstaande uit den Haag geen antwoord
gezonden wordt, beschouwt hij de zaak als zeker en rigt er zijne handelingen naar in. Niet
de feiten, maar zijn eenmaal opgevat denkbeeld van eene Atjeesche expeditie leidt hem
en speelt hem voor den geest, ook waar hij, ik neem aan te goeder trouw, anders sprak.
Dat blijkt uit het verslag van den Raad van Indie, waarin tot de expeditie besloten is.
Destijds was er nog geen sprake van eene expeditie, maar enkel van een magtsvertoon.
En wat zien we nu ? Bij de vraag, wie de opperbevelhebber zal zijn ? stelde de Gouverneur-Generaal
voor , » om het opperbevel te geven aan den eersten officier van dat wapen.
dat de hoofdrol bij de expeditie zou vervullen." En nu volgde daarop dat dit «derhalve de
kommandant der landmagt" was. Is sterker bewijs denkbaar ? Men zendt eene vloot met eene
zekere troepenmagt, zoo men zegt enkel tot vertoon, ten einde gedekt te zijn voor alle
eventualiteiten. Dus zou men denken dat het wapen, dat de hoofdrol te vervullen had, de
zeemagt was. Maar neen , de Gouverneur-Generaal stelt voor om het opperbevel aan den kommandant
der troepen op te dragen. Hoe is dit te verklaren , indien de Gouverneur-Generaal
niet destijds reeds het vaste plan had om de troepen te Atjeh te doen landen.
Blijkbaar bestond dan ook-tusschen den Gouverneur-Generaal en den Minister van Koloniën
een verschil van staatkunde , waarbij de voorzigtigheid aan de zijde van den Minister, de consequentie
en de doortastendheid aan de zijde van den Gouverneur-Generaal waren. De taktiek
van den Gouverneur-Generaal is zeer klaar en duidelijk; hij wil de expeditie zenden, ook al
bestaat er van de zijde van Amerika en Italië geen gevaar meer, en daarbij moet de landmagt
de hoofdrol vervullen. Daarentegen vindt men bij den Minister van Koloniën eene dubbele
phase van politiek. Eerst is het uit de stukken duidelijk, dat hij eene zeer voorzigtige staatkunde
wil en met beleid waarschuwt: »Ga niet af op losse gronden , doe het zóó dat wij niet
in moeijelijkheden geraken,'doe het zoo dat wij nog steeds tot eene vredelievende oplossing
komen kunnen!" Ik heb geene reden om de opregtheid van die waarschuwingen van den
Minister te betwijfelen , en ik doe het ook niet. Maar daarop is de Minister gejaagd geworden
door telegrammen van den Gouverneur-Generaal; de Indische Regering komt telkens met
een nieuw telegram en drijft telkens verder, en ik vraag het aan ieder die de telegrammen
las , of ze niet onloochenbaar den indruk geven , dat de Minister van Koloniën telkens verder
van zijn standpunt af geraakt en toegegeven heeft aan de overdreven eischen van den Gouverneur-Generaal
? Ik maak den Minister daarvan volstrekt geen verwijt. Hij kon in de phase,
waarin toen de zaak stond , niet al de détails beoordeelen zoo als wij, nu wij de stukken voor
ons hebben , en moest dus wel uitgaan van de onderstelling: de verantwoordelijkheid voor de
berigten rust niet op mij , maar op het hoofd der Regering in Indie. Ik wijs er dan ook op,
niet om er Zijne Excellentie een verwijt van te maken, maar alleen om het verschil in zijn
politiek te constateren.
Uit alles blijkt, dat wij, zoo hier als te Batavia, door lóós alarm zenuwachtig geworden,

41
in een toestand zijn geraakt, waarin de zedelijke verantwoordelijkheid "al minder en minder
toerekenbaar wierd, maar die ons tot het ongelukkige resultaat heeft geleid, waarvoor wij
thans staan.
Er zijn ook andere staatslieden in de scène van Singapore betrokken, en ik wenschte wel
dat ik zeggen kon dat het staatslieden waren van de Nederlandsche diplomatie. De mannen
bedoel ik , door de Engelsche Regering te Singapore geplaatst als gouverneur en secretaris,
de heeren Ortt en Birch. Deze hebben in deze geheele zaak blijken gegeven van bezadigdheid
en staatsmanswijsheid. Zij hebben met menschenkennis gehandeld, zij hebben berigten gegeven
die naderhand waar zijn gebleken , ook over den admiraal Jenkins; zij hebben verklaard
dat de consul van Amerika niet serieus handelen kon en hebben ons gewaarschuwd. En wat
blijkt nu dat bij de geheele zaak in het spel is geweest ? Dit. Dat de heer Read, een Engelschman,
met zekere antipathie tegen de Amerikanen bezield was! Dit mag men daaruit
opmaken, dat hij niet vreest in een officieel stuk te gewagen van »Yankee-geest." Als hij zulk
eene uitdrukking bezigt in een officiel bescheiden , blijkt het toch wel, dat antipathie tegen
het Yankeeïsme hem dreef! Dat juist had onze Regering in Indie moeten doen inzien dat er
geen gevaar was, omdat wij in Engeland een contrepoids hadden tegen alle gevaar van de
zijde van Amerika. Dit is meer dan eene bloote onderstelling. Sir Harry Ortt zelf heeft aan
onzen Gouverneur-Generaal verklaard, » dat Engeland niet zou gedoogen dat Amerika of
eenige andere Mogendheid zich op de Noordkust van Sumatra vestigde." Er was dus alle oorzaak
om door de heeren Ortt en Birch tot bezadigder gedragslijn te worden teruggebragt;
maar neen , men was door het looze alarm eenmaal in een toestand gekomen, waarin men zich
zelf niet meer beheerschte , en het werd allengs niet meer het beleid van staatslieden, het besluit
van mannen , die , bij het besef van het gewigt der taak die op hen rustte, ook de kalmte
van geest hadden om de gevolgen van) hun besluit te overzien, maar ontaardde in eene reeks
ondoordachte handelingen van zenuwachtig gejaagde lieden, die, steeds verder en verder
gedreven door vrees voor denkbeeldige gevaren, ten slotte niet meer weten waar zijons heen
sturen. Uit dien hoofde heb ik gezegd, Mijnheer de Voorzitter, het staatsbeleid van 25 Januarij
tot aan het zenden van het ultimatum , kan ik niet noemen serieus en is onverklaarbaar.
Is de laatste phase, het stellen aan Atjeh door onze Regering van het bekende ultimatum ,
verdedigbaar? Ook dit ontken ik. Waarom? Omdat voor dit ultimatum, in het systeem der
Regering, slechts één voldoende grond denkbaar was, te weten: het gevaar dat van Amerika
en Italië dreigde. Maar wat blijkt nu ? Dat men in Singapore , te Batavia en in den Haag,
op zijn laatst genomen reeds den 14den Maart, perfect wist dat er geen gevaar bestond.
Op 19 Maart was de Regerings-commissaris nog in de Straits-Settlements. Er ware dus
tusschen 14 en 22 Maart nog overvloedig tijd geweest om de order te zenden, waarbij den
Regerings-commissaris bevolen werd geen eisch in den vorm van een ultimatum te stellen.
Het denkbeeldig gevaar, dat door de Regering serieus werd opgevat, was vervallen en
de reden om Amerika vóór te zijn bestond niet meer. Als óénige grond voor het stellen
van het ultimatum wordt dan ook opgegeven: »dat Atjeh zich aan verraad en trouweloosheid
zou hebben schuldig gemaakt". Hieruit echter zou wel hebben kunnen voortvloeiden
de noodzakelijkheid om waarborgen en genoegdoening van Atjeh te vorderen, maar
nooit is daarmede de onvermijdelijkheid bewijsbaar van het stellen van zulk een ultimatum
op dien tijd en binnen dien termijn.
Te erger wordt dit, nu blijkt dat de Regerings-commissaris ontrouw is geweest aan de
bevelen uit' den Haag. Waren die bevelen nog maar opgevolgd. Den 7den Maart toch telegrapheerde
de Minister van Koloniën, dat het ultimatum moest gesteld worden binnen
zoodanigen termijn, als verloopen moest tusschen de verschijning van den Regerings-commissaris
op de reede en de aankomst der expeditionaire troepen. Den 5den April arriveerden
de troepen eerst en den 22sten Maart is de Regerings-commissaris reeds voor Atjeh gekomen.
Er had dus minstens een termijn van 15 dagen volgens het bevel van den Minister van
Koloniën moeten gesteld zijn. Dit is echter niet geschied. Die termijn is onmiddellijk op 24
uren gesteld en eerst later op de tegenvertoogen van den Sultan eenigzins verlengd; het
bevel uit den Haag is dus niet opgevolgd. Welke reden bestond daarvoor ? Stond men dan
voor een plotseling dreigend gevaar van verraad en trouweloosheid, dat onmiddellijk moest
worden afgewend en gestraft ? Dit zal dunkt mij noch de Minister noch iemand beweren,
11

42
ooral niet nu men zijn vijand niet kende, wist dat 'hij gewapend was en de kwade mousson
voor de deur stond.
Er is nog eene andere reden waarom ik het stellen van het ultimatum afkeur. Er was
bevel gegeven om onze souvereiniteit niet op den voorgrond te stellen. Maar wat blijkt nu ?
Dat Tongkoe Mohammed Ariffim met medeweten van den Regerings-commissaris gelijktijdig
met het ultimatum hun een brief verzonden heeft aan een inlandsch hoofd, waarin
reeds dadelijk gesproken wordt van de noodzakelijkheid , dat Atjeh zich te stellen heeft in de
schaduw van de Nederlandsche Regering; den eisch van de erkenning onzer souvereiniteit.
Nu vraag ik: wanneer men uitdrukkelijk dezerzijds last geeft om niet te beginnen met
de souvereiniteit, of dan niet in strijd hiermee gehandeld is , toen men een officieus schrijven
naar Atjeh zond, waarin die souvereiniteit wel terdeeg op den voorgrond wordt gesteld?
Het verraad en de trouweloosheid van Atjeh. Kon deze grief ooit nopen tot onverwijld
optreden? Men wist dat het Atjehsche volk verraderlijk en trouweloos van aard is. Dit
vindt bij alle schrijvers over Indische toestanden, al neemt men slechts het woordenboek
van Veth. In hoeverre nu zijn dit verraad en die trouweloosheid aan Atjeh toerekenbaar?
Dit hangt af van het oogpunt waaruit men den staat beziet. Beschouwt men Atjeh als een
rooversnest, als een gewoon rijk of als een inlandschen staat? De Minister kieze , maar welke
dezer drie theorien hij ook neme, altijd zal blijken dat het ultimatum op dien tijd en te dier
oorzake niet geregtvaardigd is.
Is Atjeh een rooversnest? Is het Atjehsche volk gelijk te stellen met een bandietenhoop,
die zich aan God en mensch onteerende misdaden schuldig maakt? Dit wordt beweerd,
niet bewezen. In de historische nota wordt verwezen naar berigten uit de Straits, maar
het heeft mij getroffen dat in die nota vele ongemotiveerde beschuldigingen voorkomen en
slechts één feit wordt genoemd. Op bladz. 24 vind men verhaald dat den 28sten Januarij
een brik van Penang op de Atjehsche kust is bemoeijelijkt, en zie, juist dat eene gespecifierde
feit loopt goed af en de brik keert behouden in de haven terug. Men zal toegeven
dat, wil men tegen eene natie de zware beschuldiging inbrengen dat ze een rooversnest is, die
beschuldiging bewezen dient te worden en dat dit bewijs te leveren is met meer dan losse
phrases. Waar zijn de klagten van reederijen over verlies van dit of dat schip, waar die
van belanghebbenden , waarvan in de stukken gesproken wordt ? Een rooversnest verdedig
ik allerminst. Indien de Regering in staat is hare aanklagt te bewijzen, dan stem ik toe
dat zij geroepen was Atjeh niet alleen te tuchtigen , maar het onder den ban der beschaving
te leggen, ja, het zoo te tuchtigen dat het in het vervolg wel zou nalaten den Archipel
onveilig te maken; maar tot heden zijn de ingebragte beschuldigingen niet gestaafd. Doch
ook al levert de Regering dit bewijs, dan is de beschuldiging, dat Atjeh een rooversnest is,
zeer zeker bewezen, maar zonder dat hierdoor het regeringsbeleid wordt geregtvaardigd.
Immers tegenover zoodanigen staat gelden de gewone usanties en beleefdheden niet, die men
behoort in acht te nemen tegenover een gewoon Rijk, dat de beginselen van internationaal
regt erkent. Ook in het gewone leven handelt men nimmer met een bandiet gelijk men een
fatsoenlijk man bejegent. Met een bandiet wisselt men geene beleefdheden. De Regering
heeft dus door het sluiten van het tractaat van 1857, door het zenden van eene formeele
oorlogsverklaring, door het onderhandelen over het sluiten van een nieuw tractaat, en
door het aanbieden van saluutschoten, zelf in strijd gehandeld met haar beweren, dat Atjeh
zou zijn een rooversnest.
De tweede onderstelling, dat Atjeh zou zijn een gewoon rijl bespreek ik slechts kort.
Beschouwt men Atjeh als een gewoon rijk dan is het volstrekt onverklaarbaar dat men zich
door Siak staten laat schenken waarop Atjeh pretenteerde regten te hebben. Reeds de geachte
afgevaardigde uit de hoofdstad heeft het aangetoond: bij die onderstelling zou de
politiek der Regering eenvoudig onzinnig zijn.
De Regering zal dus wel het eenig sustenu dat houdbaar is voordragen: Atjeh is een
inlandsche staat. Welk een politiek nu is tegenover zulk een Staat geboden? Ik antwoord:
de Regering mag tegen zoodanigen Staat niet optreden met de aanklagt van » verraad en
trouweloosheid", die geheel passen zou tegenover Europesche Staten, maar tegenover een
Indisch vorst geen raison d'être heeft'. Als men aan de eene zijde zich zelf niet aan de strenge
eischen van het internationaal regt gebonden acht, » wijl Atjeh een inlandsche Staat is",

43
mag men niet tevens de andere kaart uitspelen om, daar door Atjeh aansprakelijk te stellen
voor het schenden van de regtsvormen, die tusschen Europesche Staten geldende zijn
Welke veronderstelling men dus ook kieze, steeds blijkt dat de Eegering geen regihad
en met m de noodzakelijkheid was om op 22 Maart - ik druk op dien datum - aan Atjeh
het ultimatum te zenden. Ook het Regeringsbeleid van 22 Maart liet te wenschen over
° e
verklaarde i° de zitting van 2 Julij, bereid te zijn tot elke poging om alsnog
met Atjeh tot eene vreedzame oplossing onzer geschillen te geraken. Hierdoor zou eene
tweede expeditie zijn voorkomen. Maar waarom dan de toegestoken hand niet aangegrepen
Waarom dan de aangeboden bemiddeling van Turkije niet aanvaard; waarom het aanzoek
van den gezant van Atjeh m de Straits Settemen*, strekkende tot bemiddeling van Engeland
geen gehoor gegeven? Van Turkije had men toch niets te vreezen: in den toon waarop
de Hooge Porte blijkens de stukken sprak, straalde allerminst eene vijandelijke bedoeling
te ïukïïndat' de e P g m S
R e° *
g
T O n A
T? * h
-lf uitgegaan/WaaAlijkt dus uft
6 P
tS^Sr ° g m g
° D b 6 P r 0 e f d
^ ^ e n o m tot ine vrede-
Nog dit.
In de gedachtenwisseling met het Turksche Gouvernement komen uitdrukkingen voor
die eer verbittering konden wekken. Men ging daarbij toch uit van het standpunt dat
onze Regering den Sultan van Turkije niet kan erkennen als het geestelijk Aoofd ^nTe
Mohammedaansche volkeren. Met welk regt? De Minister van Buitenlandsche zXn erken
toch immers den Paus van Rome wel terdege als het geestelijk hoofd der RoomschgezTrTden
m het koningrijk der Nederlanden? Waarom dan een andere taktiek in OB^SS^S
a f g e S M d e n t 6 Q b e W d 6 r
^ ^ ^ L ^ V * ^ Tv l
Wij wisten vooruit dat Turkije geen politiek van agressie zou volgen, ook Mohammlnen? al ware men
hierop niet volkomen gerust, dan zouden andere gouvernementen het daarvan wlhebt n
m e
Ha^oïr ft V ^ - V U a t
E e
Haar politiek kan ik uit dien hoofde
i
niet
^
goedkeuren.
^^trouw is gebleven aan hare toezegging
^, Cëömg-.
De eenig wenschelijke politiek ware mijns inziens geweest dat men, na de zekerheid te
hebben verkregen dat Italië en Amerika zich terugtrokken, positie had genomen odeeed
van Atjeh zich van Engelands steun had verzekerd, en langzamerhand Atjeh had gïoeerd
Ook de Sultan van Siak had in 1857 verraderlijk en Trouweloos gehandeld ofkZ
MaÏÏ t^T 111 P
:°
t e c t 0 r a a t t e v e r k r i
^
n bi
J ^ gouvernement der Straits-Settlements
Maar hem heeft men hiervan geen verwijt gemaakt, integendeel, men heeft hem zich laten
doodwerken en hem de lijn gevierd, gelijk de visscher het den snoek aan den haak doet
tot hij eindelijk overal afgewezen, magteloos in handen van ons Indisch Gouvernement vTel'
Waarom heeft men met op gelijke wijs met den Sultan van Atjeh gehandeld. MZITÜ
alle Europesche gouvernementen willen afloopen, Engeland zou zich'toch verzet hebtn Wen
vreemde vestiging op Sumatra's Noordkust. Dan zou de Sultan van zelf weltem en xïï
zijn geworden en zich geschikt hebben in wat het belang onzer koloniale polittek etschte
Onze Europesche invloed zou m Atjeh verzekerd zijn geweest zonder dat we iets voor onze'
politieke belangen hadden te duchten. voor onze
Mag de Kamer, nu die politiek niet gevolgd is, het Regeringsbeleid onbeoordeeldlaten?
Mij dunkt neen, Mijnheer de Voorzitter. De Kamer is geroepen om ten deze haar oordee
onverholen uit te spreken en te verklaren dat de Minister van Koloniën blijkbaar isTezweken
voor aandrang van de zijde van den Gouverneur-Generaal. Stelt dit daarom de Kablneï
quaestie? Ik geloof neen. Ik zie volstrekt niet in, waarom diezelfde Minister Ziezoo vatbaar
bleek voor indrukken uit Batavia, ook niet vatbaar zou zijn voor indrukken van het Knnenhrf
Ik geloof metterdaad, dat, indien de Kamer, met kracht en overtuiging ^1^^
spreekt dit eveneens invloed kan oefenen op des Ministers verdere hafdelvl? om zot
dtvoorhet f delijk t 6 b r 6 n g e n t 0 t
d e r f e
die voor het nationaal belang van meet af het wenschelijkst ^ ware -npolittekiïïakeïtj^
geweest
Waarom zou een votum der Kamer moeten voortvloeijen, dat de verdere leiding in andere
handen overging? Maar hoe de Regering hier ook over denke: het oordeel is nZ steed
opgeschort geweest en eens moet men toch komen , hetzij tot eene absolutie, hetzij^ eene
veroordeeling van het gevoerde beleid. De Regering, ik zei het reeds in den aanvangheeft

44
daarop regt en de oppositie had haar dit regt reeds lang moeten doen weêrvaren, ook al
wenscht ze op dit oogenblik de portefeuilles niet te aanvaarden. Maar wenscht men dit niet,
dan bemoeijelijke men dit Ministerie niet zoo telkens. Ik geef volkomen gelijk aan hen die
van de overzij ons toeroepen: Gij oppositie kunt de Atjeh-quaestie niet alleen aangrijpen
als een middel om het Kabinet omver te werpen, maar zij is een uitnemend aangeboden
middel daarvoor. Immers, het is volkomen constitutioneel dat de oppositie er naar streeft,
om een Kabinet van tegenovergestelden geest te verwijderen. Maar is het feit onloochenbaar
dat de Kamer zelve uit hare constitutionele verhoudingen is geraakt; niet meer die krachtige
partij-formatie bezit die voor het constitutionele leven onmisbaar is, gaat het dan aan die
zwakte der Kamer ten laste te brengen van de Regering ? Dit ware onbillijk. Het is nu
reeds de 13de maal dat wij discussie over de Atjeh-quaestie voeren. Is het dan niet billijk
dat men, zonder voldoening te zoeken voor eigen politiek belang, uitspreke wat de
Regering teregt vraagt dat men eindelijk uitspreken zal.
Op de stukken moet een oordeel geveld. Zal dit geveld worden in comité-generaal of in
het openbaar?
Uw verlangen, Mijnheer de Voorzitter, is, dat een eventueel besluit genomen worde in
openbare zitting. Dat zou de zaak bemoeijelijken. Dit zou politieke gevolgen hebben. Bovendien
in oorlogstoestand moet men met het uitspreken van een af keurend oordeel voorzigtig
zijn. Het behoeft niet in bet openbaar geveld te worden, wijl nog een tweede debat van
nog ernstiger belang ons wacht. Ware de beoordeeling van het verleden de eenige quaestie,
die betreffende Atjeh aan de orde was, dan, ik gevoel het, zou de Regering deKabinetsquaestie
hierbij moeten stellen, maar thans niet. Immers straks volgde een tweede debat
over de politiek der toekomst, die in veel concreter zin tot eene Kabinetsquaestie kan leiden.
Indien de oppositie ten opzigte van de annexatie van Atjeh een gevestigde overtuiging
heeft en die in publieke zitting uitspreekt, moet, het spreekt van zelf, de Regering vallen.
Maar een oordeel over het verleden in comité-generaal geveld heeft zulk eene portée niet.
Ik zou dan ook, indien tegen deze opvatting uwerzijds, Mijnheer de Voorzitter, geen
bezwaar bestaat, en er leden zijn die mijn gevoelen deelen, wenschen dat de Kamer nu
reeds hare meening over het dossier uitsprak bijv. in .dezer voege: »De Kamer van oordeel
dat uit de overgelegde stukken de onontwijkbaarheid van het aan Atjeh op 22 Maart
gestelde ultimatum niet gebleken is, gaat over tot de orde van den dag." Dit zal wel de
zachtste vorm zijn waarin de Kamer een afkeurend oordeel over het verleden kan vellen.
Wat de politieke gevolgen van zulk eene motie zijn zullen hangt van den loop der zaak
af. Ik wensch ze volstrekt niet voor te stellen om eene ministeriele krisis uit te lokken of
de Kabinetsquaestie op den voorgrond te stellen; veeleer maak ik de woorden van den
Minister van Koloniën in zijn telegram;, aan den Gouverneur-Generaal tot de mijne, en ook
wanneer er anderen in deze Kamer mogten zijn, die »ruw weg de Kabinetsquaestie op den
voorgrond wilden stellen," ik doe dit niet.
»Vorm en inleiding" zijn ook hier van gewigt; ik mag verzoeken dat men hierop lette,
en mogt het zijn dat de Kabinetsquaestie er uit voortvloeide, mij hiervoor niet aansprakelijk
stelle. Waar de eisch van het regt spreekt, moeten we gehoorzamen. Ik geloof dat alleen
door het volgen van deze gedragslijn eene vaste basis aan het debat te gevenis; weshalve
ik de eer heb in bedoelden zin de straks genoemde motie bij de Kamer in te dienen.
De heer Gerlcke van Herwijnen, Minister van Buitenlandsche Zaken: Mijnheer de
Voorzitter! De gevoerde beraadslagingen hebben mij — ik moet het bekennen — den indruk
gegeven, dat er veel woorden gebruikt zijn om zeer eenvoudige zaken te verwarren.
De loop dien de zaak genomen heeft, de aanleiding tot den oorlog, en de handelingen
die daarop gevolgd zijn, staan in logisch en zeer eenvoudig verband; ik zal trachten dit
aan te wijzen.
Ik zal mij uitsluitend bepalen bij hetgeen in betrekking staat tot het buitenlandsch beleid.
In dit opzigt zijn door den geachten afgevaardigde uit Arnhem drie punten op den voorgrond
gesteld, namelijk, dat de oorlog niet geregtvaardigd was, dat van vreemden invloed
niets te vreezen was, en dat geene behoorlijke voorbereiding had plaats gehad.
De oorlog was niet geregtvaardigd.

45
Mijnheer de Voorzitter! Bij meer dan ééne gelegenheid is reeds aangetoond, dat de oorlog
niet alleen geregtvaardigd, maar onvermijdelijk noodzakelijk geworden was; hij werd gevorderd
door de zorg voor onze eer en onze waardigheid, door onze belangen, door de noodzakelijkheid
van zelfbehoud, durf ik wel zeggen, en door het niet nakomen van zijne
verpligtingen aan den Staat, met wien wij oorlogen, opgelegd en door dezen aanvaard.
Indien deze redenen geene genoegzame aanleiding tot den oorlog opleveren, dan zal er
waarschijnlijk nooit een oorlog gevoerd worden, die kan gezegd worden geregtvaardigd te zijn.
Men denke aan hetgeen heeft plaats gehad met de Atjehsche afgevaardigden te Singapore.
De geachte afgevaardigde uit Gouda heeft daarvan met veel talent een geestig tafereel
opgehangen, en bewezen dat het niet moeijelijk is, om ook zeer serieuse zaken in een
komisch daglicht te stellen.
Ik geloof, dat het gebeurde te Singapore van het allerhoogste gewigt is, en dat daaraan
niet meer of minder waarde gehecht is dan behoorde, dat de consul-generaal de Regering
niet ten onregte gewaarschuwd heeft, dat de Indische Regering niet ten onregte dit onmiddellijk
heeft medegedeeld als eene zaak van het hoogste belang,' en dat de Regering bij
de beslissing, die zij genomen heeft, niet anders handelen mogt of kon, dan zij gedaan heeft.
Moest men de onderhandelingen te Singapore gevoerd zoo ligt tellen?
De geachte afgevaardigde uit Gouda heeft in zijn tafereel eene zaak vergeten , namelijk
dat de feiten die naderhand gebleken zijn , wel degelijk hebben doen zien, dat zij geenszins
zoo onbeduidend waren.
Is het niet bewezen, dat hetgeen met den Amerikaanschen consul verhandeld werd bedenkelijk
was; en is dit niet door eene onwraakbare getuigenis gestaafd?
Bekleedt dezelfde consul die als een gek beschreven is op dit oogenblik nog niet dezelfde
plaats als toen ? Zijn er geen bewijzen voorhanden dat Atjeh aan andere Mogendheden aanbiedingen
gedaan heeft, ook aan Engeland, dat die heeft afgewezen?
Mijnheer de Voorzitter! Ik heb de bewijzen daarvan hier voor mij liggen. Is het niet
bewezen dat ook aan Frankrijk zulk een aanbod gedaan is De geachte afgevaardigde uit
Arnhem wenscht daaromtrent mededeelingen te ontvangen.
Welnu, ik wil hier gaarne verklaren dat mij door den Franschen gezant mededeeling is
gedaan van de stappen bij zijne regering gedaan , doch door deze buiten gevolg gelaten.
Stukken hieromtrent bezit ik niet, maar deze mededeeling is zeker voldoende.
Nu wat Turkije betreft. De strijd dien wij daar gevoerd hebben is zeer ernstig geweest
en de gevaarlijkste van allen die wij te overwinnen hadden. "Wij vonden daar groot en tegenstand
tegen onze inzigten, en groote ondersteuning van Atjeh, die eerst na veel moeite overwonnen
is, waarin wij welligt niet zoo volledig geslaagd zouden zijn indien wij niet in
eene zeer welwillende verhouding hadden gestaan tegenover de andere Mogendheden, en
bij dezen steun hadden gevonden.
Toch is het zeer moeijelijk geweest.
Het kan den geachten afgevaardigde uit Arnhem, die lang te Constantinopel woonde , niet
onbekend zijn, dat reeds tijdens zijn verblijf aldaar, door de partij van het jonge Turkije
pogingen werden aangewend om den invloed des Sultans uit te breiden over alle belijders
van den Koran.
Die partij had hare vertegenwoordigers zelfs in den raad van Ministers te Constantinopel.
Bij die partij heeft ook de Atjehsche afgevaardigde steun gezocht, en zeer dikwijls heeft
hij op 't punt gestaan daardoor zijn doel te bereiken. Hetgeen daar door ons verkregen
is, mag wel beschouwd worden als een blijk niet alleen dat het belang van het land daar
goed behartigd werd, maar ook van de wezenlijk vriendschappelijke gezindheid die wij allerwege
mogen ondervinden.
Onderstel eens dat een der verschillende phases welke de zaak doorloopen heeft, eens had
geleid tot datgene wat de Atjehsche afgevaardigde beoogde; onderstel dat de magtsvertooning
welke hij van Turkije of Egypte verlangde, had plaats gehad; onderstel dat de Porte dat
protectoraat eens aanvaard had, hetgeen haar, blijkens de overgelegde nota was aangeboden,
en Turkije een gouverneur had gezonden om het beheer over Atjeh te voeren; onderstel
dat de Porte slechts een gezant naar Atjeh had gezonden om de zending van Atjeh te
reciproceren; onderstel, aan den Sultan van Atjeh ware het grootkruis der Osmanié of een
12

46
eeresabel gezonden — ik geloof dat eene dier zaken, welke allen ter sprake gebragt werden,
zou geweest zijn eene gebeurtenis van bet allerhoogste gewigt, welker gevolgen wij voor
onze bezittingen in den Indischen Archipel niet zouden hebben kunnen overzien.
Daarom kan ik mij volstrekt niet vereenigen met het denkbeeld van den geachten afgevaardigde
uit Gouda, als zouden wij eenigzins de hand hebben moeten leenen aan het
aanbod van Turkije om in deze als middelaar op te treden. Wij moesten integendeel met
alle zorg waken, dat de Muzelmannen in den Indischen Archipel niet konden denken, dat
daar reeours tegen ons kon gevonden worden. Dat moest onze politiek zijn. Evenmin konden
wij eenige andere bemiddeling aannemen.
Ik zeg dit alles om te bewijzen, dat wij niet zonder goede redenen handelden, toen wij
de beslissing namen, die tot den oorlog geleid heeft; dat de ondervinding geleerd heeft,
dat wij zeer te regt gemeend hadden, dat men onmiddellijk en met kracht moest optreden;
dat dit het eenige middel was om nog grootere moeijelijkheden en gevaren te vermijden.
De oorlog niet geregtvaardigd! Maar hoe kan men dat beweren , na al de pogingen die
wij gedaan hebben om ©ns in vriendschappelijke aanraking met Atjeh te stellen, pogingen
die steeds op eene bijna smadelijke wijze door Atjeh werden afgewezen, en nadat wij, toen
wij eindelijk dachten , zoo als in het antwoord op de Turksche nota gezegd wordt, dat Atjeh
tot betere inzigten kwam, — moesten bemerken dat Atjeh niets anders beoogde dan tijd te
winnen en ons om den tuin te leiden. Toen is ons het doel duidelijk geworden, wat
welligt vroeger reeds ons duidelijk had moeten zijn — ik wil het toegeven — waarmede
het uitstel door Atjeh gevraagd was, om eerst een antwoord uit Turkije te verkrijgen.
Toen kon men begrijpen in welken zin de pogingen waren die men in Turkije aanwendde
en waarop men antwoord wilde wachten. Dat men deze handelwijze niet als
trouweloos, niet als zelfs verraderlijk zou willen beschouwen, begrijp ik niet; en dat wij
ons zulk eene trouwelooze handelwijze hadden moeten laten welgevallen, begrijp ik nog
veel minder. Ik geloof dat onze geheele positie, ons aanzien in den Archipel er mede gemoeid
was, te bewijzen dat wij ons niet ongewroken lieten om den tuin leiden, dat wij
onze eer en waardigheid wisten te handhaven, en dat, wanneer wij spreken, wij willen
dat men ons hoore en onze woorden eerbiedige. Ons belang was er dus zeer zeker in
hooge mate bij betrokken.
Ik zeide: ons zelfbehoud. Waar zou het heen, indien eens die pogingen, waar ik over
gesproken heb, gelukt waren? Gesteld zij hadden in het einde tot uitkomst geleid voor
Atjeh, aan den kant van Amerika of aan den kant van Turkije: was in die beide gevallen
ons bestaan op Sumatra niet bedreigd? Het komt mij onbetwistbaar voor.
Eindelijk hadden wij regt te vragen, dat de contractuele bepalingen, die tusschen Atjeh
en ons bestonden, wierden nagekomen; en na durf ik zeggen, dat bijna geene enkeleder
bepalingen van het tractaat van 1857 door Atjeh werd gerespecteerd. De geachte afgevaardigde
uit Gouda heeft slechts één geval van dien aard gevonden, maar hij is dienaangaande
volkomen in strijd met het gevoelen van de Engelsche Regering, evenzeer als met
onze eigene meening.
Ziehier wat de Engelsche Regering daarover zegt: »Our friend knows that our traders
have been often interfered with, and their ships and property plundered by people in
the neighbourhood of Atcheen, who call themselves our friend's subjects and that, when
we have appeared to our friend for redress he has replied that he i* unable to give it" enz.
. Daar wordt dus gezegd, dat de Engelsche schepen diMoijls beroofd werden, en nu waren
wij door de tractaten verpligt daartegen te waken en dat niet te tolereren. Dat was de
bijna onmogelijke verpligting ons in 1824 opgelegd, terwijl ons de middelen ontnomen
waren om die verpligting te kunnen gestand doen.
Er- is gezegd, dat gebleken zou zijn, dat wij (ik zal het woord maar noemen, hoewel
het hard is) onwaarheid zouden gesproken hebben, toen wij beweerden, dat uitbreiding
van gezag op Sumatra noch wensch noch doel was.
Ik herhaal wat destijds en ook door mij in de zitting van 30 April gezegd is, dat namelijk
alle middelen uitgeput waren om tot eene vredelievende oplossing te geraken. Het
is niemands wensch of doel geweest, ons gezag op Sumatra uit te breiden; wij wilden ons
alleen doen respecteren. Maar men kan zijne handelingen niet altijd binnen de voorgeno-

