Untitled - Acehbooks.org

VIJFDE liüülDGHUür.
DE MOLDKSCHE EILANDEN EN NIEUW GUINEA
MET DE PAPOEWA H-EILANDEN.
ALGEMEEN OVERZIGT VAN DE MOLUKSCHE EN VERDERE
BOVEN GENOEMDE EILANDEN.
i
natuurlijke gesteldheid.
Ligging, grenzen.
De Moluksclie of Specerij-eilanden zijn eigenlijk alleen de
Ternataansclie eilanden; men verstaat echter tegenwoordig onder
de benaming van Moluksclie eilanden of Archipel der Molukken,
ook wel de Groote Oost genoemd, al de eilanden gelegen tusschen
Célébes ten Westen, de Papoewah-eilanden en Nieuw Ouinea ten
Oosten, Timor ten Zuiden, en den Grooten Oceaan ten Noorden.
Zij liggen dus tusschen 2° 43' N.B. (de Noordelijkste punt van
Morotaï of Moro) tot 8° 23' Z.B. (de Zuidelijkste punt van Timor
Laut), en 124° 22' (de Westelijkste punt van Taliaboe) tot
134° 55' (Jamboeai, het Oostelijkste der Aroe-eilanden) O.L.
De Papoewah-eilanden en onze bezittingen op Nieuw Guinea
strekken zich uit van 129° 20' (het eiland Gebeh) tot 141° O.L.,
en liggen tusschen 1° N.B. (de Passi- en de S l
. Davids-eilanden)
en 8° 45' Z.B.
Eestanddeelen, grootte.
"Volgens de bovenstaande bepaling behooren dus tot de Moluksclie
eilanden de volgende: de Ternataansche of eigenlijk-~Moluksche
eilanden, van welke Halmaheira of Djilolo het grootste is;

314
Zuid- en Zuid-Westwaarts van daar de Batjan-, OM- en Soelagroepen;
de Ambonsche eilanden, van welke Ceram en Boeroe
de grootsten zijn, Zuidwaarts van Halmaheira; ten Zuiden van
Ceram de Banda-eilanden, van welke Zon lor of Lontkoir of Grool-
Banda het voornaamste is; de Zuid-Ooster- en Zuid-Westereilanden,
benevens de Aroe-, Kei- en Tenimber-groepen, allen
Zuid-Oost-en Zuidwaarts van Ceram. Van de Papoewah-eilanden
zijn de voornaamsten Waigeoe, Salwaiti en Misool, tusschen
Halmaheira en Nieuw Guinea gelegen.
Van deze eilanden hebben, behalve Nieuw Guinea, alleen
Halmaheira, Ceram en Boeroe eene eenigzins belangrijke uitgestrektheid;
alle overigen kunnen tot de kleine eilanden gerekend
worden. Van velen is de grootte niet naauwkeurig maar slechts
bij benadering bekend. Volgens MELVILL(') hebben
de Ternataansche eilanden eene grootte van 360. iO mijlen.
de Batjan-, OM- en Soela-groepen » » 157.6 »
de Ambonsche eilanden 1
?) » » 543.6 »
de Banda-eilanden » » 0.9 »
de Zuid-Ooster- en Zuid-Wester-eilanden » » 105.4 »
de Aroe-, Kei- en Tenimber-groepen » » 250.0 »
de Papoewah-eilanden
de Nederlandsehe bezittingen op
» » 160.0 »
Nieuw Guinea » » 3210.0 »
Dus de Moluksclie en Papoewah-eilanden en
onze bezittingen op Nieuw Guinea te zamen 4787.9• mijlen.
Natuurlijke gesteldheid.
De Moluksclie eilanden zijn allen bezet met bergen, welke
grootendeels van vulkanischen aard zijn en waaronder zich verscheidene
nog werkende vulkanen bevinden. Het niet-vulkanisch
gedeelte der bergen is van verschillende formatie, gelijk bij de
behandeling der afzonderlijke eilanden, voor zooveel noodig, zal
worden aangewezen. Bijzonder hooge toppen worden slechts op
(') Moniteur des Indes, 1847, en de Statistieke Kaart in hel Tijdsehr.
voor Neérl. Indië, 1849, U l
. II. Deze opgaven verschillen echter in
onderscheidene opziglen van die van denzelfden Schrijver in den Munilcur
van 1816 en het Tgdschr. v. N. J. 1845, Dl. II.
( 2
) Vergelijk BLEEKER, Reis door de Minahassa enz. D 1
. II, bi. 5.

315
enkele eilanden gevonden; daartoe behooren vooral: de G. Tomahoe
of Piek van Boeroe, op bet eiland van laatstgemelden naam
(+ 10Ü00 v'0 ; de G. Noesa Heli op Ceram (± 8500 v*.); de Piek
van Ternate en die van Tidore, op de eilanden van deze namen
(beiden ruim 5000 v'.). Het hoogste in den geheelen Indischen
Archipel is het Sneeuwgebergte in de Westelijke helft van Nieuw
Guinea, dat eene hoogte van 16000 v*. bereikt.
Daar de meeste eilanden zeer klein zijn, en de grootere over
het algemeen eene smalle langwerpige gedaante hebben of uit
zoodanige schier-eilanden zijn zamengesteld en volgens hunne
lengte-as door de bergketenen worden doorsneden, worden er
nergens in de Molukken belangrijke rivieren aangetroffen en zijn
er slechts enkele over een klein gedeelte van haren beneden-loop
voor booten of kleine inlandsche praauwen bevaarbaar; de meesten
droogen in den goeden moeson geheel uit of blijven niets
dan gemakkelijk doorwaadbare beken, en zijn dus noch voor den
landbouw noeb voor den handel belangrijk. Op Nieuw Guinea
schijnen groote rivieren te zijn.; maar onze gebrekkige kennis
van dit eiland bepaalt zich alleen tot de kuststreken.
De mate van vruchtbaarheid van den grond is op de onderscheidene
eilanden verschillend, en Boeroe schijnt in dit opzigt
tot de meest begunstigde te behooren; maar in het algemeen
is zij minder dan die van de Westelijker gelegene landen. De
rijstbouw is dan ook van weinig belang, en, voor zooverre dat
product niet wordt aangevoerd, maakt de sago het hoofdvoedsel
der bevolking uit. Evenwel is de grond bij uitstek geschikt voor
de teelt van specerijen, vooral muskaatnoten en kruidnagelen,
die hier haar vaderland hebben en het hoofdvoortbrengsel dezer
gewesten zijn. Overigens zijn de meeste eilanden met meer of
minder zware bosschen bedekt, die vele goede houtsoorten opleveren.
In het Zuidelijke gedeelte van den Molukschen Archipel heerscht
van Mei tot October de Oostmoeson, die hier de regentijd is
en dikwijls met stormen gepaard gaat, terwijl daarentegen de
Westmoeson in het overige gedeelte des jaars zelden regen
aanbrengt. Op de Noordelijkste eilanden, welke nagenoeg onder
den Evenaar liggen, is de afwisseling der saizoenen meer onregelmatig.

316
§ 2. Staatkundige verdeeling, bestuur en regtswezen,
en militaire raagt.
Verdeeling en bestuur.
De in deze Hoofdgroep te behandelen gewesten vormen met
de Residentie Menado (bl. 206) en de landen en eilanden om en
in de Golf van Tolo gelegen (bl. 232) te zamen het Gouvernement
der Moluksclie eilanden, bestuurd door eenen Gouverneur, die de
bevelen van den Gouverneur Generaal ontvangt en op Amboina
gevestigd is. Hij heeft ter zijner beschikking een ambtenaar met
den raüg van Adsistent Resident, vooral tot het doen van
inspectie-reizen in afgelegene gedeelten van het Gouvernement;
en wordt voorts bijgestaan door eenen Secretaris van het Gouvernement,
die tevens Algemeen Ontvanger is, en mindere
ambtenaren.
Behalve de twee boven vermelde gewesten op Cele'bes wordt
het Gouvernement der Moluksclie eilanden verdeeld in:
A. De Residentie Amboina, staande onder het onmiddellijk
bestuur van den Gouverneur en gesplitst in de Afdeelingen :
a. Amboina, bevattende de hoofdplaats en het Zuidelijke
schier-eiland en de Zuidkust van het Noordelijke schiereiland
van Amboina; onder eenen Adsistent Resident,
tevens Magistraat.
b. Hila en Larike, bevattende de Noordkust van het
Noordelijke schier-eiland van Amboina, de eilanden
Manipa, Ke'lang, Bonoa en het Westelijke gedeelte van
Ceram; onder eenen Adsistent Resident, tevens fungerend
als Notaris, Vendumeester en Ambtenaar van den burgerlijken
stand.
c. Saparoewa en Haroekoe, bevattende de eilanden van die
namen en Noesa laut benevens het grootste gedeelte van
de Zuidkust van Ceram ; onder eenen Adsistent Resident,
tevens fungerend als Notaris, Vendumeester en Ambtenaar
van den burgerlijken stand.
d. Boeroe, bevattende het eiland van dien naam en
Amblaauw; onder eenen Opziener, tevens Ambtenaar
van den burgerlijken stand en Vendumeester.

317
e. Wahaai, bevattende de Noordkust van het eiland Ceram;
onder eenen Civilen en Militairen Gezaghebber, tevens
Ambtenaar van den burgerlijken stand, welke betrekking
door eenen Officier wordt waargenomen.
B. De Residentie Banda; onder het bestuur van eenen
Resident, die tevens Algemeen Ontvanger en Inspecteur der
speeerij-perken is en bijgestaan wordt door eenen Secretaris,
die ook de i'unetiën van Magistraat, Notaris, Ambtenaar
van den burgerlijken stand, Vendumeester, Havenmeester
en Collecteur van het klein-zegel waarneemt. Voorts zijn er
Opzieners voor de eilanden Ai, Run, Lontor of Groot-Banda
en Rosengain, die hoofdzakelijk met het toezigt op de specerijen
hout-eultuur belast zijn en ook, waar zulks te pas komt,
de functiën van Magistraat waarnemen.
Op de overige tot deze Residentie behoorende eilanden zijn
geene Nedcrlandsche ambtenaren gevestigd; doch zij worden
tegenwoordig geregeld door eenen Rondreizenden Ambtenaar
bezocht, tot vereffening van gerezene geschillen, aanstelling van
Inlandsehe Hoofden, enz.
O. De Residentie Ternate.
De tot deze Residentie behoorende eilanden-groepen staan
onder het bestuur van Inlandsehe Vorsten, die hun gebied in
leen hebben van het Nederlandsch Gouvernement. Deze Vorsten
zijn: de Sultan van Ternate, aan wien behalve het eiland van
dezen naam ook een groot deel van Halmaheira met Morotaï
en vele omliggende eilandjes, benevens Motir, Makjan en de
Soela-eilanden behooren ('I; de Sultan van Tidore, wiens gebied
zich uitstrekt over Tidore, Mareh, een deel van Halmaheira, de
Papoewah-eilanden en de Westelijke helft van Nieuw Guinea P);
en de Sultan van Batjan, die de Batjan-groep beheerscht en aan
O Dat ook de Bangaai-eilanden, de landen om de Tolo-golf en eenige
eilanden in het Zuiden van die Golf gelegen aan den Sultan van Ternate
onderhoorig zijn, is reeds vermeld op blz. 177 en bij de behandeling dier
gewesten.
t 5
) Hoewel volgens het Gouvernements-besluit van 50 Julij 1848 Nieuw
Guinea, als eene onderhoorigheid van Tidore, tot de Residentie Ternate
behoort, zijn later de landen op de Zuidkust met de eilanden daar langs gelegen
administratief gebragt onder de Residentie Banda en geplaatst onder
toezigt van een Reizenden Adsistent Resident toegevoegd aan den Gouverneur
der Molukken (bl. 51ti).

318
wien vroeger ook de Obi-groep behoorde j deze laatste eilanden
zijn echter in 1683 door den toenmaligen Sultan aan de O. I.
Compagnie verkocht.
Op het eiland Ternate is een Resident gevestigd, die de Vorsten
leidt en bewaakt en voor de belangen van het Gouvernement
zorgt; hij wordt bijgestaan door eenen Secretaris, die tevens de
funetiën van Algemeen Ontvanger, Magistraat en Notaris waarneemt,
en door eenige mindere ambtenaren. Voorts zijn alleen
op de eilanden Halmaheira en Batjan Civile en Militaire Posthouders
gevestigd.
Eegtswezen.
Voor de zaken van Europeanen en daarmede gelijk gestelden
heeft men in de Residentiën Amboina, Banda en Ternate ter
hoofdplaats Raden van Juditie. Op Amboina zijn de President,
de Officier van Justitie en de Griffier regtsgeleerden; in de beide
andere Residentiën wordt de functie van President bekleed dooiden
Resident, die van Officier van Justitie door den Secretaris
der Residentie, en die van Griffier door eenen Commies van het
Residentie-bureau. De overige leden zijn Nederlandsche ambtenaren
of burgers. Hunne regtsbevoegdheid is omschreven in
Dl. I, bl. 120.
Voor belangrijke zaken van Inlanders heeft men op Amboina
den Grooten landraad, zamengesteld uit den Gouverneur als
Voorzitter, een Nederlandschen regtsgeleerde als Secretaris, den
Hoofd-djaksa en eenige Inlandsehe leden.
In de Residentie Amboina zijn verder gewone Landraden voor
de Inlandsehe bevolking in de Afdeelingen Amboina, Hila en
Larike, Saparoewa en Haroekoe, en Boeroe; zij worden gepresideerd
door deü hoogst aanwezenden Nederlandschen burgerlijken
ambtenaar.
In de Residentiën Banda en Ternate zijn ter hoofdplaats
Magistraats-geregten, van welke de Secretaris der Residentie
Voorzitter is.— Voorts worden in de Residentie Ternate eivile
zaken tusschen Gouvernements-onderdanen en onderdanen van
den Sultan van Ternate, Tidore of Batjan behandeld voor eene
regtbank te Ternate, zamengesteld uit den Resident als Voorzitter,
een Gouvernements-schrijver als Griffier, en een Djoegoegoe (Rijksbestuurder),
AMi'(Regter) en Imam (Priester) van het betrokken rijk.

319
Militaire magt.
De militaire magt bestaat uit het Garnizoens-bataillon der
Moluksclie eilanden en de ll e
kompagnie Artillerie (zie D 1
. I,
bl. 130). Zij staat onder het bevel van een Luitenant-Kolonel,
Militairen Kommandant der Molukken, en is thans gestationneerd;
In de Residentie Amboina :
Op Amboina, te Amboina en Hila; op Ceram, te Wahaai en
Kamarian (tijdelijk); op Boeroe, in het fort Defensie; op Saparoewa,
in het fort Buurstede. In 1856 bestond deze magt volgens de
formatie uit 19 Officieren en 540 Onderofficieren en Soldaten
der Infanterie; 3 Officieren en 52 Onderofficieren en Soldaten der
Artillerie; 1 Officier der Genie; 7 Officieren van Gezondheid,
en 1 Officier van Administratie.
In de Residentie Banda :
Op Banda Neira, in de forten Belgica en Nassau; op Lontor of
Groot Banda, in het fort Concordia; op Poeloe Ai, in het fort
Revenge; en op het eiland Rosengain. Zij bestond volgens de
formatie in 1856 uit 6 Officieren der Infanterie, 1 Officier der
Artillerie, 2 Officieren van Gezondheid, 1 Officier van Administratie,
en 300 Onderofficieren en Manschappen der Infanterie
en 30 der Artillerie.
In de Residentie Ternate:
Op Ternate, in de forten Oranje en Terlokko; op Halmaheira,
te Bodinga ; en op Batjan, in het fort Barneveld. Volgens dezelfde
formatie bestond zij uit 3 Officieren der Infanterie, 1 Officier xler
Artillerie, 1 Officier van Gezondheid, 1 Officier van Administratie,
en 173 Onderofficieren en Manschappen.
Buitendien heeft men schutterijen:
In de Residentie Amboina, op Amboina, Haroekoe, Saparoewa,
Boeroe, Manipa en Ceram, gezamenlijk omstreeks 2000 man
sterk;
In de Residentie Banda, op Banda Neira, Groot Banda en
Poeloe Ai, te zamen 480 man sterk;
In de Residentie Ternate, te Ternate, 250 man sterk.
De schutterijen bestaan meerendeels uit Christen-Inlanders,
en te Ternate uit de Christenen, Mangkasaren en Javanen
ter hoofdplaats, welke onder het onmiddellijk bestuur van het

320
Gouvernement staan. Zij zijn deels met geweren deels met
pieken gewapend. In gewone tijden bestaau de diensten in het
betrekken van eenige wachten, het verleenen van hulp aan de
politie, het transporteren van gevangenen, enz.; in oorlogstijd
kunnen zij mobiel verklaard worden en hebben meermalen goede
diensten bewezen.
53. Voortbrengselen, handel en scheepvaart, bronnen
van inkomsten voor het Gouvernement.
Plantenrijk.
Van de natuurlijke voortbrengselen van het plantenrijk vermelden
wij als de belangrijkste alleen de houtsoorten, die op de
meeste eilanden in overvloed voorkomen en deels voor meubelhout
deels voor den scheepsbouw, deels voor gewoon timmerwerk,
deels' ook voor brandhout en verfstof geschikt zijn. Eene uitvoerige
opgave met aanwijzing van het gebruik der verschillende
soorten komt voor in het Indisch Archief, D». III, bl. 183 en volgg.
Wij noemen hier als voorbeelden slechts: het ebbenhout, ijzerhout,
Hjati-hovA (op Boeroe en Rosengain), lingua-hoat, wortelhout,
Kajoe mejrah, Kajoe samar, Kajoe nanni, Kajoe bintangor, Kajoe
kamocni, Kajoe nangka, Kajoe kanari, Kajoe poetih (waaruit de
Kajoe-poetih-olie getrokken wordt, vooral op Amboina), enz.
Van de cultuur-gewassen komen vooral in aanmerking:
muskaatnoten- en kruidnagel-boomen, kokos- en sago-palmen,
djagoeng, weinig rijst, koffij, kakao, tabak en katoen. Ook op
de aanplanting van djaü-boomea wordt door het Gouvernement
geregeld toezigt gehouden. Omtrent de hoeveelheid der producten
wordt over het jaar 1860 het volgende medegedeeld:
In de Residentie Amboina.- kruidnagelen, 258117 pond;
muskaatnoten, 396 pikols; foelie, 277^01; tabak, 30000 pond;
omtrent de kakao-, katoen-, sago-, kokos- en #ró-cultuur
wordt alleen het aantal boomen vermeld.
In de Residentie Banda: muskaatnoten, 1072765 pond; foelie,
275586 pond; djati- en kokosnoten-teelt, als boven. Rijst en
sa°-o worden ingevoerd vooral van Ceram.
In de Residentie Ternate: rijst, 27000 pikols. Van koffij,
katoen, sago, muskaatnoten en kruidnagelen wordt alleen het
aantal boomen opgegeven.

321
Dierenrijk.
Van de wilde dieren van den Indischen Archipel komen de
groote soorten in de Molukken niet voor. Men vindt er zwijnen,
herten, geiten, civetkatten, egels, weinig apen, slangen, schildpadden,
en aan de mondingen der rivieren krokodillen. Rundvee,
paarden en schapen zijn er niet inheemsch maar van elders
aangebragt. De Moluksche zeeën zijn bij uitstek rijk aan vischsoorten;
ook walvisschen houden er zich in vrij groot aantal op.
In de nabijheid der Aroe-eilanden bevinden zich uitgestrekte
parelbanken.
Delfstoffenrijk.
Op vele eilanden, inzonderheid op Amboina, Ceram, Saparoewa
en Haroekoe, worden een aantal warme en koude minerale
bronnen gevonden O, wier bestanddeelen en kracht echter nog
niet voldoende onderzocht zijn. Overigens zijn de Molukken,
voor zooverre bekend is, arm aan delfstoffen. Op de Zuidkust
van Ceram zijn op verschillende plaatsen meer of minder rijke
tingronden, steenkolenlagen en aard-oliebronnen ontdekt; het
eiland Batjan bevat steenkolenmijnen, welke zeer goede kolen
opleveren (' 2
Ï. Voorts wordt op enkele plaatsen ijzerhoudende
grond, stofgoud en aluin gevonden, doch van weinig belang.
Sommige Ambonsehe eilanden leveren kalksteen en krijt op.
Handel en scheepvaart, finantiëele uitkomsten.
De handel wordt hoofdzakelijk gedreven op de hoofdplaatsen
Amboina, Banda en Ternate, welke sedert 1854 vrijhavens zijn.
De voornaamste artikelen van uitvoer zijn: de specerijen, die
tot uit 0
. December 1863 tegen een bepaalden prijs aan het
Gouvernement moesten worden geleverd (zie bl. 322), sago,
velerlei houtsoorten, kajoepoetih-olie, schildpad, tripang, vogelnestjes,
was, koffij, kakao, tabak en katoen. Ingevoerd worden :
paarden, runderen, rijst, opium, zout, lijnwaden, ijzer-, koperen
aardewerk. De waarde van den in- en uitvoer was in het
('I Zie o.a.het Natuurkundig Tijdschrift voor Nederlandscli Indië,
Dl. XX, bl. 209.
(=) Natuurk. Tijdschr. ü'. II, bl. 668, D'. VI, bl. 165, en D'. XXI, bl. 556.
II. 21

322
jaar 1856, het laatste waaromtrent tot dusverre hierover officiëele
opgaven zijn medegedeeld, in de drie Residentiën als volgt:
Residentiën. I Invoer Uitvoer.
Amboina^7.T77. . . . ƒ425007 ƒ49073
Banda » 310514 « 20742
Ternate » 201150 » 95395_
Dus te zamen |i ƒ936671 ƒ165210
Hierbij zijn onder den uitvoer natuurlijk niet de aan het
Gouvernement geleverde specerijen begrepen.
Omtrent de scheepvaart zijn ook geenc latere officiëele opgaven
dan over het jaar 1856 bekend; en daarin wordt niet elke
Residentie afzonderlijk maar alle drie gezamenlijk met de Afdeeling
Gorontalo (zie bl. 183) vermeld, als volgt:
Vaartuigen en lasten. Totaal.
Havens. E«rop.| , . I lui. !, . , Vaar- . .
. r
, Lasteu. . • i Laslcu. . Laste»,
getuigd. getuigd. tuigen.
Gorontalo,Ternate,], A A t L . , . E a E ,,.on
, ? • T, j 'Aanff. 121 15471 444 1318 565 16789
Amboina en Banda g °
gezamenlijk [Verlr. 201 15237 352 1091 553 16349
Hiervan komt echter slechts een zeer klein gedeelte voor
Gorontalo, althans wanneer men de boven opgegevene waarde
van den in- en uitvoer in die Afdeeling daarvoor als maatstaf
aanneemt.
De hoofdbronnen der inkomsten, welke het Gouvernement van
de Molv!;ken trekt, zijn van denzelfden aard als in de andere
Buitenbezittingen. Tot het einde van het jaar 1863 kwam daarbij
nog, wat de Residentie Amboina betreft, de handel in kruidnagelen,
waarvan de teelt verpligt was en die tegen een vasten prijs aan
het Gouvernement moesten worden geleverd (').
(') Het vroegere specerij-monopolie was reeds met de vrijverklaring der
havens van Amboina, Banda en Ternate vervallen.
Voor de kruidnagelen werd door het Gouvernement aan den planter betaald
50 duiten of 25 cents per Amsterdamsen pond, dat is ƒ51.23 per pikol van
125 Arast. pond.; voor de muskaatnoten 1 e
kwaliteit, 21 duiten; en voor
de foelie i" kwaliteit, 48 1
/ 2
duit per Amst. pond.

Bij besluit van 2 December 1863 is echter die verpligte cultuur en levering met het einde van dat jaar
afgeschaft, en bepaald dat alsdan in die Kesidentie wordt ingevoerd eene jaarlijksehe belasting te -heffen
op het Negeri-volk (zie bl. 334), over het jaar 1864 ten bedrage van ƒ1 per huisgezin, en welke belasting
jaarlijks met een gelijk bedrag wordt verhoogd totdat zij over 1868 gebragt zal zijn op ƒ5 's jaars.
De uitkomsten zijn in de laatste jaren geweest gelijk in de volgende tabel wordt aangewezen.
Amboina. Banda. Ternate.
Balen. Lasten. Baten. Lasten. Baten. Lasten.
1854. ƒ408883:310 ƒ 901934:37 j ƒ1169955:21 ƒ1039303:85 j ƒ49953:118 ƒ301297:96
1855. «327080:621 « 1075070:95 « 1277963:54 » 794960:77 « 51892:62 « 246063:751
1856. »291863:37| » 814387:25 « 1291551:74 » 989489:22 j « 34566:19 « 232341:103
1857. «323931:1031 » 927326:52^ « 1543323:00 » 932113:16* « 46878:55 « 228599:65
Waaruit blijkt dat alleen de Residentie Banda winsten afwerpt, echter niet voldoende om het te kort
der beide andere te dekken.
(') De cijfers achter het deelteeken zijn duiten.

324
§ 4. Bevolking.
Getalsterkte.
Volgens de opgave van MELVILLO was in 1849 de bevolking
van de Residentie
Amboina 277508
Banda 155765
Ternate (met inbegrip van N. Guinea, maar
zonder het Ternataansch gebied op Celébes
en de Banggaai-eilanden) 1
?) 258329
dus 691602 zielen
voor de Moluksclie en Papoeioah-eilanden en Nieuw Guinea.
Volgens het Regeringsverslag over 1860 was de bevolking van
het Gouvernement der Molukken (behalve de Residentie Menado,
zie bl. 185J op het einde van dat jaar als volgt:
Residentie Amboina:
Europeanen 1133
Chinezen 373
Arabieren 69
Andere vreemde Oosterlingen 680
Inlanders 183416 l 3
)
TotaaI~ .185670
Residentie Banda :
Europeanen 524
Chinezen 127
Arabieren 8
Inlanders 110612 C)
TotaalT." .". .111271
Transportere 296941
(') Statistieke Kaart inliet Tijdschr. voor Neêrl. Indië, 1849, Dl. II.
{"•) Terzelfder plaatse wordt de bevolking van liet Temalaansche gebied op
Celebes berekend op 50000, en op de Banggaai-eilanden op'9000 zielen;
zoodat de geheele bevolking van de Residentie Ternate zoude bedraeen
297329 zielen.
( 3
) De bevolking van Ceram en Boeroe is daarin bij gissing geraamd op
60000 zielen. Vergelijk bierachter, Hoofdst.H, §§7 en 8.
CJ De bevolking der Aroe- en Zuid- Wester-eilander, is daarin bij gissing
geraamd op 105000 zielen.

325
Transport 296941
Eesidentie Ternate:
Europeanen 667
Chinezen 395
Arabieren 22
Inlanders .97287 Q
Totaal • .98371
Algemeen totaal 395312 zielen,
waaronder echter niet schijnt begrepen te zijn de bevolking van
Nieuw Guinea en de Papoeicali-eilanden, die door MELVILL te
zamen op 210000 zielen geschat wordt. Uit de vergelijking van
deze cijfers met die van vroegere jaren blijkt dat, terwijl de
bevolking van de twee laatstgenoemde Eesidentiën langzamerhand
toeneemt, die van Amboina vermindert; hetgeen echter ook aan
eene meer of minder naauwkeurige telling zoude kunnen zijn
toe te schrijven. ( s
)
Stamverdeeling.
Volgens sommigen zouden van de Moluksclie eilanden oorspronkelijk
alleen Ceram, Boeroe en Halmaheira eene inheemsche
tot den Alfoerschen stam behoorende bevolking hebben gehad( 3
),
en alle andere eilanden eerst in latere eeuwen langzamerhand
door vreemde kolonisten bevolkt zijn. En zeker is het dat vele
kleine eilanden tegenwoordig alleen door volkplanters zijn bewoond;
maar wanneer men in aanmerking neemt dat ook nu
nog op sommige van deze eilanden (b.v. de Banggaai-, de Aroeeu
Kei-eilanden) zich Alfoersche stammen bevinden, is het, bij
den bekenden afkeer dien deze volken van de zeevaart hebben,
toch niet waarschijnlijk dat zij in lateren tijd derwaarts zijn overgestoken;
en komt men eer tot het vermoeden dat zij vroeger
0) De bevolking van het gebied der Sultans van Ternate en Tidore is
daarin bij gissing geraamd op 96000 zielen.
( 2
) De totale bevolking der drie Residentiën, die volgens MELVILL 750602
zielen bedraagt, is volgens het Regeringsverslag (met bijvoeging der 210000
voor Nieuw Guinea enz.) slechts 605512. Dit verschil van ruim 125000 zielen
is waarschijnlijk daaruit te verklaren dat de raming van het Regeringsverslag
omtrent sommige eilanden veel te laag is; met Ceram is dit althans zeker het
geval; zie hierachter, Hoofdst.11, §8.
( 3
) VALENTW, uitgave van KEYZER, Dl II, bl. 511. Tijdschr. v. Neérl.
lnd. 1856, Dl. I, bi. 76.

326
ook nog wel op andere eilanden werden aangetroffen, maar daar
door de kolonisten zijn verdrongen of uitgeroeid, gelijk altijd
het geval is waar geheel ruwe stammen met minder onbeschaafde
in aanraking komen.
De onbetwiste hoofdzaak is echter deze, dat de inheemsche
bevolking der Molukken bestaat uit Alfoeren 0), die de binnenlanden
der grootere eilanden bewonen en slechts weinig aan de
kusten worden aangetroffen. Zij zijn Heidenen, ruw en onbeschaafd,
en komen in de hoofdtrekken met die van de binnenlanden
van Celebes overeen. Bijzonderheden daaromtrent zullen, zooveel
noodig, later worden opgegeven. Zij, die zich aan de stranden
hebben nedergezet, zijn minder onbeschaafd maar vermengen
zich toch niet met de overige kustbewoners.
Deze kustbewoners der grootere eilanden en de geheele bevolking
der meeste kleine zijn volkplanters uit onderscheidene
oorden van den Indische» Archipel, en behooren tot verschillende
rassen, waaronder het Maleische het hoofdbestanddeel schijnt uit
te maken. Zij zijn deels Mohammedanen; doch velen hunner, vooral
in de Eesidentiën Amboina en Banda, hebben het Christendom aangenomen.
In het jaar 1860 waren in de eerstgenoemde Eesidentie
40841, en in de laatste 694 Inlandsehe Christenen! 2
). Dat echter
onder Mohammedanen en Christenen nog zeer vele bijgeloovige
begrippen heerschen kan blijken uit de bijzonderheden, welke
ten dien opzigte worden medegedeeld omtrent de bevolking der
eilanden Saparoewa, Earoekoe, Noesa laut en de Zuidkust van
Ceram, in het Tijdschrift voor Neêrlandsch Indië, 1843, D 1
. II.
Omtrent de Kabesaran, die ook in de Molukken in gebruik
is, zie men hier vóór, bl. 196.
De bevolking van Nieuw Cuinea en de omliggende eilanden
zijn Papoewahs of Negrito's, van welke eene algemeene beschrijving
gegeven is in D 1
. I, bl. 104; de verder omtrent hen bekende
bijzonderheden zullen worden medegedeeld bij de behandeling
van Nieuw Guinea.
(') Hun aantal in de Molukken wordt door MELVILL t. a. p. op 570000 zielen
gesteld, welk cijfer echter te hoog is in verhouding tot de bevolking, zoo als
die van Gouvernementswege wordt opgegeven.
( 2
) Volgens het Regeringsverslag over 4860. Volgens de gedetailleerde
opgaven van BLEEKEM was in 1854 dat getal in de Residentie Banda veel
grooter en bedroeg alleen op de eigenlijke Banda-eilanden 800.

327
TWEEDE HOOFDSTUK.
DE RESIDENTIE AMBOINA.
§ 1. Ligging, bestanddeel en en grootte dezer
Residentie.
De Residentie Amboina ligt tusschen 126° (de Westkust van
Boeroe) tot 130° 44' (hare Oostelijkste grens op Ceram) O.L.
en 2°46' (de Noordkust van Ceram) tot 3° 5 8' (de Zuidkust van
Amblaamo) Z.B. Zij wordt ten Noorden door de Ceramscke Zee
of Pitt's Straat, ten Zuiden door de Banda-zee bespoeld.
De eilanden tot deze Residentie behoorende zijn: Amboina,
Haroekoe of Oma, Saparoewa ook Honimoa of Oelias genoemd,
Noesa laut (de drie laatstgenoemden gezamenlijk ook onder den
naam van de Oeliassers bekend), Amblaauw, Boeroe, Manipa,
Kélanrj, Bonoa of Boano, het grootste Westelijke gedeelte van
Ceram, en eenige kleinere, die weinig meer dan klippen zijn.
Het Zuid-Oostelijke gedeelte vau Ceram, van 130° 44' aan de
Noordkust en 130° 12' aan de Zuidkust, behoort tot de Residentie
Banda.
Zij hebben volgens de opgave op bl. 314 gezamenlijk eene
grootte van 543.6 • mijlen.
Omtrent de totale sterkte der bevolking zie men bl. 324.
§ 2. Het eiland Amboina.
Ligging, grootte, natuurlijke gesteldheid, voortbrengselen.
Amboina oiAmbon ligt tusschen nagenoeg 3° 28' tot 3° 48'Z.B.
en 127° 58' tot 128° 26' O.L. en heeft volgens de jongste
opmeting van MELVILL eene grootte van 14.25 • mijlen. O
Het bestaat uit twee schier-eilanden (vroeger zeker afzonderlijke
eilanden), van welke het Noordelijke Hitoe en het
(i) ln het Aardrijkskundig Woordenboek wordt voor het eiland Amboina
opgegeven 4789 • mijlen , hetgeen de grootte is van den geheelen Molukschen
Archipel met Nieuw Guinea en de Papoewah-eilanden; zie bl. 514.
Vroegere opgaven van MELVILL stellen Amboina op 16 • mijlen.

328
Zuidelijke Leitimor heet, die door eene alluviale landengte van
1100 el breedte, de Landengte of Pas van Bagoeala gehceten,
met elkander verbonden zijn, en van welke het eerstgenoemde
verreweg het grootste is. Tusschen deze schier-eilanden ligt aan
de Oostzijde de Baai van Bagoeala tusschen de Zuid-Oostkust
van Hitoe en de Oostkust van Leitimor; en aan de Westzijde
de Baad van Amboina, die de Noordzijde van Leitimor over hare
geheele lengte van de Zuidkust van Hitoe scheidt. Deze baai is
zeer diep, en van den ingang tot op een derde van hare lengte
bijna eene mijl breed; dan langzamerhand in breedte afnemende
wordt zij door eene aan de Zuidkust van Hitoe uitstekende
landpunt verdeeld in de Buiten- en Binnen-haai. De kapen aan
den ingang der Baai heeten : op Hitoe, T. Allang, de Zuidelijkste
punt van dat schier-eiland; en op Leitimor, T. Noesanive. Ook
de Oostkust van Hitoe vormt eene vrij diepe bogt, veelal de
Baai van Waai genoemd.
Bij T. Wawolle, den Noord-Westelijken hoek van Hitoe, liggen
drie kleine onbewoonde eilandjes, Be drie broeders of Poeloe Tiga
geheeten. Op eenigen afstand van de Noord-Oostkust van Hitoe
ligt een dergelijk eilandje, P. Pombo genaamd.
Het geheele eiland is bergachtig; vlakten van eenige beteekenis
worden alleen gevonden op sommige plaatsen aan de
kusten, waar de voet van het gebergte door smalle strooken
alluviaal-grond is bedekt.O Dit gebergte, eenmaal door vulkanische
krachten van den bodem der zee opgeheven, is van
zeer verschillende formatie en bestaat op sommige plaatsen uit
graniet- en trachiet-gesteenten op andere uit zandsteen en kalkheuvels.
De hoogste toppen zijn op Hitoe van het Westen af:
de Latoea (3200 v*.), de Wawani (3300 v*.), de Wankauwa
(900 v*.) en de Salhoetoe (4000 v*.); en op Leitimor: de Nonna
(ruim 1800 v*.), de Serman (1700 v*.) en de Hori 1870 v*.).
Eigenlijk gezegde vulkanen zijn op Amboina niet; op den
Wawani worden echter solfatara's gevonden, en hevige aardbevingen
(onder andere in 1644, 1671, 1674, 1687, 1781, 1830
en 1835) getuigen van tijd tot tijd van steeds voortdurende
f 1
) Van eigenlijk gezegde wegen kan dus op Amboina gcene spraak zijn;
er zijn slecJrts paden, die dikwijls sleil en moeijelijk zijn. Men reisl er te
voel, te paard of in een draagstoel.

329
omleraardsche vulkanische werking. Menigvuldige beken, die
zich nergens tot bevaarbare rivieren hebben kunnen vormen,
voeren het uit het binnenland afkomende water meest in eene
Zuid- of Noordwaartsche rigting naar zee, en zijn voor de besproeijing
van den grond van weinig of geen nut. De vruchtbaarheid
is dan ook niet zeer groot, en alleen in de ravijnen
wordt hier en daar een weelderige plantengroei waargenomen.
De alluviale kuststreken zijn deels met RhizopJwren en Panfaws-soorten
deels met sago- en kokos-palmen en andere houtsoorten
bedekt!'); kruidnagel-, kajoe poetih- en kanari-boomen,
acacias en varens groeijen op de berghellingen en heuvels; en
alleen op de hoogste gebergten van Hitoe komen zware bosschen
voor. Apen en verscheurende dieren worden op Amboina niet
gevonden; daarentegen is het zeer rijk aan visscheu, schelpdieren,
insecten en kruipende dieren, waaronder krokodillen,
hagedissen, slangen en schildpadden.
De cultuur-gewassen zijn voornamelijk: kruidnagelen, waarvan
de teelt vroeger verpligt was en die tegen een bepaalden
prijs aan het Gouvernement moesten worden geleverd (bl. 322)
en waarvan het product in 1854 bijna 241000 Amst.'ponden bedroeg
van 219000 boomen; muskaat-noten, waarvan de verpligte
aankweeking en levering in deze Residentie in 1827 is afgeschaft;
kaneel en koffij, waarvan de cultuur in vroegere tijden is ingevoerd
doch later wegens de ongunstige uitkomsten weder gestaakt;
kakao, die uitmuntend slaagt; arrow-root, katoen en vele
vi'uehtboomen; ook de kokos-palm wordt opzettelijk aangekweekt.
Voor den rijstbouw is de grond ten eenenmale ongeschikt; dit
voedingsmiddel wordt grootendeels vervangen door de sago, die
op Amboina in het wild groeit doch niet genoeg voor de bevolking,
waarom het ontbrekende van Ceram wordt gehaald.
Verdeeling, voornaamste plaatsen, inlandsen bestuur.
Amboina maakt het voornaamste bestanddeel uit van de op
bl. 316 vermelde Afdeelingen Amboina en Hila en Larike. De
Afdeeling Amboina bevat geheel Leitimor en de Zuidkust van
(') Voor eene uitvoerige beschrijving van het Planten- en Dierenrijk van
Amboina verwijzen wij naar de Reis van BLEEKER, D'. II.

330
Hitoe, van 1'. Allang (bl. 328) af tot over de Pas Bagoeala, en
verder de Zuid-Oosthoek van laatstgenoemd schier-eiland tot
en met de negeri Waai aan de Bogt van dien naam op de
Oostkust (bl. 328). Het overige gedeelte van Hitoe behoort tot
de Afdeeling Hila en Larike.
De voornaamste plaatsen zijn in de Afdeeling Amboina:
Amboina of Ambon, de hoofdplaats der Residentie, met eene
bevolking van 10500 zielen O. Zij ligt aan de Noord-Westkust
van Leitimor op 3° 41' 40" Z.B. en 128° 15' O.L. en wordt
beschermd door het fort Nieuw Victoria, dat ten Noord-Westen
van de eigenlijke stad ligt en de reede bestrijkt; het is een
onregelmatige zevenhoek met bastions, en omgeven door eene
natte gracht; in het fort bevinden zich de kazernen, eenige
officiers-woningen en Gouvernements-magazijnen. Het fort met
de eigenlijke stad, die door Europeanen en hunne afstammelingen,
Christen-burgers, Chinezen en Arabieren bewoond wordt,
ligt tusschen de riviertjes Tomo (Wai Tomo) en Gadjah (Olifantsrivicr);
maar de buitenwijken, die er een geheel mede uitmaken
en hoofdzakelijk door de Inlanders bewoond worden, strekken'
zich uit tot het riviertje Batoe mejrah ten Noorden en Batoe
gantoeng ten Zuiden, en worden aan de landzijde begrensd door
de heuvels Soja en Batoe gadjah. De geheele lengte der stad
langs het strand bedraagt 570, en hare grootste diepte nog geen
300 roeden. Zij wordt door verscheidene meestal regte straten
doorsneden, die elkander regthoekig kruisen. De Europesche
wijk, uit nette doch lage steenen huizen bestaande, bevindt zich
ten Zuid-Westen van het fort; die der Chinezen ligt ten Zuiden
van het fort, tusschen de Europesche wijk en het strand. De
woningen der Inlanders in de buitenwijken zijn uit hout, gabbagabba
(gespleten takken van den nipah- of den sa^o-palm) en atap
zamengesteld. De openbare gebouwen, die allen zeer eenvoudig
zijn ingerigt, zijn voornamelijk: het stadhuis; het hospitaal;
eene Christenkerk voor Europeanen en eene voor Inlanders; het
Gouvernements-huis te Batoe gadjah ten Zuid-Oosten der stad;
de pasar of marktplaats ten Zuiden van het fort aan het strand ;
(') Volgens het Aardrijkskundig Woordenboek. Volgens BLEEKER bedroeg
zij in 1855 slechts ruim 9000 zielen met inbegrip van de buitenwijken.
Twintig jaren vroeger was zij bijna 12000 zielen sterk.

331
en liet door het Nederlandsche Zendeling-genootschap bekostigde
Instituut ter opleiding van Inlandsehe jongelingen tot
school-onderwijzers en ook tot onderwijzers in de Christelijke
Godsdienst, te Batoe mejrah ten Noorden der stad; aan deze
inrigting is ook eene kleine boekdrukkerij verbonden; het geheel
staat onder het bestuur van eenen Zendeling, thans de Heer
EOSKOT. Voorts zijn er: eene werf, eene gevangenis, scholen, eene
wees- en boedelkamer, enz. De schutterij te Amboina bestaat uit
een bataillon van 7 Kompagniën, sterk (in 1855) 31 Officieren
en 1610 Onderofficieren en Manschappen, en verdeeld in gewapende
of flank-kompagniën en ongewapende of centrum-kompagniën;
onder de laatsten behooren ruim 900 schutters uit de
buitenwijken, die eene soort van reserve of derden ban vormen.
Ook heeft zij een vrij goed geoefend corps muzijkanten. Het
geheel staat onder het opperbevel van den Adsistent Kesident-
Magistraat, met den rang van Luitenant-Kolonel.
Tot de buitenwijken van Amboina worden ook gedeeltelijk
gerekend de negeriën: Halong, dat meer Noordwaarts en Latoe
halat, dat meer Zuidwaarts aan de Baai van Amboina, Erna, dat
nabij de Zuidkust van Leitimor ligt, en Tawiri, Hative besar,
Pakoe, Waiheroe en Nania, die aan de Zuidkust van Hitoe liggen;
omdat steeds een aantal harer ingezetenen zich tot het verrigten
van heerendiensten op de hoofdplaats moeten ophouden.
Voorts vindt men tot deze Afdeeling behoorende nog op
Leitimor: Batoe mejrah, Hative ketjil en Lateri, ten Noord-
Oosten, en Amahoesoe ten Zuid-Westen van de hoofdplaats aan
de Baai van Amboina; langs de Zuidkust: Noesanive, Keri,
Owohan, Hoekoerila, Leahari en Hoetoemoeri; en langs de Zuiden
Oostkust van Hitoe: Allang, Lilibooi, Hatoe, Hatoeroe, Laha,
Tawiri en Hative besar (buitenwijken; zie hierboven), Tanaroeboe,
Roemah liga, Pakoe, Waiheroe, Nania (buitenwijken), Passo met
de niet meer bewapende sterkte Middelburg op de Pas Bagoeala,
Soeli, Tial, Tengah-tengah, Tolehoe en Waai.
Tot de Afdeeling Hila en Larike behooren:
Hila, de hoofdplaats der Afdeeling met 670 zielen (in 1854),
aan de Noordkust van Hitoe bij Tandj. Hila op 128° 11' 10" O.L.
Zij wordt beschermd door het fortje Amsterdam, dat eene kleine
bezetting heeft. Ook is er eene Christenkerk. De schutterij bestond
in 1855 uit 1 Officier en 33 man.

332
Langs de Noordkust heeft men verder, Westwaarts van Hila:
Ceith, Lima met de niet meer bezette sterkte Van der Capellen,
Oering en Assïloeloe; en Oostwaarts: Wakal, Hitoe lama, Hitoe
missing, Morella, Mamala, en Liang. Langs de Westkust: Larike
met de niet meer bewapende sterkte Rotterdam en eene Afdeeling
schutterij van 20 man, en Wakasihoe.
Elke van deze negeriën vormt eene geheel op zich zelf staande
gemeente of staatje, en heeft haar eigen Hoofd of Regent, die
door de bevolking wordt gekozen en door het .Gouvernement
benoemd doch geen Gouvernements-ambtenaar is. Hun onderscheidingsteeken
is, gelijk overal elders in de Molukken, een
rotting met zilveren of, wanneer zij den titel van Radja voeren, met
gouden knop, waarop het Nederlandsche wapen is gegraveerd.
De Regenten van Batoe mejrah, Waai, Basso en Tolehoe voeren
den titel van Radja, de overigen dien van Patik of Orang Kaja;
de Regentsvrouwen heeten Njora. De bevolking is verpligt hunne
woningen te onderhouden en hen te vervoeren waarheen dienstzaken
hen roepen. Voorts beschikt de Regent zonder betaling
over de persoonlijke diensten van één tot vijf ingezetenen van
zijne negeri, naar mate van hare volkrijkheid; deze personen, die
Kwarto's en wier diensten Kwartsdiensten genoemd worden, wisselen
elkander om de maand af. Ook heeft hij het regt twee
Djodjaro's of aanzienlijke meisjes te eischen, om in zijne huishouding
behulpzaam te zijn. Eindelijk geniet de Eegent de
voordeelen, welke verbonden zijn aan zijne betrekking als Batihoofd
(zie bl. 336). I 1
)
De bevolking en haar maatschappelijke toestand.
Eene officiëele opgave van de sterkte der bevolking van het
eiland Amboina in de laatste jaren is ons niet bekend; volgens
I 1
) Vóór de afschaffing der verpligte nagelculluur genoot de Regent van
het Gouvernement ƒ15 van elke Bahar (550 Amst. pond) kruidnagelen en een
jaarlijksch geschenk in lijnwaden ter waarde van fiS ; en wanneer de geleverde
nagelen aan de bevolking werden betaald, werd van dat bedrag i pC l
. geheven,
die onder den Regent en de Nagelschrijvers (boekhouders) werden verdeeld.
Thans zullen zij daarvoor waarschijnlijk op eene andere wijze worden schadeloos
gesteld, doch hoe dit geschieden zal blijkt uit bet Besluit omtrent de
afschaffing der nagelcultuur niet.

333
BLEEKER bedroeg zij in 1855 ruim 26000 zielen, die volgenderwijze
verdeeld waren :
Europeanen en Kleurlingen 665
(Burgers.. 7133
Inlanders 1 . j Christenen 8710
( J N e
c r i
S
- v o l k
} Mohammedanen 10S74
Chinezen 246
Arabieren en andere vreemde Oosterlingen. .283
Slaven. 0 544
Totaal 28455 zielen,
waaronder echter ook de bevolking van do eilanden Bonoa en
Manipa begrepen is, die terzelfder tijd op 2200 zielen werd
gerekend.
De Europeanen zijn Ambtenaren of handelaars en slechts
weinigen in getal; zij zijn op de twee hoofdplaatsen gevestigd.
De kleurlingen of mestiezen, vooral op de hoofdplaats Amboina
wonende, zijn ruim 600 in getal. Slechts weinigen hunner
hebben Europesche vaders; bij verreweg de meesten is die
vermenging reeds in veel vroegere geslachten ontstaan. Zij belijden
het Christendom en kleeden zich als Europeanen, maar
zijn over het algemeen trotseh, lui en zedeloos, en leven meerendeels
in armoede; ten gevolge van dit een en ander neemt hun
getal steeds af en was, volgens BLEEKER, in twintig jaren met
ruim een derde gedeelte verminderd.
De Chinezen zijn, gelijk overal, industriëelen; de Arabieren,
kooplieden of priesters.
De Inlanders of Ambonezen zijn een zeer gemengd ras,
ontstaan uit volkplanters van Ceram, Goram en andere Moluksche
eilanden, misschien ook Chinezen. Zij zijn donkerder van huidkleur
dan de Maleijers, hebben een breeden en platten neus,
uitstekende wangbeenderen, dikke lippen, ver van elkander
staande oogen die eenigzins schuins staan met de buitenhoeken
naarboven, en een gewelfd en vrij breed voorhoofd. Zij hebben een
sterk en vlug ligchaamsgestel, en zijn zeer vatbaar voor verstandelijke
en zedelijke ontwikkeling. Zij spreken het Maleisch,
doch met zeer vele vreemde woorden vermengd. De eigenschappen
(') Dezen zullen ten gevolge van de wet omtrent de opheffing der slavernij
in de Nederlandsche bezittingen met het jaar 1860 verdwenen zijn.

334
van traagheid, zorgeloosheid, zedeloosheid en woelziekte, die
hun somtijds worden ten laste gelegd, schijnen minder aan
hunnen natuurlijken aanleg te moeten worden toegeschreven dan
aan de onderdrukking, welke zij eerst van de Portugezen en
later van de O. I. Compagnie hebben te verduren gehad. De
stadbewoners onderscheiden zich in dit opzigt ongunstig van
de overigen. Land- en tuinbouw, vischvangst en kleinhandel
zijn de hoofdbedrijven der bevolking; zeevaart valt minder in
hunnen smaak, hoewel zij dikwijls naar de naburige eilanden,
vooral naar Ceram, oversteken om de benoodigde sago te halen.
Als soldaten zijn de Ambonezen zeer oppassend, ijverig en
gewillig in de dienst en getrouw; zij maken het beste gedeelte
der Inlandsehe troepen van ons Oost-Indisch leger uit.
De Christenen en Mohammedanen, hoewel in vrede met
elkander levende, scheiden zich scherp van elkander af en bewonen
afzonderlijke negeriën; slechts op weinige plaatsen vindt
men ze in hetzelfde dorp vereenigd. In elke eenigzins belangrijke
Christen-negeri is eene Protestantsche kerk, eene school en een
Schoolmeester (Inlander); ter hoofdplaats zijn twee Predikanten
gevestigd, tevens voor de onderhoorige Christen-gemeenten,
en ook Europesche Schoolmeesters; overigens wordt de dienst
door Zendelingen verrigt('). In de Mohammedaansche negeriën
zijn moskeeën en de noodige Priesters. Voorts vindt men in elke
negeri een baileo of raadhuis, waar de openbare belangen worden
behandeld.
De Christenen kleeden zich met eene lange katoenen broek,
een borstrok, en eene gekleurde of zwarte kabaai (badjoe), en
dragen op het hoofd een pet of hoed. De Mohammedanen hebben
eene kortere broek en omwinden zich het hoofd met een doek.
De vrouwen dragen eene zwarte of donkere kabaai en eene
gekleurde sarong. De Eegenten der Christen-negeriën kleeden
zich liefst op de Europesche wijze in het zwart.
De Ambonezen worden onderscheiden in Burgers en Negerivolk.
De Burgers, die de hoofdplaats Amboina en enkele andere
negeriën op Leitimor bewonen, zijn geheel vrije lieden, die geene
belangrijke heerendiensten te vervullen hebben en ook vrij zijn
(») Zendelings-posten zijn, op Leitimor: Amboina, Batoe mejrah en
Boetoemoeri; op Hitoe: Allany en Waai. •

835
van de belasting, welke de vroeger verpligte nagelteelt heeft
vervangen. Zij behooren allen tot de schutterij. Velen hunner
zijn trotsch op hun regt als Burger, achten allen arbeid vernederend
en doen daarom niet meer dan voor hun onderhoud
noodig is; anderen echter kweeken vruchten en groenten, drijven
handel of vischvangst of oefenen eenig ambacht uit. Verreweg de
meesten zijn Christenen, de overigen Mohammedanen. Het Negerivolk,
dat voor de grootste helft uit Mohammedanen voor de
kleinste uit Christenen bestaat, bewoont de overige negeriën des
eilands en is aan zijne woonplaats gebonden. Zij waren in 1855
verdeeld in 1264 Dati's of familiën (zie bl. 336). Deze lieden
zijn verpligt tot eene menigte heerendiensten, welke in beloonde
en onbeloonde worden onderscheiden. Beloonde diensten zijn: het
arbeiden aan de Gouvernements-gebouwen; het lossen en laden
van Gouvernements-goederen; het lossen van de aangevoerde
rijst; het vervoeren van reizende ambtenaren, officieren en militairen
per orembaai (vaartuig) of draagstoel; het overbrengen van
Gouvernements-gelden en goederen van en naar Amboina; het
boegseren van schepen; het leveren van bouwmaterialen voor
de Gouvernements-vverken in alle tot de Residentie behoorende
Afdeelingen; en het overbrengen van brieven tusschen de eilanden
Amboina, Saparoea en Earoekoe. Onbeloonde heerendiensten
zijn (behalve die ten behoeve der Kegenten, bl. 332): het bouwen
en onderhouden van kerken, moskeeën, scholen, onderwijzerswoningen,
baileo's, wegen, bruggen, en tot de negeri behoorende
vaartuigen; en het transporteren van schoolmeesters, waar dienstzaken
hen roepen. Tot het einde van het jaar 1863 waren zij
ook verpligt tot het aankweeken en onderhouden van 90 kruidnagelboomen
voor elke dati (familie), waarvoor thans de op
bl. 323 vermelde belasting in de plaats gekomen is. Men berekent
dat deze verrigtingen eiken dienstpligtige zes maanden van het
jaar bezig hielden, waarvan twee zonder loon; in den hem
overschietenden tijd moest hij in de behoeften van zijn gezin voor
het geheele jaar voorzien, meest door tuinbouw of vischvangst.
De afschaffing van de verpligte nagelcultuur, die verreweg den
meesten tijd vorderde, heeft hierin echter eene groote verbetering
gebragt.
De gronden tot eene negeri behoorende zijn meerendeels
gesplitst in doessongs (afdeelingen), welke in ouden tijd aan

336
verschillende familiën (dati's) zijn toegewezen; zij heeten doessong
djati en zijn erfelijk in het geslacht van den oorspronkelijken
bezitter. De Regent is als zoodanig tevens Kapala dati (familiehoofd)
en geniet daarom ook eenige inkomsten uit die gronden.
In verloop van tijd is het eigendomsregt van sommige van die
gronden op andere familiën overgegaan door aankoop of erfenis»;
en dan heeten zij, in het eerste geval doessong bebli-an, in het
laatste doessong poesatca. Op Hitoe vindt men gronden, welke
nooit aan bepaalde familiën zijn toegedeeld; deze zijn in zekeren
zin algemeen eigendom en kunnen bebouwd worden door ieder
die zulks verkiest; de bebouwer verkrijgt daardoor evenwel geen
regt op den grond, maar alleen op zijne voortbrengselen; zoodanige
gronden heeten doessong tetanaman.
§ 3. Het eiland Haroekoe.
Ligging, grootte, natuurlijke gesteldheid, voortbrengselen.
Haroekoe, ook Oma en Boewang besi genoemd, ligt ten Oosten
van Amboina, waarvan het door Straat Haroekoe gescheiden is,
op 3° 35' Z.B. en 138° 33' O.L. Het heeft eene eenigzins ovale
gedaante, doch met eene ver Zuid-Westwaarts uitstekende punt,
die daar in T. Samei eindigt. Oma of Boewang besi is eigenlijk
alleen de naam van het Zuidelijke gedeelte des eilands, terwijl
he^Noordelijke dien van Hatoewaha draagt; de grens tusschen
deze beide deelen is ons niet bekend. De geheele grootte is
3.02 • mijlen. O
De natuurlijke gesteldheid van Haroekoe schijnt dezelfde te
zijn als die van Amboina; het gebergte is echter veel minder
hoog en bereikt nergens 1000 v*. Nabij de Zuidkust bevinden
zich warme bronnen, die ijzer-oxyde bevatten. Bevaarbare rivieren
zijn er niet; onder de voqrnaamsten noemt men de Wai Hoka,
Laikrisa en Tahoe. Omtrent de natuurlijke voortbrengselen van
het plantenrijk is nog zeer weinig bekend. Sago groeit er niet
genoeg voor de bevolking; kokosboomen worden er in vrij groote
hoeveelheid aangekweekt. Het hoofdvoortbrengsel zijn de kruid­
nagelen, waarvan de opbrengst in 1854 bijna 39000 Amst. ponden
O Volgens BLEEKER. Volgens eene oudere opgave van MELVILL slechts
1.1 •mijlen.

337
van ruim 52000 boomon bedroeg. Herten en zwijnen zijn de
voornaamste wilde dieren; runderen, schapen en geiten zijn er
slechts in gering getal.
Plaatsen, bestuur, bevolking.
De negeriën op Haroekoe zijn elf in getal, namelijk : Haroekoe,
de hoofdplaats, aan de Westzijde des eilands in het Zuiden
gelegen, met het in 1820 vernieuwde fort Zeelandia, hetwelk
echter thans niet meer bewapend of bezet is. Zij telde in 1854
ruim 840 inwoners. De schutterij was sterk 1 Officier en 31 man.
Er is ook eene Christenschool.
Noordwaarts van Haroekoe liggen langs de Westkust: Samet,
Roliomoni, Kabauw en Kailolo. .
Aan de Noordkust: Pelauw en Karihoe met het niet meer
bewapende fort Hoorn.
Aan de Oostkust: Hoelalioe.
Aan de Zuidkust: Aboro, Wassoe en Oma.
Het Inlandsch bestuur is volmaakt op dezelfde wijze ingerigt
als op Amboina. De negeriën Samet, Oma, Pelauw, Kailolo en
Kabauw hebben Radja's, de overige Patihs.
Wat het Buropeesch bestuur betreft behoort Haroekoe onder
de Afdeeling Saparoewa en Haroekoe, en staat dus onder den
Adsistent Resident daarvan. Te Haroekoe is echter ook een aan
hem ondergeschikt Gezaghebber gevestigd voor het dagelijksch
bestuur en het waarnemen van het Voorzitterschap van den
Landraad; voorts strekt zijn werkkring zich ook uit tot een
gedeelte der Zuidkust van Ceram.
De bevolking neemt langzaam in getalsterkte toe en bestond in
1855 uit 556 Bati's of familiën O; zij bedroeg toen:
88 Afstammelingen van Europeanen,
288 Burgers \
3204 Christenen I . T . . . / Inlanders,
3544 Mohammedanen j ^n-vo\k \
64 Slaven,
Totaal~7188 zielen.
Haar afkomst en maatschappelijke toestand zijn, wat de Inlanders
betreft, geheel gelijk aan die der Ambonezen.
( l
) Deze verdeeling heeft alleen betrekking op hel Negeri-volk.
II. 32

338
Europeanen zijn er niet; hunne afstammelingen, allen Christenen,
zijn ijveriger dan die op Amboina; de meesten hunner
leven van den handel, sommigen oefenen een ambacht uit. Ook
de Inlandsehe Burgers worden gezegd arbeidzamer tc zijn en
daardoor grootere welvaart te genieten dan die op bovengenoemd
eiland.
De Mohammedanen bewonen de negeriën Roliomoni, Kabauw,
Kailolo en Pelauw, dus het Noord-Westelijke gedeelte des eilands;
de Christenen de zeven andere negeriën, in ieder van welke eene
Christenschool is, waarin door Ambonesche schoolmeesters aan
ongeveer 700 kinderen onderwijs wordt gegeven.
5 4. De eilanden Saparoewa en Melano.
Ligging, grootte, natuurlijke gesteldheid, voortbrengselen.
Saparoewa, ook Honimoa en Oelias of eigenlijk TAase of Oeliasei
geheeten (waarnaar de drie eilanden ten Oosten van Amboina
ook wel gezamenlijk de Oeliassers worden genoemd), ligt onmiddellijk
ten Oosten van Haroekoe en strekt zich ook Noord-Westwaarts
uit tegenover de Noord-Oostkust van laatstgenoemd eiland.
De naam Honimoa behoort eigenlijk alleen aan het Zuidelijke
gedeelte des eilands, terwijl het Noordelijke dien van Hatoewana
draagt; de grens tusschen de twee deelen is ons niet bekend.
Het smalle vaarwater tusschen de beide eilanden wordt Straat
van Saparoewa genoemd. Het eiland strekt zich uit tusschen
128° 37'40" tot 128° 48'40" O.L. en 3° 31' tot 3° 39'Z.B.0).
De grootte bedraagt 2.48 • mijlen.
Aan de Zuidzijde dringt de Baai van Saparoewa en aan de
Noordzijde die van Toeliaha diep landwaarts in. Zij verdeden
het eiland in twee schier-eilanden, van welke het Westelijke het
grootste is, en die door eene ongeveer een halfuur gaans breede
landengte met elkander verbonden zijn. Eene veel kleinere baai,
die van Porto of van Haria, bevindt zich in het Zuidelijke gedeelte
der Westkust. Overigens is van de natuurlijke gesteldheid
O Volgens de Kaart van MELVILL in den Atlas. Volgens de oudere opgave
van denzelfden Schrijver in den Moniteur des Indes, 1840', ligt het eenige
minuteB Westelijker.

339
des eilands nog zeer weinig bekend; het schijnt grootendeels
van tertiaire kalkformatie te zijn; op sommige plaatsen aan de
Noordkust vindt men goede pijp-aarde, op andere eene soort
van klei, ampo of batoe poan genaamd, die door de Inboorlingen
gegeten wordt. De menigvuldige bergen hebben geene aanzienlijke
hoogte; de hoogste toppen bereiken ongeveer 1500 v*. De
Zuid-Oosthoek des eilands is een steil bergland van ongeveer
900 v*. hoog; overigens zijn de kusten meestal laag en hier en
daar met kokosboomen bezet; de landengte tusschen de twee
schier-eilanden is eene weinig verhevene vlakte met grasvelden
bedekt. Op de heuvels vindt men kanari- en tamarindo-boomen,
varens, pandanus-sooïten, en sago-boomen doch niet genoeg voor
de bevolking, die het ontbrekende van Ceram haalt; de bergen
zijn met digte nog onbekende bosschen begroeid. Het voornaamste
voortbrengsel zijn de kruidnagelen, waarvan in 1854 meer dan
90000 boomen waren, die ruim 181000 Amst. ponden nagelen
hadden opgeleverd. Het dierenrijk schijnt weinig van dat op
Amboina te verschillen; runderen worden er nog al gevonden,
doch slechts zeer enkele paarden.
Plaatsen, bestuur, bevolking.
Naar verhouding van de grootte van het eiland zijn er slechts
weinig negeriën; zij zijn de volgende:
Saparoewa, de hoofdplaats des eilands en der Afdeeling, de
zetel van den Adsistent Eesident, aan de Baai van dien naam
op de landengte gelegen. Zij beslaat eene vrij groote uitgestrektheid
langs de kust, doch breidt zich landwaarts in niet ver uit.
Zij maakt een geheel uit met de Westwaarts liggende negeri Tiouw
en telde met inbegrip van deze in 1854 ongeveer 1600 zielen.
Er is eene Christenkerk en school. Aan het strand ligt op eene
kalkrots het steenen fort Buurstede, met eene bezetting van
ongeveer 50 man onder eenen Officier der Infanterie; ook is er
een Officier van Gezondheid, die tevens met de burgerlijke geneeskundige
dienst is belast. De schutterij bestaat uit 3 Officieren
en 120 Onderofficieren en Manschappen.
Aan de Westzijde der Baai van Saparoewa liggen de negeriën
Paperoe en Booi; langs haren Oostelijken oever, Sirisori serani
(Christelijk Sirisori), Sirisori islam (Mohammedaansch Sirisori),
Oelat en Ouw.

340
Aan de Westkust des eilands alleen Porto en Earia, aan de
daarnaar genoemde baai (bl. 338); en aan de Noord-Westpunt,
Koelor.
Aan de Noordkust dor landengte ligt alleen Pia; en aan de
Oostzijde der Baai van Toéhaha: Toehaha, Malioe, IhamaJwe,
Iha, Nollot en Baioaka, de twee laatsten aan de Noord-Oostpunt
des eilands.
De Oostkust is geheel onbewoond.
Saparoewa is het hoofd-eiland van de Afdeeling Saparoewa
en Haroekoe en staat onder het onmiddellijk bestuur van den
Adsistent Eesident. Het Inlandsch bestuur der afzonderlijke
negeriën is geheel gelijk aan dat op Amboina.
De bevolking, wier getalsterkte zeer weinig verandering ondergaat,
bestond in 1855 uit 662 Bati's of familiën (alleen het
Negeri-volk) en bedroeg:
162 Europeanen en.hunne afstammelingen,
2912 Burgers )
7340 Christenen 1 N e g e r i_ v o l k Inlanders,
1154 Mohammedanen )
97 Slaven,
Totaal 11665 zielen.
Haar maatschappelijke toestand en afkomst zijn gelijk aan die
der Ambonezen. De vrouwen zijn schooner van gelaat en gestalte
dan elders in de Molukken. Eene soort van krijgsdans of Kabesaran
(bl. 196) wordt hier ook door djodjaro's (bl. 332) uitgevoerd,
hetgeen op andere eilanden niet schijnt te geschieden.
Omtrent een derde gedeelte der Inlandsehe burgers woont op de
hoofdplaats; de overigen zijn in verschillende negeriën verdeeld.
Blanke Europeanen zijn alleen de ambtenaren; de overigen
zijn kleurlingen en leven, even als op Amboina, in traagheid en
armoede.
De Mohammedanen bewonen alleen de negeriën Sirisori islam,
Iha en Koelor; op de hoofdplaats worden er een dertigtal gevonden.
Alle andere plaatsen zijn uitsluitend met Christenen
bevolkt; zij hebben scholen, even als op Haroekoe, die door
ruim 2100 kinderen bezocht worden.
Op ruim '/4 mijl afstands van de Zuid-Westpunt van Saparoewa
ligt het eilandje Melano of Moelana, omstreeks een uur gaans

341
in omtrek groot en 400 of 500 v*. hoog. Het strekt tot verblijfplaats
voor de lijders aan ongeneeselijke huidziekten (mclaatschen)
van Amboina en de Oeliassers; zij zijn gemiddeld 40 of 50 in
getal, en staan onder geneeskundig toezigt van den Officier van
Gezondheid te Saparoewa,
Het veel kleinere eilandje Pomlo of Gombo, onmiddellijk bij de
Zuid-Westpunt van Saparoewa, is niets dan eene naakte rots.
§ 5. Het eiland Noesa laut.
Ligging, grootte, natuurlijke gesteldheid, voortbrengselen.
Noesa laut, het kleinste der Oeliassers, ligt op kleinen afstand
ten Zuid-Oosten van Saparoewa op 3° 40' Z. B. en 128° 54' O.L.
en is ongeveer 1 Cl mijl groot. Het is van dezelfde formatie als
de naburige eilanden en gtheel bergachtig'; de hoogste toppen
bereiken echter geene 1000 v*. Dat het ook van vulkanischen
aard is blijkt uit de heete bronnen, welke er worden gevonden.
Overigens is de natuurlijke gesteldheid nog weinig bekend.
Op sommige plaatsen komt oker in vrij groote hoeveelheid
voor. Het dierenrijk is niet bekend; van de tamme dieren zijn
er alleen eenige schapen. Ook het plantenrijk is nog niet weten­
schappelijk onderzocht; het belangrijkste voortbrengsel daarvan
zijn de kruidnagelen. In 1854 bedroeg de nagel-oogst 120283
Amst. ponden van 24366 boomen, welke uitkomst echter buiten­
gewoon gunstig was.
Plaatsen, bestuur, bevolking.
Het eiland heeft slechts zeven negeriën, namelijk:
Aan de Westkust, onmiddellijk bij elkander: Sila en Leiniloe
met het niet meer bewapende fortje Beverwijk.
Aan de Zuidkust: Titawaai en Abobo.
Aan de Oostkust: Akoon.
Aan de Noord-Oostkust: Amit en Nalahia.
Noesa laut behoort tot de Afdeeling Saparoewa en Haroekoe.
Te Amit is een aan den Adsistent Eesident ondergeschikte
Gezaghebber gevestigd. Het Inlandsch bestuur is gelijk aan
dat op de naburige eilanden; de negeri Titawaai staat onder
eenen Eadja, de andere onder Patihs.