47
men grenzen beperken, en als er dan daden voorkomen, als waarover wij ons tegenover
Atjeh te beklagen hebben, dan is men, hoe vredelievend ook, verpligt een energiek besluit
te nemen. Wil men dit niet, dan is het beter van zijne koloniale bezittingen af te
zien. Maar zoo lang men die wil handhaven, kan en mag men zich sommige zaken niet
laten welgevallen.
Ik geloof niet dat ik verder behoef uit te weiden over de bewering van den geachten
spreker, als zouden wij niets van de vreemden hebben te vreezen gehad. Alleen dit nog.
Na hetgeen ik omtrent Turkije gezegd heb, zou de Kamer zich kunnen verwonderen dat
zich onder de overgelegde geen ander stuk bevindt dan hetgeen de slotsom geweest is van
eene zesmaandsche onderhandeling. De geachte spreker uit Arnhem heeft de overgelegde
stukken reeds onvolledig genoemd, maar zij moesten in dat opzigt wel onvolledig zijn.
Vooreerst kwam het er voor de Kamer op aan het resultaat der onderhandelingen te weten,
en daar dit ailerbevredigendst was , bestond geen behoefte aan verdere stukken. Daarbij zijn
die stukken zoo doorweven met bijzonderheden omtrent bemoeijingen van andere ambassadeurs
en vertrouwelijke mededeelingen aan onzen gezant, dat ze niet vatbaar zijn voor overlegging.
Er wordt gezegd dat wij aan Atjeh geen aannemelijke voorstellen zouden hebben gedaan.
Dit is waarlijk niet te verwonderen ; wij hebben geen middelen gehad om met Atjeh in aanraking
te komen ; wij dachten de gelegenheid tot het doen van voorstellen te Riouw te zullen
vinden. Toen onze gezanten vroeger bij den Sultan gekomen waren om te onderhandelen,
werden zij met een kluitje in het riet gestuurd; zij werden naar Batavia en naar Riouw
verwezen, en toen de Atjehsche afgevaardigden te Riouw verschenen, kregen wij weer '
geen antwoord en werd ons gezegd: wij zullen over zes maanden antwoorden, want wij
moeten berigt uit Turkije afwachten. Maar na zes maanden zullen wij zien of wij u een
antwoord kunnen geven.
De geachte afgevaardigde uit Arnhem — en dit hoorde ik tot mijne verwondering —
zou het nog beter gevonden hebben zoo wij met Amerika een tractaat in den aangeduiden
zin hadden gesloten , in plaats van den oorlog te verklaren. Ik verneem nu van ter zijde
dat de geachte afgevaardigde slechts hypothetisch heeft gesproken. Dan zal ik er niet over
twisten, maar anders zou ik opmerken dat wij elkander niet verstaan, want ik meen dat
het grondbeginsel van onze koloniale politiek steeds geweest is om vreemden invloed uit
te sluiten waar wij ons gezag hebben gevestigd. Mogt de Kamer van een ander gevoelen
zijn, dan zouden de Ministers geen dag langer aan het bewind mogen blijven, want zij
zouden volkomen in strijd zijn met de inzigten der Kamer.
Eene andere zaak heb ik met niet minder bevreemding gehoord. De geachte afgevaardigde
meent dat wij door de genomen beslissing de Nederlandsche vlag aan hoon hebben blootgesteld.
Ik dacht dat al wat wij gedaan hadden juist ten doel had om de Nederlandsche vlag niet
verder aan hoon bloot te stellen. De maatregelen moesten ook met spoed genomen worden
om in geen conflict te komen, want in geval van eene Amerikaansche interventie zouden
wij voorzeker ons tweemalen hebben moeten bedenken. Juist die eventualiteit moest vermeden
worden.
De geachte afgevaardigde is teruggekomen op het punt der voorbereiding. Ik verwachtte
dit niet na hetgeen daarover herhaaldelijk is gezegd. Voorbereiding in den bedoelden zin
zou in mijn oog de grootste politieke misslag geweest zijn , die men kon begaan, de negatie
van onze geheele koloniale politiek. Wij zouden daardoor den schijn aangenomen hebben
als of wij onze beslissing min of meer afhankelijk zouden gesteld hebben van goed- of
afkeuring. Wij zouden juist aanleiding gegeven hebben tot eene inmenging die wij moesten
vermijden. Het komt mij voor dat het ontijdig inhalen van vreemden in deze zaak in hooge
mate gevaarlijk zou geweest zija. Dit neemt niet weg dat de noodige maatregelen waren
genomen, want al onze gezanten waren aangeschreveu een waakzaam oog te houden. Wij
wisten toch dat vroeger pogingen waren gedaan om hulp te verkrijgen, en daarom meenden
wij dat die pogingen konden herhaald worden. Onze gezanten werden aangeschreven
om zoo zij daarvan iets bespeurden , terstond de noodige stappen te doen en mededeeling
aan de Regering te geven.
Door verder te gaan of anders te handelen hadden wij gevaar geloopen eene Atjehsche
quaestie te doen ontstaan, welke niet bestond; men verwijte dus der Regering niet dat
zij geen voorbereiding deed plaats hebben.

48
De geachte afgevaardigde wenscht te weten welke in deze de houding van Engeland was.
Zij was zoo vriendschappelijk mogelijk; de Engelsche Regering en bewindslieden hebben
ons meer regt doen wedervaren dan wij van sommigen in deze Kamer ontmoeten ; zij hebben
schriftelijk en openlijk betuigd, dat Atjeh zeer ten onregte ons vijandige inzigten toeschreef
en dat wij geene andere dan eene vredelievende politiek wenschen te volgen. Dit werd
gezegd door de Engelsche agenten die , in loco zijnde , met onze politiek zeer goed bekend
moesten zijn en die het door gedurige aanraking met den Gouverneur-Generaal volkomen
konden weten.
De geachte afgevaardigde noemde het diplomatiek beleid niet gelukkig ; ik weet toch
inderdaad niet wat meer zou kunnen verlangd worden; wij hebben alle moeijelijkheden
die van de zijde van vreemde Kabinetten dreigden, weten af te wenden; wij zijn met deze
in cle beste verstandhouding gebleven , zoodat, moest ik morgen mijne plaats aan een opvolger
inruimen , ik hem de zaken zóu kunnen overgeven met de verklaring, dat met geen
enkele Mogendheid eenige moeijelijkheid bestaat. Als men zes maanden van vrij delicate onderhandelingen
heeft doorgeworsteld , zes maanden van blokkade , die zoo vaak tot moeijelijkheden
leidt, dan mag dat wel worden gewaardeerd. Ik zeg dit niet uit zelfverheffing, maar de waarheid
mag toch wel gezegd worden.
Omtrent de stappen van Frankrijk gaf ik reeds inlichtingen , en vertrouw dat het gezegde
den geachten afgevaardigde uit Gouda de overtuiging zal hebben gegeven , dat op Singapore
geen farce werd gespeeld, maar serieus gehandeld. Tevens acht ik het voldoende ter
regtvaardiging van onzen consul-generaal, die in deze volgens pligt gehandeld en ons groote
diensten bewezen heeft. Hij heeft gebruik moeten maken van de personen en middelen , die hij
beschikbaar had. Het is zoo gemakkelijk niet instrumenten te vinden die geschikt zijn voor
zekere diensten, en wanneer men zoodanig instrument heeft, moet men het wel gebruiken ,
behoudens maatregelen van voorzorg.
Na het gesprokene zal ik niets meer zeggen over de aanbeveling van den geachten spreker
om het geestelijk opperhoofd als middelaar te erkennen. Ik geloof dat zulks de gevaarlijkste
inmenging zou geweest zijn. Dat wij overigens gehandeld zouden hebben in strijd met de
usantien van beschaafde natiën , kan ik in geenen deele aannemen. Wij hebben alle middelen
uitgeput om tot een vergelijk te komen met Atjeh , maar kwamen tot de overtuiging dat
ons niets anders overbleef dan het bezigen van geweld. In plaats van den aangeboden olijftak
verkozen zij het zwaard. Dat is de schuld van Atjeh , en niet de onze.
De zitting wordt verdaagd tot morgen ten II ure. Ten 3 ure zal alsdan eene openbare
zitting worden gehouden tot het trekken der afdeelingen.

49
ZITTING MET GESLOTEN DEUREN.
Zaturdag 18 April 18 ?4.
Voorzitter: de heer Dnllert.
Tegenwoordig, met den Voorzitter, 70 leden, te weten de heeren:-
Stieltjes, Moens, Sandberg, Mackay, Brouwer, Bredius, van Lynden van Sandenburg,
de Jong, Idzerda, de Roo van Alderwerelt, Cremers, lnsinger, Rombach, Hingst, Kerens
de Wijlre, van den Berch van Heemstede, van Akerlaken, van Houten, Teding van
Berkhout, van Loon , van der Does de Willebois , Gevers Deynoot, Lentmg, Dam , OlclenhmsGratama,
Kuyper, Schimmelpenninck van der Oije. van Harinxma thoe Slooten
Smitz, Arnoldts, Jonckbloet, Mirandolle, Kien, Heydenrijck , van Reenen , van Zuijlen
van Nyevelt, Bergsma , Tak , Lambrechts , Blom, Schimmelpenninck , C. van Nispen tot
Sevenaer, Lvyben, Storm vrn 'sGravesande, Fabius, de Bieberstein, Begram, Nierstrasz
van Foreest, Saaymans Vader, Godefroi, 'sJacob, Viruly Verbrugge, Mees, HafFmans'
Wmtgens, de Ruiter Zylker , Rutgers van Rozenburg, de Lange, van Wassenaer van
Catwijck, Wybenga, Kappeyne van de Coppello, Smidt, van Kerkwijk, van Eek, de
Bruyn Kops, Blussé, van Nispen van Sevenaer en van Kuyk.
GEOPEND TEN 11 URE.
Aan de orde is de voortzetting van de beraadslaging over de INTERPELLATIE VAN DEN
HEER MESSCHERT VAN VOLLENHOVEN EN DE VAN REGERINGSWEGE OVERGELEGDE STUKKEN.
De heer Schimmelpenninck van der Oye: Ik zou het niet gewaagd hebben
als jong lid van deze Vergadering het woord te voeren, indien ik niet zulk een goed voorbeeld
voor mij had in ons jeugdig medelid, den geachten afgevaardigde uit Gouda. Drie verrassingen
heeft hij ons bereid. Ik druk op het woord ons, omdat geen onzer voorbereid
was op hetgeen hij gisteren in het midden bragt, terwijl ik gisteren toevallig van een der
leden aan de overzijde, het voornemen van het lid uit Gouda vernam.
De eerste verrassing was de nieuwe basis waarop hij deze discussie geplaatst heeft, de
tweede was de toelichting van den spreker, de derde was zijne motie. Ik herinner mij'dat
mijn leermeester, de heer Groen van Prinsterer, mij eens zeide: in zijne eerste rede zegt de
spreker niet alles wat hij weet, toont hij niet zijne sterkste positie, dat doet hij eerst in
zijne dupliek. Om nu de dupliek van den heer Kuyper uit te lokken, wensch ik hem een
paar bescheiden vragen te stellen. Ligt het zwaartepunt van den gedachtenloop des heeren
Kuyper in zijne toelichting dan wel in zijne motie? Ik mag waarschijnlijk het eerste aannemen
, daar hij ons met de zwartste kleuren afgeschilderd heeft de rampen, die over het
vaderland zouden komen wanneer de oppositie thans optrad in de plaats van kabinet.
Hij zal mij misschien tegemoet voeren: ik herzeg nogmaals: regt is regt, en ben slechts
gedachtig aan het »fais ce que dois, advienne que pourra ".
Maar dan veroorloof ik mij eene tweede vraag, of zijne motie van zulk eene buitengewone
politieke beteekenis is, — en dat nog wel slaande op het verleden en niet op de toekomst, —
dat zijne motie noodzakelijk is om die ramp, zoo als spreker roerend schetste, over het
vaderland te brengen.
Ik weet volstrekt de bedoeling niet van den heer Kuyper, ook niet of hij zijne motie zal intrekken,
maar ik geloof dat, wanneer men de motie met de toelichting te zamen wil vatten, de geachte
spreker bij zijne motie moet voegen: » behoudens dat het Kabinet nog drie jaren aanblijft."
De heer «erlcke van Herwijnen, Minister van Buitenlandsche Zaken.- Mijnheer de
Voorzitter! Bij de kennisneming van de stenographische aanteekeningen van het gisteren
door mij gesprokene, is mij gebleken dat er onderscheidene punten zijn, die niet door mij
ter sprake werden gebragt of niet volledig genoeg werden behandeld, en die toch welligt
eemg belang konden opleveren. Door den Minister van Koloniën zal evenwel kunnen aangevuld
worden hetgeen door mij niet gezegd werd, maar er is één punt door verscheidene
leden ter sprake gebragt, waaromtrent ik mij verpligt reken aan de Kamer eenige inlichtingen
te geven, namelijk de geheimhouding der stukken, die thans aan de Kamer zijn
medegedeeld , nadat herhaaldelijk verklaard was dat die mededeeling niet wenschelijk was!
13

50
Zoo dikwijls de mededeeling van die sti deken in overweging genomen werd, heb ik mij
daartegen altijd moeten verzetten , omdat het onmogelijk was eenige stukken over te leggen
, zonder daarbij tevens te treden op het terrein der zeer teedere aanrakingspunten der
zaak met de buitenlandsche politiek, hetgeen mij hoogst bedenkelijk voorkwam.
Ik geloof ook niet dat het gewoonte is diplomatieke stukken over te leggen , zoolang de
onderhandelingen waartoe zij betrekking hebben hangende zijn. Voor iedere Mogendheid
zou dit gevaarlijk kunnen zijn , maar voor kleine Mogendheden is het dubbel onwenschelijk.
Nu zal gebleken zijn dat de eigenlijk gezegde onderhandelingen met vreemde Mogendheden
niet vroeger waren afgeloopen dan in December van verleden jaar. Sedert dien tijd
werd de mededeeling der stukken niet meer gevraagd, maar toen zich eene aanleiding
aanbood om die stukken te kunnen overleggen , heb ik gemeend van verderen weerstand
te moeten afzien en mijne toestemming te moeten geven tot de vroeger herhaaldelijk door
de Kamer verlangde mededeeling. Ik wil dus wel bekennen, dat het mij eenigermate bevreemd
heeft dat er thans van verschillende zijden eenige verwondering betoond werd over
de gedane mededeelingen. Had ik dit kunnen voorzien , dan zou ik welligt nog in mijne
vroegere oppositie volhard hebben.
De heer Fransen van de Pntte, Minister van Koloniën : Alvorens mijne rede te beginnen,
wensoh ik aan de Kamer mededeeling te doen van een telegram, gisteren avond van den
generaal van Swieten ontvangen, en dat de aandacht der Kamer wel verdient. Het is gedateerd
: Atjeh , 14 April, en is den 17den te Penang aangeboden , en luidt:
t> Van de staten aan de oostkust was nog geen enkel berigt ontvangen. Aan de noordkust
had, behalve Gighen ook Endjoeng de Nederlandsche souvereiniteit erkend.
» Den llden dezer heeft de vijand een sedert lang aangekondigden aanval op onze legerplaats
gedaan, waarvan hij zich veel succès en onze verdrijving had beloofd. Wanneer
dit de maat moet zijn van 's vijands agressive kracht voor de toekomst, dan is zij zeer gering.
Ofschoon door de vijandige hoofden alle krachten zijn ingespannen , was de opkomst niet
sterker dan ongeveer twee honderd man. De aanval werd gemakkelijk afgeslagen, met een
verlies bij den vijand van 25 dooden, terwijl aan onze zijde slechts 3 ligt gekwest werden.
» De onderwerping bleef nog ontbreken, al schijnt de massa van het volk het vechten moede.
»Het logies voor de achterblijvende magt is bijkans voltooid. De hoofdmagt zal einde
van April of begin van Mei op Java zijn."
Mijnheer de Voorzitter ! Eene enkele opmerking naar aanleiding van hetgeen de Minister
van Buitenlandsche Zaken zoo even in het midden heeft gebragt. Niet zonder aanleidingis
door mij en den Minister van Buitenlandsche Zaken thans tot overlegging van stukken
overgegaan. Bij de behandeling] van de begrooting is op den 18den Januarij in den anderen
tak der Vertegenwoordiging door de heeren Rahusen en van Goltstein aangedrongen op
overlegging der stukken in comité-generaal. Er was bij den jloop dien cle krijgsverrigtingen
namen geen reden om nu niet de eerste gelegenheid aan te grijpen om aan het verzoek
te voldoen. Eenigen tijd te voren zou daartegen nog bedenking hebben bestaan. Want al
waren de bezwaren die de Minister van Buitenlandsche Zaken had op. 1 December , opgeheven
geweest, dan zou ik toch nog geen stukken hebben overgelegd in de phase waarin toen cle
oorlog verkeerde. De troepen waren op dat oogenblik eerst geland en ik achtte het daarom
wenschelijk de zaak zoo weinig mogelijk in openbare discussie te brengen.
In de phase waarin de militaire occupatie nu echter verkeert, al is de oorlogstoestand
ook al niet geheel opgeheven, vond ik het geraden om in overleg met den Minister van
van Buitenlandsche Zaken de stukken over te leggen en dat te doen bij de eerste gelegenheid.
Indien, Mijnheer de Voorzitter! de Regering geheel uit eigen beweging en zonder eene
gelegenheid af te wachten de stukken had aangeboden, dan zou zij daardoor welligt aanleiding
gegeven hebben tot de beschuldiging die haar nu wordt aangewreven, dat zij het
debat op een ander terrein overbrengt.
Ik zal mij zooveel mogelijk bepalen tot hetgeen in geheime zitting behoort te worden
besproken en laten liggen wat ik in de openbare vergadering zal behandelen.
De heer van Zuylen zou niet, zeide hij, in het debat zijn teruggekeerd eergisteren,
wanneer de Minister van Koloniën hem daartoe niet had opgeroepen.
Eene kleine vergissing, Mijnheer de Voorzitter. De heer van Zuylen is het eerst opge-

51
staan, maar heeft zijne redevoering- uitgesteld, omdat de Minister van Buitenlandsche Zaken
nog niet tegenwoordig was. Ik kon hem dus geen aanleiding gegeven hebben om in het
debat te treden. Maar dat daargelaten.
De geachte afgevaardigde uit Arnhem — en dat kon in comité-generaal gerust geschieden
— heeft op nieuw, als ik mij zoo mag uitdrukken, voor Atjeh gepleit. Ik zeg dat
niet in een slechten zin, maar hij heeft de zaak van een Atjehsch standpunt beschouwd.
De graaf van Zuylen heeft als een hoofdargument gebruikt, dat er nooit grooter inbreuk
is gemaakt op een tractaat dan door ons, toen wij de landen , die tot Atjeh behoorden ,
krachtens het Siaktractaat, onder onze souvereiniteit bragten.
Is dat juist ?
Ik herinner alleen aan het debat, hier gehouden in 1871. Toen stond de heer Nierstrasz
zeer sterk tegenover dat beweren, want hij heeft betoogd uit het werk van Anderson, het
geschiedkundig verhaal van Netscher en de Nota van den Minister van der Maesen van
1864, het onbetwistbaar regt van Nederland om zich op de Oostkust van Sumatra tot
Temiang te vestigen.
Anderson heeft, na het onderzoek in 1823, op last der Britsch-Indische Regering ingesteld
, geconstateerd dat het gebied van Siak de geheele Oostkust tot en met Temiang omvatte.
Derhalve waren het de Atjehers, die telkens in onze bezittingen binnendrongen en
daaruit onder anderen in 1864 gerefouleerd moesten worden.
De heer van Zuylen heeft zich beroepen op de Engelsche nota's. Wat was haar geest
en strekking ? Vrees voor uitbreiding van ons gezag op Sumatra's Oostkust, niet pour
les beaux yeux van Atjeh, maar in de onderstelling dat wij cultuur-monopoliën en differentiële
regten zouden invoeren. Die nota's waren het gevolg van de klagten der kooplieden
uit de Strait-Settlements.
Op mijn geheugen afgaande, zou ik gezegd hebben dat de Engelsche Regering zich
over de aanranding der integriteit van Atjeh nooit had uitgelaten ; ik wist zeker dat daarvan
in de Nota van den graaf van Zuylen geen sprake was; maar toen ik gisteren-avond
de stukken inzag, bemerkte ik dat het toch, en met mij , was gebeurd. Daarom is het
van belang, dat ik de stukken even heb kunnen nazien.
Dat de Engelsche Regering zich in den door den heer van Zuylen bedoelden geest heeft
uitgelaten , blijkt uit eene aanteekening , die bij eene vroegere gelegenheid aan de Kamer is
overgelegd, betreffende een gesprek van den Engelschen secretaris Ward, chargé d'afaires
alhier, met den Minister van Koloniën. Er was op dat oogenblik geen Minister van Buitenlandsche
Zaken, alleen een tijdelijke, de heer van Kattendyke, en die wenschte over de zaak
niet te spreken en haar liever aan mij over te laten.
Volgens de aanteekening, welke destijds aan de goedkeuring van den Engelschen secretaris
onderworpen en later door den Minister van Buitenlandsche Zaken naar Londen gezonden is,
schijnt de heer Ward eene dergelijke opmerking gemaakt te hebben. Het blijkt niet uit zijn'
betoog, maar uit mijn antwoord, dat nog al curieus is met het oog op deze discussie, want
het is er als voor uitgeknipt.
Ik zal er het volgende uit voorlezen:
»Wij willen (op Sumatra's Oostkust) orde en veiligheid bevorderen, trachten onderlinge
verschillen en oorlogen van de Kustlanden op minnelijke wijs te beëindigen en den nadeeligen •
invloed van Atjeh, zuidelijk van Kaap Temiang, tegen te gaan, zonder iets te kort te doen
aan de regten van Atjeh, dat wij niet ten geschenke zouden willen ontvangen."
Ik zal straks in de gelegenheid zijn aan te toonen, dat diezelfde gedachte bij mij heerschte
toen ik hier de eerste maal in de Kamer zeide: het is wensch noch doel, ons gezag in het
noorden van Sumatra uit te breiden.
Als een tweede bewijs dat wij de regten van Atjeh gekrenkt hebben, haalt de heer van Zuylen
aan, dat wij Edi gedeblokkeerd hebben, dat wij ons bemoeid hebben met de twisten tusschen
de Staten onderling. Maar na de tractaten van 1824 en 1871 moesten wij wel wat doen,
en wat wij te doen hadden is door den heer van Zuylen bij eene vorige gelegenheid gezegd':
het was niet de uitoefening van suzereiniteit of souvereiniteit, maar eene soort van politietoezigt
in de wateren van Atjeh, dat ons was opgedragen.
Wanneer de geachte spreker uit Arnhem zegt: het bewijs is geleverd, dat wij telkens

52
agressief tegen Atjeh gehandeld hebben, — dan kan ik dit niet anders beschouwen dan als
een verkeerd begrip van en een reageren tegen het Siak-tractaat, dat hier in de Kamer en
bij het tractaat van 1871 van alle zijden is goedgekeurd.
Ik moet haast denken, dat ik op een ander punt den geachten spreker uit Arnhem niet
goed verstaan heb; ik heb van hem de woorden opgeteekend: de Staatjes, die eerst deel
hebben genomen aan den oorlog, hebben zich thans aan ons onderworpen, en dat in verband
met het Siak-tractaat. Ik begrijp daar niets van, want de Staatjes, die zich thans aan ons
onderworpen hebben na eerst oorlog tegen ons te hebben gevoerd, behooren tot het Rijk van
Atjeh, en dat heeft met het Siak-tractaat hoegenaamd niets te maken.
De grieven,' die in de Nota voorkomen, zegt de geachte spreker uit-Arnhem, zijn nooit
aangevoerd vo'o'r 1857. Wat \vas het doel van die nota? Men heeft beweerd, dat het doel
was eene acte van beschuldiging tegen Atjeh in te brengen; volstrekt niet, maar bij de
totale onwetendheid, die in de Kamer en daarbuiten bestond over onze betrekkingen tot
Atjeh , heb ik de zaak van vroeg af laten ophalen , ten einde die betrekkingen voor een ieder
duidelijk te maken. Ligt in de Nota eene accusatie tegen Atjeh, men kan er even goed in
zoeken eene accusatie tegen ons zelf, want ik ben overtuigd, en deel in dat opzigt volkomen
het gevoelen van den geachten spreker uit Delft, dat, zoo wij het tractaat van 1824
beter hadden uitgevoerd, zoo de orders uit den Haag beter waren opgevolgd, als men onze
marine beter had laten werken en de Atjehers, waar zij zich te buiten gingen, had gerefouleerd,
dat het dan, zeg ik, nooit tot dezen oorlog zou zijn gekomen. Ik heb het dikwijls
gezegd, aan aanschrijvingen heeft het niet gefaald, maar zij zijn niet opgevolgd.
Welke waren de grieven tegen Atjeh vóór hetgeen te Singapore geschiedde ? De grieven
waren dat de kusten en zeeën door de onderlinge oorlogen werden onveilig gemaakt, dat
de eene radja de havens van zijn buurman blokkeerde en vaartuigen onder Europesche vlag
aanhield, dat de schepen als zij strandden werden beroofd. Waren dat grieven die eene
oorlogsverklaring wettigden ? Volstrekt niet. Dit alles had door eene betere handhaving van
de politie in de wateren van Atjeh kunnen voorkomen worden, maar dat is niet geschied.
Reeds van af het jaar 1863 — men kan het archief van mijn Departement nazien — heb
ik herhaaldelijk en uit volle overtuiging den Gouverneur-Generaal geschreven , dat men niet
verder moest gaan dan de Atjehers, waar zij zich aan de oost- of aan de westzijde binnen
ons gebied vertoonden, te refouleren. Men bedenke ook dat het van 1863 tot 1866, zoolang
Palmerston en Russell aan het hoofd van zaken in Engeland stonden, ook uit een politiek
oogpunt geen zaak was, verder te gaan.
Lang vóór dat er sprake was van het verraad en de trouweloosheid van Atjeh, bestonden
zegt men , plannen om daar onze souvereiniteit te vestigen. Bij wie ? Welke souvereiniteit ?
En in welke mate?
Het is bij de behandeling van het tractaat van 1871 hier gezegd, dat uitbreiding van ons
gezag over Atjeh er het gevolg van zou zijn. Misschien, Mijnheer de Voorzitter, was ik te
veel doordrongen van hetgeen ik zelf gedaan heb en van den weerzin die tegen eene agressive
politiek bij mij bestond, dat ik — ik erken het — dit niet in het tractaat gezien heb. Wel
heb ik toegejuicht dat de reserves waren weggenomen , dat wij voortaan , als een of andere
staat van Atjeh zich te buiten ging, niet bang zouden behoeven te zijn om dien staat,
gelijk vroeger Amerika en Engeland gedaan hebben, te bombarderen, maar de zucht tot
vestiging van souvereiniteit heb ik er niet in gezien. Maar de onmogelijke positie, die wij
gekregen hadden , de verpligting tot handhaving van onze regten , zij hebben ons, gelijk
ik straks zal aantoonen , er toe geleid om te vorderen dat ons oppergezag zou worden erkend.
Onze eigene handelingen gaven, zegt de heer van Zuylen, reden om vreemden invloed
in te roepen. Wanneer hebben onze handelingen daartoe aanleiding gegeven ? Men zie de
Nota. Atjeh is niet begonnen in December 1872, maar heeft sedert jaar en dag getracht den
steun van vreemden invloed in te roepen. En waarom, hoor ik mij reeds toevoegen, dan
toen zoo gerust gebleven en later niet ? Mijnheer de Voorzitter , de Regering is er ook later
gerust onder geweest. Den 24sten December 1872 — weinig tijds dus vóór de gebeurtenissen
van Februarij 1873 — telegrapheerde de Gouverneur-Generaal:
» Sultan Atjeh heeft een maand geleden brief aan Sultan Turkije gezonden, welligt kan
U. E. inhoud vernemen en op antwoord invloed uitoefenen." Dit maakte ons niet ongerust;

53
ik zal zoo aanstonds zeggen waarom. Een telegram van 26 Januarij 1873 berigtte: » Atjeh
zendt gezant naar Frankrijk, waarschijnlijk door den rijksbestierder buiten den Sultan om."
Wij hebben de legatien te Parijs en in Turkije gewaarschuwd en hun gezegd: » Ziet dat
gij er achter komt, weest op uwe hoede." Maar hij die zich bezig houdt met de koloniale
politiek, weet dat men het gevaar niet te duchten heeft van de home-governments, maar
van vreemde agenten. Men denke aan Eaffles, Brooke en anderen, die naderhand door hunne
gouvernementen zijn gesteund. Toen dus uit Indie het berigt kwam, dat de Atjehers zich
tot de agenten van vreemde Mogendheden gewend hadden en dat deze aan hunne voorstellen
het oor leenden, werd de zaak bedenkelijker. Maar daarom zou er nog geen reden geweest
zijn om aan Atjeh opheldering en voldoening te vragen, indien niet het Atjehesch gezantschap
met ons in onderhandeling getreden was.
Heeft men vóór het gebeurde te Singapore aan Atjeh eenige redelijke voorwaarden gesteld?
De nota en de verschillende redevoeringen van den Minister geven het antwoord. Men kon
niet in onderhandeling treden omdat men door het gebeurde te Singapore overvallen werd.
Ook ik achtte, na kennisneming van vroegere stukken, het in onderhandeling treden niet
onmogelijk. Wat is toch gebeurd? Het is bekend, want het is gedrukt. In 1857 wilde de
Sultan van Atjeh het tractaat, waarover generaal van Swieten met den Sultan onderhandeld
had, eerst niet teekenen, omdat het niet was een of- en defensief tractaat. Bij de
ratificatie van het tractaat door den admiraal Fabius, is de Sultan daarop met kracht teruggekomen.
Behoef ik te zeggen welk het antwoord was van den generaal van Swieten en
den admiraal Fabius? Een of- en defensief tractaat met u, wat kunt gij leveren? Dit
antwoord is zeer duidelijk. Maar waren wij in 1857 niet gebonden geweest door de reserves
dan had men toen kunnen zeggen tot den Staat, die vroeg een of- en defensief tractaat'
tusschen dit en het protectoraat il ny a quun pas. Maar wij waren gebonden door de
reserves, en van daar dat de Gouverneur-Generaal den generaal van Swieten geen vrijheid
tot handelen kon geven. Het verlangen, in 1857 door den Sultan van Atjeh uitgesproken,
gaf mij evenwel reden om te meenen, dat men nog tot een tractaat zou kunnen komen. '
Waarom, vraagt de geachte spreker uit Arnhem, niet het voorbeeld van Zweden gevolgd
en met Atjeh een tractaat aangegaan waarbij het zich verbond geen tractaat met anderen
te sluiten ? De geachte spreker weet of kan weten, dat zoodanige tractaten niet meer gerespecteerd
worden. Het is o. a. niet geëerbiedigd door Amerika tegenover Engeland. Zou
Amerika het dan tegenover ons geëerbiedigd hebben?
Men is ook gekomen op hetgeen men heeft genoemd de naïviteit van den resident van
Riouw en den kommandant van de Marnix.
Ook ik had wel gewenscht dat de kommandant van de Marnix den sjabandar meer in
't oog had gehouden. Er zijn zamenkomsten geweest in het logement waar beiden logeerden,
en als men nu Oostersche onderhandelingen kent als ook de tafereelen die werden opgehangen
van den toestand in Atjeh, dan meen ik dat, wat later ook gebeurd zij, de
sjabander ook toen met twee, ja zelfs met drie' kaarten speelde. Waren wij niet tusschenbeide
gekomen, hij zou met den resident van Riouw zijn doorgegaan. De hoop der Atjehers
bestond alleen daarin, gelijk nu duidelijk is gebleken, dat Rachman bij tijds in Konstantinopel
steun zou vinden; dat Turkije de souvereiniteit over Atjeh zou erkennen vóór wij
er bij waren. Altijd en altijd tijd te winnen, dat was het doel. Men moet den resident
niet te hard vallen dat hij bedrogen is geworden.
Overigens, ik zeg het in comité-generaal, van de 10 malen dat er onlusten zijn in onze
Oost-Indische bezittingen zijn 8 malen de ambtenaren door onhandigheid de schuld. De
geheele historie van Benkoelen was de schuld der ambtenaren ; maar de familien der vermoorden
wonen hier te lande, men kan dus zulke zaken niet in het publiek zeggen.
Wie zou niet hebben gewenscht dat de resident van Riouw meer achterdochtig ware
geweest? Maar in ieder geval is de Minister, die eerst maanden later van de zaak kennis
krijgt, daarvoor aansprakelijk?
Misschien — zegt de geachte afgevaardigde uit Arnhem — ware het, goed beschouwd,
beter in Gods naam dan een tractaat van Amerika met Atjeh, dan de tegenwoordige toestand.
Ook ik zeg MISSCHIEN , maar zeker zag ik dan liever den graaf van Zuylen de verantwoordelijkheid
dragen. Ik zou wel eens willen hooren wat van deze en van gindsche
14