342
"De bevolking, wier sterkte weinig verandering ondergaat,
bestond in 1855 uit 268 Dati's (alleen het Negeri-volk) en
bedroeg;
4 Afstammelingen van Europeanen,
63 Burgers I , , ,
.... „ ° . ,, Inlanders,
3386 Negen-volk )
26 Slaven,
Totaal 3479 zielen, allen Christenen.
De kleurlingen wonen allen te Leinitoe. De Burgers zijn in
de verschillende negeriën verdeeld met uitzondering van Abobo
en Akoon, die alleen door Negeri-volk worden bewoond. In elke
negeri is eene Christensehool, die gezamenlijk door 750 kinderen
werden bezocht.
§ 6. De eilanden Amblaauw, Manipa, Kélang en Bonoa.
Het eiland AmMaauw.
Amblaauw of Belaauw ligt aan den Zuidelijken ingang van
de veilig bevaarbare Straat Manipa, die tusschen Ceram en
Boeroe stroomt, een paar mijlen van de Zuid rOostkust van
laatstgenoemd eiland, op 3° 52' Z.B. en 127° 15' O.L. Het
is omstreeks 2 • mijlen groot, bergachtig en onvruchtbaar, zoodat
het zelfs geene sago genoeg voortbrengt voor de bevolking,
die het ontbrekende uit de Regentschappen Loemaè'leh en fFaisama
op Boeroe haalt; specerijen worden er niet gekweekt; de
grond levert kalk op.
Er zijn zeven negeriën of bena's, die elk uit twee tot vijf
noeroe's of gehuchten bestaan, namelijk: Loemooi, aan de Oostkust;
Massawooi en Salate, aan de Noordkust; Oelima, aan de
Noord-Westkust; en Elara, Salasi en Siwar, aan de Zuidkust.
Zij staan onder Hoofden, welke den titel voeren van Patik of
Orang Kaja.
De bevolking des eilands, welke in Bati's of geslachten verdeeld
is, bedroeg in 1855 ongeveer 1050 zielen; zij schijnt van
Boeroe afkomstig te zijn, belijdt de Mohammedaansche godsdienst,
en wordt als nijver voorgesteld. De hoofdmiddelen van bestaan
zijn visseherij en handel op de naburige eilanden; ook een
gedeelte der van Boeroe gehaalde sago wordt weder in den
handel gebragt.

343
Amblaauw behoort administratief tot de Afdeeling Boeroe;
wij hebben er echter gecnen Posthouder of bezetting. De bevolking
is aan hare woonplaatsen gebonden en verpligt jaarlijks
eene zekere hoeveelheid kalk aan het bestuur te Amboina te
leveren, tegen ƒ50 de kojanA 1
)
Het eiland Manipa,
Manipa, ook Basia, Kondea cn Ilerrea genoemd, ligt in het
Noorden van Straat Manipa nagenoeg 4 mijlen van Boeroe's
Noord-Oosthoek, op 3° 15' Z.B. en 137° 40' O.L., en is
1.7 • mijlen groot. Het eiland is heuvelachtig en heeft een
zandigen grond. De nagelboomen zijn hier, even als op.de
andere in deze § behandelde eilanden, door de O. I. Compagnie
uitgeroeid; sago-palmen komen in overvloed voor; aangekweekt
worden kokosboomen, djagoeng, aardvruchten en groenten. De
uitbreiding van den landbouw wordt, zegt men, verhinderd dooide
menigte wilde zwijnen en herten, die op het eiland worden
aangetroffen.
De negeriën zijn acht in getal: Loehoe, Toeban, Massawooi,
Kélang*?), Assawoedi, Toemalehoe l 3
), Bonoa-hatapoelih en Toenimra;
zij worden bestuurd even als die der naburige eilanden.
De bevolking, die door de gewelddadige maatregelen der O.I.
Compagnie zeer verarmd en verminderd is, bedroeg in 1855
slechts 726 zielen, onder welke een honderdtal Christenen en de
overigen Mohammedanen waren. Zij wordt gezegd grootendeels
van het naburige Ceram afkomstig te zijn, en vindt haar bestaan
in een weinig landbouw, visscherij, en handel in gedroogden
visch, gevogelte, kokos-olie, sago en harssoorten, welke artikelen
vooral aan Ambonesche kooplieden tegen lijnwaden en andere
henoodigdheden verruild worden. Het onderscheid tusschen
Burgers en Negeri-volk schijnt hier ook nog te bestaan; de
eersten verrigten schutters-dienst cn krijgen daarvoor van het
(') De kojan wordt gewoonlijk gerekend op 11 pikols; de pikol op 125
Arast. ponden.
{-) De bevolking van deze negeri is in 1656 van het eiland van dien naam
herwaarts overgebragt.
( 3
) In 1655 is in deze negeri hel fort Wanlrouw gesticht, dat echter sedert
lang vervallen is.

344
Gouvernement geweren in gebruik; de laatsten mogen, even als
elders, niet van woonplaats veranderen.
Manipa behoort met Kélang en Bonoa tot de Afdeeling Hila
en Larike; het Gouvernement wordt er echter niet door eenen
Ambtenaar vertegenwoordigd.
Rondom Manipa liggen verscheidene kleine onbewoonde eilandjes,
onder welke P. Swangi ten Westen en P. Toeban ten Zuiden
de voornaamsten zijn; in de nabijheid van het laatste wordt veel
tripang gevangen.
Het eiland Kélang.
Het eiland Kélang, ook Hatapoetih en Idjal genaamd, ligt
op 3° 10' Z.B. en 137° 47' O.L. ten Noord-Oosten van Manipa,
waarvan het gescheiden is door de nog geene mijl bTeede Straat
van Kélang, terwijl het niet half zoo ver van de Westelijkste
punt van Ceram verwijderd is. Het verheft zich 500 of 600 v^.
boven de oppervlakte der'zee, en heeft eene grootte van 1.5 • mijl.
Van zijne natuurlijke gesteldheid is weinig bekend; het brengt
timmerhout, kanari- en harsgevende boomen voort, en is rijk
aan wilde zwijnen en herten.
In het begin der 17 de
eeuw telde het eiland naar gissing
1600 inwoners, welke in zeven negeriën woonden, waaronder
Salaiti aan de Oostkust de voornaamste was. Wegens hunnen
oproerigen aard werd in het midden dier eeuw een gedeelte deibevolking
naar Manipa en Leitimor overgebragt. De overgeblevenen
werden langzamerhand door zeeroovers weggevoerd of
genoodzaakt naar elders te vlugten; zoodat Kélang thans geheel
onbewoond is en alleen aan zeeroovers nu en dan tot schuilplaats
verstrekt.
Tusschen Kélang en de Westelijkste punt van Ceram (Tandj.
Hatan) ligt het kleine onbewoonde eilandje P. Babi. De smalle
doorvaart tusschen dit eilandje en Ceram heet het Nassatiscke
Gat of de Straat Nassau.
Het eiland Bonoa.
Bonoa, ook Boano en Boan geheeten, is een smal langwerpig
eiland, dat, in eene Noord-Oost- en Zuid-Westwaartsche rigting
nagenoeg evenwijdig aan de kust van Ceram en omstreeks eene
mijl daarvan verwijderd, ten Noord-Oosten van Kélang ligt

345
op 3° Z.B. en 128° O.L. Het vaarwater tusschen Kélang en
Bonoa heet Straat Bonoa; dat tusschen laatstgenoemd eiland en
Ceram wordt door sommigen ook Straat van Bonoa, door anderen
Straat Nassau genoemd. De naam Boano behoort eigenlijk alleen
aan het Noordelijke gedeelte, terwijl het Zuidelijke Loehoe heet;
de geheele grootte is ongeveer 1.5 • mijl. Het eiland is rotsachtig
en onvruchtbaar, zoodat de bevolking haar onderhoud
gedeeltelijk op andere eilanden moet zoeken. De voortbrengselen
zijn voornamelijk timmerhout en kalk.
De bevolking, in het begin der 17 ie
eeuw 6000 zielen sterk,
is door dezelfde oorzaken als die van Kélang verminderd en bedraagt
thans geen 1500 personen. Zij zijn deels Christenen deels
Mohammedanen, en bewonen twee negeriën, Bonoa serani en
Bonoa islam, beiden aan de Zuid-Oostkust gelegen; in de eerste
is een Ambonesche schoolmeester, die tevens voorganger bij de
godsdienst-oefeningen is. Behalve de geringe veldbouw zijn de
hoofdmiddelen van bestaan de visscherij en de handel op Ceram
en andere naburige eilanden. Een tak van nijverheid is ook het vervaardigen
van praauwen, waarin de Bonoaërs zeer bedreven zijn.
Het Nederlandsch bestuur wordt hier niet door eenen Ambtenaar
vertegenwoordigd. Hoewel er geene specerijen geteeld
worden, mag de bevolking het eiland niet met der woon verlaten;
zij is verpligt jaarlijks eene zekere hoeveelheid hout en kalk aan
het Gouvernement te Amboina te leveren.
Bij de Noord-Westkust van Bonoa liggen verscheidene kleine
onbewoonde eilandjes, onder welke Noesa Belaauw het voornaamste
is.
§ 7. Het eiland Boeroe. O
Ligging, grootte, natuurlijke gesteldheid, voortbrengselen.
Boeroe ligt ten Westen van Amboina en Ceram, van welke
eilanden het door Straat Manipa of Straat Boeroe gescheiden is,
( l
) Voor de kennis van Boeroe is nagenoeg de eenige bron de Beschrijving
van het eiland Boeroe, door F. J. WILLEK, eerst medegedeeld in het Indisch
Archief, i849, en in 1858 afzonderlijk uitgegeven onder den titel: Bet eiland
Boeroe, lAjne exploitatie en Balfoersche instellingen, door F. J.WILLER;
met bijdragen en toelichtingen in verband tol Europesche kolonisatie in
Nederlandsch Indië, door Jhr. i. P. CORNETS DE GROOT. Ook BLEEKER
heeft daaraan grootendeels zijne berigten ontleend.

346
tusschen 3° 4' tot 3° 50'Z.B. en 126° 3' tot 127° 30' O.L.
Het wordt ten Noorden door de Piit's Straat, ten Zuiden door
de Banda-zee, en ten Westen door de Straat der Molukken bespoeld,
en heeft eene grootte van 165 of 170 • mijlen.
Bijna overal ligt een zwaar zich ver in zee uitstrekkend
koraalrif, met slechts weinige voeten water bedekt, rondom de
kusten, zoodat deze niet dan voor ligte inlandsehe vaartuigen
te naderen zijn. Alleen aan den Noord-Oosthoek, waar zich de
groote en veilige Baai van Kajeli bevindt, is het eiland voor groote
schepen toegankelijk. Andere belangrijke baaijen zijn er niet;
tot ankerplaatsen voor inlandsehe vaartuigen (orembaai's en
kora-kora's) dienen de Laboean kora-kora in het Oosten en de
Bogt van Bara in het Westen der Noordkust, en voorts de mondingen
der menigvuldige riviertjes vooral aan de Zuidkust, en
de zee-engte tusschen de kleine eilandjes P. Tomakoe, P. Tengah
en P. Pangang Lawit en de Oostkust van Boeroe.
De belangrijkste kapen zijn: T. Karbau of Lissaletta, aan
den Noordelijken, en T. Roeba of Saït, aan den Zuidelijken ingang
der Baai van Kajeli; T. Seroma, aan den Zuid-Oosthoek tegenover
het eiland Amblaauw; T. Batoe Pekka, de Zuidelijkste punt,
vóór welke het kleine eilandje Kelassi en aan wier Westzijde een
kleine inham gevonden wordt; T.Sarmena, de Zuid-Westpunt;
T. Hoekoemina en T.Palpétoe, beiden aan den Noord-Westhoek
des eilands.
Bondom den achtergrond der Baai van Kajeli strekt zich eene
zeer groote, waarschijnlijk alluviale, vlakte uit, die het geheele
Regentschap van dien naam bevat en de Vlakte van Kajeli genoemd
wordt. In den omtrek der Baai is zij op vele plaatsen
moerassig en met bosschen, meest van kajoe poetik-, sago-,
kokos- en $'ai!é-boomeu, bedekt; meer landwaarts in is zij een
open en vlak terrein, met vetten en voor menigerlei cultuur
uitnemend geschikten bodem. Zij is rondom door bergketenen
ingesloten, die zich verder over het geheele eiland uitbreiden.
Aan de Oost-, Zuid- en Westzijde reikt het gebergte tot aan de
kust en eindigt daar op sommige plaatsen, vooral in het Westen,
in een steilen rotswand; aan de Zuidkust zijn eenige kloven,
waarin kleine vlakten worden gevonden. Aan de Noordkust
wijkt het iets meer terug en worden glooijende en golvende
terreinen, doch geene eigenlijk gezegde vlakten aangetroffen.

347
In het weinig bekende binnenland zijn misschien kleine opene
plekken, doch waarschijnlijk geene bergvlakten. Omtrent de
geologische formatie van deze met zwaar geboomte bedekte
bergen is niets bekend. De hoogste toppen zijn: de Kakoe {berg)
Tomahoe of Lemadang (± 7000 v*.), nabij het midden der Westkust,
in het Regentschap van denzelfden naam; de K. Siël
(± 7000 v 1
.), vijf mijlen Oostelijker in het midden des eilands;
aan of op zijnen voet ligt het vrij groote meer Wako-liolo, zoo
men zegt 4000 v 4
. boven den zeespiegel; en de K. Batoe Boeioali
(+ 4500 v*.)', aan de Oostkust, 2'/s mijl ten Zuiden van den
ingang der Baai van Kajeli.
Aan de Zuid- en Noordkust ontlasten zich eene menigte
riviertjes, die het water uit het binnenland afvoeren doch allen
onbevaarbaar zijn. In den droogen moeson verdwijnen zij geheel
of blijven slechts kleine beekjes; terwijl zij in den regentijd
huiten hare oevers treden en, daar de mondingen allen door
banken versperd zijn, op vele plaatsen aan de kust moerassen
doen ontstaan. De voornaamste van deze riviertjes zijn, aan
de Zuidkust van het Oosten af: de Wai (Rivier) Oio, W. Okki,
W. Kolo, W. Tina, W. Mala en W. Koema; en aan de Noordkust
: de W. Bi.
Van meer belang is de W. Apoe of Rivier van Kajeli, die
dc geheele Vlakte van Kajeli in eene Noord-Oostwaartsehe rigting
met tallooze kronkelingen doorstroomt. Zij ontspringt op het
gebergte, dat die vlakte ten Zuiden begrenst, is of 2 dagen
stroom-opwaarts voor kleine vaartuigen bruikbaar, en zoude op
vele plaatsen aan de besproeijing van rijstvelden kunnen worden
dienstbaar gemaakt. Eene linker-zijrivier is de W. Gelen.
Bruggen worden op het geheele eiland niet gevonden; over
sommige riviertjes liggen losse planken of boomstammen; de
anderen moeten doorwaad worden.
In het Zuidelijke gedeelte des eilaads vormt, even als op
Amboina, de Westmoeson den droogen de Oostmoeson den regentijd,
terwijl in het Noordelijke gedeelte het omgekeerde 'plaats
heeft; de gebergten in het midden des eilands schijnen dus ook
hier, gelijk op sommige andere eilanden, de afscheiding tusschen
deze saizoenen te maken. Het onderscheid tusschen beiden is
echter niet zoo scherp als b.v. op Java; ook in den zoogenaamden
droogen tijd valt op Boeroe veel regen. In de Vlakte van Kajeli

348
is tegen het einde van den Oostmoeson de droogte het sterkst
en de hitte het hevigst; in Januarij en Februarij is de temperatuur
daar en aan de kusten op den middag gemiddeld 81° F. Aan
de Baai is hot klimaat ongezond en heersehen dikwijls moeraskoortsen;
meer landwaarts in is zulks bij den droogeren grond
minder het geval, hoewel ook daar van tijd tot tijd koortsen
en buikziekten voorkomen.
De voortbrengselen van het plantenrijk, die bij eene sterkere
bevolking zeer veel zouden kunnen worden vermeerderd en uitgebreid,
zijn, sedert de kruidnagelen in 1657 op last der O. I.
Compagnie zijn uitgeroeid, voornamelijk: zeer goede houtsoorten,
waaronder ebben-, ijzer- en djati-hout, eene menigte kajoe
poetih-boomen, wier bladeren de beste olie uit den geheelen
Archipel opleveren; sago-, arhig-, kokos- en andere palmen in
groote hoeveelheid; rotting, katoen, koffij, tabak en vele keerkringsvruehlen;
harssoorten; rijst, eene soort van gierst (holton),
ijagocng, benevens aard- en en peulvruchten.
Het dierenrijk, voor zooverre het bekend is, heeft behalve
de kleinere soorten en de insecten: tamme buffels, welke voor
Gouvernements rekening worden aangefokt, en wilde, die waarschijnlijk
afstammelingen daarvan zijn; verder herten, hertzwijnen
(babiroesa), wilde zwijnen, slangen, krokodillen,leguanen,
schildpadden; kalongs (vliegende honden); kasuarissen, papegaaijen,
ganzen, hoenders, duiven en eenden. De Baai van
Kajeli is rijk aan visschen en weekdieren; ook walvisschen en
bruinvisschen zijn er niet zeldzaam.
Het delfstoffenrijk is nog geheel onbekend.
Verdeeling van het eiland. Hoofdplaats.
Het eiland is verdeeld in de volgende Fogmorins (bl. 355)
of landschappen, door ons Eegentschappen genoemd, waarvan
echter met eene enkele uitzondering de grenzen binnen 's lands
geheel niet en langs de kusten slechts gebrekkig bekend zijn:
Kajeli, in het Zuid-Oosten, verreweg het grootste en belangrijkste,
zich uitstrekkende over de geheele vlakte rondom de
Baai van dien naam.
Hat, aan de Oostkust, van den K. Batoe Boewah tot aan
T. Seroma, en ten Noorden grenzende aan Kajeli; thans onbewoond.

349
Lotmaëteh, aan de Zuidkust, van T. Seroma tot T. W'amsisi
nabij de W. Oio, ten Noorden grenzende aan Kajeli.
Waisania, grenzende ten Oosten aan Loemaëteh, vaü T. Wamsisi
tot nabij T. Batoe Pekka.
Massarete/i, ten Westen van Waisama, en zich uitstrekkende
tot nabij de W. Koema.
For/ffi, ten Westen van het voorgaande, en zich uitstrekkende
tot aan den Zuid-Westelijken hoek des eilands.
Langs de Westkust, van het Zuiden naar het Noorden: Tomahoe,
Palamata en Hoekoemina; thans alle drie onbewoond.
Aan de Noordkust, van het Westen af:
Bara, om de Bogt van dien naam; thans onbewoond.
Lisella, van de Bogt van Bara tot voorbij de W. Ili, en landwaarts
in zich uitstrekkende tot het meer Wako-liolo, hetwelk
tot dit Begentschap behoort.
Tagalisa, ten Westen aan het vorige grenzende en zich Oostwaarts
uitstrekkende tot aan het riviertje Namtjina, dat bij de
kaap van dien naam in zee valt.
Leliali, ten Oosten van het vorige, en ten Oosten en Zuiden
begrensd door Kajeli.
In het Noorden van Leliali ligt nog het zeer kleine, thans
onbewoonde landschap Maroelat, ten Westen van de Laboean
hora-kora.
De hoofdplaatsen dezer Begentschappen liggen niet in die
gewesten zeiven, maar zijn allen met de hoofdplaats Kajeli vereenigd,
en ook hunne Opperhoofden (Begenten) zijn daar gevestigd.
Toen namelijk in 1652 de O.L Compagnie met den Sultan
van Ternate, van wien Boeroe toenmaals eene onderhoorigheid
was, een contract had aangegaan tot uitroeijing der nagelboomen
op laatstgenoemd eiland, kwam dit in opstand tegen
dien Vorst en geraakte dus ook in oorlog met de Compagnie.
Eerst na vijfjarigen strijd onderwierp Boeroe zich en werden bij
de vredesvoorwaarden onder andere de volgende punten vastgesteld
: erkenning van den Gouverneur der Molukken als stadhouder
van den Sultan van Ternate, en belofte om geene verbonden
met andere Vorsten aan te gaan (waardoor Boeroe daadwerkelijk
onder het onmiddellijk gezag der Compagnie werd gebragt);
overplaatsing van alle negeriën (Hoofdplaatsen) van Boeroe naaide
Baai van Kajeli, waar ter harer bescherming eene vesting

350
gebouwd en met Nederlandsch krijgsvolk bezet zoude worden ;
geheele uitroeijing der nagelboomen en belofte van ze nooit meer
te zullen planten. Deze bepalingen zijn volledig ten uitvoer
gelegd en dus de langs de kust gevestigde hoofdplaatsen met
hare, toen reeds Mohammedaansehe, bevolking en Regenten
naar de Baai overgebragt; terwijl alleen de Alfoersehe bevolking
over het geheele eiland op eenigen afstand van de kusten en in
het binnenland is blijven wonen. De hoofdplaatsen, welke daardoor
eigenlijk op zich zelf staande wijken der gemeenschappelijke
hoofdplaats Kajeli geworden zijn, hebben echter den titel van
negeriën en den naam van het oorspronkelijke Begentschap
behouden; en hunne Hoofden zijn, met behoud van hunne
verschillende titels, daar ter plaatse eigenlijk Wijkhoofden
geworden, doch zijn ook Opperhoofden gebleven over de Alfoeren
in hunne binnenlandsehe Regentschappen, die hun gezag steeds
blijven erkennen.
De hoofdplaats Kajeli. de zetel van den Nederlandschen
Opziener of Posthouder J^ligt aan de Zuid-Oostzijde der Baai en
strekt zich over eene lengte van ruim l
/j uur gaans op goringen
afstand van de kust uit. Nagenoeg in het midden ligt het fort
Defensie, een steenen vierhoek met vier halve bastions, vrij goed
bewapenden met ongeveer 25 man onder eenen Luitenant bezet.
Even ten Zuiden van dit fort ligt het Gouvernements-huis, een
eenvoudig houten gebouw, en daarachter de wijk der Christenen
met eene goede steenen kerk, in welke des Zondags door een
schoolmeester in het Maleisch Godsdienst-oefening wordt ge­
houden. Ten Oosten van het fort liggen de Mohammedaansehe
negeriën: Loemaëteh, wier Regent O den titel van Sengaaji heeft;
Hoekoemina, wier Regent Paiih is; Palamata, met eenen Orang
Kaja; Tomahoe, met eenen Orang Toeioa; de drie laatstgenoemden
hebben thans geene Alfoersehe onderdanen; Foggi, met eenen
Patih; en Massareteh, met eenen Orang Kaja. Deze negeriën
worden doorsneden door de monden der riviertjes Wai Soeioel,
Lislesseh, W. Moni en Maksella. Ten Westen van het fort zijn
de negeriën: Leliali en Tagalisa, wier Regenten Radja's zijn;
Maroelat, meteenen Paiih zonder Alfoersehe onderdanen; Wai-
sama met eenen Orang Kaja; Kajeli, meteenen Radja; en daar
(>) Zie bl. 555.

351
achter Lissella, ook met eenen BadjaVh Door deze negeriën
stroomen de riviertjes Saskahoane, JFamlboeta, Wai Goena en
W. Bara. Vroeger had elke van deze negeriën hare eigene
moskee; thans hebben zij er gezamenlijk zes. De huizen hebben
houten stijlen en gebindten, doch zijn overigens uit bamboe en
gabba-gabba zamengesteld en met atap gedekt. Verder valt van
Kajeli niet veel bijzonders te zeggen. Het is sedert 1854 eene
vrijhaven, doch do handel is er nog van weinig belang. De
bevolking vindt voornamelijk haar bestaan in het stoken van
kajoe poelik-o\ie, het bereiden van sago (sago-kloppen), dejagt,
en een weinig visscherij en tuinbouw. Het aanfokken van runderen
geschiedt alleen voor rekening van het Gouvernement. De
schutterij, uit Christen-burgers zamengesteld en 70 man sterk,
is met pieken gewapend; hare dienst bepaalt zich hoofdzakelijk
tot het betrekken van eenige wachten.
Bevolking en bestuur.
De mededeelingen omtrent de sterkte der bevolking van Boeroe
buiten de hoofdplaats berusten alleen op de opgaven der Inlandsehe
Hoofden en zijn dus minder te vertrouwen dan die, welke
de hoofdplaats betreffen. Volgens de laatste, door BLEEKER
gegevene, berigten bedroeg zij in 1855 :
22 Afstammelingen van Europeanen ]
194 Inlandsehe Christenen f - m ^ e
1469 Mohammedanen \ h 00fa plaats.
4 Chinezen i
9 Slaven !
7521 Alfoeren (Heidenen, buiten de hoofdplaats).
Totaal 9219 zielen.
De Christen-bevolking wordt voorgesteld als zeer ijverig. Zij
vindt haar bestaan in het bereiden van kajoe poelik-o\ie, sago
en sagoeioir , en in jagt, visscherij, tuinbouw of ambachten.
Velen oefenen ook onderscheidene van deze bedrijven gelijktijdig
uit. Zij genieten dan ook eene groote mate van welvaart;
sommigen hebben een vrij belangrijk geldelijk vermogen; anderen
(') De onbewoonde Regentschappen Hal en Bara schijnen dus ook geeno
negeriën ter huofdplaats te hebben.
{•) Een sajoeuj(r-(palmwijn-)bereider heet Tifadoor.

352
zijn in liet bezit van vaartuigen, akkers, kokos- en sago-palmen,
kostbare visehtuigen, vuurwapenen, enz. Ook omtrent hunnen
zedelijken toestand wordt goede getuigenis gegeven : belangrijke
misdrijven komen onder hen niet voor. De meesten kunnen lezen
en schrijven. Deze Christen-bevolking staat onder het onmiddellijk
bestuur van den ter hoofdplaats gevestigden Opziener, die de
hoogste Nederlandsche autoriteit is in de Afdeeling Boeroe, waartoe
ook Amblaauw behoort. Hij is dus tevens Voorzitter van den
Landraad, die verder uit de Regenten der Mohammedaansehe
negeriën is zamengesteld; indien er geschillen tusschen de
Christenen ontstaan, beslist hij die alleen; in ernstige gevallen
zouden zij voor den Raad van Justitie te Amboina moeten verschijnen.
De Mohammedaansehe bevolking, hoewel minder welvarend
dan de Christelijke, voorziet toch ook op eene voldoende wijze
in hare behoeften door dezelfde middelen als deze laatste. In
kleeding en uiterlijk voorkomen verschillen zij niet van de Mohammedanen
op Amboina; doch in hunne instellingen omtrent het
grondbezit en het huwelijk (hoewel dit laatste op de Mohammedaansehe
wijze door eenen priester gesloten wordt) volgen zij nog
in vele opzigten hunne oude Alfoersehe gebruiken, die hieronder
zullen vermeld worden. Zij staan onder het onmiddellijk bestuur
van de op bl. 350 vermelde Radja's, Patih's, enz., die, even als
de mindere Hoofden, uitliet geslacht hunner voorgangers door de
bevolking gekozen en door het Nederlandsche bestuur bevestigd
worden. Op deze Regenten volgen in rang de Elnati's, zijnde de
Hoofden of vertegenwoordigers der verschillende geslachten, die
collectief Bobato's genoemd worden (vergel. bl. 231 en 237), en
van welke een als adsistent en bij ontstentenis als plaatsvervanger
van den Regent fungeert; deze heet als zoodanig Parwis en
wordt om de zes maanden door een ander vervangen. Op hen
volgen de Loembattans of hoofden van huisgezinnen. De door
den Opziener aan den Regent medegedeelde bevelen van het
Gouvernement doet deze, door middel van den Parwis, aan de
Bobato's toekomen, die ze weder overbrengen aan de Loembattans,
welke, elk voor zooverre hem aangaat, voor de uitvoering daarvan
verantwoordelijk zijn. De Regent geniet geene inkomsten van
het Gouvernement noch van zijne Mohammedaansehe onderdanen,
behalve dat deze laatsten verpligt zijn zijne woning te bouwen

353
of te herstellen, waarvoor hij hen echter gedurende den tijd,
dat zij daaraan werken, moet voeden en hun bij de voltooijing
een feest geven; over hetgeen hij als Johoe van zijne Alfoersehe
onderdanen geniet zie men hierachter bl. 356.
De regeling der inwendige belangen van elke negeri wordt
aan haar zelve overgelaten. Deze worden behandeld in eeneu
Raad (ltsia ipsalla) zamengesteld uit de Bobato's met den Regent
als Voorzitter. Deze Raad behandelt ook de politie-overtredingen,
welke met rottingslagen of blok-arrest worden gestraft; alsmede
oivile geschillen over zaken, wier waarde het bedrag van/5 niet
te boven gaat. Zaken, welke over een hooger bedrag loopen,
en zware misdrijven, welke echter zelden voorkomen, moeten
voor den Landraad worden gebragt.
De Alfoersehe, geheel Heidensche bevolking is een stam van
het Batta-ras en wordt beschreven als eenvoudig, onbedorven,
vlijtig, en gemakkelijk tot een voldoenden trap van welvaart en
zedelijke ontwikkeling op te leiden, doch ontsierd door schuwheid
en onzindelijkheid. Zij leven onder elkander vreedzaam, maken
zich niet schuldig aan dobbelspelen, zelden aan dronkenschap,
diefstal of andere misdrijven; en het koppensnellen is hun onbekend,
even als de slavernij. Veelwijverij is bij hen geoorloofd
doch komt zelden voor; omdat het hun bezwaarlijk valt den
koopprijs (kaléli) eener vrouw bij elkander te brengen, die naarmate
van haren rang bestaat in een grooter of kleiner aantal
salempori's (stukken Bengaalsch lijnwaad), kajin patola's (Inlandsehe
kleedjes), kommen, eenig ijzerwerk, enz., welke voorwerpen
allen van vreemde handelaars moeten gekocht worden;
en ook omdat de man verpligt is zijne vrou(v steeds van veel
kleedingstukken (sarongs en badjoe's) te voorzien. De man zelf
draagt gewoonlijk' slechts één kleedingstuk, de tjidako (bl. 186).
De vrouw wordt veelal reeds als kind gekocht en dan door de
vrouwelijke bloedverwanten van den man opgevoed tot aan den
tijd der huwbaarheid; zij moet altijd tot eenen anderen stam
(fenna) behooren dan de man, en gaat door het huwelijk tot
den zijnen over. De kaléli wordt gedeeltelijk voldaan bij het
aangaan der verbindtenis (da-allali) en verder bij den aanvang
der zamenwoning (dahoema téma); sterft de man voordat de
kaléli geheel is betaald, dan is zijn stam daartoe verpligt. Het
sluiten van het huwelijk geschiedt alleen door het geven van
II. 23

354-
een feest op kosten van den man bij gelegenheid van de da-allah
en de dahoema tema. Echtscheiding is niet mogelijk. Bij overlijden
van den man, wordt zijne weduwe de vrouw van zijnen broeder
of naasten bloedverwant (vergel. D'. I, bl. 545, 565 en 645);
en de oudste zoon of, bij ontstentenis van dien, de naaste
bloedverwant of het stamhoofd, voogd over de onmondige kinderen.
De nalatenschap blijft onverdeeld in het huisgezin; wanneer
later vrouwen of dochters dit verlaten, krijgen zij daarvan een
billijk aandeel.
De Godsdienst-begrippen der Alfoeren komen in de hoofdzaak
op het volgende neder: Opo Geba Snoelat (de opperheer der
menschen die alles opschrijft) is de Schepper van alles; hij is
een alwetende en onzigtbare Geest. Uit liefde tot de menschen
heeft hij, na de schepping van Boeroe, Nabiala^ als leeraav
tot de Alfoeren gezonden, die in menschclijke gedaante van
den berg Tomahoe is afgedaald en hun, op last van zijnen
zender, zeven geboden heeft medegedeeld tegen moord, diefstal,
overspel, en wederspannigheid tegen de wettige magt. Voorts
heeft hij de besnijdenis ingesteld, en geleerd dat bij den dood
des ligchaams de ziel niet sterft maar door Opo Geba Snoelat
geoordeeld wordt volgens het boek, waarin hij de daden der men­
schen opschrijft; en dat de zielen der braven in zijne nabijheid
ver boven de wolken een stoorloos geluk genieten, doch ilie der
slechten eeuwig op de wolken blijven rondzwerven. Vervolgens
heeft Nabiala eenige aanzienlijke mannen tot onderwijzers en
voortplanters van zijne leer opgeleid, en is toen weder verdwenen.
Deze mannen heeten Eswohi; zij zijn do priesters der Alfoeren
en tevens toovenaars en geneesheeren (want de geneeskunde
bestaat hoofdzakelijk in tooverij (kanwukit) en bezweringen). Na
zich in de leer van Nabiala en de tooverkunst te hebben geoefend
worden zij met vele ceremoniën tot Eswohi gewijd en vervolgens
aangesteld bij een hoema poedji (gebeden-huisje), dat in elk
gehucht gevonden wordt en waarbij verscheidene zoodanige
priesters zijn om het volk in zijne pligten te onderwijzen en
bij het gebed voor te gaan. Zij genieten daarvoor kleine ge­
schenken doch moeten overigens, even als elk ander, in hun eigen
0) Vergelijk den Dibata der Balla's (UK I, til. 659) en den Djabala der
Dajaks (UI 11, bl. 55).

355
onderhoud voorzien. Het tooveren bestaat in het uitspreken van
een zegenwenseh of een vloek over den persoon of de zaak, wien
het geldt, die daartoe, des noods in beeldtenis, naar het hoema
poedji gebragt wordt. Overigens bestaat ook bij de Alfoeren het
Pamali (vergel. D». I, bl. 531 en Dl. II, bl. 57) hier Sasané genoemd,
waardoor sommige voorwerpen, als bergen, wateren,
boomen, enz., voor een bepaalden tijd of voor altijd ontoegankelijk
verklaard en aan de Geesten toegewijd worden; op Boeroe
kunnen dit alleen zoodanige voorwerpen wezen, welke den
menseh niet dienstig zijn.
De Alfoeren zijn verdeeld in eene menigte Fenna's of stammen,
die elk eene bepaalde uitgestrektheid gronds, Rahisin fenna
(stam-grond), bewonen hetzij in alleen staande huizen voor ééne
familie [hoema kaön) of in gehuchten (hoema lolin) van drie,
vier of vijf huizen, welke dan evenwel dikwijls nog op aanmerkelijken
afstand van elkander liggen. Elke fenna heeft zijn
Hoofd, die in Kajeli en aan de Noordkust Matle'a en op de
andere kusten Geb-ha wordt genoemd. Daar deze Hoofden ook
voor hunne fenna met de vreemde kooplieden handelen, wonen
zij bijna altijd aan de kust bij de Wanangan (anker- of handelplaats),
terwijl de bevolking meer landwaarts in woont. Als
zijn adsistent en plaatsvervanger bij ontstentenis heeft hij eenen
Fancis (bl. 352). Voorts heeft elke hoema lolin een ondergeschikt
Hoofd met den titel Balistoewa.
Be fenna's zijn vereenigd tot Fogmorins (onze Regentschappen),
die elk een Opperhoofd (Regent) hebben met den titel Joho'e
(Bjohoe?). De ter hoofdplaats gevestigde Regenten, die als
Hoofden der Mohammedaansehe bevolking de titels van Sengadji.
Radja, enz. voeren (bl. 350), zijn tevens Johoe's van de Alfoeren
in hunne fogmorins. Enkele groote fogmorins, zoo als Massareteh,
zijn nog weder verdeeld mfenlolins of distrikten, waarover dan
de oudste Geb-ha als Distriktshoofd fungeert en als zoodani°den
titel van Sennolon voert.
De betrekkingen der Hoofden zijn erfelijk in hun geslacht,
doch de persoon wordt daaruit gekozen door de bevolking onder
goedkeuring van den Johoe; de keus van dezen laatsteden ook
van de ondergeschikte Hoofden ter hoofdplaats, moet door het
Europeesch bestuur worden bekrachtigd. Elk man is kiezer voor
den rang boven den zijnen; men mag echter alleen iemand kiezen,

356
die geboren is uit het huwelijk van een Hoofd met de dochter
•van een Hoofd; door deze bepaling wordt de bevolking in
verkiesbaren en onverkiesbaren, of eene soort van adellijken en
niet-adellijken, gesplitst.
De magt van den Geb-ha of Matle'a en den Balistoewa is niet
groot; hun bestuur is aartsvaderlijk; de eerste is de tusschen-
persoon tusschen den Johoe en de Alfoersehe bevolking, en ook
tusschen deze laatste en de vreemde kooplieden. De Balistoewa
schijnt geene inkomsten van de bevolking te trekken; de Geb-ha
of Matle'a geniet een gedeelte van den djagoeng-, gierst- en
tabaks-oogst. De Johoe heeft, wanneer hij zijne fogmorin bezoekt,
aanspraak op de kostelooze levering van provisien en roeijers
voor zijne geheele reis. Voorts moet elke fenna hem een Kwarto
(bl. 333) ter hoofdplaats bezorgen, die zonder kost of loon allen
hem door den Johoe opgelegden arbeid moet verrigtcn en om de
zes maanden wordt afgewisseld. Eindelijk moet elke fenna hem
jaarlijks een Anhoemlalin te Kajeli leveren, dat is een jongeling-
of meisje, die daar in het Islamisme wordt opgevoed O en
levenslang in zijne dienst blijft; alleen indien eene vrouwelijke
Anhoemlalin met eenen vrijen man trouwt, hetgeen slechts met
toestemming van den Johoe kan geschieden, die dan ook haren
koopprijs ontvangt, wordt zij vrij. Wanneer Anhoemlalins met
elkander trouwen, blijven ook hunne kinderen in dien stand;
zij zijn nagenoeg slaven, doch mogen niet verkocht, wegge­
schonken of mishandeld worden. De Anhoemlalin wordt dooi­
den Geb-ha of Matle'a gekozen; en indien de ouders te bewegen
zijn om hun kind af te staan, ontvangen zij daarvoor van de
gezamenlijke fenna eene schadeloosstelling in lijnwaden; doch
indien zij er niet in bewilligen, kan men hen niet dwingen en
moet een ander kind worden gezocht. De levering dezer Anhoem­
lalins blijft echter dikwijls achterwege en heeft alleen in de
Regentschappen Massareteh en Lisella geregeld plaats.
De gemeenschappelijke belangen worden behandeld in alge-
meene vergaderingen, op de Noordkust Ipsia elders Bapsian
geheeten. Zoo zijn er vergaderingen van het volk, bij den
Balistoewa; vergaderingen van de Balistoeioa's, bij den Matle'a
of Geb-ha; en vergaderingen van deze laatsten bij den Johoe.
(•) Zij worden dan op de hoofdplaats anak pijara, kweekelingen, genoemd.

357
Elk der aanwezenden heeft het regt zijn gevoelen voor te dragen-,
waartusschen eindelijk de hoogste in rang beslist. De regtspraak
over de zeldzaam voorkomende misdrijven of geschillen geschiedt
door dezelfde vergaderingen, naarmate van den rang der betrokkene
personen; er is beroep van eene mindere vergadering
op eene hoogere. De straffen bestaan in eenige rottingslagen,
in geval van diefstal verbonden met teruggave of vergoeding
van het ontvreemde.
Omtrent het grondbezit bestaan de volgende bepalingen:
De ehoe of volstrekte wildernis, als hoog gebergte en ondoordringbare
wouden, en de dabolio of minder ongenaakbare wildernissen
zijn het eigendom der fogmorin maar staan ter vrije
beschikking van ieder, die ze mogt willen ontginnen. De hoena
elin of bewoonde gronden, de hawa elin of beplantbare gronden,
en de hawa of werkelijk beplante gronden zijn het eigendom der
fenna, die ze aan eene andere fenna kan verkoopen. De individuëele
leden eener fenna kunnen, door vergunning van het
Ienna-\\oo{di of door erfopvolging, een gedeelte van die gronden
in bezit krijgen doch niet in vollen eigendom, daar zij die niet
mogen verkoopen. Zoodanig bezit kan ook aan vreemdelingen
worden vergund; aan Inboorlingen mag het niet worden geweigerd.
Sommige groote sago-bosschen zijn eigendom der
fogmorin, andere van eene bijzondere fenna; kleine, opzettelijk
geplante sago-boschjes (mata sago) zijn wat den grond betreft
eigendom van de fenna, en wat het product betreft eigendom
van den planter of zijne regtverkrijgenden.
Aan de Noordkust kan de fenna-grond wel kosteloos aan>
eene andere fenna in gebruik gegeven doch niet verkocht
worden.
In het Begentschap Kajeli is in 1657 de grond, waarop de
nieuwe negeriën moesten gesticht worden, in vollen eigendom
aan dezen toegewezen; de stukjes grond in haren omtrek tot
aanleg van tuinen, enz. zijn haar als particuliere en tijdelijke
bezittingen afgestaan. De toen reeds bestaande sago-bosschen
bleven het eigendom der oude Baai-bewoners; de nieuw aankomenden
hebben in hunne behoeften moeten voorzien door het
aanleggen van mata sago's, waarvan alleen het gewas hun
eigendom is. Het overige gedeelte der Vlakte van Kajeli is
onverdeeld gebleven, en elk mag daar jagen en planten naar

358
goedvinden, mits met vergunning van de Nederlandsche autoriteit;
het plukken van kajoe poeWi-bladeren is geheel vrij.
De bevolking in het binnenland leeft deels van de jagt, deels
van den landbouw, waarbij de arbeid door de mannen en vrouwen
gemeenschappelijk wordt verrigt doch zóó dat alleen het ligtste
werk aan de laatstgenoemden wordt overgelaten. Hunne wijze van
landbouw is echter hoogst gebrekkig; zoodat zij niettegenstaande
hunnen ijver slechts schrale oogsten bekomen en meest in armoede
leven. Hunne voornaamste producten zijn: djagoeng, hotton (gierst),
sago, aardappelen en tabak. Wat zij van hunnen oogst kunnen
missen, en verder varkens, dinding (gedroogd hertenvleesch) en
houtsoorten verruilen zij, door tusschenkomst van den Matle'a
(bl. 355) aan de vreemde handelaren, die van tijd tot tijd de
TFanangans (ankerplaatsen) bezoeken, tegen lijnwaden, ijzer-en
aardewerk, en andere voorwerpen, waaraan zij behoefte hebben
en die hun veelal zeer duur worden aangerekend. Daarbij zijn zij
zoo onnadenkend dat zij, om aan eene oogenblikkelijke begeerte,
vooral naar lijnwaden, te voldoen, dikwijls meer van hunnen oogst
verkoopen dan zij kunnen missen; zoodat zij genoodzaakt worden
hunne eigene producten weder van dezelfde kooplieden tegen veel
hoogeren prijs in te koopen. Dit geschiedt dan natuurlijk altijd
op crediet, en draagt veel bij tot hunne armoede; zij voldoen
echter steeds getrouw aan de verpligtingen welke zij hebben
aangegaan.
§ 8. Het eiland Ceram.
ligging, grootte, natuurlijke gesteldheid, voortbrengselen.
Ceram, verreweg het grootste der Ambonsche eilanden, strekt
zich ten Noorden van Jmboina en de Oeliassers in eene Oosten
Westwaartsche rigting uit van 137° 57' tot 131° O.L. en
2°46' tot 3° 51' Z.B. Ten Westen wordt het door Straat Boeroe
of Manipa en Straat Bonoa, ten Zuiden door de Banda-zee, ten
Noorden door de Zee van Ceram of Pitt's Straal bespoeld. Het
heeft eene oppervlakte van 346 • mijlen.
Aan de Zuidzijde bevinden zich drie belangrijke baaijen: de
Baai van Taroeno O of Piro (waarin de kleine eilandjes P. Babi
(') BLEEKER schrijft Tanoeno en Tanoenoe.

359
cn P. Kassa), de Baai van Elpapoelih of Amahaai, en de Baai
van Teloeti of Iloja; aan de Noordzijde, de Baai van Sawaai of
Sléman (waarvóór de kleine eilandjes P. Ella, P. Moal, en
verscheidene nog kleinere) regt tegenover die van Elpapoelih;
en aan de Noord-Oostzijde de Baai van Waroe. Door drie van
deze baaijen wordt Ceram in drie schier-eilanden verdeeld: de
Baai van Taroeno scheidt een klein Westelijk gedeelte des eilands,
bekend onder den naam van Klein Ceram of Hoeamohel, bijna
geheel af van het overige, dat weder door de tegenover elkander
liggende Baaijen van Elpapoelih cn Sawaai in twee doelen gesplitst
wordt, die door de omstreeks drie mijlen breede landengte van
Saicaai met elkander verbonden zijn en van welke het Oostelijkste
het grootste is l 1
). De landengte van Taroeno, tusschen LToeamohel
en het middelste schier-eiland, is geene mijl breed. De twee
Westelijkste schier-eilanden, die te zamen nog niet de helft
des eilands beslaan, maken West-Ceram uit, terwijl het derde
Midden- of Oost-Ceram genoemd wordt; deze verdeeling berust
hoofdzakelijk op een ethnographiseh verschil, hetwelk later zal
worden aangewezen (bl. 367).
De ons bij name bekende kapen zijn: T. Sihel, Sehel of Sial,
de Zuidpunt van Hoeamohel; T. Latoe aan de Westzijde, en
T.. Kowako aan de Oostzijde van den ingang der Baai van,
Mpapoetih; T. Iloja, aan de Westzijde der Baai van Teloeti;
T. Tallanoeroe, de Noord-Westpunt, T.Lama, de Noord-Oostpunt,
en T.BTatan, de Westelijkste punt des eilands.
Over de geheele lengte van Ceram strekt zich van het Westen
naar het Oosten een ruw en veeltoppig gebergte uit, welks
geologische formatie nog weinig bekend is, doch waarin zich
vele krijt- en kalkbergen' schijnen te bevinden. Op Hoeamohel
is zijne hoogte gering; op het middelste schier-eiland zijn
toppen van 4500 tot 5500 v 4
: op het Oostelijke bereiken zij
eene nog grootere hoogte: de voornaamste toppen zijn daar de
Teloeti en de Noesa-heli of Noesa-hoeale, beiden ten Noorden
van de Teloeli-baai, van welke de laatste op 10000 v*. geschat
wordt. Op vele plaatsen strekt zich dit gebergte tot aan de kust
uit, doch op andere gaat het langzamerhand in laag land over;
(') BLEEKER stelt voor aan het middelste schier-eiland den naam Kaibo'bo,
en aan het Oostelijke dien van Wahuai te geven, naar de voornaamste daarop
voorkomende plaatsen.

360
dit laatste is vooral het geval ten Noord-Oosten van de Elp
poetih-baai, ten Zuid-Oosten van de Baai van Sawaai, en in li
Zuid-Oostelijke gedeelte des eilands, waar zich vrij uitgestret
vlakten bevinden.
Ook hier strekt, even als op Boeroe (bl. 347), het hoogs
gedeelte der bergketen tot scheidsmuur der moesons. De lucht
gesteldheid komt dan ook in het algemeen met die van dat eila;
overeen, doch schijnt ten gevolge van den minder moerassig
grond langs de kusten gezonder te zijn.
De talrijke stroomende wateren hebben over het algeme
eenen Noord- en Zuidwaartschen loop van geringe uitgestrekthei
zijn onbevaarbaar, en droogen in den goeden moeson dikwi,
geheel uit. De voornaamste rivieren zijn :
De Roewala, die uit het Oostelijke schier-eiland in ee
Westwaartsche rigting naar de Baai van Elpapoeiik stroon
in welker Noordelijk gedeelte zij zich nabij de negeri Makar,
ontlast, over eene vrij groote uitgestrektheid eene diepte vi
vijf of zes voet heeft, en op eenigen afstand van haren moi
aan beide kanten eene zijrivier opneemt, van welke die aan
regterzijde Terne heet; bij dit vereenigingspunt heeft de rivi
somtijds eene breedte van 200 v*.
De Bobot of Bobat, die in het Oosten van Ceram ontspring
een Zuid-Westwaartschen loop heeft, en zich bij de negi
Atiahoe met twee monden in het Zuid-Oosten van de Baai v
Teloeti stort.
De Rivier van Sawaai, en nog eene andere iets meer Noor
waarts, die zich beiden in de Oostzijde van de Baai van Sawa
ontlasten.
In jiet Aardrijkskundig Woordenboek worden voorts nog v<
meld: de Assella, Tala, Berioe, Ajer Mejrak, Ajer Masin, II
Poetik, Salla, Epe, Ena-Ena, Gad of Goa, Waroe, Kilmot
(Kelemori), Sarissa en Oelat; zij zijn echter, voor zooverre v
ze hebben kunnen wedervinden, van weinig of geen belang.
De vlakke kuststreken zijn met eene menigte uitgestrekte sagi
bosschen bezet, die niet slechts in de behoeften der bevolkii
van Ceram maar ook van de naburige eilanden ruimschoc
voorzien en door kajoe jsoeii/i-bosschen worden afgewisseld I
stranden zijn met rkizopkoren begroeid. De binnenlanden zi
rijk aan vruchtboomen en wouden, die uitmuntende houtsoorti

361
opleveren, waaronder ijzerhout (kajoe besi), bintangor, katapan,
lingoa en vele andere te vermelden zijn; terwijl «zswaraa-bosschen
de bergtoppen bekleeden. De koffijheester groeit in het wild en
draagt overvloedige vruchten. Suikerriet, tabak, djagoeng, rijst
vaa drooge gronden, en aardvruchten zijn verder de voornaamste
voortbrengselen van het plantenrijk.
Het dierenrijk heeft: herten, wilde zwijnen, geiten, wilde
runderen, doejongs (een tweeslachtig zoogdier, zeekoe), krokodillen,
leguanen, schildpadden, hagedissen, slangen, kasuarissen,
paradijsvogels, papegaaijen; en kleine diersoorten en insecten.
Het delfstoffenrijk van Ceram kan men nog geheel onbekend
noemen; want de op bl. 321 vermelde ontdekkingen van aardolie,
tin en steenkolen hebben tot dusverre nog niet tot nadere
onderzoekingen geleid. Warme zwavelbronnen bevinden zich
langs het strand aan de Westzijde der Elpapoetih-baai. O
Staatkundige verdeeling, voornaamste plaatsen.
Wanneer wij hier spreken van eene staatkundige of administrative
verdeeling van Ceram worden daarmede, wat het Europeesch
bestuur betreft, alleen de kuststreken bedoeld; want
hoewel het geheele eiland eene ondcrhoorigheid van Nederland
is, wordt toch in het binnenland geen regtstreeksch gezag door
ons Gouvernement uitgeoefend. Deze kustlanden nu zijn in de
volgende vier deelen gesplitst:
1°. Het schier-eiland Hoeamohel of Klein Ceram, met de Oostkust
van de Taroeno-baai tot aan (niet met) de negeri Kaibobo en
de Noordkust van het middelste schier-eiland tot aan (niet met)
de negeri Lissabatla; behoorende onder de Afdeeling Hila en
Larike (bl. 316) en staande onder den Adsistent Eesident van
die Afdeeling.
2°. De Zuidkust, van Kaibobo tot en met Hatoemelen, voorbij
de Baai van Teloeti; behoorende tot de Afdeeling Saparoewa en
Haroekoe. Hiervan staat het Westelijke gedeelte, van Kaibobo
tot nabij de Baai van Elpapoelih, onder het toezigt van den
Gezaghebber van Haroekoe (bl. 337); terwijl het overige, Oostelijke
gedeelte onder het onmiddellijk gezag van den Adsistent
Eesident van Saparoewa staat.
(') Bijdragen van liet Instituut voor taal-, land- en volkenkunde.
Nieuwe volgreeks, D 1
. 1, bl. 79.

362
3°. Do Afdeeling of Post Walaai, zich uitstrekkende langs
de Noordkust, van lissatiatta tot en met de negeri Arsoli(') ten
Noord-Westen van de Baai van Waroe. Deze Afdeeling staat
onder het bestuur van eenen Civilen Gezaghebber, welke betrekking
wordt waargenomen door den Militairen Kommandant van
de bezetting te Walaai.
4°. Het Oostelijke gedeelte des eilands, aan de Zuidkust ten
Oosten van Hatoemeten, en aan de Noordkust ten Oosten van
Arsoli of van do Baai van Waroe af (bl. 327). Dit gedeelte, oorspronkelijk
eene onderhoorigheid van den Sultan van Tidore 1
?),
^behoorde vroeger tot de laatstvoorgaande Afdeeling, doch is sedert
1824 tot de Residentie Banda gebragt. Er is geen Nederlandsch
ambtenaar gevestigd.
De twee laatstgenoemde Afdeelingen zijn, wat het Inlandsch
bestuur betreft, weder zamengesteld uit verscheidene onderdeelen,
door ons Regentschappen genoemd, welke hieronder zullen worden
vermeld, doch wier grenzen niet bekend zijn.
1°. In de Westelijkste, onder Hila en Larike ressorterende,
Afdeeling zijn de voornaamste plaatsen:
Loehoe, Iha, Koelor, Lokki en Piroe, langs de Westzijde der
Baai van Taroeno; Taroeno, aan de Noordzijde van die Baai;
Kallowaai. Noeniali, Maloean, Lakola, Massiroena en Wapoena,
langs de Noordkust des eilands. Te Lokki is eene afdeeling
schutterij van ongeveer 20 man.
2°. In de tweede, onder Saparoewa en Haroekoe behoorende,
Afdeeling vindt men onder andere:
Kaibobo, waar vroeger het sedert lang vernietigde fort Harderwijk
was, de voornaamste plaats van dit gedeelte des eilands,
aan de Oostzijde van de Baai van Taroeno, met ruim 1100 zielen;
(') Bijdragen van het Instituut voor taai-, land- en volkenkunde, Dl IV,
bl. 181. Volgens andere opgaven strekt deze Afdeeling zich uit lot Waroe;
hierdoor moet men dan verslaan: lot aan het Regentschap Waroe; want dat
Regenlschap zelf en de negeri van dien naam behooren niet meer tot Wahaai.

363
Jfaaisamoe; Eatoesoewa ; Kairatoe; Seroeawan ; Kamarian, thans
tijdelijk met militaire bezetting; Tihoelaleli; en Roemahai. Alle
deze plaatsen, met uitzondering van Kairatoe geheel door Christenen
bewoond, liggen ten Westen van de Elpapoetih-baai en
behooren onder het ressort van den Gezaghebber van Haroekoe.
In het tot Saparoewa behoorende gedeelte liggen, van het Westen
af, rondom de Elpapoetih-baai en verder Oostwaarts: Latoe,
Tomalehoe, Hoewalooi, Elpapoelih of Samasoeroe^Apisano, Awaja,
Warakaja, Makariki, Soehoekoe, Amahaai serani, Amahaai islam,
Sepa, Tamilou, Hoja, Teloeti, Tehoewa, Laimoe, Atiahoe, Warimma,
Haloemeleii, en andere.
3°. De Afdeeling Wahaai bestaat uit de volgende Regent­
schappen , van het Westen af:
Lissabatta ; met de plaatsen Lissabatta, Loemawe, Loemawoni,
Loemapeloe, enz.
Sle'man, ten Zuid-Westen van de Baai; met Slc'man.
Fassanea, langs de Westkust van de Baai van Saioaai; met de
plaatsen Fassanea, Hoerali, Massesoelang, Waresiioa, Marhoem,
Karloetoe, Hereloet, enz.
Sawaai, ten Zuiden van de Baai; met Sawaai, Boemalot en
Eawaoloe.
Bissi, aan de Oostzijde van de Baai; met Bissi en Open.
Eatiling, ten Oosten van de Baai van Sawaai. Hier ligt aan
de Noordkust de Nederlandsche post Wahaai 1
. 1
), aan de West­
zijde der kleine naar haar genoemde baai, met een goed bewapend
s t e n
en bezet fort onder kommando van een l
Luitenant, die de
betrekkingen van Civilen en Militairen Gezaghebber in zich
vereenigt. Het fort bevat ook de kazerne, het hospitaal, het
kruidmagazijn, Gouvernements-pakhuizen, en de woningen van
den kommandant en den Officier van Gezondheid. Voorts zijn
in dit Eegentschap de, deels zeer groote, negeriën Eatiling,
Waairama, Latoe-manasela, Eïle (2380 zielen), Masoni (2400 z.),
Tesawele (3100 z.), Makwalipan. Kapawaai (1130 z.), Mareae
(2800 z.), Seteh (2300 z.), Kambali (1300 z.), Konogori (1500 z.).
Sirawaai (1000 z.), en andere.
Eatoeioe; met de plaatsen Eatoewe, Eatoenoevoe (1945 z.),
SaJiahoevoe (3000 z.), Loemalalat (2235 z.), Oewin (2880 z.), enz.
0) ToJ_J829 was de Nederlandsche post te Sawaai gevestigi

364
Goa of Gaa; met Goa of Gaa, Sollal, Reffert, en andere.
RotlioiHoti; met Hotti oiHoti, Bankooi, Matakap, Wahalel,
Toesinhatti, enz.
4°. De Vierde, tot de Eesidentie Banda behoorende, Afdeeling
bevat de Eegentschappen :
Tobo, aan de Zuidkust, grenzende aan do onderhoorigbeid van
Saparoewa,- met de plaatsen Tobo, Batoeassa, Kissa-laut^enz.
Kilmoeri of Kelemori ook Sembilao genoemd, grenzende ten
Westen aan het voorgaande; met de plaatsen Kilmoeri, Kilbong,
JCarma^/Batoeloming, enz. /"
Oerong, ten Oosten van het voorgaande; met Oerong, Ena-
Ena, Lokon, enz.
Kwaos, aan de Oostkust, ten Noorden van Oerong; met
Kwaos.
Kian, verdeeld in Kian darat en Kian laut, ten Noorden van
Kwaos; met Roemanda of Roembow, Nama, Salagor, Arsoli, enz.
Benama, ten Noorden van het vorige; met Benama.
Kilbat, ten Noorden van het vorige; met Kilbat en Gak.
Kilmoeï, ten Noorden van het vorige j met Kilmoeï.
Waroe, aan de Noord-Oostkust en de Baai van dien naam,met
Waroe, Bilis, enz.
Voorts behooren nog tot deze Afdeeling de kleine bij de
Noord-Oostkust liggende eilandjes Pandjang. Makat en Maderon;
en de nog kleinere, bij de Zuidkust liggende, Kamar, Gosai en
de twee troeW-eilandjes.
Bevolking, bestuur.
De sterkte der bevolking van Ceram is, wat de binnenlanden
betreft, nog minder bekend dan die van Boeroe; en ook omtrent
die der Noordkust bestaat nog veel onzekerheid. De laatste en
best te vertrouwen berigten loopen over het jaar 1854 en zijn
medegedeeld door de Heeren WILLEB, BOSSCHEE en BLEEKEE('),
en door laatstgenoemden verzameld in het II^D 1
. van zijne Reis,
bl. 207. Volgens die gegevens, welke alleen de bevolking der
strandnegeriën niet die van het binnenland betreffen, was toen
naar de officiëele opgaven der Inlandsehe Hoofden de getalsterkte
als volgt:
(') Indisch Archief, Jaarg. I, Dl 11, bl. 275. Tgdschr. voor Ind. taal-,
land- en volkenk., Dl. IV, bl. 55 ; Reis door de Minahassa, enz.

365
Onder de Afdeeling Hila en Larike:
Kleurlingen
4
j Burgers Hl
Inlanders . . ,, (Christenen 357
| Negen-volk j M o h a m m e d a n e n 9 2 2
Heidenen -1054
» Totaal 2448
Onder de Afdeeling Saparoewa en Haroekoe :
Christenen 5379
Mohammedanen 5763
Heidenen -13050
Totaal 24192
Onder de Afdeeling Waliaai:
Europeanen 1
Chinezen
4
Arabieren en andere vreemde Oosterlingen 16
Mohammedanen 2123
Heidenen 38780
Slaven O 1
Totaal 40925
In het Oostelijke gedeelte, onder Banda:
Mohammedanen 72 50
Heidenen -15000
Totaal .22250 0
Algemeen totaal 89815 zielen.* 3
)
Het zal geene overdrijving zijn wanneer hierbij nog 50000
of 60000 zielen worden gevoegd voor de Heidensche bevolking
der binnenlanden. Immers alleen wat de twee eerstgenoemde
en best bekende Afdeelingen betreft, meent BLEEKER voor de
l 1
) De slavenbevolking, die alleen bij de Mohammedanen wordt gevonden,
is in der daad veel sterker; een jaar vroeger bedroeg zij 1271 zielen, doch
wordt hier waarschijnlijk slechts met het cijfer 1 vermeld omdat zij niet wettig
CTkend is. BLEEKER , t. a. p.
Pi Op bl. 306 van het Deel van BLEEKER'S Reis wordt deze bevolking
gesteld op ongeveer 21000 zielen.
( 3
) De op bl. 324 medegedeelde officiëele gouvernemenls-opgave van de
sterkte der bevolking van de Residentie Amboina, waarin Ceram en Boeroe
te zamen op 60000 zielen geraamd worden, is dus veel te laag.

366
boven vermelde erkende totalen de cijfers 6000 en 65000 te
mogen in de plaats stellen; zoodat men de geheele bevolking van
Ceram veilig op 140000 zielen kan schatten.
De erkende bevolking, naar de godsdiensten verdeeld, bestaat
dus uit:
5852 Christenen (Hervormden),
16075 Mohammedanen,
67888 Heidenen,
Totaal 89815 zielen.
De Christenen, omtrent den aard van wier Christendom echter
geen zeer gunstig getuigenis wordt afgelegd O, worden slechts
in de twee eerstgenoemde Afdeelingen gevonden; alleen in het
onder Haroekoe behoorende gedeelte, dat er bijna uitsluitend
mede bevolkt is, zijn er meer dan 3000. Zij zijn van afkomst
Alfoeren, en verschillen in zeden, gewoonten en bijgeloovigheden
weinig van dezen. Van het schoolonderwijs, door Inlandsehe
onderwijzers somtijds zeer gebrekkig gegeven, wordt traag gebruik
gemaakt; en ook de Nederlandsche Zendelingen hebben
weinig voldoening van hunnen ijverigen arbeid. De middelen
van bestaan vinden zij in de sago-bosschen, het aankweeken van
eenige groenten en aardvruchten, en een weinig visscherij. De
noodige kleeding, het voornaamste waardoor zij zich van de
Alfoeren onderscheiden, bekomen zij van vreemde handelaars in
ruil tegen sago, aardvruchten, houtsoorten, tabak, enz. Hunne
negeriën, welke zij veelal afzonderlijk doch somtijds ook met
Heidenen gemeenschappelijk bewonen, worden, even als die der
Mohammedanen, door Radja's. Patih's of Orang Kaja's bestuurd.
Zij spreken een gebrekkig Maleisen.
De Mohammedanen, welke alleen de kustplaatsen en wel
hoofdzakelijk die langs de Zuidkust bewonen, zijn een gemengd ras
van lieden uit vèrsehillende oorden van den Archipel, onder welke
de Maleijers den hoofdstam schijnen uit te maken, gelijk dan
ook het Maleisch het hoofdbestanddeel is van hunne taal, die
echter met zeer vele vreemde woorden vermengd is. Zij staan
in beschaving en nijverheid beneden die der overige Ambonsche
(') Mededeelingen van wege hel Nederlandsche Zendelinggenootschap,
Dl. V, bl 281 en volgg.; Tijdschr. v Neêrl. Indië, 1846, D'. IV, bl 157;
Bijdragen van het Instituut voor taal-, land- en volkenkunde. Nieuwe
volgreeks, Dl. 1, bl. 75.

367
eilanden; de inrigting van het bestuur hunner negeriën is nagenoeg
eveneens als daar. De geheele Zuidkust van Ceram is in
hun bezit; of zij daar ook eenig gezag uitoefenen over dc binneniandsehe
bevolking is ons niet duidelijk gebleken. Aan de
Noordkust hebben zij alleen de hoofdplaatsen der Regentschappen,
doch oefenen op sommige plaatsen ook ecnigen invloed uit op
de inheemsche bevolking; de Mohammedaansehe Regenten zijn
namelijk tevens Kamal der Alfoeren, door welken titel evenwel
meer het denkbeeld van beschermheer of tussohenpersoon tusschen
dezen en de vreemde kooplieden dan dat van beheerscher wordt
uitgedrukt. Deze Kamals zijn ook de personen, door welke de
bevelen van het Nederlandsche Gouvernement aan de Alfoersehe
Hoofden worden overgebragt.
De Heidensche, inheemsche bevolking bestaat uit Alfoeren,
en wel uit twee in zeden en gebruiken aanmerkelijk verschillende
takken van dezen stam. De eene, Oeli-siwa of Pata-siwa (broeder­
schap of corporatie van negenen?), bewoont het gedeelte West­
waarts van Elpapoetih; de andere, Oeli-lima of Pata-lima
(broederschap of corporatie van vijven?), het Oostelijke gedeelte
des eilands.
De Oeli-siwa zijn verdeeld in de drie Afdeelingen, Tala, Eli
wSapoe/ewak, dus genoemd naar drie riviertjes van die namen ('>.
Elke van deze Afdeelingen wordt bestuurd door eenen Raad, Saniri
geheeten, aan welks hoofd de Kapala saniri (Hoofd van den Raad)
staat als hoofd der uitvoerende magt, die de boeten voor mis­
drijven oplegt, welke bestaan in een zeker aantal borden, schotels,
gongs, geweren, stukken lijnwaad, enz. Onder hen staat een
tweede persoon, die den verbasterden Europeschen titel Kapiian
of Portero voert, maar in de Afdeeling Tala eigenlijk Makoeresi,
in EU Toepason, en in Sapoelewah Manoemeten heet; deze wordt
door den Kapala saniri als overbrenger zijner bevelen gebezigd.
Vervolgens is in elke afdeeling een PoJion bandera of Saè'r oewé
(vlaggestok) en een Oedjoeng bandera of Saè'r hoehoeï (vlaggespits),
waarschijnlijk aanvoerders in den strijd. Eindelijk heeft men in
elke negeri een (of meer) Makaseroe of Maoewen (priester), een
0) De Tala ontlast zich in de Westzijde der Elpapoetih-baai; de Eli, bij
de negeri van dien naam , in de Baai van Taroeno ; de Sapoeleivah , bij de
negeri Noeniali, aan de Noordkust.

368
Masaloö of Masola (handlanger der priesters), een Kakiai en een
Maatita, van welke laatsten de ambtsbezigheden ons onbekend
zijn. De kleeding, woningenen middelen van bestaan der Alfoeren
van de Oeli-siwa zijn gelijk aan die op Boeroe; maar zij zijn
een ruw en woest volk, dat met zijne Oostelijke naburen steeds
in vijandschap leeft, en bij hetwelk de gewoonte van het koppensnellen
nog in volle kracht is. Het aanzien van een man hangt
grootendeels af van het aantal menschenhoofden, die hij heeft
afgeslagen; dat van eene negeri, van het getal koppen, waarmede
de baile'o (raadhuis) is versierd; geen man kan trouwen
zoolang hij niet ten minste een kop heeft gesneld. Voorts bestaat
onderhen een geheim genootschap, Kakian of Kakihan geheeten,
van hetwelk ook Christenen en Mohammedanen leden zijn, doch
waarvan de oorsprong en het doel nog niet met juistheid bekend
zijn. Volgens sommigen zoude het opgerigt zijn ten tijde van de
vernieling der specerij-boomen door de O. I. Compagnie, met
het doel om de Europesche magt op Ceram te vernietigen ; volgens
anderen is het eene reeds vroeger bestaan hebbende staatkundige
inrigting in verband met de instellingen der Heidensche eerdienst,
ten doel hebbende : vermeerdering van de magt der priesters
over de bevolking, wering van allen vreemden invloed, onderdrukking
van den gemeenen man, en in het algemeen de verdediging
van de magt en de belangen der Oeli-siwa vooral ook
tegen de Oeli-üma. De Kapala saniri's zijn als zoodanig hoofden
van het kakian-vevboni, waarin overigens de Maoewens of Priesters
de voornaamste rol spelen. Dezen vormen eenen Raad, den
Maoewens-raad of het Maoewens-geregt, die zijne vergaderingen
houdt in de kakian-\muen, welke bij elke negeri in het bosch
gevonden worden, en eene soort van veemgerigt uitoefent over
de leden van het verbond. De straffen , welke deze Raad oplegt,
bestaan in boeten of de doodstraf, welke laatste altijd door
sluipmoord wordt uitgevoerd; zij worden niet slechts toegepast
op regtstreeksche vergrijpen tegen de instelling, maar ook tegen
zoodanige daden, welke indirect den iuvloed van het verbond
zouden kunnen benadeelen; zoo is voor eenige jaren de Regent
van Waisamoe ter dood gebragt omdat hij op last van het Europeesch
bestuur in zijne negeri de vaccine had ingevoerd zonder
voorkennis van den Raad. De toetreding tot het verbond is
verpligt voor alle mannen boven de 18 jaar; bij weigering

369
wordt de onwillige vermoord. De inwijding geschiedt onder vele
geheimzinnige en vreeswekkende ceremoniën in het kakian-hms
ook wel roemak sétan (duivels-huis) genoemd. 0)—• Voorts is
omtrent deze Alfoeren nog niet veel bekend. Zij zijn, even als op
Boeroe, verdeeld in stammen, welke hier Soa heeten en onder
een Stamhoofd, Kapala soa, staan, die somtijds tevens Negerilioofd
is, doch wiens verhouding tot de boven vermelde autoriteiten
ons niet duidelijk is gebleken. De wapenen zijn parangs
(houwers); velen hebben ook geweren; kleine kanonnen zijn
mede niet onbekend, doch schijnen meer artikelen van weelde
dan van werkelijk gebruik te zijn. Veelwijverij is niet in zwang;
echtbreuk en onkuischheid komen zelden voor en worden zwaar
gestraft; een weduwnaar of weduwe kan niet hertrouwen zonder
zich aan den haat en de wraakzucht van de familie van de of
den overledene bloot te stellen. De man koopt de vrouw van hare
ouders of bloedverwanten voor eenen bruidschat (karta), bestaande
in borden, schotels, lijnwaden, gongs, geweren of kleine kanonnen,
wier aantal verschilt naar gelang van den stand der bruid;
indien hij dien bruidschat niet terstond kan voldoen, blijft hij
tot zoolang ondergeschikt aan de familie der vrouw. De begrafenissen
schijnen op soortgelijke wijze plaats te hebben als bij de
Alfoeren in de Minakassa (bl. 192), behalve dat in plaats van een
steenen pot eene mand gebruikt wordt. ( 2
) Onderlinge verbindtenissen
worden gesloten met eedzwering, waarbij de partijen
arak met hun bloed vermengd drinken (minoem soempakan, den
eed drinken). Hunne godsdienst-begrippen zijn nog zeer duister;
zij erkennen een hooger wezen, dat alles geschapen heeft, en ook
eenen sétan (duivel), die bij de inwijding in het kakian-verbond
eene hoofdrol speelt; ook gelooven zij aan eene plaats na den
dood, kerat*?) genaamd, waar het goede beloond en het kwade
gestraft wordt, en waar b.v. de echtbreker eeuwig den echtgenoot
van zijne medeschuldige op de schouders zal dragen. ( 4
)
(') Men zie verder over dit verbond : Koloniale jaarboeken, 18Go, bl. 07;
llededeelingen van wege het Nederl. Zendelinggenootschap, D'.V, bl. 518;
iyischr. v. Neêri. Indië, 1843. D'. 11, bl. 25.
{•) Tijdsehr. v. Neérl. Indië. 1843. Dl. II, bl. 68.
( 3
) Misschien eene verbastering van het Arabische achirat, toekomend leven.
( 4
) De meeste van deze bijzonderheden zijn ontleend aan de Bijdragen van
het Instituut voor taal-, land-en volkenk. Nieuwe volgreeks, Dl. I, bl. 80.
II. 24

370
De Oeli-lima of Pata-lima, die Elpapoelih en verder het Oostelijke
gedeelte des eilands bewonen, zijn veel minder ruw dan
hunne Westelijke naburen; het koppensnellen is bij hen niet in
gebruik, dan alleen in zooverre dat de in den oorlog krijgsgevangen
gemaakte vijanden onmiddellijk worden onthoofd, en
hunne hoofden als zegeteekenen medegevoerd en in de bailéo te
pronk gesteld. Omtrent de Alfoersehe bevolking van Oostelijk
Ceram zijn belangrijke berigten medegedeeld door den Heer
WILLEK O, aan wien wij hoofdzakelijk het volgende ontleenen.
De veelwijverij is bij hen geoorloofd, doeh komt alleen bij de
aanzienlijken voor, die dan nog zelden meer dan twee vrouwen
hebben. De vrouw, die altijd tot een anderen stam moet behooren
dan de man, wordt van haren vader gekocht voor een volgens
haren rang bij tarief bepaald getal voorwerpen, bestaande in
borden, schotels, gongs en stukken lijnwaad. De koopprijs kan
echter geheel of gedeeltelijk later worden afgedaan; de sluiting
van het huwelijk bestaat alleen in het voldoen van dien prijs
of de erkenning van die schuld. Eene weduwe mag hertrouwen
met den naasten bloedverwant van haar overleden man, zonder
dat hij daarvoor een bruidschat betaalt. Man en vrouw verrigten
allen arbeid gezamenlijk, doch het zware werk rust op den man.
Bij overlijden van een gehuwd man met kinderen, komt de
nalatenschap aan zijne weduwe en wordt bij haren dood onder de
kinderen verdeeld; bij overlijden van een gehuwd man zonder
kinderen, komt zijne nalatenschap voor de helft aan de weduwe
en voor de andere helft aan zijne bloedverwanten ; bij overlijden
van een ongehuwd man komt zijne nalatenschap aan zijne
ouders of, bij vóór-overlijden van dezen, aan zijnen naasten
mannelijken bloedverwant.
Wat hunne godsdienst-begrippen betreft: zij gelooven aan
de onsterfelijkheid der ziel (misschien juister : aan een volgend
leven) Olonian, en aan een Opperwezen, Opa Tala Pottoa ge­
naamd, dat alles geschapen heeft en onderhoudt, en het goede
beloont en het kwade straft hetzij in dit of het volgend leven,
maar waaraan zij echter geene vereering toebrengen. Voorts
s t e
(') Uil den i " Jaargang van het Indisch Archief overgenomen in het
werk: Hel eiland Boeroe, zijne exploilalie enz. Deze berigten betreffen
wel bepaaldelijk de Alfoeren van de Afdeeling Wahuai, maar kunnen ook met
vrij groote zekerheid op de overigen worden toegepast.

371
erkennen zij eene menigte goede en booze geesten, wier gunst
zij zoeken te verwerven of wier vijandschap zij trachten af te
weren door allerlei bezweringen en andere ceremoniën. Priesters
hebben zij niet, doch wel geesten-bezweerders, die tevens geneesheeren
zijn en So-oe-So-oe genoemd worden; dezen verrigten
hunne kunsten in huisjes, Loema Pamakahala genaamd.
Zij zijn verdeeld in stammen, hier IJ'au geheeten, welke geen
algemeen Opperhoofd schijnen te hebben. De I/an zijn verdeeld
over Amatti's of landschappen, die weder uit een aantal Lofioki's
of gehuchten bestaan. Het is niet geoorloofd uit de eene Amani
in de andere over te gaan; in eene vreemde Lohoki mag men
zich tijdelijk ophouden, zoolang men niet door zijn wettig Hoofd
wordt opgeëischt. Het bestuur berust bij eenen Latoe of Opperhoofd
der Amani, de Makahitia's of Gehuehtshoofden, en den
Malési door Maleijers en Europeanen veelal Kapitan genaamd.
Deze personen met eenige afgevaardigden uit het volk vormen
den Toetoe' hapi-Jiapi of Raad, die de algemeene belangen der
Amani behartigt en zijne vergaderingen houdt in een daartoe
bestemd gebouw, Lofoa-ira genaamd. Waar de Alfoeren meer
of minder aan de Mohammedaansehe strandbewoners onderworpen
zijn, is de Radja, Patik, Sengadji of Orang Kaja van dezen tevens
Kamal ten opzigte van de eerstgenoemden (zie bl. 367) en geniet
als zoodanig 12 pC 4
. van den geheelen sago-oogst. De bijzondere
betrekking van den Latoe is de volgende : Hij bestuurt de Amani
in haar geheel en zijne eigene Lohoki in het bijzonder; hij regelt
de zaken van oorlog en vrede, zorgt voor de vervaardiging van
wapenen, voor de verdediging en versterking der Lohoki's, voor
de openbare veiligheid, voor de regtsbedeeling, en voor de regeling
der werkzaamheden en de verdeeling van den sago-oogst; hij
heeft het opperbeleid over elke krijgs-onderneming, zorgt dat
ieder man ten minste met eene lans, boog en pijlen gewapend
is, en verstrekt voor krijgstogten levensmiddelen aan hen, die
daartoe zeiven onvermogend zijn; na eene overwinning moet hij
een groot feest (Kariapotloa) aanrigten, waarbij de buit gemaakte
koppen worden ten toon gesteld; hiervoor kan hij echter van de
ingezetenen eene te gemoetkoming in eetwaren en lijnwaden
vorderen. Geldelijke inkomsten heeft de Latoe niet; doeh hij geniet
ruim 6 pC l
. van den geheelen sago-oogst, en kan de bevolking
voor vier of vijf dagen oproepen tot de ontginning zijner tuinen

373
en den bouw of de herstelling van zijne woning. Wanneer de
Kamal- hetzij op eigen gezag of op last van de Nederlandsche
overheid aan de Amani eenigen arbeid oplegt, kan de Latoe daarvoor
de geheele bevolking in het werk stellen.— De Makahitia
of het Gehuchtshoofd brengt de bevelen van den Latoe aan zijne
Lohoki over en zorgt voor hunne uitvoering; hij beslist in kleine
geschillen, en regelt de werkzaamheden van zijne onderhoorigen
in de sago-bosschen; ook is hij de vertrouwde zendeling van den
Latoe bij den Kamal en elders. Hij geniet 3 pC l
. van den sagooogst
en mag over tien personen beschikken voor de bearbeiding
van zijne velden en den opbouw zijner woning.— De Malési,
die dezelfde voordeelen geniet als de Makahitia, is vooreerst
Dorpswachter, en moet minstens om de tien dagen de ronde doen
door de geheele Amani om te onderzoeken of er ook koppensnellers,
verspieders of ander onraad te ontwaren zijn; ten tweede
is hij wigchelaar en moet uit den stand der sterren, de vlugl
der vogels en andere voorteekenen, de meer of minder gunstige
kansen eener onderneming voorspellen; en ten derde is hij ook
voorvechter en moet de strijders naar de door den Latoe aangewezene
plaatsen aanvoeren en hen door gezang, dans en voorbeeld
tot dapperheid aansporen.— Deze drie betrekkingen gaan bij
erfopvolging van den vader op den oudsten zoon over; bij ontstentenis
of ligchamelijke ongeschiktheid van den zoon, wordt
de opvolger door de gezamenlijke mannelijke bevolking gekozen;
de gekozene moet echter altijd tot dezelfde Ifan behooren als zijn
voorganger. Een Makahitia of Malési zoude alleen kunnen ontslagen
worden door den Latoe op eenparig verlangen der ingezetenen
; voor het ontslag van eenen Latoe zoude daarenboven
de tusschenkomst van den Kamal of van de Europesche autoriteit
noodig zijn.
De gewone burgers, de Makahitia's en de Malési's staan wegens
misdrijven, als diefstal, overspel, enz. te regt voor den Toewé
hapi-hapi in de Lofoa-ira (bl. 371); de Latoe kan alleen worden
aangeklaagd bij den Kamal, wiens beslissing de bekrachtiging
van de Europesche autoriteit behoeft. De straffen bestaan alleen
in rottingslagen, bij diefstal met vergoeding van het gestolene,
en bij overspel met vergoeding van den koopprijs der vrouw aan
den beleedigden echtgenoot en. gedwongen huwelijk der beide
schuldigen.

373
* Het grondgebied eener Amani heet Séhoe na oemna, en wordt
onderscheiden in: Oelai kalolannia, of woeste en onbewoonbare
gronden; Soma, of wilde sago-bosschen; Soa-ira, of groote
aangeplante sago-bosschen; Ipia-raoehéna, of kleine aangeplante
sago-bosschen j JFakana, of akkers voor boom- en veldvruchten ;
en de grond, waarop de LoJioki is gebouwd. Deze laatste wordt
beschouwd als eigendom van het dorp of gehucht, dat daarop
staat; al de overige grond is gemeenschappelijk eigendom der
Amani en niet tusschen dc Lohoki's verdeeld. In de Oelai kalolannia's
mag ieder lid der Amani jagen en inzamelen zooveel hij
verkiest zonder eenige controle; in de Soma's wordt de arbeid
door den Makahitia geregeld; groote en kleine sago-bosschen
mag elk aanplanten naar goedvinden, hij krijgt daardoor echter
alleen regt van eigendom op het gewas niet op den grond; voor
de keus van den grond om eene Wakana aan te leggen behoeft
men de toestemming van den Latoe, en ook hier geldt het bezit
niet den grond maar alleen de producten.
Behalve de sago, waarvan zij ongeveer 25 pCA aan de gezamenlijke
Hoofden moeten afstaan (bl. 371 en 372), zijn de
voornaamste voortbrengselen der Alfoeren djagoeng, aardvruchten,
rijst, suikerriet en tabak; ook vervaardigen zij uit zeewater eene
slechte soort van zout. Hun landbouw is zeer gebrekkig; ploeg
en spade zijn hun onbekend; boomen en struiken worden slechts
omgekapt of afgebrand, en daarna de zaadkorrels of plantjes
in den verder niet toebereiden grond gestoken. De jagt op wilde
zwijnen en herten maakt voorts een belangrijk gedeelte van hun
bestaan uit.
DERDE HOOFDSTUK. '
DE RESIDENTIE BANDA,
\ 1. Ligging, bestanddeelen en grootte dezer Eesidentie.
De Residentie Banda ligt wijd uit elkander verspreid tusschen
Nieuw Guinea ten Oosten, Ceram ten Noorden, Celébes op grooten
afstand ten Westen, en Timor en Nieuw Holland ten Zuiden.
Zij strekt zich uit tusschen 3° 34' (op de Zuidkust van Ceram)
tot 8° 23' Z.B. (de Zuidpunt van Timor laut) en 125° 40'

374
(P. Kambing ten Noorden van Timor) tot 134° 55' O.L. (Jamboeai,
het Oostelijkste der Aroc-eilanden).
Tot de Eesidentie Banda behooren, behalve het op bl. 362
en 364 vermelde gedeelte van Ceram, de volgende eilanden­
groepen :
1°. De eigenlijke Banda-eilanden, zijnde: Neira of Klein
Banda, Lontor (Lontlioir) of Groot Banda. Goenoeng Api, Ai
of Wai, Run, Rosengain, Pisang, Kapal, Kraka of Vrouwen­
eiland en Swangi.
2°. De Ceram-laut-eilanden, zijnde: Keffing, Keloe, Gisser,
Kilwaroe, Ceram-laut, Maar, Keffar of Kivar. Mesingarai, Sesifi,
Kisau of Kidan, Kenoli, Nedi of Nedin, Loekon of Kon, Gerogas,
Nokas of KoJion en Marloe.
3°. De Goram-eilanden, zijnde: Goram, Soeroeaki of P. Pan-
djang, ook P.Magit genoemd, cn Manawoko of Manavolka.
4°. De Matabela-eilanden, zijnde: Igar, Matabela, Kesoeï of
Kissoewi, Baliam besar, Baham ketjil, Koeroekaf, Teor en Tengger.
De drie laatstgenoemde groepen worden gezamenlijk de Zuid-
Oosler-eilanden genoemd; ook de drie volgende groepen worden
somtijds nog onder dezen naam begrepen.
5°. De Kei- of Keli-eilanden, zijnde: Groot Kei, waaronder
behooren Bjan, Nohajani. Aranlio, Noesolan, Karihoe, Boriën,
Kroet. Noeliowoe en Arang; Klein Kei, waaronder Boela laut,
Romadang, Bandong, Branan, Maas, Mewasoema, Bajer, Klaar,
Noelioemeo, Krgodan, Eodir. Oet, Oebor, Naaf, Fair, Kraing,
Waiteloet, Naiamoet, Varkikon, Tangoain, Warlioe, Waktokmaas
en eenige kleinere eilandjes; voorts Kalamel, Booi, Kauwer en
Kei-Halwoekan. Verder nog de Tianda- of Kei-anJo-groep, be­
staande uit Tianda, Faam, Walir, Hiniar, Noesereen, Raè' ketjil,
Raë besar en Nunja. 0)
6°. De Kei-Tenimber- of Ketimber-eilanden. ook wel de
Verdoolde eilanden genoemd, zijnde Kei-Tenimber of Ketimber,
Wetter, Falir en Moessa. Zij komen op de Kaarten van MELVILL
(>) De opgave van deze groep is geheel volgens BOSSCHER, Tijdsehr. voor
Ind. taal-, land- en volkenkunde, D'. IV, bl. 25 en BLEEKER, D'. 11, bl. 290.
Op de Kaarten van MELVILL komen slechts weinige van deze eilanden voor,
en gedeeltelijk met geheel andere namen; namelijk : Groot Kei. Klein Kei,
Kei-Watella, Oeber, Oed, Hodin, Ergodang, Doela laut, Bandong, Tiando,
Kanaloor, Onelin, Ta, Dol, Kandar, Skal, Boen, en eenige ongenoemde.

375
en GKEGORY niet voor doch liggen ten Zuid-Westen der Ke\
eilanden.
7. De Aroe-eilanden, zijnde: Wassir, Oedjir of Woedjir oc
Wadjir genoemd, Wokam, Wammer, Babi, Maikor, Trangar
Krei, Ngor-Ngor, Bjeh of BjeJia, Maar, Jaoedi, Workai, Kobi
Kola, Kobroor of Kabroor, Jamboeai, Penamboelai of Ponambolot
Lolla, Meriri, Wallelei, Komfane. Jedan, Poba. Noba, Wari
hoe, Koelor, Boemaar, Swangi, Parakan, Bamboe, Merang, c
andere.
8°. De Tenimber- of Timor-laut-eilanden, zijnde: Fordati
Larat, Sejrah, Timor-laut, Seloe, Moeroefroean, Ij en, Soekelej
Boeriaroe, Moessaioaior, Labobar, Adaut, enz. I 1
)
9°. De Zuid-Wester-eilanden, ook wel de Kleine Oost genoemi
bestaande uit: a. De Babber-groep, zijnde de eilanden: Babbe.
Wetan, Marsela , Baweloor of Batoelora, Baioelaar of Bawert
en Baai. b. De Sermatta- of Sermattan-groep. zijnde: Sermatü
Klappa, Loeang, Kenan, Melawarang, Leakor, jFiata, Menolawi
ea Oepersooi. c. De Letli-groep, zijnde: Laikor of Leileor, Mot
Lelti en Kisser. d. De Weiter-groep, zijnde: Wetter, Babi, Andjh
en KambingP). e. De Romarjroep, zijnde : Roma, Noesanoe,
of Mitta^Jaia of Noesiate fllapora of Motara, Bati, Pasir c
KoesakitlqJ^f. De Bamme-groep, zijnde: Bamme, Lehor, Leh
ketjil, Nera en Nelor. g. De tusschen laatstgenoemde groep e
de Banda-eilanden ver uit elkander liggende eilanden : Tiouw
Teon, Nila, twee Seroea-eilanden en P.Manoek of P.Boeroei
(Vogel-eiland).
10. De zes Schildpad-eilanden, de zes Lucipara-eilanden, e
Goenoeng Api.
Volgens de op bl. 314 medegedeelde opgave zoude de gezame
lijke grootte van deze eilanden ruim 356 • mijlen bedrage
O Volgens BLEEKER, t. a.p. Volgens de Kaart van MELVILL zijn de eiland
van deze groep, van het Noorden af: Molo, Maroe, Sabobar, P. Lima, Vi
date, Maling, Pandjang, Larat, Timor-laut, Kasoewoe, Oeniuri, Selo
hroeroe, Luwantoeba, Sejrah, Mollen, Adaut, Laonara, en verscheide
ongenoemde; zoodat in deze twee opgaven alleen de namen van de voornaams
eilanden overeenkomen.
i 2
) Hoewel P. Kambing geographisch tot de Weller-groep schijnt te t
hooren, wordt het echter staalkundig tot Noordelijk Timor gerekend en is 1
zoodanig eene bezitting van Portugal, volgens de overeenkomst in 1859 n
dat Rijk gesloten. Zie daarover verder hierachter bij de Zesde Hoofdgroep.

376
De geheele Residentie, met inbegrip van het Zuid-Oostelijke gedeeltevan
Ceram, wordt door MELVILL gesteld op 411.3 • mijlen! 1
).
Deze opgave is echter bij de zeer geringe kennis, welke wij
van velen van deze eilanden bezitten, zeker niet naauwkeurig
te achten.
Omtrent de totale sterkte der bevolking zie men bl. 324.
Voorts is thans ook de Zuidkust van Nieuw Guinea, van omstreeks
133° tot 141° O.L., met de daar langs liggende eilanden,
administratief onder de Residentie Banda gebragt. Dit eiland zal
echter in zijn geheel behandeld worden bij de Residentie Ternate.
§ 2. De Banda-eilanden.
Algemeen overzigt van de ligging, natuurlijke gesteldheid,
voortbrengselen en bevolking van deze groep.
De Banda-eilanden, ongeveer 15 mijlen ten Zuiden van Ceram
in de Banda-zee gelegen en te zamen nog geene vierkante mijl
groot, zijn slechts een geringen afstand van elkander verwijderd;
de drie voornaamste, Lontor, Neira en Goenoeng Api liergen in
elkanders onmiddellijke nabijheid, op 130° O.L. en 4° 32' Z.B.
De Oostmoeson, van Mei tot November, brengt regen en storm
aan; de Westmoeson , van December tot April, is de drooge tijd,
doch wordt ook door regenvlagen afgewisseld; in de kentermaanden
April en November zijn wind en weder zeer veranderlijk.
Alle deze eilanden zijn van vulkanische formatie en aan veelvuldige
en somtijds geweldige aardbevingen onderhevig, waarvan
in deze eeuw die van 1811,1816 en 1852 de sterksten zijn geweest.
Zij maken te zamen het overblijfsel uit van één kolossaal vulkaansysteem,
dat eene groote overeenkomst heeft met het Tenggergebergte
op Java (D 1
.1, bl. 172), waarvan het in de hoofdtrekken
alleen verschilt door de mindere hoogte, waartoe zich hier het gebergte
van den bodem der zee heeft opgeheven l 2
). Het halfkringvormige
Lontor met zijne Noordelijke voortzettingen P. Pisang
en P.Kapal maakt een gedeelte van den ouden kratermuur uit,
wiens Noord-Westelijke- helft weder in de diepte is verzonken;
Goenoeng Api is de Javasche Brdmd, die zich met Neira en
(') Statistieke Kaart in tiet Tijdschr. voor Neêrl. Indië, 1849, Dl.II.
(-) Men zie hierover vooral de Reis van BLEEKER, D'. 11, bl. 234.

377
P. Kraka verheft uit den ouden kraterbodem (de Basar van den
G.Tengger), welke hier ten gevolge van zijne mindere hoogte
door de zee is bedekt en nu tusschen Goenoeng Api en Neira het
smalle en ondiepe Zonnegat, tusschen Goenoeng Api en Lontor
bet Oostergat of Gat van Staman (Celamme) ook Gat van Neira
genoemd, vormt. De eilandjes Rosengain en Ai benevens de iets
verder verwijderde Run en Swangi behooren door hunne ligging,
hoewel die buiten den eigenlijken kratermuur is, blijkbaar tot
hetzelfde bergstelsel. De menigvuldige uitbarstingen van den
thans nog werkenden Goenoeng Api, en vroeger ook welligt van
andere kraters, hebben de oppervlakte der eilanden met vulkanisch
zand en asch bedekt en ook den bodem der zee in de nabijheid
van die kraters opgehoogd. In deze minst diepe gedeelten der
boven genoemde Gaten of Straten, en ook elders rondom de
Banda-eilanden waar de kusten niet al te steil tot op groote
diepte afdalen, hebben zich koraal-polypen gevestigd en riffen
gevormd, die op sommige plaatsen, b.v. aan den Westelijken
ingang van het Gat van Lontor en den Zuidelijken van het
Zonnegat, slechts een smal vaarwater overlaten.
Schoon alle eilanden met bergen en heuvelen bezet zijn, bereiken
deze nergens eene belangrijke hoogte. De voornaamste
toppen zijn: de Goenoeng Api, op het eiland van dien naam
(± 2000 v*.) ; de G.Bandeira of Papenberg, in het Noord-Westen
van Neira (+ 600 v*.); de G. Bandeira, in het midden van het
Noord-Oostelijke gedeelte van Lontor (± 1400 v'.); een andere
G. Bandeira, aan de Noordkust van hetzelfde eiland tegenover
Goenoeng Api (±750 v*.); en een ongenoemde top in het Noorden
van hetzelfde eiland (+ 800 v'.).
Stroomende wateren van eenige beteekenis worden nergens
aangetroffen, daar de zandachtige grond den regen zeer spoedig
inzwelgt. Het drinkwater verschaft men zich uit putten, welke
dikwijls slecht water opleveren.
Behalve voor muskaatnoten-boomen, die welig groeijen en
wier cultuur ook bijna allen bebouwbaren grond heeft ingenomen,
is de geschiktheid van den bodem voor het aankweeken van
andere gewassen niet zeer groot. Goenoeng Api, waar geene
muskaatnoten gekweekt worden, heeft aan de kusten kokoshoornen
en hooger Casuarinen en varens; de andere eilanden
hebben meer pandanus- en varen-soorten. Op Rosengain zijn van

378
Gouvernementswege $«tó-aanplantingen ondernomen, die in
1860 ruim 33330 boomen telden. Voorts heeft men hier en daar
vruehtboomen, eenige groenten en een weinig sago; maar de
meeste voedingsmiddelen worden van elders, de rijst vooral van
Amboina (Ceram) en Java, de sago van Ceram aangevoerd. Het
voornaamste en zeer belangrijke voortbrengsel van het plantenrijk
zijn de muskaatnoten, welke worden aangekweekt op de
eilanden Neira, Lontor en Ai. die daartoe in 34 plantaadjes,
perken genaamd, verdeeld zijn. Deze perken, wier eigenaars
perkeniers worden genoemd, en waarin ook de perkgebouicen,
(dat zijn de woningen der perkeniers en der arbeiders, de rookhuizen,
schuren, enz.) staan, behooren aan Europeanen of hunne
afstammelingen; de arbeid daarin, die onder de O. I. Compagnie
doorperkslaven later door perkhoorigen (hetgeen slechts een andere
naam voor dezelfde zaak was) en Gouverncments-ballingen of tot
dwangarbeid veroordeelden werd verrigt, geschiedt sedert 1860
behalve door de laatstgenoemden door vrije arbeiders, die op
Java, de Zuid-W'ester'-eilanden en elders worden aangeworven.
Zij genieten voor Gouvernements-rekening een handgeld van
ƒ12 voor elk jaar, waarvoor zij zich verbinden, en een loon van
ƒ 2 's maands; terwijl de perkeniers aan alle arbeiders woning,
kleeding, rijst en zout moeten verstrekken. De muskaatnootboom
bereikt eene hoogte van 40 tot 50 v*, en wordt, daar hij
schaduw behoeft, tusschen de nog hoogere faian'-boomen geplant;
hij draagt van zijn achtste tot zijn veertigste jaar vruchten,
en wel het geheele jaar door, doch de voornaamste oogsten hebben
plaats in Augustus en November of December. Onder de buitenschil
der noot zit de foelie als een vezelachtig netwerk over den
binnenbolster; na het wegnemen der foelie wordt de noot boven
rookend vuur gedroogd, dan ontbolsterd, vervolgens in kalkwater
gedompeld en na weder gedroogd te zijn ter verzending in vaten
gekuipt. Van de gebroken noten wordt notenzeep bereid. De
perkeniers zijn verpligt hun geheelen oogst aan het Gouvernement
te leveren tegen vastgestelde prijzen ; vóór 1859 waren die prijzen
s t e
per Amst. pond voor de noten: l soort 16 duiten, 2 4e
soort
6 duiten, 3 de
B t e
soort 4 duiten; en voor de foelie: l soort gemiddeld
42 duiten, 2 de
soort 21 duiten; doch in dat jaar zijn die
prijzen gebragt, voor de noten op 21.7 en 4 1
/», en voor de foelie
op 48 1
/; en 24 duiten. Sedert dien tijd breidt de cultuur zich.

379
meer en meer uit; het getal boomen bedroeg op het einde van
1860 reeds 349268, met eene opbrengst van 1072765 pond
noten en 275586 pond foelie, tegen 349105 boomen met eene
opbrengst van 832634 pond noten en 215465 pond foelie in het
jaar 1859.
Het dierenrijk levert op de Banda-eilanden. voor zooverre
bekendis, weinig belangrijks op. Herten en wilde zwijnen zijn
de grootste viervoetige dieren en komen alleen op Lontor voor.
Verder vindt men er weinige slangen, vledermuizen, ratten,
enz.; en van de vogels vooral papegaaijen, uilen en duiven, en
onder deze laatsten de zoogenaamde Noten-eters (Manoek falor,
Columba cenea), die de muskaatnoten geheel doorzwelgen en
onverteerd weder ontlasten en zoodoende de voortplanting der
boomen bevorderen. De visschen, schaaldieren en insecten dezer
eilanden zijn nog weinig bekend; alleen BLEEKER heeft daaromtrent
eenige wetenschappelijke mededeelingen gedaan. De
tamme dieren waren in 1860 slechts 28 paarden, 328 runderen,
238 geiten, 258 schapen en 121 varkens, verdeeld over de
eilanden Neira, Lontor, Ai en Rosengain; ook hoenders zijn er
zeer schaarsch. Vleesch is er dus slechts zelden te bekomen, en
de levensmiddelen, die nagenoeg allen van elders moeten worden
aangevoerd, zijn in het algemeen zeer duur.
Van het delfstoffenrijk, dat waarschijnlijk onbelangrijk is, is
niets bekend.
Alleen de eilanden Neira, Lontor, Ai en Rosengain zijn op
den duur bewoond. Langs de Oostkust van Goenoeng Api vindt
men moestuinen of andere aanplantingen van ingezetenen van
Neira, met kleine woningen, waar zij of hunne onderhoorigen
zich somtijds tijdelijk ophouden. P. Pisang strekt tot verblijf aan
de melaatschen van de Banda-eilanden, die daar onder toezigt
van eenen Opzigter worden verpleegd. De eilanden Kapal, Kraka
en Swangi, die slechts begroeide rotstoppen zijn, en het iets
grootere Run, zijn allen onbewoond. Deze bevolking was volgens
het Regeringsverslag over 1860 in dat jaar sterk :
524 Europeanen,
127 Chinezen,
8 Arabieren,
5612 Inlanders,
te zamen 6271 zielen.

380
Volgens BLEEKER was zij op liet einde van 1854 nagenoegeven
sterk, namelijk 6333 zielen, van welke 3201 op Neira,
2504 op Lontor, 529 op Ai, 88 op Rosengain en 11 op Pisang;
hiervan waren 484 Europeanen en mestiezen, 800 Inlandsehe
Christenen, en 145 Chinezen.
De Europeanen van het Regeringsverslag zijn, behalve de
Ambtenaren, voor verre het grootste gedeelte kleurlingen, en
wel reeds sedert verscheidene geslachten; met de perkeniers is dit
nagenoeg zonder uitzondering het geval. Zij zijn Christenen doch
worden, behoudens enkele loffelijke uitzonderingen, beschreven
als traag, zorgeloos, verkwistend, verslaafd aan drank en spel,
en bekrompen van geestvermogens. Daar zij uit trots op hunne
Europesche afkomst, allen arbeid in dienst van anderen beneden
zich achten, en ook te lui zijn om aan vischvangst, tuinbouw, enz.
meer te doen dan volstrekt noodig is om in hunne oogeublikke-
lijke behoeften te voorzien, leven de meesten in armoede; ook
de perkeniers zouden door meer ijver en beter overleg eene veel
grootere mate van welvaart kunnen genieten dan werkelijk het
geval is.
De Chinezen zijn de industriëelen van deze eilanden, en hebben
den geheelen kleinhandel in handen; terwijl de Boeginezen zich
van den handel in de producten der Zuid-Ooster- en Zuid-fFester-
eïlanden hebben meester gemaakt.
De Inlandsehe bevolking, die, gelijk uit de boven medege­
deelde opgaven blijkt, in den laatsten tijd weinig in getalsterkte
veranderd en ook reeds in het begin der 18 ae
eeuw bijna even
groot was O, bedroeg toen de Nederlanders het eerst deze eilanden
bezochten minstens 15000 zielen, die in talrijke welvarende
dorpen vooral op Lontor verspreid waren. In haar verzet tegen de
overweldiging en het monopolie-stelsel van de O. I. Compagnie
(zie D 1
. I, bl. 12, 14 en 16) is deze oorspronkelijke bevolking
geheel ten onder gegaan, deels vernietigd deels naar de Zuid-
Ooster- en andere eilanden uitgeweken, zoodat er van haar weinig
of geene sporen meer te ontdekken zijn. Zij is langzamerhand
vervangen door een zeer gemengd ras van afstammelingen van
verschillende Europesche natiën en oorspronkelijke Bandanezen,
Timorezen, Tenimber-eilanders, Cerammers, Tabellorezen en
( l
) Zie de Reis van BLEEKER, D'. II, bl. '24i.

381
Galelaërs van Halmaheira's Oostkust, slaven (perkslaven of
perkhoorigen en particuliere slaven) en bannelingen uit alle
oorden van den Archipel, en in den laatsten tijd ook Javanen.
Zij zijn deels Christenen deels Mohammedanen of Heidenen, en
worden afgeschilderd als lui, trotsch, aanmatigend en bijgeloovig.
De visscherij is bijna hun eenig bedrijf, en voor de opbrengst
daarvan schaffen zij zich de benoodigde rijst en sago aan. Op
handel of nijverheid leggen zij zich niet toe, en alleen in den
uitersten nood begeven zij zich bij perkeniers of andere ingezetenen
in dienst. Ook de meesten van do sedert 1860 vrij
gewordene perkhoorigen verkiezen liever in armoede te leven
dan zich door vrijwilligen arbeid in de perken een bestaan te
verzekeren; zelfs het aanbod van een loon van 4-0 cents voor
het plukken van elke 1000 noten, vrije woning op de perken,
vrijstelling van schuttersdienst, en andere voordeden hebben hen
daartoe niet kunnen overhalen. O
De bevolking staat onder het bestuur der Nederlandsche
autoriteiten, hoewel de inlandsehe kampongs of negeriën en ook
de Chinezen hunne eigene Hoofden hebben. De diensten, waartoe
zij jegens het Gouvernement verpligt is, bestaan voornamelijk
in het medewerken tot den bouw en het onderhouden van Gou-
vernements gebouwen en pakhuizen en het verrigten van schut­
tersdienst.
Het eiland Neira.
Neira of Banda Neira, ook wel eenvoudig Banda genoemd, is
het hoofd-eiland van de groep en van de geheele Eesidentie, en
als zoodanig de zetel van het Eesidentie-bestuur en den Baad van
Justitie, die gevestigd zijn op de hoofdplaats Neira of Banda, de
eenige negeri van het eiland. Deze strekt zich langs de Zuidkust
uit, en beslaat met hare onderhoorigheden nagenoeg l
/s gedeelte
des eilands. Het Westelijke gedeelte der stad, aan het Zonnegat,
bevat de Chinesche wijk , onder een Kapitein- en een Luitenant-
Chinees en een Chinesehen wijkmeester. Ten Oosten hiervan ligt
de Europesche wijk, bestaande uit twee nagenoeg evenwijdige
straten door verscheidene dwarsstraten met elkander verbonden;
de huizeu zijn meest van steen, doch veelal met «toegedekt; het
Kesidentie-huis ligt in het midden van de Zuidelijkste straat met
0) Regeringsverslag over 1860, bl. 152.

382
het uitzigt op de kust. Het Oostelijke gedeelte der stad bevat het
militaire kampement met officiers-woningen, kazernen en verdere
gebouwen, en de thans niet bewapende sterkte Voorzigtigheid.
Tusschen het Chinesche kamp en de Europesche wijk liggen de
bewapende forten Nassau en Belgica, welke beiden reeds van het
d e
begin der 17 eeuw dagteekenen (Dl. 1, bl. 12). Het eerste,
ook wel het Waterfort genoemd, eene vierhoekige van klipsteen
gebouwde redoute met bastions, hoornwerk, bedekten weg en
gracht, ligt aan de kust, bestrijkt den Zuidelijken ingang van
het Zonnegat en beschermt de daaraan gelegene pakhuizen; ook
de gebouwen binden het fort zijn gedeeltelijk tot pakhuizen
ingerigt. Het andere -ligt een paar minuten gaans Noordelijker
op een kleinen heuvel, en is een regelmatige steenen vijfhoek
met torens op de hoeken en door een ringmuur met vijf bastions
omgeven. Achter de Europesche wijk en het militaire kampement
liggen de Inlandsehe kampongs of wijken Batoe, Batoe, Balawar
en Moe, als mede het bannelings-kwartier. Men vindt voorts te
Neira eene Hervormde kerk met een vasten Predikant, lagere
scholen voor Europeanen en Christen-inlanders, eene wees-en
boedelkamer, eene goede werf, een nieuw zeehoofd tot het lossen
van goederen tegenover het Eesidentie-huis, en een ander van
ouderen datum bij het fort Nassau; enz. Vlak achter de stad
verheft zich de heuvel G. Menangis, aan wiens Zuidelijken voet
het kerkhof ligt.
Het overige gedeelte des eilands wordt ingenomen door de
drie notenperken: Zevenbergen en Hersteller, dat het midden,
Bang/co Batoe, dat het Noord-Oosten, en Lautakka, dat het
Noord-Westen des eilands beslaat; in het laatstgenoemde perk
ligt de G. Bandeira of Papenberg (bl. 377). Deze drie perken
hadden in 1854 te zamen 32632 notenboomen.
De handel, die gelijk boven gezegd is, alleen door vreemde­
lingen gedreven wordt, had in 1854 de volgende resultaten:
VaartmgM^^ Waarde van den
Europeesch getuigd. Inlandsch getuigd, in-en uitvoer.
Aangekomen 25 206 .. ƒ267542
Vertrokken 23 112 ƒ 31050
I I

383
Onder dezen uitvoer zijn natuurlijk de Gouvernements-specerijen
niet begrepen, doch onder den invoer wèl de rijst en
andere behoeften, die voor de voeding der perk-arbeiders en het
dagelijksch gebruik der militairen, enz. benoodigd zijn. Die
cijfers hebben betrekking op het jaar, waarin de vrijverklaring
der haven is afgekondigd; deze kon dus daarop nog niet van
invloed zijn maar zich eerst later, doen gevoelen. Uit vergelijking
van den op bl. 322 over het jaar 1856 medegedeeiden staat blijkt
dan ook dat werkelijk de invoer toen omstreeks ƒ 50000 hooger
was, doch de uitvoer daarentegen ƒ10000 minder bedroeg; en
inderdaad kan ook, niettegenstaande de vrijverklaring der haven,
de handel bezwaarlijk eene hooge vlugt nemen zoolang het
hoofd voortbrengsel dezer eilanden, de specerijen, door het Gouvernement
gemonopoliseerd wordt.
De militaire magt bedroeg in 1854 op Neira 10 Officieren en
279 Onderofficieren en Manschappen. De schutterij der Banda-
eilanden, waarvan echter het grootste gedeelte op Lontor en Ai
gevestigd was, bestond uit drie kompagniën te zamen sterk
480 man, deels met geweren deels met pieken gewapend, en
staande onder bevel van eenen Kapitein en eenige Luitenants.
Het eiland Lontor.
Het eiland Lontor of Lontlioir, ook Banda Lontor, Groot
Banda of Hoog Banda genoemd, is door het Oostergat van Neira
en door het Gat van Lontor van Goenoeng Api geseheiden. Het is
verdeeld in de drie Distrikten : Lontor, Voorwal en Aehterioal O;
het eerste bevat het kleinste Westelijke gedeelte des eilands tot
tegenover het Zonnegat; het tweede, de Noord- en Noord-
Westkust; het derde de Zuid- en Oostkust. Het geheele eiland is
aan de muskaatnoten-cultuur dienstbaar gemaakt; men vindt er
25 perken, namelijk : in het Distrikt Lontor de perken: Simonwal,
Weltevreden, Keli en Noorwegen (waarin de G. Bandeira ligt),
(') Voorwal noemt men in de Molukken in het algemeen die zijde der
eilanden waar do landingsplaatsen, of althans de voornaamste landingsplaatsen,
der handelsvaartuigen zijn ; terwijl de tegenover gestelde zijde Achlerwal
genoemd wordt. Zoo spreekt men ook van de Voorwals- en Achterwalstilanden
van eene groep, b.v. van de Aroe-eilanden, naarmate zij liggen
aan de zijde, die gewoonlijk door de handelaars bezocht wordt, of aan den
tegenover gestelden kant.

384
Takkermono O, Lakooi of Lakkoeï, Namoeloe, Bojauw, en Orang
datang of Orontatie; in het Distrikt Voorwal de perken : Klein
Waling, Groot Waling, Spanlje bij, Keizerstoren of Cay Tortorre,
Kombir, Raning, Zoden inval en Boerang, welk laatste perk de
smalle Noordpunt des eilands inneemt, die in Tandj. Boerang
eindigt; in het Distrikt AcJtterwal de perken: Toetra, Lnst,
Everts, Laoetang, Boetong, Babi mandi, Brie Gebroeders (waarin
de G. Bandeira, de hoogste top van Lontor), Beneden-Benier
en Boven-Bender. Deze 25 perken telden in 1854 te zamen
319010 notenboomen.
Van de vroeger talrijke dorpen op Lontor bestaan slechts drie
overblijfselen, in de negeriën Lontor, Staman of Celamme, en
Wajer.
Lontor ligt aan de Noordkust van het perk Namoeloe aan het
Zonnegat tegenover Goenoeng Api, gedeeltelijk op gedeeltelijk aan
de helling van den ouden kratermuur (bl. 376). Een in dien
muur uitgehouwen trap van ruim 300 treden leidt van de
landingsplaats naar de negeri en de overblijfselen van het oude
fort ILollandia. Er is eene Christenkerk, die ook voor school
dient, waarin door eenen Amboneschen schoolmeester gebrekkig
onderwijs wordt gegeven. Voorts zijn er het Gouvernementskantoor
en de pakhuizen onder het toezigt van eenen Opziener.
De bevolking bedraagt ruim 100 zielen; het Dorpshoofd voert
den titel van Radja.
Staman of Celamme ligt aan de Noord-Westkust aan het
Zuidelijke uiteinde van het perk Boerang en aan het Oostergat
of Staman's Gat. Het is een klein plaatsje met nog geen 100
inwoners, die deels Christenen deels Mohammedanen zijn ; het
Dorpshoofd heeft den titel van Orang Kaja.
Wajer, een nog kleiner plaatsje, ligt aan de Oostkust des
eilands in het perk Brie Gebroeders. Hier ligt tot bescherming van
den Achterwal tegen de zeeroovers het fortje Concordia of Wajer,
eene vierhoekige klipsteenen redoute met drie bastions en eene
bezetting van ongeveer 12 man onder een Onderofficier. Het op
Lontor gevestigde detachement der Bandasche schutterij (bl. 383)
dient tot ondersteuning van deze kleine militaire magt.
(') De Zuidelijkste punt des eilands in dit perk heet Tandj. Nama.

385
Het eiland Goenoeng Api.
Goenoeng Api, ten Westen van Neira en daarvan door liet
smalle Zonnegat gescheiden, bestaat alleen uit den vulkaan, naar
welken het den naam draagt. Het is een spitse kegelberg, wiens
bovengedeelte van allen plantengroei is beroofd. De kratermond
is aanmerkelijk beneden den top aan de Noord-Westzijde des
bergs en stoot onafgebroken zware rookkolommen uit; ook elders
stijgen somtijds uit verschillende spleten zwaveldampen op, zoodat
de berg op vele plaatsen met zwavel is beslagen. De hevigste
uitbarstingen in deze eeuw hadden plaats in de jaren 1820 en
1824 O. Over de voortbrengselen van het lagere gedeelte en
den voet des bergs zie men bl. 377 en 379.
Aan de Noord-Oostzijde des eilands strekt zich een klein
schier-eiland in het Zonnegat uit. Het is misschien eenmaal een
afzonderlijk rots-eilandje geweest, dat door de werking der koraalpolypcn
of door de uitwerpselen van den vulkaan met het hoofdeiland
is verbonden, en draagt nog den naam van P. Oera.
Dat Goenoeng Api geene vaste bevolking heeft is boven reeds
opgemerkt^Aan de Zuidkust vindt men nog de overblijfsels van
de fortjes Batoe Maloeloe en Kijk in de pot, die, met het tegenover
het laatstgenoemde g.degene fort Eollandia op Lontor, den
Westelijken ingang van het Gat van Lontor moesten dekken.
Het eiland Ai.
Ai of Wai, nagenoeg 2 mijlen ten Westen van Lontor en
Goenoeng Api gelegen, is geheel aan de muskaatnoten-cultuur
dienstbaar gemaakt en telt de zes perken Welvaren, Westklip,
Weltevreden, Matalengko, Kleinzanden Verwachting, die in 1854
te zamen 72931 boomen hadden. Er is een Opziener voor de
specerij-cultuur, die tevens met het dagelijksch beheer en de
strandvonderij belast is. Voor de afstammelingen van Europeanen
en de Inlandsehe Christenen (bl. 380) is er een schoolmeester,
die ook des Zondags de godsdienst-oefening leidt.
Van de negeriën Timor en Barat, die hier eenmaal moeten
bestaan hebben, is geen spoor meer overig. Aan de Noordzijde
(') Beschrijvingen van deze uitbarstingen zie men o. a. bij JUNGHUHN
Java, enz. 2d« Afd., 5

386
des eilands ligt het vrij groote steenen fort Revenye, dat reeds
in het begin der 17 de
eeuw is gebouwd en thans alleen tot
bescherming tegen de zeeroovers dient; het heeft eene dergelijke
bezetting als die van Concordia op Lontor, welke ook door een
detachement der Randasche schutterij wordt ondersteund.
Het eiland Rosengain.
Op het eiland Rosengain, ongeveer eene mijl Zuid-Oostwaarts
van Lontor's Zuid-Oosthoek gelegen, worden geene muskaatnoten
geteeld; maar daarentegen is er van Gouvernementswege eene
geregelde ^atfi-bóschcultuiir, om in de behoefte aan timmerhout
voor de Banda-eilanden te voorzien. Deze slaagt er zeer goed
en neemt steeds in uitgebreidheid toe; terwijl het aantal boomen
in 1S55 nog slechts 21000 bedroeg, was dit in 1860 reeds tot
meer dan 33000 gestegen. Het toezigt daarover berust bij eenen
Opziener, die tevens met het dagelijksch bestuur op het eiland
belast is. Vroeger waren 'er ook kalkbranderijen, waar van de
koraalrotsen, welke de kust oplevert, voor het Gouvernement
kalk werd vervaardigd door bannelingen of dwangarbeiders; of
zulks nog het geval is kunnen wij niet verzekeren.
De drie negeriën Tanah massa, Wali en Woelra, die volgens
een Maleisch geschiedverhaal O hier eenmaal moeten bestaan
hebben en eenen Radja tot Opperhoofd hadden, zijn geheel verdwenen.
De geringe bevolking (bl. 380) woont thans in verspreid
staande huizen.
Er is op het eiland een versterkt kampement met eene bezetting
van omstreeks 20 man onder eenen Onderofficier, tot bescherming
tegen den zeeroof en handhaving der orde onder de arbeiders in
het djali-boscb.. Ook deze geringe magt wordt door een detachement
der Bandasche schutterij bijgestaan.
De eilanden Pisang, Kapal, Kraka, Swangi en Run.
P. Pisang, nog geene halve mijl ten Noorden van Lonlor's
Noordpunt gelegen, wordt, gelijk boven gezegd is, alleen door
melaatschen bewoond, die in 1855 elf in getal waren. Het
eilandje brengt vooral pisang- en kokos-boomen voort benevens
O De Geschiedenis van Hiloe, door RIDJALI. Zie Handleiding bij de
beoefening der Maleische taal, 5de uiig., bl. 557.

387
eenige groenten, waarvoor de grond zeer geschikt is. Drinkwater
is er niet maar moet van Neira worden aangebragt.
P. Kopal, op geringen afstand ten Noord-Westen van P. Pisang,
is slechts eene barre rots, die eenigzins de gedaante van
een onttakeld schip heeft en daarnaar den naam Kapal (schip)
draagt.
P. Kraka of Vrouwen-eiland ligt regt Westwaarts van Neira's
Noord-Westelijke punt midden in den Noordelijken ingang
van het Zonnegat, welks sterken stroom het daar eenigzins
breekt.
P.Swangi, ook wel P. Sétan of het Duivels-eiland geheeten,
ligt ongeveer 4 mijlen Noord-Westwaarts van Goenoeng Api;
het is slechts eene groote barre rots.
P. Run ligt een paar mijlen ten Zuid-Westen van P. Ai en is
iets grooter dan dit eiland. Oudtijds moeten ook hier twee
negeriën, Barat en ToeldamQ), bestaan hebben; en zelfs in
het laatst der vorige eeuw was er nog eene redelijke bevolking,
die echter sedert door de zeeroovers is vernietigd of verdreven,
zoodat Run thans even als de drie voorgaande eilanden geheel
onbewoond is.
§ 3. De Ceram-laiit-eilanden.
Algemeen overzigt van de ligging, natuurlijke gesteldheid,
voortbrengselen en bevolking van deze groep.
De Ceram-laut-eilanden liggen onmiddellijk ten Oosten van
Ceram's Zuid-Oosthoek tusschen 130° 50' en 131° 18' O.L. en
op gemiddeld 3° 52' Z.B. De grootsten er van zijn hot.onbeloonde
Ceram-laut, Keffing en Gisser; eene opgave van hunne
gezamenlijke grootte is ons niet bekend; zij zal naar gissing
6 of 7 • mijlen zijn. O
Ook omtrent hunne natuurlijke gesteldheid is zeer weinigbekend.
Zij zijn laag, rusten op eenen grondslag van koraalriffen
en zijn ook gedeeltelijk door zoodanige riffen omgeven; de kleinste
eilanden zijn misschien geheel van deze formatie. De vruchtbaarheid
schijnt niet zeer groot te zijn. Vroeger groeiden er
_ ) MELVILL geeft voor Keffing, Ceram-laut en de omliggende eilandjes
5.5 • mijlen.

388
d e
specerij boomen, die iu de 17 eeuw zijn uitgeroeid; thans zijn
de voornaamste voortbrengselen van den grond: eenige sago,
djagoeng, roode rijst, kokosnoten, en aardvruchten. De voornaamste
diersoorten zijn herten, geiten en wilde zwijnen. De
zee in den omtrek is rijk aan tripang, schildpadden cn agaragar;
vanlripang worden jaarlijks omtrent 200 pikols, van karet
2 pikols,-en van agar-ugar 30 of 40 pikols uitgevoerd.
De bevolking, op ruim 2700 zielen berekend, is in naam
Mohammedaansch en zegt af te stammen van de oorspronkelijke
Bandanezen (bl. 380), doch is thans een zeer gemengd ras van
Boeginezen, Mangkasaren, Tabellorezen, Balinezen, Papoewah-
eilanders, enz. Zij worden beschreven als verslaafd aan liet
gebruik van opium, lui en onzindelijk; den landbouw beoefenen
zij zeer weinig; de nijverheid bepaalt zich tot het vervaardigen
van kleedjes en het smeden van paraugs (kapmessen, houwers),
die op de Zuidelijker gelegene eilanden zeer gewild zijn; maar
zij leven hoofdzakelijk van visscherij en handel, dien zij in de
boven vermelde artikelen drijven vooral met de Banda-groep,
Nieuw Guinea, de Aroe- en Kei-eilanden, Bali en Soembawa.
Hunne vaartuigen koopen zij van de Balinezen en de Kei­
eilanders.
Bijzonderheden omtrent de afzonderlijke eilanden.
Het eiland Keffing, ook wel Groot Keffing genoemd, ligt
onmiddellijk aan Ceram's Zuid-Oostpunt op 130° 50' O.L. en
3° 51'Z.B. Het staat onder het bestuur van een Hoofd met den
titel van Majoor, en heeft de twee negeriën: Keffing met 460,
en Kilberoea met 325 zielen.
Keloe, ook wel Klein Keffing genoemd, ligt onmiddellijk aan
Keffing en is daarvan slechts door eene naauwe geul gescheiden O.
Het staat onder het bestuur van eenen Tiadja, en heeft twee
negeriën: Keloe met 380, en Kwaai met 250 zielen; de laatste
heeft nog een afzonderlijk Hoofd met den titel Orang Kaja. De
Badja van Keloe maakt ook aanspraak op het bezit van een
gedeelte van hst-aiibow ooiulo Ceram-laut. De eilanden Keffing
en Keloe zijn te zamen 1.6 • mijl groot.
(') Op de Kaart van MELVILL komt Keloe niet als een afzonderlijk eiland
voor; en in het Tijdschr. voor Ind. laai-, land- en volkenkunde, D 1
. IV,
1)1.58, wordt het een Distrikt van Kejfinij genoemd.

389
Het veel kleinere Gisser/ïigt ten Noord-Oosten van Keloe en
heeft alleen de negeri Gisser, onder een Hoofd met den titel van
Majoor, met eene bevolking van 120 zielen.
Kilwaroe, nog kleiner dan Gisser, ligt ten Noord-Oosten van
dit eiland in de onmiddellijke nabijheid der Noord-Westkust
van Ceram-laut. Het wordt bestuurd door eenen Radja, en heeft
twee negeriën: Kilwaroe met 400, en Kiltaai met 300 zielen;
laatstgenoemde heeft nog een afzonderlijk Hoofd met den titel
van Kapitein. 13e Eadja van Kilwaroe is heer van een gedeelte
van Ceram-laut en van alle eilanden van deze groep behalve de
drie boven vermelde.
Tusschen de eilanden Gisser, Kilwaroe cn Ceram-laut is eene
uitmuntende voor alle winden veilige reede met goeden ankergrond
(zandgrond) op 7 vadem diepte.
Maar, een zeer klein eilandje ten Noord-Oosten van Ceramlaut,
staat onder eenen Orang Toewa, die aan den Eadja van
Kilwaroe ondergeschikt is. Het telt de vier negeriën : Maar,
Enemelas, Namaloewin en Kïlhoeram, met eene gezamenlijke
bevolking van 430 zielen.
Keffar of Kivar, tusschen Keffing en Ceram-laut gelegen, heeft
slechts -eene bevolking van 60 zielen.
Al de overige op bl. 374 vermelde eilanden van deze groep,
Oostwaarts van Ceram-laut gelegen, zijn geheel onbewoond.
§ 4. De Goram-eilanden.
Algemeen overzigt van de ligging, natuurlijke gesteldheid,
voortbrengselen en bevolking van deze groep.
De Goram-eilanden liggen ten Zuid-Oosten van de Ceram-lautgroep
tusschen 3°56'tot 4°13'Z.13.en 131°19'tot 131°35'O.L.
Hunne gezamenlijke grootte zal ruim 6 • mijlen zijn.
Zij zijn aanmerkelijk hooger dan de eilanden van de voorgaande
groep; Goram en Manawolco zijn bergachtig; op het v
laatstgenoemde eiland verheft zich eene piek?die het voorkomen <
van eenen vulkaan heeft. Ook in vruchtbaarheid overtreffen zij
de even genoemde groep. Behalve de daar genoemde producten
brengen zij vooral voortreffelijke houtsoorten en massooi (zie D 1
. I,
bl. 95) voort.

390
De Mohammedaansehe bevolking, wier sterkte op 4700 zielen
gerekend wordt, is geheel van denzelfden aard als de Ceramlaut-eilandevs,
doch nijverder in handel en zeevaart en ook nog
meer bedreven in het weven van kleedjes en het smeden van
parangs en kléwangs, maar daarbij zeer twistziek en oorlogzuchtig.
Hunne handelsvloot wordt op een honderdtal grootere en kleinere
vaartuigen geschat, welke zij evenwel niet zeiven bouwen.
Bijzonderheden omtrent de afzonderlijke eilanden.
Goram, het Noord-Oostelijkste van de groep, op 3° 56' Z.B.
en 131° 35' O.L., is 2.1 • mijlen groot. Het is vooral in het
Noorden bergachtig; aan de Westzijde des eilands is tegenover
de negeri Oendor eene goede reede in den Oostmoeson, en aan
de Zuid-Oostzijde voor Kalaikat eene goede ankerplaats in den
Westmoeson. Het eiland is verdeeld in de volgende vier Distrikten:
Kenali, inet vijf negeriën, welke tezamen 800 inwoners
hebben, bestuurd door twee Radja's, die in de negeri Kataloka
hun verblijf houden; Loemadang, met zes negeriën en 900 inwoners,
bestuurd door eenen Radja, die te Oendor gevestigd is;
Ainikke, met zes negeriën en 1100 inwoners, bestuurd door eenen
Orang Kaja, die in de negeri Ainikke woont en het oppergezag
van den Radja van Manaiooka erkent; Kalaikat of Kailakkat, met
zes negeriën en 600 inwoners, onder het bestuur van eenen te
Kalaikat gevestigden Orang Kaja.
Soeroeaki of P. Pandjang, door de Inlanders ook wel P. Magit
genoemd, ligt ten Westen van Goram op 131° 30' O.L. en is
ongeveer 1.8 • mijl groot. Het telt slechts de twee negeriën
Besilan en Kidoe-Kidoe, welke te zamen 300 inwoners hebben
en bestuurd worden door eenen Orang Kaja, die het oppergezag
van den Radja van Manawoka erkent.
Manawoka of Manavolka, het bergachtigste en hoogste van de
groep, ten Zuiden van de twee voorgaande eilanden gelegen,
op 4° 12' Z.B. en 131° 33' O. L., is 2.6 • mijlen groot.
Het wordt bestuurd door eenen Radja, die in de negeri Amar
gevestigd is. Behalve deze plaats zijn er nog de negeriën:
Arwou, Pantjalang, Sikaro, Lokong, Enloming, Berreeh of Bejrang,
Sigsig, Sigai en Maiwoka. De geheele bevolking bedraagt
1000 zielen.

391
§5. De Matabela-eilanden.
De Matabela- of Waloebela-eilanden strekken zich Zuid-z 1
Oostwaarts van de Goram-eilanden uit, tusschen 4° 20'
4° 48' Z.B. en 131° 40' tot 132° O.L. Zij zullen gezame
misschien eene oppervlakte van 2 • mijlen hebben; de grool
van de groep zijn Kesoeï, 1'eor en Matabela.
De natuurlijke gesteldheid en voortbrengselen dezer eila
• zijn dezelfde als die van de Goram-groep. Op Teor, het Zi
lijkste van allen, verheft zich een vulkaan, van welken
lieiug»--trttbrrrstirrg-^ het Jiirn—1-6-5 0 vermeld wordt;—ita
K^»«Uf-of-Kö^Bfe op-4 n
33' Z.B. eu l!)2 n
O.L.-ctlleei
aonon vulkaan boot jat j- van welken VALENTIJN TrïeTre in 1
eene uitbarsting vermeldt. (')
Alleen Matabela en Kesoeï zijn bewoond door eene bevol
van 1460 Mehummidaniuy die waarschijnlijk van denzei
aard is en dezelfde middelen van bestaan heeft als die der I
voorgaande groepen, doch van welke ons geene bijzonderhi
bekend zijn.
Kesoeï, Kissoewi of Kassewooi kan beschouwd worden
het hoofd-eiland van de groep. Het ligt op 4° 30' Z.B
131° 48' O.L. en staat onder het onmiddellijk bestuur van e
Orang Kaja. De bevolking van 1200 zielen is verdeeld ove
drie negeriën Amar, Temmer timor en Temmer barat (?), In ^
is een Radja gevestigd, die het oppergezag heeft over de
heele groep/zuidwaarts van Kesoeï liggen de twee onbewo
Baham-eilanden, en Zuid-Oostwaarts het eveneens onbewoi
Koeroekaf.
Matabela, een weinig ten Noord-Westen van Kesoeï gel
en kleiner dan dit, telt mede drie negeriën: Waiamanoa, K
en Kilwalir ( 3
), te zamen met 260 inwoners; onder het bes
van den Orang Kaja van Kesoeï. Noord~W r
estwaarts van Mak
ligt het onbewoonde Igar, het Noordelijkste van de groep
(') Volgens JUNGHUHN Java enz., AM. II, Hoofdst. Hl, bl. iptr, Ligt
berg op 132°59' 0.L.X
l 2
) Op de Kaart van MELVILL wordt eene negeri toeloer/vermeld , :
in de beschrijvingen van BOSSCHER en BLEEKER niet voorkomt.
t 5
) De negeri Killemanok van MELVILL komt mede bij BOSSCHER en BLE
nicl voor.

392
§ 6. De Kei-eilanden en de Kei-Tenimber-eilanden. (')
Algemeen overzigt van hunne ligging, natuurlijke gesteldheid,
voortbrengselen en bevolking.
De Kei- of Keh-eilanderi^iggen ten Zuiden van het Westelijke
gedeelte van Nieuw Guinea tusschen 5° 12' tot 6° 4' Z.B. en
132° 40' tot 133° IS' O.L., en vormen eene talrijke groep van
meerendeels zeer kleine eilanden. Groot Kei, het Oostelijkste
van de groep, en het ten Westen daarvan liggende Klein Kei
zijn verreweg de grootste en ook de best bekende van allen.
De gezamenlijke eilanden worden door MELVILL geschat op eene
grootte van 30.5 • mijlen.
Groot Keiffs"ongeveer 2500 v*. hoog en heeft steile kusten
doch geene uitstekende bergtoppen ; het schijnt niet van vulkanischen
aard te zijn, gelijk ook geen der andere eilanden.
Klein Kei^is aan de kusten laag en zandachtig, doch in het
midden hooger en rotsachtig. Beide eilanden zijn zeer vruchtbaar
en bedekt met zware bosschen, die uitmuntende houtsoorten
voor huis- en scheepsbouw en meubelwerk opleveren; kokosbooinen
groeijen overal in menigte in het wild; voorts vindt
men er sago-boomen, suikerriet, djagoeng, aard- en peulvruchten
en groenten in overvloed. De grond bevat zeer goed leem voor
pottebakkerijen, kalksteen en krijt. Bunderen en paarden zijn
er weinig, doch herten, geiten en wilde zwijnen in menigte.
De riffen om en tusschen de eilanden leveren eene groote hoeveelheid
tripang, schildpad en agar-agar op.
De bevolking der geheele groep wordt op 21000 zielen begroot.
Een klein gedeelte hiervan is Mohammedaansch, de overigen
zijn Heidenen hoewel sommige Hoofden zich Christenen noemen.
De Mohammedanen zijn vreemdelingen, volgens hun voorgeven
van de Banda-eilanden afkomstig, en hebben in taal, voorkomen,
t 1
) Voor deze en de drie voorgaande groepen zijn bijna de eenige bronnen
de berigten van den Heer BOSSCHER, die deze eilanden bij herhaling bezocht
en zijne bevindingen medegedeeld heeft in het Tijdschr. voor Ind. taal-,
land- en volkenkunde, D'. IV, Aft. I. Wij volgen dien Schrijver ook ten
opzigte van de namen en ligging der eilanden , welke grootelijks verschillen van
de opgaven op de Kaart van MELVILL en de daaraan ontleende van PIJNAPPEL.
Zie bl.57i, Noot. Men vergelijke ook de Berigten in de Bijdragen van hel
Instituut voor taal-, land- en volkenkunde. Nieuwe volgreeks, D 1
. VI,
bl. 238 en DL VII, bl. 67.

393 .
zeden en gewoonten veel overeenkomst met de strandbewoners
van het Oostelijke gedeelte van Ceram. De Heidenen maken de
oorspronkelijke bevolking dezer eilanden uit; zij behooren tot
den Alfoerschen stam, zijn goed gebouwd, krachtig en niet
leelijk van voorkomen; vele vrouwen zijn in hare jeugd schoon
te noemen. Het gelaat is goed gevormd, het voorhoofd hoog
en eenigzins vooruitstekend, de oogen donker en met zware
wenkbraauwen, de neus groot doch goed gevormd, de mond en
kin breed, de onderlip min of meer vooruitstekend, de baard
zwaar, het hoofdhaar zwart en krullend (niet gekroesd), de
huidkleur bruin-zwart. Hunne kleeding is nagenoeg dezelfde
als die der Alfoeren van Ceram en Boeroe. De wapenen zijn pijl
en boog, schilden en werpspiesen; sommige Hoofden hebben
ook geweren en lilla's. De huizen zijn groot, van planken
gebouwd op palen, met palm- of kokos-bladeren gedekt, en
vereenigd in geregelde kampongs of negeriën, die met klip—
steenen muren omgeven en veelal op moeijelijk te genaken hoogten
aangelegd zijn. Veelwijverij is geoorloofd doch komt zelden voor.
De man koopt zijne vrouw van hare ouders of bloedverwanten
en is, na de'betaling der koopprijs, volkomen meester over haar,
zoodat hij haar zelfs in geval zij overspel pleegt mag ter dood
brengen; bij zijnen dood vervalt zij aan zijnen oudsten broeder
of naasten bloedverwant, die haar dan als zijne vrouw beschouwen
of weder aan een ander uithuwelijken kan. Wat hunne godsdienstige
begrippen betreft: zij hebben eenig denkbeeld van
een volgend leven, gelooven aan eenen Oppergod of Grooten
Geest en eene menigte mindere goede en booze geesten; in elke
negeri is een afgodsbeeldje, Padeo genoemd; tempels of priesters
schijnen er niet te worden gevonden. Omtrent het grondbezit
bestaan de volgende bepalingen: de woeste en onbebouwde
gronden en bosschen in een Distrikt zijn gemeenschappelijk
eigendom van het geheele Distrikt, en elk ingezetene heeft het
regt om te beschikken over hetgeen die gronden kunnen opleveren
en hout te kappen zooveel hij behoeft; de bebouwde en bebouwbare
gronden zijn tusschen de negeriën verdeeld en het gemeenschappelijk
eigendom van hare ingezetenen; buitendien hebben
sommige familiën of personen nog doeson poesaka's, dat zijn
stukken gronds, die zij door erfenis bekomen hebben en waarover
zij naar goedvinden kunnen beschikken, of doeson tetanaman's,

394
dat zijn stukken gronds die zij kunnen bebouwen en over i
voortbrengselen zij kunnen beschikken zonder dat de grond
hun onbeperkt eigendom is (vergelijk bl. 336, 357 en 3
De ijver en ondernemingsgeest der Kei-eilanders worden
geroemd. Zij zijn uitmuntende scheepstimmerlieden, en bou
vaartuigen van verschillende grootte, welke zij aan de Goram
Aroe-eilanders en anderen verkoopen voor lijnwaden, ijzerwa
wapenen en andere benoodigdheden; het bakken van pottei
het bebouwen van den grond wordt zoowel door de vrou
als door de mannen verrigt. Zij drijven een niet onbelangri
handel op Banda, Ceram en de omliggende eilanden, in tri-
(gemiddelde jaarlijkscho uitvoer 600 pikols), schildpad (
8 pikols), kokos-noten en olie, houtsoorten, potten, enz.
Mangkasaarschè handelsvaartuigen bezoeken deze eilander
halen er dezelfde artikelen in ruil tegen rijst, sago, tabak, 1
waden, ijzer- en koperwerk, gongs, olifantstanden, aardew
suiker, gambir, koralen, kruid, geweren, lilla's, enz.
Onze betrekking tot de Kei-eilanden berust op een verbond ii
jaar 1645 tusschen hunne Hoofden en de O. I. Compagnie gesb
bij de vernieuwing van dat verbond, twintig jaren later, he
zij zich als onderdanen der Compagnie erkend (D 1
.1, bl. 18]
Bijzonderheden omtrent de voornaamste eilanden.
Groot Kei, het Oostelijkste en grootste van de groep, li£
133° 18' O.L. en 5° 50' Z.B. en heeft eene oppervlakte
14 • mijlen met eene bevolking van ongeveer 15000 zii
waaronder ook de bewoners der onderhoorige eilandjes begr
zijn. Het heeft eene onregelmatig langwerpige gedaante
lengte-as loopt Noord en Zuid. De zeer geringe breed
oorzaak dat de stroomende wateren van weinig belang mi
zijn. Het eiland is verdeeld in zeven Distrikten met gelijkna
hoofdplaatsen, namelijk: 1°. Waaijer^ in het Noord-We
met vijf negeriën; 2°. Ellat, aan de Westzijde, met de ha)
plaats Ellat en nog twee andere negeriën; tot dit Distrik
hooren de eilandjes\Z)/cm en Nohajani; 3°. Nirong, mede af
Westzijde ten Zuiden van het voorgaande, met twaalf nege
hiertoe behooren de eilandjes Aranho, Noesolan, Karihoe, Di
Kroet, Noehowoe en Arang; 4°. Eelir, aan de Zuid-Wesi
ten Zuiden van het voorgaande, met de handelplaats Fel

395
acht andere negeriën; 5°. Jamlillo, aan de Zuid-Oostzijde, rnet
negen negeriën; 6°. Eli, aan de Oostzijde, met de handelplaats
Eli, die door eenen muur in twee deelen wordt gescheiden,
welke afzonderlijke namen dragen; 7°. Wattelaar, aan de Noord-
Oost- en Noordkust, met de handelplaats Halir en zeven andere
negeriën. Elk van deze Distrikten wordt op zich zelf bestuurd
door eenen Orang Kaja; de met Mohammedanen bevolkte
Distrikten ^w&&rr-^rr~~7?^^ -zieh echter als .
SJid^eseh+k-fr-aMi Eli en Ellat. De bevolking van EeJir is deels
Mohammodaanseh deels Heidensch; de overige Distrikten zijn
allen door Heidenen bewoond.
Klein Kei ligt onmiddellijk ten Westen van Groot Kei en is
daarvan door een smal vaarwater gescheiden, waarin twee riffen
zijn op welke in het midden 5 en 2 vadem water staat; aan de
zijde van Groot Kei is het vaarwater dieper. Het eiland heeft
eene zeer onregelmatige gedaante, is 13.5 • mijlen groot, en
wordt met de onderhoorige eilandjes op eene bevolking van
6000 zielen geschat. Het wordt verdeeld in drie Distrikten met
'
gelijknamige hoofdplaatsen, namelijk: l°.Doela, in hot Noorden,
onderscheiden in Oostelijk cn Westelijk Hoela, met de handelplaats
Doela en zeven andere negeriën; hiertoe behooren de
eilandjes: Doela laut, met twee kampongs, Momadang, Bandong,
Dranan, Maas, Mewasoema, Bajer. Flaar, Noehoemeo, en
eenige andere onbewoonde Westwaarts van Klein Kei gelegen;
•2°. Tuallalt (Toeallah ?), met de handelplaats Tuallah en acht
andere negeriën; hieronder behooren de eilandjes: Ergodan, Hodir,
Oei, Oebor, Naaf, Eair, Kraing en Watteloet ('); 3°. Banner, het
eenige door Mohammedanen bewoonde Distrikt, met tien negeriën
en de onderhoorige eilandjes: Naiamoel, Varkikon, Tangoain,
Warlioe, Waktokmaas en eenige kleinere. ( 2
)
('} Dit laatste is waarschijnlijk het Kei-Watella van MELVILL. In de nabijheid
van deze eilanden zijn in 1855 of 1851 twee nieuwe eilandjes uit zee
opgerezen. Het eene met eene middellijn van '250 ellen ligt op eene zandbank
en is omgeven door een koraalrif, dat zich aan het eiland Oei verbindt;
de grond van dit eiland beslaat uit klei; men vindt er ook steenen en eenige
sporen van ijzererts. Het andere eilandje ligt op grooteren afsland en is nog
niet nader bekend. Naluurk. Tijdschr. v. Nederl. Indië, D'. VII, bl. 159.
( 2
) Volgens de berigten in de Bijdragen van het Instituut. Nieuwe volgr.,
D'.VI, bl. 250 was Klein Kei in 1855 verdeeld in de vier Distrikten: Doelan,
Toeal, Waijen en Toetoaat.