54
banken, wat in den lande ware gezegd bij het sluiten van zoodanig Amerikaansch of
Italiaansch tractaat. Neen, ik meen nog steeds dat men moet vasthouden aan de denkbeelden
van Elout, Falck, Fagel, van den Bosch en Baud, dat wij allen vreemden invloed
op Sumatra moeten weren , liever wat opgeven elders in den Archipel.
De constante politiek van Amerika, zegt de heer van Zuylen, is geen vestiging: ik zal
straks daarvan eenige staaltjes meedeelen.
Onze vlag zou in gevaar gebragt zijn van gehoond te worden. Heeft de Regering daartegen
niet gewaakt? Gesteld dat een Amerikaansch eskader ter reede van Atjeh ware gekomen
; welke waren dan cle pertinente bevelen der Regering?
Zoo mogelijk vreemde inmenging te voorkomen en daartegen te protesteren. Dan was de
vlag niet gehoond en dan was het de taak onzer diplomatie geworden.
Verscheidene geachte sprekers hebben op het telegram van 9 Maart gezinspeeld, volgens
hetwelk de minister te Washington had gezegd: » dat hem omtrent de handelingen van
den consul niets bekend was en dat hij inquiries zou nemen."
Men heeft hier toen niet verzuimd, onmiddellijk den Gouverneur-Generaal te telegrapheren.
Doch nu vestig ik de aandacht op de positie van de Regering. Al had zij op 9 Maart geweten
, dat er niet alleen inquiries zouden genomen worden , maar zelfs dat er last was
gegeven tot onthouding, dan was men immers toch doorgegaan.
Wat was de quaestie, geheel afgescheiden van buitenlandsche bemoeijingen ? Dat wij
opheldering moesten vragen omtrent de handelingen van Atjeh. Wanneer wij omtrent hetgeen,
na het gebeurde te Riouw, na de op onzen bodem genotene gastvrijheid, door de
Atjehsche gezanten te Singapore gedaan was, geene opheldering hadden gevraagd, dan
hadden wij wel weg kunnsn gaan uit Indie! Hst zou dan ook in den loop van zaken niets
veranderd hebben, wanneer de Indische Regering onmiddellijk vernomen had dat de Amerikaansche
regering den 14den Maart bevelen tot onthouding had afgezonden.
De expeditie was op 14 Maart gereed te vertrekken, de Gouvernements-commissaris was
Singapore reeds gepasseerd; het was hem bekend dat Atjeh zich op het sterkst wapende:
moest men toen teruggaan? Wie zou de verantwoordelijkheid daarvan op zich genomen
hebben en welke reden zou er voor geweest zijn? Het was immers juist, wat de Gouverneur-Generaal
in zijn eersten brief van 25 Februarij schreef: » Ook al hadden wij de zekerheid
dat van Amerika niets te vreezen was, de handelingen van Atjeh zouden ons toch dwiugen
om opheldering en voldoening te vragen".
De Kamer weet dat ik wilde dat men beginnen zou met het zenden van schepen en
het vragen van inlichtingen. Doch in Indie is men daar tegen opgekomen en in overeenstemming
met den Raad van Indie, de kommandanten van leger en vloot heeft de Gouverneur-Generaal
besloten direct tevens eene troepenmagt te zenden. Was dat goed gezien? Het is zoo
moeijelijk zich daaromtrent een oordeel te vormen. Als de eerste expeditie haar doel bereikt
had, en ik heb het eergisteren reeds gezegd hoe weinig het gescheeld heeft, dan zou niemand
eene aanmerking hebben gemaakt. Maar dit daargelaten. Stel dat de eerste expeditie niet
in Maart, maar eerst in November ware afgezonden, wat zou men dus gezegd hebben
indien zij gestuit ware op cle verdedigingswerken, in het afgeloopen jaar door de Atjehers,
goede aard werkers als zij zijn, opgeworpen? Immers dit, gij hebt ze een geheel jaar tijd
gegeven, terwijl anders de bataillons, die de generaal Kroesen voldoende rekende, in een
oogenblik de zaak hadden kunnen beëindigen.
Ik hoor daar zeggen, Mijnheer de Voorzitter, dat de generaal Kroesen zeide, dat men
de kracht van dan vijand niet kende en dus niet zeggen kan dat er eene voldoende krijgsmagt
aanwezig was. Ja, dat laat men nu sterk klinken, maar vraagt het aan den generaal
Weitzel, die expedities mede gemaakt heeft; wanneer kent men het vijandelijk land in Indie?
Als men op de kaart het terrein ziet waar den 25 en 26 December zoo gevochten is en
dat waar men op den 6den Januarij versterkingen gevonden heeft bij de missigit, die vroeger
niet bestonden en die men niet had kunnen zien hoewel men er een maand lang vlak bij
gelegen had, dan springt de moeijelijkheid van zulk een krijg in 't oog. De kolonel de Roy van
Zuiderwijn heeft eene versterking met de punt van de bajonet moeten nemen omdat hij ze van
geen kant kon omtrekken. Deze week heb ik een zeeofficier bij mij gehad, die den 6den Januarij
nog in de sloepen was, en die s'avonds voor die versterking komende tot den kapitein

55
van Daalen, den tijdelijken chef van den staf, zeide: Wij kunnen er nu nog niet in , nu zij
leeg is, zoo was zij, versperd, hoe zijt gij er ingekomen ? De kapitein van Daalen heeft
daarop geantwoord: Le Bron was vooruit, wij hebben hem troepen achterop gestuurd en
hem zoo er in geperst. Ik wil niet spreken over die enquête , maar ik durf de uitspraak
doen dat, als er bij de eerste expeditie de helft van het beleid was geweest, dat bij de tweede
expeditie is in acht genomen, wij welligt den lOden April in den kraton geweest waren.
Eindelijk heeft de geachte spreker uit Arnhem eene zeer gewigtige vraag aan de Regering
gesteld; wat is uwe politiek in de buitenbezittingen op Borneo, Celebes en elders?
Zoo weinig uitbreiding als mogelijk is. Ik ben in den laatsten tijd in de gelegenheid geweest
elke poging daartoe te weerstreven. Het is soms zeer moeijelijk, wij zien het weder
op de westkust van Borneo, waar men ons zonder reden heeft aangevallen; en wij moeten
ons daar toch verdedigen.
Ik wil der Kamer wel dit zeggen, omtrent een ander deel van den Archipel waarop
tegenwoordig het oog van Europa en dat van Australië bijzonder gevestigd is, dat is
Nieuw-Guinea. Er gaat bijna geen maand om of wij krijgen een berigt, dat van Australië
uit daar nederzettingen beproefd worden. Wanneer in dat gedeelte , waar onze vlag nog niet
waait, nederzettingen komen dan zal ik mij er niet tegen verzetten. Het gaat boven onze
krachten. Maar het gedeelte van Nieuw-Giunea , waar onze vlag waait zal, zoodra wij weder
vaartuigen beschikbaar hebben , van tijd tot tijd door onze oorlogsschepen bezocht worden.
De admiraal Fabius heeft herinnerd aan eene expeditie in het Siaksche in 1864, en heeft
toen ook gesproken over Atjeh.
De guachte spreker zal zich herinneren dat toen alleen sprake was om Atjehërs uit ons
gebied te refouleeren, maar dat het nimmer in de gedachte gelegen heeft om Atjeh aan
te vallen. Om aan te toonen dat niet gedaan is wat de geachte spreker had aangeraden
— ik zou er m comité-generaal niet over spreken , maar de noodzakelijkheid om dit nu
wel te doen zal de Kamer uit h et geen voorafging wel bevroeden — is de geachte spreker
teruggekomen op hetgeen hij had voorgesteld omtrent den aanbouw van twee stoombarkassen.
Ik heb de stukken hierover geraadpleegd, en gezien dat de heer Fabius had voorgesteld
twee stoombarkassen te Soerabaija te laten maken, die volgens de begrooting op twintioof
een en twintig duizend gulden het stuk zouden zijn gekomen. Die stukken zijn hierin
handen gekomen van den Minister Pels Rijcken en daarna bij den Minister van Koloniën
Het maken van die stoombarkassen is niet geweigerd, maar zij werden hier gemaakt voor
de helft van den prijs die zij in Indie zouden kosten. Behalve die van de schepen van het
auxihair eskader waren in Indie, toen de oorlog uitbrak, vijf stoombarkassen.
Waar het nu echter meer op aankomt is dat de Gouverneur-Generaal getelegrapheerd
heeft: De toestand der marine is treurig.
Mijnheer de President! Ik vond den toestand ook niet mooi, 'en ik heb - zoover ik dit
in publieke zitting kon zeggen — dit in de Kamer erkend.
Bij gelegenheid van de discussie over hoofdstuk IX, heb ik gezegd: Wie de schuldige
is, weet ik niet en ik heb het daarbij gelaten, maar nu de geachte afgevaardigde uit
Amsterdam zegt, dat dit enkel en alleen de schuld is van den laatsten Minister van Marine
nu antwoord ik : neen !
De primitief aanleidende oorzaak is geweest het niet genoegzaam zorgen voor de Indische
militaire marine, dat begonnen is onder den Minister Pels Rijcken, die, natuurlijk met eene
zeer goede bedoeling, heeft tegengegaan dat de schepen werden gebouwd die ik opstapel
had willen zetten. Er was hier een aantal kleine schepen van de vierde klasse die aan
Indie overgedaan konden worden, en door eenen brief van den Minister van Marine aan
zijn ambtgenoot voor Koloniën, waarin stond: »wees maar gerust; wij zullen voor de
Indische militaire marine zorgen — is men ingeslapen. Ook schreef de Minister van Marine
dat hij genoeg materieel had , maar dit materieel is erg tegengevallen. Dit was de eerste oorzaak
De tweede oorzaak is het verminderen van het auxiliair eskader door den Minister Brocx
De heer Brocx heeft er over geschreven aan den Minister van Koloniën, de Minister van
Kolomen aan den Gouverneur-Generaal en de Gouverneur-Generaal aan den Schout bij
Nacht Andreae, die zeide, dat het eskader met twee schepen kon verminderd worden

56
De Indische militaire marine, 't kan niet genoeg gezegd worden, komt voor verantwoording
van den Minister van Koloniën.
Wat is er nu gebeurd ? Toen het auxiliair eskader minder werd, is er gevraagd om vier
schepen 4de klasse, volgens plan van den heer Andreae.
Ik herinner wat ik in 1865 gedaan heb; de aanvraag was er, maar geen plan; toen heb
ik den directeur van scheepsbouw bij mij ontboden, de schepen zijn gemaakt en weggezonden.
Vervolgens is den heer Andreae verzocht een plan te maken; men is daarmede in
Indie een jaar bezig geweest, en toen 't hier kwam zeiden de ingenieurs dat er niets van
deugde. Toen is het hier opgedragen, en na er zes maanden mede bezig te zijn geweest,
heeft mijn voorganger de schepen besteld en heb ik niets anders gedaan dan bij het afmaken
spoed te zetten.
Nu moge het waar zijn dat er twee verantwoordelijke Ministers waren, maar de schuld
komt voor rekening van de circumlocutie.
Toch, Mijnheer de Voorzitter, kan men met slecht materiel veel doen. Dat is bewezen.
Het slechtste schip toch, dat geen uur meer zou drijven, drijft nog. DeBriel, de Coehoorn,
de Maas en Waal, de slechtste van allen , liggen nog op post op de Oostkust van Sumatra.
Even als bij het aanvoeren van bataillons komt het veel aan op den kommandant. Als men
ziet wat Boogaert en"anderen met hunne schepen doen, en dat met andere journalen vergelijkt,
dan ziet men het onderscheid. Ik heb daarom den chef van het personeel opgedragen om niet
te letten op anciënniteit, maar de Mapsten te kiezen als kommandanten op die vier nieuwe
schepen die nu weggaan.
Ik heb nog den heer van Nispen te beantwoorden, die mij er eene beschuldiging van
maakt dat ik naast den Minister van Marine ben gaan zitten, en dat ik ben blijven zitten.
Van het oogenblik af dat ik opgetreden ben heb ik voor de Indisch-militaire marine zorg
gedragen en de Minister van Marine heeft oogenblikkelijk aan mijne eischen toegegeven.
Be Watergeus, het Metalen Kruis en de Zeeland zijn gezonden. Het eenig verschil tusschen
den Minister van Marine en mij was, dat ik de Prins Hendrik had willen zenden, maar ik
heb ingezien dat ik mij aan de geopperde bezwaren moest onderwerpen.
Zoo knoopt zich daaraan vast de klagt •— en daarom behandel ik dit punt ook liever
in comité-generaal — dat er te weinig munitie was. Dit staat in 't proces-verbaal. Maar
het is gebleken dat de admiraal zich heeft vergist; een latere brief bewijst dit. In den
beginne heeft men echter de munitie misbruikt. Puntgranaten zijn niet bestemd om tegen
bamboes en klapperboomen te worden gebruikt ; die kosten te veel geld, daarvoor kan andere
munitie dienen. Op alle schepen; was eene uitrusting aanwezig van 100 projectilen per stuk
volgens de bestaande voorschriften.
De geweren waren er sedert bijna een jaar, maar niet ingeschoten. Dat heeft men in
eene maand gedaan, waarom niet acht maanden vroeger, dan zouden 8000 man eerder
gewapend zijn geweest.
Van het oogenblik dat ik aan het bewind gekomen ben, heb ik buitengewone middelen
gevraagd; nu weder. Toen men mij berigtte, dat men 18 000 geweren had en het daarmede
vooreerst wel kon doen; heb ik den chef der betrokken afdeeling last gegeven om tot
40 000 geweren te laten aanmaken, dewijl er, zoo als hij mij op mijne vraag antwoordde,
28 a 30 000 man in Indie aanwezig zijn. Het heeft dus aan mij niet gelegen.
Ik kom op tegen hetgeen het geachte lid heeft gezegd over gebrek aan leeftogt. Bij den
treurigen indruk dien de enquête op mij gemaakt heeft, verheugde het mij echter dat alle
getuigen daaromtrent eenstemmig dachten, dat de geneeskundige dienst en de intendance
uitnemend waren.
Waarom heb ik dit in comité-generaal behandeld ? Ik wensch aan de Kamer een verzoek
te doen. Wanneer zij meent, dat er voor het een of ander niet voldoende gezorgd is, zij
gelieve dit, hetzij in comité-generaal, hetzij in de Commissie van Rapporteurs, bij gelegenheid
van de behandeling der credietwetten, den Minister te doen kennen, maar men verkleine
niet in het openbaar onze magt die nu ageert. Men bedenke toch dat de Singapoorsche
bladen daaraan bekendheid geven in Atjeh. De Atjehers zijn een raar volk; zoo als
dit mij bleek, zou ik het nooit gedacht hebben. Uit een brief van den generaal van
Swieten persoonlijk aan mij, bevestigd door een rapport heden nacht per mail ontvangen,

57
blijkt dat de iman vanLepong een der Staten ter noordwestkust van Sumatra, zich alleen
onderworpen heeft omdat hij heeft gezien dat wij sterk genoeg waren. Hij had zich daarvan
overtuigd door een bezoek een paar maanden geleden gebragt in ons kamp, nadat hem
daartoe door den generaal, door tusschenkomst van den adsistent-resident Kroesen, aan
wien de iman dat gevraagd had, verlof was verleend. Toen deze nu onze troepen, onze
kanonnen en achterlaadgeweren, deze vooral, zeer naauwkeurig bezien had, wilde hij zich
onderwerpen. Had hij gezien dat wij niet zoo sterk waren, hij zou zich, zoo als hij zeide,
niet onderworpen hebben.
^ Het is dus tegen ons belang als in de openbare zitting gesproken wordt van eene vloot
die niet drijft, van geweren die niet deugen of er niet zijn. De Regering is tot alle inlichtingen
en verbeteringen bereid, maar men bespreke dat in het geheim.
Gisteren heb ik reeds in weinig woorden aan den geacht jn afgevaardigde uit Gouda gezegd, dat
de stukken, ook wanneer ze niet geheim zijn, maar niet geschikt zijn om te worden overgelegd.
Het overzigt zou incompleet zijn en zulk een incompleet overzigt kan men van mij niet
verwachten. Ik heb bovendien gisteren avond de nommers nagegaan, die ik volgens de
opgave van den geachten spreker had aangeteekend, en in sommige van die stukken komen
slechts een paar regels van bijzonderen aard voor, maar dat weinige is voldoende om te
maken dat het tegen 'slands belang is, dat het stuk publiek worde. De Regering moet
dat stil houden. Als ik mijn wensch had zou ik niets liever zien dan dat het discours,
dat ik op het oogenblik houd, morgen gedruktwierd; maar als men op deze plaatsstaat,
heeft men nog iets anders in acht te nemen dan zijne ijdelheid, dan het verlangen om
zich voor zijn persoon geregtvaardigd te zien.
Door den heer van Nispen zijn aan de Regering vijf vragen gedaan.
Zal er eene nieuwe expeditie plaats hebben in het volgende jaar?
Er is mij niets van bekend. Ik wist tot gisteren avond niet officieel, al had ik het ook
zien aankomen, dat de troepen met 1 Mei zouden weggaan. Ik wist ook niet wat er zou
achterblijven. Ik weet het nu door de mail van gisteren. De regter en linker 3de en 9de
halfbataillons blijven achter met vestingartillerie en sappeurs, gezamenlijk een 3000 man,
onder kolonel Pel.
Wordt de blokkade opgeheven in de staatjes die onze souvereiniteit erkennen?
Welk voordeel zouden zij er van hebben zich te onderwerpen, vraag ik , als men hen
onder blokkade hield? En hoe zou men, als de Nederlandsche vlag daar waait, dit tegenover
de vreemde mogendheden verantwoorden? De blokkade is dus opgeheven, maar
de invoer van oorlogscontrabande is verboden.
Denkt de Minister een volgend jaar over het noodige personeel te kunnen beschikken ?
Er is op het oogenblik een overcompleet in Indie. Ik heb, toen ik zag uit het telegram
dat publiek is gemaakt, dat de eerste halve brigade van Padang was opgeroepen, aan
den Gouverneur-Generaal geseind: Wees bedacht op de formatie van eene reseiwe. Ik heb
er op gewezen, omdat ik wist dat de noodige troepen voorhanden waren, men kon namelijk
de garnizoenen op Java vervangen door Maduresche barissan, die gewapend was met achterlaad
geweren en met de eerste expeditie mobiel te houden was. Voorts waren er , en dat
heb ik den Gouverneur-Generaal geseind, 1200 man op dat oogenblik stoomende, zoodat
de gelegenheid' bestond om eene reservebrigade te formeren. De Gouvernenr-Generaal heeft
er op geantwoord, dat hij er op bedacht was.
Toen ik zag, dat de tweede halve brigade van Padang vertrokken was, heb ik den Gouverneur-Generaal
gevraagd of hij 400 mariniers, die gereed stonden, wilde hebben, direct
op Padang. Ik heb daarop antwoord gekregen van generaal van Swieten, nadat de kraton
genomen was: Geen mariniers en geen verdere uitzending van troepen.
Er is, als men de verliezen aan cholera en de gekwesten aftrekt, nog een overcompleet
van plus minus 1500 man, Europeanen. De werving wordt krachtig voortgezet, omdat wij
boven de gewone formatie 3000 man moeten hebben, die in bezetting moeten blijven. Van
daar dat de Regering, niettegenstaande dat overcompleet, voortgaat met al te nemen wat
zij krijgen kan. In plaats van, nu er een overcompleet was , uitvoering te geven aan het
denkbeeld om de Indische brigade op te rigten, waartoe het Koninklijk besluit genomen
is, worden de troepen die aangeworven worden naar Indie gezonden.
15

58
Wij hebben 'de premien niet verminderd en alleen weggenomen wat niets , gaf dan
veel onkosten, het verbond van twee in plaats van zes jaren. Wat de werving betreft,
wij hadden een slecht jaar, omdat het een zachte winter was , maar het begint nu al
beter te worden. In deze en de volgende maand gaan er weêr 400 man heen.
De invloed op het Nederlandsche leger. Daaromtrent zal de Minister van Oorlog wel eens
• mededeelingen doen.
De annexatie-quaestie. Daarover wensch ik mij in publieke zitting uit te laten. Het is
toch natuurlijk het plan om over de voornemens der Regering in het openbaar te spreken
De eerste vraag van den geachten spreker uit Gouda , betreffende de overgelegde stukken
is reeds beantwoord.
Verder heeft die geachte spreker gevraagd naar het mailrapport van den Gouverneur-
Generaal. Maar dat mailrapport heeft de Kamer; daarin staat niets anders dan : hiernevens
de brief van den Gouvernements-secretaris over het uitstel der zending van de heeren Schiff
en van de Wall. Anders niets. Dat is het mailrapport.
De kopij van het Honkongsche telegram. Ik heb het nooit gezien; ik weet er niet meer
van dan wat staat in den brief van den Gouverneur-Generaal van 4 Maart: » Sedert ontving
ik van eene belangstellende zijde de vertrouwelijke mededeeling" enz. Verder heb ik
er niets van gezien. Ik heb er ook geen belang in gesteld , voornamelijk omdat ik vermoedde
dat de Gouverneur-Generaal het zelf niet gezien heeft; ik heb aan het geheele berigt weinig
waarde gehecht, zoo als men zien kan uit mijn antwoord op het telegram waarin door
den Gouverneur-Generaal gevraagd werd: wat doet de Amerikaansche Regering ?
In de derde plaats. De geachte spreker uit Gouda vraagt wie de in de instructie van
den heer Schiff bedoelde » benden" zijn. Ik heb dat stuk niet gesteld en zeker weet ik het
niet. Maar bij de Regering — ik heb het laten nagaan — is nooit iets bekend geweest van
officiële klagten van belanghebbenden in de Straits. Ik meen dus dat dit moet zien op die
staatjes, zoo als Passeh , Pedir en Edi, die kwamen klagen over elkander en over Atjeh,
hetgeen ook uit de laatste phrase is op te maken. Maar zekerheid heb ik niet.
Eindelijk de statistiek van de Atjeesche rooverijen. Ja, als men de nota goed leest,
zal men begrijpen , dat wij er weinig van wisten , maar zeer zeker hebben wij geen statistiek.
Dit zijn de vragen van den geachten spreker uit Gouda. Daarop heeft die geachte spreker
met een onnavolgbaar talent ons geschetst eene farce of een drama; het zou althans zeer
goed een roman kunnen zijn. Onder het penseel van het geachte lid uit Gouda is het een
treffende roman geworden. Hij zegt dat de Amerikanen zelf hun consul fooi hebben genoemd.
In welken zin is dat woord gebruikt. In den zin die het geachte lid er aan hechtte of in
den zin van de lui uit de Straits, die zeiden dat de consul een fooi was, omdat hij niet
had kunnen verhinderen dat hij was found out? Het geachte lid stelde onzen consulgeneraal
voor als een monomaan. Ik doe een beroep op het geachte lid uit Arnhem, op dat
uit Zuidhorn, in het algemeen op allen die sinds de laatste 11 jaren Minister van Buitenlandsche
Zaken of Koloniën zijn geweest en vraag hun , of zij Read houden voor een nietserieus
man, voor een monomaan. Nu neem ik het den geachten spreker uit Gouda niet
kwalijk dat hij Read houdt voor een monomaan , want met zijn poëtischen geest heeft hij bij
het doorlezen der stukken zich den heer Read gefantaiseerd. Ik begrijp dit omdat, wanneer
ik mij voorstel dat ik in tien jaren niets gelezen had en ook niet wist dat -het geachte lid
is een politiek man en de scherpzinnige schrijver van de Standaard, maar in eens hoorde het
discours gisteren door hem gehouden, ik misschien zou zeggen : het geachte lid is een
scherpzinnig man, die aardig hier en daar uit de stukken wat weet uit te pikken, maar hij
is geen serieus man, hij is een poëet. Ik stel mij den heer Read zoo voor, dat hij van de
eerste opgave van Arifim geen nota heeft genomen, omdat hij destijds in de handelingen
dier Atjehers, die zich nog niet met ons in aanraking hadden gesteld, geen trouweloosheid
zag. Maar van zijn togt naar Siam heeft hij berouw; hij zegt zelf ook : het spijt mij dat
ik naar Siam ben geweest. Toen heeft hij misschien gehad een peu trop d'ardeur, maar
in elk geval niet in den geest van het geachte lid. Read wees op de schepen in de straat
van Malakka , maar dit was de pligt van den consul, terwijl het de pligt was van de Regering
om te beoordeelen welke waarde men daaraan moest hechten. Welke waarde hebben wij er aan
gehecht. Toen men zeide : houd Duitschland onzijdig, hebben wij geglimlacht; maar ik zal

59
zoo aanstonds zeggen waarom wij niet glimlachten toen er quaestie was van Italië en
Amerika. Ik neem den geachten spreker zijne uitspraak niet kwalijk, omdat hij niet weet
wat de Minister van Koloniën weet. Wanneer het geachte lid, of in het algemeen de leden
der Vergadering, kennis willen nemen — want voor hen zijn geen geheimen — van de correspondentie
gedurende de zeven bange maanden die wij hebben doorgebragt, met Read
gevoerd, dan zal men niet zeggen: Read is geen serieus man, geen goed ingelicht man,
want zij die Singapore kennen en weten hoe moeijelijk het is in die vrijhaven , met. het
oog op de daar gevestigde bevolking , iets te weten te komen, zullen zeggen, dat Read is
een bekwaam , ernstig en zeer nuttig man , want gedurende de zeven maanden heeft hij,
hoe hij het gedaan heeft weet ik niet, ons steeds op de hoogte gehouden van hetgeen er
in de Atjehnesche club te Singapore gebeurde. Hij waarschuwde per telegraaph dat eene
boot met Arabieren naar Java ging en zeide: pas op.
De Arabieren werden onderzocht, en men vond bij hen brieven van Arabieren en Atjehers
aan onze inlandsche ambtenaren, aan staatsgevangenen, waarin werd aangespoord tot
religie-oorlog; ze zijn aan het Departement van Koloniën aanwezig. Zoo heeft de heer
Read ons van 1863 tot nu toe gediend, en over dergelijk man oordeel ik geenszins als de
geachte afgevaardigde uit Gouda.
De heer Kuyper meent dat men minder had moeten geven om den Amerikaanschen consul,
die man wist niet eens dat ons tractaat van 1857 met Atjeh bestond. Maar, en als men
een weinig in business van dien aard is geweest, zou men zich niet, als de heer Kuyper,
daarover verwonderen. Die geachte afgevaardigde beriep zich op Ord en Birch: maar nu
is onlangs gebleken, dat, toen de heer Read bij den Gouverneur der Straits het Sumatratractaat
ter sprake bragt, men den inhoud daarvan niet eens goed scheen te kennen en in
elk geval geen exemplaar van het tractaat bezat, zoodat de heer Read het uit zijn archief
moest gaan halen.
Ik zal straks nog spreken over een tractaat in 1847 door Engeland met Broenai gesloten,
dat ons werd medegedeeld; toen verleden jaar in Augustus de plannen der Italianen omtrent
Borneo zooveel beweging maakten in de dagbladen , wist de onder-secretaris van
Staat van Engeland niet dat dat tractaat bestond, maar wij wisten het wel.
Was de Amerikaansche consul al een weinig careless, hij wist toch zeer goed wat hij
deed; en als de geachte afgevaardigde met zijne gewone scherpzinnigheid zijne aandacht
had gewijd aan dat brouillon van een Amerikaansch-Atjeesch tractaat, waaraan ik niet
zeer hecht, dan zou hij zich niet zoo verwonderd hebben.
• Arifin was een slimme gast, hij had in de Straits gewoond en had ook Londen bezocht.
Maar noch te Singapore, noch te Londen kan hij geleerd hebben om in een tractaat bepalingen
op te nemen omtrent differentiële regten, begunstiging van Amerikanen, oprigten
van kerken en scholen; daartoe moet men Amerikaan zijn. De denkbeelden in het ontwerptractaat
nedergelegd, kunnen alleen worden aangewezen door een Amerikaan.
Uit de mededeeling van den Minister van Buitenlandsche _ Zaken bleek reeds"dat de heer
Gorham erkende , dat de Amerikaansche consul niet zuiver was.
De geachte afgevaardigde heeft gezegd dat de Minister van Koloniën eene dubbele politiek
voerde, namelijk eerst voorzigtig en later gejaagd. Maar dat geachte lid heeft, in tegenstelling
met den heer C. van Nispen, tevens getuigd (en ik vermeld dit met groote dankbaarheid
, want dit is eene quaestie niet van politiek, maar van hart en gevoel) dat hij de redevoeringen
van den Minister nagegaan en mij niet in tegenspraak met mij zeiven bevonden heeft.
Waaruit put nu echter de heer Kuyper het verwijt van de door hem bedoelde dubbele
politiek: eerst voorzigtig en later gejaagd? Want ik herhaal nog eens dat de Regering
niets anders wist dan wat in de telegrammen stond. De geschreven stukken ontving ik
eerst veel later, sommigen, zooals het journaal van Atjeh eerst in September. Wij hebben
hier altijd moeten handelen op de telegrammen van den Gouverneur-Generaal.
Waar begint nu de gejaagde en eindigt de voorzigtige politiek? De geachte afgevaardigde
vergist zich, waar hij voortdurend spreekt van 25 Januarij; er is geen stuk van
dien datum. Volgens dien geachten spreker zou de heer Ord hebben gezegd, dat Engeland
niet zou gedoogen, dat Amerika zich op Sumatra vestigde; daarop konden wij gerust zijn.
Ik geef om die assurantie-premie niet veel, niet alleen om de verzekering van den heer