39G
Van de boven vermelde handelplaatsen zijn alleen de reeden
van Doela en Tuallah bij alle winden zelfs voor groote vaartuigen
veilig; ook de Straat tusschen het eilandje Djati en de negeri
Fllat biedt eene veilige ankerplaats aan, zoo ook de reede van
Doela laut. De reeden van Mi en Ealir zijn alleen in den Westmoeson,
die van Wehr in den Oostmoeson bruikbaar.
De Tianda- of Kei-ando-groep ligt ten Westen van Groot en
ten Noorden van Klein Kei. Zij bestaat uit acht eilanden, van
welke slechts dc twee grootsten, Kei-ando {Tianda) en Faam
bewoond zijn; op het eerste worden twee, op het laatste eene
kampong aangetroffen.
De Kei-Tenimber- of Ketimber-eilanden zijn nog zeer weinig
bekend. Zij zijn vier in getal : Kei-Tenimber, JFetter, Falir en
Moessa en liggen Zuid-Westwaarts van Groot Kei. Alleen op
Kei-Tenimber, 1 •mijl groot, is eene kampong, Moenoe genaamd;
het overige gedeelte der bevolking, die (waarschijnlijk te hoog)
op 3000 zielen, waaronder 800 weerbare mannen, geschat wordt
en over de vier eilanden verspreid is, heeft geene huizen maar
leeft in de holen der rotsen, en is zoo schuw, dat zij op het gezigt
van vreemdelingen terstond de vlugt neemt. De taal is dezelfde
als die der Kei-eilanden.
§ 7. De Aroe-eilanden.O
Algemeen overzigt van hunne ligging, natuurlijke gesteldheid,
voortbrengselen, handel en bevolking.
De Aroe-eilanden liggen ten Oosten van de Kei-eilanden
tusschen 5° tot 7° Z.B. en 134° tot 134° 55' O.L.( 2
) Zij zijn
meer dan tachtig in getal, van welke echter slechts de negentien
grootsten op den duur bewoond zijn, namelijk: Oedjir, Wokam,
Wammer, Maikor, Trangan, Krei, JForkai, Jamboeai, Lolla,
Meriri. Kobroor, Wattelei, Koba, Kola, Komfane, Fenamboelai,
Warialaoe en Koelor; anderen worden slechts nu en dan bezocht
l 1
) Ook hier is weder de Heer BOSSCHER onze voornaanisle gids; Ttjdsclir.
voor Indische laai-, land- en volkenkunde, Jaarg. 1, D'. 1 en 11. Zie verder
de Reizen van BLEEKER , ERDMUND en KOLF ; het Tijdschr. v. Neérl. Indië,
1844, Dl. 11, 4843, Dl. II, 1838, D U , enz.
O Volgens de Kaart van MELVILL strekken zij zich Noordwaarts slechts tot
5° 25' Z.B. cn Westwaarts lot 154° 15' O.L. uit.

397
door parelvisschers of anderen , die er iets kweeken of inzamelen,
zoo als: Wassir, Merdng, Babi, Bamboe, Noba, Poba, Jedan,
Jaoedi, Maar, Bjeh, Boemaar, Barakan, Swangi, en andere;
de grootste helft is echter geheel onbewoond. Zij worden onderscheiden
in Voorwals- en Achterwals-eilanden (zie bl. 383, Noot),
en ook spreekt men ten opzigte der bevolking van Voorivallers en
Aeliierwallers. Tot de Voorwals-eilanden behooren Wassir, Oedjir,
IVokam, Wammer en Maikor, die door de Soengei of Straat Kobi-
Wato van de Achterwals-eilaiulen worden gescheiden. Hoewel
Trangan ook aan de Westzijde, dat is aan den Voorwal, ligt,
wordt de bevolking echter tot de Achterwallers gerekend, waarschijnlijk
omdat de vreemde handelaars niet of althans minder
regtstreeks met hen in aanraking komen, en zij ook Heidenen
zijn gelijk de andere Achterwallers.
Alle deze eilanden, wier gezamenlijke grootte volgens MELVILL
115 • mijlen bedraagt, liggen in elkanders onmiddellijke nabijheid
en worden slechts door smalle meestal ondiepe Straten,
soengei''s geheeten, gescheiden, in welke een zeer sterke stroom
loopt. Aan de Oost- en vooral aan de Noord-Oostzijde zijn deze
tussehenruimten wijder; doch ook hier worden zij voor groote
vaartuigen onbruikbaar gemaakt door menigvuldige zandbanken
en riffen, waarop en waartusschen rijke tripang- en parelbankon
gevonden worden. Geen der eilanden verheft zich aanmerkelijk
boven de oppervlakte der zee. De meesten zijn door de werking
van koraal-polypen ontstaan; Trangan, Krei en Workai zijn
van kalkformatie; sommigen schijnen slechts van tijd tot tijd
opgehoogde zandbanken te zijn. Zij zijn met eene aardkorst
bedekt, die over het algemeen vrij vruchtbaar is; evenwel groeijen
er geene genoegzame levensmiddelen voor de bevolking, die zelve
weinig neiging voor den veldbouw heeft en door de Kei-eilanders
van kokosnoten en door de Gorammers en andere handelaren
van rijst en sago wordt voorzien. Stroomende wateren zijn er
niet; in de behoefte aan drinkwater wordt voorzien door het
graven van putten, die overal goed water opleveren behalve op
Workai, waar men het van andere eilanden moet halen.
In den Westmoeson, die van bet begin van December tot April
duurt, is de warmtegraad des daags zeer hoog en zijn de nachten,
waarin gewoonlijk een zware dauw valt, daarentegen koud en
guur; in den Oostmoeson, van half April tot half November, is

398
de hitte des daags minder drukkend en zijn de nachten minder
koud. De meeste regen valt gedurende de kenteringen; in dien
tijd heerschen er somtijds koortsen, terwijl anders deze eilanden
vrij gezond schijnen te zijn. Aardbevingen komen slechts zelden
voor en met geringe hevigheid.
De voortbrengselen van het plantenrijk zijn : sago, kokosnoten,
pinang, sirih, suikerriet van geringe hoedanigheid, aardvruchten
en voortreffelijke houtsoorten, zoo als ijzer-, ebben-, djati-, Ungoahout,
kajoe djira (eene soort van eikenhout), en vele andere.
Van het dierenrijk zijn te vermelden : wilde en tamme zwijnen
in menigte, wilde katten (tingalong), springhazen (pilando),
eekhorens, eene soort van konijnen, bosch- en waterslangen,
krokodillen, hagedissen, kikvorschen, eene menigte insecten;
voorts vele soorten van vogelen, waaronder paradijsvogels en
allerlei papegaai-soorten^duiven, boschhoenders en snippen, ook
eene soort van zwaluwen, die eetbare nestjes van middelmatige
hoedanigheid opleveren; tam pluimgedierte, als hoenders, eenden
en ganzen, is zeer schaarseh. De zee levert eene groote menigte
van eetbare visschen op, die niet slechts met netten en fuiken
maar ook op ondiepe plaatsen met eene soort van werpspiesen
(momang) worden gevangen; ook veel oesters en andere schelpdieren.
Doch het belangrijkste, wat de zee den Aroenezen verschaft,
zijn de parelen en de tripang. De tripang wordt op en
tusschen de riffen op ondiepe plaatsen door de vrouwen met de
momang en bij meerdere diepte door de mannen al duikende met
de hand gevangen; de gemiddelde jaarlijksche uitvoer van gedroogde
tripang bedraagt thans 1000 of 1200 pikols. Zoowel aan
den Voor- als aan den Achterwal worden eene groote hoeveelheid
rijke parelbanken gevonden; tot dusverre worden echter hoofdzakelijk
alleen die aan den Achterwal geëxploiteerd, omdat alleen
de Achterwallers parelvisschers (parelduikers) zijn en zij het met
de Voorwallers nooit eens hebben kunnen worden over de voorwaarden
omtrent het visschen (duiken) op de banken, van welke
dezen zich eigenaars noemen O. Dit duiken geschiedt daar alleen
(') De Heer BOSSCHER is er in 1855 in geslaagd zoodanige-overeenkomst
vast te stellen. Wat daarvan het gevolg is geweest is ons niet bekend; hij
zelf had er geene groote verwachting van, vooral omdat hij vreesde dat de
duikers, die gewoon zijn den tijd van den Oostmoeson in ledigheid en dronkenschap
door te brengen, niet geneigd zouden zijn dien voortaan aan den arbeid
te besteden. Tijdschr. voorlnd. taal-, land- en volkenk., D 1
. II, bl. 549.

399
gedurende den Westraoeson, omdat er in den Oostmoeson te veel
branding staat; om dezelfde reden zoude het aan den Voorwal
gedurende den Oostmoeson moeten plaats hebben. De jaarlijksehe
opbrengst bedraagt gemiddeld ƒ12000 tot ƒ 20000 aan paarlen
en 3000 of 35 00 pikols parelschelpen (parelmoer). De pareloester
wordt door de Aroenezen als eene bijzondere lekkernij
beschouwd.
Het delfstoffenrijk bevat, voor zooveel bekend is, alleen kalksteen,
krijt en leem op de eilanden Trangan, Krei en Workai.
Bij het branden van kalk worden de stukken kalksteen en koraal
met groote schelpen vermengd.
Op de Aroe-eiianden, bepaaldelijk te Bobo op Wammer, wordt
een zeer belangrijke handel gedreven. Ingevoerd worden voornamelijk
: lijnwaden, ijzer-, staal-, koper-, glas- en aardewerk,
wapenen, sterke dranken (jenever, araken anijs), olifantstanden,
kramerijen, rijst, sago, tabak, opium, kokos-noten en olie, enz.;
en uitgevoerd : paarlen, parelmoer, tripang, karet en vogelnestjes.
In 1851 bedroeg de waarde van den invoer ƒ 170697, en die
van den uitvoer ƒ 185510; behalve hetgeen buiten Bobo verhandeld
en niet bekend was.
De sterkte der bevolking bedroeg volgens de telling van den
Heer BOSSCHER in 1850 ruim 13000 zielen, waaronder 309 Christenen
en 187 Mohammedanen; de overigen zijn Heidenen.
De Christenen bevonden zich alleen op de Voorwals-eilanden
Wokam, Wamrner en Maikor; zij kleeden zich gelijk de Ambonesche
Christenen. Hun godsdienstige toestand was zeer
gebrekkig, en hunne leiding sedert kort toevertrouwd aan twee
Ambonesehe Schoolmeesters, nadat zij langen tijd van alle onderwijs
waren verstoken geweest; op Wammer waren twee Christenkerken,
op Wokam en Maikor elk eene. De Mohammedanen
waren op de eilanden Oedjir, Wokam en Wammer; op elk der
twee eerstgenoemde eilanden was eene moskee. Hunne kleeding
is gelijk die der Mohammedanen op de Ambonsche eilanden.
De Voorwals-eilanden hebben slechts weinig bewoners, en
dezen, althans de Christenen en Mohammedanen onder hen,
scïSjnen niet tot de zuiver oorspronkelijke bevolking te behooren
maar afstammelingen te zijn van Bandanezen, Cerammers, Gorainmers
en andere eilanders, doch waarschijnlijk met de Aroenezen
vermengd./* 1
^

400
De inheemsche bevolking behoort tot den Alfoerschen stam,
heeft een goed geëvenredigden en stevigen ligchaamsbouw, donkerbruine
huidkleur, en lang zwart hoofdhaar, hetwelk zij op het
achterhoofd zamenbiuden en verder in het wild laten groeijen;
de vrouwen besteden hieraan eenige meerdere zorg. De kleeding
bestaat bij beide geslachten alleen in de tjidako (bl. 186); slechts
op Waüdei dragen de vrouwen eene soort van korte rokjes van
matwerk, die met eene koperen ketting om de lendenen worden
vastgehouden. Sieraden worden zelden anders dan door de vrouwen
gedragen en bestaan in ivoren en koperen ringen om de
armen en enkels, en groote ivoren oorbellen. De wapenen zijn
pijl en boog, lansen en werpspiesen, een smal vierkant schild
en eene soort van maliën-kolder (badjoe prang) van boomschors
gevlochten; de Voorwallers hebben ook geweren en Villa's, waarmede
zij zeer goed omgaan. De huizen zijn ruw en zonder eenige
gemakken van planken gebouwd en staan op palen, zoo digt
mogelijk bij elkander; zoodat de negeriën of kampongs, waarvan
slechts weinigen vijftig woningen tellen O, eene zeer geringe uitgestrektheid
gronds beslaan ; zij worden dan ook zooveel mogelijk
gebouwd op rotsenen bij voorkeur op die, welke het moeijelijkst
te beklimmen zijn. Elke van deze negeriën heeft haar eigen
Hoofd, die door de bevolking wordt gekozen en den titel voert
van Radja of Orang Kaja; bij wordt bijgestaan door mindere
Hoofden met den titel van Orang Toewa, Kapitein of Toeioan
negeri. Deze Hoofden oefenen ook het regterlijk gezag uit. Hun
invloed is niet zeer groot en hangt hoofdzakelijk van hunne
persoonlijke omstandigheden of hoedanigheden af; alleen in tijd
van oorlog hebben zij een onbeperkt gezag, en is ieder op doodstraf
verpligt hun te gehoorzamen. Zij genieten geene inkomsten dan
eene kleine retributie bij het ontdekken van nieuwe parelbanken
of het vinden van buitengewoon groote paarlen; alleen bij ziekte
of ouderdom hebben zij het regt een zeker aantal hunner onderhoorigen
voor zich te doen werken.
De beschaving der Aroenezen staat op zeer lagen trap; en de
Hoofden munten daarin niet boven het volk uit, alleen kleeden
zij zich gelijk de Mohammedanen. Slechts de Hoofden van
(') Volgens de opgave van BOSSCHER zijn er sleehls vier negeriën met meer
dan 50 huizen, en tellen de tneesten er tusschen de tien en dertig.

401
Samanrj op Wokam en van Djurdjeüa op Wammer maken in dit
opzigt eene gunstige uitzondering en bewonen ook beter ingerigte
huizen. Overigens is de Aroenees zeer gehecht aan voorouderlijke
zeden en gebruiken, geen koppensneller, zachtzinnig, vreedzaam,
geduldig, vatbaar voor raadgevingen, zeer gevoelig voor eene
vriendelijke behandeling, cn ligt geneigd tot het vergeven van
beleedigingen behalve het beschimpen van zijne voorouders en
het verleiden van zijne vrouw of dochters; maar daarentegen ook
verregaand lui en zeer verslaafd aan het misbruik van sterken
drank; in den veldbouw heeft hij weinig lust; en het bouwen
van zeer eenvoudige kleine praauwen, de visch- en tripang-vangst
en het parelduiken zijn de eenige takken van nijverheid, die hij
uitoefent. De handel met vreemde kooplieden wordt hoofdzakelijk
door de Christenen en Mohammedanen van den Voorwal opdreven.
Behalve een onbestemd denkbeeld van een volgend leven
bepalen hunne godsdienstige begrippen zich tot het geloof aan
eene menigte booze geesten (steangi's), die in holle boomen,
grotten of op den bodem der zee huizen en ook wel de gedaante
van menschen, dieren en planten aannemen, en de bewerkers
zijn van alle onheilen, welke hun overkomen; ook de geesten
hunner voorouders straffen hen met ziekte of dood, wanneer zij
zich door hunne nakomelingen of anderen beleedigd achten.
Het blijkt niet dat zij aan deze wezens eenige vereering toebrengen;
alleen wanneer zij eene parel van bijzonder groote
waarde opduiken, werpen zij op de plaats waar die gevonden is
een aantal gongs in zee als een offer aan den geest van die plaats,
om later niet door hem wegens ondankbaarheid gestraft te
worden. Priesters hebben zij niet, en ook van wigchelaars of
geestenbezweerders bij ziekten of andere omstandigheden wordt
geene melding gemaakt. De Christenen en Mohammedanen staan,
wat bijgeloof betreft, niet veel hooger dan de Heidenen.
De Aroe-eilanders zijn, even als de Alfoeren op Ceram
(bl. 367), verdeeld in twee groote bondgenootschappen, hier
Oer-sia of Oeli-siva (de negen gewesten ?) en Oer-lima of Oeh
lirna (de vijf gewesten?) geheeten; de Orang Kaja's van de negeriën
Oedjir, Wokam en Samang worden als de Hoofden van het eerste,
die van Wammer en Maikor als de Hoofden van het laatste
beschouwd. Men zegt dat de Oer-sia vroeger aan den Sultan van
n. 2^

402
Tidore onderworpen waren, wiens Raad uit «c^e» leden bestond,
terwijl de Oer-lima onderhoorig waren aan dien van Ternate,
wiens Eaad uit vijf leden was zamengesteld. Schoon de leden
dezer bondgenootschappen niet, als op Ceram, in zeden en gebruiken
verschillen, geeft deze verdeeling toch dikwijls aanleiding
tot twist en vijandelijkheden. Naar haren maatschappelijken
stand wordt de bevolking onderscheiden in : 1°, leden van de
bangsa (adel), waaruit zooveel mogelijk de Hoofden der negeriën
worden gekozen, en die uit hunne afstammelingen bestaat;
2°, vrije lieden, uit welke ook somtijds Hoofden, vooral die van
minderen rang, worden gekozen; 3°, Orang bitoowan^), of dienstpligtigen,
die aan eenen stam of eene negeri ondergeschikt en
tot zekere diensten verpligt zijn; 4°, slaven, die meest van de
Papoewah-eilanden afkomstig zijn en vroeger veel door de
Cerammers werden aangevoerd; het van tijd tot tijd herhaald
bezoek van oorlogsvaartuigen heeft in de laatste jaren dien handel
zeer doen verminderen.
Omtrent het grondbezit bestaan in do hoofdzaak dezelfde
denkbeelden als op de Kei-eilanden en elders in de Molukken
(bl. 336, 357, 373 en 394).
Gelijk boven reeds is opgemerkt, is de landbouw bij de Aroe-
eilanders van weinig belang, en is de karet-, tripang- en parel-
visseherij en de handel in deze artikelen hun hoofdmiddel van
bestaan. Zeiven verlaten zij hunne eilanden weinig maar wachten
de handelaren af. Dezen, vooral Boeginezen, Mangkasaren,
Cerammers en Gorammers, komen in December of Januarij te
Bobo op Wammer aan en betalen aan de Orang Kaja's van dat
eiland en Wokam eenig ankerage-geld {taboe batoe) en eene
kleine schatting (se'wa tanah, eigenlijk: landhuur), waarvoor zij
het regt hebben uit het bosch al het noodigo te halen om op
den wal eene woning en loodsen op te slaan, waarin de gezag­
voerder-koopman (anakoda) zijnen intrek neemt en de lading
met het scheepstuig gedurende den Westmoeson geborgen wordt;
het vaartuig zelf wordt inmiddels, zoo noodig, door daartoe
overkomende Kei-eilanders hersteld. Hier heeft de groothandel
plaats; en middelerwijl zendt de anakoda eeuigen zijner onder-
hoorigen met een gedeelte der medegebragte koopwaren in kleine
0) Misschien het Maleische bertoewan, lieden die eenen heer hebben.

403
vaartuigen {djóngko's) naar de Achterwals-eilanden, om daar de
paarlen, tripang, enz. in te ruilen ; deze onder-kooplieden of commissionnairs
worden toekang petak genoemd. Met het doorkomen
van den Oostmoeson vertrekken de handelaars weder, en treden
de Aroenezen de periode van lediggang en dronkenschap in.
Van de bijzondere gebruiken vermelden wij slechts de volgende.
Bij de geboorte van eene dochter wordt, in het vooruitzigt op
den later voor haar te bedingen bruidschat, een luidruchtig feest
gevierd, waarbij gezongen, op gongs en tifa's (eene soort van
trommen), hunne eenige muzijk-instrumenten, geslagen, een
varken geslagt en veel arak en anijs gedronken wordt; dikwijls
wordt het kind bij dezelfde gelegenheid ook verloofd en het bedrag
van haren koopprijs vastgesteld. De geboorte van eenen zoon
wordt hoogstens als eene- onverschillige zaak beschouwd.
Bij het huwelijk wordt de vrouw door den man van haren
vader of, bij voor-overlijden van dezen, van haren grootvader
of anderen naasten bloedverwant gekocht; kan hij zelf den koop­
prijs (arta) niet geheel betalen, dan wordt hij hierin geholpen
door zijne vrienden, die daarvoor aanspraak krijgen op een Ge­
deelte van den bruidschat der dochters, welke uit dit huwelijk
zullen geboren worden. De arta bestaat, naar gelang van den
rang van het meisje, in een grooter of kleiner aantal Impala's
(stuks voorwerpen), als olifants-tanden, gongs, porceleinen
kommen en schotels, en dergelijke. Bij volstrekt onvermogen
moet de schoonzoon een zeker aantal jaren zijnen schoonvader
dienen en zoolang met zijne vrouw in diens huis blijven wonen.
De man is onbepaald heer en meester over zijne vrouw en heeft
het regt in geval van overspel haar te dooden of den voor haar
betaalden koopprijs terug te vorderen; wil haar medeschuldige
dien betalen dan wordt zij daardoor de vrouw van dezen, maai­
de kinderen van haren eersten man blijven bij hunnen vader.
In andere gevallen schijnt echtscheiding niet bekend te zijn.
Wanneer de man sterft moet de weduwe zich het hoofd doen
hal scheren, mag zich in zes weken aan geen man vertoonen,
en gaat gedurende dien tijd geheel naakt; daarna heeft een
ongehuwde broeder van den overledene het regt haar, zonder
bruidschat te betalen, tot vrouw te nemen (polygamie schijnt dus
hier niet te bestaan); zijn er echter geene ongehuwde broeders
of verlangen dezen haar niet tot vrouw, dan blijft zij evenwel

404
ïn zooverre het eigendom der familie van haren man, dat deze,
als zij hertrouwt, haren bruidschat ontvangt. Wanneer de vrouw
sterft, verlaat de man het huis en houdt zich in bet bosch op
tot na de begrafenis; daarna werpt bij eenig kostbaar voorwerp,
b.v. 'eene gong of oen olifantstand, in de zee of in eene rotskloof
als een offer aan hare nagedachtenis (aan haren geest?) opdat
zij hem later niet kome kwellen.
De lijken worden, met hunne kostbaarste sieraden opgeschikt,
in eene hurkende houding (vergel. bl. 192, 242, 310 en 369)
in een klein diep gat onder hunne woning begraven; in dit graf
worden ook eenige eetwaren gelegd. Indien de overledene een
man was, worden zijne wapenen met hem begraven en op het
graf eenige gongs, aarde- en glaswerk aan stukken geslagen;
ook wordt zijue gewone vischpraauw uit elkander gebroken en
in den grond gestopt.
Bij het ontdekken van eene nieuwe parelbank begeeft zich het
Hoofd der negeri met de geheele mannelijke bevolking naar die
plaats. Een hunner werpt dan, onder het uitspreken van be-
zwerings-formulieren, eenig toovermiddel in een rood lapje
gewikkeld in zee om de booze geesten te verdrijven, en de Orang
Kaja werpt er eenige-duiten bij opdat die waarde hun veelvuldig
worde teruggegeven. Daarna gaan de duikers te water, en de
opbrengst van de eerste vangst wordt geheel tot feestvieren
besteed.
Alle boven vermelde gebeurtenissen gaan met buitensporige
drinkpartijen gepaard.
Misdrijven worden met boete gestraft gewoonlijk te betalen
in olifantstanden of gongs; alleen op moord door eenen slaaf
aan een vrijen man gepleegd staat onvermijdelijk de dood, en ook
overspel door eene vrouw gepleegd kan door haren man des
verkiezende zoo worden gestraft. Overspel door den man gepleegd
en mishandelingen op zijne vrouw geven aan deze het regt om
hem te verlaten en een ander te huwen. Wanneer de eene slaaf
den anderen doodt, moet do eigenaar van den moordenaar de
waarde van den vermoorde aan diens meester vergoeden; zoo
ook wanneer een vrij man eenen slaaf van een ander doodt.
Voor diefstal wordt alleen teruggave der waarde van het gestolene
geëiseht. Indien een veroordeelde niet in staat is de hem opge­
legde boete te betalen, is zijne familie daarvoor aansprakelijk;

405
en indien hij tot eene andere negeri behoort dan de beieedigde
partij, zijne geheele negeri; in dit laatste geval wordt de boete
veelal voldaan door de Hoofden, die daardoor hunnen invloed
op hunne onderhoorigen grootelijks vermeerderen.
De wijze van verbindtenissen te sluiten is dezelfde als bij de
Cerammers (bl. 309) en elders in de Molukken.
Over de taal der Aroenezen zijn door den Heer BHUMÜND
eenige opmerkingen en eene korte Woordenlijst medegedeeld ('),
die echter alleen de Voorwals-eilanden betreffen. Hij vermoedt
dat zij verwant is met de taal der Cerammers, Zuid-Westereilanders,
en in het algemeen met de talen der verschillende
Alfoersehe stammen in den Indischen Archipel, maar niets
gemeens heeft met het Maleisch dan voor zooverre woorden uit
deze taal, door vreemde kooplieden overgebragt, meer of minder
verbasterd in het Aroeneeseh zijn opgenomen. Voorts is de taal
rijk aan vokalen en welluidend, maar zeer arm aan woorden en
volstrekt verstoken van uitdrukkingen voor afgetrokkene denkbeelden,
gelijk trouwens bij een geheel onbeschaafd volk van
zelf spreekt. Vervoeging of verbuiging wordt alleen door hulpwoorden
aangeduid. Handelaren en andere vreemdelingen bedienen
zich van het Maleisch, dat althans door de meeste Hoofden
op de Voorwals-eilanden verstaan wordt.
Bijzonderheden omtrent eenige eilanden.
Wassir, het Noordelijkste der Voorwals-eilanden is niet op
den duur bewoond; er staan echter eenige huizen in de nabijheid
van tuinen, wier eigenaars op Oedjir hun vast verblijf hebben.
Oedjit\\i%i onmiddellijk ten Zuiden van Wassir op 5° 36'Z.B..,
(volgens de kaart van MELVILL). Het heeft de twee negeriën
Oedjir en Timor, wier Hoofden den titel van Orang Kaja voeren,
en die in 1850 te zamen 112 zielen telden; de bevolking was
toen echter zeer verminderd ten gevolge van de cholera, die daar
in het vorige jaar gewoed had. Te Oedjir is eene goede steenen
moskee voor de toen, op zeven Alfoeren na, geheel Mohammedaansehe
bevolking.
Wokam, ten Zuiden van Oedjir en aanmerkelijk grooter dan dit
(het wordt door MELVILL op 3 • mijlen geschat), op 5° 48' Z.B.,
met eene bevolking van 387 zielen, die aan de Westzijde des
(') Tijdschr. voor Neérl. Indië, 1844, D>. II, bl. 521 en volgg.

400
eilands grootendeels Christenen of Mohammedanen, aan de
Oostzijde Heidenen zijn. Er zijn zeven negeriën, ouder welke op
de Westzijde Wokam met eene vervallene steenen Christenkerk
en Samang met eene moskee, en op de Oostzijde Manambai en
Majoeni de voornaamsten zijn. Bij Wokam vindt men nog de
overblijfselen van een stevig uit klipsteen gebouwd fort, dat in
het midden der 17 dc
eeuw hier door de O. I. Compagnie gebouwd
werd om de bevolking in toom te houden, die te regt zeer verbitterd
was niet alleen over de uitroeijing der specerij-boomen,
maar vooral ook omdat zij gedwongen werd de overige producten
dezer eilanden uitsluitend aan de Bandasche handelaars te verkoopen
; in 180# is deze post ingetrokken.
Wammer, ten Zuiden van Wokam op 5°48'Z.B., kan, hoewel
het slechts 2 • mijlen groot is, als het voornaamste van de groep
beschouwd worden, omdat tusschen dit eiland en Wokam de
eenige goede reede is met eene diepte van 6 tot 26 vadem, ten
gevolge waarvan hier de hoofdzetel van den handel is. De
voornaamste handelplaats, Dobo, ligt aan de Noordzijde; zij
bestaat uit 87 huizen doch heeft geene vaste bevolking, maar
gedurende den Westmoeson houden er zich gemiddeld 800 of
1000 vreemdelingen op, van welke er gewoonlijk een paar
honderd gedurende den Oostmoeson achterblijven. De twee
andere negeriën, Bjurdjella en Wangil, hebben te zamen eene
nagenoeg geheel Christelijke bevolking van 190 zielen; in beiden
is eene Christenkerk, van welke die te Bjurdjella een goed
steenen gebouw is.
Maikor, op één na het grootste van de groep, ligt tusschen
6° en 6° 32' Z.B. en heeft eene oppervlakte van 16 • mijlen.
De twee negeriën Maikor en Wangal, van welke de eerste
grootendeels door Christenen de laatste geheel door Heidenen
bewoond is, tellen te zamen 133 inwoners; in de eerstgenoemde
is een houten gebouw dat tot kerk dient. MELVILL spreekt
daarenboven nog van twee dorpen, Bololoet en Batoe, die door
BOSSCHEE niet vermeld worden; laatstgenoemde zegt daarentegen
dat er in het binnenland nog een paar honderd Alfoeren in het
bosch verspreid leven.
Trangan, dat ongeveer even groot is als Maikor, ligt ten
Zuiden van het laatstgenoemde tusschen 6° 33' en 6° 57' Z.B.
I en heeft\wee negeriën/Set eene gezamenlijke, geheel Heidensche,

407
bevolking van 310 zielen, die tot de Achterwallers gerekend
wordt (bl. 397).
Krei, een betrekkelijk klein eiland, ligt aan de Zuid-Oostzijde
van Trangan en heeft twee negeriën, Badalwaër, uit vijf kampongs
bestaande, en Tatibijaroen. met eene gezamenlijke bevolking van
668 zielen, die, gelijk alle Achterwallers, Heidenen zijn.
Workai. ten Oosten van Trangan tusschen 6°40' en 6° 57' Z.B.,
is 8.5 • mijlen groot en heeft zes negeriën met eene bevolking
van 1133 zielen; de grootste plaatsen zijn Longar, Affara en
Wairibang.
Koba, tusschen het Noord-Oostelijke gedeelte van Trangan
en het Noord-Westelijke van Workai gelegen, heeft slechts
ééne negeri van denzelfden naam met eene bevolking van 143
zielen.
Kobroor, het grootste en minst bekende der Aroe-eüanden,
ligt ten Oosten van Maikor en ten Noorden van Koba tusschen
5°47' en 6°34'Z.B., en is volgens MELVILL 60 • mijlen groot.
Er zijn vrij rijke sago-bosschen en voorts pinang- en kokosboomen,
arrt-tuinen, aard- en tuinvruchten. De tien negeriën hebben
te zamen 2926 inwoners; maar buitendien zegt men dat het
binnenland nog sterk bevolkt is. Deze bevolking, die als woest
en wreed wordt afgeschilderd} houdt zich niet met parel visscherij
of tripang'-vangst bezig, maar leeft grootendeels van den veldbouw,
welks producten zij in den Westmoeson aan de vreemde
handelaren verkoopen; ook vervaardigen zij zeer goede praauwen.
Met de overige Aroe-eilanders komen zij weinig in aanraking,
en zijn minder aan het misbruik van sterken drank overgegeven
dan dezen.
Jamboeai, het Oostelijkste eiland van de groep, ten Oosten
van het Zuidelijke gedeelte van Kobroor tusschen 6° 16' en
6°30' Z.B., heeft eene bevolking van 236 zielen in de twee
negeriën Jamboeai en Salaoe.
Penamboelai of Ponamboloe ligt ten Oosten van Kobroor en
ten Noorden van Jamboeai tusschen 5° 55' en 6° 14' Z.B. en is
aanmerkelijk grooter dan laatstgenoemd eiland, doch heeft slechts
ééne negeri van denzelfden naam met 223 inwoners.
Lolla, mede ten Oosten van Kobroor en onmiddellijk ten
Noorden van Penamboelai, heeft ook slechts ééne negeri van.
denzelfden naam met 215 inwoners.

408
Meriri, een klein eiland ten Noorden van Lolla op 5° 44' Z.B.,
heeft de negeri Meriri met 750 zielen.
Waltelei, ten Noorden van Kobroor en ten Westen van Meriri,
is niet veel grooter dan het laatstgenoemde doch heeft zeven
negeriën met 1845 inwoners. De voornaamste plaatsen zijn
Wattelei, Koemoeloe en Margoeli.
Komfane ligt ten Noord-Oosten van Wokam en ten Noorden
van Wattelei op 5°35' Z.B. Van de negeriën of de sterkte deibevolking
is ons geene opgave bekend.
Kolo of Kola ligt op dezelfde breedte ten Oosten van Komfane
en heeft twee negeriën, Maltinoe en Sangaroemi, met eene bevolking
van 560 zielen.
Warialaoe is het Noordelijkste bewoonde eiland van de groep
op 5° 25' Z.B., en heeft alleen de negeri van denzelfden naam
met 134 inwoners.
Alle hierboven vermelde cijfers der bevolking hebben betrekking
op het jaar 1850 en zijn opgemaakt nadat in het voorgaande
jaar de cholera had gewoed; waarschijnlijk zijn dus die getallen
thans aanmerkelijk hooger. Daarenboven rekent men dat buiten
de in de negeriën gevestigde bevolking nog een 2500-tal Alfoeren
in de binnenlanden der groote eilanden zonder vast verblijf
rondzwerven.
§ 8. De Tenimber-eilanden.
Algemeen overzigt van de eilanden en hunne bevolking.
De Tenimber- of Timor laut-eilanden behooren tot de minst
bekende van dit gedeelte van den Archipel, zoodat zelfs in de
opgaven van hunne namen groot verschil bestaat (bl. 375).
Vreemde handelaren komen er zelden, zoo het schijnt uit wantrouwen
jegens de bevolking; alleen met Loeang, een der Zuid-
Wester-eilanden, en somtijds met Banda schijnt buitenlandsche
handel te worden gedreven. De Heer BOSSCHER, die ze even
als de naburige eilanden ambtshalve heeft bezocht, heeft zoo
verre ons bekend is zijne bevindingen nog niet publiek gemaakt.
Wij zullen daarom hoofdzakelijk de mededeelingen van den Heer
BLEEKER vermelden, die in zijne Reis l 1
) de voornaamste bekende
bijzonderheden omtrent deze groep heeft bijeen gebragt en daartoe
(') O'. II, bl. 298,

409
ook mondelinge inlichtingen van den Heer BOSSCHER ingewonnen ;
met vergelijking van de berigten van den Heer VAN DOREN,
medegedeeld in de Bijdragen van het Instituut voor de taal-,
land- en volkenkunde van Nederlandsch Indië. (')
De Tenimber-eilanden liggen Zuid-Westwaarts van do Keieilanden
tusschen 6°41' tot 8°34' Z.B. en 130°49' tot 133° O.L.,
en hebben volgens MELVILL eene gezamenlijke grootte van
104.5 • mijlen. Zij zijn in het algemeen berg- of heuvelachtig,
hoewel de bergen geene groote hoogte bereiken. De hoogste
schijnt de vulkaan te zijn, die het onbewoonde eilandje Labobar
(7° 5' Z.B. en 131° 13' O.L.) uitmaakt en ongeveer 2000 V*.
bereikt; verder worden op Timor laut, Larat, Vordate en Sejrah
de hoogste gedeelten aangetroffen; de aard van deze gebergten
is echter niet bekend. Het vaarwater tusschen de verschillende
eilanden is met uitgestrekte riffen bezet, die rijk zijn aan tripang
en karet, hetwelk ook uitvoer-artikelen zijn; ook levert de zee
vele goede vischsoorten op. De voortbrengselen van den grond
zijn hoofdzakelijk kokosnoten en aardvruchten, daar de bevolking
weinig werk maakt van den landbouw en hare rijst en sago van
elders (waarschijnlijk meest van de Zuid-Wester-eilanden) bekomt.
Wilde en tamme varkens komen er in overvloed voor.
Zooverre men weet zijn alleen-de eilanden Timor laut, Larat,
Vordate, Moenoefroean, Sejrah en Adaut bewoond. Hunne bevolking,
die op meer dan 22000 zielen geschat wordt, heeft
den naam van wreed en verraderlijk en onderling zeer afgunstig
te zijn, waarop echter die van Adaut gezegd wordt eene gunstige
uitzondering te maken. Zij woont in op zich zelf staande negeriën
of kampongs, bestuurd door Orang Kaja's, die door het volk
worden gekozen.
De veelwijverij is geoorloofd doch weinig in zwang omdat de
vrouw voor een vrij hoogen prijs, te betalen in gewerkt goud,
olifantstanden, gongs of dergelijke, door den man moet gekocht
worden. De kleeding van beide geslachten bestaat alleen in de
tjidako, en de sieraden in zware koperen ringen om de enkels;
evenwel zijn de mannen zeer op Europesche kleedingstukken
gesteld. Hunne wapenen zijn pijl en boog, lansen, parangs en
klewangs; ook hebben sommigen geweren, waarmede zij echter
(') Nieuwe volgreeks, Oh VII, bl. 67.

410
gebrekkig omgaan. In den oorlog hebben de mannen eene soort
van harnas van buffelhuid, dat het bovenlijf bedekt, en voorts
allerlei versierselen van vederen, bloemen, stukjes gekleurd laken,
goud en ivoor, enz. Zij vereeren eene menigte Goden, en daaronder
ook de geesten hunner voorouders, welke zij nennemojang noemen
en waaraan offeranden gebragt worden. Hiertoe vindt men in
elke kampong eene steenen of aarden hoogte onder een waringinboom;
en deze plaats dient ook tot bet houden van volksvergaderingen
en het raadplegen van priesteressen of wigchelaressen
omtrent den uitslag van deze of gene onderneming. Afgodsbeelden
in eene ruwe mensehelijkc gedaante vindt men overal in
menigte, en de meeste personen dragen kleine zoodanige beeldjes
bij zich.
De wijze van begraven is niet overal dezelfde. Op sommige
plaatsen wordt het lijk in een uitgeholden boomstam gelegd en
zoo op eene stellaadje geplaatst, waar rondom eene groote hoeveelheid
levensmiddelen wordt opgehangen, en blijft daar tot
dat het geheel verteerd is; elders wordt het na eenigcn tijd van
de stelling afgenomen en begraven; op nog andere plaatsen
wordt het eenvoudig op eene rots aan het strand nedergelegd;
weder elders dadelijk in de aarde begraven. Alleen aan bejaarde
lieden, die gehuwd zijn geweest, schijnt men de eer te vergunnen
dat hun lijk op eene stellaadje wordt ten toon gesteld. De nagelatene
goederen worden voor de helft vernield en voor de andere
helft onder de erfgenamen verdeeld. Van het vee van eenen
overledene wordt een derde gedeelte geslagt en, nadat eene zekere
hoeveelheid in of bij de kist is nedergelegd, door de overige
kampong-bewoners opgegeten of medegenomen (verg. bl. 310).
Hunne taal is dezelfde, die op de naburige eilanden wordt
gesproken; er zijn echter, vooral onder de Hoofden, verscheidene
personen die het Maleisch verstaan.
Bijzonderheden omtrent sommige eilanden. •
Timor laut, het hoofd-eiland van de groep, ligt tusschen
7° 11' tot 8°24'Z.B. en 130° 49'tot 131°41'O.L. in eene
Noord-Oost- en Zuid-Westwaartsche rigting; de lengte zal ongeveer
25, doch de gemiddelde breedte niet meer dan 3 of 4 mijlen
bedragen; volgens MELVILL is de grootte 88 • mijlen. De Oostzijde
van het eiland is het hoogst en bereikt van 600 tot 1000 v 4
.;

411
de Westzijde is aanmerkelijk lager en vrij vlak. Op deze laatste,
waarde kust wegens de ondiepte moeijelijk te naderen is, liggen
de negeriën Ma/dia en Analoesoe ; op de Oostzijde, die verreweg
het sterkst bevolkt is, worden een twintigtal negeriën gevonden,
waaronder Oelili en Laoerong de voornaamsten zijn. De geheele
bevolking des eilands wordt op 10000 zielen geschat.
Larat ligt onmiddellijk ten Oosten van den Noord-Oosthoek
van Timor laut, is een heuvelland van vrij groote en gelijkmatige
hoogte, en heeft eene oppervlakte van ongeveer 7 • mijlen. Het
is verdeeld in de drie Distrikten Kaliobor, Larat en Klang, en
telt zeven negeriën, onder welke Ridal of Ridoel en Kaleobar
of Kaliobor aan de Noordkust tot de belangrijksten behooren. De
geheele bevolking wordt op ruim 2500 zielen berekend. Bij de
negeri Ridoel aan de Zuid-Westzijde des eilands is eene bogt,
die ten allen tijde eene veilige ankerplaats aanbiedt, doch welker
binnenkomen in den Oostmoeson moeijelijk is.
Vordate, regt Noordwaarts van Larat op 7° Z.B. gelegen,
is slechts 1 • mijl groot en dus zeer veel kleiner dan dit en
ook minder hoog; echter wordt de bevolking even sterk geschat.
Er zijn vijf negeriën, onder welke Abobo of Adodo in het
Noorden, Sabiana in het Westen en Aweer in het Zuid-Westen
de belangrijksten schijnen te zijn.
Sejrah ligt aan de Westkust van Timor laut op 7° 40' Z.B.
en is even als dit eiland aan de Oostzijde hoog en aan de Westzijde
laag. Het heeft zes negeriën, onder welke Wailoetoe aan
de Noordkust eene der grootsten schijnt te zijn^Het eiland zoude,
volgens de opgave van BLEEKEB, ruim 5000, doch volgens de
opgave in de Bijdragen van het Instituut nog geene 2000 bewoners
hebben.
Moenoefroean, dat niet op de Kaarten voorkomt en welks
ligging ons onbekend is, moet vijf negeriën hebben met omstreeks
1000 inwoners.
Adaut fs een klein eiland, dat volgens de kaart van MELVILL
zeer nabij de Westkust van Timor laut ten Zuiden van Sejrah
op 7° 50' Z.B. ligt, doch volgens de mededeeling van den Heer
BOSSCHEE tusschen laatstgenoemd eiland en de Babber-groep
te zoeken is. Aan de Zuid-Westzijde moet het eene baai met
eene veilige reede hebben. Omtrent het getal der negeriën of
der bewoners zijn geene berigten bekend.

412
§ 9. De Zuid-Wester-eilanden. W
Algemeen overzigt van de ligging, natuurlijke gesteldheid,
voortbrengselen en bevolking.
De Zuid-Wester-eilanden liggen in twee rijen in het Zuidelijke
gedeelte der Banda-zee, grootendeels tusschen 7°tot 8° 18'Z.B.
en 125° 40' tot 130° 8' O.L., dat is, van ten Westen der
Tenimber-eilanden tot ten Noorden van Timor; alleen de eilanden
Tiouw, Nila, Seroea en Manoek liggen Noordelijker dan deze
grens, tusschen 5° 30' en 7° Z.B. De Zuidelijkste, bijna regt
Oost- en Westwaarts loopende, rij wordt gevormd door de
Babber-, Sermatla- en Letli-groepen; terwijl de andere, die
Noord-Oost- en Zuid-Wcstwaarts loopt, door de Weller-, Romaen
Bamme-groepen en de zoo even genoemde meer Noordwaarts
liggende eilanden gevormd wordt.
De gezamenlijke grootte van deze eilanden is volgens MELVILL
93.5 • mijlen.
Zij zijn meerendeels van vulkanischen oorsprong; Kisser is
van kalkformatie, en Loeang bestaat uit een hoogen klipachtigen
berg door kleine koraal-eilandjes omgeven. Bijna overal steil
en rotsachtig oprijzende uit de zee, die tot vlak bij de kusten
eene onpeilbare diepte heeft, bieden zij den schepen slechts
weinige goede ankerplaatsen aan, die hieronder bij elk eiland
zullen worden opgegeven. Daar er niet dan kleine en zeer weinige
riviertjes of beken worden gevonden is de bevochtiging van den
grond geheel van den regen afhankelijk, en wordt in de behoefte
aan drinkwater veelal door het graven van putten voorzien;
evenwel zijn alle deze eilanden, met uitzondering van Loeang,
zeer vruchtbaar en leveren overvloed van levensmiddelen voor
de bevolking op, en alleen buitengewone droogte veroorzaakt
somtijds hier of daar tijdelijk gebrek. De temperatuur is nagenoeg
dezelfde als op Java. De Oostmoeson vangt aan omstreeks half
April; en schoon dit de zoogenaamde drooge tijd is, is hij toch
somtijds buijig, en vooral in het laatst van April en in het
begin van Mei regent het veelal een week of drie achter elkander,
(') Men zie vooral BOSSCHER, in het Tijdschr. voor Ind. taal-, land- en
volkenkunde, DL II, bl. 419.

413
hetgeen men den kleinen regentijd noemt. De Westmoeson komt
in November of December door en brengt den grooten regentijd
aan, die twee of drie maanden aanhoudt en, vooral in December
enJanuarij, dikwijls met hevige stormen gepaard gaat. Aardbevingen
en onweders komen het meestin September en October
voor, doch zijn zelden zeer hevig.—. De gezondheids-toestand
schijnt zeer voldoende te zijn; alleen pokken-epidemiën komen
van tijd tot tijd voor, en voorbehoedmiddelen daartegen zijn
niet bekend.
Van het delfstoffenrijk op deze eilanden is nog weinig of niets
met zekerheid bekend. Men gelooft dat op Kisser en Babber
marmer te vinden is en meent op laatstgenoemd eiland ook sporen
van koper en ijzer te hebben ontdekt; doch dit vereischt nog
allezins bevestiging. Zandsteen, krijt, graniet, en andere gewone
steensoorten komen op de meeste eilanden in menigte voor.
Het plantenrijk is, behalve op het hooge, schrale en rotsachtige
Loeang, overal welig. Kokosnoten, rijst, djagoeng, aard- en
peulvruchten, tabak, katoen en allerlei keerkringsvruchten zijn
overvloedig; Bamme is rijk in sago-palmen; hetzelfde eiland
benevens Moa en Babber heeft vele uitmuntende houtsoorten
voor huis-en scheepsbouw en meubelwerk; en op al de grootere
eilanden vindt men uitgestrekte en heerlijke weilanden.
Tamme varkens zijn in overvloed op alle eilanden; wilde
zwijnen en wilde ossen alleen op Babber; karbouwen, wilde en
tamme geiten en schapen in menigte op Wetter, Moa, Letti en
Kisser; op de beide laatste eilanden ook paarden van een zeer
goed ras. Het hertengeslacht en ander klein wild ontbreekt geheel.
Vele soorten van duiven, ook bosehhoenders, houtsnippen, kippen
en eenden zijn talrijk. Slangen, hagedissen, kikvorschen en
padden komen overal voor; krokodillen alleen op Wetter. Van de
insecten zijn vooral de honigbijen te vermelden, die op de groote
eilanden nog zeer menigvuldig zijn, hoewel minder dan vroeger,
hetgeen men toeschrijft aan hevige orkanen of buitengewone
droogten, die van tijd tot tijd geheerscht hebben. De zee in den
omtrek der eilanden is rijk aan visch; evenwel wordt van de
visscherij hier niet zooveel werk gemaakt als elders, daar de
bevolking overvloed van andere levensmiddelen heeft. Tripang
en schildpad komen alleen voor in den omtrek der eilanden
Babber, Loeang, Bamme en Roma.

414
Hoewel de voortbrengselen uit de beide laatstgenoemde natuurrijken
zeer overvloedig zijn, wordt daarin slechts weinig buitenlandsche
handel gedreven. De eenige artikelen van uitvoer zijn
tripang (gemiddeld 6S0 pikols's jaars), schildpad (6 pikols) en
was (325 pikols), die voorat door Mangkasaren en voor een
klein gedeelte door handelaars van de Banda-eilanden worden
geruild tegen lijnwaden, staaf-ijzer, messen, parange, bijlen,
spijkers, vischhaken, koperdraad, grof aardewerk, koralen, kruid
en vuurwapenen. Deze handel wordt alleen gedreven op de
eilanden Loeang en Wetter. De overige producten worden slechts
tot binnenlandsoh gebruik aangewend en daartoe door de Loeangers
en Lettinezen, de eenige zeehandelaars van deze groepen,
van het eene eiland naar het andere overgebragt.
Omtrent de sterkte der bevolking bestaan zeer verschillende opgaven.
BLEEKER brengt die in 1852 op 52576 zielen ; BOSSCHEE
in hetzelfde jaar op 46176, waaronder echter de bevolking van
sommigeeilanden, als onbekend, niet begrepen is; MELVILL (Min
1849 op 35700; en WILLER( 2
) in 1847 op 19715 zielen. Schoon
deze cijfers, die grootendeels op de opgaven van Inlandsehe
Hoofden steunen, wel niet als volkomen juist te beschouwen
zijn, schijnt er toch uit te blijken dat de bevolking in de laatste jaren
aanmerkelijk is toegenomen. Onder het door BOSSCHER medegedeelde
getal bevonden zich 2382 Christenen op de eilanden
Lelti. Moa. Roma, Kisser en Wetter. Op de andere eilanden
worden ook nog wel velen gevonden, die zich Christenen noemen
omdat hunne voorouders zulks waren, doch die werkelijk geheel
tot het heidendom zijn teruggekeerd behalve alleen wat hunne
kleeding betreft, waarin zij met de Ambonesche Christenen overeenkomen.
Deze Christenen zijn grootendeels afstammelingen
van Europeanen, deels ook Inlanders. Ten tijde van de O. I.
Compagnie werd van de invoering en uitbreiding van het Christendom
op de Zuid-Wester-eilanden veel werk gemaakt en waren
op de meeste eilanden Zendelingen werkzaam; langzamerhand
is dit verminderd, en in 1841 hebben de Zendelingen, die toen
nog op de vier eerstgenoemde eilanden waren, ook deze verlaten.
Thans zijn daar nog slechts vijf Ambonesche schoolmeesters,
(') Statistieke Kaart in hel Tijihe.hr. v. Neêrl. Indië, 1849, D'. II.
( 2
) Tabel in het Indisch Archief, Jaarg. I, U', II.

415
die behalve het onderwijs in het lezen en schrijven ook het
godsdienstig onderrigt geven en des Zondags bij de godsdienstoefeningen
voorgaan. Omtrent de kennis, den godsdienstzin en de
beschaving der Christenen, althans der volwassenen die nog het
onderwijs der Zendelingen hebben genoten, wordt een gunstig
getuigenis gegeven.
De inheemsche meest heidensehe bevolking, door de Christenen
Hindoe's genoemd, behoort hoogst waarschijnlijk tot den Alfoerschen
stam en is misschien naauw verwant met de bewoners van
het Oostelijke gedeelte van Tintori. Het is een lieht gekleurd,
rijzig en goed gebouwd menschenras. Zij zijn over het algemeen
minder onbeschaafd dan de Aroe- en Tenimber-eilanders, werkzaam,
onderdanig aan hunne Hoofden, gewillig en getrouw als
men ben billijk behandelt maar niet geneigd om aanmatiging of
onderdrukking van vreemden te verdragen, oorlogzuchtig en
dapper, wreed jegens overwonnene vijanden, zeer gesteld op den
dans en andere luidruchtige vermaken, en liefhebbers van sterken
drank. Jegens het Gouvernement, door hen nog altijd de Compagnie
genoemd, zijn zij zeer goed gezind. De bevolking van
Babber schijnt zich door trouwloosheid, die van Bamme door
luiheid ongunstig van de overige eilanders te onderscheiden; op
Wetter is het koppensnellen in zwang. De huizen zijn vrij groot,
van planken gebouwd, met nipa/i-blaieren gedekt, en staan digt
bij elkander in geregelde kampongs of negeriën, die altijd door
uit klipsteen opgetrokkene muren omgeven zijn.
De bevolking is verdeeld in drie standen: de Marna of Merne,
dat zijn de adellijken, de eigenlijke heeren des lands, uit welke
de voornaamste Hoofden en de hoogste Priesters worden gekozen;
ie Poer of Boer (waarschijnlijk het Nederlandsche woord), zijnde
de vrije landbouwers of grondeigenaars, uit welke in sommige
gevallen ook de mindere Hoofden en Priesters gekozen worden;
en de Laskars of slaven, deels gekochte of geërfde deels in den
O BossCHEn, Tijdsclir. v. Ind. taal-, land- en volkenkunde, DL II,
bl. 4^6, deelt als zijn vermoeden mede, dal de Zuid-VVester-eilanders van
Timor afkomstig zijn. Daarentegen beweren de Timorezen dat hun eiland
door volkplanters uit het üoslen bevolkt is, hetgeen wel voor een tegenovergestelde
afstamming zoude pleiten, maar waardoor toch het vermoeden van
verwantschap versterkt wordt. HËYMERING berigt (Tijdschr. v. Neérl. Indië,
Dl. 111, bl. 41) dat de Zuid-Wester-eilanders vol gens hunne eigene
overleveringen van Ceram, de Aroe-en Tenimber-eilanden afkomstig zijn.

41G
oorlog gevangen genoraene, die geene regtcn hebben en volstrekt
aan hunnen eigenaar onderworpen zijn.
De geheele eilanden-groep is verdeeld in Distrikten, van
welke sommige verscheidene eilanden bevatten, terwijl elders
weder één eiland in meerdere Distrikten is gesplitst. De Hoofden
dezer Distrikten voeren meest den titel van Orang Kaja, enkelen
dien van Radja; zij worden door de bevolking gekozen uit de
Mama's en bij voorkeur uit het regerend geslacht; alleen wanneer
dit is uitgestorven en men niet uit eenen anderen stam eenen
geschikten persoon kan of wil vinden, kiest men iemand uit den
tweeden stand, wiens aanzien echter altijd minder is dan dat
van eenen Marna. Zij hebben een onbeperkt gezag en beslissen
in alle geschillen tusschen hunne onderhoorigen. In geval van
geschil tusschen de bevolking van twee negeriën, wordt de zaak
in eene vergadering van alle vrije mannen in de baileo (raadzaal)
behandeld, en na het nemen van een besluit de uitvoering
daarvan aan het Distriktslioofd opgedragen. Onder deze Dis-
triktshoofden zijn er ook Negeri-hoofden, die mede veelal Orang
Kaja heeten. Buitendien hebben de eilanden Moa, Kisser en
Tf r
elter elk nog een algemeen Hoofd, die op het eerste Opper-
Orang Kaja en op de beide andere Radja heet. Dezen oefenen
geen regtstreeksch gezag uit, doch beslissen alleen in geschillen
tusschen landschappen welke onder verschillende Hoofden staan,
en in zaken die het algemeen belang van het geheele eiland
betreffen.
De Zuid-Wester-eilanders erkennen het bestaan van een
Opperwezen, Matsoena tnakerissi makelavene (de grootere cn
meerdere God) genaamd, die het heelal bestuurt en onderhoudt
doch zich niet met de lotgevallen der menschen bemoeit; dit
laatste is overgelaten aan twee oudergoden, Oplaire wartcasse en
Oplaire miinetteme, van welke de eerste de God der blanke, de
andere de God der donkerkleurige menschen is. Hoewel zij ook
voor de twee eerstgenoeuulen grooten eerbied hebben, brengen
zij alleen aan den laatste offeranden, die oorspronkelijk in men-
schenhoofden en runderen bestonden. De hoofden worden thans
echter door kokosnoten voorgesteld, behalve misschien alleen op
Wetter waar het koppensnellen nog in gebruik is. Deze offers
worden slechts eenmaal in het jaar gebragt, wanneer de Opper­
priester te kennen geeft dat zulks door de Godheid verlangd wordt.

417
Voorts heeft elke negeri of kampong en ook elk meusch een
bijzonderen beschermgod, Ornoesa geheeten, wiens beeld (een
klein op de hurken zittend beeldje) in het midden van elk dorp en
ook in ieder huis, tuin en vaartuig gevonden wordt, en waaraan
dagelijks kleine offers worden gebragt. Ook zijn er booze geesten,
Swungïs, die de oorzaak zijn van alle onheilen welke den mensch
overkomen. De braven gaan na den dood met een verfijnd ligchaam
naar eene plaats, waar zij een ongestoord geluk genieten, van welks
aard men echter geene bepaalde voorstelling heeft; doch de slechten
worden naar eene ongelukkige plaats (noerese rewiule) overgebragt,
waar zij voortdurend zeer zwareu arbeid moeten verrigten of
wel in groote ketels met water of olie worden gekookt.— Elk
landschap heeft eenen Opperpriester en verscheidene priesters
van minderen rang; den eerste, Arricssere geheeten, kiest men
altijd uit de Mama's, de laatsten uit den tweeden stand.
De polygamie is, hoewel niet verboden, echter weinig of niet
in gebruik. Ieder man heeft ééne vrouw, die hij zelf kiest en
voor welke geen bruidschat wordt betaald; hij geeft slechts een
feest ter eere der beschermgoden van zijnen stam en dien zijner
vrouw, waarna de Priester het huwelijk voor gesloten verklaart
door de vrouw in plegtigen optogt naar het huis van den man te
brengen, waar zij door dezen aan de deur wordt opgewacht. Met
het verbranden van eenig hout ter eere van de afgestorvene
bloedverwanten des mans op een offertafeltje, dat daune waniotné
heet en in elk buis gevonden wordt, is dan de geheele plegtigheid
afgeloopen. De huwelijken worden gewoonlijk aangegaan tusschen
personen uit denzelfden stand; indien iemand eene vrouw
neemt uit eenen lageren stand dan den zijne, behooren de kinderen
tot dien der moeder; heeft het omgekeerde plaats, dan maakt de
vrouw zich daardoor bij hare geheele familie gehaat en veracht.
De vrouwen worden goed behandeld, en gevallen van echtbreuk
komen zelden voor; in het algemeen leven zij kuisch en ingetogen,
evenwel is er geene schande in gelegen wauneer zij duurzaam met
eenen man leven zonder wettig gehuwd te zijn.
Bij de geboorte van kinderen hebben geene bijzondere plegtigheden
plaats.
De lijkeu worden na gewasschen te zijn in eene hurkende
houding, met lijnwaad omwonden, buiten de negeri gewoonlijk
op een' der akkers van den overledene begraven en krijgen eenige
II. 37

418
eetwaren en, wanneer liet eenen man geldt, veelal ook wapenen
mede in het graf (verg. bl. 404). Als de afgestorvene iemand uit
een der twee hoogste standen was, heeft de begrafenis eerst drie
dagen na zijn overlijden plaats. Gedurende dien tijd zwerft de ziel
rondom het sterfhuis, waarom dan ook door de Priesters een groot
vuur wordt onderhouden om haar voor te lichten. Op den derden
dag wordt eenig ofTervee geslagt en de ziel door een bezweringsformulier
uitgenoodigd zich in een door den Priester medegebragt
beeldje, davine geheeten, te vestigen tot dat de Oplaire mimetteme
zal beslist hebben of zij naar de plaats des geluks of naar die
des ongeluks moet gaan. Daarna wordt het beeldje op het boven
vermelde offertafeltje geplaatst, het vuur uitgebluscht en het lijk
begraven. De begrafenis heet daarom ook rawene o waai, dat is:
hel vuur uitdooven.
De straffen op misdrijven bestaan in boeten, welke in vee
moeten worden betaald. Een gedeelte hiervan komt aan de
Priesters tot het doen van offeranden; het overige wordt in
stukken gehakt, en ieder ingezetene der negeri neemt daarvan
zooveel als hij bekomen kan. Alleen overspel door eene vrouw
uit den stand der Mama's met eenen slaaf bedreven, en moord
aan een Hoofd gepleegd worden onvermijdelijk met den dood
der schuldigen gestraft; in het laatste geval komt daarbij nog
de boete, voor welke de familie van den moordenaar aansprakelijk
is. Ook bestaat in geval van moord de bloedwraak, welke echter
niet meer mag worden uitgeoefend zoodra de schuldige de hem
opgelegde boete voldaan heeft.
De kinderen der heidensche bevolking genieten volstrekt geen
onderwijs, zoodat wetenschappelijke ontwikkeling bij haar niet
te vinden is. Het ontbreekt echter niet aan natuurlijken aanleg.
De praauwen zijn fraai gebouwd en met versierselen en snijwerk
voorzien; in het bewerken van ijzer en goud, en het uithouwen
van letters en andere figuren in hout en steen zijn velen vrij
goed bedreven j en in het weven van katoenen kleedjes en het
vervaardigen van vischnetten en lijnen zijn zij zeer bekwaam;
eigenlijk gezegde ambachtslieden, die zich bepaaldelijk met het
uitoefenen vaneen dezer bedrijven bezig houden, zijn er evenwel
niet. Het hoofdbedrijf is de landbouw, die op eene gebrekkige
wijze wordt gedreven; de ploeg is zelfs onbekend, en de grond
wordt alleen door middel van puntige met ijzer beslagene stokken

419
omgewoeld en slechts zelden bemest; evenwel heeft men, als
er geene buitengewone droogte heerscht, doorgaans eenen overvloedigen
oogst. De voornaamste producten zijn vermeld op
bladz. 413. Van de visscherij wordt weinig werk gemaakt. Over
den handel zie men bladz. 414.
Over de taal der Zuid-Wester-eilanders wordt door BOSSCHER.
slechts met een enkel woord gesproken; doch uitvoerig is
daarover gehandeld door den Zendeling HEYMEUING in het
Tijdschrift voor Neérlandsch Indië, 1846, D 1
. III. Volgens hem
is de taal van alle deze eilanden dezelfde, behoudens eenig
dialect-verschil, dat volgens BOSSCHER op Babl/er het grootst is.
Zij behoort tot den Alfoerschen taalstam en schijnt beschaafder
en rijker in woorden en vormen te zijn dan de meeste andere
talen van den Indischeti Archipel. Het Maleisch heeft er weinig of
geen invloed op uitgeoefend; dat de Hindoe-Javanen in vroegere
eeuwen met deze eilanders in aanraking geweest zijn wordt door
sommigen vermoed. Overigens is de taal nog zeer weinig bekend;
en hetgeen HEYMERING daarover heeft medegedeeld is, hoe
verdienstelijk ook als eerste proeve, geheel onvoldoende om tot
eene eenigzins wetenschappelijke kennis er van te geraken. Een
eigen letterschrift heeft zij niet; maar onze karakters schijnen
voldoende te zijn om al hare klanken uit te drukken.
De tijd wordt verdeeld in maanjaren, maanden (eigenlijk:
manen) en dagen. Het jaar vangt aan met den regentijd en heeft
twaalf maanden. De verdeeling in weken schijnen de Heidenen
niet te kennen ; althans de dagen hebben geene bijzondere namen,
maar worden alleen aangeduid door : eerste, tweede, derde, enz.
na volle, nieuwe of kwartier-maan. Ook de uurverdeeling is
onbekend, en de tijd van den dag of den nacht wordt bepaald
door de opgave van den stand van zon of maan.
Bijzonderheden omtrent de verschillende groepen.
De Babber-groep ligt Westwaarts van Timor laut tusschen
129° 35' tot 130° 8' O.L. en 7° 38' tot 8° 5' Z.B. Babber is
verreweg het grootste eiland; de overigen liggen op grooteren of
kleineren afstand daar rondom O. Zij waren in 1852 verdeeld
(') De Dabber-groep wordt met de Sermalla-groep en het eiland Leikor
door MELVILL te zamen op 16 • mijlen geschat.

420
in de vier Distrikten Tepa, Blawas, Noesiate en Potti, niet
gelijknamige hoofdplaatsen; de beide eerstgenoemde omvatten
de eilanden Babber, Baai, Marsela, Batcelora en Baicera; de
twee andere maakten het ongeveer twee mijlen ten Westen van
Babber gelegene eiland TFetau uit. Zij stonden elk onder eenen
Orang Kaja en telden te zamen 23 negeriën met eene bekende
bevolking van 6050 zielen.— Het eiland Babber is vooral aan
de Zuidkust vrij hoog cn bergachtig. Het heeft in den Oostmoeson
eene goede ankerplaats aan de Westzijde tegenover de negeri
Tepa; in den Westmoeson is de ankerplaats aan de Oostzijde
van het eiland ïFelun bij de negeri Noesiate. Bij deze beide
plaatsen vindt men nog overblijfselen van steenen blokhuizen
uit den tijd der O. I. Compagnie.
De Sermatta-groep ligt West-Zuid-Westwaarts van de vorige
tusschen 128° 41' tot 129° 13' O.L. en 8° 7' tot 8° 18' Z.B.
Sermalta en Loeang zijn de eenige bewoonde eilanden van deze
groep. Sermalta, een hoog en bergachtig eiland, is het Oostelijkste
t«n grootste, en verdeeld in de twee Distrikten Ruma-kisser) en
Roma-duratTmct eene bevolking van naar gissing 4000 zielen;
het aantal dorpen is

4-21
Toeteke. Tombra en Xoetcewang, met gelijknamige hoofdplaatsen,
allen door Orang Kaja's bestuurd en met de onderhoorige kam­
pongs door 113S0 zielen bewoond. In de negeri Batoemeaau
is de ruïne van een groot fort, en te Seraai in hetzelfde Distrikt
eene steenen Christenkerk; te Serwaroe in het Distrikt Toeteke
is mede eene zeer goede steenen kerk. In den Oostmoeson biedt
Lelti goede ankerplaatsen aan op de Noord-Westkust tegenover
de negeriën Tombra, Serwaroe en Toeteke; in den Westmoeson
zijn er geene veilige reeden.— Kisser. regt Westwaarts van Letti
en ten Noorden van Timor's Noord-Oosthoek gelegen en tusschen
de 2 en 3 • mijlen groot, is heuvelachtig en op sommige plaatsen
bijna 700 v'. boven den zeespiegel verheven. Het staat in zijn
geheel onder eenen Radja, aan wien de Orang Kaja's der negen
negeriën, van welke Waurili de hoofdplaats is ^ondergeschikt
zijn, en heeft eene bevolking van 5300 zielen. Kisser was vroeger
de zetel van het Ncderlandsch gezag op de Zuid-Wester-eilanden.
hetwelk daar werd uitgeoefend door een ambtenaar der O. I.
Compagnie met den titel van President. Van zijne woning, van
het fort Vollenhoven en van de kazernen der Nederlandsche
kr'ijgsmagt zijn de bouwvallen nog overig nabij de negeri Wau­
rili; in die negeri is eene ruime en goed onderhoudene steenen
Christenkerk. In den Oostmoeson is de ankerplaats aan de
Westzijde des eilands op eene koraalbank een weinig bezuiden
het fort Vollenhoven; in den Westmoeson, aan de Oostzijde des
eilands nabij de negeri Poera-Poera^K
De Wetter-groep ligt ten Noorden van Timor, tusschen 125° 35'
tot 126 c
'55'O.L. en 7°33' tot 8°20' Z.B. Het voornaamste
eiland, Wetter, is 54 • mijlen groot; de-drie andere, Zuid-
Westwaarts daarvan gelegen en van welke P. Kambing aan
Portugal behoort (bl. 375, Noot( :
>), zijn zeer klein en, naar het
schijnt, weinig bewoond. De bevolking bedraagt ruim 5000 zielen,
van welke ongeveer 3000 in gehuchten in het weinig bekende
bergachtige binnenland verspreid zijn j de overigen wonen in
y!s aan of nabij Wétr-etrimd- gelegene negeriën, onder welke f~ ab
Ilwakki aan de Zuidkust als de hoofdplaats beschouwd wordt.
Deze plaats staat regtstreeks onder het bestuur van den Radja
(i) Deie neeeri liet op de Kaart van MEI.VILL in den Alias ten onreglu
. . ° . .. r
.T.-J..I.- r_.i • „„; /„.../_
ddll ue I 1 S H M H UL3 IIIUIIUO. ivijj.i'j" - y •
en volkenkunde, DL II, hl. 451.

422
van Wetter; de andere, die verdeeld zijn in de Distrikten Sautc
en Haroepantej, hebben elk eenen Orang Kaja, met uitzondering
van Tagar Oelor, de voornaamste plaats van het laatstgenoemde
Distrikt, hetwelk een Opper Orang-Kaja tot Hoofd heeft. In 1852
waren op Wetter nog slechts drie Christenen. In den Westmoeson
schijnt dit eiland geene veilige reede aan te bieden; in den
Oostmoeson kan men ankeren tegenover de negeri Ilwakki.
De Roma-groep ligt Oostwaarts van Wetter, tusschen 127° 20'
tot 127° 47' O.L. en 7° 30' tot 7° 45' Z.B. Het hoofd-eiland
Roma, omstreeks 5 • mijlen groot, vormt met de overige, welke
zeer klein^zijn, écn Distrikt en telt vijf negeriën, onder welke
Jeroesoe of Sei-oesoe (Seroesa) aan de Westzijde des eilands O de
hoofdplaats is. De bevolking bedraagt ongeveer 1670 zielen.
De ankerplaats van Roma is in den Oostmoeson bij het eilandje
Noesa mitta een weinig benoorden de hoofdplaats Jeroesoe. In
den Westmoeson schijnt een inham, Roemkoeda genaamd,
tk kleino lU'grrr-ffrft eene redelijke aukerplaats aan te bieden.
De Damme-grocp ligt Noord-Oostwaarts van Roma, tusschen
128° 30' tot 128° 40' O.L. en 6° 57' tot 7° 14' Z.B.l'l Het
hoofd-eiland Lamme, 6.2 • mijlen groot, heeftop zijnen Noord-
Oost'elijken hoek eenen vulkaan, die bijna aanhoudend rookwolken
uitwerpt cn veel zwavel oplevert, en wiens voorgebergten na­
genoeg het geheele eiland innemen. De overige meer Zuidwaarts
gelegene eilandjes zijn zeer klein en van weinig of geen belang.
Lamme is verdeeld inVle drie Distrikten Bebbar, Batoe mérah
en Milong. met de hoofdplaatsen Bebbar in het Noorden, Batoe
mérah in het Zuiden, en Motor in het Westen; buitendien zijn
er nog vijf andere negeriën. De gezamenlijke bevolking is 3800
zielen. Eene Nederlandsche kolonie, in 1646 aan de Zuid-
Oostzijde des eilands gesticht, is wegens de ongezondheid der
plaats voor Europeanen spoedig weder opgebroken. Er zijn
echter nog overblijfselen van de voormalige vestiging der Neder­
landers op dit eiland, in de ruïnen van het fortje Wilhelmus aan )f
de Wilhclmus-baai op de Noordkust, en die van eene andere
l'J Up de haart van .MELVILL ligt deze plaats en OOK net etianaje noesa
milln abusivelijk aan de Oostzijde van Roma Zie het Tijdschrift voor Ind.
taal-, land- en volkenkunde, D'. II, bl. 451.
H Volgens JUNGHUHN, Java, enz., Afd. li, Hoofdsl.lll, bl. 1268, ligt
Damme op 12Ï C
45'0.L. en 7°5'Z.B.
|

433 .
steenen sterkte san de Koehcatti-baai aan dc Oostzijde. Deze
beide baaijen zijn de eenige, hoewel gebrekkige ankerplaatsen
van het eiland; de eerste in den Oost-, de laatste in den Westmoeson
verkieselijk.
De Tiouw-, Nila-, Seroea- en Manoek-eilanden, die ééne
vulkanische reeks uitmaken, liggen ver uit elkander Oost- en
Noord-Oostwaarts van Bamme en zijn klein en van weinig
belang. Zij worden met het later te vermelden Goenoeng Api en
de Lucipara-eilanden te zamen door MELVILL op 3 • mijlen
geschat. Tiouw of Teon ligt regt Oostwaarts van Bamme op
129° 15' O.L. en 7° Z.B. en telt vijf negeriën, van welker
bevolking de sterkte niet bekend is.— Nila, iets grooter dan
Tiouw. ligt op 129° 33' O.L. en 6° 43' Z.B. en bestaat uit
eenen vulkaan, die ongeveer 1600 v*. hoog en nog steeds werkzaam
is. Er zijn op dit eiland vier negeriën.— De twee Seroeaeilanden.
van welke het eene weinig meer dan eene klip is,
liggen in elkanders onmiddellijke nabijheid op 130° 5' O.L. en
6°21' Z.B. Op het grootste O bevindt zich de vulkaan Legelala,
die (waarschijnlijk te°laag) op 600 v». geschat wordt en in 184^
eene hevige uitbarsting heeft ondergaan. Dit eiland, dat door
vroegere vulkanische werkingen gedeeltelijk verzonken schijnt te
zijn °heeft slechts twee negeriën.— P. Manoek of P. Bocroeng,
dat'is: Vogel-eiland, ligt op 130° 24' O.L. en 5°29' Z.B. O.
Het bestaat uit een enkelen niet meer werkenden vulkaan, die
vrij steil uit zee oprijst, is onbewoond, en levert zeer veel zwavel
op, welke vooral door de Cerammers wordt ingezameld.
6 10. De Schildpad- en Lucipara-eilanden eD
Goenoeng Api.
De Schildpad-eilanden, zes in getal, liggen in de Banda-zee
op 127° 53' O.L. en 5° 12' Z.B. Zij zijn uit koraal-riffen
gevormd en geheel onbewoond.
De Lucipara-eilanden. mede zes in getal, liggen een weinig
ten Zuid-Westen der Schildpad-eilanden op 127° 37' O.L. en
(i) Volgens KOLFF ligt dit eiland op 130° 58'O.L. Zie ook JIJKGHUHN,
Java. enz., Afd. II, Hoofdst. III, bl. 12CS.
(') Volgens KoLrr op 130° 18' O.L.

424
5° 27' Z.B.C'. Zij zijn ook slechts koraalriffen, hier en daar met
boomen begroeid doch onbewoond, en hebben eenige vermaardheid
gekregen door de schipbreuk van Z.M. Stoomschip Willem 1
in Mei 188 .
Goenoeng Api. ten Noorden van Wetter op 126° 41' O.L
en 6° 38' Z.B. t 21
, is slechts een onbewoonde, vrij steil uit de
zee oprijzende en steeds rookende vulkaan van ruim 60Ü0 v'.
hoogte.
VIEBDE HOOFDSTI K
DE RESIDENTIE TERNATE.
§ l. Ligging, bestanddeelen en grootte van deze
Residentie.
De Besidcntic Ternate bestaat uit vele, deels ver van elkander
verwijderd liggende, eilanden en gewesten tusschen 121° (het
Westen van het landschap Tomori) tot 141° (de Oostelijke grens
van onze bezittingen op Kieuic Guinea) O.L. en 2°43'N.B.
(de Noordelijkste punt van het eiland Morotaï) tot S°45' Z.B.
(waar de meridiaan van den 141 rten
graad O.L. de Zuidkust
van Nieuw Guinea snijdt).
Behalve de boven (bl. 232—244) behandelde gewesten om
de Golf van Tolo op Celebes en de eilanden in en voor die Golf
gelegen, behooren tot deze Bcsidentie:
1°. De Halmaheira-groep, bestaande uit de eilanden: Halmaheira
of Djilolo. Morotaï, Rau, Ternate, Hiri, Tijore. Majoe,
Tidore, Mitarra, Filongia, Siboe, Mareh, Makjan, Motir, Miskin
Kajoa of Kiouw. Laloeïn, de Goearitji-eilanden, Ganneh, Damm
en andere kleinere, t 3
'
(') Volgens de Kaart van MELVILL. Volgens de opgave in het Aardrijks­
kundig Woordenboek liggen zij op 127° 31 ' O . L . en 5° 28'30" Z. B.
( 3
) Volgens het Woordenboek op 6° 5"'Z.B.
( 3
) De hier en vervolgers vermelde eilanden zijn opgegeven volgens de Kaart
van MELVILL in den Algemeenen Atlas. Zij verschillen, wat de kleine eilanden
betreft, aanmerkelijk van de opgaven van BLEEKER (Reis, DU.bl. 182cnvolgg.),
die hieronder bij elke groep zullen worden medegedeeld.

425
2°. üe Batjan-groep, bestaande uit de eilanden: Batjan, Mandioli,
Botang loman, Tawali of Kasiroela, Tambeli, Latta-Laüa,
Taicali ketjil, en eenige kleinere.
3°. De Obi-groep. zijnde de eilanden: Obi of Ombirah, Gomono,
Obi Latloe, Belang. Tapa, Bissa, Lojang, Gasse, en eenige
kleinere.
4°. De Soela-eilanden. zijnde: Taliaboe, Mangoeli, Soela Besi.
li/a Maioelah, Passi Korra, Tonghaja, en eenige kleinere.
5°. De Papoewah- of Papoesche eilanden, zijnde: a. De Gebehgroep,
bestaande uit de eilanden: Gebeh, Fau, Yoe en Oeloe; b. De
Waigeoe-groep. zijnde: TFaigeoe, Gemien, Koning Wïllems-eiland,
Gagi. Ba/ampele, Rnib, Wiang. Siang, Baba en de Ajoe- en Passieilanden;
c. De Salaicati- of Salwalli-groep, waartoe behooren:
Salicalti, Balante, Poppa. de Boh-eilanden. en eenige kleinere,
en waaraan ook een gedeelte van de Noord-Westkust van Nieuw
Guinea onderhoorig is; d. De Mesowal-o( Misool-groep, bestaande
uit: Misool, Kanari. Maieloh. Woni-melot, en vele kleinere.
6°. De Westelijke helft van Nieuw Guinea tot op 141° O.L.,
benevens de eilanden in de Groote Geelvink-baai gelegen, van
welke de voornaamste zijn : Willem Schoutens-eiland of Mysole
(Soök oiSonk. Biak en Mysole), Jobi of Jappens, Koeroedoe. Bun,
Roswaar of Minswar. Amberpoer en Myfore of Major; alsmede
het Prins Fredrik Hendrik-eiland. Adi. en vele kleinere langs
de Zuid-Westkust, en eenige eilandjes in de baaijen van de
Westkust van Nieuw Guinea.
Volgens de op bl. 314 medegedeelde berekening hebben de hier
vermelde gewesten te zamen eene grootte van 3888 • mijlen,
hetgeen met bijvoeging van de landen cn eilanden om en in de
Tolo-baai (bl. 232, Noot) voor de geheele Residentie eene grootte
geeft van 4339.7 • mijlen.
Omtrent de totaal-sterkte der bevolking zie men bl. 325 j en
omtrent de verdeeling der tot deze Eesidentie behoorende eilanden
tusschen de Vorsten van Ternate, Tidore en Batjan, bl. 317.
§ 2. De Halmaheira-groep.
Het eiland Halmaheira.
Het eiland Halmaheira, ook wel Bjilolo (eigenlijk Bjaïlolo)
genoemd naar een Distrikt van dien naam op de Westkust, is

42(5
verreweg het grootste van de groep en heeft eene oppervlakte
van 313, of met de talrijke kleine eilandjes langs zijne kusten,
van 353Dmijlen. Het ligt(') tusschen 2°15'N.B. totO°53'Z.B.
en 127° 27' tot 128° 53' O.L., en bestaat uit vier groote schiereilanden,
het Noordelijke, het Noord-Oostelijke, het Oostelijke
en het Zuidelijke, welke door diep inloopende baaijen van elkander
gescheiden zijn cn zich in een centraal-land van betrekkelijk
geringe uitgestrektheid vercenigen. De Straal der Molukken bespoelt
het eiland aan de Westzijde, de Groote Oceaan aan de
Noordzijde, de Zee van Halmaheira of Straat van Djilolo aan de
Oostzijde, en de Ceramsche Zee of Pilt'» Straal aan de Zuidzijde.
De voornaamste baaijen zijn i die van Kaoe in het Noord-Oosten;
die van Bitjoli in het Oosten ; die van Weda in het Zuid-Oosten;
en die van Bodinga, hoewel veel kleiner dan de drie vorige, in
het Westen. Behalve deze hebben de kusten nog eene menigte
kleinere inhammen, van welke meerendeels geene namen bekend
zijn. De vier schier-eilanden worden elk in de rigting van
zijne lengte-as door eene zware met digte wouden begroeide
bergketen doorsneden, wier zijtakken zich op vele plaatsen
tot aan de stranden uitstrekken en de gemeenschap over land
tusschen de kustplaatsen beletten. Zij eindigen in het Noorden
in Tandj. Batoe Bisoa, in het Noord-Oosten in T.Lelewi, in
het Oosten in T. Tabor en in het Zuiden in T. Libobo. Slechts
op enkele plaatsen wordt het bergachtige terrein door kleine,
meest met alang-alang bedekte, vlakten afgewisseld. Van den
aard van deze bergketenen is zeer weinig bekend; men weet
dat er zich talrijke vulkanen uit verheffen, van welke de Gamma
Nakore of Gamoe Koenora^n het Zuid-Westen van het Noordeli
schier-eiland, de Tolpjpp de Oostkust, de Djaïlolo in het landschap
van dien naam, de Lahid en de Taboro met name vermeld
worden < s
>. Of de G. Karakan of Karahan in het Noord-Westen
van hetzelfde schier-eiland l 3
) ook een vulkaan is kunnen wij niet
beslissen.^
(') Volgens de Kaart van MELVILL.
(') VALENTIJN, en JUNGHLHN, Java, ent., Afd. 11, Hoofd»!. UI, bl. 1285.
Tijdsehr. v. Neérl. Indië. 48S6, Dl. II, bl.209.
t 3
) Zie de Kaar! van MELVILL.

427
De rivieren zijn uit den aard der zaak van zeer weinig belang.
WILLERI 1
) vermeldt: de Ake (rivier?) Malako of Rivier van Sa/toe,
die na de vlakte van Sa/we te hebben besproeid ten Zuiden van
de plaats van den laatsten naam aan de Westkust uitwatert
en bij hare monding ruim een vadem diep is, zoodat Kora-Kora's
(bl. 214) daar kunnen binnenloopen ; de smalle en wegens baren
snellen stroom onbevaarbare Ake I/ji. in dezelfde vlakte; en de
Ake Maroees, die zich aan de Oostkust bij Kaoe ontlast en dezelfde
grootte heeft als de Ake Malako. Voorts is er de rivier Kajassa,
die in het Zuiden van de Baai van Bodinga uitwatert en gedeeltelijk
het Noordelijke schier-eiland van het centraal-land
scheidt; en de riviertjes Tjabo, Paoe en Sabi, waarvan de loop
niet wordt opgegeven W. Op de Kaart van M E L V I L L worden nog
andere riviertjes op de verschillende schier-eilanden vermeld;
zij schijnen echter slechts onbeduidende kustriviertjes te wezen,
wier namen onbekend zijn.
Aan de kusten is de gemiddelde temperatuur op den middag
ruim 85° F. De dampkring is over het algemeen vochtig. Het
klimaat kan als vrij gezond worden beschouwd; en zelfs de
moerassige streken, die op sommige plaatsen langs de kusten
worden gevonden, schijnen voor de Inboorlingen niet nadeelig
te zijn.
Omtrent de voortbrengselen van IJalniaheira is nog zeer weinig
bekend. Muskaat- en kruidnagel-boomen groeijen hier en daar
in het wild, doch hunne vruchten worden zelden ingezameld. Sago­
palmen komen op sommige vochtige kustplaatsen voor en worden
opzettelijk aangekweekt. Hijst wordt hier en daar in tamelijke
hoeveelheid geteeld; djagoeng zeer weinig. Kokos- en andere
vruchtboomen benevens goede houtsoorten komen er rijkelijk
voor, van welke laatsten echter geen gebruik wordt gemaakt.
(') Indisch Archief, DU, bl. 345, en liet eiland Boeroe, enz., bl. 55.
De hier vermelde rivieren stroomen allen in hel Noordelijke schier-eiland,
dat het eenige gedeelte is waarvan , door de mededeelingen van WILLER , eenige
bijzondorheden bekend zijn; van de drie andere weten wij weinig meer dan
de namen van eenige kustplaatsen, daar de berigten van VALENTIJN omtrent
dit eiland weinig te vertrouwen zijn. Heigeen dus hieronder omtrent de be­
volking enz. vermeld zal worden heeft nagenoeg uitsluitend op het Noordelijke
schier-eiland betrekking, en is geheel aan WILLER ontleend.
(-) Tijdschr. v. Kefrl. Indië, 1866, D'. II, bl. 210.

42?
Het dierenrijk levert buffels, eene menigte wilde zwijnen en herten,
papegaaijen, duiven, raven en ander wild gevogelte, eetbare
vogelnestjes, schildpadden, leguanen, eenen overvloed van visch,
en parelbankcn in de Baai van Kaoe. welke voor rekening van
den Sultan van Ternate geëxploiteerd worden. Het delfstoffenrijk
is nog ten eenenmale onbekend, even als de geheele geologische
formatie des eilands.
Wanneer men den uitvoer van rijst en sago naar 'Ternate
uitzondert, is de handel van weinig belang. Hij wordt door
Mangkasaren, Ternatanen en Tidorezen gedreven. Ingevoerd
worden: wapenen, aaide- cn ijzerwerk, lijnwaden, oude Europesche
kleederen en andere voorwerpen voor den opschik, krnmerijen
cn zout. De hoofdartikelen van den uitvoer zijn: rijst,
sago en schildpad. De handel geschiedt hoofdzakelijk bij ruiling;
aan de kusten is echter ook eenig kopergeld in omloop. Van
het bedrag van den in- en uitvoer zijn geene opgaven bekend.
Eene administrative verdeeling van liet eiland is alleen eenigzins
bekend ten opzigte van het Noordelijke schier-eiland. Dit
is gesplitst in tien Bjiko's of Distrikten, van welke zeven in de
Westelijke helft liggen, namelijk van het Zuiden af: Bodinga,
Bjaïlolo, Sahoe (welker twee hoofdplaatsen door een goeden weg
gemeenschap met elka/idcr hebben), Gamoekoenora. Folofoeo,
Loloda en Toebaroe^Ata drie andere liggen aan de Oostzijde,
en zijn van het Noorden af i Galela^ Tabelfi&cn Kaoe. Zij hebben
allen gelijknamige aan de kust gelegene hoofdplaatsen; Galela,
Bjaïlolo en Bodinga liggen aan de daarnaar genoemde baaijen
of bogten. Op laatstgenoemde plaats is een fortje met eene kleine
Nederlandsche bezetting. Voorts heeft men aan de Baai van
Bodinga nog de meer of minder belangrijke plaatsen Kajassa,
Tonika en Sedangoli. en, tegenover Bodinga aan de andere zijde
der landengte, welke daar naauwelijks een uur breed is, Babane;
deze twee plaatsen hebben door een bruikbaren landweg gemeenschap
met elkander.— Langs de Westkust van het centraalland
en het Zuidelijke schier-eiland liggen, van het Noorden
naar het Zuiden, de negeriën: Kalam, Tuoena, Giia, Pajali,
Maidi, Wama, Sakita en Talangami; en langs de Oostkust:
JFeda, Taja-, Maffa en Het Noord-Oostelijke schier­
eiland heeft aan de Westzijde de negeriën: Jofongo, lFassilec
en Lolobato; en aan de Zuid-Oostzijde: feleoe en Maba.— Het

429
Oostelijke schier-eiland heeft aan zijne Noordkust de negeriën:
Taici, Goltoicassi en Bitjoli; aan de Oostkust: Gali, Kokaicari,
Bolafei, Tippalaho, Gemia en Palani; en aan de Zuidkust: Kobi,
Koje, JFulli, Maüsa, Bote en Gammasoengi.
Staatkundig is Halmaheira verdeeld in Onderhoorigheden van
den Sultan van Ternate en van dien van Tidore. Aan Ternate
behoort het geheele Noordelijke schier-eiland tot aan den mond
der rivier Kaja.tsa op de Westkust en voorts volgens eene Noord-
Oostivaarts loopende lijn tot Jofongo aan de Baai van Kaoe,
benevens de Zuidelijke helft van het Zuidelijke schier-eiland,
bezuiden 0° 10' Z.B., volgens eene denkbeeldige grenslijn, die
van T. Bjojopa op de Westkust naar üXnegeri-ÏV^'op de Oostkust
loopt. Hiertoe behooren, volgens de opgave van BLEEKER,
de volgende kleine eilandjes: langs de Westkust van het Noordelijke
schier-eiland: Manamadek, Bjoerangrood, veertig ongenoemde
eilandjesin de bogt 4ranSedangolij Booi, Toba, Tongoai,
Tjera, Toetcah-Kura, Goeai, Salangudi, Bili, Goeralama, Aroebaik,
Sengaroe, Toengoesoeng, Hareh-porotjo, Foeloe, Gohakake,
Njatcolakko, Adoei, Lidoeicah, Tamoe, Bjerek, Moedagi-tagi,
Leloe, Saoraga, Subol en Oessololi; langs de Oostkust van het
Noordelijke schier-eiland: Metli, Golarai. Takawo, 'Toppo-Toppo,
Barang-Kanek, fFobi, Tolonaen, Koetooem, Kokare-lawoe, Kokare-itji.
Powaleh, Meddek, Fopilo, Sotat en nog vijf ongenoemde;
en ten Oosten en Zuiden van het Zuidelijke schier-eiland:
Boeroe-laicoe, Boeroe-itji, Katinai-laicoe, Kutinai-ilji, Gaaneh,
JFedah of IFidi, Bjerongan, Kobei, Orangkaja, Topa, Solomakit,
Katoedoekoe, Bjodigaila, en een twintigtal ongenoemde eilandjes.
O
Aan den Sultan van Tidore is het geheele overige gedeelte van
Halmaheira onderworpen. Daartoe behooren, volgens BLEEKER,
de eilandjes Jehoe en Roniri aan de Westkust; IFoda, Radja
liaxcohoe, Tamin, Goraloe, Bjodi. Boja-eh, Kappal, Ej-pakkal,
Gee-eeh, Samedi, Sau, Ef-miloeas, Nailoei-pukkal, Seloton,
Saje, Nasloei-miakol, Man, Belengsel, Lai-lai, Ef-mia, Kapaja,
Oroe, higalan, Ota, Tjampanes-moleles, Se-ofi, Lan, Eeöe, Mor,
l') Verreweg de minste van deze eilandjes komen op de Kaart van MELVILL
voor; daarentegen wordt hier gemist hel betrekkelijk groole eiland Dammer,
dat bij MELVILL ten-Zuiden van Halmaheira ligt.

430
Moetoe-maja, Oe-ef en Teling i-mendi, in de Baai van Bitjoli;
en Liab, Je-ef, Oela-i-ef en Salotan, langs de Oostkust van net
Zuidelijke schier-eiland.
Volgens de mededeelingcn van BLEEKER. bedroeg de bevolking(')
van Halmaheira omstreeks het jaar 1854 ruim 27700zielen,
van welke ruim 4600 in het Tidoresche en 23000 in het Ternataanschc
gedeelte des eilands woonden ; van deze laatsten
bevonden zich ruim 20000 op het Noordelijke schier-eiland,
zoodat dit verreweg het sterkst bevolkt is. Met uitzondering
van eenige Ternatanen en andere vreemdelingen behoort deze
bevolking tot den Alfoerschen stam. De mannen zijn over het
algemeen vrij groot van gestalte en sterk gespierd; de vrouwen
daarentegen klein. Zij zijn matig, gehard tegen vermoeijenissen,
ijverig, zacht van inborst, gehoorzaam aan hunne Hoofden zoolang
dezen niets vorderen wat tegen de oude gebruiken strijdt, en
geene dobbelaars of amfioenschuivers; doch zij ziju verregaand
bijgeloovig, van alle wetenschappelijke beschaving verstoken,
liefhebbers van sterken drank, eu beschouwen het koppensnellen
als iets dat volgens de lands-instellingen noodzakelijk moet
geschieden. ( :
> De bewoners van de Distrikten Tabello cn Galela
zijn het ruwst van zeden en als zeeroovers in den Molukse/ten
Archipel gevreesd ; die der overige Distrikten vinden in den
landbouw, dejagt en de visscherij hun bestaan. Hunne nijverheid
is zeer gering; het spinnen en weven is hun onbekend; de
vrouwen vervaardigen alleen zakken van nyxiA-bladcren. Ambachtslieden
zijn er niet, en het noodige smidswerk wordt door
rondreizende Tidorezen verrigt. Alleen vindt men in elk Distrikt
eenige personen, die vaartuigen van verschillende grootte bouwen,
welke echter zeer weinig duurzaam zijn.
De gewone klecding bij mannen en vrouwen bestaat alleen
in de tjidako en eenen hoofddoek ; doch bij feesten schikken
(1) Over dc bevolking van Halmaheira vergelijke uien vooral hel reeds een
en andermaal aangehaalde opstel in hel Tijihchrifl v.N.1 . 1856, D». II,
waar verscheidene bijzonderheden worden opgegeien, die van liet hieronder
medegedeelde afwijken. Oaar de Schrijver echt T zijnen naam niet vermeldt
en wij dus geenen waarborg voor de naauwkeurigheiJ zijner bcriglen hebben ,
hebben wij gemeend ons aan WILLEK te moeten houden.
( 2
) ln hel boven vermelde opstel in hel Tijtlschr. v. /V. I. wordt uitdruk­
kelijk gezegd dat zij geene koppensnellers zijn.

431
zij zich op met allerlei Europesche en andere kleedingstukken
en versierselen, welke zij kunnen bekomen. In de Distrikten
Djaïlolo en Sahoe dragen de mannen lange sitsen kabaaijen en
broeken, welke door eenen gordel worden opgehouden; de
vrouwen eene soort van wambuis, naar het schijnt van Spaansche
afkomst, en een kapsel bestaande uit eenen platten band om
het hoofd, waaruit bij de ooren twee punten opsteken, of ook wel
de gewone Maleische klecdiug. Gouden en zilveren sieraden zijn,
wegens hunnen boogen prijs, weinig in gebruik.— De woningen
zijn vrij groot, en in sommige Distrikten op palen in andere
onmiddellijk op den grond gebouwd uit houten stijlen, met
wanden van gabba-gabba (bl. 330) en een dak van atap; hoewel
zij slechts den huisgezin bevatten zijn zij in verscheidene kamers
verdeeld, omdat elk volwassen doch ongehuwd lid des gezins
een afzonderlijk vertrek moet hebben. Het huisraad is zeer
eenvoudig; bamboe en klapperdoppen voorzien in alle behoeften;
evenwel komt ook het gebruik van aarde-, glas- en ijzerwerk
meer en meer in zwang. Versterkte of omheinde negeriën of
kampongs zijn er niet. Alleen de hoofdplaatsen aan de kusten
verdienen den naam van dorpen; maar overigens bestaan de
gemeenten of gehuchten uit verspreid staande woningen.
Een huwelijk kan alleen gesloten worden met goedvinden van
beide partijen en met toestemming der wederzijdsche ouders, en
slechts tusschen personen van eene verschillende tofa of stam
(vergel. bl. 353 en 370). Het aanzoek daartoe moet van den vader
des jongelings uitgaan en vergezeld zijn van een klein geschenk
(haka); daarop volgt de openlijke verloving, en daarna het huwelijk,
waarbij voor de bruid eene zekere koopsom (besi) betaald wordt,
welke van 30 tot 100 realen verschilt, te betalen in geld, wapens,
aardewerk of andere voorwerpen; deze koopsom kan echter voor
een gedeelte ook later betaald worden en wordt tot zoolang als
eene gewone schuld beschouwd. Uithuwelijking van kinderen,
gelijk op Boeroe en de Aroe-eilanden (bl. 353 en 403) heeft hier
geene plaats; en, behalve in de Distrikten Sahoe, Djaïlolo en
Dodinga, mag een man niet trouwen voordat hij een vijandelijken
kop heeft gesneld. Alle huis- en veldarbeid, met uitzondering
van de eerste ontginning van den grond, komt voor rekening
van de vrouw; de man is alleen verpligt de noodige sago te
verschaffen (te kloppen) en houdt zich overigens des verkiezende

432
met jagt of visscherij bezig. Veelwijverij is niet in gebruik ,
doch echtscheidingen komen dikwijls voor; indien het verlangen
daartoe alleen van de vrouw uitgaat moet haar koopprijs worden
terug betaald, in andere gevallen niet; de kinderen blijven altijd
bij den vader, tot wiens stam zij ook gerekend worden te behooren.
Bij overlijden van den man keert de vrouw tot hare familie
terug, en kan hertrouwen met wien zij wil, behalve met een
bloedverwant van haren eersten man. De nalatenschap van ouders,
zoowel bezittingen als schulden, wordt gelijkelijk tusschen de
zonen of naaste mannelijke bloedverwanten verdeeld, die ook
verpligt zijn de ongehuwde dochters te onderhouden doch daarvoor
aanspraak hebben op haren bruidschat. Vrouwen erven
in geen geval.
Alleen aan de kusten worden hier en daar Mohammedanen
aangetroffen, die steeds in afzonderlijke gehuchten of kampongs
wonen; overigens is de bevolking Ileidensch. Deze gelooft in
een almagtig Opperwezen, Johoe ma di hoetoe genaamd, dat alles
geschapen heeft en onderhoudt, en ook de zielen der afgestorvenen
beloont of straft, maar te verheven is om door menschen te
worden aangebeden. In oude tijden heeft dit Opperwezen eenen
wijze, genaamd Gosoeong, naar Ualmaheira gezondeu om den
Alfoeren zijne lara's of voorschriften mede te deelen, welke zeven
in getal zijn en overspel, schaking, diefstal, gewapende roof-
togten, mishandeling van den naaste, en oneerbiedigheid jegens
ouders verbieden, en het koppensnellen omtrent overspelers,
toovcnaars en vijanden des lands voorschrijven. Na het vormen
van eenige leerlingen, die Gomalir heetten en priesters, wigche-
laars en geneesheeren waren, is Gosoeong weder verdwenen; thans
kan iedereen Gomalir worden, die zich daarop eenigeu tijd bij
een bekwamen priester toelegt. Onder dat Opperwezen zijn er
eene menigte goede en booze geesten, ffongi's, die de onmiddellijke
bestuurders van der menschen lotgevallen zijn en aan welke door
de Gomalirs offeranden (fosuhiki's) uit spijzen bestaande worden
toegebragt, hetwelk geschieden moet in een opzettelijk daarvoor
ingerigt houten gebouw, Kokiroba genaamd, dat in elke gemeente
gevonden wordt. De Gomalirs ontvangen daarvoor eene kleine
belooning, en zoo ook voor het doen van voorspellingen en het
genezen van zieken, tot welk laatste bezweringen en sommige
geneeskrachtige kruiden worden aangewend.

433
De bevolking kan onderscheiden worden in vier standen s dien
der dapolo's of edelen, die alleen tot het bestuur geregtigd zijn
doch overigens geene voonegten genieten; dien der ngadoe's of
vrije burgers; dien der miati magogoko's of pandelingen, en
dien der slaven(')._ Pandelingen kunnen tot dien toestand
geraken wegens aangegane schulden hetzij door hen zeiven, door
hunne vrouw, kinderen of ouders; de vrouw echter nooit wegens
schulden van haren man of hare kinderen. Ook kan iemand
alleen pandeling worden in zijne eigene gemeente; heeft hij
in eene andere gemeente schulden gemaakt, dan helpt zijn iofa
(stam) hem, of wel de schuld wordt door zijn Dorpshoofd overgenomen
en hij wordt pandeling bij dezen. Intrest wordt nimmer
berekend; en de pandeling wordt vrij of door voldoening deischuld,
of door tienjarige dienst onverschillig hoeveel het bedrag
der schuld was. Gedurende den diensttijd moet de pandeling
allen arbeid verrigten, welken zijn schuldeischer hem oplegt;
daarentegen moet deze hem, zooveel noodig, van voedsel en
kleeding voorzien, en indien zijn arbeid geld opbrengt, blijft dit
voor de helft tot zijne vrije beschikking terwijl de wederhelft in
mindering van de schuld verstrekt.— Slaven zijn of inboorlingen
van Halmaheira of van de Fapoesche of andere eilanden; zij
worden verkregen door zeeroof, door krijgsgevangenschap wanneer
men geene koppen meer wilde snellen, of door geboorte uit eene
slavin. De eigenaar moet hen voeden en kleeden en is aansprakelijk
voor hunne schulden; hij kan hen voor kleine vergrijpen
kastijden, doch de straf voor ernstige misdrijven wordt door het
dorpsbestuur opgelegd. De slaaf kan zich vrijkoopen tegen eenen
prijs, die in geval van geschil door het dorpsbestuur bepaald
wordt maar nooit de waarde van 30 realen mag te boven gaan.
Eene slavin wordt ook vrij door haar huwelijk met eenen vrijen
man, in welk geval haar eigenaar de besi ontvangt. Door de
beletselen aan den zeeroof en de binnenlandsche oorlogen in den
weg gelegd neemt het getal slaven op Halmaheira steeds af.
(') Slaven heeten in de verschillende Distrikten nilalo, gilango, adoan,
of fata lam. De taal der Alfoeren van Noord- Halmaheira, hoewel misschien
oorspronkelijk verwant aan die van Ceram en Boeroe, is echter zoo verschillend
dat deze eilanders elkander volstrekt niet kunnen verstaan; en een bijna
even groot onderscheid bestaat er tusschen die der onderscheidene Distrikten
op het Noordelijke schier-eiland.
II. SS

43+
Voorts is de bevolking verdeeld in lofa's of stammen. Deze
verdeeling heeft echter alleen betrekking tot het aangaan van
huwelijken, in zooverre niemand mag huwen met iemand van
zijne tofa tot in het vierde geslacht. Voor verdere graden houdt
dit verbod op en wordt ook de tofa niet meer onderscheiden;
en deze verdeeling schijnt dus niet anders te zijn dan een middel
tot het verhinderen van huwelijken tusschen nabestaande bloedverwanten;
zij is derhalve iets anders dan de Sodroe-verdeeling
op Sumatra. en ook dan die in fenna's en ifan's Op Boeroe en
Ceram (bl. 355 en 371).
Eene gamoe of gemeente bestaat uit een twintig- tot zestigtal
huisgezinnen, die, hetzij tot een dorp vereenigd zoo als aan de
kusten, of in gehuchten verspreid zoo als meer landwaarts in,
onder éen gemeentebestuur behooren. Dit bestuur is zamengesteld
uit: een Hoofd, dat op de meeste plaatsen Ngofamanira
heet; een tweede Hoofd, op sommige plaatsen Ngato geheeten;
en een derde met den titel van Kapitan, die alleen in oorlogstijd
eenig zelfstandig gezag heeft. Deze Hoofden vormen met eenige
Ma/dmo's of Oudsten uit eiken tofa den foïki-fo-litjara of Gemeenteraad,
welke zijne vergaderingen houdt in een daartoe
bestemd gebouw, Orom genaamd; deze Baad regelt de verdeeling
van den arbeid, die gemeenschappelijk door de gemeenteleden
moet worden verrigt, en doet ook uitspraak in kleine zaken,
waarop geene zwaardere straf staat dan 12 rottingslagen of eene
boete van 5 realen; de uitvoering van zijne besluiten is aan de
twee eerstgenoemde Hoofden opgedragen. De waardigheid der
Hoofden is erfelijk in hun geslacht, doch dc persoon wordt dooide
gezamenlijke Hoofden en Oudsten gekozen; evenwel volgt
gewoonlijk, zoo daartegen geene gewigtige bezwaren bestaan,
de zoon den vader op. In de weinige Mohammedaansehe gemeenten
is het bestuur op dezelfde wijze ingerigt.
Een zeker aantal, tien of meer, gamoe's vormen een ójiko
of Distrikt. Het inlandsehe Distriktsbestuur is zamengesteld uit:
een Hoofd, dat meestal den titel van SengadjW* voert en door
(') De woonplaats van dit Hoofd heet als zoodanig Saasio; zij ligt gewoonlijk
eenigzins binnen 's lands, en is levens de woonplaats van het meerendeel
der Mohammedaansehe Inboorlingen. In Dodmga heel dit Hoofd Kimehiha;
in Djuïlolo. Ngofamanira; en in Lolodn. Kolano. Alle Dislriklshoofden
zijn Mohammedanen behalve dat van Tabello.

435
den Sultan van Ternate in overleg met de Hoofden der gamoe'&
wordt aangesteld; een Ooegoegoe, die adsistent en, bij ontstentenis,
plaatsvervanger is van den Sengadji; twee Il-lioekoems. mindere
ambtenaren aan den Goegoegoe ondergeschikt; een Imam, een
Chatib en een Modi», voor de Mohammedaansehe godsdienst en
daarmede in verband staande zaken. Naast of boven dit Inlandsehe
bestuur staan eenige Ternataansehe ambtenaren, als : een Hoofdambtenaar
met den titel van Oeloesan O, die de bevelen van
den Sultan aan den Sengadji overbrengt en voor hunne rigtige
uitvoering zorgt; eenige secretarissen, die tevens als afgezanten
en toezigthouders in afgelegene gewesten worden gebezigd; een
Se'rc'dje'ti of hoofd der politie; een Kolano fangari of politiedienaar;
en een klein getal, hoogstens zeven, baroe-baroe's of
gewapende manschappen. Deze personen vormen te zamen den
sa je kamatahoe icoka of Distriktsraad, welke twee- of driemaal
's maands ten huize van den Oeloesan vergadert en waarin de
Ternataansehe ambtenaren den voorrang hebben. Die raad
handelt over de wijze van uitvoering van de bevelen des Sultans
en voorts over alle aangelegenheden, welke het geheele Distrikt
aangaan. Ook spreekt hij regt in alle zaken, waarin personen
van den adelstand betrokken zijn; in zaken tusschen Heidenen
en Mohammedanen; en in alle zaken, die de regtsmagt der
Dorpsbesturen te boven gaan doch waarvoor geene zwaardere
straf dan 24 rottingslagen of 30 realen boete kan worden opgelegd.
Zaken van meer belang moeten ter eerster instantie voor de
regtbank (den Rand van achttienen) te Ternate worden behandeld.
De straffen bestaan in blok-arrest, geldboeten en rottingslagen,
welke echter ook kunnen worden afgekocht. De geldboeten
worden verdeeld tusschen den Oeloesan, den Sengadji en het
Dorpshoofd van den veroordeelde, die echter weder met hunne
ondergeschikten moeten deelen. De regtspraak geschiedt volgens
de niet beschrevene fognakoe's of oude instellingen, welke op
de lara's (bl. 432) gegrond zijn, en volgens de bevelen des
Sultans voor zooverre zij met die instellingen strooken. Men kan
van den Dorpsraad op den Distriktsraad, en van dezen op den
Eaad van achttienen te Ternate appelleren.
(') De Oeloesan woont in de DistriklshooMpIaals aan het strand, waar
tevens ook de Ternalanen en andere vreemdelingen , ook de kooplieden, gevestigd
zijn.

436
Omtrent het grondbezit bestaan de volgende bepalingen : de
gronden kunnen worden onderscheiden in: Ofo ngana, of verafgelegene
wildernissen; zij behooren aan het geheele Distrikt,
en elk ingezetene mag er de natuurlijke voortbrengselen gaan
inzamelen; Oba ngana, meer nabij gelegene nog woeste maar
voor beplanting vatbare gronden ; deze behooren aan de gemeente,
even als de Gogojawa of beplante akkers; Gamoe, de bodem
waarop het gehucht of dorp is gebouwd; Madjiko malalata of
sago-aanplantingen, die aan het geheele Distrikt behooren en
alleen in Kaoe gevonden worden; Soa masamoeda of sago-plantsoenen,
die aan de gemeente behooren en waar elk lid in gewone
tijden sago mag inzamelen met voorkennis van het Dorpshoofd,
doch die door de geheele gemeente gezamenlijk onder leiding
van het Gemeente-bestuur worden geëxploiteerd wanneer de sago
op Ternate schaarsch is en daardoor aanmerkelijk in prijs stijgt;
en Ngori lalata of sago-aanplantingen van particulieren.— Distrikten
en gemeenten tot hetzelfde Distrikt behoorende kunnen
aan elkander gronden uitleenen tot beplanting met éénjarige
gewassen. Gemeenten kunnen aan elkander grond uitleenen tot
aanplanting van sago-palmen, doch na den eersten oogst vervallen
de jonge en nog niet gevelde boomen met het grondbezit
weder aan den uitleener. Persoonlijk grond-eigendom bestaat
niet; de bezitting bepaalt zich alleen tot het gewas, en het
regt daarop wordt verkregen door ontginning van den grond.
Aileen sago-aanplantingen van bijzondere personen kunnen
verkocht worden of bij erfopvolging overgaan j alle andere
gronden van Distrikten, Gemeenten en particulieren zijn onvervreemdbaar.
De Ternataansehe ambtenaren op Halmaheira genieten geene
bezoldiging van den Sultan ; cn noch zij noch de Inlandsehe
Hoofden trekken van de bevolking eenige geldelijke inkomsten
behalve het hun toekomende aandeel van de opgelegde boeten;
overigens moeten zij door handel of op andere wijzen in hun
eigen onderhoud voorzien. Alleen in het Distrikt Sahoe ontvangen
de Oeloesan en de Sengadji eene kleine hoeveelheid rijst van elk
gewas. Voorts heeft overal de Oetoesan ter zijner beschikking
eenige kokki's, dat zijn lieden, die zonder belooning allen huis-
en veld-arbeid voor hem moeten verrigten en om de maand
worden afgewisseld; even zoo heeft de Sengadji regt op één

437
Ngongare itji. dal is een knaap uit den gegoeden stand, die hem
overal vergezellen en ligte diensten bewijzen moet. De woningen
der Hoofden worden door hunne onderhoorigcn kosteloos gebouwd
maar niet onderhouden ; doch van de openbare gebouwen,
de raadzaal (orom), het offerhuis (kokiroba) en de moskee komt
zoowel het onderhoud als de oprigling voor rekening der bevolking.
De lasten en diensten, waartoe de bevolking ten behoeve
van den Sultan verpligt is, zijn de volgende: behalve Dodinga,
Djaïlolo en Sahoe levert ieder Distrikt voor eiken krijgstogt van
den Sultan zooveel man als hij behoeft, waaraan gaarne voldaan
wordt omdat deze togten hen in de gelegenheid stellen om koppen
te snellen, of althans de scherpte van hun zwaard op een afgehouwen
vijandelijken kop te beproeven, zonder hetwelk zij
niet in het huwelijk kunnen treden. Behalve Dodinga en Djaïlolo
levert elk Distrikt jaarlijks één tot vier Kora-Kora's of geheel
uitgeruste, bewapende en met 30 tot 40 koppen bemande vaartuigen,
die dan door een Ternataansch Gezaghebber worden
gekommandeerd; de ammunitie wordt door den Sultan verstrekt,
en ook de voeding der manschappen nadat de medegebragte
voorraad is opgeteerd. Het Distrikt Sahoe moet voortdurend aan
den Sultan op Ternate leveren honderd manoesia-raioes, dat zijn
volwassen mannen die daar alleen voor den kost werken en van
tijd'tot tijd worden afgewisseld; dertig van hen worden door
den Sultan beschikbaar gesteld om bij de Europesche ingezetenen
als bedienden werkzaam te zijn; ook de anderen hebben dikwijls
gelegenheid om als roeijers of koeli's iets te verdienen; over
deze verdiensten kunnen zij vrij beschikken. De Distrikten
Galela, Sahoe en Djaïlolo leveren jaarlijks aan den Sultan eene
bepaalde hoeveelheid rijst, het eerste zonder, de beide andere
tegen betaling; en hij heeft het regt om, wanneer hij meer rijst
behoeft, het ontbrekende tegen betaling te doen leveren dooide
Distrikten Toebaroe en Tabello. Door het Distrikt Loloda
moeten jaarlijks de daar voorkomende vogelnestjes kosteloos voor
den Sultan worden ingezameld, en door Toebaroe eene zekere
hoeveelheid damar (bars). Eindelijk moet het Distrikt Kaoe
kosteloos de praauwtjes en manschappen leveren, die noodig zijn
voor de exploitatie van de parelbanken in de Baai van Kaoe,
die een monopolie van den Sultan zijn.

438 •
De eilanden Morotaï, Kau, enz.
Morotaï of Moro, ten Noord-Oosten van bet Noordelijke
schier-eiland van Halmalicira en door Straat Morotaï daarvan
gescheiden, ligt tusschen 1°45' tot 3"44' N.B. en 128 c
30' tot
138° 45' O.L. en heeft eene grootte van omstreeks 53 • mijlen.
Het wordt in zijne geheele lengte door een hoog en boschrijk
gebergte doorsneden, dat in het Noorden in den Noordhoek, in
het Zuiden in den Zuidhoek eindigt en van vulkanischen aard
schijnt te zijn; althans nagenoeg in het midden van de Westelijke
helft des eilands bevindt zich een vulkaan, de G. Toto, die
volgens VALENTIJN in vroegere eeuwen menigvuldige en hevige
uitbarstingen moet hebben ondergaan. Aan de Noordzijde is het
eiland door een rif omgeven, dat zich meer dan eene mijl ver in
zee uitstrekt; en ook langs het Zuidelijke gedeelte der Westkust
bevinden zich in Straat Morotaï riffen en klippen, die de vaart
gevaarlijk maken. Sago-palmen komen er in vrij groote hoeveel­
heid voor; en herten en wilde zwijnen bevolken de digte wouden.
Overigens is omtrent de voortbrengselen niets bekend.
Vroeger moet Morotaï eene tamelijk sterke bevolking hebben
gehad; doch thans is het niet op den duur bewoond en houden
zich slechts nu en dan tijdelijk Tabellorezen en Galelarezen aan
de Westkust op, waar nog de kampongs of gehuchten Soppi,
Tolo^en Tisao gevonden worden.
In de onmiddellijke nabijheid van dit eiland liggen, meest in
Straat Morotaï, de zeer kleine eilandjes : Na-ai-morodera, Ngele-
lawoe, Ngele-itji, Nobela-laicoe, Nobela-itji, Dondola-lawoe,
Dondola-itji, Perloe. Galoegaloe-laicoe, Galoegaloe-itji, Taga-
laja, Kokoja, Soessoem-laicoe, Soessoem-ifji, Kodogoeroe, Sakita,
Pedang ; en het iets grootere Rau of Riaoe/on 3° 30'N.B. en
138° 10'O.L., waartoe nog vier kleinere behooren. Zij zijn allen
onbewoond, en worden met Morotaï gerekend tot het gebied van
den Sultan van Ternate te behooren.
De eilanden Ternate, Hiri, Tifore en Majoe.
Het eiland Ternate ligt op geringen afstand van de Westkust
van Halmaheira, voor de Raai van Dodinga. op 0° 50' N.B.
en 127° 30' O.L., en is iets minder dan ééne • mijl groot (').
I') Volgens MELVILL'S Statistieke Kaart is het 1.CD mijl groot.

439
Het bestaat geheel uit eenen nog wcrkzamcn vulkaan, den Gama
lama , van ruim 5300 v'. hoogte, wiens voet aan de Oostzijde de
zachtste helling en de grootste uitgestrektheid heeft, cn wiens kruin
door vroegere uitbarstingen thans in drie toppen gesplitst is, den
Madina, den Ar/at en den Kekau, van welke de middelste de
hoogste is; in de nabijheid van den Arfat bevindt zich de krater,
die van de Noordkust des eilands duidelijk zigtbaar is O. Langs
de zijden van den berg vertoonen zich aan verschillende kanten
vertikale ribben, welke door uit den krater gevloeide lavastroomen
ontstaan zijn; eene van de jongst gevormde (men zegt
in 1763) bevindt zich aan de Noordzijde des eilands en loopt als
eene breede zwarte streep door tot aan het strand, waarom dat
gedeelte der kust Baloe angoes of Verbrande hoek genoemd wordt.
Aan de Noord-Westzijde des eilands bevinden zich niet ver van
de kust een paar kleine meertjes, Soela Takomi di bawah en Soela
Takond di atas (Beneden- en Boven-Soela Takomi), zoo geheeten
naar eene in den grond vcrzwolgcne negeri van dien naam, en ook
wel onder den van de Portugezen overgenomen naam Laguna, en
bij de Inlanders onder dien van Tanah ünggelam (verzonken grond),
bekend; zij hebben het voorkomen van krater-meren en zijn
ook ontstaan door vulkanische werkingen, welke echter thans op
die plaats geheel hebben opgehouden. Nabij de Zuidkust bevindt
zich een dergelijk meertje. Aan de Noord- en Noord-Oostkust
des eilands liggen tusschen de lava-ribben kleine vruchtbare
vlakten met rijst, djagoeng en kokospalmen beplant. Aan de
Oost- en Zuidzijde heeft de bebouwbare grond eenige meerdere
uitgestrektheid, doch ook hier is de land- en tuinbouw van weinig
beteekenis. Aan de Zuid-Oostzijde is de kuststreek op sommige
plaatsen moerassig en met rhizophoren begroeid. Hier bevindt
zich ook bij de kampong Talangami een klein riviertje, waarschijnlijk
het eenige op het eiland.
De voornaamste cultuur-gewassen op Ternate zijn, behalve
de zoo even genoemde rijst en djagoeng, wier hoeveelheid op
verre na niet voldoende is voor de bevolking: sago-palmen,
(') Talrijke uitbarstingen van dezen vulkaan zijn bekend, als in 1608, 1655,
1655, 1675, 11.86, I763 pjl858, 1859, 1840, 1817,1849, 1855,)en vele
van minder belang. De hevigsteo zijn geweest die van 1686, 1840 en 1855,
bij welke gelegenheden vele menschen zijn omgekomen en bijna alle gebouwen
op het eiland vernield.

440
koffij, peper, kruidnagels, muskaatnoten en katoen, alles in
zeer geringe hoeveelheid en niet voor den uitvoer; eenig meerder
werk wordt gemaakt van .s«

441
aanmerkelijk gedeelte van de Oostkust des eilands uit in twee
of drie hoofdstraten, welke evenwijdig met het strand loopen
en door dwarsstraten met elkander verbonden zijn. Eigenlijk
heet alleen het Noordelijke gedeelte Ternate; het vangt aan bij
het fortje Terlokko of ITollandia. dat op eene in zee uitstekende
rots van steen opgetrokken is en eene kleine bezetting heeft.
Hierop volgen de door de Ternatanen bewoonde wijken, in wier
midden de Moskee en aan wier Zuidelijk uiteinde het paleis des
Sultans ligt in Europescben stijl op eenen heuvel gebouwd.
Zuidwaarts van het paleis is eerst de wijk der Mangkasaren en
andere vreemde Oosterlingen, dan die der Chinezen, en eindelijk
die der Europeanen. Alleen dit Zuidelijke gedeelte der stad is
Gouvernements-grondgebied en draagt ook wel den naam van
Matajoe. Tusschen de Mangkasaarschc en Chinesehe wijken
ligt het fort Oranje, eene groote met steenen wallen voorziene
sterkte, waarbinnen zich kazernen, Officierswoningen en magazijnen
bevinden ; het heeft eene bezetting van omstreeks 180 man
Infanterie en Artillerie met zes Officieren, van welke echter
nog 25 man gedetacheerd zijn op Batjan en 10 te Bodinga op
Halmaheira (bl. 428). O In de Europesche wijk vindt men het
Eesirientie-huis, het hospitaal, eene Protestansche kerk, eene
school voor Inlandsehe Christenen, eene Gouvernements lagere
school, eene marktplaats en pakhuizen; hier, even als in de
Chinesehe kampong, zijn de huizen meest van steen gebouwd.
Voorts is er eene Wees- en boedelkamer, een armenhuis, en op
geruimen afstand Zuidwaarts van de stad een Leprozen-gesticht.
De geheele bevolking der hoofdplaats bedraagt omstreeks 6000
zielen, waaronder in het Noordelijke gedeelte ruim 4000 Ternatanen,
die onderdanen van den Sultan zijn; een duizendtal
Mangkasaren en andere vreemde Oosterlingen, omstreeks 400
Chinezen, en 450 Europeanen en Kleurlingen van verschillende
afkomst, welke allen Gouvernements-onderdanen zijn. Onder
deze Europeanen en Kleurlingen zijn omstreeks 400 Christenen.
(') Het fortje Kajoe mejrah of 's Konings Zeehoofd ten zuiden van de
Europesche wijk, dat nog op de Kaart van PIJNAPPEL en in het Aardrijkskundig
Woordenboek voorkomt, wordt niet meer bewapend. Andere oude
sterkten zijn geheel ontmanteld. Over de Schutterij op Ternate zie men
bl. 519.

442
Behalve de hoofdplaats zijn Kalapa pindah en Talangami aan
de Zuid-Oostkust de belangrijkste kampongs.
Het bestuur van Ternate (buiten het kleine Gouvernements­
grondgebied) en der overige tot dit rijk behoorende eilanden
en gewesten (bl. 317) berust bij den Sultan, wiens inlandsehe
titel Kolano is. Hij wordt, zonder bepaalde erf-opvolging, aan­
gesteld door het Nederlandsche Gouvernement, van hetwelk hij
zijn gebied in leen heeft, en bestuurt zijn rijk naar welgevallen
behoudens de in acht neming van bet met het Gouvernement
gesloten contract('). Hij wordt bijgestaan, of eigenlijk de regering
wordt voor hem waargenomen, door eenen Bijksbestuurder, die
den titel van Djoegoegoe voert en uit de volksklasse gekozen
wordt door den Sultan onder bekrachtiging van den Eesident.
De Eijksraad, zonder welken geene belangrijke zaken mogen
behandeld worden en wier leden als zoodanig den titel van
Bobaloe's hebben, is zamengesteld uit den Djoegoegoe, den
Kapitan laut, die het oppertoezigt over het zeewezen heeft cn
gewoonlijk een bloedverwant van den Sultan is, de Sengadji's
of Distriktsboofden en de Kimelaha's en Pomenila's of Ngofama­
nira'» of Dorpshoofden. Deze Eaad wordt ook genoemd de Raad
van achttienen, en vormt onder voorzitterschap van den Djoe­
goegoe tevens het hoogste regterlijk ligchaam, dat uitspraak doet
in alle belangrijke zaken en geschillen de onderdanen des Sultans
betreffende, doch wiens vonnissen niet zonder bekrachtiging van
den Eesident mogen worden ten uitvoer gelegd. Zaken van minder
belang worden door de Distrikts- of Dorpshoofden behandeld.—
De Chinezen, Mangkasaren en andere vreemde Oosterlingen
hebben hunne eigene Hoofden, welke regtstreeks aan de Neder­
landsche autoriteit onderworpen zijn. Over de regtspraak voor
Europeanen en voor Inlanders op Gouvemements-grondgebied
zie men bl. 318.
De Sultan heeft zijne eigene krijgsmagt, die eenigzins op
Europesche wijze gekleed en gewapend is, en waaruit ook, des
gevorderd, aan het Gouvernement hulptroepen moeten worden
0) De tegenwoordige Sultan is aangesteld 30 Mei 18fit. De woordelijke
inhoud van het laatste contracOs ons niet bekend; het komt in de hoofdzaken
overeen met dat, hetwelk in 1861 met den Sullan van Tidore gesloten is,
en waarvan de hoofd-inhoud wordl medegedeeld op bl. 447.

443
verleend; en eene zeemagt, bestaande uit Kora-Kora's, die
insgelijks diensten ten behoeve van het Gouvernement moet
verrigten (vergel. bl. 214).
De bevolking van het geheele eiland bestond op het einde
van 1855 uit:
109 Europeanen,
345 Kleurlingen, / „
o o e. rii- l Gouvernements-
385 Chinezen, \
n, A , • ( onderdanen.
21 Arabieren , 1
2056 ilangkasaren en Inlanders, J
5250 Inlanders ) n .. „ ,
ono oi ,-r. ii r . onderdanen van den buitau.
323 Slaven (Papoewah s?),l
tezamen 8489 zielen; waarbij nog te voegen zijn een dertigtal
leprozen in het gesticht en eenige bannelingen en kettingganger^.
(')
De Europeanen zijn Gouvernements-ambtenaren of kooplieden.
Onder de Kleurlingen bevinden zich eenige ondergeschikte
ambtenaren; sommigen oefenen het een of ander beroep uit;
en velen leven armoedig van de opbrengst van een klein tuintje
of van het overschot der bun door hunne ouders of voorouders
nagelatene bezitting, zonder zelf iets ter vermeerdering van
hunnen welstand te doen. Hun zedelijke toestand laat veel te
wenschen over.— De Arabieren en Chinezen vinden hun bestaan
in den handel; de laatstgenoemden ook in het pachten van
's lands belastingen op den opium, 'arak, sagoewir, het slagten
van varkens en rundvee, het houden van lombard en het hoofdgeld
der Chinezenl 2
); zij schijnen zich in vele opzigten gunstig
van hunne landgenooten in andere deelen van den Archipel te
onderscheiden.— De Mangkasaren en overige Inlandsehe Gouvernements-onderdanen
leven van de vischvangst, den landbouw,
den kleinhandel, en enkelen van eenig ambacht; zij genieten
over het algemeen zeer weinig welvaart. De onderdanen van den
( 1
) Volgens de Statistieke Kaart van MELVILL was in 1849 de bevolking
6140 zielen slerk.
( 2
) De belasting op paarden en slaven, het haven- en ankerage-geld, het
?.egel- en vendu-regt, de zoutverkoop en andere lands-inkomsten worden niet
verpacht maar regtslreeks door de Gouvernements-ambtenaren ontvangen.

444
Sultan hebben dezelfde middelen van bestaan ca genieten even
weinig voorspoed. De oorzaken van dezen ongunstigen toestand
zijn de traagheid der bevolking en, wat de onderdanen van den
Sultan betreft, de drukkende lasten, waaronder zij gebukt gaan.
Deze lasten bestaan in: het doen van onbeloonde heerendiensten
voor den Sultan en zijne talrijke familie; het zonder betaling
aan hen opbrengen van rijst, sago, muskaatnoten, foelie, vogelnestjes,
tripan//, schildpad en paarlen; terwijl de meeste der van
elders aangevoerde benoodigdbeden der bevolking een monopolie
van den Sultan en de Prinsen zijn, die ze aan haar tegen
onevenredig hooge prijzen verkoopen.— De slaven, wier getal
trouwens van jaar tot jaar afneemt, behooren wel niet eigenlijk
tot dien stand maar staan er toch nagenoeg mede gelijk. .Met
toestemming van den Sultan van Tidore worden zij van de
Papoeioah-eilanden afgehaald en tegen betaling van eene bepaalde
som aan de ingezetenen als dienstboden afgestaan. Onder het
boven vermelde getal zijn waarschijnlijk ook begrepen de honderd
dienstbare mannen, die door het Distrikt Sahoe op Halmaheira
aan den Sultan moeten worden geleverd (bl, 437).
De eigenlijk-gezegde Ternatanen, die door JUNGHUHN onder
de Maleiscbe kosmopoliten gerekend worden (zie D 1
. I, bl. 107)
en door anderen, zeker met veel minder regt, wel eens al- van
Chineschcn oorsprong zijn voorgesteld, zijn een zeer gemengd
ras, welks afkomst bezwaarlijk te bepalen is. Zij hebben eene
middelmatige gestalte, fijnen ligebaamsbouw, een vrij rond
gelaat, en in wezenstrekken meer gelijkenis op Europeanen dan
op eenig volk uit den Indischen Archipel^. Aan wellevendheid
in den omgang paren zij eene zekere fierheid. Zij zijn traag en
onverschillig omtrent hunne tijdelijke welvaart, maar zeer gezet
op den dans (menari) en andere zinnelijke vermaken; ook sagoetcir
eu arak vallen zeer in hunnen smaak. Het gewone voedsel
bestaat in sago, visch en groenten; rijst en vleesch worden slechts
bij bijzondere gelegenheden gebruikt. De kleeding is nagenoeg
dezelfde als die der Maleijers, behalve dat de mannen geene
kris of ander wapen bij zich dragen; doch de Sultan, de Prinsen
en Rijksgrooten kleeden zich op Europesche wijze, hoewel altijd
met een doek of tulband tot hoofddeksel. De Godsdienst en
(') Tijdsein: v. Neérl. Indië, I8U, Db II, hl. -210.

445
tijdrekening zijn de Mohammedaansehe; de taal is een verbasterd
Maleisch. Als bijzondere volksvermaken worden vermeld de
Dodingo, de Lego-Lego en de Tjakalele. O De Dodingo zijn eene
soort van spiegelgevechten, welke gedurende de maand Ramadan
(de vasten-maand) door een paar-honderd met stokken en
salaxcako's (bl. 187) gewapende mannen op de marktplaats geleverd
worden, en waarbij somtijds ernstige verwondingen plaats
hebben, t 2
) De Lego-Lego is een dans, die op onbepaalde tijden
door opzettelijk daartoe afgerigte danseressen in oud-Spaansche
kleeding in het paleis van den Sultan wordt uitgevoerd, vooral
wanneer er Europeanen tegenwoordig zijn. De Tjakalele wordt
bij bijzondere gelegenheden bij den Sultan of den Eesident
uitgevoerd, door met vederen en bonte doeken en andere versierselen
opgeschikte knapen, die met een rotting en salawako
gewapend, onder begeleiding van Europesche en Inlandsehe
muzijk [gongs en tifa's) eene soort van krijgsdans uitvoeren,
waarbij zij echter naauwkeurig toezien elkander niet te treffen
(vergel. bl. 196).
Een ander gebruik, hetwelk men zegt van Portugeschen
oorsprong te zijn en waaraan alleen Christenen deelnemen, is do
Tjakaiba. Op den tijd wanneer het Chinesehe Nieuwjaar invalt,
trekken eenige min gegoede lieden in Oud-IIollandsche kleeding
met muzijk door de geheele stad, en dansen voor de huizen der
voornaamste ingezetenen totdat hun eenig geschenk gegeven
wordt, waarna zij hunnen togt voortzetten.
Het eilandje Hiri of llira ligt ten Noorden van Ternate en is
daarvan slechts door eene naauwc doch goed bevaarbare straat
gescheiden. Het bestaat alleen uit eenen vulkaan-kegel van
ongeveer 2000 v'. hoogte, is geheel met digt geboomte begroeid
doch onbewoond.
Het eilandje, of eigenlijk de twee eilandjes Ti/ore of Tafoeri,
ligt in de Straat der Molukken nagenoeg in het midden tusschen
de Minakassa en Halmakeira op 1° N.B. en 126° 20' O.L.
Het is bezet met heuvelrijen van 300 of 400 v'. hoogte, en heeft
0) De Lego-Lego en de Tjakalele komen ook op Halmaheira voor.
Tijdschr. v. N. I., 18S6, 0'. II.
( 5
) Iets dergelijks, doch slechts tusschen twee personen, geschiedt ook ia
Palembantj; zie 0'. I, bl. 398.

446
geen vulkanisch voorkomen. Het is bedekt met geboomte, waaronder
zich veel kokos-palmen bevinden. Er houden zich veel
wilde geiten op. liet is onbewoond, doch wordt dikwijls gebruikt
als ververscbingsplaats door de Sangirezen en andere zeevaarders
op hunne togten naar Ternate.
Majoe ligt Noord-Oostivaarts van Ti/ore op 1° 17' N.B. en
126° 32' O.L. Het komt in alle opzigten met laatstgenoemd
eilandje overeen, doch is omtrent dubbel zoo hoog.
Deze drie eilandjes zijn onderhoorighedeu van den Sultan van
Ternate.
De eilanden Tidore, Mitarra, Filongia, Siboe en Maren.
Het eiland Tidore, de verblijfplaats des Sultans van het rijk
van dien naam O, ligt een weinig ten Zuid-Oosten van Ternate,
waarvan het slechts door eene smalle zee-engte gescheiden is,
op 0° 45' N.B., en komt ook in grootte nagenoeg met dit eiland
overeen. De Zuidelijke helft des eilands bestaat uit een regel­
matig gevormden vulkaan-kegel, van ongeveer 5000 v'. hoogte,
wiens top kaal en wiens middelste gedeelte met zwaar woud
begroeid is; beneden de 900 v*. zijn de zachte hellingen, die
zich vooral naar de Oostzijde uitstrekken, met vruchtbaren grond
bedekt en geheel bebouwd. Uitbarstingen van dezen vulkaan
zijn niet bekend. De Noordelijke helft is een ruw vulkanisch
voorgebergte, dat bijna overal steil in zee afdaalt, en slechts
hier en daar aan het strand eenige kleine vlakke plaatsen heeft.
Het eiland is van tijd tot tijd aan sterke aardbevingen onder­
hevig.
Het klimaat van Tidore komt met dat van Ternate overeen;
ook de voortbrengselen der drie natuurrijken zijn, voor zooverre
men ze kent, nagenoeg dezelfde. Voor den rijstbouw is het eiland
niet geschikt; doch aard- en boomvruchten, katoen, tabak,
muskaatnoten en koffij worden met gunstig gevolg aangekweekt
vooral in het Zuid-Oostelijke gedeelte. De saffoewir-vaimen
heeft de vorige Sultan doen uitroeijen, opdat zijne onderdanen
zich niet aan dien drank zouden te buiten gaan.
Omtrent den handel zijn ons geene opgaven bekend; deze
schijnt zich hoofdzakelijk tot de omliggende eilanden te bepalen.
(') De voornaamste der verdere bezittingen van den Sultan zijn opgegeven
op bl. 511.

447
Een voornaam artikel van uitvoer is visch, die veel naar Ternate
gebragt wordt; ingevoerd worden : rijst en de producten, die
den Sultan door zijne onderhoorigbeden op Halmaheira en de
Papoewah-eilanden moeten worden opgebragt.
De hoofdplaats Tidore, als residentie des Sultans ook Soasio
geheeten, ligt aan het Oosterstrand amplütheaters-gewijze op
den voet des bergs, en bestaat grootendeels uit steenen wit
gepleisterde huizen. Van de sterkte harer bevolking is ons geene
opgave bekend. Het op den achtergrond gelegene paleis van
den Vorst onderscheidt zich van de overige gebouwen weiniganders
dan door zijne meerdere grootte. Voor Soasio strekt zich
een kunstmatig opgehoogd rif in zee uit; waardoor slechts vaartuigen
van weinig diepgang aan de hoofdplaats kunnen komen
over een smal niet opgehoogd gedeelte van het rif.
Langs de Oostkust bevinden zich nog enkele negeriën, wier
namen ons niet bekend zijn; en aan het Noorderstrand zijn hier
en daar op de kleine vlakten woningen van visschers of landbouwers,
die zich daar tijdelijk ophouden tot uitoefening van
hun bedrijf.— De door de Portugezen gestichte forten, Tahoela
aan de Oostkust en Romi en Mareieo aan de Westkust, zijn sinds
lang geheel vervallen of gesloopt; ook wij hebben er geene
sterkte of bezetting, en ook geenen vertegenwoordiger van het
Nederlandse h gezag.
Het bestuur van Tidore en zijne onderhoorigbeden berust bij
den Sultan of Kolano, en is nagenoeg geheel op dezelfde wijze
ingerigt als dat van Ternate. Ook hij heeft zijn gebied in leen
van het Nederlandsch Gouvernement, en is gebonden aan een
contract, hetwelk in April 1861 vernieuwd en hoofdzakelijk van
den volgenden inhoud is( l
>: de Sultan en de Rijksgrooten worden
door het Gouvernement naar vrije keuze aangesteld, welk laatste
geregtigd is, des verkiezende, het bestuur zelf in handen te
nemen; hij is verpligt het Gouvernement naar zijn vermogen
met krijgsvolk, wapenen en vaartuigen bij te staan; hij raag
zijn gebied aan geene andere natie overgeven; met de zoodanige
, hoegenaamd geene onderhandelingen aanknoopen; geene sterkten
bouwen of toestaan dat die gebouwd worden, zonder toestemming
(') Men zie dit contract in zijn geheel in de Bijlagen der Nederlandsche
Staatscourant, Zitting 1861—1862, bl. 781.