60
Ord, maar zelfs al verzekerde de eerste . Minister van Engeland het. Straks zal ik antwoorden
waarom.
Wat de geachte spreker verder gezegd heeft over hetgeen hij het manifest noemt, zal
ik beantwoorden bij het spreken over de motie.
Ik vestig nu de aandacht van de Kamer op het standpunt der Regering, op de wetenschap
die zij had, toen in het begin van 1873 die telegrammen in hare hand kwamen.
Ik herinner in de eerste plaats aan de discussie van 24 en 26 October 1872 bij de Indische
begrooting. Verschillende leden gaven bij het spreken over de expeditie naar Deli de vrees
te kennen, dat bij de Regering eene neiging tot annexatie bestond.
De heer Nierstrasz sprak van annexatie van Siak, maar de heer Stieltjes heeft bepaald
het oog gehad op Atjeh.
Wat antwoordde de Minister ? » Dat is wensch noch doel; maar aan den anderen kant
moet men niet voorbijzien de gevoeligheid , die in beduidende mate wordt opgewekt bij het
vernemen dat de eene of andere vreemde natie, zelfs op punten van den Archipel'waar wij
geen gezag hebben , zich vestigt of wil vestigen."
Men ziet, dat de Minister, die zoo sterk mogelijk gestemd was tegen alle agressive plannen
ten opzigte van Atjeh, even als in 1864, toch eene voorwaarde stelde. Ik heb verder in de
zitting van 26 October geantwoord: » Hetgeen in Deli gebeurd is, geeft de Regering geenerlei
aanleiding om in de politiek ten aanzien der Oostkust van Sumatra verandering te brengen.
Ik herhaal het ten slotte: het is wensch noch doel van de Nederlandsche Regering, uitbreiding
van gezag op Sumatra te bevorderen , maar de Regering moet aan de verpligtingen
voldoen, die haar standpunt op Sumatra, in verband met de gesloten tractaten, haar oplegt.
En de heer Heemskerk verstond dat zeer goed, want terwijl hij acte nam van de verklaring,
dat de Regering geen vergrooting van gebied wilde, voegde hij er aan toe: het is waar
dat de clausule, die de Minister er bijvoegde, dat de omstandigheden er toe kunnen leiden,
de waarde dier verklaring wel eenigzins tempert; maar van het standpunt der Regering
kan ik die voorzigtigheid begrijpen."
En wat was het standpunt van den Minister op den 24sten October ?
Ik had mij toen zeer geoccupeerd met de zaak van Deli, maar de eerste maal dat ik mij
serieus heb bezig gehouden met de Atjehsche quaestie was eenige dagen na den 24sten October,
toen in mijn bezit zijn gekomen de stukken over de zending Schiff. Toen heeft het
een punt van rijpe overweging bij mij uitgemaakt, of ik de instructien mijner ambtsvoorgangers
moest handhaven. De zending van den heer Schiff was van zeer vredelievenden aard
tegenover hetgeen ik toen wist van in Singapore beraamde plannen van een anderen aard.
Ik héb toen geene verandering in de instructien gemaakt, maar, ik heb het eene vorige
maal gezegd, ik heb na de lezing van die stukken, om mijne bedoeling zeker aan den
Gouverneur-Generaal te doen kennen, den Gouverneur-Generaal direct een brief geschreven
in deze bewoordingen: laten wij oppassen om in Gods naam geen oorlog met Atjeh te maken,
want het zal ons meer bloed en geld kosten als geheel Atjeh waard is. De heer Loudon
antwoordde daarop: wees toch niet ongerust over mijne plannen , ik zal mijne handen in
dat wespennest niet steken.
Waarop grondde ik nu die bijzondere vrees om met Atjeh in aanraking te komen ? Uit
bijzondere omstandigheden , Mijnheer de Voorzitter. Uit de stukken was het niet af te leiden,
dat men in Atjeh zooveel tegenstand ontmoeten zou. Volgens het archief aan mijn departement
is Atjeh eene soort van rotten Staat. Maar het toeval heeft mij een 25 jaren geleden,
toen de oorlog in het noorden van Sumatra's Westkust gevoerd werd, de tehuisreis doen
maken met een paar militairen, welke die expeditien tegen de Atjehers onder Roeps en
Michiels te Baros en Singkel medegemaakt hadden. Die militairen waren liefhebbers van
een grogje en vertelden nog al veel. Zij hebben mij genoeg verhaald van de Atjehers, om
mij de overtuiging te geven, dat wij wel zouden doen een oorlog tegen Atjeh zoo maar
eenigzins mogelijk te vermijden.
Maar wat deed den Minister op 24 October die reserve in acht nemen? Er was kort geleden
door het Italiaansche Gouvernement een zekere heer Cerruti naar den Indischen Archipel
gezonden, voorzien van recommandatiebrieven. Hij werd door den heer Mijer beleefd
behandeld. Hij heeft eenige reizen gedaan in den Indischen Archipel, en heeft zich er mede

61
onledig gehouden om in de Italiaansche bladen zijne indrukken te beschrijven over de
Nederlandsche koloniën, en de aspiraties van Italië.
De brochure is in het Italiaansch geschreven , en de voornaamste stukken heb ik laten
vertalen.
De schrijver begint in het algemeen in herinnering te brengen de geschiedenis der koloniën
, de vroegere kolonisatien van uit Italië , het nut dat tegenwoordig uit de koloniën
getrokken wordt door de Mogendheden die ze bezitten. Van ons zegt hij: » La Hollande a
obtenu deses établissements dans 1'Orient des résultats trés satisfaisants; deux sièclesaprès
la fondation de ses colonies a Java elle avait son capital national doublé , ses manufactures,
son commerce étaient les premiers du monde , et son immense marine marchande sillonait
triomphalement toutes les mers." Hij wekt de begeerte naar dien parel van ons ijsselijk op;
verder zegt hij: » nous ne pouvons nous cacher que quelques puissances intóressées ne vissent
avec regret qu'une colonie Italienne tut fondée dans le voisinage de leurs colonies."
Hij spreekt er over dat Engeland, Frankrijk, Spanje, Nederland niet gaarne eene Italiaansche
nederzetting in de buurt van hunne koloniale bezittingen zouden zien. Maar, zegt
hij, daardoor behoeft Italië zich niet te laten afschrikken. Heeft Sir James Brooke zich niet
in Sumatra gehandhaafd , niettegenstaande de vertoogen van Nederland ? Heeft Engeland zich
door die vertoogen van eene vestiging op Singapore laten terughouden ? En nu wijst hij
er op dat » il y a cinq ans, un cerveau fèló, si vous voulez, mais qui au fond n'avait pas
tort, nous a offert Me de Sumatra, a laquelle il disait avoir des droits par suite de sou
mariage avec une ou plusieurs princesses indigènes." En verder toont hij aan, dat een gedeelte
van Sumatra niet aan Nederland behoort, en dat de inlandsche vorsten in dat gedeelte
zelfs vijandig jegens Nederland gestemd zijn en gaarne het oppergezag van andere
Mogendheden zouden aannemen om tegen Nederland beschermd te worden. Zoo vestigt hij
de aandacht van Italië op Atjeh.
Die brochure was zeker nog al opmerkelijk. Toen nu in de couranten geschreven werd over
eene Italiaansche vestiging op Borneo , schreef mij een vriend of ik den knoop van de intrigue
wel wist. Geen wonder dat ik verlangend was ter zake al het mogelijke te vernemen, en
inderdaad was hetgeen in den particulier aan mij gerigten brief van den heer Anemaet, dien
ik aan de Kamer heb overgelegd , voorkwam niet zonder belang. Toen ik op zekeren dag den
Italiaanschen gezant, die zich misschien wel een weinig gevoelig toonde , dat wij de Italiaansche
plannen in den weg kwamen, over die intrigues te Singapore sprak, waarin de toenmalige
Italiaansche consul zich begeven had, zeide hij van dezen: c'est un fou, maar hij
erkende tevens dat wij ons de zaak , die ons in moeijelijkheden zoude gebragt kunnen hebben,
moesten aantrekken. Het gold hier den afstand aan eene vreemde Mogendheid van de pretentien
van Raton Sarifa, die zich meer dan eens bij request tot deze Kamer gewend heeft, op den
troon van Pontianak.
Intusschen was het ons zeer aangenaam dat op dit oogenhlik de partij van Cerruti in Italië
niet aan het bewind was; toen verleden jaar de zaak van de Italiaansche vestiging op Borneo
aanhangig was, attakeerde hij het Gouvernement in de dagbladen.
"Wij van onzen kant waren op de nabuurschap van de Italiaansche roovers, voor wie de
vestiging bestemd was, niet gesteld, en deden dus pogingen om dat tegen te gaan. Maar dat
is ons niet zoo gemakkelijk gevallen. En voor hen , die meenen dat het ons geen moeite kan
kosten vreemden invloed te weren, ook zonder dat wij souvereiniteit uitoefenen, kan het goed
zijn op te merken, dat de Minister Visconti Venosta, op onze vertoogen tegen de vestiging
eener strafkolonie op Borneo, onder anderen geantwoord heeft met de vraag: Welk regt
helt gij daar waar gij geene souvereiniteit bezit?
Bijna op hetzelfde oogenblik deden de Atjehsche gezanten in Riouw het voorkomen als
of eene partij in Atjeh verlangde onder onze souvereiniteit te komen, terwijl eene andere
partij de souvereiniteit van andere mogendheden zocht. Is het wonder dat de Regering het
toen als een voordeel zou beschouwd hebben, wanneer Atjeh in der minne de Nederlandsche
souvereiniteit bad erkend? En had zij geen reden een bijzonder gewigt te hechten aan het
berigt dat de Atjehers zich tot den Italiaanschen consul gewend hadden en dat deze zich
met de zaak bemoeid had ?
"Wat den Amerikaanschen consul betreft, door meer dan één spreker is beweerd dat de
Amerikanen niet koloniseren.
16
I

62
Amerika heeft ja! een ander systeem, maar dat op dit oogenblik juist voor ons gevaarlijker
was.
De Amerikanen stichten geen directe Staatskolonien, maar de Amerikaansche ingezetenen
leggen koloniën aan, zoo als in de Stille Zuidzee, en die worden dan, gelijk de bescheiden
die ik voor mij heb bewijzen , door de Amerikaansche Regering erkend.
Nu zal men ons tegenwerpen: dat is de Stille Zuidzee, maar op den weg van Malakka
en Borneo verlangen zij dat niet. Mijnheer de Voorzitter! Zij hebben ze daar reeds. Ik
heb hier voor mij, de Amerikaansche gedrukte stukken omtrent een tractaat met Broenai,
waar Amerikanen zich door den Sultan gronden hebben laten afstaan en waar het Amerikaansch
Gouvernement een maritiem station schijnt te hebben willen vestigen. Aanvankelijk
is bet tractaat gesloten door een consul Mass of Mozes , maar een jaar later zijn cle ratificatien
uitgewisseld door den kommandant van een oorlogsschip der Vereenigde Staten. Wanneer
dat in het noorden van Borneo plaats had, wat beteekent dan de verzekering van Mijnheer
Ord dat Engeland geene vestiging van Amerikanen zou toelaten ?
Engeland toch had een tractaat met Broenai (medegedeeld aan Nederland), waarin cle bepaling
voorkomt, » dat de Sultan zich verbindt om geenen afstand hetzij van een eiland of van
eenig etablissement op den vasten wal, in eenig deel van zijn gebied, te doen aan eenige
natie of aan de onderdanen of ingezetenen van dezelve, zonder de toestemming van Hare
Britsche Majesteit." En dit heeft niet belet dat Amerika een tractaat gesloten heeft, dat
Amerikanen zich gronden in Broenai door den Sultan hebben laten afstaan. Het Kabinet
van St. James heeft het niet noodig geoordeeld daarom rusie te maken. Ik vertrouw niet,
evenals de heer Kuyper, dat het gebeuren zou poter nos ieaux yeux.
Degenen die hier wat langer met de zaken bekend zijn, zullen zich wel herinneren wat
gebeurd is met Gibson. Hij had getracht in onze bezittingen een inlandschen vorst tegen
ons op te zetten. Hij was veroordeeld door het Hof. Toen hebben zich twee oorlogsschepen
op de reede van Batavia vertoond, en het is alleen te danken aan het beleid van den
Gouverneur-Generaal Duymaer van Twist, dat daaruit geen kwade gevolgen zijn ontstaan.
Nadat Gibson veroordeeld en ontvlugt was, heeft de. Amerikaansche gezant Belmonte aan
onze Regering, namens de zijne, eene nota ingediend, waardoor U aller gevoeligheid
zeker zou worden opgewekt.
De Minister van Buitenlandsche Zaken heeft toen een uitweg gevonden , door het arrest
van het Hoog Geregtshof over te leggen. Toen ten tijde waren onze zaken in de buitenbezittingen
niet en règle.
De heer van Nispen van Sevenaer en anderen zullen zich die zaak van Gibson wel herinneren.
Al degenen die over het tractaat van 1871 spraken, hebben zich in dien zin uitgelaten,
dat het tractaat goedkeuring verdiende, omdat het ons regt met uitsluiting van anderen ,
op Sumatra erkende.
De heer Heemskerk is zoo ver gegaan van te zeggen dat hij tegen het tractaat zou stemmen
, niet om het tractaat zelf, maar omdat het verband hield met het andere tractaat,
waarbij onze bezitting op de Kust van Guinea werd prijs gegeven.
De heer Nierstrasz heeft voor het tractaat gestemd , opdat er ten slotte eens een einde
mogt komen aan » al dat gehaspel tusschen Engeland en ons over Sumatra", maar hij wees
tegelijkertijd op het bezwaar dat er in gelegen kon zijn wanneer uitbreiding van ons gezag
er het gevolg van zou moeten worden.
Behalve de heer Nierstrasz en ik , bragt niemand anders tegen dat' mogelijke gevolg van
het tractaat bedenkingen in het midden. Intusschen met die wetenschap van al het geld en
bloed dat het zou kosten, zou ik ook nu, als Nederlandsch Minister, niet anders handelen
dan ik gehandeld heb. Ik geloof, na al wat ik aan de Kamer heb laten zien , dat zelfs de
heer Nierstrasz, gezeten in dit Kabinet, cle verantwoordelijkheid niet op zich zou hebben
willen nemen om anders te handelen.
Nu kom ik terug tot den geachten spreker uit Gouda: Is Atjeh een roofstaat, is het een
Europesche staat, of is het een inlandsche staat ?
Het antwoord is : een inlandsche staat, die men weet, indien men de geschiedenis van den
Archipel kent, dat van tijd tot tijd rooft, en dit op groote schaal doet, indien onze stoomschepen
geen toezigt uitoefenen. Is dat een Europesche staat? Wat heb ik daarover nog te zeg-

63
gen , na hetgeen de heeren Godefroi en van Zuylen hebben gezegd ? Zou het tractaat van 1871 '
zin hebben tegenover een Europeschen staat?
Verder had men de Atjehers niet moeten toerekenen , dat zij bondgenooten hebben gezocht.
Neen , daar zit het niet in ; maar daarin , dat zij , terwijl zij met ons in onderhandeling waren
en uitstel vroegen, terwijl zij naar Singapore gingen en gastvrijheid genoten onder onze vlag,
aldaar steun tegen ons inriepen. Dat was een casus belli en zal het altijd blijven ; en of de Amerikaansche
consul daar gevolg aan gaf of niet, was het voor ons eene reden om opheldering en
waarborgen voor de toekomst te vragen. Ik begrijp de redenering van het geachte lid uit
Gouda niet, noch zijne motie. Ik heb reeds aangetoond waarom de Regering na het gebeurde
onmogelijk kon terugtreden.
En nu de motie: » De Kamer, van oordeel dat uit de overgelegde stukken de onontwijkbaarheid
van het aan Atjeh op 22 Maart gestelde ultimatum niet gebleken is, gaat over tot
de orde van den dag." Wat wil men daarmede zeggen? Ik begrijp het niet, want een oogenblik
te voren (tenzij er eene vergissing is in de datums) sprak het geachte lid zijne meening
uit, dat wij toch opheldering en satisfactie hadden moeten vragen , en in den brief van den
Gouvernements-commissaris van 22 Maart staat niets anders te lezen.
In dien brief werd den sultan van Atjeh eenvoudig opheldering gevraagd, terwijl daarna,
wanneer die gegeven was , de Gouvernements :
commissaris de voorwaarden zou mededeelen ,
waarop hij in onderhandeling zou treden. Bedoelt dus het geachte lid een ander stuk ? Na cle
goedkeuring, die hij een oogenblik te voren gaf aan het vragen van opheldering , begrijp ik
niet dat hij kan zeggen , dat die eerste brief van den heer Nieuwenhuyzen ontwijkbaar was.
Ik heb ^ dien brief niet geschreven ;• misschien zou ik hem in een anderen vorm hebben
gesteld; die 24 uren zijn wel wat kort, maar de geachte spreker heeft zelf erkend, dat dit
niet de bedoeling van het Opperbestuur was. Ik doe echter, ter beoordeeling daarvan, weêr
een beroep op hen , die zich met die zaken hebben bezig gehouden, bijv. op generaal Weitzel,'
die veel over militaire zaken geschreven en de expeditie van Bali medegemaakt heeft. Die
inlanders geven nooit een bepaald antwoord, zij stellen zich altijd in de schaduw van het
gezag en zulke praatjes meer, maar zij komen nooit tot een einde; zoo was het met Diepo
Negoro en de anderen. Daarom stelt men hun een termijn van bijv. 24 uren, om er
een eind aan te maken. Men moet dit dus niet uit een Europeesch oogpunt beschouwen.
Wat bedoelt de motie? Ik waardeer de poging. De Heer van Zuylen zegt: de meerderheid
is tegen u, maar ik zal de motie niet stellen, ik wil geen Kabinetsquaestie daarvoor in
het leven roepen. Ik kan mij dit van een oud-Minister van Buitenlandsche Zaken best voorstellen;
ik zou dit ook na eene lange gouvernementele loopbaan, op gindschebanken niet
doen; ik zou liever de begrooting des Ministers verwerpen of iets anders doen, dan op dit
oogenblik voor. de Nederlandsche natie en voor Europa, met andere woorden tot de Regering
zeggen: gij hebt een onregtvaardigen oorlog begonnen. Maar ik begrijp daarentegen
de opregtheid van den geachten spreker uit Gouda, en de Regering, ik persoonlijk, waardeert
dit. Ik wensch niets liever dan dit. .\ aar wat beduidt de motie? Laat de geachte
spreker klaren wijn schenken. Is het eene motie tegen den heer Nieuwenhuyzen, tegen
iets, waarvan de Minister wel rekenschap heeft te geven, maar waarvoor hij niet verantwoordelijk
is? Immers mijne telegrammen zijn niet gecritiseerd. Gaat het dan aan, dat
eene politieke vergadering eene motie aanneemt tegen een afgetreden landsdienaar? Wat
heb ik te doen met dien brief? Men keurt het immers goed, dat er inlichtingen zijn
gegeven. De Regering wenscht daarover licht en openbaarheid. De geachte spreker doet
een beroep op de openbare meening, de Regering van hare zijde eveneens, en men kan
gerust zijn: na een doodvonnis zal ik mij aan geen driejarigen dwangarbeid onderwerpen.
De zitting wordt hervat.
De beraadslaging wordt voortgezet naar aanleiding der interpellatie van den heer Messchert
van Vollenhoven en der door de Regering overgelegde stukken.
De heer Stieltjes: Ik had plan gehad in de publieke zitting de zaak te bespreken,
maar ik ben als het ware door den Minister van Koloniën uitgenoodigd nu te zeggen wat

64
ik te zeggen hebben over de inrigting van leger en marine, zoo in Nederland als in Indie.
Wanneer dit kan bijdragen om onze positie sterker te maken , zal ik aan dit verzoek voldoen.
Ik kom er echter tegen op dat het in beginsel goed zou zijn zaken als deze in het geheim
te bespreken. Ik geloof dat het Engelsche systeem om het mes in de wond te zetten en
de oorzaak in het openbaar te constateren, beter is dan het onttrekken aan de openbaarheid
, dat onder anderen in Frankrijk heeft geleid tot uitgeputte magazijnen en een slecht
leger. Voor ditmaal wil ik echter in het geheim zeggen wat ik te zeggen heb. Ik begin
met enkele zaken , die ik in elk geval liever in comité-generaal behandel, maar ik zal er
enkelen bijvoegen , die ik voor openbare bespreking zeer geschikt acht.
Meermalen is gevraagd aan wien de schuld van het verval onzer marine ? Het is gebleken
dat de schuld verdeeld is en dat die gedeeltelijk het gevolg schijnt van rapporten van den
kommandant der zeemagt in Indie en gedeeltelijk te wijten is aan het Departement van
Marine. Bij eene vroegere gelegenheid heeft de Minister van Koloniën gezegd: » Aan wien
de schuld wanneer het Indisch marine-departement staten inzendt waarop alles als goed
wordt aangeduid" ? Aan de Kamer zijn echter die stukken niet bekend, zij kent alleen
één staat van den toestand der marine, overgelegd op aandrang der Commissie van Rapporteurs
voor het hoofdstuk Marine over 1874, waarin die toestand geenszins rooskleurig
wordt voorgesteld. De meeste schepen worden onbruikbaar genoemd, onder de 20 zijn er
slechts weinige goede. Nu is het onbegrijpelijk dat de Gouverneur-Generaal zou gesproken
hebben van een treurigen toestand der marine zonder voorstellen te hebben gedaan om de
marine uit dien treurigen toestand op te heffen. Waar zijn die voorstellen ? Waarom is
daaraan geen gevolg gegeven ? Het is toch ondenkbaar dat de Gouverneur-Generaal zich
zeiven als het ware een klap in het gezigt zou geven. .
De Minister zeide: mijn voorganger heeft het auxiliair eskader verminderd, maar ik zou
het niet gedaan hebben. Het deed mij genoegen dit te hooren; maar neemt men nu maatregelen
om daarop terug te komen ? De Minister zeide ook dat hij in Indie een gepantserd
schip zou wenschen. Dit is, dunkt mij, zeer noodig na hetgeen de Minister gezegd heeft
dat eene menigte vreemde Regeringen het oog hebben op onze bezittingen. Wat nu gebeurd
is kan zich herhalen, ook met andere Staten dan Turkije, Italië en Noord Amerika. Voor
de tweede koloniale Mogendheid is het onverantwoordelijk dat wij daar niet de marinemagt
hebben die noodig is om zenuwaandoeningen te voorkomen, die anders (zoo als gebleken
is) op het verschijnen van een paar oorlogsschepen worden opgewekt.
Mijne vraag is dus: Wordt thans het noodige gedaan om den toestand der marine in
Indie te verbeteren?
De Minister zegt dat zij, aan het einde des jaars zoo goed zal zijn als sedert 1815 het
geval niet was; na het besteden van millioenen en het derwaarts zenden van alle de beschikbare
schepen is dit niet te verwonderen; maar is dat welligt ten koste der Nederlandsche
marine ? Daar dit debat in het openbaar zal worden voortgezet, ware het mij aangenaam
zoo wij een overzigt ontvingen van de schepen en het marinepersoneel en materieel dat hier
te lande beschikbaar zou zijn, wanneer gebeurtenissen als die van Julij 1870 zich weder
voordeden. Toen zeide de Minister van Marine in het mobilisatierapport dat behalve de gepantserde
schepen, ook de andere schepen goede diensten hadden kunnen doen. Welke
schepen en welk personeel zouden we thans bezitten ? Eerst als wij dit weten kunnen wij
nagaan of wij sedert 1870 voor- dan wel achteruitgegaan zijn. Ik heb geenszins bezwaar
tijdelijk iets van ons leger en onze vloot aan die van Indie af te geven, maar dit zij dan
een geheel voorbijgaande maatregel, waarop binnen eenige maanden worde teruggekomen;
maar zeker zou ik niet wenschen dat Atjeh voor ons een Mexico wierd; dat we, behalve
50 millioenen uit te geven in Indie , nog het gevaar van annexatie hadden en welligt bovendien
1000 millioenen te betalen hadden in Europa.
Hetzelfde betreft de landmagt. De Minister deelde ons mede dat op dit oogenblik 1500
man overcompleet zijn bij de gewone formatie van het Indische leger; dit wil zeggen, naar
den tegenwoordigen toestand te oordeelen niets overcompleet. Men zal mij toch wel toegeven
dat wij Atjeh niet zullen kunnen blijven bezetten met de magt die wij thans in Indie
hebben; bij het 18de zal nog wel een 19de en een 20ste bataillon komen.
Dan trekt de Minister alleen af de gesneuvelde en zieke soldaten, maar ik beroep mij op

65
den Minister van Oorlog ten bewijze, dat onder anderen bij de expeditie in de Lampongs en
alle vroegere expeditien gebleken is, dat niet alleen het aantal gesneuvelden en gewonden
gedurende de campagne zeer groot was, maar ook dat der zieken als de troepen in de
garnizoenen waren teruggekeerd. Gisteren nog las ik bij de Stuers dat alleen de kleine
bezetting te Singkel ons in 1842 reeds 500 man had gekost; hoeveel zal dit dan wel niet
bedragen bij eene vestiging van duizenden te Atjeh'in een ongezond klimaat! Er zullen
dus voortdurend aanzienlijke uitzendingen moeten plaats hebben; thans is dit geschied ten
koste van het Nederlandsche leger, en als tijdelijke maatregel heb ik er niet tegen, doch
men trachte dat onmiddellijk aan te vullen door militie en schutterij. Men mag ons leger
niet plunderen zonder tot zulke aanvullingsmiddelen over te gaan. Daarom zou ik gaarne
ontvangen een staat aangevende de sterkte van het leger op 1 Maart of 1 April, om eens
te kunnen zien, of wij vooruit of achteruit zijn gegaan, vergeleken met het jaar 1870.
Men zegt daar: het spreekt van zelf: achteruit. Dan hoop ik dat er maatregelen zullen
worden genomen om daaraan een einde te maken.
Dat er geene middelen daarvoor zouden zijn, spreek ik tegen, maar men moet die middelen
willen. In Mei zouden wij 8000 man méér kunnen hebben, wanneer het der Regering
beliefde, de ligting van 1869 niet te ontslaan.
Zoo is mij medegedeeld, dat een gewone brik, doch sterk gewapend, van de Engelsche
marine te Singapore, met zeer zwaar geschut, krachtiger is dan onze grootste stoomschepen
in Indie, en dat in een gevecht al onze schepen het zouden afleggen tegen dat ééne Engelsche
schip.
Zoo moet de Fransche consul te Singapore, in gesprek met een Nederlander, gedreigd
hebben dat, wanneer hij consul te Batavia was en hij kreeg zijne zitplaats niet naast den
Raad van Indië, hij dan zou telegrapheren om een gepantserd schip, hetwelk in staat zou
wezen om de geheele vloot in den grond te rammen, want, zeide hij, gij hebt hier niets.
Gaat het aan voor eene tweede koloniale Mogendheid, om dit, niet eene maand, maar
jaren lang aan te.zien, en geene maatregelen te nemen, dat wij ten minste een paar gepantserde
schepen, en ook een paar Alabamas hebben. Zulk een soort van Alabama {het
Zilveren Kruis) staat hier op stapel, maar wordt niet afgewerkt.
Nog een paar opmerkingen.
Ik kan toegeven, dat de oorlog met Atjeh vroeger of later onvermijdelijk was, en dat,
daar men niet volkomen zeker was van hetgeen de vreemde Mogendheden wilden, men
gelijk kon hebben die voor te zijn. Daarom maak ik der Regering geen grief dat er een
oorlogstoestand in het leven geroepen is. Atjeh en Nederland zijn een paar volken, die
elkaar sedert eene halve eeuw grooten haat toedragen, van daar dat, even als tusschen de
Fransche en Duitschers, die oorlog vroeger of later onvermijdelijk werd.
Uit het werk van generaal de Steurs, in 1849 uitgegeven, bleek, dat hij sterk gekant
was tegen alle uitbreiding van gezag op Sumatra. Dat werk werd door de liberale pers
uitbundig toegejuicht. Dit boek vormde een tegenhanger met dat van generaal Michiels,
die tot de conservatieve partij behoorde en geheel Sumatra wilde annexeren. Ook omtrent
dit punt is de liberale partij dus in een geheel ander vaarwater gekomen dan 25 jaren
geleden. Maar nu aannemende dat de oorlogsverklaring onvermijdelijk was, hangt het toch
altijd van de Regering af het daartoe gunstige oogenblik en den meest doelmatigen vorm
te kiezen. Wanneer men niet klaar is, al heeft men de meest gegronde grieven, dan doet
men onverstandig met den oorlog te beginnen. Wanneer ik iemand een pak slaag wil geven,
(heeft reeds een der sprekers gezegd) doch ik heb geen wapenen, dan doen ik dom met
niet tot later te wachten.
Men kon den oorlog verklaard en daarna (zoo als de Minister het noemde) positie genomen
hebben zonder daarom eene groote landing te doen en zonder nog al de havens te blokkeren.
Toen de heer Nierstrasz bezig was met zijne rede is er gezegd, dat blokkeren zooveel
schepen kostte, want volgens het tractaat van Parijs moet eene blokkade effectief zijn.
Maar hier is een misverstand. Wanneer men oorlog verklaart is men niet genoodzaakt om
te gelijk te blokkeren. Pruissen en Frankrijk zijn wel in oorlog geweest zonder dat Duitschland
eene Fransche haven heeft geblokkeerd. Wij zijn in 30 met België in oorlog geweest
en geen onzer schepen blokkeerde Ostende. Wij konden dus Atjeh den oorlog verklaren

GO
zonder alle havens te blokkeren. Mijn grootste bondgenoot op dit punt is de Minister van
Koloniën zelve, die aanvankelijk gezegd heeft: zendt eene sterke scheepsmagt. Dit kon nu
wel niet omdat die er niet was, maar met de schepen die wij hadden, hadden wij toch
wel positie kunnen nemen.
Zoo lang de Minister daarbij bleef, was hij in de goede rigting, maar toen hij toestond
dat men landen zou, beging hij eene onvoorzigtigheid. Dit is het zwakke punt, dat toegeven
aan de pressie daartoe uit de Oost. Wanneer men met de scheepsmagt positie genomen
had en het eiland vlak voor Atjeh tot kolenstation had ingerigt, dan had men gemakkelijk
kunnen standhouden en den uitslag der onderhandelingen kunnen afwachten.
Maar — wordt nu gezegd — als wij dit alleen gedaan hadden clan zouden wij den
Atjehers tijd gelaten hebben en ziet eens welke aardwerken en forten zij nu reeds hebben
opgeworpen. Maar, Mijnheer de Voorzitter, dit was het gevolg alweder van de verkeerde
eerste groote landing. Het staat nergens geschreven dat men het rijk van Atjeh juist voor
den kraton moest attaqueren , de scheepsmagt had bij Pedir of een ander staatje eenige
weinige troepen kunnen afzetten. Wanneer men zich tot eene maritime expeditie bepaald
had en Pedir alleen had getuchtigd, zoo als het nu laatst is geschied, en dan weder Edi
of een anderen Staat, dan was er geen gelegenheid geweest voor de Atjehers om zich te
versterken, dan hadden zij op geen honderd uren na kunnen weten tuaar de landing zou
geschieden. Nu de eerste en groote landing bij den kraton had plaats gehad was men voor
de tweede expeditie niet meer vrij en moest men, om de eer van de vlag te redden, ook daar
landen en doen wat de Atjehers wilden , die nu als point d'honneur beschouwden het versterken
van den kraton.
Mijne grootste grief is dus, dat de oorlog dadelijk begonnen is met eene groote landing
(met eene land-expeditie) op een oogenblik dat het leger niet genoeg was aangevuld. Dit
was de groote fout in alle voorgaande Eegeringen en ook van deze, want ik herinner er
aan dat het getal van de uit te zenden suppletietroepen nooit zoo gering is geweest als op
de begrooting die wij een paar maanden vóór de eerste expeditie hebben aangenomen. De
voorzigtigheid had toch medegebragt dat men minstens een duizend man meer had uitgezonden.
Wat ik nog meer betreur en afkeur is, dat de maatregelen, die genomen worden om het
leger te land zoodanig te versterken dat het beter wordt dan in 1870, uit blijven, alsook
de geheele omwerking van het Indische leger, — want ingrijpende maatregelen zullen voor
land- en zeemagt noodig zijn, ook om de Indische marine niet alleen in te rigten voor
Indische oorlogen, maar ook voor een paar schepen te zorgen, die ons wat minder beangst
en zenuwachtig zullen maken voor een vreemd schip.
Met de motie-Kuyper kan ik echter niet medegaan, omdat ik niet afkeur de oorlogsverklaring,
maar wel het niet nemen van groote maatregelen, vóór of na de oorlogsverklaring,
om in de behoeften te voorzien.
De heer van STlspen lot Sevenaer: Ik zal geen misbruik maken van den tijd der
Kamer, en slechts weinig- als antwoord in het midden brengen.
In de eerste plaats heb ik aan den Minister van Buitenlandsche Zaken te doen opmerken,
dat de woorden, die 's Ministers aandacht getrokken en zijne gevoeligheid opgewekt hebben,
naar mijne bescheiden meening niet hebben cle beteekenis die Zijne Excellentie daaraan
toeschrijft. Ik heb hier voor mij het stenographisch verslag van mijne rede, waarin zijn
opgeteekend deze woorden: »2Va hJ lezen der stukken, ben ik tot de overtuiging gekomen,
dat de Regering zich welligt omtrent hare (eigene) bedoelingen bedriegt, maar dat doel en toensch
wel degelijk uitbreiding van gezag is geweest."
Het tegendeel te zeggen noemde ik eene protestatio actui contraria, een protest in strijd
met de feiten. De Minister, van Buitenlandsche Zaken gaf deze woorden terug met de vertolking,
onwaarheid, een woord hetgeen èn volgens de stenographische aanteekeningen, èn
volgens mijn eigen geheugen volstrekt niet door mij is gebruikt. Dit lag ook niet in mijne
bedoeling, want ik voegde er bij: het is mogelijk »dat de Regering zich omtrent hare
eigene bedoelingen bedriegt."
Dit is somtijds ons aller lot. Ik blijf dan ook mijne eerste gedachte handhaven. Het kon
zijn dat de Regering werkelijk oorlogszuchtig jegens Atjeh gestemd was, zonder zich zelve