448
van het jSTederlandsch Gouvernement, hetwelk daartoe alleen
het regt heeft; niet vergunnen dat Europeanen of met hen
gelijkgestelden zich ergens in zijn rijk vestigen buiten de
havenplaatsen, waar zij zich gedurende drie maanden mogen
ophouden doch bij een langer verblijf de toestemming behoeven
van het Gouvernement; het ondernemen van mijn- of andere
ontginningen niet aan vreemdelingen toestaan; hij zal den
slavenhandel, zee- en strandroof met alle magt tegengaan,
handel, scheepvaart en landbouw besehermen en aanmoedigen,
met regtvaardighcid regeren,'s volks welzijn bevorderen, aan zijne
onderdanen geene nieuwe belastingen opleggen noch de bestaande
verhoogen, met zijne naburen in vrede leven, en de wenken en
raadgevingen van het Gouvernement nakomen. Het Gouvernement
heeft het regt, waar het zulks noodig acht, sterkten of
andere gebouwen op te rigten, ambtenaren te plaatsen, ontginningen
te doen, timmerhout te kappen, werklieden en materialen
te vorderen tegen billijke betaling, wegen aan te leggen, enz.
De regtspleging over onderdanen van den Sultan blijft aan hem
overgelaten, behalve wanneer zij misdrijven plegen tegen het
Gouvernement of in gemeenschap met Gouvernements-ondcrdanen;
ook civile zaken tusschen Sultans- en Gouvernementsonderdanen
worden behandeld voor eene afzonderlijke regtbank
te Ternate, zamengesteld uit den Eesident als Voorzitter, een
Gouvernements-Schrijver als Griffier, en een Djoegoegoe, een
Imam (priester) en den Kadi (regter) van Tidore. Geene zware
straffen mogen worden uitgeoefend zonder toestemming van het
Gouvernement; alle verminkende straffen zijn verboden. De
vroeger door het Gouvernement toegekende jaarlijksche vergoeding
voor het uitroeijen der specerij-boomen blijft, hoewel
dat bevel is ingetrokken, bestaan en bedraagt voor den Sultan
ƒ6400, voor de Eijksgrooten, Sengadji's en Kimelaka's van Tidore
ƒ4200, en voor de Hoofden der aan Tidore onderhoorige negeriën
Maba, Weda en Patani (Pajali?) op Halmaheira ƒ2200.
De eigene krijgsmagt des Sultans, uit Infanterie en Artillerie
bestaande, is gebrekkig op Europesche wijze gekleed en gewapend. ,
Zijne zeemagt, uit Kora-Kora's zamengesteld en onder bevel van
den Kapitan laut staande, dient om de aan hem onderhoorige
eilanden in onderwerping te houden en door de jaarlijksche
zoogenaamde kongi-toglende verpligte schatting van hen te innen.

449
Zoowel land- als zeemagt moot, des gevorderd, aan het Nederlandsche
Gouvernement hulptroepen verleenen. Daarenboven
moet elke aan het strand gelegene negeri steeds eene Kora-Kora
ter dienste van het bestuur beschikbaar houden.
Omtrent de sterkte der bevolking van het eiland Tidore is
ons geene latere opgave bekend dan die over het jaar 1854, toen
zij 8157 zielen bedroeg.O Zij is op de Oostkust te zamen ge­
drongen en leeft daar van landbouw cn visscherij; ook het breijen
of knoopen van netten en het ijzer-smeden maken belangrijke
takken van nijverheid uit. Om het laatstgenoemde ambacht uit
te oefenen reizen zij zelfs naar de naburige eilanden cn tot
Menado. De Tidorezcn genieten eene grootere mate van welvaart
dan de Ternatanen, doordat zij werkzamer cn ondernemender
van aard zijn, en ook omdat zij niet aan zoo zware lasten als de
laatstgenoemden zijn onderworpen; daar de Sultan vrij belangrijke
inkomsten trekt van zijne bezittingen op Halmaheira cn do
Papoeicah-eilanden, die hem sago, massooi, schildpad, tripang
en paradijsvogels leveren. Ook het aantal slaven onder hen
schijnt geringer te zijn; en omtrent het pandelingschap is bij
het laatste contract bepaald: dat dit zooveel mogelijk zal worden
tegengegaan; dat de duur daarvan in billijke verhouding zal
staan tot de grootte der schuld cn nooit den tijd van vijf jaren te
boven gaan ; en dat het pandelingschap in geen geval overgaat
op dc bloedverwanten des schuldenaars. — Overigens zijn de
Tidorezcn van eene dergelijke gemengde afkomst als do Terna­
tanen, met wie zij ook in levenswijze, vermaken, kleeding, taal
en Godsdienst overeenkomen.
Het eilandje Mitarra of Noorwegen, in de naauwe straat tus­
schen Ternate en Tidore gelegen, bestaat uit eenen ongeveer
8000 v'. hoogen doch niet werkenden vulkaankcgel, die steil in
zee afloopt. Het is niet op den duur bewoond; doch tijdelijk
houden er zich landbouwers en visschers van Tidore op.
Filongia of Tilango, ten Oosten van Tidore gelegen, is niet
meer dan eene begroeide doch onbewoonde rots van ongeveer.
100 v*. lang en breed en 60 v'. hoog.
O BLEEKER, Reis enz., D'. I, bl. 222. In liet jaar 1816 bedroeg zij volgens
denzeïïden Schrijver "538; terwijl MELVILL haar op zijne Statistieke Kaart
van 1849 met Mareh te zamen slechts op 5921 zielen stelt.
II. 29

450
Siiïoe, dat door BI.EEK.EU vermeld wordt, komt op de ter onzer
"beschikking staande Kaarten niet voor.
Mareh of het Fot lebakkers-eiland ligt regt Zuidwaarts van
Tidore op 0° 34' N.B. en schijnt het overblijfsel van een ingestorten
vulkaan, die thans nog ongeveer 1000 v*. hoogte heeft,
Het is zeer klein en bevolkt met een paar-honderd Tidorezen,
die bun bestaan vinden in de vischvangst en het vervaardigen
van aardewerk, waarvoor de grond goede klei bevat.
Deze vier eilandjes zijn onderhoorigbeden van den Sultan van
Tidore, hoewel hem het regt op Mitarra door den Vorst van
Ternate betwist wordt.
De eilanden Makjan, Motir, Miskin, Kajoa, Laloeïn,
de Goearitji-groep, Ganneh en Dammer.
Het eiland MakjanO, iets kleiner dan Tidore. ligt regt Zuidwaarts
van daar op 0° 18' N.B. en bestaat even als dit uit
eenen vulkaan, die in December 1861 vreesselijk gewoed heeft
en ook vroeger hevige uitbarstingen moet hebben gehad. Bij
eene van deze, zoo men zegt in 1646, is de berg in tweeën
gespleten en bad sedert dien tijd twee spitse'toppen van omstreeks
4000 v*. hoogte, tusschen welke zich een kleine eruptie-kegel
had opgeheven; bij de uitbarsting van 1861 beeft de berg weder
•eene aanmerkelijke verandering van gedaante ondergaan. De
kusten zijn steil en met koraal-riffen omgeven. Het geheele
eiland heeft een ruw en door groote overal verspreid liggende
rotsbrokken oneffen voorkomen, doch moet bijzonder vruchtbaar
zijn. Voor sago-palmcn is de grond niet geschikt; maar rijst,
djagoeng, tabak, kanari-hoome.n (voor olie), aavd- en boomvruchten
worden ei' met zeer goed gevolg gekweekt. De specerijboomen,
die er vroeger welig groeiden, zijn door de O. I.
Compagnie uitgeroeid ; voor deze en ook voor de koffij-cultuur
biedt het eiland uitmuntende gelegenheid aan.
Tabak, hinari-o\ie en sommige andere producten, ook gezouten
en gedroogde visch, worden als handels-artikelen uitgevoerd.
Makjan had verscheidene groote en welvarende negeriën,
onder welke, behalve de hoofdplaats Ngofogila in het Noorden,
(i) Hehalve de oudere berigten zio men over dit eiland de Reis van BLEEKER,
1)1.1, bl. "2*25, en BRUMUND, Fragment mijner reize door de MoliMo's.

451
Ngofomofakia in het Noord-Oosten en Powati in het Oosten tot
de belangrijksten schijnen behoord te hebben. Bij de laatste
uitbarsting van den vulkaan zijn echter vijftien negeriën geheel
of gedeeltelijk verwoest.
De geheel Mohammedaansehe bevolking, omtrent wier afkomst
wij niets weten, had tot 1861 ruim 6000 zielen bedragen doch
is toen aanmerkelijk verminderd, daar velen bij de uitbarsting
zijn omgekomen en zeer velen ook het eiland hebben verlaten!
Zij is ijverig en geniet eene tamelijke welvaart uit landbouw,
handel en vischvangst; als verdere takken van nijverheid worden
genoemd: het spinnen van garen, het weven van gestreept katoen,
het maken van netten en het vervaardigen van fijn vlechtwerk!
De woningen, hoewel vrij groot, vertoonen echter geene sporen
van weelde; zij zijn van bamboe op den grond gebouwd, gewoonlijk
in twee vertrekken verdeeld, en van voren met eene smalle
galerij onder het laag afloopend dak voorzien; het huisraad is
daaraan geëvenredigd.
De Hoofden der negeriën en kampongs dragen de in de
Molukken gewone titels van Sengadji, Kimelaha en Ngofamanira.
Boven of naast deze Hoofden staat echter een ambtenaar van den
Sultan van Ternate, die als zoodanig den titel van Oeloesan voert,
in naam van zijnen Vorst het gezag uitoefent, en zorgen moet
dat de als belasting opgelegde producten aan den Sultan geleverd
en de tot heerendiensten verpligte ingezetenen naar Ternate
opgezonden worden. De Makjanners verdragen echter slechts
zeer noode de overheersching van den Sultan, tegen wien zij
zelfs nu en dan in openlijk verzet komen «, maar zouden gaarne
weder Nederlandsche ambtenaren op hun eiland gevestigd zien
gelijk in vroegere tijden het geval was. Van oude Nederlandsche
forten zijn hier en daar nog overblijfselen te zien; aan de
Noord-Oostzijde ligt nog het niet meer bewapende noch bezette
fortje Reeburg.
Het eilandje. Motir of Morli ligt regt Noordwaarts van Makjan
op 0° 28'N.B., en is even als dit een vulkaankegel doch veel.
0) Onder anderen in 18i8 en 18197 toen de tusschenkomst van het Nederlandsche
Gouvernement vereischl werd om hen weder in onderwerping te
brengen. -

453
kleineren slechts ruim 2200 v*. hoog. Het wordt alleen bewoond
door eenige Tidorezcn, die hier onder toelating van den Sultan
van Ternate katocn-plantaadjes hebben. Oostwaarts van Morti
ligt eene vrij uitgestrekte parclbank.
Miskin is slechts eene rots, regt Zuidwaarts van Makjan op
0° 8' N.B. gelegen.
Kojoa of Kiouw ligt regt ten Zuiden van Miskin tusschen
0° 3'N.B. en 0°1'Z.B., cn zal in grootte niet veel van Makjan
verschillen. Het wordt somtijds gerekend tot de Goearitji-eitunden,
waarvan het dan het grootste is en tot welke groep, behalve dit
eiland, ook Miskin en eenige Westwaarts gelegene onbewoonde
eilandjes behooren; doch eigenlijk maken alleen deze laatsten de
Goeari/ji-groep uit. Kajoa is van vulkanischcn aard, en aan de
Noordzijde bestaat het op vele plaatsen uit steile rotswanden van
100 v'. hoogte. De bevolking, ongeveer 500 zielen sterk, vindt
baar bestaan in rijstbouw en vischvangst. Voorts levert het eiland
kokosnoten, vogelnestjes, tripang, paarlen en schildpad op; van
alle welke producten jaarlijks eene zekere, hoeveelheid aan den
Sultan van Ternate moet worden opgebragt. De hoofdnegeri
Goaripin ligt aan de Zuidzijde op eene koraalbank nagenoeg
gelijk met de oppervlakte der zee.
" LaloëviA'igi onmiddellijk ten Zuiden van Kajoa en is daarvan
slechts door eene zeer smalle zee-engte gescheiden ; het is onbewoond.
De eigenlijk-gezegde Goearitji-eilanden, die ten Westen van
Kajoa verspreid liggen en niet bewoond worden, zijn Laigoma,
Goenange, Sikou, Leali en andere kleinere.
Ganneh is een klein eilandje, gelegen ten Westen van de Zuidpunt
van Halmaheira op 0° 52' Z.B. en 128° 10' O.L., doch
van hetwelk ons verder geene bijzonderheden bekend zijn.
Dammer, ons mede alleen bij naam bekend, ligt op 1° Z.B. en
128° 22'O.L. regt tegenover Halmaheira s Zuidpunt, waarvan
het door de ruime en veilig bevaarbare Straat Dammer gescheiden
is. Het is bergachtig cn grooter dan Ganneh.
Van een door BLEEKER vermeld onbewoond eiland Bentjan is
ons de ligging niet. bekend.
Alle deze eilanden zijn onderliporigheden van den Sultan van
Ternate.

4 5 3
§ 3. De Batjan-groep. (')
Het eiland Batjan.
Baljan, het hoofd-eiland van de groep, ligt tusschen 0 C
13'
tot 0° 55' Z.B. en 127° 22' tot 128° O.L., ten Westen van het
Zuidelijke schier-eiland van Halmaheira, waarvan het door de
Straat Patiëntie gescheiden is, terwijl aan de Westzijde des
eilands Straat Herberg tusschen Batjan en Groot Taicali, Mandioli
en andere kleinere eilanden stroomt. Deze Straat Herberg
wordt ook nog wel in drie declen onderscheiden, van welke dan
het Noordelijkste Straat Sembaki, het middelste Straat Herberg,
cn het Zuidelijkste Straat Mamboeat heet. Batjan, dat volgens
MELVILL 50 • mijlen groot is, bestaat uit twee schier-eilanden,
van welke het Noordelijke en grootste Batjan of Ombatjan en
het Zuidelijke Laboeha heet. Deze schier-eilanden zijn van
elkander gescheiden door de Baai van Laboeha of Am.am.ng of
Baljan aan de West-, en die van Lepan aan de Oostzijde, tusschen
welke zich eene vlakke en lage land-engte bevindt van ongeveer
anderhalf uur gaans breedte. Behalve deze twee baaijen heeft
men nog aan de Zuidzijde de Baaijen Waja Oewa of Waja Oga
en Silang. en aan de Noord-Oostzijde de Baai Loid of Loeit; in
laatstgenoemde liggen de onbewoonde eilandjes Raloidoï Raloeit
en Babi.
{') Volgens de opgave van BLEEKER, Dl. I, bl. 215, beslaat deze groep uit
de eilanden: Daljan, Mantliolo, Bnlang lornan, Orn-Ora, Embatoe, Waindi
(drie eilanden), Jojo, Embatin, Kasiroela of Grool Tawali, Wiri, Batoe
ampat, Wai-Apokan, Nanoang, Linlang baral, Oewah, Bamilajoe, Tumbeli,
Tiuiada, Onoh, Deroe, Linlang timor, Salipogat, Tawalla (drie eilanden),
Raloeit, Babi, Djitalan, Allang-Allang, Roewo, Pigiradja, Latta-l.atla
(Laive. en Moring), Towapin, Goranofodjojo en Kappal, die echter behalve
het hoofd-eiland ^4

454
Het Noordelijke schier-eiland is bezet met door vlakten afgewisselde
heuvels, die niet van vulkanischen aard zijn en geene
aanmerkelijke hoogte bereiken; de voornaamsten zijn van het
Noorden af: de Boekit Sabatan, B. Loid of Loeit, B.Sembahi
JB. Amas en B. Tepoek. Het Zuidelijke gedeelte des eilands,
hetwelk althans gedeeltelijk vulkanisch schijnt te zijn, heeft
hoogere toppen, waaronder vooral de B. Sindapa, B. Sibela
B. Batoe en B. Sicjaroe. Volgens BLEEKER heeft de
Sibela eene kegelvormige gedaante; volgens de berigten van
CORTS'E/S DE GROOT 0) is dat niet het geval, maar zoude de
Sindapa waarschijnlijk een vulkaan zijn: niet ver benedenzien niet
hoogen kruin van dezen laatste bevindt zich een meer/dat geheel
liet voorkomen van een kratermeer heeft; en nabij den berg zijn
heete bronnen, in welker omtrek zwaveldampen uit spleten in
den grond oprijzen. De kusten zijn afwisselend steil en vlak.—
Het klimaat is gezond, niettegenstaande de temperatuur dikwijls
des middags 95° en des avonds 70° F. is. De drooge moeson,
gedurende welken de wind meest Zuidelijk is, heerscht van Mei
tot October of November; in December valt gewoonlijk de
meeste regen, met Noorden-wind.
Van de heuvels of bergen stroomen eene menigte beken en
riviertjes zeewaarts, die wel somtijds overstroomen doch van
welke slechts weinigen over een zeer klein gedeelte van bunnen
loop voor ligte praauwtjes bevaarbaar zijn. De voornaamsten
zijn : de Soengei Amasing, die op de B. Tepocng ontspringt e
in de Baai van Amasing of Laboeha valt; de S. Besar en de
S.Poang of Poean, die op den B. Amas ontstaan en iets Noordelijker
aan de Westkust uitwateren; de S.Loid. welke in de Baai
van dien naam valt; en de grootste van allen, de S.Sajoan,
die op de hellingen in het midden van het Noordelijke schiereiland
ontstaat en zich aan de Oostkust in de Baai van Lepan
ontlast.
De heuvels en bergen zijn bedekt met in het wild groeijende
specerij- vooral kruidnagelAboomen en ook met zwaar geboomte,
dat uitmuntend timmer- en meubelhout oplevert. De vlakten,
(') In het Fragment der reis van BRUMUMD, hl. ïl en volgg. De Heer
ConNETS DE GROOT heeft zich als Ingenieur van het mijnwezen geruimen lijd
op Baljan opgehouden, terwijl BLEEKER dit eiland slechts ter loops heeft
bezocht.

455
die hier en daar moerassig zijn, zijn begroeid met sago—palmen,
bamboe, varens en eene menigte andere boom- en heestersoorten
; terwijl de kusten met een overvloed van kokos-palmen
prijken. Aan den landbouw wordt door de geringe en trage bevolking
weinig gedaan; eenige rijst en aardvruchten zijn zijne
voornaamste producten. — Van het dierenrijk weet men weinig
moer dan dat eene menigte herten, wilde zwijnen, apen en
papegaaijen de wouden bevolken. De zee is rijk aan visch en
schelpdieren; de kust, aan krokodillen en leguanen; en in
Straat SemlakiYigï eene parelbank.— Het delfstoffenrijk, hoewel
nog slechts gebrekkig bekend, moet zeer belangrijk zijn. Steenkolen-lagen,
met welker ontginning men begonnen is, worden
aangetroffen in de vlakte van Mombia of Ajer Mombia nüm 2 uren
landwaarts in aan de S. Amasing, en in de daar omliggende
heuvels. Goud moet op vele plaatsen in overvloed aanwezig zijn
en wordt gedolven of gewasschen aan de S. Poeang door Chinesehe
bannelingen, die van Borneo herwaarts zijn getransporteerd. Ook
koper moet op Bafjan voorkomen.
De bevolking van Batjan, die in 1854 ruim 1800 zielen be­
droeg, is bijna geheel zamengedrongen in de hoofdnegeri Batjan
of Laboeha gelegen op de Westkust aan de Baai van Ba/jan of
Laboeha. Deze negeri bestaat uit de Christen-kampong, die
eigenlijk Ijaboeha heet, en de Mohammedaansehe, welke naar de
rivier, die haar besproeit, Amasing wordt genoemd. Tusschen do
beide kampongs ligt het paleis van den Sultan, een vervallen
steenen gebouw; overigens zijn de buizen der ingezetenen allen
van bamboe of gabba-gabba gebouwd en met atap gedekt. In de
kampong Laboeha staat het Gouveruements-gebouw, op een
steenen fondament van planken opgetrokken, eene steenen Pro-
testantsche Kerk, eene Christenschool en een zeer goed ingerigt
hospitaal; achter haar ligt het fort Barneveld met eene kleine be­
zetting, die van Ternate derwaarts wordt gedetacheerd (bl. 441).
De Mohammedaansehe kampong bevat behalve de steenen moskee
geene bijzondere gebouwen.
De Christenwijk heeft eene bevolking van ruim 200 zielen,
waarvan nog geen twintig Europeanen zijn en de overigen
Kleurlingen, zoowel van Batjan als van Amboina en elders
afkomstig. Zij staan onder een Hoofd met den titel van Sergeant
Laboeha, die tevens Schoolmeester en Godsdienst-onderwijzer is

4S6
en eenige mindere Hoofden met den titel van Kapala LahoeJta
onder zich heeft; hun hoofdmiddel van bestaan is de kleinhandel.
Van tijd tot tijd wordt deze Christen-gemeente door een
Zendeling-lceraar of een Predikant van Ternate bezocht.
De Mohammedaansehe bevolking, dc eigenlijke Batjanners,
waaronder ook verscheidene Ternatanen voorkomen, is mede een
gemengd ras van een zeer goed voorkomen; vooral hebben de
vrouwen een goeden gelaatsvorm en eene vrij blanke huidkleur. Zij
zijn ijverige Mohammedanen en nemen de voorschriften van don
Koran naauwkeurig in acht; doch niettemin zijn zij verregaand
bijgeloovig cn zeer voor sicangi's en andere booze geesten beducht,
aan welke zij ook hunne ziekten toeschrijven, die dus meest door
tooverformuliercn moeten genezen worden ; voorts zijn zij trotsch,
lafhartig, wreed, tot diefstal geneigd, lui en zorgeloos. Zij leven
meest van de visscherij; hun handel cn landbouw is van weinig
beteekenis. Het gewone voedsel is sago en visch; rijst wordt
alleen bij feesten gebruikt. De kleeding is voor de Christenen
kabaaijen en broeken en voor hunne vrouwen kabaaijen en sarongs,
voor de Mohammedanen alleen eene lange geslotene badjoe; de
slaven dragen alleen de tjidako. De Sultan en de Prinsen kleeden
zich zooveel mogelijk op Europesche wijze, en hunne vrouwen
met kabaai en sarong.
Het hoofdbestanddeel van de, taal dezer eilanders is het
Maleisch, doch met Ternataansch, Mangkasaarsch en andere
tongvallen vermengd. Velen verstaan echter ook het zuivere
Maleisch.
Het inlandsch bestuur is geheel op dezelfde wijze ingerigt
als op Ternate en Tidore; dc Sultan staat ook in dezelfde verhouding
tot ons Gouvernement, dat hier door een Civiel en
Militair Posthouder vertegenwoordigd wordt. De tegenwoordige
Sultan is in 1862 aan de regering gekomen; hij geniet jaarlijks
van het Gouvernement ƒ1920 tot vergoeding voor de vroeger
uitgeroeide specerij-boomen. De eigene krijgs- en zeemagt van
den Sultan is zeer gering; de troons-opvolger bekleedt echter
den rang van Kapitan laut of Admiraal en draagt als zoodanig
eene soort van Europesche kolonels-uniform.
Behalve ter hoofdplaats Baljan wonen eenige menschen bij
de mijnwerken van Mombia en Soengei Poang; voorts worden
nog vermeld de gehuchten of kampongs Ne-neri, Ajer besar en

457
Indommoet, waar eenige tuinbouw gedreven wordt, meest door
vreemdelingen; terwijl op het Kaartje van CORNETS DE GROOT
nog Salap en Semlaki aan de Westkust voorkomen.
Meer of minder bruikbare wegen zijn op Batjan alleen van de
hoofdplaats naar Soengei Poang, naar Mombia, en over Ne-neri
naar de Straal Patiëntie.
De eilandjes Mandioli, Botang loman, Tawali of Kasiroeta,
Tambeli, Latta-Latta, Tawali ketjil, enz.
Mandioli ligt tegenover de Baai van Baljan op 0° 45' Z.B. en
127°20' O.L. Het is van Batjan gescheiden door het Zuidelijke
gedeelte van Straat Herberg (Straat Mamboeat), waarin ook het
kleinere eiland Botang loman en de nog kleinere Mamboeat, Ra
en Dckal liggen.
Tawali of Groot Tawali, ook Kasiroeta geheeten,^ivordt door
het Noordelijke gedeelte van Straat Herberg (Straat Sembahï) van
de Westkust van het Noordelijke schier-eiland van Batjan geseheiden.
Het ligt op 0° 13' tot 0° 30' Z.B. en 127° 12' O.L.,
en is na het hoofd-eiland verreweg het grootste van de groep.
Aan den Zuidelijken ingang van de Straat ligt nog het veel
kleinere eiland Tambeli, en aan den Noordelijken Lintang.
Latta-Latta(ziin eigenlijk twee eilanden, van welke het eene
Lawe en het andere Moring heet. Zij liggen ten Westen van de
Noordelijke helft van Groot Tawali tusschen 0°12'en 0°20'Z.B.,
en zijn nog door andere kleine èilandjes of rotsen omgeven.
Tawali ketjil of Klein Tawali ligt regt Noordwaarts van Groot
Tawali op 0° 5' Z.B.
Raloid of Raloeit en P.Babi liggen in de Baai van Loid;
en in Straat Patiëntie liggen er verscheidene, van welke Djilalang
of Ngilalang, Allang-Allang en Atori de voornaamsten zijn, die
op de Kaarten vermeld worden.
Alle deze eilanden, die tot het gebied van den Sultan van
Batjan behooren, zijn geheel onbewoond. Vele van de kleinere
zijn niet meer dan rotsen of koraalriffen; de grootere zijn bergachtig,
doch niet zeer hoog noch vulkanisch; zij zijn allen met
een weelderigen plantengroei bedekt.

458
§.4. De Obi-groep.
Het eiland Obi.
Obi, ook Groot Obi, Obi major of Ombirah geheeten, ligt ten
Zuiden van Batjan en Halmaheira tusschen 1° 18' tot 1° 42' Z.B.
en 127° 28' tot 128° 5' O.L., en heeft volgens MELVILLO eene
grootte van 39 • mijlen, terwijl de overige tot deze groep behoorende
eilandjes, die er rondom liggen, te zamen door hem op
7 • mijlen berekend worden. Het is zeer hoog en bergachtig, doch
hier en daar aan de kusten, vooral aan de Westzijde, moerassig.
Deze moerassige streken zijn met sago-bosschen begroeid; voorts
is de vruchtbare grond met allerlei geboomte en vooral ook met
tallooze in het wild groeijende muskaatnoten-boomen bedekt,
die uitmuntende vruchten opleveren, welke echter niet worden
ingezameld. Aan de kusten komt veel schildpad voor. Overigens
is omtrent de natuurlijke gesteldheid en de voortbrengselen van
dit eiland nagenoeg niets bekend.
Nadat dc O. I. Compagnie in 1671 op de Westkust het
blokhuis de Bril/gebouwd had, waarvan de bouwvallen en de
merkpaal der O. I. Compagnie nog bestaan, kocht zij in 1683
de geheele groep voor 800 rijksdaalders van deu Sultan van
Batjan, aan wien deze eilanden toen behoorden. In 1738 werd
echter deze vestiging, wegens de ongezondheid van het terrein,
waarop zij geplaatst was, weder verlaten, en sedert dien tijd
is ook de vaste bevolking van Obi verdwenen, dat nu slechts van
tijd tot tijd door Tabelloresche en Galelasche visschers of zeeroovers
wordt bezocht. Nadat opzettelijke onderzoekingen in de
laatste jaren Obi's rijkdom aan muskaatnoten bevestigd hadden,
is reeds een cn andermaal door particulieren bij het Gouvernement
concessie aangevraagd tot het exploiteren van dit product;
deze concessie is echter tot dusverre niet verleend, daar het
Gouvernement zich niet met de in de aanvragen gestelde voorwaarden
konde vereenigen.
De eilanden Gomono, Obi Lattoe, Belang, Tapa, Bissa,
Lojang en Gasse.
Gomono of Gomano is een eilandje van omtrent 1 • mijl groot,
gelegen ten Zuiden van Obi op 1° 44' 50" Z.B. en 127° 40' O.L.
(') Moniteur des Indes, 4846—1847, pag. 47. In het Aardrijkskundig
Woordenboek wordt 28.5 • mijl opgegeven.

459
Obi Laüoe of Obi Lala, ook wel Klein Obi genaamd, ligt ten
Westen van het hoofd-eiland op 1° 25' Z.B. en 127° 23' O.L.;
het is ongeveer even groot als Gomono. Tusschen Groot Obi en
Obi Lattoe Ligt nog het zeer kleine eilandje Mata—Mata.
Belang is mede een zeer klein eilandje tusschen Groot Obi en
het Noordelijke gedeelte van Obi Lattoe gelegen, op 1°23' Z.B.
en 127° 32' O.L.
Tapa, dat volgens GOLDMAN O twee eilanden zijn, ligt ten
Noord-Westen van Obi op 1° 17'Z.B. en 127° 26'tot 127° 36 'O.L.
Het is grooter dan de vroeger genoemde.
Bissa ligt ten Noorden van Obi op 1° 20' Z.B. en tusschen
127" 40' tot 127° 50' O.L. Het is ongeveer even groot als Tapa.
Lojang, ten Oosten van Obi op 1° 40' Z.B. en 128° 8' O.L.,
zal hoogstens l
/s • mijl groot zijn. Waarschijnlijk is dit hetzelfde
eiland dat elders Lokisoug genoemd wordt.
Gasse ligt ten Oosten van Lojang op 1° 39' 54" Z. B. en
128° 15' 4" O.L., en is aanmerkelijk kleiner dan dit. De Straat
Gasse, tusschen deze beide eilanden is een zeer goed vaarwater,
vooral in den Westmoeson. Bijna een halven graad meer Oostwaarts
liggen nog eenige kleine eilanden, welke volgens de
Kaart van MELVILL mede tot de Batjan-groep behooren, doch
wier namen ons niet bekend zijn.
Alle deze eilanden zijn berg- of heuvelachtig en met geboomte
bedekt doch onbewoond. Overigens weet men er niets van dan dat
op Obi Lattoe en Tapa eene groote menigte muskaatnoten-boomen
gevonden worden.
§ 5. De Soela-eilanden. ( 2
)
Algemeen overzigt der ligging, natuurlijke gesteldheid,
voortbrengselen, bevolking en bestuur.
De Soela-eilanden, eene onderhoorigheid van den Sultan van
Ternate, liggen in de Moluksclie Zee onmiddellijk ten Oosten der
0) Tijdsein, voor Ind. taal-, land- en volkenkunde, Db VII, bl. 20b.
( 2
) BLEEKER, Reis. Dl. I, bl. 183, geeft de volgende eilanden op als lot de
Soela-groep behoorende: Taliabo, Sehoe, Buwana, Djeni, Lemboe, Daloema,
Aroe, Jano, Kano, Mnncjkololi, Toenassm, Malete, Damuin, Tabalami,
Keloep, Makanateli, Noesa flat, Noesa Mehoedjoe, Aala, Saroembah, Passikaja,
Toentangan, Lala, Penoe, Soela llanyoli (waaronder Toeboeloe en
Pasftoro), Soei'o üesi, L\ffn Matoela, Pugama, Pasknra, en twee ongenoemde
eilanden. Van deze allen komen slechts die. welke wij op bl. 425 vermeld
hebben, met name op de Kaarten voor.

460
Bang gaai-eilanden (bl. 232), van welke zij door Straat Greyhouud
gescheiden zijn. Volgens VAN DER HART O strekken zij zich uit
tusschen 1° 55'tot 2° 30' Z.B. en 123° 6'tot 126° 15' O.L.;
doch volgens de Kaart van MELVILL liggen zij tusschen ruim
124° tot 126° 30' O.L,, hetgeen beter overeenkomt met de
opgaven van dc Heeren BOSSCIIER en MATTIIYSSEN, volgens wier
berigten( s
) de Banggaai-cilanden zich uitstrekken tot 124°26'O.L.
(bl. 232). Hunne gezamenlijke grootte is door MELVILL berekend
op 67 • mijlen. Zij zijn bergachtig en bedekt met bosschen,
die niet slechts eenen overvloed van sago-palmeu maar ook
uitmuntende houtsoorten voor scheepsbouw, timmer- en meubelwerk
opleveren. Voorts is de grond in het algemeen zeer
vruchtbaar cn brengt eene aanzienlijke hoeveelheid rijst en andere
voedingsmiddelen voort; ook wordt er eenige katoen verbouwd.
Was en vogelnestjes worden in de bosschen ingezameld , tripang
en schildpad in menigte langs de kusten gevangen.
Op Besi is eenige handel, die vooral met de Mandharezen
(Westkust van Cele'bes) en Ternatanen gedreven wordt. De invoer
bestaat hoofdzakelijk in: chitsen, wit en zwart katoen, parangs
(zwaarden), Chineesch aardewerk, zout en damar (hars); de
uitvoer in: rijst, sago, dinding (gedroogd vlecsch), was, vogelnestjes,
tripang en schildpad. De belangrijkste invocr-artikelen
worden echter door of voor rekening van den Sultan en zijne
familie gemonopoliseerd, zoodat de bevolking daarvan geen
voordeel trekt.
De bevolking, die alleen op de eilanden Taliabo en Besi wordt
aangetroffen, was in het jaar 1853 omstreeks 7200 zielen sterk.
Hiervan wonen in het gebergte, in het Oosten van Taliabo een
paar-duizend Heidenen, die waarschijnlijk tot den Alfoerschen
stam behooren, van alle beschaving ten eenenmale verstoken
zijn, geheel naakt gaan, den omgang met de strandbewoners
schuwen, en het gezag van den Sultan van Ternate niet erkennen.
Het overige gedeelte der bevolking, dat in verscheidene negeriën
langs de kusten woont, is een gemengd ras waarschijnlijk van
de verschillende naburige eilanden afkomstig, en belijdt althans
in naam de Mohammedaansehe godsdienst. Dezen zijn bekend
[') Fiche rondom Celébes, bl. 118.
(-) Tijdsein-. voor Ind. laai-, land- cn volkenkunde, D'. 11, bl. 90.

461
als gocdo landbouwers, scheepstimmerlieden en meubelmakers,
doch genieten echter geene bijzondere welvaart ten gevolge van
de zware lasten, welke hun door den Sultan worden opgelegd;
behalve tot het leveren van eene bepaalde hoeveelheid rijst en
sago zijn zij verpligt tot het vervaardigen en herstellen van
vaartuigen en meubelen, het doen van koeli-werk, het vellen
van hout, en andere dergelijke hcerendiensten meer. Zij hebben
hunne eigene Hoofden, die even als elders in de Molukken den
titel van Sengadji en dergelijke voeren, doch ondergeschikt zijn
aan eenen Ternataanschen ambtenaar, die hier Salakakan heet
en op Besi gevestigd is; een aan den Salakakan ondergeschikt
Ternataansch beambte, met den titel van Aljïris houdt zijn
verblijf op Taliabo. De Salakakan met de Sengadji's vormen eenen
Eaad van bestuur, die ook in kleine regtszaken beslist; zware
misdrijven of gewigtige geschillen moeten echter te Ternate
worden behandeld.
Bijzonderheden omtrent de voornaamste eilanden.
Taliabo of Taliaboe, het Westelijkste en grootste der eilanden,
wordt van de Banggaai-eilanden door Straat Greyliound, en van
het ten Oosten liggende Mangoeli door dc naauwe Straat Sapalaloe
of Suriname gescheiden. Het heeft van het Westen naar het
Oosten eene lengte van ongeveer 15 mijlen, doch zal gemiddeld
niet meer dan 2 mijlen breed zijn. De Mohammedaansehe bevolking,
tusschen do 2000 en 3000 zielen sterk, woont in het
Westelijke gedeelte des eilands, in vier negeriën, van welke
de voornaamste zijn Taliabo aan de Noordkust, en Likitabi of
Lekitobi, waar de Ternataansehe Alfiris woont, aan de Zuidkust;
deze laatste plaats heeft meer dan 600 inwoners en eene vrij
goede reede. Over (Je Heidenscho bewoners zie men bl.460.
Onmiddellijk ten Noorden van Taliabo ligt het kleine eilandje
Tonghoja, met nog verscheidene andere, welke allen onbewoond
zijn.
Mangoeli, omstreeks even lang doch niet zoo breed als Taliabo,
ligt regt Oostwaarts van dit eiland geheel in dezelfde Oost- en
Westwaartsche rigting. Het is onbewoond, even als het "kXcmePassi
Korra of Paskoro, dat met nog andere eilandjes langs de Noordkust
van Mangoeli ligt. Aan den Zuid-Westhoek van Mangoeli
is eene schoone baai, die eene goede ankerplaats aanbiedt.

462
Besi strekt zich, op 126° O.L., ten Zuiden van Mangoeli in
eene Noord- en Zuidwaartsche rigting uit tot 2° 28' Z.B.; het
zal eene grootte hebben van ongeveer 12 • mijlen. De smalle
straat tusschen de beide eilanden is met riffen en klippen bezet.
Het is het belangrijkste eiland der Soela-groep, en heeft eene
bevolking van omstreeks 2500 zielen, die in elf langs de Oostkust
liggende negeriën of kampongs woont. De hoofdplaats is
Sanana, in het Noordelijke gedeelte, waar ook de Ternataansehe
Salakakan gevestigd is. Voorts worden nog op de Kaarten vermeld
Sabi en Ipa, in bet Zuidelijke gedeelte des eilands. Ten
Zuiden van Besi liggen nog enkele kleine eilandjes tot deze
groep behoorende.
Lifa Maioelah, het Oostelijkste der Soela-eilanden, ligt regt
tegenover de Noord-Oostpunt van Mangoeli, waarvan het door
de enge Straat Lifa Matoelah gescheiden is. Het eiland zal
omstreeks l'/ 2
O mijl groot zijn, en is onbewoond.
§ 6. De Papoewah-eilanden.
Algemeen overzigt der ligging, bestanddeelen, voortbrengselen
en bevolking.
De Papoeieah- of Papoeseke eilanden, ook wel de W'aigeoe-
Misool-archipel geheeten, zijn de eilanden gelegen tusschen
Halmaheira en de Obi-groep ten Westen, Ceram ten Zuiden, en
Nieuw Guinea ten Oosten; zij strekken zich dus uit tusschen
128° 50' (de Pisang-eilanden) tot 131° 42' O.L. (de Wonimelol-eilanden)
en 1° N. B. (de Passi-eilanden) tot 2° 40'Z.B.
(de TFoni-melot-eilanden). Somtijds worden ook wel eenige nog
Oostelijker, in de baaijen van Nieuw Guinea's Westkust, gelegene
eilandjes tot dezen archipel gerekend; wij brengen die echter
liever onder Nieuw Guinea.
De eilanden, welke tot dezen archipel behooren zijn: Waigeoe
of IFageoe, Batampele, Tamngoei, Lontjoei, fFugloel, Alioe-
Keteo, Esmal, Erilopago, Kamtoem, Alebas, Fagi, Tip, Keboe,
Moeter, Biantji, Beanheli, Gof-pial, Goj-kali, Kofuni, Kapegog,
Geiuien, Koning Willem» eilund, Mangoleh, Oewoffo, Kapatboes,
Boeiem, Ballubollali, Oewajagoe, Meljee, Jen, Bag. Patjao,
Alijiu, Ouek, Sipasipa, Mammuu, Lau-lau, Passi (drie eilanden),
Ajoe (negen eilanden), Gebek of Gebi (waaronder Ajoe, Oetoe,

403
Tanau, Solil, Fau of Fow, Gag en Ijoe), Gagi niet Ajoe,
Faam-groep (vijftien eilanden), Pisang (twee eilanden), B
(twee eilanden), Poppa (tien eilanden), Salwatti, Balante, Ijoi
ÏFariri, Man, Man ketjil, Kessim, Bjaudjaha, Kebiah, Balb;
Mai-mai, Iref, Menil, Molt, Bih, Messigit, Gellewoh, Pele
Tabak, Pahan, Bennek, Jegin (vier eilanden), Misóol, Temrr.
(dertien eilanden), Baram (zevenden-twintig eilanden), 0
(vier-en-twintig eilanden), Mateloh (acht eilanden), Kam
(dertien eilanden) en VFoni-melot (zes eilanden) O. Zij kunn
gevoegelijk verdeeld worden in de vier hoofdgroepen, welke v
op bl. 425 hebben opgegeven en waaromtrent hieronder eeni
bijzonderheden zullen worden medegedeeld. Onze kennis omtre
deze eilanden is echter nog zeer oppervlakkig en bepaalt zi
alleen tot sommige van de voornaamsten ; van de meesten wet
wij niets dan met meerdere of mindere naauwkeurigbeid de nam
en de ligging. Velen er van zijn onbewoond.
De Papoewah-eilanden zijn allen bezet met bergen van ze
verschillende hoogte, doch die voor zooverre bekend is niet v
rulkanischen aard zijn. Zij zijn bedekt met bosschen, die u
muntend timmerhout bevatten; sago- en kokos-palmen, mi
kaatnoten, en de boom, welks schors, onder den naam v
Massooi bekend, als specerij en geneesmiddel vooral in Chi
gewild is, komen erin overvloed voor. Ook voor de cultuur v
vele andere gewassen is de grond zeer geschikt.—• Van 1
dierenrijk kent men :• herten, zwijnen, slangen, krokodillen,
guanen en hagedissen; en onder de vogelen vooral de om hun
vederenpracht beroemde paradijsvogels, en eene menigte pa]
gaaijen en duiven. De zee is rijk aan visch, schildpad en tripang.
Het delfstoffenrijk is nog geheel onbekend.
Alle deze eilanden behooren tot het gebied van den Sult
van Tidore en maken als zoodanig een onderdeel uit van
Residentie Ternate. Op de voornaamste eilanden zijn Tidoresc
ambtenaren geplaatst; doch het gezag van den Sultan wordt
vele plaatsen slechts flaauw en met weerzin geëerbiedigd,
schattingen, welke zij hem moeten opbrengen en die hoofdzakel
0) Deze opgave, met eene enkele bijvoeging aan BLEEKER^inlleend, versch
wat de namen betreft in sommige opzigten van de Kaarten van MELVILL, waar
zij ook niet allen voorkornijn., ^ '

464
in sago, massooi, schildpad, tripan//, paradijsvogels cn werklieden
(slaven) bestaan, worden jaarlijks door de zoogenaamde
hon//i-v\oten (een zeker aantal kora-kora's of Tidoresche oorlogsvaartuigen)
afgehaald.
De gezamenlijke grootte dezer eilanden werd door MELVILL O
op 160 • mijlen, en hunne bevolking op 10000 zielen gesteld.
Doch indien men al kan aannemen dat deze opgave wat de
grootte betreft niet ver van de waarheid afwijkt, is zulks zeker
omtrent de bevolking niet het geval en kan men haar voor niet
meer dan eene gissing houden. Immers men weet thans dat
alleen de eilanden Misool en Batante meer dan 5000 en Salwatli
minstens S000 bewoners tellen; en aan JFaigeoe werd door
JMJMONT TJ'UUVILLE eene bevolking van 100000 zielen toegekend,
welk cijfer echter ongetwijfeld zeer veel te hoog is. Schoon wij
nu omtrent de meeste bewoonde eilanden geene betrouwbare
gegevens hebben, is hot toch duidelijk dat het cijfer van MELVILL
veel te laag gesteld is.
Deze bevolking behoort, wat de Inboorlingen betreft, .deels
tot den Alfoerschen stam deels tot het Negriten-ras (Papoewahs),
en is nagenoeg van alle beschaving verstoken. Op de kusten
zijn ook vele vreemdelingen gevestigd van Halmaheira, Ternate,
Tidore en de Oeramsche eilanden afkomstig. De voornaamste
bekende bijzonderheden omtrent de bevolking zullen bij de beschouwing
der afzonderlijke groepen worden medegedeeld.
De Gebeh-groep.
Deze Westelijkste der hoofdgroepen ligt in Straat Bjilolo of
de Zee van Halmaheira onder den Evenaar tusschen 129°18' en
129°40' O.L.
Het hoofd-eiland Gebeh of Gebi strekt zich in eene Noord-
West- cn Zuid-Oostwaartscho rigting ongeveer 6'/- mijl uit, doch
heeft slechts eene geringe breedte. Aan de Zuidzijde, tusschen
dit eiland en Fau, is eene veilige ankerplaats. Gebeh is 400 tot
500 vt. hoog, en heeft overvloed van aard- en boomvruchten,
timmer- en brandhout; er wordt ook een weinig rijst, djagoeng en
suikerriet gekweekt. Varkens, krokodillen, papegaaijen, duiven
en snippen zijn de voornaamste daar voorkomende diersoorten.
, l
) Statistieke Kaart in het Tijdsclir. voor Neérl. Indië, 4849.

405
De eenige kampong, Ketjepi genaamd, ligt aan de Noord-Oostzijde
van het eiland en telt slechts een twintigtal armoedige
huizen, van gabba-gabba gebouwd en met atap gedekt. De
bevolking, wier sterkte ons niet bekend is, bestaat deels uit
Papoewahs O deels uit lieden van de Ternataansehe of Tidoresche
eilanden afkomstig. De eersten gaan geheel naakt met uitzondering
van de tjawat of tjidako (bl. 51 en 186); de anderen
kleeden zich als de Ternatanen. Zij staan onder het bestuur van
eenen Sengadji en eenige mindere Hoofden; de eerste kleedt
zich, behalve dat hij den hoofddoek draagt, geheel op Europesche
wijze in het zwart; de anderen met eene kabaai en broek. Hoewei
de Sengadji aan den Sultan van Tidore onderhoorig is, bekreunt
hij zich weinig om diens bevelen; daarentegen heeft hij zich op
een gedeelte der West- en Noordkust van Nieuw Guinea, zelfs tot
Boreh toe (vergel. bl. 492), eenig gezag weten te verschaffen,
zoodat ook de orders van den Sultan daar door zijne tusschenkomst
worden uitgevoerd. Met de meeste Hoofden kan men zich
in het Maleisch onderhouden; sommigen verstaan ook een weinio-
Engelsch, hetwelk zij hebben overgenomen van de Britsche en
Amerikaansche walvischvaarders, die dikwijls dit eiland aandoen.
FauoiFow, op 0° 6' Z.B. en 129° 35' O.L., is een klein eiland
onder den Zuidwal van Gebeh, waarvan het gescheiden is door
eene smalle straat, die in het midden 15 tot 20 vadem diep is
doch aan de kanten riffen en zandbanken heeft. Aan de Noordzijde
van het eiland is eene diepe baai, welke groot genoeg is
om aan een aantal schepen eene veilige ligplaats aan te bieden.
Het is onbewoond, doch schijnt sterk bevolkt te zijn met kalongs
(vliegende honden).
Yoe oïJoei en Oetoe of Oetta zijn twee kleine en lage eilandjes,
omstreeks l 1
/» mijl ten Noorden van Gebeh gelegen. Een gedeelte
van de bevolking van laatstgenoemd eiland heeft hier tuinen
aangelegd en houdt er voortdurend of tijdelijk verblijf.
(') Volgens DE BRUYN KOPS, in het Natuurkundig Tijdschrift voor Ned.
Indië, D M , bl. 169. BLEEKER noemt ze Alfoeren; op welken grond is ons
niet bekend.
II. 30

466
De Waigeoe-groep.
D« Waigeot- of Waigioe- of Wageoe-groep ligt Oostwaarts
Yan de Gebeh-groep, tussclien deze en Nieuw Guinea, en wordt
ten Zuiden door Straat Dampier c/Lo«miej van de Salwatti-groep
gescheiden; terwijl zij zich Noordwaarts tot en met de Passieilanden
uitstrekt. Zij ligt dus tusschen 1° N.B. tot 0° 35' Z.B.
en 129° 50' tot 131° 25' O.L.
Het hoofd-eiland Waigeoe, tusschen 0° tot 0° 20'Z.B. en
130° 17' tot 131° 20' O.L. gelegen, is van het Westen naar
het Oosten ongeveer 16 mijlen lang doch op verre na niet zoo
breed; de grootte wordt geschat op 60 • mijlen. Het heeft aan
de Zuidzijde twee zeer diepe baaijen, van welke de Oostelijkste,
Baai Chabrf.1 geheeten, het eiland verdeelt in twee schiereilanden,
die slechts door eene smalle landengte in het Noorden
verbonden zijn. De Westelijke is weinig minder diep inloopend
en veel wijder; in deze ligt het eiland Gemien. Tusschen deze
twee baaijen strekt zich Zuid-Oostwaarts eene landtong uit,
welke in vorm veel overeenkomst heeft met het schier-eiland
/Italië. Aan de Noordkust bevinden zich nog een paar kleinere
baaijen: de Arago- of Piapis-baaCfin het Westelijke gedeelte,
en de\offak-baai, regt tegenover de Baai Chabrfl; de Aragobaai
is veilig en voor groote schepen bruikbaar; op het daar
vóór gelegene eilandje Sisipa kan men versch water innemen.
De Noord-Oostpunt des eilands heet Kaap Lamarche. de Zuid-
Oostpunt Kaap Pigot. Het binnenland is geheel met bergketenen
bezet, welke niet zeer hoog zijn en waaruit zich eenige toppen
verheffen, onder welke de Buffels-piek in het Westelijke gedeelte
des eilands de hoogste top is en ongeveer 3000 »*. bereikt.
De kusten zijn laag en op vele plaatsen moerassig; het klimaat
is vochtig en heet. Het eiland is overal met eene rijke vegetatie
bedekt; kokos- en sago-palmen komen in overvloed voor; de
laatsten leveren aan de inwoners hun hoofdvoedsel. De grootere
diersoorten en de vogels schijnen hoofdzakelijk dezelfde te zijn
als op de voorgaande groep; voorts vermeldt BLEEKER eene
menigte insecten, schaaldieren en visschen, welke op en bij dit
eiland gevonden worden.— Van de sterkte der bevolking is
geene betrouwbare opgave bekend; dat zij echter zeker vrij groot
is blijkt o.a. uit de berigten van DUMONT D'UKVILLE (bl. 464).

467
Die der binnenlanden bestaat uit Papoevvahs (hoewel somrai
hen ook Alfoeren noemen), die der kusten uit een gemengd
van volken uit het Oostelijke gedeelte van den Archipel.
wordt bestuurd door zes Hoofden, onder welke een, die
titel van Radja voert, het Opperhoofd is en door den Sultan
Tidore wordt aangesteld; de vijf anderen, die den titel
Sengadji hebben, schijnen van den Radja nagenoeg onafhanke
te zijn. In hoeverre de bevolking der binnenlanden het ge
dier Hoofden erkent is ons niet gebleken; waarschijnlijk bep:
hun invloed zich grootendeels tot de kustlanden. De voornaan
bij name bekende kampongs zijn: Waigeoe, waar de Radja :
verblijf houdt, aan de Westelijkste baai der Zuidkust; Oj
op de Noordkust aan de baai van dien naam ; Wa/eri, Am
Wa^ljoe, Oes/a en Bisser, waar de vijf Sengadji's resideren.
Gemien of Gammen is een vrij groot eiland in de even genoec
baai ten Zuiden van Waigeoe gelegen. Het is vrij goed beven
schijnt de suprematie van den Sultan van Tidore niet
erkennen.
Koning Willem's tri&M^ligt ten Zuiden van Gemien in Str
Dampier op 0° 32' Z.B. en 130° 35' O.L. Het is hoog en i
toont zich op eenen afstand uit bet Oosten gezien als drie
zonderlijke eilanden; aan de Zuidzijde eindigt het in eene ho
steile kaap.
Gagi ligt regt Westwaarts van Gemien op 0° 23'Z.B.
129° 55' O.L. Het zal ongeveer 1 • mijl groot zijn en is i
zeer hoog. Aan de Zuid-Oostzijde is eene goede ankerpla.
Het levert veel sago, timmerhout en viseh op. De Sengadji 1
Gebeh schijnt zich als heer van dit eilandje te beschouwen.
Piamis (of Piapis?) is een klein, door Papoewahs en vre(
delingen bewoond eilandje, nagenoeg midden tusschen Gagi
Gemien op 0° 22'Z.B. en 130° 16'O.L. gelegen.
Batampele ligt op geringen afstand van den Zuid-Westwal \
Waigeoe op 0° 18'Z.B. en 130° 16'O.L.
Ritib ligt Noord-Westwaarts van Waigeoe onder den Even;
op 130° 10'O.L.
Wiang, Noord-Westwaarts van Ruib. op 0° 10' N B
130° 5' O.L.
Siang, Noord-Westwaarti van Wiang. op 0°20'NB
129° 57' O.L.

468
Baba ligt ten Noorden van ll'aigeoe op O 3
22' N.B. en
131° 3' O.L. Het heeft vrij hoog gebergte, en wordt door sommigen
tot de ^//oe-eilanden gerekend, van welke het dan verreweg
het grootste is.
De Ajoe-eilanden, volgens BLEEKER negen in getal,^eTt-^w«l
Jm-eikcnden geheeten/liggen tusschen 0°20' tot 0°45'N.B. en
130° 55' tot 131° 20' O.L. Het zijn kleine eilandjes en klippen
(volgens de Kaarten veel meer dan negen), die door den Sengadji
van Gebeh als zijne onderhoorigheid beschouwd worden. Men
vindt er veel schildpadden.
*i De Passi-eilandenjdria in getal, liggen ten Noorden van de
Ajoe-eilanden op 1° N.B. en tusschen 131° 10' tot 131° 15' O.L.
Zij zijn zeer klein en onbewoond. O
De Salwatti-groep.
De Sahcatti- of Salawati-groep bevat de eilanden tusschen
de Gebeh- en Waigeoe-groepen ten Noorden, de Misool-groep ten
Zuiden, Halmaheira en de Obi-groep ten Westen, en Nieuw
Guinea ten Oosten. Zij strekt zich uit tusschen 0° 35' tot
1° 30' Z.B. en 128° 50' tot 131° 12' O.L.
Het hoofd-eiland Salwaiti ligt nabij de Westkust van Nieuw
0
C7«^atusschen 0 55'lotl 0
22'Z.B.cnl30 0
40'totl31 0
12'O.L.,
(') De S'. Davids- of Mapia-eilanden schijnen niet tol de Nederlandsche
bezittingen te worden gerekend | wij vinden ze althans niet als zoodanig vermeld.
Zij liggen ten Noorden van Nieuw Guinea, op I5i°"20'O.L. enü° 50'N.B ,
en zijn vijf in getal, van welke de drie grootsten met allerlei geboomte, inzonderheid
niet kokos- en broodvrnclit-boomen begroeid zijn; de twee kleinsten
zijn slechts zandbanken met gras en kreupelhout bedekt. Voor eenige jaren
hadden zij eene vrij talrijke bevolking, die in 1860 tot 10 personen was verminderd.
Deze lieden zijn sterk gebouwd, hebben een goed voorkomen, geene
platte neuzen, eene koperkleurige huid en geen kroeshaar. Hunne taal verschilt
geheel van die der Papoewahs. Zij wonen in hutten, die grootendeels van
boombladeren vervaardigd en onmiddellijk op den grond gebouwd worden; de
kleeding bestaat alleen in eenig bedekscl om de middel. Hun voedsel is visch,
kreeften, schildpadden en boomvruchten ;" hel vangen en plukken daarvan is
hunne eenige bezigheid ; den overigen lijd brengen zij geheel in ledigheid door.
Wapenen hebben zij niet; de visschen vangen zij met eene soort van elgets,
waaraan punten van hard hout of vischgraten zijn bevestigd. Overigens zijn
zij geheel onbeschaafd, cn schijnen zelfs volstrekt geen denkbeeld van eenige
Godsvereering te hebben. Tijdschr. voor Ind. laai-, land- en volkenkunde,
D'. XI, bl. 155.

46 9
en wordt geschat op eene grootte van ongeveer 33 • mijlen.
De straat tusschen Salwalti en de Westelijkste punt van Nieuio
Guinea heet Straat Galowo, en ligt vol kleine eilandjes en klippen.
Het eiland is geheel bergachtig doch aan de kusten op sommige
plaatsen moerassig. Het brengt veel sago en wilde muskaatnoten
voort; de zee in den omtrek is rijk aan schildpad en tripang.
Er wordt door de bewoners een vrij uitgebreide handel gedreven,
op Waigeoe met hunne eigene vaartuigen, op Tidore, Ternate,
Ceram, Mangkasar en Mandhar met vaartuigen van die plaatsen;
uitgevoerd worden vooral: tripang, schildpad en sago, dit laatste
tot eene hoeveelheid van gemiddeld 200 Icojans (5400 pikols)
'sjaars.— De bevolking wordt begroot op 8000 of 10000 zielen ( l
).
Zij bestaat voor een zeer klein gedeelte uit Mohammedanen van
de Moluksclie eilanden afkomstig; dezen wonen in de kustnegeriën,
van welke Samaleis (op de Kaart Semeter) aan de Noord-Oost­
kust, en Sailoloh aan de Zuid-Westkust de voornaamsten zijn.
Verreweg het grootste deel der bewoners behoort tot Papoesche
stammend en houdt zich in het binnenland op; zij zijn geheel
woest, in sommige gevallen kannibalen, en houden met de strand­
bewoners geene gemeenschap dan voor zooverre noodig is om
hunne producten van de hand te zetten.— liet bestuur berust
bij eenen Radja, die te Samaleis gevestigd is en daar wordt
bijgestaan door eenen Djoegoegoe, een Majoor, een Sengadji, een
Kapitein, een Imam (priester) en een Hoe/wem of Ilakim (regter);
te Sailoloh zijn nog een Kapitein laut, een Djoegoegoe en een Imam.
De Radja en dc Kapitein laut worden door de bevolking uit
de familie hunner voorgangers gekozen, welke keuzen door den
Sultan van Tidore en, volgens het contract, ook door het
Nederlandsche Gouvernement moeten bekrachtigd worden; de
overige Hoofden worden door den Radja benoemd onder nadere
goedkeuring des Sultans. De regtspleging berust, wat gewone
0) Volgens GOLDMAN, die daaronder dan nog niet de Mohammedaansehe
bevolking begrijpt. Tijdschr. voor Ind. taal-, land- en volkenkunde, D'. VII,
bl. -106. BLEEKEK spreekt slechts van eene binnenlandsche bevolking van
4000 zielen. Reis, 01. 1, M.8SÖ.
ffl Vol gens het verstag der Gouvernements-Commissie, die in 1858 Nieuw
Guinea bezocht en deze eilanden passeerde. Zie de Bijdragen van het
Instituut voor taal-, land- en volkenkunde, Nieuwe volgreeks, D'.V, bl. 65.
GOLDMAN noemt ze Alfoersehe stammen.

470
zaken betreft, bij den Radja en den Hoekoem; belangrijke
gevallen moeten voor den Eijksraad te Tidore worden gebragt.
Het gezag dezer Hoofden bepaalt zich echter alleen tot de
Mohammedaansehe bevolking en weinige Inboorlingen, die zich
nabij de kust hebben nedergezet; de bevolking van het binnenland
leeft geheel onafhankelijk en brengt geene schatting op.—
De Sultan van Tidore wordt op Salwalti vertegenwoordigd door
eenen te Samaleis gevestigden Alfiris. De jaarlijksche schatting
aan hem op te brengen bestaat in honderd pakken sago en honderd
paradijsvogels; de laatsten worden door den Radja getrokken van
Nieuw Guinea's Noord-Westkust, waar de landschappen Assi en
Megga. ten Noorden van de Telok Berow of Golf van Mac Clue
aan Salwatli onderhoorig zijn (vergel. bl. 481).
Batante of Batanta, eene onderhoorigheid van Salwalti, ligt
Noord-Westwaarts daarvan op 0° 50' Z.B. en 130° 23' tot
131° O.L. Het wordt ten Noorden door Straat Bampier, ten
Zuiden door de Pilt-StraatV) bcspoeld, en is 13 of volgens
anderen slechts 9 • mijlen groot. De Westelijkste punt van het
eiland heet Kaap Malio. Ten Noorden van Batante ligt een uitgestrekt
rif, van Sitlart's rif genaamd; en 3 mijlen ten Oosten
er van het Rif van Batante. Het eiland wordt bewoond door een
duizendtal Papoewahs (volgens GOLDMAN Alfoeren), die zich
grootendeels aan de Zuidkust ophouden en van sago en visch
leven; voorts brengt het eene menigte vruchten en gevogelte
voort. De voornaamste negeri ligt nabij den Zuid-Oosthoek aan
de Fitt-Straat.
De Tameai-^o{ Tamean- en de Faam-groepen bestaan uit ee
menigte onbewoonde eilandjes en klippen in het Westelijke gedeelte
van Straat Bami/er, op omstreeks 0°40' Z.B. en 130°15' O.L.
gelegen.^-
Poppajhet voornaamste van eene groep van tien eilandjes,
welke echter weinig meer dan klippen zijn, ligt ten Westen van
Salwalti op 1° 9' Z.B. en 129° 45' O.L. Het is bijna 6 • mijlen
groot, in het Westelijke gedeelte heuvelachtig en in het Oosten
vrij vlak. Het is bewoond en heeft de twee negeriën Moepalli en
Matta. Sago en kokosnoten zijn de voornaamste voortbrengselen.
(') Wel te onderscheiden van de Pill's-$lïlni( of Ceramsehe Zee ten
Noorden van Ceram.

471
Van de omliggende eilandjes is Kalap, dat aan de Westzijde
ligt, het grootste.
De Boh-eilanden, bestaande uit twee kleine eilandjes en
c
eenige klippen, liggen Westwaarts van Puppa op l 9'Z.B. en
129° 15' O.L. Zij zijn bewoond en leveren sago, kokosnoten,
visch en geiten op.
P. Pisang, eigenlijk twee eilandjes, is het Westelijkste van
de Salwatti-groep en ligt op 1° 22' Z.B. en 128° 52' O.L.
Het is vrij hoog, doch niet op den duur bewoond."^
De Misool- of Mesowal-groep.
De Misool-groep is de Zuidelijkste der tot de Papoewaheilanden
behoorende groepen, en ligt tusschen de Salwatti-groep
en Ceram, van welk laatste zij door de Pill's Slraat is gescheiden.
Zij bevat de eilanden gelegen tusschen 1° 22' tot 2° 45' Z.B. en
129° 37' tot 131° 45' O.L.
Het hoofd-eiland Misool of Mesowal, ook wel Waigamma
genoemd, ligt tusschen 1° 43' tot 2° 4' Z.B. cn 129° 46' tot
130° 30' O.L. en is ongeveer 37 • mijlen groot. Het binnenland
is bergachtig, de kusten zijn op vele plaatsen vlak en laag.
Aan de Oostzijde is eene ruime, diep iuloopende doch met kleine
eilandjes en klippen bezette baai, aan welker Zuidzijde de negeri
Kakap of Koppop ligt; aan de Noord-Westzijde is eene uitmuntende
baai, die vele schepen kan bevatten, en aan welke de
hoofd-negeri Waigamma ligt. Behalve de twee genoemde plaatsen
zijn Silinta aan de Zuid- en Misool aan de Zuid-Oostkust de
voornaamste.— Het bestuur berust bij eenen Radja, welke op
dezelfde wijze als die van Salwalti door den Sultan van Tidore
wordt aangesteld; „aan hem was vroeger ook een gedeelte van
Kieuw Guinea's Westkust, ten Zuiden van de Golf van Mac Cluer,
onderhoorig, doch zijn gezag aldaar heeft thans geheel opgehouden.
O De bevolking van Misool, die op ongeveer 4000 zielen
begroot wordt, bestaat aan de kusten uit Mohammedanen van
O In hel verslag der Gouvernemenls-Commissie, medegedeeld in de
Bijdragen van hel Instituut voor taal-, land- en volkenkunde, Nieuwe
volgreeks, Dl. V, wordt op bl, 199 gezegd, dat Misool verdeeld is tusschen de
Radja's van Misool en Waigamma. In andere berigten wordt echter uitdrukkelijk
slechts van één Radja en van mindere Hoofden melding gemaakl.

473
de Molukken afkomstig, en in het binnenland uit Papoewahs;
het gezag van den Radja zal zich waarschijnlijk wel hoofdzakelijk
tot de eerstgenoemden bepalen. De bekende voortbrengselen zijn
sago, paradijsvogels en papegaaijen.
Eene menigte kleine eilandjes, weinig meer dan klippen,
omringen Misool aan alle zijden; de voornaamsten daaronder zijn
Mateloli ten Noord-Westen en Temmeh ten Zuiden des eilands.
Kanari, het voornaamste van het uit dertien kleine eilandjes
bestaande groepje der Kanari-eilanden, eene onderhoorigbeid van
Misool, ligt Westwaarts van daar opl°48'Z.B. en 129°38'O.L.,
doch is overigens weinig of niet bekend; even als
Woni-inelotJhet voornaamste eiland van het groepje van dien
naam, gelegen Zuid-Oostwaarts van Misool, vóór de Golf van
Mac Cluer, op 2°40'Z.B. en 131°40'O.L.
§ 7. Nieuw Guinea.
Algemeen overzigt van het eiland.
Het eiland Nieuw Guinea ligt tusschen 130° 55' tot 151° 5' O.L.
en 0° 21'tot 10° 40'Z.B. Het wordt ten Westen door de Moluksclie
Zee, en ten Noorden, Oosten en Zuiden door den Grooten Oceaan
bespoeld; Straal Torres stroomt tusschen de Noordelijkste punt
van Kieuw Holland en een gedeelte van Kieuw Guinea's Zuidkust.
De grootte wordt gesteld op omstreeks 11000 • mijlen. O
Het eiland, welks lengte-as zich in eene Noord-West- en
Zuid-Oostwaartscbe rigting uitstrekt, heeft eenen zeer onregel-
matigen vorm. Terwijl het midden-gedeelte van het Noorden
naar het Zuiden eene breedte van meer dan 80 mijlen heeft en de
kusten daar geene noemenswaardige bogten aanbieden, worden
(') Bandbuch der Geonrapliie und Stntistik, begründel durch D'.STEIN
vnd D r
. HÖRSCHELMANN , tien bearbeilet pon Dr WAPPAUS. liandll, Ablh.II,
S. 58G. Kr wordl daar gezegd dat «Nieuw Guinea hel grootste eiland der
«wereld is, hoewel het Borneo slechts weinig overtreft;» evenwel leest men
ook in hetzelfde werk, Band II, Ablh.Ill, S.390, dat «Borneo 129C2D mijlen
«groot en, behalve Nieuw Holland, het grootste eiland der wereld is.»
In KHAMER'S Woordenboek wordl voor TV. Guinea lü a 13000 • mijlen opgegeven.
Dc onvolledige bekendheid der kusten is natuurlijk oorzaak, dat de
grootte niet juist kan worden bepaald; maar bij vergelijking op de Kaart blijkt
althans dat het verschil met Borneo niet groot kan zijn.

473
de beide uiteinden eensklaps slechts betrekkelijk smalle landtongen,
die door diepe baaijen in schier-eilanden worden gesplitst;
dit laatste is inzonderheid in het Westelijke gedeelte het geval.
De Groote Geelvink- of Wandammen-b'aai aan de Noordzijde, die
aan haren ingang meer dan 50 mijlen breed is en omtrent 40 mijlen
landwaarts inloopt, scheidt in het Westen een groot schier-eiland
af, dat door eene landengte van slechts 6 mijlen breedte met het
centraal-gedeelte des eilands verbonden blijft; en dat schiereiland
zelf wordt door de Telok Beroiv of Golf van Mac Cluer,
die van de Westzijde af ongeveer 25 mijlen diep landwaarts
ingaat, weder in twee schier-eilanden gesplitst, welke men het
Noord-Westelijke en het Zuid-Westelijke schier-eiland kan
noemen. Behalve deze twee groote golven heeft men nog eene
menigte kleinere, van welke de voornaamsten zijn:
aan de Noordkust van het Westen naar het Oosten :
de Kleine Geelvink-baai, op 133° 45' O.L.; de Boreli-baai, in
de Westkust van de Groote Geelvink-baai, op 1°Z.B. ; Telok Linijoe
of IIumboldt's-baai, op 140°45' O.L.; Cornelis Kiner's-baai, op
143°45'; en de Golf der Aslrolahe. op 145° 50';
aan de Oostzijde :
de Golf Ilnon op 7°Z.B.;
aan de Westzijde:
Telok Serni, in het Noord-Westelijke schier-eiland op 1° 50'Z.B.;
Telok Kapauw en Telok Sebakor of Rijklof van Goens-baai, in het
Zuid-Westelijke schier-eiland, op 3° en 3° 30' Z.B.;
aan de Zuidzijde :
de Kamrau-baaijov 133°40'; de Bogt van Kaimani. op 3° 40' Z.B.
en 133° 50' O.L., ten Noord-Westen van het eilandje Namatotle;
de Sfwhmm-baai of Telok Bitjaroe, onmiddellijk ten Oosten van
de voorgaande en slechts door een smalle bergachtige landtong
daarvan gescheiden, aan wier ingang het zoo even genoemde
eilandje ligt O; de Triton-baai^ op 134° 15',/de Tafel-baai, op
149°; en de Oramjerie-baai, op 149°40' O.L.
0) Deze baai is op de Kaart van MELVILL ten onregto geplaatst in het
Zuiden van het Zuid-Westelijke schier-eiland , op 135° 7' 0 L Zie de Schets
der Zuid-Westkust van Nieuw Guinea, b.hoorende bij het verslag der
Gouvernemeuts-Conimissie, dat medegedeeld is in de Bijdragen van het
Instituut voor taal-, land- en volkenkunde van N.I. Nieuwe volgreeks,
V; en het Natuurkundig Tijdschrift voor Neérl. Indië, D'. XIX, bl. 407.