G7
daarvan volkomen rekenschap te geven. Ik kan dit denkbeeld onmogelijk verlaten
wanneer ik zie den brief van 24 Maart 1872, waarin uitdrukkelijk gezegd wordt dat
Atjeh zich ons protectoraat moet laten welgevallen, hetzij in der minne, hetzij door
geweld, en zonder langer dralen. Ditbragt dan toch mede dat men Atjeh van een deel van
zijn gezag en onafhankelijkheid wilde berooven, des noods met geweld, en hierin ligt dan
toch wel degelijk uitbreiding van ons gezag. Degenen die het protectoraat ondergaat verliest
zijn gezag en onafhankelijkheid ten deele, en dat aldus verloren gedeelte komt in
handen van den beschermheer. Zoo zeer ligt die uitbreiding van gezag in de bedoeling
der Regering, dat er uitdrukkelijk gezegd wordt, de zaak kan niet langer wachten, onze
invloed moet gevestigd worden, onverwijld, hetzij in der minne, hetzij met geweld. Zie
pag. 29 der ra mijne eerste rede aangehaalde Nota.
Ik handhaaf dus mijne opvatting, maar kom er tegen op dat ik eene onwaarheid aan de
Regering zou hebben ten laste gelegd.
Wij zien dikwijls niet klaar in onze eigene wenschen en bedoelingen, wij bedriegen ons
zeiven. Dat kon hier bijzonder gemakkelijk het geval zijn, omdat de Regering, zeer bevreesd
voor het vestigen van vreemden invloed op Sumatra, met zooveel drift streefde naar
hel. doel om dien invloed te weren, dat zij zich geen klare rekenschap van de gebezigde
1 ö
middelen meer geven kon. * e
Wanneer men omtrent één punt zeer sterk gepreoccupeerd is, verliest men de anderen
wel eens uit het oog Door de pressie der omstandigheden is welligt het juiste oordeel
omtrent de keuze der beste middelen aan de aandacht der Regering ontnomen geworden
Zoo is zij misschien verder gegaan dan zij zelf wilde, of meende te willen. Doch daar
over meer dan genoeg.
In de tweede plaats moet ik den Minister van Koloniën dank zeggen voor de gegeven
inlichtingen ofschoon k moet erkennen dat mij die niet op alle punten bevredigen. 8
üetgeen de heer Stieltjes zoo even in het midden bragt, ontslaat mij van eene beantdezer
punten
^Z:7ZTd7 -
Een punt heeft die ffeachte e c h t e r
» ^ * iet
Eenigermate teregt zeide de Minister van Koloniën, dat als die Staten de Nederlandsche
g e h e e s c h e n d e
derrortgezel * ^ ^ Wokkade daar dan niet kan wor-
Aan den eenen kant erken ik dit; maar aan den anderen is het toch ook waar, dat
ZuL het
qfT GD
m a a t r e
?\ ^len het hijschen van onze vlag niet veel baten zal, en
1+• l w ë^ohtig aan oude banden , zeker oorlogscontrabande enz. invoeren van
Atjeh Wanneer men de blokkade opheft moet men daarvoor iets in de plaats te stellen,
iets als »een droit de visite".
Met dat doel zal men dus moeten blijven zorgen daar een scheepsmagt te hebben. Ik
meen dat er somtijds bij blokkade toch schepen, natuurlijk alleen handelschepen, van neutralen
worden toegelaten, mits die geen oorlogscontrabande aan boord hebben.
fcenpunt blijft evenwel zeer sterk bij mij wegen: de schuld voor den toestand der krijgs•
middelen blijft mede voor rekening der Regering.
Met genoegen vernam ik nu van den Minister dat er, in strijd met de inlichtingen Regeven
in den Raad van Indie, genoeg ammunitie was; maar ik vraag of men het een Hd
der Kamer euvel duiden kan als hij den kommandant van vloot of leger hieromtrent gelooft.
In de stnkken staat uitdrukkelijk de verzekering van een dier opperbevelhebbers, dat
er geen ammunitie was? Zie de zitting van den Raad van 20 April 1873. Maar bovendien
ik vraag, hoe ziet het er uit met eene Regering, die er een opperbevelhebber op nahoudt,
a m m u m t i e i s
a o f n e e n
hrerl ? > J - J« ^lfs de Regering daaromtrent in dwaling
brengt? Het verheugt mij zeer dat er wel ammunitie geweest is, maar het pleit niet voor
^Ltrl & h
0 P
• tot dwaWp , \ , e e n m
° ë e w i S Ü ë p U D t
° n w e t e n d i s e n d e
^nng brengt
?f 7 eAeerie
tandeling. Die toestand is dan toch verregaand verkeerd
Behoorlijke ophelderingen heb ik niet gehoord omtrent hetgeen de heer Stieltjes in het
midden bragt. Evenmin omtrent de gevolgen die de zaak op ons Nederlandschleger zal oefenen
Ook ben ik met gerust gesteld, of wij het volgend jaar niet weder eene expeditie zullen

68
De Minister zegt dat hij daarvan niets weet.
Schoon ziet de zaak er dus nog juist niet uit.
Gaarne erken ik echter, dat ik meer bevredigd ben door de ophelderingen van den Minister,
dan vóór die te hebben gehoord.
De heer Kuyper: Mijnheer de Voorzitter, ik wensch wel een kort woord te dupliceren
op de ministeriele repliek. Ik zal echter niet alle punten bespreken door de Ministers van
Buitenlandsche Zaken en van Koloniën behandeld. Immers bij de Vergadering wint allengs
het verlangen veld om het comité-generaal in openbare vergadering te doen overgaan. Ik geloof
ook dat hervatting van het publiek debat wenschelijk wordt, en zal dus uitsluitend die
punten bespreken, welke voor openbare behandeling minder geschikt zijn.
De Minister van Buitenlandsche Zaken heeft, in antwoord op mijne vraag, waarom de
bemiddeling door Turkije aangeboden, was afgewezen, beweerd, dat ik had voorbijgezien
het bestaan en drijven van de Turksche partij in Konstantinopel, en het gevaar niet in het
oog had gehouden, dat uit de pretentie dier partij, om het groote kalifaat weêr over alle
Mohammedaansche natiën te herstellen, voor onze koloniën zou kunnen voortvloeijen.
Ik heb op dat argument wel gedacht, maar meende dat men behoorde te onderscheiden
tusschen de geestelijke suprematie van den Sultan en de staatkundige pretentie door de bedoelde
partij in Konstantinopel hier aan vastgeknoopt uit de zucht om ook de seculaire suprematie
van den Sultan te doen eerbiedigen door alle Mohammedaansche natiën.
Ik opperde dit bezwaar wijl mij toescheen dat de politiek der Begering te dezen opzigte
min of meer tegenstrijdig was.
Immers, reeds met een enkel woord gaf ik te kennen , dat het Mohammedanisme ten deze
niet alleen staat, maar dat hierbij nog eene andere gezindheid, dezelfde geloofsovertuiging
vindt, van een geestelijk hoofd , op wiens spiritueel gezag een stelsel gebaseerd is van staatkundige
strekking. Ik stipte reeds aan, dat ik het oog had op de Roomsche curie.
Wat doet nu onze Regering? Laat zij als Staat der Nederlanden eenige beperking op
politiek terrein gelden, die ook ten ontzent alligt uit erkenning van de theorie der twee
zwaarden zou kunnen voortvloeijen? Natuurlijk niet. Maar omdat de Regering van Nederland
teregt eene positie inneemt, die lot'afwijzing van elke staatkundige pretentie leidt, wordt
daarom de Vorst-Bisschop van Rome niet als geestelijk hoofd der Roomschgezinden erkend ?
Is er dan niet een nuntius, zaakgelastigde der Roomsche. curie ook in den Haag geaccrediteerd,
en ligt niet daarin reeds van de zijde der Regering het feitelijk bewijs, dat de
Vorst-Bisschop van Rome wel ter deze als het geestelijke hoofd der Roomschen geëerbiedigd
wordt ?
Gaat het nu aan bij het volgen van zulk eene gedragslijn in Nederland, voor onze koloniën
de geheel analoge pretentie van den Sultan van Turkije af te wijzen en hem de erkenning
als geestelijk hoofd der Mohammedaansche bevolking te onthouden, op. grond dat dit gisting,
woeling onder de Mohammedaansche bevolking in het leven zou kunnen roepen ? Is dit geen
tweeslachtige politiek en zou men niet, integendeel, kunnen beweren, dat men juist min
of meer verbittert, ergert en het fanatisme opwekt, door een van het Mohammedanisme
onafscheidelijk geloofsbeginsel te ignoreren, terwijl omgekeerd, indien men dit beginsel regt
liet wedervaren , de Mohammedaan zou zien, dat wij van Staatswege zijn geloof geen belemmering
in den weg leggen, maar ook zijn hiërarchie eerbiedigen, om door die eene erkenningvan
zijne feitelijke belijdenis vertrouwen te wekken. Zoo althans moest de Regering op haar
standpunt oordeelen, krachtens hare verklaring aan Turkije » dat de Nederlandsche Regering
de Mohammedaansche godsdienst beschermt", eene uitdrukking die ik voor hare rekening
laat, maar die althans niet rijmt met het sustenu dat, hetgeen voor de Mohammedaansche
bevolking eene hoofdzaak is , hare belijdenis, van Regeringswege moet worden bestreden.
Zou men nu de aanvaarding van zoo invloedrijke bemiddeling niet tot goede resultaten
hebben kunnen leiden? Wie zal het zeggen? De Minister heeft met geen woord aangewezen
welke denkbeelden van de zijde van Turkije op den voorgrond zijn gesteld. Hij zegt, dat
hij eene zware campagne van zes maanden met Konstantinopel heeft gehad. Ik neem het
aan, maar uit de stukken waarnaar ik heb te oordeelen blijkt zelfs niet dat men gepolst
heeft onder welke voorwaarde die bemiddeling door Turkije bedoeld werd. Waarom liet men

69
dit na? Immers wanneer die voorloopige bespreking tot de overtuiging had geleid dat
Turkije iets meer bedoelde dan wij konden toegeven, zou het nog altijd aan ons hebben
gestaan, de onderhandelingen af te breken.
Eene tweede opmerking veroorloof ik mij tegen hetgeen de Minister van Buitenlandsche
Zaken gezegd heeft over het gebeurde te Singapore. Bij vergissing heeft hij mij in den
mond gelegd, dat het daar gebeurde »eene farce" zou geweest zijn. In de stenographische
aanteekeningen die ik voor mij heb; en waarvan ik eer had Zijne Excellentie inzage te
geven, staat juist omgekeerd: »Ik zal niet zeggen, dat het eene farce is." Dus juist het
tegendeel. Ik meen daarop te moeten wijzen, omdat de uitdrukking door den Minister gebezigd,
dat ik de handelingen van onze agenten daar in een bespottelijk daglicht had
trachten te stellen", wel zaam zal hangen metde erroneuse onderstelling dat ik het gebeurde
te Singapore als eene farce had gekarakteriseerd. Waar dus uit de stenographische aanteekeningen
blijkt, dat ik dat woord niet gebruikt heb, zal aan Zijne Excellentie wel elke
grond ontvallen voor de meening, dat het mijne intentie zou geweest zijn te ridiculiseren.
Dit is wel het allerminst mijn doel geweest. Wat heb ik gedaan? Men had den Minister
keer op k eer om licht gevraagd over het Atjehsche mysterie. Eindelijk gaf de Minister aan
den aandrang toe, er kwam licht, en dat licht liet hij ook op de agenten te Singapore
vallen. Ik plaatste ze dus niet in een bespottelijk, maar in een ministerieel daglicht.
Over de zaak zelve van het gebeurde te Singapore hoop ik straks nog een enkel woord
te zeggen in mijn verweer tegen hetgeen de Minister van Koloniën mij repliceerde. Beider
antwoord gold een bedenking, zoodat de Minister van Buitenlandsche Zaken mij wel
ten goede zal houden dat ik, om herhaling te voorkomen, aanstonds overga tot zijn ambtgenoot.
En dan in de eerste plaats nog een woord over de publicering der stukken. Gisteren vernam
ik van de Regering kortweg, dat zij ongenegen was ze te publiceren-, eerst heden
is er iets uitvoeriger reden gegeven, waarom de Regering meende zich tegen openbaarmaking
dier stukken te moeten verzetten. Ik berust daarin, ofschoon ik niet kan zeggen dat de
aangevoerde argumenten mij overtuigd hebben. Het mij gegeven antwoord bewees te veel
en daarom niets. Mijne vraag, was niet: laat alle stukken openbaar gemaakt worden ; maar :
zijn er niet een groot aantal, tegen wier openbaarmaking geen plausible bezwaar bestaat?
Nu wordt mij geantwoord: er zijn in het dossier stukken, waarin al is het maar twee of
drie regels voorkomen die de publicering verbieden. Maar wat bewijst dat? Zijner
niet, en daaronder zeer belangrijke stukken door mij aangewezen, waarin zelfs die » twee
a drie regels" ontbreken?
Maar bovendien, ik deed opzigtens de stukken nog eene andere vraag, die niet van
alle gewigt ontbloot was, en waarop niettemin het antwoord uitbleef. Waarom heeft de
Regering niet reeds vroeger in comité-generaal de stukken aangeboden, naar gelang ze in
haar bezit kwamen? Men zeggeniet: de openbaarmaking zou gestreden hebben met 'slands
belang. Immers dat argument geldt tegen publicering, nooit tegen het mededeelen van
hetgeen daarvoor geschikt was, in comité-generaal. Zou niet omgekeerd het vertrouwen
der Kamer in het beleid der Regering minder geschokt zijn geworden, bijaldien deze stukken
successivelijk waren overgslegd, en zou dit niet eisch zijn geweest van dat gemeen
overleg, waarop vooral deze Regering zich dikwijls beroepen heeft? Dat er uitdrukkingen
in voorkwamen die onze betrekkingen met andere Mogendheden in gevaar zouden kunnen
brengen, kan hiertegen niet gelden. Een geheim der Kamer kan ons nooit tegenover het
buitenland compromitteren. Van een comité-generaal verneemt het buitenland niets.
Ook op de onvolledigheid van het dossier wees ik. Hierop ontving ik ten antwoord»dat
mail-rapport is overgelegd, en de klagten van belanghebbenden, ja, het is onzeker of dit
niet enkel ziet op Gani en andere kleine staatjes, die onze hulp inriepen; andere stukken zijn
er niet." Maar heeft, zoo vraag ik, niet de gansche repliek van den Minister den indruk
gegeven dat, indien het dossier ware geweest wat het behoorde te zijn, veel discussie zou
zijn voorkomen/Een dossier, zal het aan zijn doel beantwoorden, moet niet alleen stukken
geven , maar ook van de toelichtende nota verzeld gaan, waardoor die stukken verstaanbaar
worden. Indien de Minister er zulk eene nota' aan had toegevoegd, waardoor toegelicht ware
geworden het vroeger gebeurde in Amerika en de min of meer bedekte handelingen van
18

70
Italië, dan ware ongetwijfeld beter aan den eisch van een volledig dossier voldaan geweest.
Ik dank den Minister intusschen voor de inlichtingen die hij nu, zij het ook ietwat later,
gegeven heeft en waaronder er, ik erken het, zijn die op de beoordeeling van het Regeringsbeleid
van invloed moeten wezen.
En nu de quaestie zelve, die ik weer vastknoop [aan het gebeurde te Singapore, om van
daar tot de motie te komen.
De Regering voert mij tegen: gij beoordeelt den heer Read onregtvaardig ; de heer Read
is een goed betrouwbaar man , die ons uitnemende diensten heeft bewezen. Heb ik dit
ontkend ? Integendeel, ik heb gisteren zelf uitgesproken dat het een man van groote bekwaamheid
en activiteit is en voor zoover hij als handelsagent en eenvoudig aanbrenger van
berigten optrad, heb ik tegen zijne geschiktheid geen de minste bedenking. Maar vraagt
men, of hij blijk heeft gegeven van dat diep diplomatisch beleid dat te Singapore in de
eerste plaats geëischt werd, dan meen ik in mijne ontkenning te moeten volharden. Immers
hij blijkt bij het ventileren zijner opinien het sine qua non van alle diplomatiek talent:
menschenkennis, volstrekt te missen. Men vergelijke ten bewijze slechts wat over de heeren
Jenkins en Racchia eenerzijds door cle heeren Ortt en Birch en anderzijds door den heer Read
is geopineerd. De dunk der eersten was uiterst gunstig, die van onzen consul-generaal
uiterst ongunstig. En wat toont nu de uitkomst ? Immers, dat de Minister zelf zal moeten
toegeven dat op de heeren Jenkins en Racchia niets valt aan te merken, en dat geen dier
beide heeren zich in verkeerde intrigues gemengd heeft. Bewijs te over, dunkt mij , dat de
heer Read zich in zijne diagnose vergist heeft. Dit bespeurt men telkens. De heer Read meent dat
de zaak van den aankoop van een schip door de Atjehsche gezanten slechts een verzinsel
is, en toch verklaart de resident Schiff in zijne missive dat het wel degelijk was gelijk ze
voorgaven, de heer Angelbeek de betrokken persoon en zelfs de koopprijs was genoemd.
Dat men op de ligtgeloovigheid van den heer Read speculeerde, blijkt overtuigend uit het
feit, dat men een valschen brief in zijne handen heeft doen komen, met het doel om zijne
ongerustheid nog te verhoogen. En van dien brief erkent de heer Read zelf dat hij onecht was.
Read is nu eenmaal iemand van groote maatregelen. » II faut agir d'un grand coup ",
schreef hij aan Schiff. Hij beeldde zich in dat hij door mauvais intrigants werd beetgenomen,
en zijn idéé fixe is: dat men daartegen ageren moest. Mogt men dan op zulk een
man afgaan, en ware het, ik vraag dit thans Mijnheer de Voorzitter, bij de kennis die
men van den consul-generaal Read moest hebben, bij het uitbreken der verwikkelingen
te Singapore, niet pligt geweest voor den Gouverneur-Generaal om de ingekomen berigten
nader te onderzoeken en wanneer deze nalatig bleef, voor de Nederlandsche Regering, om
naar Indie te schrijven: gebruik Read als opspeurder, laat deze Ariffim als spion gebruiken,
maar zend onverwijld een diplomatiek agent naar Singapore om in loco de zaak gade te
slaan. Vooral had men er een Hollander behooren heen te zenden, want ik acht dat het
alleszins pligt ware geweest niet door een Kngelschman maar door een Hollander bij zoo
zonderlinge verwikkelingen onze belangen te doen verdedigen. Ik heb majoor Studer een
fooi genoemd. De Minister zeide, ja, een fooi, maar in den zin dat hij zich heeft laten beet
nemen. Intusschen, ik heb uit de stukken geciteerd, en de daarin voorkomende woorden
pleiten zeker niet voor de opvatting van den Minister. Daaruit is alleen op temaken dat
Studer iemand was die zich met alles bemoeide, dingen deed die hem niet aangingen en
zich dwaas aanstelde.
Over het gebruiken van Ariffin heeft de Minister van Koloniën gezwegen en dus stilzwijgend
mijne bewering beaamd, dat al gebruikte men hem als spion, controle noodig
ware geweest.
Wat het tractaat betreft, heeft de Minister erkend, dat er reeds een Amerikaansch tractaat
met Broenei bestond. Is het dus nu niet mogelijk dat Ariffin van den inhoud van het
tractaat kennis droeg het naschreef en ons misleid heeft?
Dat Read zelf » geen serieus man was " heb ik niet gezegd, maar beweerd dat het ge-
• beurde te Singapore mij voorkwam niet serieus te zijn. De persoon, het karakter van Read
heb ik buiten spel gelaten. Slechts waagde ik de gissing dat hij, door een idéé fixe gedreven ,
zijne onderhandelingen min serieus maakte en dit meen ik te mogen volhouden. Na al
hetgeen gezegd is, ook na de nadere inlichtingen van den Minister over de pogingen van

71
Amerika staat het bij mij vast dat, zoolang- de onderhandelingen in geene verdere phase
waren getreden, het serieus karakter, dat tot een casus belli leiden kon, er aan ontbrak.
Dit leidt mij van zelf tot het ultimatum. De Minister heeft erkend dat op 22 Maart de
uitingen van Amerika en Italië ten deele nog onzeker, maar toch van dien aard waren dat
op dat oogenblik geen imminent gevaar bestond. Hij liet er dan ook op volgen: » Maar al
hadden we niet meer met Amerika te rekenen, de expeditie moest toch doorgaan, want er
was verraad en trouweloosheid gepleegd en dit was reden genoeg voor een casus belli ? Dit
begrijp ik niet. Dat satisfactie en opheldering gevraagd moest worden, heb ik gisteren reeds
erkend, maar tusschen het vragen van satisfactie en opheldering aan een inlandsch vorst
en een onverwijlde casus belli, ligt voor mij een onafzienbare afstand. Ik keer dus tot Amerika
en Italië terug.
Agenten dezer Regeringen, ik stem dit toe, hadden zich in dier voege uitgelaten dat wij
althans een oog in 't zeil moesten houden. Maar had men dan, nu de Regeringen deze agenten
desavoueerden, na positie op Atjeh's reede te hebben genomen, niet kunnen afwachten
hoe de zaken liepen? De Gouvernements-commissaris was nog te Poelo Penang. Maar is
dit dan onbereikbaar voor den telegraaph ? En als men op 14 Maart te 's Hage wist dat
de quaestie met Amerika en Italië voor het oogenblik vrij wel geschikt was, welk bezwaar
was er dan om naar Batavia te telegrapheren: » Laat den Gouvernements-commissaris te Penang
blijven, zend een paar schepen naar de reede van Atjeh om er positie te nemen, en naar
gelang de gebeurtenissen zich ontwikkelen en de onderhandelingen loopen, zullen wij berigt
zenden hoe gij te handelen hebt." Maar niets daarvan. Men heeft kortweg aangenomen
dat er een imminente casus belli was, en dit juist acht ik, hoe men de zaak ook keere,
onbewijsbaar.
Mijne stelling uit dien hoofde acht ik voor alsnog onaantastbaar, dat op 26 Maart volstrekt
geen noodzaak bestond om toen reeds den oorlog aan Atjeh te verklaren.
De Minister zelf doet mij hiervoor een bewijs te meer aan. de hand.
Als men begint te onderhandelen met inlandsche vorsten — voerde de Minister mij tegen —
komt men aan geen einde. Zeer juist, maar wat kan ons nopen dat einde te verhaasten?
Men was niet voorbereid ten oorlog en wist dat met een vijand als Atjeh veel werd gewaagd.
Een oogenblik meende men, gedreven door Amerika of Italië, een slag te moeten
slaan die gevaarlijk was. Waarom dan dien slag toch geslagen, nadat dit gevaar was
afgedreven , en waarom niet veeleer gebruik gemaakt van de eigenschap der inlandsche vorsten
om bij manier van gouddraad te trekken, de onderhandelingen zoo lang te rekken, tot wij
versterking van hier konden zenden, en ginds eene voldoende magt aanwezig ware om Atjeh te
imponeren ? Hierop ontving ik geen antwoord, en het kan ook niet gegeven worden, Mijnheer de
Voorzitter. Inderdaad niemand kan aantoonen dat wij iets, ook maar iets hadden verspeeld, zoo de
onderhandelingen slepende waren gehouden ter bereiking van het dubbel doel: 1°. om ons beter
voor te bereiden, maar ook 2°. om beter te onderzoeken wat er van de gansche zaak aan was.
Immers, de Minister zegt zelf dat hij nog geen stukken had, en nog niet bezat dan
telegrammen. Maar moest dat juist niet een prikkel zijn geweest om eerst vollediger berigten
af te wachten, tot men ons uit Batavia op de hoogte had gesteld en de Regering, na
inzage der stukken, in staat ware geweest de verantwoordelijkheid van zoo ernstig besluit te
dragen ? Juist op dat hebben van » niets dan telegrammen" stuit onverbiddelijk elk beweren
af dat het op 22 Maart zou geweest zijn het tempus utïle et necessarium om toen reeds het
ultimatum te zenden. Dit klemt te meer, wijl ik evenmin antwoord ontving op mijn zeer
ernstig bezwaar, dat de bevelen van het Opperbestuur niet werden gehoorzaamd en een ultimatum
van 24 uur in steè van 14 dagen is gesteld. De Minister heeft het feit niet weersproken
, maar evenmin erkend dat het Indisch bestuur verkeerd handelde door af te wijken
van de van hier gegeven bevelen.
Mede geen antwoord werd vernomen op de vraag, waarom de Gouverneur-Generaal in den
Raad van Indie voorstelde het opperkommando der expeditie te geven aan den eersten officier
in rang van dat wapen, dat bij de expeditie de hoofdrol zou vervullen, waaruit toch onweerlegbaar
bleek dat men toen reeds de landing der expeditionaire troepen op het oog had , iets
waardoor het beleid van het Indisch bestuur nog minder verklaarbaar wordt. Nu vraagt de
Minister mij: wat bedoelt gij met uwe motie; waarom stelt gij haar in dien vorm?

72
Ik moet die vraag- reciproceren aan de Regering. Er was door den heer Messchert eene interpellatie
tot de Regering gerigt die niets beoogde dan het verkrijgen van meerder licht over
plannen, de Regering en haar toekomstig beleid. Toen kwam de Regering plotseling met de
stukken voor den dag. "Wat beteekende nu de aanbieding van die stukken ? Wat kon ze anders
bedoelen dan eene uitdaging aan de Kamer: » Gij hebt mij telkens aangevallen en beweerd dat
mijn beleid de Atjehsche quaestie niet geregtvaardigd was. Dusver antwoordde ik, dat ik die
stukken niet kon overleggen; thans bied ik ze u aan, lees ze nu en breng uw oordeel uit. "
Aan die uitdaging wilde ik gehoor geven; door eene beslissing der Kamer uit te lokken. Maar
ik heb geene haast; ik wensch niet de fout te begaan van den heer Nieuwenhuyzen en nu reeds
op een ultimatum, zoo men niet in tempore utili rekent, aan te dringen.
Of ten deze opzigte het oordeel der Kamer over het regeringsbeleid nu of later wordt uitgesproken
, is mijns inziens volkomen onverschillig. Door spoed meende ik alleen der Regering
een dienst te doen, te meer daar ik meende de Kabinetsquaestie niet te moeten stellen, maar dit
overliet aan de Regering.
Het slot van 's Ministers rede maakte echter aan alle onzekerheid te dien opzigte een einde.
Hij zou zich niet aan driejarigen dwangarbeid onderwerpen. Mij zou het aangenamer zijn
geweest, indien de Minister zich minder beslist had uitgelaten. Maar de Regering heeft
zich nu eenmaal zeer pertinent verklaard en als haar meening te kennen gegeven dat, wordt
de motie aangenomen, de Kabinetsquaestie een feit zal zijn. Dit, ik zei het gisteren reeds,
gaat verder dan mijne bedoeling. De Kabinetsquaestie behoeft mijns inziens alleen gesteld
te worden bij het beoordeelen van de plannen voor de toekomst, niet bij het oordeel over
het verleden. Hieruit volgt dat het thans voor mijne motie niet de tempus utile zou zijn.
Immers daardoor zou elk oordeel over het toekomstig beleid worden afgesneden. Hieruit
volgt dat de Kamer thans niet tot een decisie mag komen en besluiten moet de discussie
over het verledene te adjourneren. Ik gevoel echter dat het zeer moeijelijk is de Kamer tot
zoodanig besluit te leiden. En het behoeft ook niet, want ik heb het zelf in mijne magt
om naderhand , nadat eerst de quaestie over het regeringsbeleid voor de toekomst zal zijn
uitgemaakt, alsnog een oordeel over het verleden uit lokken, wat thans door de Regering
zelve ontraden wordt. Ik zeg dit niet als of ik in de houding van den Minister van Koloniën
eenige wending meen te bespeuren , maar wijl hij zelf heeft verklaard dat hij, aan deze zijde
gezeten, niet tot het indienen eener motie zou gekomen zijn. Hiermeê vervalt ze voor het
oogenblik ; te meer, wijl men na het stellen der Kabinetsquaestie, zulk eene motie niet
anders dan in openbaar debat zou kunnen bespreken, terwijl mijne bedoeling was ze in
stemming te brengen in comité-generaal. Gedoogt nu die usantie van de Kamer dit niet,
dan zal ik mij wel wachten den schijn aan te nemen, als of ik binnenskamers een vonnis
wilde vellen, dat ik schroomen zou voor het publiek uit te spreken. Zoo iemand dan ben
ik een vijand van mysteriën op staatkundig terrein ; ik zal daarom het eenige doen wat mij,
na het stellen der Kabinetsquaestie , rest: mijne motie voor mijzelven adjourneren en haar voor
't oogenblik terugnemen in afwachting van den uitslag waartoe 't debat over de interpellatie-
Messchert zal leiden. Daarvan zal het afhangen, mijns inziens, of het reeds terstond of
eerst bij eene nieuwe phase van de Atjehsche quaestie het tempus utile zal wezen om te komen
tot datgeen, waartoe de Regering zelve door de aanbieding der stukken de Kamer feitelijk
heeft uitgenoodigd.
De heer Bredius: Ik heb het woord gevraagd voor eene eenvoudige motie van orde, vooral
met het oog op die, welke was voorgesteld, maar nu is ingetrokken. Over die intrekking betuig
ik mijn leedwezen, omdat ik meende dat door eene stemming daarover de Atjehsche quaestie
beslist zou worden, zoodat men niet telkens weder op dat punt terug behoefde te komen en weder
het verschijnsel te zien dat men om de zaak heen draait zonder dat men het punt in quaestie zelf
durft te stellen, maar om, even als eene mot, om de kaars heen fladdert, op het gevaar af van,
even als deze de vlerken, zich telkens de vingers te branden. Dit neemt niet weg dat ik wensch
. eene motie van orde voor te stellen, de strekking hebbende om de zitting met gesloten deuren
op te heffen en over te gaan tot het openbaar debat. Het komt mij voor dat de geheime stukken,
of de zaken die geheim moeten blijven, genoeg over en weèr zijn behandeld, zoodat al de leden
van de Kamer ten volle in de gelegenheid geweest zijn om daaromtrent zich eene overtuiging te

73
vestigen. Diegenen der leden; die daaromtrent nog geen overtuiging hebben, zullen die wel
nooit krijgen al bleven wij nog 10 dagen discussieren. Wanneer wij overgaan tot de behandeling
in het openbaar zullen wij zeer goed onze overtuiging kunnen uitspreken al is die ook gebaseerd
op de geheime stukken, zonder ze te vermelden, of zonder er zelfs met een enkel woord van te
reppen. Wanneer een onzer zegt: dit of dat is mijne overtuiging, dan weet ieder ander lid genoegzaam
waaruit zij geput is, zonder dat het vermeld worde.
. Ik stel dus als motie van orde voor, dat de zitting met gesloten deuren zal worden opgeheven
en het verdere debat zal gevoerd worden in openbare zitting.
De Voorzitter: door den heer Bredius is voorgesteld de zitting met gesloten deuren op
te heffen en het verdere debat te voeren in het openbaar, dus om te sluiten de beraadslaging
over de geheime stukken, door de Regering overgelegd; ik heb op dat woord sluiten gedrukt,
omdat ik dacht dat het in de bedoeling van den geachten voorsteller lag, hoewel
cle heer Bredius het niet duidelijk gezegd heeft.
De motie van orde van den heer Bredius wordt door verschillende leden ondersteund, en
maakt mitsdien een onderwerp van beraadslaging uit.
De heer van Lijnden van $andenburg: Indien het inderdaad cle wensch der Kamer
is thans het comité-generaal op te heffen, dat wil zeggen het debat te sluiten over de geheime
stukken, het is mij wel en ik zal er mij stilzwijgend aan onderwerpen, maar het
gevolg daarvan zal zijn, dat het debat op eenen anderen tijd weder zal moeten worden
opgevat. Dat zal nu misschien toch wel het geval zijn bij het kennelijk doel dat dezerzijds
geopenbaard is om thans geen quaestien in het leven te roepen, die het Ministerie welligt
tot aftreden zouden kunnen nopen; maar wanneer nu het debat gesloten wordt in geheim
comité, dan is de weg afgesneden om te antwoorden op.de rede van den Minister van
Koloniën van heden morgen, die alleen uit de geheime stukken kan beantwoord worden.
Ik had mij voorgenomen daartoe met een enkel woord over de telegrammen te spreken,
in de openbaarmaking waarvan van Regeringswege bezwaar bestaat en waarover in publieke
zitting dus niet gesproken kan worden.
Wordt thans het debat in comité-generaal gesloten, dan wensch ik alleen te constateren
dat daaruit geene conclusie getrokken werd tegen het onbeantwoord blijven van de rede
van den Minister van Koloniën.
De heer lïaffmans: Ik geloof dat de bedoeling van den geachten voorsteller van de
motie niet dezelfde is als de uwe, Mijnheer de Voorzitter.
Volgens u zou het in den vervolge niet meer geoorloofd zijn over het verledene te spreken
, terwijl het toch de bedoeling van de vergadering geweest is om niet alleen in het
geheim, maar ook met open deuren over het verleden en de overgelegde stukken te spreken.
Daarom zal ik mij tegen uw voorstel verklaren, Mijnheer de Voorzitter, wanneer gij
door het sluiten van het debat bedoelt dat niet meer over het verledene in publieke zitting
mag gesproken worden.
De Voorzitter: Ik doe den heer Haffmans opmerken dat zonder den minsten twijfel,
wanneer de beraadslaging hier gesloten wordt, in de termen door den heer Bredius aangegeven
, door mij niet kan worden toegelaten dat in de openbare zitting terug gekomen
worden op overgelegde geheime stukken. Wil de Kamer hierop later terug komen — en
dit strekke tevens als antwoord aan den heer van Lynden, dan kan een afzonderlijk voorstel
gedaan worden, of op nieuw verlof aan de Kamer worden gevraagd en naar aanleiding
daarvan de beslaging worden hervat.
Maar thans, eenmaal gesloten zijnde, zal ik niet bij magte zijn, om, tegenover de uitdrukkelijke
verklaring der Regering dat de stukken onder geheimhouding worden overgegelegd
de bespreking daarvan in eene openbare vergadering toe te laten.
De heer van Zuylen van HTyevelt: Ik geloof dat wij in deze moeten onderscheiden.
Mijnheer de Voorzitter , ik beaam volkomen hetgeen door u is gezegd omtrent de geheim-
19

74
houding van geheim overgelegde stukken. Maar dat sluit volstrekt niet uit dat men geene
aanmerkingen zou kunnen maken over de zaken die in die stukken' vermeld worden. Dit
is ook door den vorigen geachten spreker gezegd, die zeide, dat wij niet over de stukken
zullen spreken , maar dat iedereen begrijpen zal dat bij die zijne meening te kennen geeft,
deze geput zal hebben uit die stukken. Ik meen dus, Mijnheer de Voorzitter, dat dit in
overeenstemming is met hetgeen door u in den aanvang der discussie werd gezegd, namelijk
dat twee punten, het verleden en de toekomst tegelijk moeten behandeld worden, ofschoon
dit destijds eenigzins in strijd was met mijne meening. Maar uit het besluit dat in comitégeneraal
èn verleden èn toekomst zullen behandeld worden vloeit voort dat die in de openbare
zitting ook niet gescheiden behooren te worden, anders had men zich in comité-generaal
tot het verleden moeten bepalen.
De Voorzitter: Het komt mij voor dat eene behandeling der zaak zoo als de heer
van Zuylen dit wenscht in strijd is met de uitdrukkelijk door de Regering gestelde voorwaarde
van geheimhouding.
Ik zou niet kunnen toelaten dat men, zonder zich op de stukken te beroepen, deze toch
zóó besprak, dat ieder kon voelen dat men dit deed.
De heer Fransen van de Putte: Mijnheer de Voorzitter! Het verwondert mij dat éen
oud-lid en gewezen Minister, die zelf wel stukken heeft overgelegd, eene dergelijke leer
predikt, geheel in strijd met de parlementaire usances in alle landen der wereld; en wat
ook hier niet gebeurd is met de overlegging van de stukken over de Oosterschelde. Zulks
is nimmer gebeurd.
De Regering moet zich ten sterkste verzetten tegen zulk eene handeling der Vergadering;
zij is dus bereid, als de Kamer het verlangt, om de discussie in comité-generaal voort te zetten.
De heer van Zuylen van Wyevelt: Ik meende het ministerieel standpunt te verdedigen;
het standpunt, dat de stukken aan de Kamer in 't geheim medegedeeld, geheim
moeten Mijven.
Maar wat zou het gevolg zijn van het systeem dat door den Minister wordt verdedigd,
dat, en dit kan zijne intentie niet wezen, ons de mond gestopt wordt over alles wat in
de stukken staat, en^wat wij ook uit andere omstandigheden kunnen weten. Elke discussie
zou dan onmogelijk worden, indien er over die zaak een geheim stuk was medegedeeld.
Ik meen dus dat er geen anderen weg overblijft dan ons te onthouden van de vermelding
der stukken en alleen te spreken over de zaken.
De heer Happeyne van de Coppello: Mijnheer de Voorzitter! Helder is de loop
der discussie mij niet. Misschien is het mij ontgaan, maar ik moet vragen of art. 115
Reglement van Orde , geen geheimhouding oplegt omtrent hetgeen in deze Vergadering met
gesloten deuren is voorgevallen.
Ik meen dat het besluit nog niet genomen is bij dat artikel bedoeld. Misschien echter
bedrieg ik mij.
De Voorzitter : Ik zou voorgesteld hebben dit besluit te nemen vóór het eindigen van
het comité-generaal, zoo als dit altijd gebruikelijk is; anders toch zouden de latere handelingen
in comité-generaal niet vallen onder dat besluit.
De heer Happeyne van de Coppello: Derhalve wanneer mijne stelling juist is, dat
het comité-generaal eindigt met dat besluit, dan volgt daaruit van zelf, dat men in de
openbare beraadslaging niet kan terug komen op hetgeen hier behandeld is en waaromtrent
geheimhouding is opgelegd.
Wat de stukken betreft, daar zij door de Regering medegedeeld zijn, alleen onder voorwaarde
van geheimhouding, kan daarop, dat spreekt van zelf, in de openbare discussie
geen beroep worden gedaan. Deze twee punten moeten dus vaststaan.
Maar wanneer straks in de openbare vergadering wordt besproken cle zaak van Atjeh

75
met het oog- op algemeen erkende feiten en uit het algemeen oogpunt, dan spreekt het
van zelf, dat men wel degelijk een besluit zal kunnen nemen omtrent de algemeene politiek
der Regering. Alleen zal men niet meer kunnen disputeren over feiten, die slechts
bekend zijn uit mededeelingen gedaan in comité-generaal.
Ongetwijfeld zal het moeijelijk zijn voor leden, die aan de openbare discussie deelnemen,
omdat altijd te schiften; die zullen daarbij grootelijks moeten gebruiken eene. soort van
diplomatieke discretie, maar dat is zeer zeker het best gedemandeerd aan den geachten
afgevaardigde uit Arnhem; ik ben overtuigd dat hij ons het voorbeeld zal geven hoe men
dergelijke discussie in vinculis voeren kan.
Maar wanneer thans een der leden beweert, dat hij in comité-generaal wil antwoorden op
de redevoering van den Minister, zou ik persoonlijk geneigd zijn hem dat toe te staan,
maar in het algemeen, dunkt mij, moet er toch een einde aan de discussie in comitégeneraal
komen. Wij zijn reeds drie dagen bezig. Wanneer men nu weder op de redevoeringen
der Ministers wil antwoorden en daarop volgen re- en duplieken, dan zal er nooit een
einde aan het comité-generaal komen, zonder dat dit strekken zal om meer licht te verschaffen
aan de Kamer dan zij werkelijk nu reeds heeft of om de openbaré beraadslaging
beter voor te bereiden.
Ik geloof dus dat de Kamer eenig regt heeft om van hare leden te vorderen, dat ze
niet al te veel spreken en al te welsprekend zijn, en dat deze Vergadering derhalve het regt
heeft om eene motie van orde aan te nemen zoo als is voorgesteld; ik meen dat wanneer
de groote meerderheid begrijpt dat er nu lang genoeg in comité-generaal beraadslaagd is, dan
zij die in de geheime vergadering nog redevoeringen zouden willen houden zich moeten opofferen
, toegeven aan het verlangen van velen, dat in eenig verband staat met het oordeel,
buiten deze Kamer over dergelijk geheimhouding, iets dat billijkerwijze behoort mede te
werken om de voorgestelde motie te regtvaardigen.
De heer Haffmans: Ik weet niet hoe ik het thans met den Minister van Koloniën
heb. Gisteren was hij in 't geheel niet bevreesd voor openbare beraadslaging, in tegenstelling
met den heer Voorzitter die altijd tegen openbare beraadslaging gestemd was.
Gisteren nog, de heeren zullen het zich herinneren, zeide de Minister, dat hij de geheime
discussie tot een minimum wilde beperken, tot het allernoodzakelijkste. Nu zal er in het
geheel geen openbare discussie plaats hebben over de overgelegde stukken. Ik begrijp die
plotselinge verandering van houding niet. Gisteren sprak de Minister gansch anders; hij
nam het zelfs kwalijk dat men zeide dat hij het comité-generaal geprovoceerd had en thans
mogen wij volgens den Minister niet anders dan in comité-generaal discuteren.
Overigens moet ik nog herinneren, wat de orde betreft, dat wij het besluit genomen
hebben om het debat over de overgelegde stukken en over de interpellatie te vereenigen.
Dat besluit bestaat op het oogenblik nog, en wanneer deze twee zaken nu weêr zullen
gescheiden worden, zoo als, Mijnheer de Voorzitter, uw voorstel op het oogenblik is, moeten
wij een besluit nemen om dat eerste te vernietigen. Ik geloof dat dit punt wel in aanmerking
mag worden genomen.
De Voorzitter: Ik herinner dat ik geen voorstel gedaan heb, maar dat het voorstel
van den heer Bredius is uitgegaan.
De heer Godefroi: Ik wensch te wijzen op eene praktische zijde van het vraagstuk
dat de Kamer bezig houdt. Ik moet vragen of het mogelijk zal zijn in eene publieke zitting
te spreken over de regtmatigheid van den oorlog zonder argumenten te bezigen, die slechts
kunnen nederkomen op het verkondigen van halve waarheden, argumenten dus die geen
verstandig man zal willen gebruiken, want met die halve waarheden zal men, van welke
zijde ook, het publiek duperen als men zich daarmede in het openbaar debat moet behelpen.
Ik heb mij voorgesteld, dat het debat in publieke zitting uitsluitend zal moeten loopen
over de yragen van ons geacht medelid uit Utrecht, die het onderwerp der interpellatie
hebben uitgemaakt, en dat men bij het debatteren over die vragen zal kunnen gebruik
maken van de stukken die overgelegd zijn, zonder aan de voorwaarde van geheimhouding

76
onderworpen te wezen. Maar ik kan mij niet voorstellen, dat, wil men de zaak in haren
geheelen omvang behandelen, wij een serieus publiek debat kunnen hebben, zonder dat
men gebruik maakt van de geheime stukken.
Maar daarom ook, wanneer in het publiek debat gesproken zal worden over de regtmatigheid
van den oorlog, zullen degenen), die van oordeel zijn dat men daaromtrent, moet
hun geheim bewaard blijven, niet anders dan halve waarheden zeggen kan , daartegen
moeten opkomen.
De heer Haftmans , voor de derde maal het woord bekomen hebbende, zegt: Nu geloof
ik toch, dat de geachte laatste spreker, eergisteren niet in de Kamer tegenwoordig geweest
is of dat hij het besluit niet gehoord heeft dat wij toen genomen hebben. Men zal
zich herinneren dat wij volgens het voorstel van den heer van Houten besloten hebben om
discussien aan te vangen in comité-generaal. Zij zullen dus in het publiek voortgezet worden;
anders hadden wij niet behoeven te spreken van: aanvangen.
De heer Bredius: De argumenten door den spreker uit Amsterdam gebezigd, zijn
juist argumenten waarom ik de motie heb voorgesteld. Ik heb het gedaan, niet om het
debat over de regtvaardigheid van den oorlog in openbare vergadering voor te zetten, maar
opdat aan dat debat eenmaal een einde zou komen. Men heeft wel beweerd in deze geheime
zitting, dat de groote meerderheid der Kamer het beleid der Regering af keurt; maar
men heeft er zich toch niet aan gewaagd, dit door de Kamer bij stemming te laten uitmaken.
Dit heeft mij herinnerd aan een voorval dat ik eens heb bijgewoond. Twee jongens
hadden met elkander eene woordenwisseling, waarbij de kleinste den grootsten met een pak
slaag bedreigde, maar dadelijk, nadat hij deze bedreiging uitgesproken had, zich omkeerde
en hard wegliep. Daaraan werd ik herinnerd, want iets anders is het niet, wanneer men
zoo iets beweert zonder dat men er eenig bewijs van heeft en dit zelfs niet durft aanbieden.
Nu dunkt mij, dat, als men in de phase geraakt dat het altijd bij woorden blijft en men
tot geene decisie komt, het beter is dat aan het debat een einde worde gemaakt, dan dat
het nutteloos en eindeloos zonder resultaat wordt voortgezet. Daarom juist heb ik voorgesteld
de geheime zitting op te heffen en over te gaan tot eene openbare zitting, waarin
bepaaldelijk zal worden behandeld de interpellatie van den heer Messchert van Vollenhoven,
die tot dit debat aanleiding heeft gegeven.
De Voorzitter: Ik stel voor de beraadslaging te sluiten en over te gaan tot stemming
over de motie van den heer Bredius, daartoe strekkende, dat de Kamer besluite dat het
comité-generaal zal worden opgeheven, dat zal worden gesloten de beraadslaging over de
interpellatie van den heer Messchert van Vollenhoven, gezamenlijk met die over de van Regeringswege
overgelegde stukken en dat daarna in openbare zitting • zal worden hervat de
beraadslaging over genoemde interpellatie.
Vermits echter, naar ik verneem, aan de juistheid mijner opvatting getwijfeld wordt,
verzoek ik den heer Bredius te willen zeggen of ik zijne meening al dan niet juist heb'
teruggegeven.
De heer Bredius: Volkomen juist, Mijnheer de Voorzitter.
De Voorzitter: Daar het nu blijkt, dat ik de bedoeling van den heer Bredius goed heb
gevat, stel ik voor de beraadslaging te sluiten en over de motie van dat lid te stemmen.
Dienovereenkomstig wordt besloten.
De motie van den heer Bredius in stemming gebragt, wordt met 36 tegen 32 stemmen
verworpen.
Tegen hebben gestemd de heeren van Wassenaer van Catwijck, Smidt, van Kerkwijk,
van Eek, deBruynKops, van Nispen van Sevenaer, vanKuyk, Stieltjes, Moens, Mackay,
van Lynden van Sandenburg, Idzerda, de Roo van Alderwereldt, lnsinger, Hingst, Kerens
de Wijlré, Teding van Berkhout, van Loon, van der Does de Willebois, Schimmelpenninck
v

77
van der Oije , van Harinxma thoe Slooten , Smitz , Arnoldts, Heydenrijck , van Eeenen ,
Bergsma, Tak, Lambrechtsen, Schimmelpenninck, C. van Nispen, Nierstrasz, vanForeest,
Saaymans Vader, Mees, Haffmans en Wintgens.
Foor hebben gestemd de heeren van Wybenga , Kappeyne van de Coppello, Blussé,
Sandberg, Brouwer, Bredius, cle Jong, Cremers, Rombach, van den Berch van Heemstede,
van Akerlaken, van Houten, Gevers Deynoot, Lenting, Dam, Oldenhuis Gratama,
Kuyper, Jonckbloet, Mirandolle , van Zuylen van Nyevelt, Blom , Luyben , Fabius, de Bieberstein
, Begram , Godefroi, 's Jacob, Viruly Verbrugge, de Ruyterj Zylker , Rutgers van
Rozenburg, cle Lange en de Voorzitter.
Bij deze stemming waren cle heeren Kien en Storm van 'sGravesande afwezig.
De heer Haffmans: Ik stel als motie van orde voor dat de Kamer besluite: de zitting
met gesloten deuren op te heffen en de beraadslaging in openbare zitting voort te zetten.
De heer''Fransen van de Putte, Minister van Koloniën: Ik geloof dat na hetgeen de
heer Kappeyne en ook de heer van Zuylen gezegd hebben het duidelijk is dat men in de
openbare zitting niet kan spreken over de stukken; die] onder geheimhouding aan de Kamer
zijn overgelegd.
De Voorzitter : De heer Haffmans stelt voor de zitting met gesloten deuren op te heffen
en de beraadslaging in openbare zitting voort te zetten ; dat is dus de beraadslaging over de
interpellatie van den heer Messchert van Vollenhoven en over de door de Regering overgelegde
stukken.
De heer Ciericke van Herwijnen, Minister van Buitenlandsche Zaken: Wanneer dit de
bedoeling is der motie moet ik mij daartegen ten stelligste verzetten. Het kan nooit de bedoeling
der Kamer geweest zijn de discussie over de onder geheimhouding overgelegde stukken
in het openbaar voort te zetten. Vroeger heb ik mij ten sterkste verzet tegen de mededeeling
der stukken. Ik geloof dat de Regering de verantwoordelijkheid heeft voor de betrekkingen
met buitenlandsche Mogendheden, en dat zij daarom ook het regt heeft te beoordeelen welke
omstandigheden die betrekkingen kunnen in gevaar brengen. Ik verzoek dus ten stelligste
dat althans over de stukken die de betrekkingen met het buitenland betreffen, niet in
openbare zitting zal gesproken worden.
De heer Haffmans: Mijne motie zegt niet dat wij over de geheime stukken in openbare
zitting zouden kunnen spreken.
De Voorzitter: Ik heb herinnerd aan het besluit van Donderdag met 62 tegen 3 stemmen
genomen. De voorsteller der tegenwoordige motie behoorde onder de 62 voorstemmende
leden. Toen is besloten dat in comité-generaal behandeld zou worden de interpellatie van
den heer Messchert van Vollenhoven en te gelijk die over cle door de Regering overgelegde
stukken. Wanneer men nu voorstelt het comité-generaal op te heffen en de beraadslaging
m openbare zitting voort te zetten, dan kan ik dit voorstel niet anders opvatten dan dat
men wenscht hervatting der discussie over de interpellatie en over de overgelegde stukken
in openbare zitting. Zoo men ten opzigte der overgelegde stukken reserves verlangt, moet
men dit voorstellen.
De heer van Houten: Nu door u, Mijnheer de Voorzitter, wordt herinnerd aan de discussie
, die Donderdag tusschen u en mij plaats had, reken ik mij verpligt te zeggen dat
mdien ik van u had verstaan, wat door u volgens het gisteren ontvangen Bijblad is gezegd
ik mij er geenszins mede zou hebben vereenigd. Daaruit toch zou volgen wat de heer van
Zuylen opmerkte, dat, omdat er geheime stukken te onzer kennis zijn gebragt, wij nooit
meer m het openbaar over de Atjehsche zaak zouden kunnen spreken. Mijne bedoeling was
20

78
toen dat in comité-generaal alleen zou worden besproken do inhoud der geheime stukken
of wat bepaald een beroep daarop noodig maakt. Daarop werd door u, naar ik meende,
geantwoord, dat gij van dezelfde meening waart, maar dat het u onmogelijk was alleen
over de overgelegde stukken te doen beraadslagen , en dat daarom de stukken en de interpellatie
bij elkander behoorden,
Het kan echter uwe meening niet zijn geweest, dat men , in de openbare zitting beraadslagende
over de interpellatie-Messchert, niet meer zou mogen spreken over de Atjehsche
aangelegenheid in haar geheel.
Zoo even heb ik dan ook de motie van den heer Bredius ondersteund in het vertrouwen,
dat uwe magt niet gaat boven het Reglement van Orde, waarin ik een waarborg vind dat
als men niet geheel van het aan de orde zijnde onderwerp afwijkt, men door u niet tot
de orde kan worden geroepen.
Voor de leden die het comité-generaal wenschen te sluiten, tot welke ik behoor, is de
motie van den heer Haffmans aannemelijk, zoo daaraan wierd toegevoegd het door den
Minister van Buitenlandsche Zaken in het midden gebragte. Is mijne herinnering juist,
dan is ook na de overlegging [der geheime stukken betreffende de Oosterschelde de beraadslaging
voortgezet in het openbaar, met de reserve dat men daarin niet over die stukken zou spreken.
De heer Nierstrasz: Wordt nu besloten tot opheffing van het comité-generaal zonder
meer, dan zullen wij komen tot de openbare zitting, waarin zal kunnen worden besproken
wat naar de meening van den Voorzitter daarvoor vatbaar is. Een ander middel ware , als de
heer Haffmans zijne motie wilde wijzigen door bijvoeging van : voortzetting der beraadslaging,
met uitzondering natuurlijk van de bespreking der geheime stukken.
De heer Haffmans: Dit heb ik reeds uitdrukkelijk verklaard: het is geenszins mijne
bedoeling dat wij in het openbaar over de geheime stukken zouden spreken. Ik wensch
alleen dat niet worde afgesneden over de niet geheime stukken in het publiek te spreken.
Ware de motie van den heer Bredius aangenomen, dan zou dit het geval geweest zijn, en
dit wil ik beletten. Ik ben echter bereid mijne motie in den aangegeven zin te wijzigen,
en te verklaren dat natuurlijk de geheime stukken uitgesloten zijn van eene bespreking in
bet openbaar.
De gewijzigde motie van den heer Haffmans luidt thans: » om de zitting met gesloten
deuren op te heffen en de beraadslaging in openbare vergadering voort te zetten met eerbiediging
van het opgelegd geheim.
De heer de Biebersteln: Mijnheer de Voorzitter! Door het afstemmen van de motie-
Bredius heeft de heer van Lynden van Sandenburg het regt erlangd om de beraadslaging
in geheime zitting te doen voortgaan, en dit wordt dien geachten spreker nu door de voorgestelde
motie van den heer Haffmans ontnomen, ik zal dus tegen de motie stemmen.
De beraadslaging wordt gesloten.
De Voorzitter: Ik doe opmerken dat, even als bij motien van orde tot sluiting der
beraadslagingen de Regering in de gelegenheid moet gesteld worden om voor het werkelijk
sluiten der beraadslaging de redevoeringen te beantwoorden, die nog onbeantwoord waren,
ook nu bij de mogelijke opheffing van het comité-generaal, alvorens daartoe werkelijk wordt
overgegaan, aan de Regering de gelegenheid moet gegeven worden om nog te antwoorden
op de redevoeringen welke heden zijn uitgesproken na de rede van de Ministers.
Onder dat voorbehoud wordt de motie van den heer Haffmans in stemming gebragt.
De motie van den heer Haffmans wordt in hoofdelijke stemming gebragt, met 36 tegen
30 stemmen verworpen.
Voor stemmen de heeren Mackay , Bredius, de Roo van Alderwerelt, Cremers, lnsinger,
Kerens cle Wijlró, van den Berch van Heemstede, van Akerlaken, van Houten, van der
Does de Willebóis, Gevers Deynoot, Smits, Arnoldts, van Zuylen , Bergsma, Lambrechts,

79
Schimmelpenninck, Luyben, Fabius, Begram, Nierstrasz, s'Jacob, Viruly, Haffmans, de
Buyter Zylker, Rutgers van Rozenburg, Blussé, van Kuyk, Stieltjes en de Voorzitter.
Afwezig waren de heeren Kuyper, Kien, Storm van 's Gravesande en Wybenga.
De Voorzitter : Wegens het ver gevorderde uur stel ik voor de verdere beraadslagingen
m comité-generaal te verdagen tot aanstaanden Maandag ten 11 ure.
Dienovereenkomstig wordt besloten.

80
ZITTING MET GESLOTEN DEUREN.
SO April 1874.
Voorzitter : de heer Dullert.
Tegenwoordig, met de Voorzitter, 67 leden, te weten de heeren:
Schimmelpenninck van der Oije, de Bruyn Kops, de Jong, Fabius, van Lynden van
Sandenburg, van Zuylen van Nijevelt, van Kerkwijk, Bichon van IJsselmonde, Brouwer,
van Akerlaken , lnsinger , van den Berch van Heemstede, Rombach, Hingst, de Bieberstein,
Idzerda, Kerens de Wijlre , Nierstrasz, van Kuyk, Heydenrijck , Cremers, Smitz , Kuyper,
Mirandolle, Lambrecht, Oldenhuis Gratama, Gevers Deynoot, van der Does de "Willebois,
van Loon , Saaymans Vader , Schimmelpenninck , Dam , Luyben , van Nispen van Sevenaer,
Sandberg , Haffmans , van Reenen , Mackay , Lenting , Godefroi, Jonckbloet, Bergsma ,
van Zinnincq Bergman, de Roo van Alderwerelt, Blom, Teding van Berkhout, Tak,
van Wassenaer van Katwijck, de Lange, C. van Nispen tot Sevenaer, Mees , Wintgens,
Viruly Verbrugge , Arnoldts, Stieltjes , Blussé , Cappijne van de Coppello , Smidt, Jacob ,
Begram , de Ruiter Zylker, Storm van ' Gravesande, Kien , Moens, van Eek en van Houten ;
en al de heeren Ministers.
Voortzetting der beraadslaging over de INTERPELLATIE VAN DEN HEEK MESSCHERT VAN
VOLLBNHOVEN EN DE VAN REGERINGSWEGE OVERGELEGDE STUKKEN.
De heer van Lynden van Sandenburg: Indien de Kamer thans van mij eene breedvoerige
tegenspraak verwacht te hooren van de redevoering door den Minister van Koloniën
gehouden, dan zal zij in die verwachting, ik zeg niet teleurgesteld worden, want ik geloof
dat iedereen naar de opheffing van het comité-generaal verlangt, maar zal daaraan toch niet
voldaan worden.
Ware toch door den geachten afgevaardigde uit Dordrecht Zaturdag 11. geene motie voorgesteld,
waarover bijna een uur gesproken is, dan zou ik slechts voor eenigeoogenblikken
de aandacht der Kamer gevraagd hebben; en ofschoon nu sedert een dag is verloopen, ben
ik nog niet van gedachte veranderd en wensch ik mij ook nu te bepalen tot de enkele
opmerkingen die ik Zaturdag had willen maken en mij alzoo voornamelijk hieraan te houden,
dat ik zooveel mogelijk vermijd iets te zeggen wat in publieke zitting gezegd kan worden ,
en voorts alleen bij de door mij bedoelde opmerking te rade ga, met mijne herinnering van
Zaturdag 11.
Hoezeer ik had gewenscht in comité-generaal geheel te zwijgen, toch is mij dit onmogelijk,
omdat het weinige wat ik te zeggen heb ontleend is aan de stukken, met name aan de telegrammen
waarvan wij in publieke zitting niet mogen gewagen en ook omdat het mij niet
te doen is — en het gevaar in publieke zitting daartoe grooter wordt .— om de Regering
zoo als herhaaldelijk is gezegd op dit oogenblik te bemoeijelijken door retrospective beschouwingen,
die daarenboven, afgescheiden van de quaestie van vertrouwen, die ik op ditoogenblik
het plan niet heb te stellen, bij deze gelegenheid geen praktisch nut zouden hebben.
Schitterend voorwaar, gaarne doe ik daaraan hulde, was cle uitvoerige rede Zaturdag door
den Minister van Koloniën gehouden, ter beantwoording der gemaakte opmerkingen; maar
hoe daarmede ook betrekkelijk ingenomen en erkennende dat zij in weinig opzigt boven mijn
lof moge verheven zijn, mag ik toch niet nalaten het koele verstand te raadplegen en die
rede aan kritiek, waartoe zij zooveel stof geeft, te onderwerpen.
En dan moet ik zeggen dat ik mij verbaasd heb over eenige stellingen door den Minister
verkondigd, zoozeer, dat ik bijna geneigd zou zijn om te vragen wat de Minister wel eens
gevraagd heeft met betrekking tot andere redevoeringen: was zij wel inderdaad serieus?
Van de quaestie der overlegging van de stukken onder geheimhouding, wil ik de Regering
geen grief maken. Ik hecht daaraan weinig waarde. Ik waardeer zelfs dat de Regering zoo
streng vasthoudt aan de voorwaarde van geheimhouding, uit vrees — in zoover dit hare
bedoeling is — dat uit het openbaar maken, de handelingen der Regering naar buiten af
in een voor haar minder gunstig daglicht zouden worden gekend en op de door haar ge-

81
wenschte waarde gesteld. Daarenboven beb ik nooit sterk aangedrongen op bet openbaar
maken van stukken die internationale betrekkingen betroffen; en zelfs beb ik de Regering
niet te hard gevallen, wanneer reeds sedert lang toegezegde stukken achterwege bleven.
Ik herinner slechts aan de stukken die door mij den Minister van Buitenlandsche Zaken
gevraagd zijn met betrekking tot de overgave van de kust van Guinea aan Engeland, en
waarvan de overlegging is toegezegd, maar niet geschied.
Ik neem dus aan en eerbiedig het bezwaar dat de Regering ten deze meent te moeten
maken, waardoor wij evenwel in het uitspreken van ons oordeel in zeker opzigt zijn gebonden.
Zoo als de Minister van Koloniën toch zelf gezegd heeft, moet het geheim der
stukken ons van zelf terughouden van het uitspreken van een oordeel in de openbare zitting.
Maar nu moet ik toch herhalen wat ik reeds deed opmerken in mijne eerste rede in comitégeneraal
— en de Minister niet kon weêrspreken —• dat de Regering weinig blijk heeft
gegeven van zucht om het gemeen overleg te bevorderen, en van opregtheid, wanneer ik
in verband breng de verklaringen vroeger door de Regering afgelegd met hetgeen ons nu
bekend is geworden. De Minister heeft dat wel weersproken maar slechts en bij uitsluiting
met het oog op de interpellatie van 27 Februarij. De Regering kon toen niet meer mededeelen
zeide de Minister, omdat de onduidelijkheid, aan den telegramstijl eigen , de berigten
welke zij had niet boven allen twijfel deed verheven zijn.
Ik verklaar dat ik dat niet begrijp, vooral omdat toch naar dien telegrammenstijl is
gehandeld. De bedenkingen tegen de houding van de Regering bij de interpellatie op 4
April blijven in ieder geval in volle kracht. De heer van Reenen had gezegd: »In geval
eener ontkenning, zou ik daaruit moeten opmaken , dat de Minister zelf alleen nog kennis
draagt van de oorlogsverklaring, maar niet bekend is met de omstandigheden die daartoe
aanleiding hebben gegeven". Daarop antwoordde cle Minister van Koloniën : » Het laatste wat
de geachte spreker zegt is juist. Aan de Regering ontbreken nog ten eenen male berigten,
met uitzondering van het zeer korte telegram , gisteren ontvangen". Dat was den 4den April,
en nu zeide de Minister van Koloniën op 21 Maart jl. betrekkelijk cle overlegging van de
de stukken: » Eigenlijk zou met de mededeeling der telegrammen kunnen worden volstaan,
want die bevatten de geschiedenis van het voorgevallene , omdat daarop gehandeld is". Als
men nu in aanmerking neemt, dat het laatst overgelegde telegram is van 20 Maart 1873,
hoe kon dan de Regering op 4 April daarna verklaren, dat zij van niets wist? En is
hetgeen ons nu uit de telegrammen is bekend geworden niet eene bevestiging van wat
reeds de geachte afgevaardigde uit Winschoten , de heer Jonckbloet uitgesproken heeft in zijne
nota, gevoegd achter het Verslag betreffende het wetsontwerp tot verhooging der Indische
begrooting van verleden jaar , op bladz. 12 ,.... »dat de Regering op 4 April, ja reeds op 27 Februarij
wist, wat zij op 4 April aan de Volksvertegenwoordiging verklaarde niet te weten" enz.
Eene tweede en niet minder ernstige vraag: Geeft, betgeen de Minister verder in zijne
rede van 11. Zaturdag gezegd heeft, blijk van eene vaste overtuiging, die van het begin
af de grondslag geweest is van de door de Regering gevolgde politiek?
Ik heb Zaturdag jl. verklaard, dat ik, wanneer de motie van den heer Bredius vfierd
aangenomen, daaruit niet de conclusie zou wenschen getrokken te zien , dat de rede van
den Minister van Koloniën niet te weerspreken was en ik mij een nader oordeel reserveerde,
omdat ik meende dat hetgeen de Minister had gezegd niet wel was overeen te brengen
met de ons medegedeelde telegrammen en uit die telegrammen zeiven, hetgeen geschied
was, werd veroordeeld. Daarop moet ik dus nu met een enkel woord terugkomen.
Ik stel op den voorgrond, dat ik kan aannemen de meening welke die van de Regering
blijkt te zijn geweest, om ten opzigte van Atjeh eene politiek te volgen , die noodwendig
moest leiden tot eene oorlogsverklaring; maar dan is het mij onverklaarbaar dat men dan ook
niet flink weg daarvoor uitkomt en de quaestie niet op dat terrein houdt, in piaats van te
ontkennen dat men in dien toestand heeft willen komen en getracht heeft langs vriendschappelijken
weg de moeijelijkheden op te heffen. Ik laat de quaestie van de al dan niet regtmatigheid
van den oorlog daar, want ook dit heeft weinig praktisch belang. Alleen moet
ik opkomen tegen de bewering van den heer Godefroi dat de oorlog zijne regtvaardiging
zou vinden in het tractaat van 1871. Ik stem toe dat in dat tractaat de kiem van een oorlog
lag, maar ik kan niet begrijpen dat hij daaruit eo ipso moest voortvloeijen, daar toch Atjeh
geen medehandelend partij bij dat tractaat was. Maar wat daarvan zij en hoe men ook reagere
21