474
De voornaamste met name bekende kapen zijn:
aan de Noordkust:
Tandj. Kajin-Kajin Beba o(Kaap de Goede Hoop, op 132° 30' O.L. tó;
T. Amberbarkin of Amberbaki, op 133° 22'; T. Ambernoli of Kaap
d'TJrvüle, op 138°; en T.Seprop maneh of Hoek Bonpland, aan
de Oostzijde van de Humboldt's-baai, op 140° 47';
aan de Oostkust:
Koning Willem's Kaap, op 6° 20' Z.E-. en 147° 40' O.L.; de
Zuid-Oostkaap, op 10° 35' Z.B. en 151° 5' O.L.;
aan de Westkust:
Kaap Spencer, ten Noord-Oosten van bet eiland Salwatti, op
0° 53' Z.B.; de Westhoek, zijnde de Westelijkste punt van
Nieuw Guinea, ten Zuiden van Salwatti, op 1°30'Z.B., en
T.Baaik, aan de Zuidzijde van de Rijklof van Goens-baai, op
3°44' Z.B. en 132° 40' O.L.;
aan de Zuidkust:
Kaap van den Bosch, op 4° 12' Z.B. en 132° 50' O.L., en
T. Boeroe, op 135° O.L. en 4° 16' Z.B., en voorts langs de
Zuidkust van de Oostelijke landtong verscheidene kapen, welke
meest van de Engelschen hare namen ontvangen hebben, zoo als :
K. Blackxood, K. Maclatchie, K. Possession, K. Suckling, K. Redsear,
Ronde Kaap, K. Hood, K. Keppel en A'. Rodney, welke allen
tusschen 144° 25' en 148° 25'O.L. liggen.
Het centraal-gedeelte van Nieuw Guinea is zoowel wat zijne
natuurlijke gesteldheid betreft als ook in andere opzigten nagenoeg
geheel onbekend, zoodat zelfs de kusten nog niet overal
naauwkeurig bepaald zijn; dit laatste is ook met de Noordkust
van de Oostelijke landtong het geval. Maar ook omtrent het
overige gedeelte des eilands strekt onze wetenschap zich weinig
verder dan tot de kuststreken uit. De West- en Zuid-Westkusten
tot op 135° O.L. zijn over het algemeen laag en vlak en op
sommige plaatsen moerassig. De voornaamste bergen, welke zich
in dit gedeelte verheffen, zijn: het Baaik-gebergte (3600 v'.), ten
Zuiden van de kaap van dien naam;)de G. Lamantjiri (2250 v 4
.),
bij de Triton-baai; en de G. Mairassi, ten Noorden van
dezelfde baai/t)p 135° O.L. begint eene bergketen, welke zich
(') Volgens de Kaart van MELVILL; volgens andere opgaven ligt deze kaap
«p 132° 45' O.L.

+ 75
Oostwaarts naar het binnenland voortzet, tot op omstreeks
137° 30' den naam draagt van Gebergte Charles Louis, en van
4000 tot 8100 v*. hoog is; meer Oostwaarts krijgt zij den naam
van Sneeuwgebergte en stijgt, op 138° 40', tot omstreeks 16000 v'.
Langs de Noordkust van het Westelijke schier-eiland strekt zich
eene bergketen uit, die bij de Kaap de Goede Hoop 7500, bij
Kaap Amherbaki 8100 v*. hoog is, en zich in den G.Arfah aan
de Doreh-baai tot ruim 8700 v*. verheft. Rondom de Geelvinkbaai
is de kust in het algemeen laag, en bij Kaap d'Urville
moerassig. Meer Oostwaarts verheffen zich langs de Noordkust
gebergten, onder welke het Gautier-gebergle. op 139° 20' O.L.,
het Cycloop-gebergte ten Westen van de Humboldt's-baai, en
het Eyries-gebergte ten Oosten van dezelfde baai, ruim 6000 v*.
hoog zijn. Ten Oosten van de Golf der Astrolabe ligt het Gebergte
van Finisterre, dat van 10000 tot 12000 v'. hoog is; en de
Oostelijke landtong is geheel bezet met eene bergketen, die den
algemeenen naam van Owen Stanley-gebergte draagt en in den
Owen Stanley, op 147° 30' O.L., eene hoogte van nagenoeg
13000 v'. bereikt; andere toppen van dezelfde keten zijn: de
Tule (9200 v*.), de Obree (9400 v-.), de Suckling (10300 v*.),
de Simpson (9100 v'.), de Thompson, de Cloudy, en anderen, die
langzamerhand in hoogte afnemen totdat de keten in de Zuid-
Oostkaap eindigt.— Geen der bergen van Nieuw Guinea is, voor*
zooverre men weet, van vulkanischen aard; het Westelijke
gedeelte des eilands is echter van tijd tot tijd aan aardbevingen
onderhevig.
Als voorname rivier is alleen hekend de Ambernoh of Rochussen,
die op het Sneeuxogehergte haren oorsprong schijnt te hebben,
eerst Noord-West- en vervolgens Noordwaarts loopt, en met
vele armen zich deels in de Geelvink-baai deels in den Grooten
Oceaan ter wederzijde van T, Ambernoh of d' Urville ontlast.
Vóór haren hoofdmond aan de Noordkust ligt het Koning
Willem's eiland.—• Vele kleinere rivieren vallen op verscheidene
plaatsen der kusten in zee; doch van haren loop is weinig of
niets bekend. Hiertoe behooren de Karoefa, aan de Oostzijde
van het schier-eiland Baaik (bl. 479, Noot< 2
>), ten Zuiden van
de Kamrau-baai, en de Wamoeka en Oetamaia (bl. 478).
De hitte is zeer hevig en stijgt aan de Noordkust in den
Oostmoeson somtijds tot 96° F.; de geregelde afwisseling van

476
land- en zeewind brengt bier echter eenige verfrissching te weeg.
Ook op dit eiland valt, even als op Ceram, Boeroe en andere,
op te merken dat het binnenlandsche gebergte eene afscheiding
tusschen de moesons schijnt te veroorzaken ; op de Noordkust
heerscht van September tot April de Westmoeson of regentijd,
terwijl gedurende dezelfde maanden aan de Zuidkust de Oostmoeson
waait; en eveneens is in de andere maanden des jaars
op de Noordkust de Oostmoeson, terwijl op de Zuidkust de
Westmoeson heerscht. Echter is, gelijk elders onder of nabij
den Evenaar, ook hier de werking der moesons niet regelmatig,
en ook gedurende den Oostmoeson regent het bijna dagelijks
in meerdere of mindere mate.
De bekende voortbrengselen van Nieuw Guinea zijn voorna­
melijk: sago- eh andere palmsoorten, kruidnagel- en muskaat-
noten-boomen, ebben-, ijzer-en andere houtsoorten, ook dezulke
die welriekende harsen bevatten cn als reukwerk gebruikt worden,
massooi in groote hoeveelheid, bamboe, rotting, boom- en
aardvruchten, en hars; en uit het dierenrijk: wilde zwijnen,
kangoeroe's, slangen, krokodillen, hagedissen, land-schildpadden,
paradijsvogels, papegaaijen, duiven, boeroeng lawit (zie D 1
. I,
bl. 101), eene menigte insecten; cn van zeedieren: vele visch-
soorten, schildpadden, parel-oesters, tripang, en andere schaal-
en weekdieren O. Metalen zijn er tot dusverre niet ontdekt.
De bevolking, omtrent wier gezamenlijke sterkte bij de vol­
strekte onbekendheid van het binnenland zelfs bij gissing geene
opgave is te doen, bestaat in de kustlanden uit Papoewahs, terwijl
zich in het meer landwaarts in gelegene gebergte verschillende
stammen ophouden, die somtijds Alfoeren genoemd worden (waar­
schijnlijk omdat de bergvolkeren der Molukken tot dit ras behooren)
maar in uiterlijk voorkomen niet van de kustbewoners verschillen! 2
).
Deze bergbewoners zijn echter geheel woest en leven in den natuur­
staat; zoodat zij in dit opzigt nog ver beneden de kust-Papoewahs
staan, bij welke intusschen de beschaving ook zeer gering is.
( !
) Uitvoerige opgaven van de diersoorten van Nieuw Guinea zijn door
BLEEKER medegedeeld in zijne Reis, DU, bl.276 en volgg.; in de Verhandelingen
van hel Dataviaaseh genootschap, Db VI, en in het Natuurkundig
Tijdschrift voor Neérl. Indië, D'. XXII.
( 2
) Bijdragen van het Instituut voor taal-, land- en volkenkunde, Db V,
bl. 181.

'477
Aan de kusten hebben zich hier en daar Maleische kosmopoliten
gevestigd. In de Westelijke helft van Nieuw Guinea zijn de kustlanden
veelal onderworpen aan de in hunne nabijheid liggende
kleinere eilanden, en erkennen zij met deze het oppergezag van
den Sultan van Tidore, voor zooverre hij in staat is dit door
middel van zijne //o«(7z'-vloten te doen gelden.
De Nederlandsche bezittingen op Nieuw Guinea.
De Nederlandsche bezittingen op Nieuw Guinea strekken zich
uit over het Westelijke gedeelte des eilands en de omliggende
kleinere eilanden", en worden ten Oosten begrensd door eene
denkbeeldige lijn, welke van den 141 STEN
graad O.L. op de
Zuidkust dwars over het eiland loopt tot T. Seprop maneh op
140°47' aan de Noordkust! 1
). Zij beslaan, volgens MELVILL, eene
oppervlakte van 3210 • mijlen! 2
), met eene bevolking van naar
gissing 200000 zielen. Vermits wij er echter nergens eenigen
post of ambtenaar hebben, berust ons gezag alleen op onze
suprematie over den Sultan van Tidore, die deze gewesten als
een deel van zijn gebied beschouwt, en op de officiëele in bezit­
neming, welke den 24 STEN
Augustus 1828 heeft plaats gehad. Het
Nederlandsche etablissement Merkus-oord met het fortje Du Bus,
toen aan de Triton-baai^gesticht, is na weinige jaren om de
ongezondheid der plaats of om andere redenen weder opgeheven
en de sterkte in 183^geslecht. In de laatste jaren zijn evenwel
op last van het Gouvernement een en andermaal onderzoekingen
gedaan, naar eene geschikte plaats voor eene nieuwe vestiging
op de Noordkust, doch tot dusverre zonder gevolg. Intusschen
bewijzen de Inboorlingen een bijgeloovigen eerbied aan de door
ons hier en daar opgerigte merkpalen! 3
), in de hoop dat dezen
hen tegen ziekten en andere onheilen beschermen en wij hen van
de Tidoresche overheersehing bevrijden zullen.
(') Volgens het Regerings-besluit van 50 Wij 1818. Volgens de proclamatie
bij de in bezitneming op den "21 Auguslus 18-28 liep de Oostelijke grenslijn
van 141° op de Zuidkust tot de Kaap de Goede Hoop op 152° 45' aan
de Noordkust.
( 2
) Daar de Nederlandsche bezittingen ongeveerde helft des eilands beslaan,
is deze opgave zeker veel te laag. Vergelijk bl.472.
t 3
) Deze merkpalen zijn voorzien van eene ijzeren plaat, waarop het Nederlandsche
wapen met het omschrift Nederlandsch Indië.

478
Vroeger behoorden alle onze bezittingen op en langs Nieuw
Guinea tot de Residentie Ternate ; doch sedert weinige jaren zijn
de Zuidkust-landen van omstreeks 133° tot 141° O.L. (Wonim
di alas; zie hieronder) met de daar langs gelegene eilanden
administratief onder de Residentie Banda gebragt, en wordt het
toezigt daarover uitgeoefend door eenen aan den Gouverneur der
Molukken toegevoegden Adsistent Resident (bl. 316 en 317j.
De West- en Zuidkust-landen zijn verdeeld in de twee groote
Afdeelingen Wonim di bawah (beneden-Wonim) en Wonim di alas
(boven-Wonim); de eerste bevat het Noord-Westelijke en het
Zuid-Westelijke schier-eiland tot omstreeks de Kamrau-baui,
de laatste, de kustlanden van de Kamrau-baai af Oostwaarts O.
Deze Afdeelingen zijn echter slechts geographische benamingen
en vormen volstrekt geen staatkundig geheel, maar bevatten een
aantal rijken of rijkjes, wier gebieders voor het meerendeel op de
nabij gelegene eilanden gevestigd zijn en den titel voeren van Radja
of Sengadji, terwijl de mindere Hoofden Kapitein laut. Kapitein,
Iloekoem, Majoor, Djoedau, Sahada, enz. heeten; zij worden allen
door den Sultan van 'Tidore aangesteld. Deze rijken en onze verdere
onderhoorigheden op Nieuw Guinea zijn de volgende:
a. Langs de Zuidkust van het Oosten af:
Kapia, waarvan de Oostelijke grens niet bepaald is doch dat
zich Westwaarts uitstrekt tot T. Boeroe. Het wordt bestuurd door
eenen Radja, die gevestigd is in de negeri Kapia een weinig ten
Oosten van genoemde Kaap. Meer Oostwaarts, op omstreeks
136° 10' O.L., storten zich de rivieren Wamoeka en Oetamata
in zee; zij schijnen twee armen te zijn van ééne rivier, welke op
het Oostelijke gedeelte van het Gebergte Charles Louis haren
oorsprong beeft. Nabij den mond van laatstgenoemde rivier lio-fc
de negeri Oeta. Nog verder Oostwaarts worden op de Kaart van
MELVILL dertien negeriën vermeld, van welke wij evenwel niet
weten of zij ook tot dit rijk gerekend worden; op die Kaart
heet de kuststreek daar Timakowa, en meer Westwaarts, waar
Kapia ligt, Koiwai. &e. £ * 4 ó /- J&yc^? , / \/^>,
(') Op de Kaarten van MELVILL zijn de benamingen van deze twee Afdeelingen
juist verkeerd geplaatst. Die namen zijn waarschijnlijk door de Tidorezcn of
andere zeevaarders aan deze gewesten gegeven ; Wonim di bawali is dan voor
de uit het Westen komenden het benedenste of naast bij geleyen Wonim,
en Wonim di atas het verder af of hooger op gelegene Wonim.

479
Aidoema, zich uitstrekkende van T. Boeroe tot op de helft der
Triton-baai. Het staat onder eenen Radja, die gevestigd is op
het eiland Aidoema aan den Oostelijken ingang van die baai.
Meer Oostwaarts liggen langs de kust van dit rijk de daaraan
onderhoorige eilanden Bramaai, Kajoe Mérah, Lajtahia en andere
kleinere. Lahakia ligt in de daarnaar genoemde Bogt van La^füsia
ten Westen van T. Boeroe. Over de bevolking van deze bogt
is een aan den Radja van Aidoema ondergeschikt Hoofd gesteld,
die ook den titel van Radja voert. Het eiland Laf/akia zelf is
onbewoond, doch bevat steenkolen-lagen (bruinkool) van zeer
jonge formatie O. Voorts worden in dit gebied op de Kaart nog
vermeld de negeriën Tamsoeroean en Warong ara.
Namatotte, van het midden der Triton-baai tot aan Kamrau in
de baai van dien naam. Het staat onder eenen Radja, die op
het eiland Namatotte zijn verblijf houdt. Dit eiland ligt aan den
ingang der Speelmans-baai of Telok Biljaroe (verg. bl. 473) ten
Westen der Triton-baai en bestaat uit kalksteen-gebergte van
omstreeks 1000 v*. hoogte, dat bijna overal steil in zee afloopt;
het zal ongeveer 2 • mijlen groot zijn. Het Noordelijke gedeelte
des eilands heet Eirani en is weinig bewoond; en ook in het
Zuidelijke gedeelte, Kowai genaamd, is de bevolking niet sterk.
In dit laatste gedeelte ligt de hoofdplaats Namatotte, waar de
Radja woont. Het eiland is eene belangrijke stapelplaats voor
den massow-handel, die daar vooral door de Cerammers gedreven
wordt; ook worden er ebbenhout en slaven gehaald. Een en
ander wordt vooral met rijst en groote glas-koralen betaald.—
Volgens de Kaart behooren tot dit rijk op de vaste kust vier-
en-veertig negeriën.
Adi, zich uitstrekkende van Kamrau tot T. Baaik ( 2
) met in­
begrip van de eilanden Karas en Adi; het staat onder eenen
Radja, die op het eiland Adi woont en eenen Kapitein laut, twee
Kapiteins, een Majoor en een Sahada onder zich heeft. Het eiland
Karas ligt in de Rijklqf van Goens-baai, is ruim 1000 v'. hoog,
(') Natuurkundig Tijdschrift voor Neérl. Indië, D>. XIX, bl.413.
( 2
) Dit schier-eiland , door de Kamrau-buai ten Oosten en de Rijklof van
Goens-baai ten Westen gevormd en thans onder den naam Baaik bekend,
werd vroeger voor een eiland of eene eilandengroep gehouden en heette toen
Oranje-Nassau of Archipel van Oranje Nassau, onder welken naam het
nog op de Kaart van Prof. PIJNAPPEL voorkomt.

480
en niet sterk bevolkt. Het eiland Adi of Wezel-eiland, omstreeks
12 • mijlen groot, ligt regt Zuidwaarts van de Kamraubaai
op 4° 10' Z. B. en 133° 30' O. L. en is door Straat
Nautilus van het landschap Baaik geseheiden. Het bestaat uit
eene koraal-rots, welke zich slechts op weinige plaatsen meer
dan 50 v 4
. boven den zeespiegel verheft, is over het geheel
niet vruchtbaar en slechts op weinige plaatsen met aardvruchten
bebouwd. De bevolking, die hoogstens 200 zielen bedraagt,
woont in op zich zelf staande huizen over het eiland verspreid;
de eenige kampong, Mangawitoe genaamd, ligt aan de Noordkust
en bestaat uit slechts vijf woningen. De Radja woont ongeveer
een half uur meer Oostwaarts, op eene plaats Tawassi genaamd.
Ook op Adi wordt vooral door de Cerammers handel gedreven
in lijnwaden, koperdraad, parange, aarde- en ijzerwerk en tabak,
waarvoor zij tripang, schildpad en paarlen inruilen, welke op
de ten Noorden van Adi liggende onbewoonde Waardeuburgseilanden
worden geviseht.— Op den vasten wal behooren, volgens
de Kaart, dertig negeriën tot dit rijk.
Bij de Zuidkust-landen van Nieuw Guinea moet nog vermeld
worden het groote Prins Frederik Hendrik-eiland, dat aan het
Oostelijke uiteinde van Wonim di alas ligt, tusschen 7° 23' tot
8° 30' Z.B. en 137° 35' tot 139° 10' O.L. Het heeft de gedaante
van eenen driehoek, welks Oostelijke zijde door de naauwe
Prinses Marianne-Slraat van Nieuw Guinea is gescheiden. De
Noordpunt heet Kaap Kolff, de Zuid-Oostpunt Kaap Kool, en de
Westpunt Kaap Valsch.
b. Langs de Westkust, van het Zuiden af:
Van T. Baaik tot aan den Noordelijken ingang van de Golf
van Mac Cluer staat het land onder het bestuur van de Radja's
van Tatangar, AU-AU, Roemballe of Oerambata en Talipi; de
grenzen van het gebied van elk hunner zijn ons evenwel niet
bekend. De Radja van Ali-Ati houdt zijn verblijf op het eilandje
van dien naam aan de Zuidzijde van den ingang dier Golf; de
drie anderen in de negeriën Tatangar, Oerambata en Tatipi aan
de Westkust tusschen Telok Kapauw en de Golf van Mac Cluer.
Daar ligt ook nog de negeri Ati-Ati; en verder langs de Zuidzijde
der Golf, de negeriën ArgoenafÜega, Sekar, Ikoanos, Bidawanas
en Kapitoea; en aan de Noordzijde van dezelfde Golf, Roeba Kajin,
en zes ongenoemde negeriën (volgens de Kaart van MELVILL).

481
In het binnenland van het Zuid-Westelijke schier-eiland huist
eene geheel wilde bevolking.
Het gebied van Salwatti omvat het overige gedeelte dei-
Westkust tot aan de Kaap de Goede Hoop, en de menigte kleine
langs de kust gelegene eilandjes. Dit gedeelte van Wonim di
bawah bevat de landschappen Assi en Megga, welke namen echter
niet op de Kaart voorkomen, doch wel die der negeriën Oeabim,
Sele, Warsai en Maas,- terwijl het binnenland gezegd wordt nog
een dertigtal negeriën met, naar gissing, 40000 inwoners te
bevatten. Het bestuur is in handen van eenen Radja en eenige
ondergeschikte Hoofden, die op het eiland Salwatti gevestigd
zijn en ook over de overige eilanden der Salwatti-groep heersehen
(zie bl. 468—470).
c. Langs de Noordkust van het Westen af:
Ten Oosten van het gebied van Salwatti, tusschen dit en
Amberbaki, liggen vier op zich zelf staande negeriën, van welke
drie den naam van Sorong dragen en een dien van Marwasai
heeft. Zij staan elk onder het bestuur van eenen Sengadji.
Van Amberbaki tot voorbij de Baai van Boren in de Geelvinkbaai
strekt zich het gebied van Boreli of Bórei uit. Behalve
Amberbaki, hetwelk ook hieronder gerekend wordt, liggen langs
de kust aan de baai de negeriën of kampongs Makwari, Rodi,
Rasambori, Kwawi en Ambobridai; de beide laatstgenoemden
slechts door eene uitstekende landtong van elkander gescheiden,
dragen ook te zamen den naam van Longjabi of Roemfabi. Zij
tellen allen te zamen slechts twintig of dertig huizen, die echter
ieder door een geheel geslacht bewoond worden, zoodat één huis
dikwijls twintig mannen bevat behalve de vrouwen en kinderen;
de geheele bevolking wordt op 1000 zielen geschat. Het bestuur
berust bij vijf Hoofden, wier gezag zich hier ook eenigzins over
de binnenlandsche bevolking uitstrekt en die de titels van Korano
(Kolano) of Radja, Kapitein laut, Majoor, Soeroehan en Bjoedau
voeren. De Radja is gevestigd te Ambobridai, de Kapitein laut te
Kwawi, de Majoor te Rasambori, de Soeroehan te Rodi, en de
Bjoedau te Makwari; zij oefenen elk in zijne kampong een
zelfstandig gezag uit doch ondergeschikt aan den Radja. Buim
een uur landwaarts in ligt de kampong Ajambori uit acht huizen
bestaande.— In de Boreh-baai liggen de eilandjes Meosmapi ^
en Manaswari, die uit niet zeer hooge koraal-rotsen bestaan.
II. 5 i

t
482
Het eerste is onbewoond en wordt door de bevolking der Baai
tijds als begraafplaats gebruikt. Op jfcosmapi ligt de uit vei
' buizen bestaande negeri Mansinama, naar welke het ge
eiland ook wel zoo genoemd wordt. Het wordt bestuurd
een Hoekoem en een Sengadji; de eerste is het voorna;
Hoofd, en zijn gezag wordt ook door sommige naburige eila
geëerbiedigd.— De handel der bewoners van de Dorelt-baai i
weinig belang; hij bepaalt zich vooral tot massooi, pareli
schildpad en tripang, welke artikelen zij naar andere eil<
tot zelfs naar Tidore brengen in ruil tegen lijnwaden, koperd
messen, parange en ander ijzerwerk en gekleurde glas-koral
Ten Zuiden van Doreh is de Westkust van de Geelvink
verdeeld tusschen den Sengadji van het eilandje Wand
Wandesd, de twaalf Radja's of Sengadji's van Wand au
die elk over eene kampong het bestuur hebben O, en den .
van Jaoer.
De Zuid- en Zuid-Oostkust der Geelvink-baai met h
2° 15' Z.B. en 136° 20' O.L. gelegene eilandje Aropin vc
het gebied van Aropin, dat onder veertien Radja's of Seng
verdeeld is, die over even zoovele kampongs het bestuur heb
De Noord-Oostkust der Geelvink-baai en een gedeelt
Noordkust tot op ongeveer 138° 5' O.L. behoort ondei
Radja van Koeroedoe of Koeroedoes, een eiland in de Geei
baai op 1° 53' Z.B. en 137° O.L. gelegen. Het eilane
heeft slechts ééne kampong in het Noord-Oostelijke ged
doch op Nieuw Guinea behooren er talrijke kampongs of nej
onder.
Ten Oosten van de Geelvink-baai oefent de Sultan van !
volstrekt geen gezag uit. Het gedeelte der kustlanden tus
het gebied van Koeroedoes. en de Humboldt's-baai is onderl
aan het eilandje KoeratnbaW, dat op eenigen afstand v;
kust ligt; doch bijzonderheden zijn daaromtrent niet be
Aan de Humboldt''s-baai, die in eene buiten- en binnenbat
(') Dc namen van deze kampongs en van die, welke onder Aropin bel
zijn Ie vinden in ie Bijdragen van het Instituut voor taal-, land- en i
kunde, Niemve volgreeks, Dl. V, bl. 198.
( 2
) Hel is eigenlijk eene groep van drie eilandjes, van welke het £
Koerumba en een ander .Irimoa heet. Zij liggen op 1° 55' Z. B. en 1!
tot 158° 50' O.L.

433
onderscheiden worden, liggen zes geregelde en vrij groote kampongs,
namelijk aan de binnenbaai: Oengramo of Oengrauw,
Tobaddi met negentig huizen, Todoes en Wawah; en aan de
buitenbaai twee ongenoemde. Hare gezamenlijke bevolking wordt
op ruim 5000 zielen geschat, die geheel onafhankelijk schijnen
te zijn.
d. De eilanden in de Geelvink-baai.
Behalve de hier vóór reeds vermelde eilanden zijn de volgende
de voornaamsten, over welke de Sultan van Tidore de suprematie
uitoefent:
Soak, midden voor dc baai gelegen tusschen 0° 37' tot
0°55'Z.B. en 135°20' tot 135°55' O.L. Er zijn twee Radja's
en een Sengadji voor de kampongs Kordoor, Uaswani en Roemsiauw.
Biak, op zeer geringen afstand Oost-Zuid-Oostwaarts van Soak,
tusschen 0°49' tot 1° 10'Z.B. en 135°50' tot 136°20' O.L.',
met twee Radja's in de kampongs Bosnin en Saba.
Mysore of Mysole, een klein eilandje onmiddellijk ten Noorden
van de smalle en onbevaarbare Straat, welke Soak van Biak scheidt.
De drie genoemde eilanden, die vroeger voor één eiland gehouden
werden, dragen te zamen den naam van Willem Schoutens-eiland
of Mysore.
Myfore\ ten Zuid- Westen van^oa^, op 1° 10'Z.B. en 135° O.L.
Het is verdeeld tusschen drie Radja's, die gevestigd zijn in de
kampongs Gradefoer, Mansarai en Amberpoer.
Jobi, Jopin of Jappens, het grootste der in de Geelvink-baai
gelegene eilanden. Het ligt tusschen 1°33' tot 1°56'Z.B. en
135° 21' 14" tot 136°50'19"O.L., is dus van het Westen naar
het Oosten ongeveer 22 mijlen lang, en zal eene grootte hebben
van nagenoeg 55 • mijlen. Aan de Noordzijde is het hoog en
bergachtig, aan de Zuidzijde vlak en laag. Er zijn drie Radja's,
die gevestigd zijn in de langs de Zuidkust liggende kampongs
Ambaai, Seroei en Ansoes^); meer Westwaarts liggen nog verscheidene
andere kampongs. Bij Ambaai en Ansoes zijn goede
ankerplaatsen.— Op dit eiland is ook een Nederlandsche merkpaal
opgerigt.
(') De kampong Ansoes bevat eigenlijk de bevolking van het daar tegenover
liggende eilandje van dien naam, welke derwaarts verhuisd is om zich tegen
vijandelijke aanvallen van naburige eilanders in veiligheid te stellen.

484
Misnomin of MisnoemXïvn. Westen van Jobi, op 1° 32'Z.B. en
135° 20' O.L. Of dit eiland bewoond wordt is ons niet bekend.
Amberpoer, op de Kaarten ook Amberpoea en Amberpoole
geheeten, ligt nabij de Oostkust van het Noord-Westelijke schiereiland
tusschen 1°47' tot 2° 7' Z.B. en op 134° 18' O.L.
Over het geheele eiland strekt zich van het Noorden naar het
Zuiden een steile bergrug uit, die 500 tot 600 v*. hoog is.
De negeri Amberpoer, bij welke eene goede ankerplaats is aan
de Zuid-Oostzijde des eilands, bestaat uit negen huizen en
wordt bestuurd door eenen Radja. De bewoners hebben hunne
aanplantingen van aardvruchten enz. meest op de omliggende
eilandjes.
Roswaar, op de Kaarten ook Miasioar en Muismar genoemd,
ligt ten Zuid-Oosten van Amberpoer op 2° Z.B. en 134° 28' O.L.
Het staat onder eenen Radja.
lop, dat op de ons bekende Kaarten niet onder dezen naam
gevonden wordt, onder het bestuur van eenen Sengadji.
Run, op 2° 25' Z.B. en 134° 40' O.L., heeft de kampongs
Jande, Siabis, Roemena en Wajer, van welke de drie eersten door
Radja's de laatste door eenen Sengadji worden bestuurd.
Mohr of Mor, op de Kaarten ook Terschelling genaamd,
ligt in het Zuid-Oosten van de Geelvink-baai op 3° Z.B. en
135° 40' O.L. en staat onder het bestuur van eenen Radja.
Bijzonderheden omtrent eenige gedeelten der bevolking.
De Papoewahs van de Humboldt's-baai^) zijn over het algemeen
grooter en forscher van gestalte en donkerder van huidkleur
dan elders op Nieuw Guinea; de vrouwen zijn echter veel
lichter van kleur dan de mannen, hebben sprekende zwarte oogen,
witte tanden en regelmatige gelaatstrekken. Het hoofdhaar is
bij beide geslachten zwart, wollig en sterk gekroesd; de mannen,
die het, even als den baard, korter afsnijden dan in sommige
andere streken, bestrooijen het met fijn gestampte roode gebakken
klei-aarde, en steken er vederen, bloemen en veelal ook eene
groote bamboezen kam in, terwijl sommigen er ook een dikken
band van kasuaris-haar omheen winden; de vrouwen dragen
(') Bijdragen van liet Instituut voor taal-, land- en volkenkunde, van
Neérl. Indië, Nieuwe volgreeks, D'. V, bl. 8i en 168.

485
het in kleine vlechten rondom afhangende. In het middenschot
van den platten en breeden neus dragen de mannen een stuk
bamboe, hout of steen , of ook wel twee aan elkander verbonden
slagtanden van varkens, en in de ooren dunne ringen van
schildpad. De vrouwen dragen grootere oorringen en, naar mate
van haren ouderdom, meerdere in elk oor; door het middenschot
van den neus dragen zij een zwarten draad, somtijds met koralen
of schelpen voorzien. De mannen en de ongehuwde vrouwen
gaan geheel naakt; alleen de getrouwde vrouwen hebben een
klein voorschootje uit geslagen boomschors of gevlochten koffovezelen
(bl. 181) vervaardigd. Als sieraden dragen de mannen
om de beide bovenarmen een band van gevlochten rotting, waartusschen
zij boombladeren of welriekende grashalmen steken, en
voorts om de armen en den hals snoeren van kleine schelpen, en
somtijds op de borst een vrij groot ornament zamengesteld uit
varkenstanden met een mozaïk van roode en zwarte boontjes er
tusschen gewerkt. De vrouwen hebben zoodanige versierselen niet;
daarentegen zijn zij veelal getatouëerd of hebben zich figuren in
de huid ingebrand, hetgeen bij de mannen zelden voorkomt.—
Hunne wapenen zijn boog en pijlen van bamboe of rotting met
lange punten van hard hout meest van weerhaken voorzien en
somtijds kunstig uitgesneden; sommigen hebben ook lange lansen
van ijzerhout, en dolken vervaardigd uit een varkenspoot of een
mensohelijk dijbeen, waaraan eene zeer scherpe punt is geslepen.
Deze wapenen zijn, zooverre bekend is, nergens op Nieuw Guinea
vergiftigd.
De kampongs zijn geregeld aangelegd en bestaan uit een vrij
groot getal woningen. Zij zijn op eenigen afstand van den wal
in zee gebouwd op zware palen; evenwel hebben alle woningen
gemeenschap met elkander door bruggen of door eene doorloopende
bevloering van niboug-latten langs en rondom de huizen;
de gemeenschap met den vasten wal geschiedt op sommige
plaatsen door bruggen, op andere alleen door middel van vaartuigen.
De huizen zijn vrij stevig gebouwd, met wanden van
gabba-gabba en spits toeloopende daken, die bij kleine huizen
vierkant bij grootere zes- of achtkant en somtijds 40 v'. hoog
zijn. Dit dak, van atappen vervaardigd, hangt rondom over de
zijwanden van het huis af en belemmert eenigzins het in- en
uitgaan door de twee kleine deuren of openingen, die altijd regt

486
tegenover elkander staan; vensters zijn er niet. Elk huis is
verdeeld in twee of meer kamers, van welke eene voor de vrouwen
en meisjes bestemd is. Het huisraad is niet noemenswaardig en
bestaat hoofdzakelijk uit eenige aarden potten en pannen, en
eene soort van houten schraag van 5 of 6 duim hoog, welke tot
hoofdpeluw dient. Als sieraden hangen langs de wanden varkenskoppen
en tanden en bladen schildpad. De stookplaats is eene
houten bak met zand.— In elke kampong is een tempel, die
denzelfden achtkanten vorm heeft als de groote huizen, doch
veel hooger is, en uit welks dak aan de acht zijden uit hout
gesnedene figuren van viervoetige dieren, visschen en vogelen
uitsteken, tusschen welke figuren guirlandes van kokosbladeren,
gras en vruchten hangen. In deze tempels vindt men niets dan
langs de wanden soortgelijke guirlandes, varkens-koppen en
slagtanden, pijlen en bogen, bamboezen fluiten en tija's (bl. 403)
van verschillende grootte, en uitgeholde stukken hout in den
vorm van kleine praauwen en mede bestemd om door er op te
slaan geraas te maken. In den grond zijn eenige houten bakken,
tot stookplaatsen bestemd, en daar rondom de ligplaatsen der
jongelingen, die voortdurend den tempel bewaken.
Omtrent de Godsdienst dezer Papoewahs is niets bekend.
Hunne eerdienst-verrigtingen schijnen alleen te bestaan in het
ontsteken van vuren in de zoo even vermelde stookplaatsen en
het dansen onder het maken van muzijk op de fluiten en verdere
instrumenten; doch ter wiens eere zulks geschiedt heeft men,
door volstrekte onbekendheid met de taal, nog niet kunnen
ontdekken. O
Weinig meer dan van hunne Godsdienstbegrippen weet men
van hun karakter en hunnen zedelijken en maatschappelijken
toestand. Zij zijn stoutmoedig en vermetel, tot diefstal geneigd,
voor zooverre men dit kan afleiden uit hunne zucht om zich bij
het bezoek der Nederlanders meester te maken van hun onbekende
voorwerpen, en niet ontbloot van verstandelijken aanleg. Geestrijke
dranken zijn hun onbekend; bij hunne feesten, die in eten
en dansen onder begeleiding van fluiten en tija's bestaan, drinken
zij water. In het teekenen en snijden in hout en been zijn zij vrij
(') Bij gelegenheid dat door de Gouvernemenls-Conimissie in 1858 uit het
dak van den tempel te Tobaddi de Nederlandsche vlag werd uitgestoken, werden
door de bevolking dezelfde ceremoniën uitgevoerd.

487
bedreven, kunnen minstens tot honderdtallen tellen, en hebben
eenige tijdrekenkunde, zoodat zij bij maan-mnanden rekenen en
daarmede tijds-bepalingen vaststellen. Hunne zwart geverwde
praauwen vervaardigen zij alleen met behulp van steenen bijlen
en messen uit éenen boomstam, en versieren die met gebeeldhouwd
loofwerk en regelmatig ingebrande figuren; zij zijn van 16 tot 30 v'.
lang doch zoo smal dat men er slechts met de beenen vóór
elkander in staan kan. Aan de eene zijde hebben zij eene op het
water liggende vlerk bestaande uit balken met eene bevloering
van bamboe, welke balken ook aan de andere zijde der praauw
uitsteken doch daar niet bevloerd zijn. Op deze vlerk worden
de wapens nedergelegd en zitten ook zij die niet roeijeu. Als
roer wordt een roeispaan gebruikt. De mast is 8 of 10v 4
. hoog,
aan den top met een bosje kasuarishaar, bij wijze van vlag,
versierd; het zeil is eene langwerpig vierkante uit pandanusbladeren
gevlochtene mat (kadjang).
De hoofdbezigheden dezer Papoewahs zijn : de jagt met pijl
en boog op wilde zwijnen en vogelen; de vischvangst met door
hen zeiven vervaardigde netten, met pijl en boog of met eene
soort van harpoenen; en de landbouw, die zich echter bepaalt
tot het aankweeken van aardvruchten, tabak, pisang- en kokosboomen.
Ook vervaardigen zij aarden potten en pannen uit de
roode klei, die rondom de baai gevonden wordt. De voedingsmiddelen
zijn wilde varkens, vogelen, schildpadden O, visschen,'
welke laatsten zij ook rooken om ze tegen bederf te bewaren,
sago, kokosnoten, olie, pisang en aardvruchten; zij gebruiken
daarbij geen zout of peper, welke artikelen hun onbekend zijn.
Hun begrip van grond-eigendom schijnt zich te bepalen tot het
regt op de voortbrengselen van een door hen bebouwd of in bezit
genomen terrein.— In elke kampong is ten minste één Hoofd;
doch zijn titel en de mate van zijn gezag, dat niet zeer groot
schijnt te wezen, zijn onbekend.
Meer Westwaarts langs de Noordkust, tusschen de Humboldt''s-baai
en KoeroedoeW, staan de huizen op den vasten wal
doch ook, althans gedeeltelijk, op palen; zij zijn laag en lang.
(') De schildpadden , wier schaal het in den handel voorkomende Karet is,
worden hier niet gevonden.
(•) Natuurkundig Tijdschrift voor Neêrl. Indië, Dl. 1, bl. 224.

488
De mannen, die verdacht worden van valsch en verraderlijk te
zijn, hebben een wild voorkomen, levendige en mannelijke
gelaatstrekken, en forsch gespierde armen en beenen. Hunne
eenige kleeding bestaat in een zeer klein schortje van touw of
boomvezelen, die als franje afhangen. Het gekroesde haar dragen
sommigen in lange dunne strengen gevlochten, die of rondom
langs het hoofd en het aangezigt nederhangen of van weerszijde
over het hoofd opgeslagen zijn, zoodat zij eenigzins een helm
vertoonen; anderen dragen het haar kort afgesneden; zij dragen
er vederen of bloemen in, doch geene kammen. De zware baard
wordt kort afgesneden. In de ooren dragen zij groote stukken
bamboe met snijwerk voorzien, of ook wel beenen of koperen
ringen; en in den neus stukjes been. Aan de bovenarmen hebben
zij banden, waartusschen bundels bladeren steken, en aan de
beenen snoeren van witte schelpen. De meesten zijn getatouëerd.
Hunne wapens en vaartuigen zijn dezelfde als aan de Humboldt'slaai;
doch de laatsten zijn niet met beeldhouwwerk maar alleen
met eenige ingesnedene figuren voorzien.
De bevolking van de Doreh-baai O, afkomstig van het eiland
Myfore, is over het algemeen klein van gestalte, donkerbruin
van kleur, en veelal zoo met huidziekten behebt dat bij sommigen
de huid met schubben bedekt schijnt. Het zwarte gekroesde haar,
dat evenwel somtijds door het besmeren met kalk eene roodachtige
tint krijgt, laten zij in het wild groeijen zoodat het een zeer
groote verwarde bos wordt; alleen de slaven moeten het haar
kort afgesneden dragen. De mannen steken daarin eene bamboezen
kam, bijna van den vorm van eene vork, aan het boveneinde
met ingesneden figuren en met een afhangend reepje gekleurd
katoen, als een wimpel, versierd. Voorts hebben zij een hoog
doch smal voorhoofd, groote donkerbruine of zwarte oogen, platte
breede neuzen, en groote monden met dikke lippen; bij sommigen
evenwel hebben neus en mond meer den Europeschen vorm. In
de ooren dragen zij bamboezen sieraden, of ringen, of ook wel
hunne sigaren bestaande uit tabak in pandan-hladtrm gerold.
De Hoofden dragen eene goede kabaai, broek en hoofddoek,
welke kleedingstukken zij bij hunne aanstelling van den Sultan
(') Bijdragen van het Instituut, t. a. p. bl. 145. Naluurk. Tijdschrift,
Db I, bl. 115.

489
van Tidore ontvangen; de overigen gaan naakt, behalve een uit
boomschors vervaardigde tjaioat voor de mannen, en eene korte
sarong of een klein broekje voor de vrouwen. Om de armen
dragen zij ringen vervaardigd uit visebgraten, schelpen, koper,
zilver, of rood gekleurde biezen; zoodanige ringen' van rotting
om den hals en om den arm zijn teekenen van rouw. Voorts
is het ligchaam en ook het gelaat getatouëerd; en bij elke zeereis,
die een man gedaan heeft, brandt hij zich eene vlek op de borst
of den arm. In den oorlog maken zij zich het gelaat met houtskool
zwart, somtijds met witte strepen, hangen een kraag van
kasuaris-vederen om den hals, en steken eenige vederen van
witte kakatoe's in het haar ; buiten oorlogstijd duiden zulke witte
vederen het getal personen aan, die door den drager gedood
of geroofd zijn.
Hunne wapenen zijn boog en pijlen, lansen, kléwangs en
parangs, welke zij of zeiven maken bf van de schepen inruilen ,
en een vrij groot langwerpig vierkant houten schild.
De huizen staan, even als aan de Humboldt's-baai, op eenigen
afstand van den vasten wal in zee; zij zijn veel lager dan daar
doch veel langer, veelal tusschen de 60 en 100 v*., en strekken
aan alle gezinnen, die tot hetzelfde geslacht behooren, ter woning.
Een over de geheele lengte loopende gang verdeelt het huis in
twee afdeelingen, die elke weder door afschutsels van matwerk
(kadjang) in verscheidene vertrekken gesplitst zijn, die door de
afzonderlijke gezinnen tot slaap- en bergplaats en keuken ge­
bruikt worden. Het licht komt alleen binnen door de reten, door
welke ook de rook van de stookplaats zich een uitgang moet
banen. Naast het hoofdgebouw is veelal nog een kleiner huis,
dat door de weduwen tot de familie behoorende bewoond wordt.
De gemeenschap tusschen de huizen onderling en met den vasten
wal wordt of door bruggen of door vaartuigen onderhouden.
Omtrent hun karakter wordt een vrij gunstig getuigenis af­
gelegd: zij zijn zacht van aard, eerlijk, regtvaardig, kuisch,
hebben eerbied voor den ouderdom en liefde voor hunne kinderen
en echtgenooten ; diefstal en ontucht worden als grove misdrijven
beschouwd, veelwijverij en echtscheiding zijn niet geoorloofd.
Doch ook zijn zij lui, zoodat zij allen veldarbeid en ander zwaar
werk door de vrouwen laten verrigten, wantrouwend jegens
vreemden, liefhebbers van sterken drank, zeer bijgeloovig, en

490
groote handelaars in slaven, die zij door menschenroof of door
het in den oorlog gevangen nemen van vrouwen en kinderen
bekomen; deze slaven worden echter goed door hen behandeld.
Mannen schijnen in den oorlog niet gevangen genomen maar
gedood cn hunne hoofden in de woning des overwinnaars als
zegeteekenen opgehangen te worden. Ofschoon zij alle wetenschappelijke
ontwikkeling missen ontbreekt het hun niet aan
schranderheid i zij zijn bekwame ijzer-, koper-, zilver- en wapensmeden,
vervaardigen goede praauwen aan beide zijden met
vlerken voorzien, fijn snij- en beeldhouwwerk, en sierlijk maten
vlechtwerk. De vrouwen zijn de potten- en pannenbakkers
zoowel voor den handel met de naburige bergvolken als voor
eigen gebruik.
Behalve de bovengenoemde bedrijven bestaat de bezigheid deimannen
hoofdzakelijk in jagt en visscherij, welke zij op dezelfde
wijs uitoefenen als die van de Humboldt 's-baai; de landbouw komt
grootendeels voor rekening der vrouwen en bepaalt zich tot het
kwecken van een weinig rijst, gierst, djagoeng en aardvruchten.
Deze producten benevens sago, die meest van elders wordt aangebragt,
vischen varkcnsvleesch maken hun gewoon voedsel uit,
dat zij met zout bereiden. De drank is, behalve water, eene soort
van sagoewir, welke zij vervaardigen van het sap uit den bloemstengel
van kokosboomen.
Hunne godsdienst bestaat uit het vereeren van houten beeldjes
vanmenschelijke gedaante, 1 of l'/sv 4
. hoog, Koricaar of Karicaar
genaamd; ieder vervaardigt ze voor zich zelven en ziet daarin
zijnen beschermgod; er zijn mannelijke en vrouwelijke Korwaars.
Zij worden ook vóór het doen van belangrijke ondernemingen geraadpleegd;
hij, die iets ondernemen wil, plaatst zijnen Korwaar
voor zich, vertelt hem wat hij doen gaat en vraagt zijnen raad;
bevangt hem nu eene beving of ontroering, dan wordt de onderneming
tot lateren tijd uitgesteld. Ook afbeeldsels van krokodillen,
hagedissen, slangen en andere dieren worden, zoo het
schijnt als beschermgoden, aan de stijlen der huizen opgehangen
of daarin uitgesneden. Offeranden worden aan deze beelden
niet gebragt; ook zijn er geene tempels of priesters, doch wel
waarzeggers of wigchelaars, die bij gewigtige gelegenheden de
voorteekenen raadplegen. — In de hoofdkampong van Boreh
bevindt zich een gebouw, en vroeger was er ook een dergelijk in de

491
kampong Mansinama op liet eilandje Manasaioari, dat Roemsram
of Roemslam( [
) genoemd wordt, eenigzins den vorm van eene
praauw heeft en op vier-en-twintig palen rust, welke even als
andere deelen van het gebouw versierd zijn met beelden van
hoogst ontuchtige gedaante en houding. Deze beelden hebben
elk een bijzonderen naam en beteekenis, die met de stichting der
negeri Boreh in verband staat. Het huis, dat door de geheele
bevolking gemeenschappelijk wordt onderhouden, schijnt opgerigt
te zijn ter nagedachtenis en vereering der voorouders.
Bij het aangaan van een huwelijk moet de man aan de ouders
van het meisje eenen bruidschat betalen, die voor ieder zonder
onderscheid van stand of leeftijd bepaald is op eene waarde van
tien slaven of 50 stukken blaauw katoen elk ter waarde van
nagenoeg ƒ3; men vergenoegt zich echter veelal met de betaling
van een gedeelte daarvan. Hierna gaan de jongelieden in tegenwoordigheid
hunner ouders naast elkander zitten met den Korwaar
voor zich, en geven elkander de regterhand, nadat de vrouw aan
den man een weinig tabak en deze aan haar eenige sirih heeft
aangeboden, waarmede het huwelijk voltrokken is en niet dan
door den dood kan ontbonden worden. Als de man sterft gaat
zijne weduwe, over aan diens naasten bloedverwant, die haar dan
moet onderhouden en haar ook weder ten zijnen voordeele kan
uithuwelijken; indien de man geene bloedverwanten had, keert
de vrouw tot hare eigene familie terug.
Bij het overlijden van een Hoofd wordt het lijk na gewasschen
te zijn in wit katoen gewikkeld en door de geheele bevolking
naar een vijf voet diep graf (dikwijls op het eilandje Meosmapï)
gebragt, waarin het met het oor op een porceleinen kom of
schotel wordt nedergelegd, met bijvoeging van eenige sieraden
en wapenen ; waarna het graf digtgemaakt en met eene omheining
en een dak van atap voorzien wordt. De Korwaar van den overledene,
die als de oorzaak van diens dood wordt beschouwd,
wordt na deswegens met vervvijtingen overladen te zijn op het
graf geplaatst en blijft daar totdat hij door den tijd vergaat.
I') Men gist dat deze benaming beteekent islamseh huis, en aan dit gebouw
gegeven is öf in navolging van de moskeeën die sommige Papoewahs op Ternate
of Tidore kunnen gezien hebben, óf ter bespotting van de pogingen door
den Sultan nu en dan aangewend om het Islamisme op Nieuw Guinea in te
voeren.

492
Daarna keercn allen naar het sterfhuis terug, houden daar eenen
maaltijd waartoe elk het zijne bijdraagt en die veelal met eenen
feestelijken dans gepaard gaat, en komen er vervolgens nog
gedurende eene maand dagelijks den doode beweenen. De begrafenis
van eenen gewonen Papoewah geschiedt op dezelfde wijze
maar met minder feestelijkheid.
Tot de publieke vermakelijkheden behoort vooral eene soort
van dans, waaraan mannen, vrouwen en kinderen deelnemen.
Alle mannen zijn daarbij met pijlen, bogen en lansen gewapend,
behalve de muzijkanten, dat zijn zij die eene soort van lifa
dragen, welke met de hand geslagen wordt; de helden zijn met
het hun toekomend getal witte kakatoe-vederen (bl. 489) versierd;
velen hebben het gelaat en de borst met houtskool zwart
gemaakt en met witte figuren afgezet; allen zijn met vederen en
bladeren zooveel mogelijk uitgedost. Zoo vormen zij een kring
en maken, terwijl een voordanser allerlei vreemde sprongen doet,
met de beenen de beweging als of zij hard loopen doch komen
inderdaad slechts zeer weinig vooruit. Deze dans duurt onder
luid geschreeuw en

493
zoo ook de wapenen. Deze laatsten bekomen zij grootendeels
van Tomboekoe, van waar zij door handelaren in de Mac Cluerbaai
en vervolgens over land tot hen gebragt worden (bl. 241).
De huizen, die op 12 tot 20 v*. hooge palen uit boomtakken,
bamboe en boomschors gebouwd worden, staan vijf tot tien
minuten van elkander verwijderd in het midden van de tuinen,
die met gierst, rijst, aardvruchten en pisang beplant zijn. Alle
veldarbeid wordt door de vrouwen verrigt; alleen het eerste
ontginnen van den grond geschiedt door de mannen, die zich
overigens bezig houden met de jagt en het verruilen hunner
overtollige producten aan de strandbewoners tegen sago en andere
behoeften.— In zeden en gewoonten verschillen zij weinig van
de laatstgenoemden. Zij maken echter geene slaven, maar dooden
de overwonnene vijanden, in welk geval de overwinnaar zich
met het hem toekomend getal witte kakatoe-vederen versiert;
ook hebben zij geene godsvercering, dan voor zooverre sommigen
door aanraking met de kustbewoners kennis hebben gekregen
aan de Kortcaars van dezen. Hunne Volkshoofden worden onder
den titel van Sengadji of Kapitein aangesteld door een der
Hoofden van Boreh; zij hebben echter volstrekt geen gezag dan
voor zooverre zij zich dit door hunne persoonlijke hoedanigheden
weten te verwerven.
De dooden worden, met de knieën tegen het ligchaam gebonden,
in eene mat gewikkeld en twee dagen na het overlijden
2 of 3 v*. onder den grond in de nabijheid hunner woningen
begraven; is echter iemand der bloedverwanten afwezig, dan
geschiedt de begrafenis niet voordat allen tegenwoordig zijn al
duurt dit ook nog zoo lang; het beweenen van den overledene,
hetwelk bestaat in een aanhoudend geschreeuw der personen die
rondom het lijk staan, heeft slechts gedurende twee dagen en
nachten plaats. Rondom het graf worden eenige bamboe-stokken
in den grond geplaatst, en aardvruchten en suikerriet er op
geplant tot voedsel voor den doode, hoewel het product er van
door de levenden wordt geoogst.
De bevolking van het Arjak-gebergte, waarvan die van Ajambori
afstamt, komt met de laatstgenoemde grootendeels overeen;
het grootste verschil bestaat in het dragen van het haar, hetwelk
zij niet afsnijden. De vrouwen krullen het haar in elkander
zoodat het één groote bos wordt, als eene kolossale ruige muts.

494
Do mannen krullen het óf tot vele kleine bosjes bijéén, waarvan
dan één op de kruin en de andere rondom het hoofd worden
vastgebonden, óf tot drie groote bossen, van welke twee aan
weerszijde der slapen en de derde aan het midden van het achterhoofd
horizontaal uitsteken; zij dragen ook den meer vermelden
kam, en om het voorhoofd eenen band van boomschors, waarop
een tot vijf groote plat geslepene schelpen zijn vastgemaakt.
Het tatouëren is bij dit bergvolk niet in gebruik en, daar zij geene
zeevaarders zijn, ook niet het inbranden van vlekken op borst
of armen. Sieraden van arm- of beenbanden worden alleen door
de mannen gedragen. Hunne woningen zijn niet in kampongs
vereenigd maar staan hier en daar verspreid in het gebergte.
De bevolking der eilanden in de Geelvink-baai komt in de
hoofdzaken met die van Boreh overeen. 0)
De bewoners der Zuid-Westkust van omstreeks 4° Z.B. cn van
daar Noord-Westwaarts (') staan op eenen eenigzins hoogeren
trap van beschaving ten gevolge van het handelsverkeer, dat
reeds sedert langen tijd tusschen hen en de bevolking der
Ceramsche en Anlbonsche eilanden bestaat. Zij zijn in het algemeen
kleiner en tengerder dan de vroeger vermelde stammen,
hebben deuzelfden vorm van gelaat en zijn roetklcurig. Het
haar laten de mannen in het wild groeijen; de vrouwen strengelen
het somtijds in dunne vlechten. Beide geslachten dragen eenige
kleeding: de vrouwen eene sarong; de mannen katoenen kabaaijen
en hoofddoekent 3
), korte broeken of sarongs, en bij volstrekte
armoede althans de tjidako van boomschors. Den neus doorboren
zij niet; mannen en vrouwen hebben kleine gouden of zilveren
oorsieraden, banden van gevlochten rotting om den arm en
somtijds ook halssnoeren van glas-koralen. Hebzucht schijnt een
hoofdtrek van hun karakter te zijn. Gevangen genomene vijanden
dooden zij niet, maar behouden ze als slaven. De bewoners van
dc Bogt van Kainiuni zijn echter koppensnellers.
(') Natuurkundig Tijdschrift voor Neêrl.Indië, D'. I, bl. 200, 208 en 228.
(•) S. MULLER, Renen en onderzoekingen in den Indischen Archipel,
uitgave van het Instituut, D U , bl. 88. Bijdragen van het Instituut, Nieuwe
volgreeks, Db V, bl. 117. Omtrent de bevolking van de Bogt van Lahakia
vindt men aldaar eenige bijzonderheden vermeld op bl. 45.
t 3
) Dit zijn waarschijnlijk alleen de Hoofden ; vergelijk bl. 488.

495
Het Islamisme is hun niet geheel onbekend; zij houden dan
ook geene varkens, sluiten hunne huwelijken op de Mohammedaansehe
wijze, en gedoogen de polygamie; doch hierin bestaat
ook hunne geheele kennis van die godsdienst. Tempels of priesters
hebben zij niet, en hunne eerdienst bepaalt zich tot eenige
bijgeloovige gebruiken. Die van Kaimani erkennen het bestaan
van een Opperwezen, hetwelk zij Auwre noemen, doch waaraan
zij geene hulde toebrengen.— Van tijdrekening hebben zij eenig
begrip: het tijdsverloop van den eenen Oostmoeson tot aan den
anderen, dat is een jaar, noemen zij Ngaraksa; een moeson,
Ngarahoida; eene maan-maand, Oeransa. Voor den Oostmoeson
rekenen zij zes maanden, voor den Westmoeson vijf, en eene
voor de kentering. De tijd van den dag wordt door den stand
der zon aangeduid.
Visscherij is hunne meest geliefde bezigheid; de landbouw
bepaalt zich tot het nankweeken van eenige aardvruchten, suikerriet,
pisang, spaansche peper, sirih cn peulvruchten, in kleine
tuintjes rondom hunne huizen. Het ijzersmeden hebben zij van
de Cerammers geleerd, die hun het staafijzer aanvoeren; voorts
schijnen zij geene andere handwerken te kennen dan het bouwen
van kleine praauwon. Hunne grootere vaartuigen bekomen zij
van dezelfde handelaars, die ze meestal op de Kei-eilanden
aankoopen. Deze en andere Moluksche kooplieden bezorgen hun
ook lijnwaden, sarongs, bijlen, zwaarden en ander ijzerwerk,
koperdraad, aardewerk, gongs, glas-koralen, tabak, kleine lilla's,
geweren, buskruid cn kogels; in ruil tegen schildpad, paarlen,
tripang, paradijsvogels, papegaaijen, houtsoorten, wilde muskaat-noten,
massooi, enz. Hunne pijlen, bogen en lansen vervaardigen
zij zeiven.
Tot de bijzondere gebruiken behooren nog de volgende:
de lijken worden een jaar na de begrafenis weder opgedolven
en de beenderen dan in zekere rotsholten gebragt, waarop de
bloedverwanten en vrienden gedurende acht dagen feestmalen
houden met dans e,n gong-sneï. Na afloop van dit feest, waarvan
de kosten door de gezamenlijke inwoners van het dorp van den
overledene worden gedragen, voert men de beenderen in een
mandje naar eene bepaalde plaats in het bosch, waar zij dan
blijven.— W T
eduwen dragen gedurende een jaar den rouw over
haren man. Het rouwkleed bestaat in eene kap van zwart of

49G
blaauw katoen of van boomschors, die op het achterhoofd gezet
wordt en tot op de schouders afhangt. Gedurende dezen rouwtijd
neemt zij gewoonlijk haren intrek bij hare familie, en mag eerst
na afloop daarvan een tweede huwelijk aangaan.
Bij overlijden van eenen man heeft de weduwe het vruchtgebruik
der nalatenschap tot aan haren dood. Dan eerst worden
de bezittingen verdeeld tusschen de zonen; de dochters krijgen
daaruit slechts een gering geschenk. Bij ontstentenis van zonen
zijn de broeders of hunne zonen erfgenamen ; en alleen bij geheele
afwezigheid van mannelijke bloedverwanten erven de dochters.—
Alle misdrijven worden gestraft met boeten, welke gedeeltelijk
komen aan de beleedigde partij en gedeeltelijk aan de Hoofden,
die de straf hebben opgelegd. Bepaalde wetten of adats schijnen
onder hen niet te bestaan.
Hetgeen hier over deze strandbewoners gezegd is geldt ook in
de hoofdzaken voor de bevolking van het eiland Adi.
Omtrent de in dit gedeelte van Nieuw Guinea meer binnen
's lands wonende bergvolkeren is zeer weinig bekend. Zij dragen
in het algemeen den naam van IFoeka, dat is bergbewoners, en
worden verder ter onderscheiding genoemd naar het gebergte
waar zij zich ophouden of naar den naam van hunne kampong! 1
).
Zij zijn grooter en forscher van gestalte dan de kustbewoners,
gaan behalve de fjidako geheel naakt en hebben geene sieraden
dan rottingbanden om de armen en beenen. Zij houden zich
hoofdzakelijk bezig met de jagt en het inzamelen van massooi.—
Men zegt dat zij offers brengen aan de zon, door spijzen onder
het prevelen van eenige woorden in de hoogte te heffen en
vervolgens weg te werpen. Ook bij het doen van een eed roepen
zij de zon en den berg Lamantjiri aan.— Bij het aangaan van
een huwelijk wordt het meisje door den jongeling met voorweten
van zijne familie geschaakt en beiden verbergen zich dan eenige
dagen in het bosch, gedurende welken tijd met de familie van
het meisje over deu bruidschat onderhandeld wordt. Als deze
onderhandeling afgeloopen is worden de jongelieden opgezocht,
(') In de Reis van MULLER wordl len onregte gezegd , dal zij den algemeenen
naam van Mairassi's dragen. Matrassi is de naam van een gebergte len Noorden
van de Triton-baat (bl. 474); en daarnaar worden alleen de bewoners van
dat gebeigle Mairussi of Woeka Mairassi genoemd. Bijdragen van het Instituut,
Nieuwe volgreeks, D'. V, bl.63.

497
die dan hun huwelijk sluiten door elkander in tegenwoordigheid
der wederzijdsche familie eene kleine wond aan het voorhoofd toe
te brengen, hetgeen ook over cn weder door alle aanwezige leden
der beide familiën geschiedt.—• Veelwijverij is geoorloofd.—
De lijken worden, na gedurende eene maand boven een vuur
uitgedroogd te zijn, in een rotshol nedergelegd en met boombladeren
toegedekt.
Hoe verder men langs de Zuidkust Oostwaarts gaat des te
ruwer en woester wordt de bevolking. Die uit den omtrek van
de rivier Oetamata drijft nog eenigen handel in massooi met de
Cerammers en woont in min of meer geregelde kampongs, onder
welke Oeta eene van de voornaamsten is. Mannen en vrouwen
doorboren zich de neusvleugels en het middenschot van den neus
en dragen daarin houten pennetjes of vederen. Zij hebben geene
kleeding dan eene zeer gebrekkige bedekking voor de schaamdeelen.
Overigens dragen do mannen eene menigte versierselen,
als halssnoeren, armbanden en gordels meest van rotting, grassoorten,
kasuaris-vederen en varkenstanden vervaardigd; ook
branden zij zich met houtskool figuren op de bovenarmen, de
schouders en de borst. Deze sieraden worden bij do vrouwen
weinig of niet aangetroffen. Zij zijn met pijlen, bogen, lansen
en knodsen gewapend, doch hebben tegen de Nederlanders, die
hen bezochten, geene vijandelijke gezindheid betoond.
Dc bevolking van de Prinses Marianne-Slraat is geheel wild;
zij zwerft door de bosschen rond, nu hier dan daar hare hutten
opslaande. Zij gaan geheel naakt, hebben eene donkerbruine
of blaauwachtig zwarte kleur, zijn niet getatouëerd maar beschilderen
zich het ligchaam en vooral het gelaat met dikke
roode of gele strepen, waartoe zij klei-aarde schijnen te gebruiken.
Voorts dragen zij in de ooren, om den hals en de armen ringen
meest van rotting of biezen, en om de middel eenen drie vingers
breeden gordel uit vezelen van boomschors gevlochten. Zij zijn
gewapend met boog en pijlen en lansen. Bij de weinige ontmoetingen,
welke de Nederlanders met hen hadden, hebben zij
eenen zeer verraderlijken aard aan den dag gelegd.
II. 32

498
ZESDE HOOFDGROEP.
DE RESIDENTIE TIMOR EN ONDERHOORIGHEDEN.
L;:>ÏK HOOFDSTUK.
ALGEMEEN OVERZIGT DEZER RESIDENTIE.
§ 1. Beatanddeelen, ligging, grootte, natuurlijke
gesteldheid en voortbrengselen.
Beatanddeelen, ligging, grootte.
De Residentie Timor en onderhoorigbeden bevat al de Kleine
Soenda-eilanden ten Oosten van P.Rindja (bl. 312); behalve het
Westelijke gedeelte van Flores, dat eene onderhoorigheid van
Bima is en daarmede gerekend wordt tot het Gouvernement van
Cele'bes te behooren (bl. 177 en 305), en het Noordelijke gedeelte
van Timor met P. Kambing t'', hetwelk aan Portugal behoort. Zij
bestaat dus uit:
1°, de grootste Zuidelijke helft van Timor;
2°, de Zuid-Westwaarts daarvan gelegene eilanden i Samaoe
of Samaauw, Kambing Rotti, Landoe, Daoe of Baauw. Boöh,
Noesse', Dana, Ileliana en eenige kleinere.
3°, de Savoe-eilanden, zijnde: Sacoe, Randjoewa of Bendjoar
en LTokki;
4°, Soemba of Tjendana of Sandelhout-eiland ;
5°, de Allor-eilanden, zijnde: Allor of ümbaai, Pantar, en
eenige kleinere;
(') Dit eiland wordt geographisch lot de Wetter-groep gerekend. Zie bl. 375.
( 2
) Wel le onderscheiden van het bovengenoemde P. Kambing.

499
6°, de Solor-eilanden, zijnde: Lomblèm, Adonare of Sabrao,
Solor en eenige kleinere;
7°, het Oostelijke gedeelte van Mores, JEnde geheeten.
De ligging is tusschen 8° 5' (de Noord-Westpunt van Allor) tot
11°5' (P. Heliand) Z.B. en 119° 3' (de Westpunt van Soemba) tot
125°15'(de Oostelijkste punt van ons gebied op Timor) O.L.
Ten Noorden worden deze eilanden bespoeld door de Soenda-
Zee en hare Oostelijke voortzetting, de Zee van Mores; ten Oosten
door de Timor-Zee;
Indisehen Oceaan.
en ten Zuiden door de Timor-Zee en den
De grootte dezer Eesidentie bedraagt volgens MELVILL : O
Het Nederlandsche gedeelte van Timor ( 2
) 352.0 •
Sarnaauw, Rotti en verdere eilanden ten
mijlen.
Zuid-Westen van Timor 29.3 »
De Savoe-eilanden 8.5 »
Soemba 251.8 »
De Allor-eilanden 61.6 »
De Solor-eilanden 39.2 »
Geheel Mores W 300.2 »
tezamen 1042.6 • mijlen.
Natuurlijke gesteldheid en voortbrengselen.
Mores, de Solor- en de Allor-groepen strekken zich bijna in
eene regte lijn Oostwaarts uit van Soembawa tot den Noord-
Westhoek van Timor. en zijn de voortzetting van de eilanden-reeks
(Kleine Soenda-eilanden), die met Bali bij Java's Oosthoek begint.
Zij schijnen slechts één gebergte-systeem uit te maken, hetwelk
met dat van Oost-Java te zamen hangt en slechts door diepere
dalen, welke hier de Straten vormen, gescheiden is. De keten,
(>) Statistieke Kaart inhei Tijdschr .voor Neêrl. Indië, 4849. Hel tractaat
met Portugal in 1859 heefl daarin echter eenige verandering gehragt; doch
eene latere opgave is ons niet bekend.
( 2
) Volgens de opgave van denzelfden Schrijver in den Momteur des Indes,
1846—4847, bedraagt dit gedeelte 561 • mijlen; terwijl het geheele eiland
daar gesteld wordt op 615• mijlen.
( 3
) De grootte van het gedeelte van dit eiland, dat tot het Gouvernement
van Celébes gerekend wordt, is zooverre wij welen nergens afzonderlijk opgegeven.

500
welke al deze eilanden van het Westen naar het Oosten doorsnijdt,
is van dezelfde formatie als in laatstgenoemd gewest en even als
daar met talrijke vulkanen bezet.
Timor en de Zuid-Westwaarts daarvan liggende eilanden schijnen
niet met de voorgaande verbonden te zijn maar uit eene
afzonderlijke bergketen te bestaan, die in eene Noord-Oost- en
Zuid-Westwaartsche rigting loopt; zij is ook wel van tertiaire
formatie cn heeft dezelfde hoofdbestanddeelen als op Java [thon-,
zand- en vooral kalksteen), maar is arm aan vulkanen. Ook
Soemba, van welks natuurlijke gesteldheid overigens weinig bekend
is, staat in geen zigtbaar verband met de overige eilanden,
indien het althans niet den schakel tusschen Soembawa , de Savoeeilandcn
en Jlotti uitmaakt; het bestaat gedeeltelijk uit kalk—
gebergte, doch heeft ook ten minste één vulkaan.O
Rivieren van eenig belang worden natuurlijk nergens aangetroffen,
daar de bergketenen overal in de rigting van de lengte-as
der eilanden loopen en niet door aanmerkelijke vlakten worden
afgewisseld. Wel zijn er eene menigte beken en bergstroomen,
doch slechts enkelen daarvan zijn over een klein gedeelte van
hunnen loop bevaarbaar; en terwijl zij in den regentijd dikwijls
overstroomen, droogen velen in den Oostmoeson geheel uit.
Het klimaat en de afwisseling der moesons komen in het
algemeen met die van Oost-Java overeen ; evenwel is de afscheiding
tusschen deze laatsten in het Oosten der Residentie, vooral
op Timor. doorgaans scherper. Gedurende den Oostmoeson regent
het daar gewoonlijk in 't geheel niet, en de hitte kan op den
middag in de zon tot 125°, en in de schaduw tot 95° F. stijgen.
t\ at de mate van vruchtbaarheid betreft behooren deze eilanden
tot de Tweede Afdeeling (zie D l
. I, bl. 92); en schoon op Timor
in den Oostmoeson de plantenwereld bijna geheel schijnt uit te
sterven, herstelt zij zich bij het aanbreken van den regentijd
met onbegrijpelijke snelheid. De hoofdvoortbrengselen van het
plantenrijk zijn: de Casnarinen (D 1
. I, bl. 204), kokos-, sago-,
lontar- en (/eian^-palmen op alle eilanden; ijzerhout, kajoemejrah-,
kajoe-poeti/i-hoomen en suikerriet, vooral op Timor;
sapan-hout en wilde kaneel, op Flores en Timor; sandelhout, op
Soemba en Timor; en van de cultuurgewassen: djagoeng, rijst,
(') JL'XCHI'HN, Java, enz. Afd. II, Hoofdst. 111, bl.1203.