82
tegen het tractaat van 1871, waartoe ik zelf heb medegewerkt, in ieder geval stem ik toe
dat het sluiten van dit tractaat niet kan worden te laste gelegd aan dezen Minister van
Koloniën, die toen niet aan het bewind was, en dat, zoo hij den toestand door het tractaat
in het leven geroepen, geaccepteerd heeft gelijk hij dien vond, dat ook het natuurlijke
gevolg is van de solidariteit van opvolgende Ministers. Maar dat belet niet deze vraag te
stellen : heeft de Regering gedaan wat zij kon om den oorlog te verhoeden, of heeft zij dezen
ai initio gewild? En dan meen ik dat, hoewel uit üe stukken blijkt dat de Regering niet
overtuigd was dat het goed was en te verdedigen om den oorlog te verklaren, de Minister
zich toch heeft laten meêsleepen en alzoo heeft aanleiding gegeven dat men met regt mag
concluderen, de Regering heeft den oorlog gewild.
Er bestaat strijd — ook dit blijkt uit hetgeen de Minister Zaturdag heeft gezegd, en is niet
vreemd, waar men den oorlog volstrekt heeft gewild — over de eigenlijke redenen waarom
de oorlog is verklaard. Men heeft steeds beweerd — en de Minister heeft naar aanleiding der
berigten uit Indie dit ook moeten toegeven — dat de oorlog is moeten worden verklaard
om vreemden invloed te weren. En nu zeide de Minister Zaturdag — ik wijs daarop, omdat
die tegenspraak en onzekerheid strekken tot beoordeeling van de door mij gestelde vraag,
of hier wel aan eene vaste overtuiging als basis van wat men gedaan heeft kan worden
gedacht — dat het niet was uit vrees voor vreemden invloed, maar om de trouweloosheid
van Atjeh dat men den oorlog heeft verklaard. De Minister voegde in een ander deel zijner
rede daar nog bij, dat hij en het Indisch bestuur eigenlijk zóó afkeerig waren van het
voeren van oorlog dat, gelijk de Gouverneur-Generaal zich uitdrukte, hij niet gaarne
zijne hand in dat wespennest zou steken. Hoe is dat echter te rijmen met hetgeen de
Regering gedaan en kennelijk gewild heeft? De oorlog is ontstaan, al naar mate het de
eene of andere keer voorgesteld wordt, uit dit alternatief: óf om vreemden invloed uit
te sluiten, óf om de trouweloosheid van Atjeh, ontleend aan het gebeurde te Singapore.
Maar reeds lang te voren wordt met goedvinden, voorkennis en op last van het Operbestuur
eene zending naar Atjeh georganiseerd, die op zich zelve reeds eene ingewikkelde
oorlogsverklaring bevatte. De zending van den heer Schiff heeft plaats gehad op eene
instructie, die was vastgesteld door of met goedkeuring van den Minister van Koloniën.
Die instructie houdt niet alleen zeer bepaald de kiem in, maar was de eerste stap tot de
oorlogsverklaring, omdat daarbij aan den resident van Riouw werd opgedragen, eischen te
stellen aan den Sultan van Atjeh, die men a priori kon en moest weten dat niet
zouden worden toegestaan. Een uitstel van eenige maanden is toen noodig geacht. Ik
keur nu de zending van den heer Schiff niet af, ik spreek er zelfs geen oordeel over uit,
maar constateer alleen het feit dat, lang reeds vóór men vreemden invloed vreesde en lang
vóór door Atjehsche gezanten te Singapore twouweloosheid zou zijn gepleegd, door de
Regering de eerste stap is gedaan, die moest leiden tot den oorlog.
Wat het weren van vreemden invloed betreft, de Minister heeft zijne homogeneïteit uitgesproken
met de staatkunde van Elout, Falck, Fagel en Baud. Niemand zal ontkennen
dat al die uitnemende staatslieden zeer gekant waren tegen buitenlandschen invloed
in onze Oost-Indische bezittingen; maar hoe deze Minister, die eene geheel andere politiek
volgt, met betrekking tot de toelating van vreemden in onze Oost, dan die mannen, zich op
hen kan beroepen, bevreemdt mij. De tegenwoordige rigting der Regering is toch om
Indie zoo veel mogelijk ' voor vreemden en voor buitenlandschen invloed toegankelijk te
stellen.
Na te hebben geconstateerd dat de aanleiding tot de oorlogsverklaring niet is geweest de
vrees voor buitenlandschen invloed, wordt wederom het voorkomen van dien invloed als
noodzakelijk motief tot de onmiddellijke oorlogsverklaring opgegeven; maar dat dit ook
niet juist is, blijkt hier uit dat, vóór in Indie, met goedvinden van het Opperbestuur, de
oorlog verklaard werd, men hier te lande reeds de zekerheid had, die men ook naar Indie
had overgeseind, dat er voor buitenlandsche tusschenkomst inderdaad niets was te vreezen.
Wanneer ik spreek van het buitenland, dan wil ik, even als ik zoo even hulde heb gebragt
aan den Minister voor zijne rede van Zaturdag, hier gaarne uitspreken dat ik tegen
de houding van den Minister van Koloniën , waar hij zich op internationaal gebied beweegt,
en inderdaad als Minister van Buitenlandsche Zaken optreedt, niet alleen geen bezwaar
heb, maar ook in het bijzonder, dat ik onder de geheime stukken , die ons zijn overgelegd,
met het meeste genoegen en sympathie gelezen heb de missive door den Minister van

83
Koloniën geschreven aan zijn ambtgenoot van Buitenlandsche Zaken, voor zoover die missive
moest strekken als instructie voor onze buitenlandsche vertegenwoordigers, om de poli-
* tiek welke Nederland geroepen is in den Archipel te volgen uit een te zetten. Dat neemt
echter het feit niet weg dat op het oogenblik dat men, ter voorkoming van buitenlandschen
invloed, besloot tot het doorzetten van den oorlog, daartoe om die reden geen grond bestond,
omdat men de zekerheid had dat van vreemden invloed niets was te vreezen.
Ja, zegt de Minister, maar men moet onderscheiden tusschen hetgeen de home-governmenis
en wat de agenten der Mogendheden daar ginds doen; goed, maar wanneer al door
deze iets was gedaan dat niet goed was en moest worden geneutraliseerd, kon dat immers
niet meer schaden, zoodra de home-governments het ontkend hebben en men zeker is van
hunne goede gezindheid?
Turkije heeft de Minister genoemd; welnu, dat gold een home-government, en daarvan
hadden wij niet zooveel te vreezen ; en de diplomatieke worsteling van zes maanden , waarvan
de Minister van Buitenlandsche Zaken gewaagde, is toch niet zoo verschrikkelijk geweest
als men er op let dat met Turkije slechts drie stukken gewisseld zijn: de eerste depêche
van Turkije van 22 Augustus, waarop de Regering eerst 1 October antwoordde, en de
nadere depêche van 2 December, waarbij onze handeling door Turkije zonder reserve werd
goedgekeurd en gewaardeerd.
"Welk was dan dat groote gevaar dat van de zijde van Turkije was te vreezen ? Voor
materiele hulp was geen gevaar te duchten en dat het geestelijk hoofd van het Mohammedanisme
zich aan de zaak van Atjeh zou laten gelegen zijn uit het oogpunt van religiestrijd
heeft men toch niet kunnen voorkomen. De Minister heeft daarbij reeds vroeger hoog opgegeven
van het gebruik dat la jeune Turquie maakt van gehouden redevoeringen in deze
Kamer om den invloed van Turkije ten behoeve van Atjeh te doen gelden, redevoeringen
die zouden zijn overgedrukt in Turksche bladen. Daartegen moet ik opmerken dat, zoover
mijne informatien strekken, ik alleen heb gevonden eene verwijzing naar iets wat de heer
Heemskerk in deze Kamer heeft gezegd, niets meer; maar daarenboven , dat in dezen van
de jeune Turquie, zoo als de Minister zich uitdrukt, niets is te vreezen, omdat zij juist
tegen het orthodoxe Mohammedanisme gekant is.
Onze Regering wist voorts en deed het aan het Indisch bestuur weten , dat op het oogenblik
van het uitzenden der expeditie geen vrees bestond noch voor de tusschenkomst van
Italië, noch voor die van Amerika; terwijl de Minister zelf zeide, verstandig genoeg geweest
te zijn om geen gewigt te hechten aan tot hem gekomen berigten wegens andere gevreesde
tusschenkomst, zoo als bij voorbeeld van Duitschland. Daarbij komt nog wat Amerika betreft
— en dit stelt in het licht door welke ongegronde angsten men zich door die gevreesde
tusschenkomst van Amerika liet leiden — dat de vloot van Hongkong weken noodig bad
om in de Atjehsche wateren te komen, hetgeen men toch wist en in de zitting van den
Raad van Indie zelf is herinnerd. De telegrammen nu , en dit wilde ik aantoonen, bewijzen
dat de Regering het eens is met hetgeen ik zoo even zeide als onvoldoende tot motivering
der oorlogsverklaring; zij meende inderdaad dat in Indie met te groote voortvarendheid
werd gehandeld en dat geen genoegzame grond bestond voor hetgeen is geschied. De fout
der Regering ligt daarom dan ook hierin, dat zij niet volgens die overtuiging handelde.
Waarom, toen de Minister van Koloniën de overtuiging had dat inderdaad door den
Gouverneur-Generaal niet igoed gehandeld werd , waarom toen getelegrapheerd : » wij willen
en mogen u niet binden", in plaats van: » gij moogt niet zoo handelen vóór gij nadere
berigten uit het moederland ontvangt".
Dat had de Regering kunnen, ja moeten doen. In de laatste discussie tusschen mij en
den Minister van Koloniën op 18 December 11. gehouden , betreffende mijne vragen omtrent
de instructie van den Regerings-commissaris , was een groot gedeelte van de Kamer met mij
onder den indruk, dat er ernstig verschil bestond tusschen den Minister van Koloniën en
den Gouverneur-Generaal. Toen heb ik mij zeiven afgevraagd: hoe is het mogelijk, wanneer
de Gouverneur-Generaal aldus in eene zoo ernstige zaak in strijd handelt met de bevelen
uit het moederland, dat de Minister van Koloniën dien hoogen ambtenaar in zijne tegenwoordige
positie laat ? Nu vraag ik, hoe is het mogelijk dat de Regering, hoewel zij niet
heeft kunnen goedkeuren hetgeen op Buitenzorg is voorbereid en beslist, ondanks dit alles
daaraan toch hare goedkeuring gehecht en vrijheid tot handelen gelaten heeft ? Dat zij het
gedaan heeft, daarin ligt tevens hetgeen ik genoemd heb: hare veroordeeling. De Minister

84
telegrapheert herhaaldelijk dat er meer positive feiten moeten worden medegedeeld, meer
stellige berigten noodig zijn, om op tusschenkomst bij de Mogendheden aan te dringen.
De Regering telegrapheert voorts dat, wanneer men de gedragslijn volgt, die de Gouverneur-
Generaal voorstelt, men niet alleen een zeer slechten indruk bij cle Mogendheden en de
Staten-Generaal zal maken, maar dat er ook geene aanleiding toe bestaat om aldus te
handelen; zeer juist; maar niettegenstaande dit alles, wordt het toch gedaan.
In het telegram van 7 Maart wordt gezegd: »Wij mogen en willen uwe handen niet
binden door verbod , maar meenen dat souvereiniteit of oorlog als eerste eisch hier en elders
slechten indruk zou maken". En het doen van dien eersten eisch was nota bene reeds
bepaald in de zitting van den Raad van Indie, den Minister bekend gemaakt bij telegram
van 22 Februarij, en daartegen was door den Minister bij telegram van denzelfden dag geen
bezwaar gemaakt. Waarom zou hetgeen men zich voorstelde te doen (en gedaan heeft) zoo
slechten indruk maken ? Wanneer de Regering meende en overtuigd was dat de toestand
van het oogenblik zoodanig optreden tegenover Atjeh gebood en regtvaardigde , behoefde
zij niet te vreezen voor dien slechten indruk. Dus dit bewijst hetgeen ik straks heb geavanceerd
, dat de Regering zelve de overtuiging miste dat noodzakelijk was datgene waartoe
in Indie werd besloten en wat zij toch met hare goedkeuring heeft laten begaan. In hetzelfde
telegram van 7 Maart wordt nog gezegd: » Bij onwil, om ons te ontvangen.... is
oorlog onvermijdelijk- die van zelf zich oplost in souvereiniteit." Dus, met andere woorden :
"wij krijgen toch gedaan wat wij wenschen, maar waartoe wij eigenlijk nu toch geen genoegzamen
grond hebben.
In het latere telegram van den Minister van Koloniën aan den Gouverneur-Generaal zegt
de Minister in substantie : Wij zijn het eigenlijk eens wat betreft het doel dat wij wenschen
te bereiken , maar omdat het niet genoegzaam blijkt dat wij regt hebben dat doel
te bereiken langs den voorgestelden weg, moeten wij voorzigtig zijn met den vorm, en
daarin verschillen wij slechts. De Minister spreekt verder aan den Gouverneur-Generaal
zijne meening uit dat aan den vorm groot gewigt moet worden gehecht en dat men zich
liever moet laten leiden (wat dus niet geschiedde) door bedachtzaamheid en regtvaardigheid,
dan over te gaan tot een stap (later toch gedaan) die niet noodzakelijk en niet gebruikelijk,
dus ook eigenlijk niet geregtvaardigd is. Dat telegram van 12 Maart geeft, als ik het zoo
noemen mag, in zekeren zin de norma aan van de politiek die de Regering had kunnen
volgen, maar tegen hare overtuiging niet heeft gedaan. En nu vraag ik: wanneer het
thans is gebleken dat zij dat niet gedaan heeft;, maar integendeel den Gouverneur-Generaal
heeft gehandhaafd in het doen van datgene wat zij eigenlijk had willen voorkomen, heb
ik dan regt te zeggen dat de Regering van zeer groote wijfeling in deze heeft blijken gegeven?
Dit is zoo wat het voornaamste wat uit de telegrammen valt te leeren en wat ik meende
te moeten uitspreken naar aanleiding van hetgeen de Minister van Koloniën 11. Zaturdag
gezegd heeft. Ik zou nog wel het een en ander in het midden kunnen brengen tegen hetgeen
de Minister van Buitenlandsche Zaken heeft gezegd, maar daar Zijne Excellentie zich
tot enkele algemeenheden bepaald heeft, zou dit tot niet veel leiden. Hetgeen ik trouwens
voornamelijk heb wallen constateren komt hierop neder dat hetgeen de Regering vroeger en
later heeft verklaard in de Kamer, niet is geweest in overeenstemming met hetgeen zij
gedaan heeft, en in de tweede plaats, en dit vooral, dat uit de telegrammen is gebleken dat
de Regering, terwijl zij eigenlijk afkeurde den weg die door den Gouverneur-Generaal is
gevolgd om redenen daarbij vermeld en nader toegelicht in de missives die tot opheldering
van de telegrammen hebben gestrekt, desniettegenstaande dien weg met hare goedkeuring
heeft doen volgen. Dat geeft mijns inziens blijk van eene weinig te regtvaardigen twijfeling
in de politiek der Regering, die ons geleid heeft tot dezen ongelukkigen oorlog.
De heer Haftmans: Mijnheer de Voorzitter, is de oorlog nu geregtvaardigd? Dit is de
quaestie. Zijn wij thans overtuigd dat de oorlog noodzakelijk en regtmatig is?
Ik heb cle overgelegde stukken met zorg bestudeerd en grootendeels uitgeschreven. Ik heb
ook de redevoering van den Minister, verleden Zaturdag uitgesproken, met de meeste aandacht
gehoord, — en toch, ik moet zeggen: de oorlog is niet geregtvaardigd, noch tegenover
Atjeh — want er bestond geen behoorlijke casus belli — noch tegenover Nederland — want
de oorlog was niet onvermijdelijk. Ik zal een en ander betoogen.
In de eerste plaats: er is geen casus belli.

85
Wat geeft men voor als reden tot de oorlogsverklaring aan Atjeh? Het zoogenaamde
verraad van Atjeh, het hulp zoeken van liet gezantschap te Singapore bij de consuls van
Amerika en Italië. Gesteld echter dat de opgegeven feiten bewezen waren, dat de consuls
zich met niets anders bemoeid hadden, dan met hetgeen hun aanging en waarin zij iets
doen konden, dat het gekonkel van politieke tinnegieters wezenlijk ernst was, dan nog was
dat hulpzoeken op zich zelf geen verraad, geen casus belli.
De Minister van Koloniën erkent dit zelf, maar voegt er hij dat de omstandigheid, dat
de gezanten bij ons gastvrijheid genoten , dat zij op onze schepen reisden, terwijl zij bij
anderen tegen ons, steun zochten, het vragen van opheldering en rekenschap noodig maakte.
Dit geef ik toe, maar ik vraag of dit (vragen van opheldering en rekenschap) het karakter
van de boodschap is, die de commissaris in Atjeh is komen brengen.
Neen , Mijnheer de Voorzitter , de commissaris viel, gelijk men zegt, met de deur in huis,
hij kwam toegerust ten oorlog en bragt den oorlog. Het vragen van opheldering en rekenschap
dat voorafging, was maar voor den vorm, eene ijdele vertooning. Zijne geheele houding
toonde aan , dat hij volkomen gedecideerd was, ja, dat hij er vurig naar haakte, dat hij
brandde van begeerte om den oorlog te verklaren. De commissaris bewees door zijne houding ]
dat men zich in hem niet vergist had , en dat het waar was wat de Gouverneur-Generaal
geseind had: de vice-president is de man, dat wil zeggen de man om toe te slaan.
De Minister heeft ons eergisteren verhaald, dat het niet de eerste keer was, dat Atjeh
bij vreemden hulp tegen ons heeft gezocht.
Mijnheer de Voorzitter, waarom dan ditmaal de zaak zoo hoog opgenomen, indien men
ze vroeger liet doorgaan. Daarvoor bestond eene andere reden, en wel deze: men zocht een
» casus belli", en wat men zoekt dat vindt men ligt. Tusschen de Regjring en het Indisch
bestuur stond reeds lang vast, dat er vroeger of later een oorlog met Atjeh komen moest,
dat was, zoo als men zegt, eene uitgemaakte zaak.
De quaestie was maar om eene aanleidende oorzaak tot den oorlog te vinden. Er bestond
tusschen Regering en Indisch bestuur eene afspraak en deze beheerschte de geheele geschiedenis.
Die afspraak aannemende, verklaart zich alles; zonder deze is de oorlogsverklaring onbegrijpelijk.
Ik zal dit in bijzonderheden aantoonen.
De eerste telegram is opmerkelijk. De Gouverneur-Generaal sprak daarin van geen oorlog,
dat was niet noodig, de Minister verstond hem toch. Deze wist waar de Gouverneur-Generaal
heen wilde en wat hij van den Minister verlangde, namelijk eene autorisatie voor den oorlog.
Die autorisatie ontving de Gouverneur-Generaal dan ook per omgaande. En, Mijne Heeren, let
wel op den plegtigen pompeusen aanhef van dat telegram van 18 Februarij.
» Met voorkennis van den ministerraad en den Koning ", het is of de wapenen plegtig gezegend
gorden meer was niet noodig. Toen de heer Loudon deze woorden las aan 't hoofd van
het telegram, wist hij genoeg; hij had verlof om oorlog te voeren.
» Langer dralen", zegt de Minister in dat telegram, »is ongeoorloofd".
Wat wil dat zeggen? Erkent men daarmede niet de bestaande afspraak ? Beteekent dat niet:
wij hebben lang genoeg gedraald, vooruit maar, naar Atjeh!!
Zoo althans heeft de Gouverneur-Generaal het telegram van 18 Februarij opgevat. Dat blijkt
uit het zijne van den 22sten.
Na de ontvangst van het telegram des Ministers heeft hij terstond den Raad van Indie bijeengeroepen
en dan doen besluiten (de heer Loudon zegt er uitdrukkelijk bij » op mijn voorstel"
om zijne verdiensten in het oog des Ministers te doen schitteren als of hij zeide: ik heb het gedaan)
om zoo spoedig mogelijk een commissaris met vier bataillons naar Atjeh te zenden en het ultimatum
te laten stellen: souvereiniteit erkennen of oorlog. Van dat oogenblik af was de teerling
geworpen. De oorlog was er. Van dat oogenblik bestond werkelijk de oorlog, want het zenden
van troepen buiten de zeemagt, niemand zal dat ontkennen, dat was de oorlog.
Spoediger nu is er nooit een oorlog in zijn werk gegaan. In vier dagen tijds! Van 16—22
Februarij. En let wel! van die vier dagen moet afgerekend worden de tijd noodig om ginds
den Raad van Indie zamen te roepen, om hier den Koning te raadplegen en den Ministerraad
bijeen te roepen. Waarlijk! indien men niet zoolang van den oorlog was zwanger gegaan, zou
men dien niet zoo spoedig ter wereld hebben kunnen brengen! Noch hier, noch in Indie heeft
men een oogenblik in beraad gestaan, voor mij een bewijs te meer, dat de oorlog sedert
22

86
lang in beginsel vaststond, en dat men alleen op eene gelegenheid wachtte. Dat overhaast
besluit, gevoegd bij de nietigheid der grieven, (in vergelijking vooral van hetgeen men in
vroeger tijd verdragen had) bewijst nog meer dan het ultimatum dat enkel eischen stelt en van
geen grieven spreekt, dat op het oogenblik geen wezenlijke casus belli bestond, en dat deze
oorlog eigenlijk niet anders is dan wat de Franschen zeggen: une querelle aVAllemand, zoo
als de Duitschers zich uitdrukken: een oorlog die 'oom Zaun gebrochen is, of zoo als men
in goed Hollandsch zegt: een gezocht standje!
De Minister heeft zich dan ook steeds verlegen getoond om de oorzaken van den oorlog
te melden. Op dit punt is de Minister volkomen geregtvaardigd — maar dit is ook het
eenige — hij kon de redenen niet opgeven, want er waren er geen !
Oude grieven waren er in menigte. Die kregen wij dan ook in de Nota. Maar geen nieuwe.
En nu vraag ik, of niet in dat recours op oude grieven de bekentenis ingewikkeld ligt
opgesloten dat nieuwe ontbraken, althans dat ze niet presentabel waren?
Nu hoor ik reeds het verwijt dat ik voor Atjeh pleit, maar ik antwoord: zijn we niet in
comité-generaal om de waarheid onbewimpeld te zeggen? Wil men onpartijdig oordeelen,
clan moet men zich op het standpunt van Atjeh plaatsen. Audiatur et altera pars. Indien
de Atjehers hier spreken konden, Mijnheer de Voorzitter, ik geloof, men zou nog geheel
iets anders hooren!
Ik kom nu tot de vraag of de oorlog noodzakelijk was.
Ja, zegt men, om vreemden invloed te weren. Maar, vooreerst, dat kon op eene andere
wijze gebeuren, enkel door de zeemagt. Daarvoor behoefde men geen troepen te zenden om
dadelijk den oorlog te maken.
In de tweede plaats: de vrees voor die inmenging was, op zijn minst genomen, overdreven.
Zij berustte op geruchten, en dit is zóó waar, dat zelfs cle Minister zich beklaagt,
dat men hem niets dan geruchten voordient. Het is volstrekt noodig, zegt de Minister, om
stelliger berigten te geven, want anders compromitteren wij ons tegenover de vreemde
mogendheden. Wanneer men nu die geruchten tot hun oorsprong vervolgt, komt men ten
slotte tot Mohammed Ariffin van Moko-Moko en tot eene brochure van zekeren Cerruti,
die nooit iemand gelezen heeft.
In de derde plaats had men geruststellende verzekeringen omtrent de bedoelingen van de
vreemde mogendheden alvorens de oorlog begon. De vrees voor dadelijke dreigende inmenging
is dus slechts een pretext, gelijk de Gouverneur-Generaal in zijn brief van 25 Februarij
(n°. 9 der stukken) zelf getuigt. Het zij mij geoorloofd deze gewigtige woorden aan te halen:
» Noodzakelijkheid der expeditie is een uitgemaakte zaak. Zelfs al mogt de verzekering
worden ontvangen dat Amerika zich even weinig als Italië zal bemoeijen. Aan de dubbelzinnige
politiek van Atjeh dient een einde te komen. Zoolang het onze souvereiniteit niet
erkent, blijft vreemde tusschenkomst ons als het zwaard van Damocles bedreigen. Het fait
accompli is het eenig redmiddel. Wie het doel wil, wil de middelen, waar die geoorloofd
en gewettigd zijn door het regt van zelfbehoud."
Ziedaar de theorie van den Gouverneur-Generaal, en dan zeg ik: habemus reum confitenlem.
De Gouverneur-Generaal erkent, dat men den oorlog wilde om den oorlog, om een fait
accompli te stellen, om van den cauchemar van vreemde inmenging bevrijd te worden, om
te kunnen zeggen: wie met Atjeh aanlegt, trekt partij tegen Nederland , want wij zijn met
Atjeh in oorlog.'
Uit deze verklaring blijkt overtuigend, dat de oorlog volstrekt niet presseerde, dat er
geen haast bij was, dat men zich niet hals over kop daarin behoefde te storten, dat men
zich behoorlijk had kunnen voorbereiden en tijd en gelegenheid had kunnen beramen. Van
noodzakelijkheid van den oorlog kan dus geen quaestie zijn, zelfs al neemt men aan, dat
wij te eenigertijd oorlog met Atjeh moesten maken. Deze noodzakelijkheid om oorlog met
Atjeh te maken wordt door den Minister zelf ontkend in zijn brief van 18 Februarij (n e
. 6
der stukken). Daar zegt hij, dat Nederland langs vredelievenden weg door overreding en
waarschuwing zijn doel zou kunnen bereiken. Hij bekent dus, dat er geen oorlog noodig was.
Maar met de politieke quaestie hebben wij hier niet zoo zeer te maken. Het geldt een
oordeel over het Regeringsbeleid.
Ik zeg dan als résumé van mijn oordeel dat men heeft gehandeld met dolle drift, in

-p»
87
plaats van met rijp beraad; dat deze oorlog- ex abrupto zonder voorbereiding, te ongelegener ure,
met overhaasting ondernomen, niet cle daad is van een kalm en bedaard staatsman, maar
een coup de tête van een onbezonnen jongeling, die door » Thatendrang", door zucht om iets '
te doen, gekweld wordt.
Maar nu is de vraag : wie heeft het gedaan ? Dit is iets anders dan de vraag: wie
is verantwoordelijk? Dit is geen quaestie; de Minister heeft zich uitdrukkelijk verantwoordelijk
gesteld voor alle daden, ook van den landvoogd. Maar hij kan dit ligt doen,
want die verantwoordelijkheid heeft geen consequentien, er is geen verhaal, het lot van
Bazaine. is hier niet te vreezen. Gewigtiger is de vraag: wie is de eigenlijke bedrijver: de
Minister van Koloniën of de Gouverneur-Generaal? Daaromtrent kunnen wij uit de telegrammen
veel leeren. De eerste impulsie tot den oorlog is van den Minister uitgedaan •
zijn telegram van 18 Februarij is de vonk die in het kruid sloeg; de Gouverneur-Generaal
vatte daarop vuur en ging zelfs verder dan de Minister had aangewezen. De Minister wilde
aanvankelijk slechts zeemagt sturen ; de Gouverneur-Generaal besloot terstond ook landmagt
te zenden. De Minister ontving daarvan echter terstond, reeds op 22 Februarij berigt,
en op dienzelfden dag keurde hij het goed. Wat zegt toch de Minister in zijn telegram?
» Wat Atjeh betreft, de troepen debarqueren natuurlijk niet vóórdat de ongeneigdheid voldoende
geconstateerd is, om aan onze eischen behoorlijk te voldoen." De Minister legde er
zich bij neder dat de troepen zouden vertrekken; hij maakte slechts eene kleine reserve
op dit punt is dus de Gouverneur-Generaal gedekt.
De Minister heeft Zaturdag gezegd: > de menschen daar ginds vonden goed dadelijk
troepen te zenden? Ik was er tegen." Maar dan vraag ik: waarom hebt gij dan niet geseind
dat gij er tegen waart.
ö
Er is een tweede verschil tusschen r'en Minister en Gouverneur-Generaal. Het betreft het
ultimatum, dat de Minister te ruw vond. Maar ook dit kende de Minister reeds 22 Februarij
en hij maakte er volstrekt geen aanmerking op. Noch in zijn telegram van 22, noch in
dat van 28 Februarij, zelfs niet in dat van 3 Maart rept hij er met een woord van. Eerst
in dat van 4 Maart rijzen cle scrupules van den Minister.
De Gouverneur-Generaal antwoordt 6 Maart: » Souvereiniteits-erkenning hoo°- noodisanders
mets gewonnen. Bij ontvangst van verbod zal ik gehoorzamen." Daarop antwoordt
de Minister 7 Maart: » Wij mogen en willen uwe handelingen niet binden door verbod
maar meenen dat souvereiniteit of oorlog als eerste eisch hier en elders een slechten indruk
zal maken." Hierbij berust de Gouverneur-Generaal niet, hij insisteert bij telegram van 9
Maart: > Geen andere waarborg denkbaar dan souvereiniteits-erkenning; zonder dit expeditie
geen zin. Wil mij terstond stellige bevelen geven of mij laten handelen geheel op eigen
verantwoordelijkheid." Nog is de Minister niet overtuigd; hij volhardt in zijn telegram
van 10 en m dat van 12 Maart. Eindelijk telegrapheert de Gouverneur-Generaal: » Wil mij
onverwijld zeggen welken eisch ik dan stellen moet. Ik kan waarlijk geen anderen waarborg
vinden. Er is geen tijd meer te verliezen." Hierop volgt geen antwoord meer De
Minister schijnt dus eindelijk berust te hebben.
Ziedaar de twee eenige punten waarin de Gouverneur-Generaal van den Minister verschild
heeft. Op beide punten heeft de Minister toegestemd. Ik kan dus niet beweren dat er iets '
gebeurd is buiten hem om. Alles is gebeurd met voorkennis van den Minister, althans in
hoofdzaak. De Minister erkent dit zelf, want hij telegrapheert: » dus verschil betreft inleidingen
vorm." Dit wil zeggen: in hoofdzaak zijn wij het eens, beiden willen wij den oorlog.
Ik beken dat de Minister zich later eenigzins door den Gouverneur Generaal op sleeptouw
heeft laten nemen, maar dit is geen excuus, want hij had den Gouverneur-Generaal eerst
op hol gebragt. Het komt mij voor dat de heer Loudon enkel gehandeld heeft op directe
en indirecte inspiratien van den Minister. Directe inspiratie noem ik bijv. wanneer de
Minister telegrapheert: » Langer dralen is ongeoorloofd." Indirecte inspiratie noem ik wanneer
een mindere iets doet om zijn meerdere te, behagen, naar het oordeel dat hij zich van diens
karakter vormt.
Men ziet in alle stukken dat de heer Loudon energie wil betoonen; dit is zijne constante
preoccupatie. Waarom ? Omdat hij zich den Minister energiek voorstelt, en meent den
Minister te behagen. En werkelijk, in zijn telegram van 27 Februarij maakt de Minister

» 88
den Gouverneur-Generaal een compliment over zijne voortvarendheid en energie. Daardoor
zal de Gouverneur-Generaal niet weinig gesterkt zijn. Toch geloof ik, dat de Gouverneur-
Generaal geheel anders zou gehandeld hebben, indien hij een angstvallig Minister van
Koloniën tegenover zich gehad had. Maar stoute hoofden maken stoute handen.
Mijne conclusie is deze, dat de eer en verantwoordelijkheid van dezen oorlog uitsluitend
aan den Minister van Koloniën behooren. Verleden Zaturdag betoogde de Minister vrij lang
zijne vredelievendheid, zijn afkeer van den oorlog; maar alle die vroegere verklaringen
beteekenen weinig tegenover de feiten: de woorden des Ministers mogen pacifiek geweest
zijn , zijne daden waren agressief.
De heer van Zuylen van Bïyevelt: Ik stemde Zaturdag vóór de beide motien om dit
comité-generaal te sluiten , doch de Kamer besliste anders, en nu rust op mij min of meer
de verpligting, eenige wedersproken punten uit mijne vorige rede nader uiteen te zetten.
De geachte afgevaardigde uit Groningen ziet in die rede eene tegenstrijdigheid met hetgeen
ik vroeger zeide, dat Atjeh eenigzins zijne onafhankelijkheid had verloren, in verband met
het Sumatra-tractaat. Het staat geheel gelijk met hetgeen wij op een ander gebied zagen
gebeuren. Toen vóór eenige jaren besprekingen plaats hadden tusschen von Bismarck en
Napoleon III, waarbij het toegelegd was om geheel buiten weten van den Souverein de
onafhankelijkheid van het Groothertogdom Luxemburg te belagen, zal men wel niet hebben
kunnen beweren , dat dit eenigen grond opleverde om die onafhankelijkheid te betwijfelen.
Evenmin zijn de besprekingen tusschen Engeland en Nederland grond om de onafhankelijkheid
van Atjeh te betwijfelen.
De heer Godefroi erkent, dat in foro jwidico de oorlog niet strikt geregtvaardigd kan
worden ; maar voert aan dat men de reden van den oorlog moet zoeken in een politiek
belang. Plaatst men zich op dat standpunt, dan moet de maatstaf omtrent die regtvaardiging
ook elders worden gezocht, en dan wordt zoodanige gevaarlijke oorlog alleen gebillijkt
als men succes behaald. Indien de eerste expeditie gelukkig ware afgeloopen, men
zou niet zoo naauw gewikt en gewogen hebben of 't regtvaardig was; als de avontuurlijke
politiek slechts met succes ware bekroond. Ik herinner aan een gezegde van von Bismarck
tot een zijner vrienden : De nakomelingschap zal een standbeeld voor mij oprigten, of het
gepeupel van Berlijn zal mij aan een lantaarnpaal ophangen. Daartoe leidt de onzekerheid
eener avontuurlijke politiek, en als men die woorden wil toepassen op de Atjehsche expeditie
, 's Ministers positie Ware weinig benijdenswaard. Evenmin zou ik gaarne de verantwoordelijkheid
der Regering deelen als gebeurd ware wat was voorzien in de instructie van
den heer Nieuwenhuyzen, namelijk: dat onze expeditie ingescheept zijnde, onverrigter zake
en met een bloot protest had moeten terugkomen , wanneer eene vreemde vlag ons te Sumatra
ware voor geweest. Eene staatkunde, die onze vlag aan een dergelijken blaam blootstelt,
is niet voorzigtig te noemen.
Eindelijk hebben wij nu vernomen , waarop ik reeds lang had aangedrongen, wat de
Regering als het casus belli beschouwt, namelijk het zoogenaamd verraad van de Atjehsche
gezanten. Daaruit blijkt dus, dat er voor dien tijd geen casus belli was, en de voorbereidingen
die men openbaar maakte om. aan Atjeh den oorlog te verklaren, dus niet geregtvaardigd
konden worden.
Nu zegt cle heer Godefroi wel, dat van de tien oorlogen er misschien acht niet volgens
de gronden van strikt regt te verdedigen zijn, maar worden aangegaan om zijne belangen
te bevorderen. Ik geef dit volkomen toe, maar dit is nog geene reden voor ons om dat
voorbeeld te volgen. Is het staatkundig om in Indie eene politiek te volgen , die men in
het Westen zou verfoeijen ? Ik spreek niet eens van de millioenen die gespaard waren
gebleven, maar van de verliezen van menschenlevens, van cle duizende slagtoffers van den
oorlog. Denkt men daarover zoo ligtvaardig? Het is daarbij eene zeer gewaagde zaak om
het zedelijkheidsgevoel van de natie min of meer te verkrachten door haar in een niet
geregtvaardigden oorlog te mengen.
De Minister van Koloniën heeft mijn getuigenis ingeroepen omtrent den consul-generaal
Read, en gaarne wil toegeven dat, voor zoover mijne herinnering strekt, ik niets dan
goeds van dien ambtenaar heb vernomen, en dat de Regering te regt vertrouwen in hem
gesteld heeft.

89
's Ministers voorstelling- omtrent het Siak-tractaat is mijns inziens niet juist. Mijns inziens
is de zaak inderdaad door Engeland ernstiger opgevat dan de Minister meent.
In allen gevalle bewijst het hetgeen ik op den voorgrond gesteld heb, namelijk: dat
Engeland meent dat door het tractaat van Siak inbreuk was gemaakt op Atjeh's onafhankelijkheid
; want het was de eenige reden die Engeland regt zou gegeven hebben om
daartegen op te komen. Die reden lag in het tractaat van 1824. Het is volkomen waar,
wat de Minister zegt: Engeland heeft dat niet gedaan om Atjeh te believen, maar in zijn
eigen belang. De eenige grond waarop Engeland's protestatie rustte, was dat daardoor te
kort werd gedaan aan die onafhankelijkheid van Atjeh, welke wij bij het tractaat van 1824
moesten eerbiedigen. Wanneer daardoor inbreuk was gemaakt op het tractaat van 1824,
dan had die natuurlijk ook plaats gehad tegen het tractaat van vriendschap in 1857 met
Atjeh gesloten.
De Minister heeft breedvoerig opgegeven van de moeijelijkheden met Italië, dcch deze
zijn mijns inziens op vredelievende diplomatieke wijze te boven gekomen en hadden ook
zeer weinig betrekking op Sumatra, omdat ze veel meer eene vestiging van Italië op
Borneo zoude ten gevolge kunnen hebben.
Eindelijk moet ik den Minister van Buitenlandsche Zaken geluk wenschen wegens de
verklaring die hij ons beeft kunnen afleggen , dat op dit oogenblik onze verstandhouding
wat Atjeh betreft met alle buitenlandsche Mogendheden zoo goed mogelijk is. Ik wensch
cle Regering en de natie geluk met dat bevredigende resultaat en wil daarom hulde brengen
aan de Regering voor hetgeen zij in dat opzigt heeft gedaan. Maar tevens moet ik verklaren
dat het antwoord van clen Minister mij zeer weinig heeft bevredigd. De Minister heeft zich
geheel op het terrein van algemeenheden geplaatst en weinig belangrijks tegengesproken. Het
zwaartepunt van de moeijelijkheden wordt door den Minister van Buitenlandsche Zaken voornamelijk
gelegd op Turkije , en nu meen ik dat Turkije ons reeds al het kwaad gedaan heeft
hetgeen het ons met mogelijkheid berokkenen kon, waarom ik echter deze Regering niet
lastig val. Wat was het geval? Het geestelijk hoofd van cle Mohamedaansche Kerk, de
Cheik-ul-Islam, die een priester is, zal den oorlog tegen Nederland tot een heiligen oorlog
verklaard hebben. Het gevolg van dergelijke verklaring is dat volgens den Koran de krijgslieden,
welke sneuvelen, onmiddellijk plaats vinden in het paradijs. Van daar die doodsverachting,
welke men bij de voorvechters ontmoet heeft. Dit was een gevaar dat voortvloeide uit cle
aanraking met Turkije , dat echter door de diplomatie niet kon voorkomen worden.
Ik ben bevestigd geworden in mijne overtuiging, dat volgens de gezonde regtvaardige
beginselen van staatsregt, de oorlog niet is regtvaardig. Ik ben evenzeer overtuigd dat cle
Regering dezen oorlog reeds lang heeft voorzien en niet tijdig de maatregelen genomen heeft
om bij het uitbreken daarvan behoorlijk voorbereid te zijn. Ook meen ik dat, indien men
den oorlog ook al als onvermijdelijk noodzakelijk beschouwt, dan nog een slecht oogenblik
gekozen is om te beginnen. Daarentegen ben ik in de overtuiging bevestigd, die ik in
mijne eerste rede heb uitgesproken, dat bet onstaatkundig, onvaderlandslievend zou zijn
dit in het openbaar door een votum van de Kamer te constateren.
Eindelijk is er een punt dat ik den Minister van Koloniën ten volle toegeef. Sprekende
van fouten , welke begaan waren , heeft de Minister gezegd: de mensdi is niet onfeilbaar.
Dat is volkomen juist, niemand minder dan ik zal niet erkennen dat dwalen menschelijk is ,
en buitendien , de voorzigtigste staatsman , het beste beleid , zijn nog zoozeer afhankelijk
van allerlei omstandigheden, die geheel onafhankelijk zijn van clen menschelijken wil, dat
ik gaarne wil toegeven dat daarin een grond van verontschuldiging kan gelegen zijn wanneer
de zaken minder goed zijn afgeloopen dan men zich had voorgesteld. Maar dan ook meen
ik dat men daarop moet letten om eene staatkunde te volgen, waarop men Gods zegen kan
verwachten. Wanneer men zich beroepen heeft op het getuigenis van den staatsraad Elout,
dan meen ik dat cle laatste woorden waarmede hij zijne inleiding besloot, wel behartiging
verdienen.
De heer Fransen van de Vatte, Minister van Koloniën-. Mijnheer de President, wanneer
ik na het gevoerde debat drie sprekers tot de conclusie hoor komen dat de oorlog niet
geregtvaardigd is, dan zou ik zeggen: — als ik het niet liet uit deferentie voor de Kamer —
ik zie van het woord af. Wanneer toch de Regering-, na hetgeen zij laatstleden Zaturdag
23

00
cle eer had voor te dragen, er nog niet in geslaagd is de Kamer te overtuigen dat de oorlog
was onontwijkbaar, dan zal zij heden — in de stemming waarin de Kamer nu verkeert — er ook
niet toe geraken.
Het is alleen pligtbesef om eenige bepaalde punten te beantwoorden, dat mij heeft doen
opstaan , en niet de hoop om dergelijke verstokte zondaren te bekeeren.
INU kom ik in de eerste plaats tot den heer Stieltjes; en ik wensch wel begrepen te worden.
Het is volstrekt mijne bedoeling niet, en het ligt niet in mijn verleden om gewenschte interpellatien
tegen te gaan of inlichtingen te weigeren in het publiek, ook niet over leger en vloot;
maar mijne aanmerking, of liever verzoek, sloeg niet op de vraag of de uitlating van den heer
Stieltjes. Ik meen echter dat het pligt is in deze vergadering een enkel woord tot waarschuwing
te doen hooren, om zoo lang de zaak van Atjeh niet uit is, niet declinatoir over
onze strijdkrachten aldaar te spreken. Ik zou daarom met genoegen de reeks vragen van
den geachten afgevaardigde uit Amsterdam bijna alle in het publiek beantwoorden. Ik zal onder
anderen de vraag, of onze eigene marine niet te veel heeft geleden door wat zij voor Indie deel,
onmiddellijk beantwoorden met neen, wat het materieel, met ja, wat het personeel betreft.
Neen, wat het materieel betreft, — van de Nederlandsche marine is er naar Indie niets bijzonders
gegaan, als de Zeeland; het Metalen Kruis was toch reeds voor Indische dienst bestemd,
en al die fregatten als de Zeeland en de Wassenaer zijn voor de verdediging hier te lande niet veel
waard. Ik kan hier in comité gerust zeggen, dat noch de sterkte van den romp , noch cle bewapening
van die schepen aan de tegenwoordige eischen voldoet. De bewapening is niet in overeenstemming
met de eischen van den tegenwoordigen tijd.
De schepen zijn in der tijd te zwak gebouwd, in verhouding tot de lasten die zij moeten
dragen, waardoor ze allen van achteren doorzakken en ongeschikt worden voor de dienst.
De machine zal nu uit de Zeeland genomen worden en dit schip in Indie als wachtschip
gebruikt worden , waarvoor het uitstekend geschikt is.
Ik zal nu nog een enkel woord zeggen over hetgeen eergisteren door den geachten spreker
is aangevoerd betreffende de vergelijking van hetgeen nu en in 1870 van de marine gereed was.
Ik zal bij de clefinitive indiening van de begrooting van Marine voor esn staat hiervan
zorgen. Ik wil alleen nog doen opmerken, dat stoom batterijen , de Ruyter en al die andere
drijvende batterijen, niet veel beteekenen wat weerbaarheid betreft met hun glad geschut
en onvoldoende pantsering. Zij zijn , daar zij nu ook vervuurd zijn, afgekeurd.
Van de 3 ramschepen zijn wij op 4 gekomen; de Guinea is klaar, doch er is eene scheur
in den condensor ontdekt; voor het overige is het schip geheel klaar.
Tegen 4 monitors in 1870 hebben wij er nu 10 klaar.
Er zijn verder twee nieuwe kanonneerbooten, type Staunch, gereed en 8 in aanbouw.
Wat de zeilschepen betreft, kan ik zeggen dat er op dit oogenblik meer gereed zijn dan in 1870.
De geachte afgevaardigde uit Amsterdam kan den staat, dien ik hier heb neergelegd,
inzien, later zal die, bij de definitive begrooting van Marine, meer uitgebreid worden overgedrukt.
Ik meende nog meer over marine te spreken, maar ik zal mij liever beperken tot het volgende:
Wanneer die geachte spreker zegt, dat de schepen , waarover in de Kamer gesproken is,
onbruikbaar en , zoo als hij zegt, » zonder adem " zijn , dan moet ik de opmerking maken,
dat men zulke staten van schepen met verstand moet lezen. Is cle kamer van een huis, dat
men gemeubileerd overneemt, en waarineen goed halfsleten kleed ligt, daarom dan minder
bruikbaar ?
Ik heb hier een staat voor mij van de vloot, met den laatsten mail ontvangen. Wanneer
men dien inziet met het oog van een leek, dan zou men zeggen dat er al heel weinig
schepen zijn die bruikbaar zijn.
» De Citadel van Antwerpen en het Metalen Kruis maken water in het achterschip", leest
men daar in dien staat. Maar, Mijnheer de Voorzitter, al onze houten schroefschepen, zonder
onderscheid, maken water; dat hebben zij altijd gedaan en zullen zij altijd blijven doen.
Verder: » Eenige dekdeelen zijn gescheurd." Dit geldt de Watergeus; maar ik vraag, is
dit nu een reden om te zeggen dat een schip niet bruikbaar is? Ik vraag dit aan de heeren
Fabius, Nierstrasz en allen die verstand van schepen hebben.
Van anderen heet het dat het koper dun geworden is; maar bewijst dit dat een schip
daarom geen goede diensten kan doen?

9L
De Coelioorn, de Briel, de Maas en Waal moeten nu afgekeurd worden, zij zijn totaal
op; maar ik herinner dat zij nog een jaar dienst gedaan hebben, en welke dienst, nadat
hier verklaard was dat zij niet meer drijven konden.
Ik las gisteren in eene courant uit Indie, waar men tegenwoordig alles afkeurt en veroordeelt,
dat die schepen niet deugen, omdat zij zulk ruim-stank hebben. Nu erken ik
dat dit voorde bewoners onaangenaam is, maar aan de bevaarbaarheid van een schip doet
dit niets af.
In de staten waarover de geachte afgevaardigde uit Amsterdam heeft gesproken stond
van verschillende schepen dat de ketels zeer slecht waren. Toch hebben zij nog een en
l'/o jaar medegedaan.
Men moet zich evenwel geen illusien maken, noch omtrent Nederland , noch omtrent
Indie. Ik ben nu te vermoeid om het stuk voor te lezen, maar zal het ter inzage voor de
leden nederleggen, waaruit blijkt dat het betrekkelijk bij andere natiën, en wel bij Engeland,
alwaar van cle gepantserde schepen eigenlijk maar 3 schepen in goeden staat zijn,
niet veel beter gesteld is.
Dit is, naar mijns inziens, het gevolg hiervan, dat de Ministers van Marine in
verschillende landen zich geen genoegzaam rekenschap geven van het verband tusschen
bewapening , romp en werktuigen der schepen van den tegenwoordigen tijd. De Minister
van Marine in Italië stelde voor om de geheele vloot, die 60 millioen gekost had, voor 6
millioen te verkoopen , want meer achtte hij haar niet waard. Men houdt — en daar zit
de fout in — niet genoeg in het oog of een schip nieuwe ketels waard is. Somtijds —
zoo als de Bali in Indie — is het schip opgevaren, maar zijn de ketels nog goed. Van
een ander schip is het omgekeerde waar enz. Bovendien moet men op de kosten letten.
Een kanonneerboot kostte vroeger f25 000. Ik durf het cijfer niet te noemen wat de 22 man
en de luitenants die er op waren, 'sjaars kostten. Thans kost zulk een schip f 125 000;
aan machine, kolen en munitie kost het ook zeer veel. Daar staat een 23 centimeter in ;
met zoo'n wapening kan men wel veel doen, ja, maar de vrienden die tegenover ons staan
zijn niet minder goed toegerust. Derhalve moeten de Ministers van Oorlog en Marine wel
terugschrikken voor do middelen, die zoowel in Indie als hier, voor ons leger en onze
vloot noodig zijn. Intusschen — en dat is al wat gedaan kan worden — er moet bijzonder
gelet worden op het goede verband , waarvan ik zoo even gewaagde , en gezorgd worden
dat de gelden zoo goed mogelijk besteed worden. Wij zijn op dien weg.
De geachte afgevaardigde uit Amsterdam heeft gewaagd van een brik die beter gewapend
was dan onze groote schepen voor Atjeh zijn. Het was geen brik, dat is eene vergissing,
maar een stoomschip met twee schroeven.
Het schip, de Kornet, was van de grootte van onze oude stoomschepen 3de klasse, dus
iets grooter, maar zeer weinig , dan onze nieuwe 4de klasse, die nu voor Indie zijn gebouwd.
Het was gewapend met twee 18duimers van 4 ton gewigt en met twee 16 duimers. Wij
zijn op het oogenblik beter gewapend. Wij hebben op onze 4de klasse in plaats der oude
klakkebussen een 18duimer van zeven ton en twee achterladers van 12centimeters, terwijl
wij op de nieuwe raderbooten gebruik maken van de 16centimeters van de vroegere 4de
klasse en die verder gewapend zullen worden met vier 12centimeters achterladers.
Wat dus de bewapening betreft zijn wij vooruitgegaan en wij zullen ook trachten te komen tot
schepen die aan de eischen van den tegenwoordigen tijd voldoen, maar dat is niet gemakkelijk,
want dat vraagstuk is noch in Engeland, noch in Frankrijk, noch ergens elders opgelost. Het
eikenhout, dat men tegenwoordig krijgt, is niet meer bruikbaar. In de Anna Pauloiona, die nog
nooit heeft dienst gedaan, zit het vuur reeds. En dat is niet alleen hier, maar ook in andere
landen het geval. Het eikenhout was vroeger goed uitgeloogd, had lang op stam gestaan en was
eenige jaren bruikbaar; men bouwde aan een schip eenige jaren, en zette, als een stuk hout
aangestoken was, er een nieuw stuk in. Maar tegenwoordig is geen goed stuk hout meer te
krijgen.
Nu is de zoogenoemde compositebouw slechts geschikt voor betrekkelijk kleine schepen.
Zoodra men boven zekere grootte gaat, zijn zij niet sterk genoeg meer, zoodat ik tot mijne groote
verwondering voor veertien dagen te Amsterdam heb gezien, dat men bij het bouwen van de
Alkmaar, niet tot verfraaijing maar uit noodzakelijkheid, ijzeren langsverbanden op de plaats

92
waar de hutten komen heeft aangebragt. Volgens Engelsche rapporten is onze Alkmaar reeds
te groot voor compositebouw. Men zal clus ijzeren schepen moeten bouwen en die met zink
bekleeden.
Het geachte lid uit Amsterdam vroeg mij. of er geen voorstellen van den Gouverneur-Generaal
waren. Ik heb reeds vroeger gezegd: in October 1872 zijn de eerste voorstellen uit Indie gekomen,
maar toon was de Minister reeds voor geweest en had hij geld aan de Kamer gevraagd.
De toestand van de vloot heb ik vroeger begrepen dan het schijnt het geval te zijn geweest in
Indie. Daarna ü de eigenlijke noodkreet gekomen in het voorjaar van het vorige jaar, maar toen
w^as de wet om meer geld ook reeds hier bij de Kamer.
Ik heb tot mijn genoegen gezien, dat de tegenwoordige schout-bij-nacht de taak begrijpt, die
ik hem sinds opgedragen heb. Ik wil er nog bijvoegen , dat als men zich houdt aan de°vele aanschrijvingen
omtrent personeel en materieel die ik in de laatste maanden naar Indie gezonden
heb, voortaan de zaak op vasten voet geregeld zal worden.
Eene zaak van veel zorg echter, waar ik op het oogenblik nog niet in weet te voorzien , is het
gebrek aan volk. Gisteren middag nog heb ik er met den schout-bij-nacht uit het Nieuwe Diep,
dien ik om eene andere reden bij mij had, zeer ernstig over gesproken. Al verhoogt men het
handgeld, kan men met de gage toch niet zoo hoog gaan als op de koopvaardijschepen. Deze
week is te Nieuwe Diep voor volk op stoomschepen f45 betaald. Wij hebben de handgelden
reeds verhoogd en ik heb nog een anderen maatregel genomen: ik heb de equipagestaten der
marine in Indie herzien en de voeding der inlanders verbeterd, zoodat zich meer inlanders verbinden
en de militaire marine 300 man minder Europeanen noodig heeft, die dus hier kunnen
blijven.
Dat is eene zaak van groote zorg. Er bieden zich wel meer zeemiliciens aan dan geplaatst
kunnen worden, maar, gelijk men weet, kunnen die niet buiten'siands gebruikt worden, dan
in zeer buitengewone omstandigheid.
Wat betreft het gepantserd materieel, de Koning der Nederlanden, geschikt om als
gepantserd vaartuig naar Indie te gaan, zal, naar ik hoop, over een groot jaar klaar
komen, en er zal worden voorgesteld, een tweede en een derde schip te bouwen.
De leden, die zich hebben onledig gehouden met de vraag van het uitzenden van troepen,
hebben gevraagd: waarom hebt gij de eerste expeditie niet opgehouden? Ik meen daarop in
het algemeen dit te moeten antwoorden, dat die leden nu een ander denkbeeld hebben over
de verhouding tusschen den Minister en een Indischen landvoogd dan zij hier wel eens
hebben blootgelegd en dan mijne overtuiging is. De Regering hier te lande moet zich
bepalen tot algemeene trekken, maar zich niet in bijzonderheden mengen. Wanneer bij
voorbeeld de Gouverneur-Generaal met den Raad van Indie en den Chef van land en zeemagt,
besloten heeft tot eene expeditie, dan moet de Minister er zich niet mede bemoeijen of het
beter is te Pedir of in Atjeh te landen , en als ik van hier uit heb geschreven : stuur schepen
en men ginds ook troepen daarbij wil uitzenden, zou ik niet gaarne de verantwoordelijkheid
op mij willen laden om dit te verbieden.
Verschillende sprekers, zoo als de heeren Kuyper, van Lynden van Sandenburg en van
Zuylen van Nyevelt, zijn er op teruggekomen dat Amenka zich onthouden had, vóór dat
cle expeditie vertrokken was, en beroepen zich op de telegrammen. Maar wat stond in die
telegrammen? Dat wij wisten dat Amerika geen orders gegeven had, dat de consul, volgens
hetgeen de Amerikaansche Minister heeft medegedeeld, op eigen autoriteit had gehandeld.
Maar meer wisten wij er niet van. Was dat nu voldoende zekerheid ? Doch ik
refereer mij verder aan hetgeen ik Zaturdag gezegd heb, toen ben ik zoowel op dit als op
andere punten zeer wijdloopig geweest.
Nog slechts twee punten. De heer van Lynden is teruggekomen op hetgeen ik op 4
April in antwoord aan den heer van Reenen heb gezegd : » meer kan ik niet mededeelen "
terwijl ik op 27 Februarij, toen de heer Blussé zeide: misschien zijn er redenen van Staat
die beletten meer te zeggen, geantwoord heb, dat dit juist zoo was. Nu vraag ik: ma°de
Regering, als zij met vreemde mogendheden in eene onderhandeling is en telegrammen
wisselt, er de Kamer in mengen ? Mogt een ander het willen doen , ik doe het niet
De verschillende opposanten zijn met elkander in lijnregten strijd. Zal ik op nieuw de
Kamer en mijzelven vermoeijen met dit in het licht te stellen? Zou het mij verder brengen
dan Zaturdag? °

93
Men stelt den Minister verantwoordelijk voor den brief van 22 Maart van den heer Nieuwenhuyzen
; er werd zelfs eene motie op gevestigd. Er wordt over dien brief gesproken alsof
het een ultimatum was, en alsof daardoor niet gehoorzaamd is aan de ministeriele bevelen.
Men heeft ook somwijlen den inhoud van de telegrammen in het debat niet juist weergegeven.
Zoo zeide de geachte afgevaardigde uit Arnhem, dat in een van de telegrammen
stond: » niet al te ruw". Dat is niet juist. Er staat: » niet ruwweg". Een groot onderscheid.
Werkelijk is gehoorzaamd, want in den brief van 22 Maart is niet gevraagd: erkenning
van souvereiniteit, maar, zoo als de Minister wilde: opheldering en rekenschap. Ik ben te
vermoeid om den geheelen brief voor te lezen, maar anders zou men zien dat het eenig
verschil bestaat in de quaestie van 24 uur. Maar dit heb ik eerst geweten in Julij, te gelijk
toen ieder ander het vernam.
Zouden wij den brief anders gesteld hebben ? Ja, misschien; maar zij, die zich zoo
stooten aan den vorm,. letten eens op de gebruiken, die ginds gevolgd worden. Men zie
eens de correspondentie in den Javaschen oorlog, die over Bali en Boni, en dan zal men
zien, dat, als men die vrienden niet zoo behandelt, men nooit tot een einde komt.
Ik zal de Kamar en mijzelven niet meer vermoeijen. Wat heden morgen, na mijne rede
van Zaturdag, nog in het midden is gebragt, heb ik reeds drie malen beantwoord. Ik
meen dat die argumenten van hetzelfde allooi zijn als de regters van Oldenbarneveld gebruikten
, zoq als Motley ons op nieuw dezer dagen heeft leeren kennen. Ik denk bij het
vaderlandsche volk en bij de groote meerderheid dezer Kamer regtschapener regters te zullen
vinden dan Oldenbarneveld heeft gehad.
De beraadslaging wordt gesloten.
De Voorzitter: Alvorens het comité-generaal op te heffen stel ik aan de vergadering
voor te besluiten, overeenkomstig art. 105 van het Reglement van Orde, dat omtrent het
verhandelde in comité-generaal geheimhouding wordt opgelegd aan allen die daarbij
tegenwoordig zijn geweest.
Dienovereenkomstig wordt besloten.
De heer Fransen van de Putte: Ik vraag van de beleefdheid der Kamer de verdere
beraadslaging te willen uitstellen tot morgen, want ik ben nu te zeer vermoeid.
De Voorzitter: Ik zal eerst het comité-generaal opheffen en daarna voorstellen de
beraadslaging te verdagen tot morgen.
Het comité-generaal wordt opgeheven.
24

94
STAAT der effective sterkte van het leger op den lsten April 1874, met
verlof bevonden, mitsgaders van het incompleet in iederen rang.
STAVEN. =
C O M P A G ü l E K E N
K A D E E
ö ^ .
STAVENEN CORPSEN. . d Jj A - s
B g
3 a g £ SS -g S 3 5ó S
I §• I s -s g, a •§ £ g -s
sa o vs 'SS S a s
o ° 3
O H O O . M H P
Groote generale , provinciale en plaatselijke staf, militaire administratie
en geneeskundige dienst 173
» " " " S9 v I
Infanterie.
Staf van het wapen • • 37 „ „ „ „ „ „
Een regement grenadiers en jagers , sterk 4 veld-bataillons en 1 depot,
te zamen 22 compagnien
Acht regementen infanterie, ieder sterk 4 veld-bataillons en 1 depót, uit-
23 43 70 165 141 55 „
makende 25 compagnien per corps 225 208 613 1397 774 431 ,
Een instructie-bataillon , bestaande uit 4 compagnien 7 9 25 52 32 16 „
Een algemeen depot van discipline, sterk 2 compagnien 4 4 8 16 20 4 „
Twee compagnien hospitaal-soldaten „ „ 2 12 8 „ „
Totaal . . . 296 264 718 1642 975 506 „
„ . , t .. ) ontbreekt . . 54 37 44 861 138 „
Vorens de formatie j o v e r c o r a p l e e t. , l ^ . , „
Cavalerie.
Staf van het wapen 6 „ ,, „ „ „ „
Vier regementen huzaren , elk van 4 veld-escadrons, 1 reserve-escadroii
en 1 depot 69 49 96 230 337 74 42
Totaal . . . 75 49 96 230 337 74 42
Volgens de formatie ontbreekt 20 „ 25 6 3
( overcompleet. „ „ „ „ „ „ „ I
Artillerie.
Staf van het wapen 62 50 „ „ „ „ „
Een regement veld-artillerie, bestaande uit 14 batterijen, 1 depót, 2 compagnien
artillerie-transporttrein en 1 compagnie transporttrein. . . . 21 31 60 128 115 34 22
Drie regementen vesting-artillerie, ieder sterk 14 compagnien . . . . 46 28 149 290 242 70 4
Een regement rijdende artillerie, bestaande uit 4 batterijen en 1 depöt. 11 ' 9 15 36 27 10 14
Een corps pontonniers, bestaande uit 2 compagnien 4 2 7 13 14 3 1
Totaal . . . 144 120 231 467 398 117 41
»*. „ , « . j SS»; ƒ ƒ • « f f f
Genie.
Staf van het wapen 81 40 „ „ „ „ „
Een bataillon mineurs en sappeurs, sterk 5 compagnien 6 10 14 47 48 15 „
Totaal . . . 87 50 14 47 48 15 „
Volgens de formatie ontbreekt „ G 3 2 „ „
6
( overcompleet. „ „ „ „ „ 5 „

aanwijzing van de militairen die zich'op dat tijdstip werkelijk onder de wapenen en met groot
ESCADKONS.
^^^ToTïïTFm—
A MILICIENS.
T0TAAL
- p a a
§> « J •
2
10
« § ^ P fl S a
t; s a t» 5 1 -2 a> .a S.
£ I £ '£ g 1 SE 2 IE g
^ O 3 H O H O E-t
95
!
A A A
* M
E li K I V G E N
Op 1 April 1874 was de sterkte dor scherpschutters bij d
" n » 173 „ 67 „ onderstaande corpsen als volgt:
Eegement grenadiers en jagers . 245
lste regement infanterie . . . . 80
2de , „ . . . . 93
„ , 37 12 3de „ . . . . 106
" " " " 4de * . . . . H7
200 665 2459 3124 93 3728 7 « „ . . . . 83

96
Op den lsten Julij 1873 en 1 April 1874 was de sterkte der vrijwilligers (onderofficieren,
korporaals en soldaten) bij de corpsen der onderstaande wapens als volgt:
Infanterie. (•
„ , T r . Tamboers,
Onderoffi- Korporaals •,„._ I,vi0„0_'

Zeemagt.
In dienst in 1870 tijdens de mobilisatie. Thans gereed.
1 stoombatterij de Ruijter. i echter in slechten staat gewapend met
1 ramtorenschip Prins Hendrik.
l a d
& geschut, zonder waarde.
3 ramschepen Buffel, Schorpioen, Stier.
1
~
4 monitors Ileüigerlee, Tijger, Krokodil
Cerberus.
4 w a a r o n (
ier de Guinea, in herstelling voor
verwisseling-condensor.
1 gep. stoomkanonneerboot n° 1 10 bovendien : Bloedhond, Haai, Panter,
A 1 , Hyena, Wespen Adder, laatstgenoemde
1 stalen kanonneerboot. gereed in Julij.
1 gewapend met glad geschut, weinig waard.
1 _
2 gep. drijvende batterijen Jupüer, Draak. '
1 gep. drijv. verdedigingsvaartuig Borcas. Gesloopt.
1 gep. drijv. kanonneerboot. \
1 gep. ramriviervaartuig.
2 stoomkanonneerbooten Hydra, Ener.
il ~*
1 schroefstoomschip 1ste kl. Zilveren kruis. \ stoomfregat Evertsen.
1 idem 2de » Citadel. 3 schroefstoomschepen lste kl. Zilveren kruis,
2 idem 4de » Dommel Amstel. Curacao, Leeuwarden.
1 raderstoomschip lste » Valk.
1
schroefstoomschip 3de kl. Corn. Dirks.
5 instructie-vaartuigen.
m o e t
1 ketels vernieuwen, zijn gereed.
6 wacht-, kost- en exercitie-vaartuigen.
5
~
6 -
In aanbouw en herstelling. Gereed.
I ramtorenschip Koning der Nederlanden, najaar 1875.
8 stoomkanonneerbooten , begin 1875.
1 schroefstoomschip lste kl. van Galen, najaar 1874.
1 idem 2de » Marnix, laatst 1874.
1 idem 3de » Alkmaar, Augustus 1874.
1 idem 3de » Prinses Maria, najaar 1874.
1 idem 4de •» Aruba, laatst 1874.
1. stoomfregat Anna Paulowna, na 6 maanden.
25

98
NB. Van de opgelegde schepen komen waarschijnlijk niet meer voor herstelling in
aanmerking: 2 stoomfregatten Adolf en Wassenaer, het schroefstoomschip lste kl. Willem
en net schroefstoomschip 4de kl. Soestdijk.
Indien de Willem niet wordt hersteld, moet de Anna Pauloiona worden onderzocht,
hersteld en afgetimmerd, waarvoor zes maanden noodig zijn.
Al het houten materieel van de marine, thans in Oost en West in dienst, komt bij
eventuele buitendienststelling niet meer voor herstelling in aanmerking.
Eikenhout.
Composite bouw.
Uzer bekleed met hout, enkele en dubbele huid, koper of zink.
De Hornet een schroefstoomschip met twee schroeven, van ruim 400 ton, van de grootte
van de schroefstoomschepen 3de kl., iets grooter dan de Riouw enz., kleiner dan de Alkmaar.
gewapend met 4 stukken:
2 van 118®, ligte korte 18 duimen, wegende 4 ton;
2 » 64» » 16 »
Riouw wordt gewapend met:
1 kanon van 18 duim, zwaar, lang, wegende ruim 7 ton.
2 » » 12 » achterlaad,
behalve het sloepsgeschut.