501
gierst, tarwe, tabak, katoen, kaneel en hengkoedoe (roode verwstof),
aard- en peulvruchten, en velerlei groenten, fruiten en boomvruchten.
In het Portugesche gedeelte van Timor is onlangs de
gedwongene koffij-cultuur ingevoerd.
Het dierenrijk, waarin de groote en verscheurende soorten
ontbreken, heeft: buffels, schapen, geiten, herten, zwijnen, wilde
katten, weinig apen, slangen, krokodillen, leguanen, eene
menigte vogelsoorten, waaronder hoenders, duiven, papegaaijen
en de boeroeng lawit, visschen, vele walvisschen, baaijen, tripang,
schildpad, en parel-oesters, de laatsten aan de Zuidkust van Timor.
Vooral verdienen ook vermelding de paarden van een klein doch
zeer goed ras, welke op al de grootere eilanden gevonden worden;
en van de insecten, honigbijen en witte mieren.
Het delfstoffenrijk is alleen op Timor eenigzins onderzocht en
levert daar: koper, ijzer-ertsen, eenig goud, steenkolen, aardolie,
zwavel, klipzout, toetssteen en slijpsteencn.
§ 2. Bestuur, regts- en krijgswezen; handel en
scheepvaart. Bevolking.
Bestuur, regts- en krijgswezen.
Het burgerlijk bestuur wordt uitgeoefend door eenen Eesident,
die te Koepang op Timor gevestigd is en bijgestaan wordt door
eenen Secretaris, die tevens Kashouder is en als Notaris, Vendumeester
en Ambtenaar van den burgerlijken stand fungeert.
Aan hem ondergeschikt zijn: de Gezaghebber vanBeloe(Midden-
Timor) en de Posthouders te Fialarang, Babauw, Parilti en
Amarassi, allen op Timor; de Gezaghebber der Solor-eilanden,
gevestigd te Larantoeka op Mores, en de Posthouders op de
eilanden Solor, Rotti, Savoe en Allor. Het onmiddellijk Gouvernements-grondgebied
bepaalt zich tot eene kleine uitgestrektheid
in het Zuid-Westen van Timor; overal elders doet ons bestuur
zich slechts middellijk gelden door de Inlandsehe Vorsten en
Hoofden , en berust het op dc met dezen aangegane contracten.
De Europeanen en daarmede gelijkgestelden in deze Residentie
staan wegens belangrijke zaken te regt voor den Raad van
Justitie te Soerabaja. Zaken van minder gewigt van Europeanen
worden afgedaan door het Residents-geregt (den Resident);

502
die van Inlanders, welke Gouverneinents-onderdanen zijn, door
eenen Landraad, zamengesteld uit den Eesident als Voorzitter,
den Secretaris der Eesidentie als Griffier, twee Europesche leden,
twee Inlandsehe Hoofden en den P/jaksa. De regtspleging over
Inlanders buiten het Gouvernements-grondgebied is aan hunne
eigene Vorsten en Hoofden overgelaten, behoudens het verbod
om martelende of verminkende straffen op te leggen.
De krijgsmagt bestaat uit eene garnizoens-kompagnie Infanterie
te Koepang, waarvan detachementen zijn te Atapoepoe op
Timor's Noord-Westkust en te Larantoeka op Mores. Voorts
heeft men op Timor het corps Mardijkers O, en de schutterij uit
Europeanen en hunne afstammelingen zamengesteld; en ook
zijn verschillende Vorsten volgens de met hen geslotene contracten
tot het leveren van hulptroepen verpligt. Het corps Papangers,
bestaande uit Boeginezen, Maleijers, Javanen, Eottinezen, enz.,
dat 250 man sterk doch ongewapend is, kan niet tot de krijgsmagt
gerekend worden; het verrigt nachtwachts-dienst in de hoofdplaats
Koepang.
Handel en scheepvaart; finantiéele uitkomsten.
Omtrent den handel zijn geene officiëele opgaven bekend dan
alleen van Koepang, en niet later dan over het jaar 1856. De
uitvoer bestaat hoofdzakelijk in sandelhout, was, paarden, tripang,
schildpad en vogelnestjes; de invoer in vuurwapenen, kruid,
sterke dranken, lijnwaden, glas-koralen, parange en messen, en
Javaansch blik- en koperwerk. Alle vaartuigen van Nederiandsch-
Indische zeebrieven of jaarpassen voorzien mogen op de verschillende
havens van Timor handel drijven; evenwel worden
alleen te Koepang en te Atapoepoe inkomende regten geheven,
hetgeen aan den handel dier plaatsen niet bevorderlijk is. De
handelsbeweging te Koepang in het jaar 1856 wordt voorgesteld
in de volgende tabel.
(') Eigenlijk Mardahéka, dat is Vrije lieden. Dit Corps beslaat sedert 1749
en is zamengesteld uit de afstammelingen van een aantal slaven, die zich in
dat jaar bij een gevecht tegen de Portugezen bij Penfueïk bijzonder verdienstelijk
hebben gemaakt, daarom vrijgelaten en tot eene afzonderlijke krijgsbende
gemaakt zijn; later zijn daar ook vrijgeboren Inlanders bijgevoegd.

503
Vaartuigen en lasten. , Totaal.
Haven. TTTP 7~ " Waarde van
E A R O
P; 1
L N
Lanen. V .Lasten.- i«.„„ in-en uitvoer,
M s l e n
getuigd .getuigd - tuigen. Lasten.
Lang. 40 56291 32 221 72 5850 ƒ124828
Koepang. \
jVerlr. 38 55921 32 221 70 5818 ƒ58183
In de waarde van den uitvoer vertoont zich in dat en de twee
voorgaande jaren eene belangrijke vermindering bij vroeger.
In 1853 bedroeg die ruim ƒ152000, en dat was ook het gemiddeld
bedrag der acht voorgaande jaren; de oorzaak van die
vermindering wordt niet opgegeven. De gemiddelde waarde van
den invoer heeft weinig verandering ondergaan.
Ook de algemeene linanticele uitkomsten dezer Eesidentie
worden in den laatsten tijd ongunstiger. In 1857, het laatste
jaar waaromtrent die uitkomsten officieel zijn publiek gemaakt,
bedroegen de baten/54736:19 en de lasten ƒ 126327:39; er was
dus een nadeelig verschil van ƒ 71591:18; terwijl over 1856 het
verlies ƒ55737:58, en over 1855 slechts ƒ 50805:10 beliep.
Bevolking.
Volgens het Regeringsverslag over ISbO bedroeg de bevolking
der Eesidentie Timor op het einde van dat jaar:
180 Europeanen,
623 Chinezen,
2 Arabieren,
6341 Inlanders in de Gouvernements-landen op
Timor,
1840000 Inlanders buiten de Gouvernements-landen,
naar gissing.
te zamen 1847146 zielen.
Hieronder waren volgens datzelfde Verslag 2697 Inlandsehe
Christenen. Volgens D r
. BUDDINGH (') waren er in 1855 alleen
ter hoofdplaats Koepang 2450 Inlandsehe Christenen, en bedroeg.
t 1
) Neérlands Oost-Indië. Rehen door D>'. S. A . BUDDINGH, D'. III,.
bl. 293—524.

504
hun getal op Timor 3320, terwijl dat op Botti op 7000 geschat
werd; doch volgens den Zendeling-leeraar DONSELAAR0), wien
men niet verdenken kan dat hij het getal Christenen te gering
zal hebben opgegeven, bedroeg de Christen-gemeente te Koepang
m 1862 slechts 614 zielen, waaronder bijna 200 Europeanen of
Kleurlingen, terwijl in de nabuurschap van de. hoofdplaats nog
373, en in de andere gemeenten 1041 Inlandsehe Christenen
werden gevonden, zoodat de gezamenlijke Christen-bevolking
van dit gedeelte van Timor slechts ruim 2000 zielen telde; en
volgens denzelfden Schrijver bedroeg het getal Christenen op
Botti nog geen duizend. ( 2
)
Bij alle hierboven vermelde cijfers valt op te merken dat
daaronder niet begrepen zijn de bewoners van het Portugesche
gedeelte van Timor, en dus onder de Christenen ook niet dc
Eoomsch Katholijken, die in dat deel des eilands gevonden
worden.
De schatting van het getal der Inlanders buiten de Gouvernements-landen
zullen wij, niet wetende op welke gronden zij
steunt, in hare waarde laten en bij elk afzonderlijk eiland de
sterkte der bevolking opgeven, voor zooverre wij die in andere
bronnen vermeld vinden. Volgens MELVILL ( 3
) bedroeg in 1849
de geheele bevolking der Residentie slechts 1057800 zielen;
en in 1846 werd zij door hem geschat op 1009000 zielen W,
terwijl de bevolking van alle hier bedoelde eilanden, met geheel'
Timor en geheel Mores toen door hem gesteld werd op 1574000
zielen. Bij de twee eerstgemelde cijfers valt echter op te merken
dat ten gevolge van het in 1859 met Portvgal gesloten tractaat
de grenzen van ons gebied verandering hebben ondergaan.
Eene algemeene beschrijving der bevolking is bezwaarlijk te
geven, omdat zij uit zeer verschillende bestanddeelen is zamengesteld.
Behalve de Chinezen toch bevinden er zich eene menigte
andere vreemde Oosterlingen, als Bimanezen, Boeginezen, enz.,
die in het Begeringsverslag onder de algemeene benaming van
O Bel Inlandsehe Christendom en Schoolwezen op Timor. in 186!
door W. M. DOXSELUR ; in de Mededeelingen van wege het Nederlandsche
Zendelinggenootschap, D'. VIII, bl. 24.
( 2
) t.a.p. bl. 52.
( 3
) Statistieke Kaart in het Tijdschr. voor Netrl. Indië, 1849.
i*) Uoniteur des Indes, 1846—1847.

505
inlanders zijn zamengevat, en ook hier en daar met de eigenlijke
Inboorlingen zijn vermengd. Deze laatsten behooren tot den
Alfoerschen stam en komen, wat de hoofdtrekken aangaat, in
voorkomen en levenswijze met de andere vertakkingen van dien
stam overeen. Op sommige eilanden wordt echter ook eene
kroesharige bevolking aangetroffen, die dus sporen van verwantschap
met het Negriten-ras vertoont of misschien wel geheel
daartoe behoort. In het algemeen valt hier op te merken dat
de Inboorlingen van Timor in beschaving bij die der kleinere
meer Westwaarts gelegene eilanden achterstaan.
Eene afzonderlijke vermelding verdienen de zoogenaamde
Zwarte Portugezen, die te Larantoeka in het Noord-Oosten van
Mores en in het landschap Oi/wessi op Timor's Noord-Westkust
worden aangetroffen, en wier oorsprong van het begin der 17 LLC
eeuw dagteekent. Zij zijn Eoomsch Katholijkc Christenen en
stammen af van Portugezen en Inlandsehe vrouwen, die zich
aanvankelijk te larantoeka vereenigden onder het bestuur van
den Portugees JOHAN of GONSALVO D'ORNAY. Deze verplaatste
zich vervolgens met een gedeelte van zijne onderhoorigen naar
Oikoessi, huwde daar met eene dochter van den Vorst van het
naburige landschap Ambenoe, en werd door het Portugeesch
bestuur van Goa erkend als Opperhoofd van Oikoessi en omstreken,
onder den titel van Teninti Generaal. Eenige jaren lateivestigde
zich daar een ander Portugees, DA COSTA genaamd,
die insgelijks met eene Prinses van Ambenoe huwde, en wiens
zoon zich bij den dood van den toen regerenden D'ORNAY in het
bestuur wist te dringen. Sedert dien tijd wordt tot heden de
waardigheid van Teninti Generaal in het nog aan Portugal behoorende
landschap Oikoessi beurtelings door een afstammeling
uit die twee geslachten bekleed. Op Mores zijn de Zwarte Portugezen
thans aan het Nederlandsch gezag onderworpen. (')
(>) Over de oorlogen in de n°e en 18

506
TWEEDE HOOFDSTUK.
HET EILAND TIMOR.
§ 1. Ligging, grenzen, grootte, natuurlijke gesteldheid.
Ligging, grenzen, grootte.
Timor, het Oostelijkste en grootste der Kleine Soenda-eilande
ligt in eene Noord-Oost- en Zuid-Westwaartsehe rigting tusschen
8°20'tot 10°26'Z.B. en 123°30'tot 127°14'O.L. O
Het wordt ten Westen, Zuiden en Oosten bespoeld door een
gedeelte van den Indischen Oceaan, hetwelk hier de Timor-Z
genoemd wordt, en ten Noorden door het Zuidelijkste gedeelte
der Banda-Zee. Van Rotti wordt het gescheiden door Straat
Rotti, van Samaauw door Straat Samaauw. van Allor door Str
Ombai, en van Wetter door eene Straat, die, zooverre ons bekend
is, geen bijzonderen naam draagt maar, met hetzelfde regt als
de beide vorige, Straat Wetter kan genoemd worden.
De grootte van Timor bedraagt volgens MELVILL 613 • mijlen.
Eene andere, ook door VETH medegedeelde, opgave waarbij die
grootte op slechts 418 • mijlen gesteld wordt, is blijkbaar veel te
laag, gelijk eene oppervlakkige meting op de Kaart genoegzaam
bewijst.
Natuurlijke gesteldheid.
Timor wordt in zijne geheele lengte door eene bergketen doorsneden,
die zich bijna overal tot aan de kusten uitstrekt, in het
midden des eilands hare grootste hoogte bereikt doch, zooverre
bekend is, slechts op enkele plaatsen boven de 6000 v'. stijgt.
Het midden-gedeelte van dit gebergte bestaat hoofdzakelijk uit
kalksteen, zandsteen en thonschiefer; uit den eersten bestaan de
hoogste toppen, die over het algemeen steil, zeer ruw van vorm
en door diepe kloven gespleten zijn; deze toppen worden door
de Inboorlingen Batoe (d. i. Batoe, rots, klip) genoemd. Meer
(') ln den Algemeenen Atlos van Nederlandsch Indië is op den rand
der Kaart van de Ooslerhelft der Residentie Timor in de opgave der lengtegraden
eene fout van juist 20°.
Volgens D'. S. MULLER, Reizen en onderzoekingen in den Indischen Archipel,
ligi Timor tusschen 8°20' 15" tot 10 c
22' 19"Z.B. en 125°2T24"
lot 127° 0' 52" 0. L.

507
(. naar de kusten gaat dit gesteente over in kalk van oudere en
jongere formatie (Jura- en Muschel-kalk), en op enkele plaatsen
in krijt. Over eene smalle strook aan de Noord-Westkust in het
landschap Ambenoe slrekt zich een conglomeraat uit, dat nog
steeds gevormd wordt uit stoffen., welke door de rivieren afgevoerd
en door een kalk- en zandachtig deeg verbonden worden.. Aan
sporen van vulkanische werkingen ontbreekt het op Timor niet
geheel; het serpcntijn of ophite, een gesteente dat op enkele
plaatsen tusschen den zandsteen voorkomt, schijnt zich slechts
in vloeibaren staat naar boven te hebben kunnen dringen, en
ook de aard- of bergolie, die hier en daar gevonden wordt, is
een vulkanisch product; doch het bestaan van eigenlijke vulkanen
is nog niet boven allen twijfel verheven, en zeker worden er
geene werkende vuurbergen aangetroffen. VALENTYN spreekt van
een uitgedoofden vulkaan in het Noord-Oosten des eilands; ook
zegt men, dat er in het Nederlandsche gedeelte een ontdekt is.
De hoogste bekende toppen zijn: de Alas, nabij de Zuid-
Oostkust in het Portugesche gebied, die op 11500 v'. geschat
wordt; de Lakaan, in het landschap Fialarang, het Noordelijkste
van ons gebied, ongeveer 6000 v*. hoog; de Miomaffo, de
Moetis en de Feli, ten Zuiden van den voorgaanden, in het
landschap Sonebait, omstreeks 4500 v*.; de Timaoe of Timoe,
nabij de Noord-Westkust in het landschap Amfoeang, 4000 v 1
.;
en de Leoe of Faioe Leoe, in het Zuid-Westen des eilands, mede
ongeveer 4000 v 4
. hoog.
De rivieren, die ter wederzijde van de bergketen veelal met
sterke kronkelingen afvloeijen, hebben natuurlijk een zeer beperkten
loop en zijn, ook wanneer zij genoegzaam van water
voorzien zijn, door haar sterk verval onbevaarbaar; met uitzondering
van enkele, die tot op eenen geringen afstand boven
haren mond voor kleine praauwen bruikbaar zijn.
De belangrijkste rivieren zijn:
de Koi (Rivier) Soetrana of N.Foele; zij ontspringt op den berg
Miomaffo, neemt aan hare regterzijde de N. Lelo, N. Noemoele,
N. Soepoe, N. Asin en andere bergstroomen op, en valt na eenen
Westwaartschen loop bij Soetrana, in het Zuiden van het landschap
Ambenoe, in zee.
de A r
. Mina; zij ontstaat uit de zamenvloeijing van de
N. Nili of Koper-rivier (Regts) en de N. Noni of N. Bitoi of

508
Goud-rivier (Links). Dc eerste ontspringt op den berg Neffb
of Konaiki in het Oosten van het landschap Amfoeang; dc
laatste op den Fatoe Leoe. Dc N. Noni vormt de Zuid-Westelijke
grensscheiding van Amfoeang. en na hare vereeniging met de
N. Niti is zij, onder den naam van N. Mina, de Zuidelijke grens
van dat landschap, cn valt aan de Westkust in zee.
de Rivier van Koepang of N. Mino, in de Zuidpunt des eilands.
Zij heeft slechts een zeer beperkten, Noord-Westwaartschen loop,
doorstroomt de hoofdplaats Koepang en valt daar met een wijden
mond in de Baai van dien naam.
De voornaamste baaijen zijn :
de Baai van Koepang, in het Zuid-Westen des eilands; zij
is zeer ruim en veilig, en heeft eene afwisselende diepte van
6 tot meer dan 30 vadem. In deze baai liggen de kleine eilandjes
P. Boeroeng, P. Tikoes en P. Kira.
de Baai van Barata of Bolerata, eene ruime en vrij veilige
baai in het Noorden van het landschap Koepang, tusschen de
kapen Koeroes en Barata (bl. 509).
de Toelang Ikan-baai, in het Noorden van het landschap
Ambenoe, met eene diepte van 20 vadem, doch tegen het Westen
geheel open.
de Baai of liever Reede van Atapoepoe. in het Noorden van
het landschap Fialarang, 25 tot 30 vadem diep, doch mede
tegen het Westen geheel open.
De Baai van Billi, aan de Noordkust, bij de Portugesche
hoofdplaats; zij wordt voor de beste haven van Timor gehouden,
hoewel het binnenzeilen voor vreemdelingen gevaarlijk is wegens
de droogten, welke zich aan beide zijden bevinden.
Daarenboven biedt vooral de Noord-Westkust eene menigte
geschikte reeden en ankerplaatsen aan, waarvan door handelaren
menigvuldig gebruik wordt gemaakt om het betalen der inkomende
regten te Koepang en Atapoepoe te ontduiken.
Aan Kapen is het eiland zeer rijk. De voornaamste met name
bekende zijn :
aan de Noord-Westkust:
T. Moubara, op 8° 38' Z.B.
T. Parimbata, op 8°43'.
T. Batoe Gedeh, op 8° 57'.
Deze drie zijn op Portugeesch grondgebied.

508
T. Atapoepoe, op 8° 5 8' Z.B.
T. Batoe Boetih, op 8° 59'.
Kaap Hornay, ten Noorden van de Toelang Ikan-baai, op 9° 11'.
T. Batoe Mejrah, ten Zuiden van dezelfde baai, op 9° 17'.—
4° Zuidelijker ontlast zich de N. Soetrana.
aan de Westkust:
T. Gemok of Varkenshoek. op 9° 28'Z.B.
T. Mae, op 9° 36'. Nagenoeg in het midden tusschen deze
beide Kapen ontlast zich de N. Mina.
T. Koeroes, op 9°47'aan den Noordelijken ingang van de
Baai van Barata.
T. Barata of Bolerata, op 9° 53', aan den Zuidelijken ingang
van evengenoemde baai.
T. Sitfiana of Kabaka, op 9° 56'.
T. Pakoela, aan den Noordelijken ingang van de Baai van
Koepang, op 10° 4'.
T. Balmoetoeng. aan den Zuidelijken ingang van dezelfde baai,
op 10° 11'.
aan de Zuid-Oostkust:
T. Oisina, de Zuidelijkste punt des eilands, op 10° 26' Z.B.
T. Batoe Poelih, op 10° 17'.
T. Noi Mina, op 10° 5', waar zich ook een klein riviertje
van denzelfden naam ontlast. Tusschen de beide laatstgenoemde
Kapen liggen op geringen afstand van de kust parelbanken.
De Noord-Oostpunt, in het Portugesche gebied, op 8° 24'Z.B.
en 127° 14' O.L.
De luchtsgesteldheid en de belangrijkste voortbrengselen van
Timor zijn reeds vermeld op bl. 500.
\ 2. Staatkundige verdeeling, bestuur, voornaamste
plaatsen.
Verdeeling in Nederlandsen en Fortugeesch grondgebied.
De kleinste Noordelijke helft van Timor met het daarbij gelegene
P. Kambing is thans de eenig overgeblevene bezitting der
Portugezen in den Indischen Archipel. De juiste grenzen tusschen
hun grondgebied en het onze zijn eerst vastgesteld bij een tractaat,
gesloten te Lissabon den 20 April 1859, en afgekondigd in het
Nederlatidsch Staatsblad van 1860, n°. 56 (Lndisch Staatsbl., n°.101).

510
Die grenzen zijn: ten Noorden de grenzen, welke Cova (Korea)
van Jnanilo (Bjeoniloe of Djenilo) afscheiden, en ten Zuiden
die welke Suai (Soai) van Lakecune (Lakekoene) afscheiden; dat
is op de Noord-Westkust op 9°, en op de Zuid-Oostkust op
omstreeks 9° 40'Z.B. Tusschen deze punten volgt de grens, in
eene zeer onregelmatige lijn, de grenzen der tegen elkander
liggende Nederlandsche en Portugesche staten. Deze staten of
landschappen zijn van het Noorden af, op Nederlandsch grondgebied:
Juanilo (Djenilo), Silawang, Fialarang, Lamaksanulu
(Lamaksanoeloe), Lamakané, Nailimu (Naitimoe), Manden, Dirrua
en Lakecune (Lakekoene); en op Portugeesch grondgebied: Cova
(Kowa), Balibo, Lamakilu (Lamakitoe), Tafakai, TatumeaW,
Banken, Dacolo (Dakoio), Tamiru Eulalang en Suai (Soai). Al wat
ten Westen van die grenzen ligt is erkend als Nederlandsch, en
al wat ten Oosten er van ligt als Portugeesch gebied, met uitzondering
van twee enclaves ; namelijk: het landschap Maukatar
of Kaloeninéne, hetwelk Nederlandsch blijft en geënclaveerd is
tusschen de Portugesche gewesten Lamakitoe, Tanterine, Follafoix
(Follefait) en Soai; en de landschappen Oikoessi, Noimoeti en
Ambenoe (het laatste voor zooverre daar tot op het sluiten van het
tractaat de Portugesche vlag werd gevoerdt 2
)), welke Portugeesch
blijven en geënclaveerd zijn tusschen de Nederlandsche gewesten
Am/oeang, Sonebait, Natimoe, Loro-Beboki en lusana.
Van alle aanspraken op eenig ander der Kleine Soenda-eHanden
of gedeelten daarvan is bij hetzelfde tractaat afstand gedaan
door Portugal, hetwelk daarvoor van Nederland eene schadevergoeding
ontvangen heeft ten bedrage van ƒ200000.
Enkele bijzonderheden omtrent het Portugesche gedeelte
van Timor. ( s
)
Het gedeelte van Timor, ten Noorden van de hierboven opgegevene
grenzen, is ten allen tijde bijna geheel onder Portugeesch
(') De Kaart van VERSTEEG heeft, zoo wij meenen, teregt Fatoemea of
Fatoemei.
( 3
) Derhalve is Soetrana, nabij de Zuidelijke grens, waarschijnlijk Neder­
landsch gebleven, dewijl daar sedert 1817 de Nederlandsche vlag gevoerd is.
( 3
) De belangrijkste ons bekende bijdrage tol de kennis van dit gedeelte
van Timor is de Résumé historique de l'établissement Portugais d Timor,
door den legenwoordigen Gouverneur AFFONSO DE CASTRO geplaatst in hel
Tijdschrift voor Indische taai-, land- en volkenkunde, üb XI, bl. 465.

511
gebied geweest, en aan de Nederlanders is daarvan slechts zeer
weinig bekend. Behalve de straks genoemde grensgewesten zijn
langs de Noord-West- en Noordkust de voornaamste bekende
landschappen : Batoe Gedeli, grenzende aan Koioa; Monbara, dat
vroeger eene Nederlandsche bezitting was, doch die ons sedert
vele jaren door de Portugezen werd betwist en bij het tractaat
definitief aan hen is afgestaan; Manatoetoe of Mantotte; Lamsana;
en Laga. In het Noord-Oostelijke gedeelte des eilands strekt
zich, ook over het binnenland, het voormaals groote rijk Loeka
uit, dat echter thans (even als wij dit later omtrent andere rijken
zien zullen) in een groot aantal kleine staatjes gesplitst is, wier
Vorsten bf geheel niet meer of nog slechts flaauw de suprematie
van den Lio-Bai of Keizer van Loeka erkennen, wiens eigen
gebied nu tot eenen kleinen omvang beperkt is. (')
De hoofdplaats der Portugezen is Billi, Belhi of Bellei,
gelegen op de Noordkust op 125° 38' aan eene baai, die de
beste haven van het eiland schijnt te zijn, en door een fort
beschermd. Het is de Residentie van den Gouverneur, en eene
niet zeer welvarende handelplaats, die den naam heeft van zeer
ongezond te zijn. Behalve enkele steenen gebouwen zijn de huizen
van hout en met bladeren gedekt. Het garnizoen is klein en
bestaat voor een goed gedeelte uit Inlanders en Zwarte Portugezen;
het wordt gekommandeerd door een Kolonel. —, In den omtrek
van Billi liggen uitgestrekte steenkolen-lagen.
(') DE CASTRO zegt dat het Portugesche gebied acht-en-veertig staatjes telt,
namelijk: Ambeno, Alias, Alsube, ISibtluto, Bibieo, Barique, Balibo,
Boiboti, iiibissiipo, Lairichi, Ldiman , Lailaco, Looa, Lulubaba, Denbate,
Dailor, Dóte, Tunar, Tuüacnr, Taluró, Tulumurló, Toulan, Hira, Hermèra,
Lacló, Laicure , Lalcia, Lucluta, Limian, Liquicu, Laclubar, Luca,
Manalutn, Molnhes, Moulmra, Manufdc, Hahubo, ükussi, Raimean,
larau, Suai, Saniro, Turiscae, Sululuro, Venilale, Viqucque en Vemasse.
In hoeverre deze, grootendeels alfabetische, opgave juist is kunnen wij niet
beslissen; maar het valt dadelijk in het oog dat zelfs de meeste der in het
Tractaat vermelde grensgewesten er niet in voorkomen.
Overigens vermoeden wij in deze opgave, waarschijnlijk ten gevolge van
onduidelijk schrift, eenige drukfouten : Lairichi, Laiman, Lailaco, Lova en
Lutubnba, zal moeten zijn : Cairichi, Cnnnan, Cailaco, Cova en Cutububa:
voor Tunar, Tuilacar, Taluró, TatUmarió en Toulan, zal moeten gelezen
worden : Funar, Fuilacar, Faturó , Fulurnartó en Foulan; Larau moet
misschien Sarau zijn, en Manufuc zeker iianufai.— Vemasse of Waimassoi
draagt ook den naam van Adé of Adi.

512
Voorts zijn de belangrijkste plaatsen:
langs de Westkust:
Soetrana (zie bl. 510, Noot ( 2
)), Oinoenoe, Batoe Mejrah en
'Hoelang Ikon, allen in bet landschap Ambenoe^; Oikoessi, Lifouie
en Mena, in het landschap Oikoessi^; Batoe Gedeh en Monhara,
in het Noordelijke gedeelte,
langs de Noordkust:
Melinaroe, Manatoeloe, Lamsana, Laga, Asserao, Laoling,
Ouie en Laimode.
Dc voornaamste voortbrengselen van den landbouw zijn:
djagoeng, rijst en thans ook koffij. De artikelen van uitvoer zijn
vooral sandelhout, paarden en was; van deze en alle andere
voorwerpen moeten uitgaande rcgten betaald worden , ten bedrage
van 5 pC'. van de waarde. Niet-Portugesche vaartuigen mogen
nergens anders dan te Billi handel drijven; aan hen is verboden
de invoer van kruid, wapenen, zout, zeep, sterke dranken,
blaauwe lijnwaden, ijzerwerk, kleedingstukken en eenige andere
voorwerpen, van welke het monopolie is overgelaten aan eene
te Billi opgerigte handelmaatschappij. Goederen van vreemden
oorsprong en met vreemde schepen ingevoerd betalen een inkomend
regt van 24 pC; die van Portugeschen oorsprong een
regt van 15 tot 20 pO.
De sterkte der bevolking van dit gedeelte des eilands is in
Portugesche opgaven wel eens op 900000 zielen gesteld; een
cijfer, dat buitensporig veel te hoog is, althans als men eenige
waarde hecht aan alle andere opgaven, waaronder wij er geene
hebben gevonden, die de bevolking van geheel Timor hooger
dan 800000 zielen schat. DE CASTRO, hoewel erkennende dat
(') Het landschap Ambenoe grenst ten Zuiden aan de Nederlandsche gewestén
Amfoeang en Sonebait, van welk laatste het gescheiden wordt door
de rivier Noi Foele (bl. 501), cn ten Noorden aan de Portugesche gewesten
Oikoessi en Noimoeti. Het heeft nagenoeg den vorm van eenen driehoek,
welks basis is de kust, van een weinig len Zuiden van de rivier Soetrana
tot aan Kaap Bornaij (bl. 509), en welks tophoek eindigt in den diep in het
binnenland gelegenen berg iliomaffo.
{•) Oikoessi wordt ten Zuiden door Ambenoe begrensd, ten Oosten door
Noimoeti, en ten Noorden door de Nederlandsche gewesten Loro-Beboki
en lnsana. Noimoeti grenst mede ten Zuiden aan Ambenoe, ten Westen aan
Oikoessi en Insaiiu, en ten Noorden en Noord-Oosten aan de Nederlandsche
gewesten Lidak en Noilimoe.

513
verscheidene staatjes zeer weinig bekend zijn, verklaart dat men
zelfs met de ruimste berekening de bevolking van Portugeesch
Timor niet tot 150000 zielen brengen kan; en dat, daar dit gedeelte
sterker bevolkt is dan het Nederlandsche, het zielental
van het geheele eiland geene 300000 kan bedragen. De bijzonderheden
omtrent deze bevolking zullen hieronder met die
van het geheele eiland worden behandeld.
P. Kambing, dat geographisch tot de Wetter-groep gerekend
wordt, ligt op 125° 37' O.L. en 8° 15' Z.B. regt tegenover de
Portugesche hoofdplaats Billi en omstreeks vijf mijlen daarvan
verwijderd. Het is een zeer klein, heuvelachtig eiland, dat zijne
waarde alleen schijnt te ontleenen aan zijne ligging, die het tot
den sleutel van Billi zoude kunnen maken, waarom ook Portugal
bij het tractaat van 1859 geweigerd heeft het aan Nederland
af te staan. De weinig talrijke bevolking wordt gezegd zeer
woest te zijn en zich te kleeden met de huiden der herten of
geiten, welke het eiland in menigte oplevert.
Hoezeer het bestuur over de Portugesche bezittingen is op­
gedragen aan eenen Gouverneur, oefent deze inderdaad alleen
gezag uit te Billi, Batoe Gedeh en Manatoetoe; overal elders
berust dit bij de Badja's, of eigenlijk bij de Ballo's {Batoe's?),
aan wie ook de regtspleging geheel is overgelaten. De Radja's
of Vorsten worden in elk staatje door de Itijksgrooten uit het
regerend stamhuis gekozen en door den Gouverneur bevestigd,
bij welke gelegenheid zij den rang en titel van Kolonel verkrijgen'
die ook aan de regerende Vorstinnen gegeven worden. Elk staatje
is verdeeld in Succo's (Soekoe's), aan wier hoofd de Ballo's staan,
die de bevelen van den Radja ontvangen door middel van den
Luitenant Kolonel des Rijks (Minister?) doch daaraan slechts
gevolg geven voor zooverre zij goed vinden en inderdaad een
willekeurig gezag uitoefenen. Overigens hebben alle rijksbe­
ambten militaire rangen, en de Vorstelijke personen ook dikwijls
den Portugeschen adellijken titel Bon.
Oikoessi, de hoofdzetel der Zwarte Portugezen, schijnt niet
onder het bestuur van den Gouverneur van Billi maar alleen
onder dat van den Teninti Generaal te staan (bl. 505); het
voert echter de Portugesche vlag en erkent het oppergezag van
dat rijk.
tt 35

514
Alle aan Portugal onderhoorige rijkjes zijn verpligt tot het
opbrengen van eene jaarlijksche schatting, jinta geheeten.
De geregelde troepen bestaan uit het boven vermelde garnizoen
van BUIL, 130 man sterk, waaronder 60 Europeanen, van welke
er 20 Artilleristen zijn. Voorts heeft men te Billi, Batoe Gedeh
en Manatoetoe corpsen ongeregelde troepen, Moradores genaamd,
op de hoofdplaats 600 op de beide andere ongeveer 70 man
sterk. Het zijn Timorczcn, op de inlandsehe wijze gekleed en
met geweren gewapend. De Kommandanten dezer drie corpsen,
die even als hunne andere Officieren door den Gouverneur benoemd
worden, hebben den rang en uniform van Portugeesch
Majoor. Deze troepen betrekken de wachten, doen politie-diensten
en kunnen ook in geval van nood mobiel gemaakt worden; zij
zijn zeer slecht afgerigt cn gedisciplineerd.
Voorts is li elk staatje een corps ongeregelde troepen, die
op dezelfde wijze gekleed en gewapend zijn, maar geen bepaalden
naam dragen. Zij doen in tijd van vrede geene dienst, behalve
dat zij tot lijfwacht dienen bij den Gouverneur wanneer deze
zoodanig rijkje bezoekt.
Het Nederlandsche gedeelte van Timor.
Het aan Nederland onderhoorige gedeelte van Timor is te
onderscheiden in het Gouvernements-grondgebied en het Grondgebied
der Inlandsehe Forsten.
a. Het Gouvernements-grondgebied.
Het Gouvernements-grondgebied bevat het grootste gedeelte
van het voormalige rijk van den Eadja of Vorst van Koepang,
in 1613 door dezen met zijne hoofdstad aan de O. I. Compagnie
afgestaan. Het is eene niet zeer breede strook lands rondom de
Baai van Koepang, langs de kust zich uitstrekkende van T. Koeroes
tot aan Bolk, eene Rottinesche volkplanting tegenover het midden
van Straat Samaauw op 10° 17' Z.B., en binnen 's lands begrensd
door de landschappen of staatjes Takaip, Manoebail, Amabi,
Amarassi en het overschot van het eigen gebied van den Vorst
van Koepang, hetwelk zich bepaalt tot een klein gedeelte van
Timor's Zuidpunt! 1
). In het Zuiden van dit Gouvernements-
(') Dal, behalve dit kleine gedeelte gronds op Timor, ook het eiland Samaauw
eene onderhoorigheid van den Radja van Koepang is zal later blijken.

— 'limor (September.) Ojrer het algemeen was de gezondheidstoestand
naar we-seh. /cC'f
Op sommige plaatsen heerschte gebrek aan het hoofdvoedsel
der bevolking, djagong; voor hongersnood bestond echter geen
vrees, want daar, waar djagong ontbrak, werden boomvruchten
gegeten.
In het gebied van Amarssi deed de behoefte aan djagong zieh
nog al njjpend gevoelen, en kwam aldaar een kind om. ten
gevolge van hot bezigen van schadelijk voedsel. Ken 50tal pikols
djagong werd van wege het bestuur naar die landstreek gezonden,
om te voorzien in de dringenste behoefte.
Amania Djawa oesprak met den resident de wenscheljjkheid
om in lijn rijk eeno volksverhuizing te bewerkstelligen , ten einde
aan een duizendtal werkbare mannen , die wegens overbevolking
van zijn land daar geene gronden ter bebouwing vinden kunnen,
elders arbeid en een middel van bestaan te verschaffen.
Kerst wilde genoemde radja deze volksverhuizing naar Soemba
doen geschieden, doch na r'rjp beraad met den resident werd de
landstreek Paritti als bestemmings-plaata voor deze 1000 landverhuizer?
gekozen, en werd bepaald , dat ter regeling van deze
zaak , de resident met den radja Amania Djawa , op een nader
te bepalen tijdstip , een bezoek aan deze landstreek zouden brengen.
Dit oord, hoezeer schoon en kennelijk vruchtbaar, is tot dus
ver onbebouwd en verlaten, en de voorgenomen landverhuizing
zou dus zeer wenschelijk zijn, vermits zij het uitzigt zou openen
dat genoemde landstreek daardoor to eoniger tijd tot een gewenschtcn
trap van welvaart zou kunnen gebragt worden.
— Sumatra's Westkust. De koffijkultuur levert dit jaar een
bijtonder gunstigen oogst op, vooral in de residentie Padangsche
bovenlanden.

515
grondgebied zijn echter nog kleine stukken gronds ter bewoning
afgestaan aan eenige Vorsten, die naauwer dan andere met het
Gouvernement verbonden zijn, zoo als de Radja's van Amfoeang,
Amabi, Taibenoe en Fonai. Ook heeft de Vorst van het rijk
Sonebaii hier in eigendom de gewcstjes Oepoera en Bakenassi,
gewoonlijk te zamen Klein Sonebait geheeten; hij zelf houdt
hier echter niet zijn verblijf, maar wel doen zulks enkele leden
van zijne familie. Voorts zijn hier ook nog gevestigd eenige
Hoofden van de eilanden Rotti, Savoe en Solor, om het toezigt
te houden over hunne onderhoorigen, die in het eerste vierde
gedeelte dezer eeuw door den Eesident HAZAART als volkplanters
hierheen werden overgebragt tot bewaking der grenzen
tegen mogelijke strooperijen van vijandig gezinde ïimorezen,
tot het bebouwen der hier gelegene voor de rijstteelt uitnemend
geschikte gronden, en tot het verrigten van sommige andere
diensten.
De bevolking van dit gebied wordt gerekend op ruim 7000
zielen, waaronder omstreeks 4000 inboorlingen van de zoo even
genoemde eilanden, eenige honderden Chinezen, en een honderdtal
Europeanen. Ongeveer 2000 hunner zijn Christenen, die de
Hervormde godsdienst belijden (vergel. bl. 504); daaronder behooren
ook de hier gevestigde Radja's en verdere Hoofden. In
beschaving munt dit gedeelte der bevolking ver boven de overige
Ti morezen uit.
Het bestuur berust regtstreeks bij den Resident van Timor en
onderhoorigheden, die tevens Voorzitter van den Landraad is en
bijgestaan wordt door eenen Secretaris, een of meer Kommiezen,
en Posthouders te Babauio en te Barilli.
De hoofdplaats Koepang of Timor Koepang ligt aan de Zuidzijde
der Baai van Koepang, grootendeels in eene vlakte en gedeeltelijk
op de hellingen der omringende heuvels of bergen, en wordt
door de rivier van denzelfden naam doorsneden. Zij heeft eene
bevolking van ongeveer 3500 zielen, waaronder 100 Europeanen,
500 Chinezen en een groot aantal Solorezen en Savoerezen; het
aantal inlandsehe Christenen bedraagt nagenoeg 400. Aan de
linkerzijde van den mond der rivier ligt het fort Concordia, dat
in vervallen staat is en eene bezetting heeft van ongeveer 40 man;
de ligging van dit fort, dat door het omringende gebergte
geheel beheerscht wordt, schijnt ongelukkig gekozen te zijn.

516
Hooger op wonen tan dezelfde zijde hoofdzakelijk alleen Inboorlingen
en Savoerezen. Aan de regterzijde van den mond der rivier
strekt zich langs de Baai eerst de kampong der Chinezen met hun
tempel, dan die der Solorezen uit; op eenigen afstand achter dc
eerstgenoemde ligt het Europesche gedeelte der stad, waarin het
Residentie-huis, de Protestantsche Kerk en eene Gouvernements
lagere school met een Nederlandschen onderwijzer gevonden worden.
Daar achter staat op eenigen afstand de moskee, hoofdzakelijk
ter dienste der Solorezen en andere vreemdelingen. Voorts heeft
men te Koepang nog twee Maleische scholen voor Inlanders, in
1834 gesticht; ook is er een Agentschap der Soerabajnsche Weesen
Boedelkamer. De huizen zijn deels van hout deels van steen
gebouwd en met aiap gedekt; slechts^y#yijgen hebben pannen
daken; hun voorkomen getuigt over het algemeen niet van groote
welvaart. De gewone taal der zamenleving is het Maleisch.
De reede van Koepang is in den Westmoeson onveilig, zoodat
er dan slechts weinig handel gedreven wordt. Overigens zie men
over den handel aldaar, bl. 502.
Oica of Oba, Obsapa, Manili, Batoe Boetik en Taroes liggen
Noord-Oostwaarts van Koepang langs dc Baai; zij zijn grooten­
deels bevolkt met Rottinezen, die er den rijstbouw uitoefenen.
Hetzelfde is het geval met
Balautc, dat iets meer landwaarts in aan de Oostzijde der
Baai op 18 palen afstands van de hoofdplaats ligt en jaarlijks
gemiddeld 3000 pikols rijst oplevert. Het heeft eene bevolking
van ruim 2000 zielen en is de verblijfplaats van eenen Neder­
landsehen Posthouder. Een goede rijweg loopt van Koepang over
de zoo even genoemde plaatsen naar Babanw; dit is de eenige
weg van dien aard, welke op Timor gevonden wordt. Overal
elders zijn slechts meer of minder goede voet- of paardenpaden.
Noenkoeroes, mede eene Botlineschc volkplanting ten Noord-
Oosten van Babauw.
ölio of Oeileo ligt regt Noordwaarts van Babauw : 15 palen
van Koepang.
Baritti, de zetel van een Nederlandschen Posthouder, op
30 palen afstands van Koepang aan de Noord-Oostzijde der Baai,
is eene vrij aanzienlijke plaats, welker gedeeltelijk Bottinesche
bevolking thans op ongeveer 3000 zielen gesteld wordt.
Selamoe. aan de Noordzijde der Baai, met eene veilige reede.

517
Op alle deze plaatsen vindt men Protestantsche gemeenten, die
nette kerkjes hebben. Deze dienen tevens tot schoolgebouwen,
waarin het onderligt gegeven wordt door Inlandsehe onderwijzers
die veelal door Zendelingen worden opgeleid. Die scholen zijn
door het Nederlandsche Zendeling-genootschap opgerigt en
aanvankelijk bekostigd, doch in 1857 door het Gouvernement
overgenomen cn onder toezigt van de te Koepang gevestigde
Sub-commissie van onderwijs gesteld.
b. Het grondgebied der Inlandsehe Vorsten.
Buiten het Gouvernements-grondgebied is het Nederlandsche
gedeelte van Timor, even als het Portugesche, in een aantal
staatjes of rijkjes verdeeld, welke elk hun eigen Vorst hebben en
meercndeels door verbrokkeling ontstaan zijn uit de twee vroeger
groote rijken Souebait en Waiicikoe-lVaihali, van welke het eerste
bijna geheel Zuid-Timor het andere Midden-Timor besloeg,.en die
nog over sommige der uit hen ontstane staatjes eenige suprematie,
althans in naam, schijnen uit te oefenen. De Vorsten voeren
den titel van Radja, met uitzondering van die van Sonebuil en
Waiw'ücoe-fFaihali, die Lio-Rai heeten, welke titel gewoonlijk
door Keizer of Grootvorst wordt overgezet. De voornaamste van
deze rijkjes zijn langs dc Zuid-Oostkust: Koepang, Amarassi,
Amanoebang, Haitimoe en Waiioikoe-Waihali, van welk laatste de
op bl. 510 vermelde grensgewesten Lakekoene, Birma en Manden
onderdeden schijnen te zijn; langs de Noord-Westkust: Talcaip,
Amfoeang, Lnsana, Lidak en Fialarang, tot welk laatste de grensgewesten
Bjenilo, Sïlawang, Lamaksanoeloe enLamakanéBehooren;
en in het binnenland: Manoebail, Bilai, Sonebait, Noitimoe en
Maukatar of Kaloenine'ne.
Bij deze opgave, welke grootendeels ontleend is aan de Kaart
van VERSTEEG in den Algemeenen Atlas van Nederlandsch Indië
vergeleken met die van S. MULLER, valt echter op te merken:
vooreerst, dat het door onze gebrekkige kennis van Timor onmogelijk
is met zekerheid op te geven of niet sommige landschappen,
die als onderdeelen van rijkjes voorkomen, op zich
zelf staande staatjes zijn ; en ten tweede, dat door de veelvuldige
onlusten tusschen de Vorsten en hunne Bijksgrooteu, waarbij
deze laatsten zich dikwijls als onafhankelijke gebieders van een
gedeelte des rijks opwerpen, telkens verandering in de verdeeling
des lands ontstaat.

518
Omtrent de voornaamste rijkjes worden hieronder eenige bijzonderheden
opgegeven.
Koepang beslaat slechts eene kleine strook gronds op de
Zuidpunt des eilands. Het voornaamste dorp is Klaiba aan de
Zuidkust; verder vindt men er Samiti en Bolk, welk laatste,
aan Straal Samaauw gelegen, eene Rottinesche volkplanting is;
en Benfoëik, vroeger Hanoni geheeten, eene plaats drie uren Zuidoostwaarts
van Koepang, die beroemd geworden is door eene
overwinning der Nederlanders op de Portugezen in 1 749 (bl. 502,
Noot). De geheele bevolking van dit rijkje wordt op 300 zielen
geschat. De Eadja houdt zijn verblijf op het aan hem onderhoorige
eiland Samaauw, dat het belangrijkste gedeelte van zijn
gebied uitmaakt.
Fonai, dat vroeger een vasal-staatje van Koepang was in diens
rijksgebied gelegen, heeft thans een eigen Radja, die in de
nabijheid der hoofdplaats Koepang woont.
Amarassi is eene smalle doch vrij lange kuststreek, welke zich
van Koepang uitstrekt tot aan de Kaap en het riviertje Noi Mina
(bl. 509). De bevolking wordt gezegd 8000 zielen te bedragen.
Het bestaat uit drie Distrikten of landschappen, welke op de
Kaart van VERSTEEG Talba, Boewarain en Houmeen genoemd
worden en elk eenen Radja hebben. Een hunner, die in dc
hoofdplaats Amarassi gezeteld is en den titel van Radja besar
voert, wordt echter als Oppervorst erkend. In die hoofdplaats
is ook een Nederlandsche Posthouder gevestigd.
Amanoebang grenst ten Westen aan het zoo even genoemde
riviertje Noi Mina, ten Noorden aan dc gebergten Moto en
Babenai, en ten Oosten aan Haiiimoe of volgens andere opgaven
aan Amanatong( l
\ welk laatste echter op de Kaart van VERSTEEG
geen afzonderlijk rijkje uitmaakt maar slechts eene plaats is in
Haitimoe gelegen. De bevolking wordt geschat op 12000 zielen.
Het gezag van den Radja, wiens woonplaats Niki-Niki heet,
wordt slechts in een gedeelte van het rijk erkend j in het overige
oefenen eenige Rijksgrootcn, die zich van hem onafhankelijk
gemaakt hebben, het gebied uit. Kwibaai. Karbanoi. Nakaboeloe
Peni, Oeloeke en Manoeniora worden verder als de voornaamste
kustplaatsen opgegeven; binnen 's lands liggen Babenai, Oefoe,
Lassi, Fatoemoeli en andere.
(') Ook volgens de Kaart van MULLER.

519
Haüimoe ligt, volgens VERSTEEG, tusschen Amanoebang ten
Westen, Waiwikoe-Waihali ten Oosten, en door het gebergte
Foeti ten Noorden begrensd, op dc plaats waar volgens MULLER
het rijkje Nenometan ligt. De eenige plaats, welke daarin wordt
opgegeven , is Anamatong, hetwelk volgens laatstgenoemde Kaart
de naam is van een rijkje ten Westen van Nenometan.
/Fniwikoe-Waihali was oorspronkelijk een groot rijk, dat
zich over een aanzienlijk gedeelte van Midden—Timor van de
Noord- tot de Zuidkust uitstrekte doch van tijd tot tijd door
den afval van sommige deelen aanmerkelijk is ingekrompen.
Thans grenst bet eigen gebied van den Lio-Rai ten Zuid-Westen
aan Ilaitimoe (of Nenometan?) en Sonebait, ten Noord-Westen
aan Noilimoe. en ten Noorden aan het Portugesche gebied.
De ons bekende onderdeelen zijn de op bl. 517 vermelde grensgewesten.
Voorname plaatsen zijn langs de kust Waiwikoe en
Waihali, en in het binnenland Manoemoeti, Lakekoene, Seleroea
en Birma.
Takaip grenst ten Zuiden aan het Gouvernements-grondgebied
en aan Maiwebait, en ten Noorden en Oosten aan Amfocang
waarvan het door de Noi Mina (bl. 507) gescheiden is. Voorname
plaatsen zijn Noi Mina aan den mond dier rivier, en Taramano
waar de Noi Niti zich met de Noi Noni vereenigt.
Amfoeang grenst ten Zuid-Westen aan Takaip, ten Zuiden
aan Pilai en Arnabi, ten Oosten aan Sonebait en ten Noorden
aan het Portugesche staatje Ambenoe. Het bestaat uit de gewesten
Amfoeang in het Westen en Sorbian in het Oosten, welke vroeger
afzonderlijke rijkjes waren, even als het binnen dezelfde grenzen
gelegene Taibenoe, hetwelk vroeger een vasal-staatje van Amfoeang
was doch thans een eigen Radja heeft, die op het Gouvernements-grondgebied
bij Koepang woont. De bevolking wordt
geschat op 12000 zielen. Voorname plaatsen zijn Amfoeang en
Noiloi aan de kust, en Lelogame in het binnenland. De Radja van
Amfoeang woont ook niet in het rijk zelf maar op het Gouvernements-grondgebied
nabij de hoofdplaats Koepang.
Lnsana is een klein staatje, dat ten Zuiden aan de Portugeschelandschappen
Oikoessi en Noimoeti, en ten Noorden aan Lidak
grenst.
Lidak of Nera, vroeger een onderdeel van Waiwikoe-Waihali,
is een klein staatje tusschen Lnsana en Fialarang gelegen en ten

520
Oosten door Noitimoe begrensd. De hoofdplaats Lidak. waar de
Eadja zijn verblijf houdt, ligt ver binnen 's lands.
Fialarang, medevroeger een onderdeel van Waiwikoe-Waihali,
grenst teh Zuiden aan Lidak en wordt aan de andere zijden door
het Portugesche gebied ingesloten. Behalve de boven genoemde
grensgewesten Djenilo, Silawang, Lamakmnoeloe en Lamakan
behooren er toe de Distrikten Loro-Beboki, Harnenno en Balibo;
door sommigen worden ook Lidak en Noitimoe (ten Oosten van
Lidak en ten Noorden van Noimoeti gelegen) onderdeelen van
Fialarang genoemd; terwijl weder anderen Djenilo als een afzonderlijk
rijkje opgeven. Zeker is het dat elk van deze gewesten
een eigen Eadja heeft; maar hoe de verhouding is tusschen die
Vorstjes cn het bestuur van Fialarang kunnen wij niet opgeven,
en evenmin of zij zich nog eenigzins om het opperbewind van
Waiwikoe-Waihali bekreunen.— Het eigenlijke rijk Fialarang.
dat het Noord-Oostelijke gedeelte van dit gebied inneemt, is
gesplitst in twee deelen elk met eenen Eadja, die als de Groote
en de Kleine Radja onderscheiden worden. De landschappen
Fialarang, Lidak en Noitimoe zijn, zooverre bekend is, van geheel
Timor de rijkstcn aan koper. — Te Atapoepoe, in het landschap
Djenilo aan de kust gelegen, is de Nederlandsche Gezaghebber
van Midden-Timor gevestigd; ook bevindt zich daar een vrij
aanzienlijke militaire post. Te Fialarang, de binnen 's lands
niet ver van de Portugesche grenzen gelegene hoofdplaats
des rijks, is een Posthouder geplaatst. Langs de kust vindt
men verder de plaatsen: Djenilo en Oitoena, ten Noorden van
Atapoepoe; Folgerita, Sapiboel, Barboeli en Loro-Beboki, ten
Zuid-Westen van die plaats.
Manoebait, vroeger eene onderhoorigheid van Sonebait, is een
klein gewest ingesloten tusschen het Gouvernements-grondgebied,
Takaip. Bitai en Amabi. De bevolking wordt op 3000 zielen
geschat.
Bitai is een klein landschap ten Zuiden van Amfoeang, waarvan
ons geene verdere bijzonderheden bekend zijn.
Amabi is een vrij groot rijk, grenzende ten Zuiden aan
Amarassi, ten Westen aan het Gouvernements-grondgebied en
Manoebait, ten Noorden aan Amfoeang, en ten Oosten aan Sonebai
en Amanoebang. Het bestaat uit de landschappen Oifetto, Naima
tan en Naikenmeo. De bevolking wordt geschat op 12000 zielen.

521
Pe Radja woontop het Gouvernements-grondgebied nabij Koepang.
Wij vinden ook nog melding gemaakt van een tweeden Vorst
van minderen rang, aan wien bepaaldelijk het bestuur deikrijgszaken
is opgedragen en die in het land zelf woont; hiermede
is waarschijnlijk gedoeld op een Meoe of krijgshoofd, over
welke betrekking zal gesproken worden op bl. 534.
Sonebait. het overschot van het vroeger groote rijk van dien
naam (bl. 517), is thans ten Westen begrensd door Amfoeang,
ten Zuiden door .Amfoeang en Amabi, ten Oosten door Amanoe­
bang, Hailimoe en Waiwikoe-Waihali, en ten Noorden door het
Portugesche gewest Ambenoe, dat zich hier ver in het binnen­
land uitstrekt. Men vindt er de landschappen Winoto, Amakono,
Oinoma. Molo of Oimatan, en andere, die elk eenen aan den
Lio-Rai ondergeschikten Radja hebben. In dit rijk vooral vindt
men vele aanzienlijke rotstoppen, zoo als de Molo, de Feti, de
Panai, de Foesi, de Miomaffo, de Neidjan, de Moelis, de Ganapoea,
en andere. Bekende plaatsen zijn : Noikakei, Loelimeko, Faloeieati,
Neidjan-niolei, enz.
Omtrent het in het Portugesche gebied geènclaveerde rijkje
Maukatar of Kaloeninene is ons niets dan de naam bekend.
Bestuur, regtspleging en verhouding tot het Nederlandsch
Gouvernement.
Gelijk boven reeds gezegd is worden alle deze rijken en rijkjes
bestuurd door Vorsten, die in Sonebait en Waiwikoe-Waihali
den titel van Lio-Rai of Keizer, en overal elders dien van Radja
voeren. Zij hebben onder zich een of meer Rijksgrooten als
Distrikts-hoofden, die in het Timoreesch Siko heeten (in het
Portugesche gebied, dat, gelijk later blijken zal, grootendeels
door een anderen stam bewoond wordt, voeren zij den titel van
Datto of Batoe; zie bl. 513), doch meer onder den aan het
Portugeesch ontleenden titel Fettor (dat in dit geval zooveel
beteekent als: Gouverneur eener Provincie) bekend zijn en
over onderdeelen des rijks het gebied voeren. De Vorsten en
Fettors worden door de gezamenlijke Rijksgrooten uit de rege­
rende geslachten gekozen "en door den Resident van Timor
bevestigd. Onder de Pettors staan de Dorpshoofden, die Tamoe-
kong of Tomokong (in het Maleisch Toemenggoeng) heeten. Alle
deze Vorsten en Hoofden, met uitzondering van de weinigen

522
wier magt door den Nederlandschen invloed eenigzins beperkt
is, oefenen elk in zijnen kring een geheel willekeurig gezag uit,
dat volstrekt door geene wetten en ter naauwernood door enkele
oude gebruiken eenigzins bepaald is. Zij beschikken over leven
en dood hunner onderhoorigen, straffen hen met slavernij of
boeten, en dwingen hen tot allerlei willekeurig opgelegde heerendienstcn
en opbrengsten; het onderhouden van de woningen der
Hoofden, het kappen van sandelhout ten hunnen behoeve, en
het als schatting afstaan van een gedeelte der ingezamelde was,
behoort tot de gewone verpligtingen. Niettemin is het volk,
hetzij dan uit vrees of uit eerbied voor hunne hooge afkomst,
zeer aan zijne Vorsten gehecht. Belangrijke zaken worden behandeld
door eenen Baad, zamengesteld uit den Badja en de Rijksgrooten
; in dien Raad voert een Mqfefo of Spreker voor den
Radja het woord.
Aan de Fettors, of in het Portugeesch gebied de Datoe'a, is
ook de regtsbedeeling toevertrouwd ; schoon in sommige gevallen
tot het uitvoeren hunner vonnissen de toestemming van den
Radja een vcreischte is, wordt deze zelden gevraagd. Hoewel
op verscheidene misdrijven de doodstraf staat, wordt deze echter
zelden toegepast, daar het voor de regters voordeeliger is deze
te laten afkoopen of door eene boete te vervangen. In geval van
tooverij (bl. 530) of van overspel met de vrouw van eenen Radja
is echter de doodstraf niet te ontgaan. Is een veroordeelde niet
in staat om de hem opgelegde boete te betalen, dan vervalt hij
tot den slavenstand.
De betrekking der Vorsten tot het .Nederlandsche Gouvernement
wordt bepaald door de met hen geslotene contracten.
Hoewel zij daarbij erkennen, dat hun gebied een deel van
Nederlandsch liidiï uitmaakt, zijn zij toch meer als bondgenooten
dan als leenmannen van ons Gouvernement te beschouwen.
Zij verbinden zich: daarmede en met elkander in vrede en
vriendschap televen; des gevorderd hulptroepen te verschaffen;
geene onderhandelingen of verbindtenissen met andere natiën
aan te gaan; strandroof en slavenhandel tegen te gaan; landbouw,
nijverheid en scheepvaart te beschermen en te bevorderen;
aan gestrande vaartuigen en schipbreukelingen hulp te verkenen;
aan het Gouvernement tegen betaling materialen en arbeiders
te verstrekken, indien dit mogt goedvinden ergens eenen post

523
of eene sterkte op te rigten, waartoe het zich de vrijheid
voorbehoudt. Zoolang zij deze verbindtenissen getrouw nakomen
zal het Gouvernement zich niet met het inwendig bestuur of
de regtspleging over de onderdanen der Vorsten bemoeijen, behoudens
het verbod om martelende of verminkende straffen op
te leggen. (')
Op sommigen van deze bondgenooten, vooral onder de verst
afwonenden, valt echter weinig te rekenen; inzonderheid Manoebait,
Amanoebang en Sonebait laten in dit opzigt veel te wenschen
over. Het getrouwst hebben zich doorgaans betoond de Vorsten
van Koepang, Amabi, Amfoeang en Taibenoe.
§ 3. Bevolking.
Getalsterkte, afkomst, uiterlijk voorkomen en verdeeling.
Omtrent de sterkte der bevolking van Timor zijn slechts gissingen
op te geven. Om te zwijgen van de boven vermelde
buitensporige opgave van sommige Portugesche berigten en de
eveneens overdrevene schatting van enkele Nederlandsche Schrijvers,
die de bevolking op 800000 zielen stellen, vermelden wij
alleen dat MELVILL haar op 639000 schatte! 2
), EOORDA VAN
ErsiNOi op minder dan 400000 é 3
), DE CASTRO op minder
dan 300000 (bl. 513) en TEMMINCK(') op weinig meer dan
200000 zielen; en dat men dus waarschijnlijk het minst zal
dwalen met het getal 300000 als het vermoedelijk cijfer der
bevolking aan te nemen, van welke dan ongeveer 150000 in
het Nederlandsche gedeelte des eilands zullen wonen. Hieronder
zijn begrepen de op bl. 515 vermelde Eottinesche en andere
volkplanters, een honderdtal Europeanen en hunne afstammelingen
op bet Gouvernements-grondgebied, de Zwarte Portugezen
en een aantal Chinezen, Mangkasaren en Bocginezen, die als
handelaars in de kustplaatsen gevestigd zijn, doch wier aantal
niet bekend is.
(') Met de Radja's van Amabi en Manoebait is dit contract het laatst vernieuwd
in 1860. Zie de Bijlagen der Nederlandsche Staatscourant, 1861,
bl. 792 en 796.
(') Moniteur des Indes, 1846—1847.
( 3
) Handboek der land- en volkenkunde, Boek II, bl. 65.
(*\ Coup d'ail sur les possessions iYeer/andaises, TomeHI, n.163.

524
De Inboorlingen bebooren tot bet Batta-ras en komen in
ligchaains-bouw en gelaats-trekken overeen met sommige Dajaksehe
en Alfoersehe stammen van Borneo en de Molukken.
Zij hebben eene geelachtig bruine huidkleur, die echter niet bij
allen even donker is; dik. zwarten sluik hoofdhaar; een minder
platten neus dan de Maleische stammen ; donkere, vurige oogen;
een vrij grooten mond met tamelijk dikke lippen; en eene middelmatige
grootte, die echter bij de vrouwen betrekkelijk minder
is dan bij de mannen. Volgens hunne overleveringen waren
hunne stamvaders uit den hemel afkomstig (het gewone verhaal
der volken, die hunne afkomst niet kennen) en hebben zich later
volkplanters van de Oost- en Noord-Oostwaarts gelegene eilanden
in het Noord-Oosten van Timor gevestigd en vervolgens over het
geheele eiland verspreid. Deze volkplanters waren afkomstig
uit het gebied van den Sultan van Ternate. waarom de Timorezen
vroeger ook, althans in naam en wanneer hun belang dit medebragt,
het oppergezag van dien Vorst erkenden! 1
'. Over de verwantschap
der Timorezen met de bevolking van sommige Moluksche
eilanden zie men overigens bl. 415 en de Noot aldaar.
De bevolking van Timor is thans te verdeelen in drie hoofdstammen
: de Koepangezen (Aloeli Koepang), de Timorezen (Tok
Timor) en de Belonezen (Erna Weloe of Beid), die echter niet
zoo zeer in kleur en ligchaamsbouw als wel in tongval, kleeding,
wapenrusting en gebruiken van elkander verschillen.
De Koepangezen, een zeer kleine stam, bewonen gedeeltelijk
het voormalige rijk van den Badja van Koepang (het tegenwoordige
Gouvernements-grondgebied) en zijn voorts grootendeels
op het eiland Samaauw gevestigd.
De Timorezen bewonen het overige gedeelte van de Westelijke
helft van Timor en waren vroeger allen, of nagenoeg allen, aan
den Lio-Bai van Sonebait onderworpen, wiens rijk echter thans,
gelijk boven gebleken is, in vele kleine staatjes versnipperd is
die allen aan het Nederlandsch gezag onderhoorig zijn.
De Belonezen zijn de sterkste stam en beslaan de geheele
Oostelijke helft des eilands. Zij waren vroeger gesplitst in twee
(') ft Schoon hel niet blijkt dat de Sultan van Ternate ooit eenige wezenlijke
«magt op Timor heeft uitgeoefend, grondde zelfs deO.I Compagnie hare
n aanspraken op Timor tegenover de Portugezen op den afstand van dat eiland,
•' in 1685 van den Sultan van Ternate verworven. » VETII, Timor. f«t> /

525
groote rijken, dat van Waiicikoe-Waihali cn dat van Loeka,
die elk onder het bestuur van eenen Lio-Rai stonden, doch
thans ook zeer versnipperd zijn, zoodat het eigen gebied der
Lio-Rai's zeer beperkt is en hun gezag in de overige gedeelten
der rijken slechts flaauw of geheel niet geëerbiedigd wordt.
Waiwikoe-Waihali neemt het Westelijke aan de Timorezen grenzende
gedeelte in en behoort thans grootendeels tot de Nederlandsche
gewesten; Loeka beslaat het Noord-Oostelijke deel
des eilands en is geheel onder Portugeesch gezag.
Omtrent de Belonezen is veel minder bekend dan omtrent de
Timorezen. De bijzonderheden, welke hieronder omtrent de bevolking
zullen worden medegedeeld, hebben dan ook vooral op
de laatstgenoemden betrekking; terwijl wij omtrent dc eersten
slechts kunnen mededeelen wat ons door DE CASTRO is berigt.
Woningen, kleeding, wapenen.
De huizen zijn niet op palen maar onmiddellijk op den grond
gebouwd. Die der gewone volksklasse hebben nagenoeg den vorm
van een bijenkorf van drie of vier el hoogte en nog geringere
doorsnede; zij bestaan uit een houten geraamte met alang-alang
of palmbladeren bekleed en zijn eigenlijk alleen daken, die zonder
wanden op den grond staan. De wouingen der Vorsten en Grooten
zijn eenigzins ruimeren vierkant; zij hebben uit bamboe vervaardigde
wanden, die weinige voeten hoog zijn, terwijl het stevige
houten dakgeraamte, ook met palmbladeren oi alang-alang gedekt,
op vier stijlen rust. Vensters zijn er niet in; de eenige opening
is de deur, die tevens uitgang verleent aan den rook der bijna
altijd brandende haardstede. Het huisraad bestaat hoofdzakelijk
uit een paar matjes om op te slapen, eenige aarden potten,
Chineesch porceleinen kommen en borden, drinkbekers van kokosnoten
vervaardigd, hoornen eetlepels, en doozen en mandjes van
palmbladeren gevlochten.
De gewone kleeding der mannen bestaat uit twee stukken
lijnwaad, elk omstreeks twee Nederlandsche ellen lang en ongeveer
half zoo breed; het eene wordt om de heupen geslagen en
hangt tot op de voeten neder; het andere, dat als een mantel om
de schouders geslagen wordt, bedekt het bovenlijf, doch wordt
op het warmste gedeelte van den dag veelal als eene wrong
om de lendenen gewonden. Deze katoenen, door de vrouwen

52G
gewevene, doeken zijn wit met breede roode randen, in welke
randen dikwijls nog strepen of bloemen van andere kleuren zijn
aangebragt. Het lange haar wordt met een breeden band hoog
opgebonden in eenen bundel en met een bamboezen kam vast­
gehouden. De Koepangezen dragen een doek om het hoofd.—
De vrouwen hebben veelal de gewone sarong, maar somtijds
ook soortgelijke kleediugstukken als de mannen. De vrouwen
der aanzienlijken dragen bij feesten behalve de sarong een wit
katoenen buisje met lange mouwen. Het haar wordt naar boven
gestreken, op het achterhoofd in eene wrong gedraaid en met
een sandelhouten kam vastgehecht; bij feestelijke gelegenheden
wordt daarover ook wel een roode of gele doek met gouden of
zilveren sieraden gedragen.— Beide geslachten dragen als
sieraden om de armen ringen van koperdraad, ivoor of zilver; in
de ooren snoeren van glas-koralen of houten pennen met kwasten
van zwart paardenhaar of rood geverwd bokkenhaar; en om
den hals snoeren van gouden balletjes of dof-gele glas-koralen,
moetisala genaamd, die van Chineschen oorsprong schijnen te
zijn en thans niet meer worden aangevoerd. Voorts dragen allen
aan eenen band over den linkerschouder eenen zak, waarin zich
de ingrediënten voor het «iWA-kaauwen, een eetlepel, een drink­
beker, een spiegeltje, een fluitje, een slijpsteen, en een aantal
amuletten ter beveiliging tegen ziekten cn gevaren, bevinden.
De Meoe's, over welke personen men zie bl. 534, dragen om
het benedenlijf dcu gewonen Timoreschen doek slechts tot aan
de knieën afhangende en om het bovenlijf een chitsen of rood
lakensch vest zonder mouwen; om het hoofd een bonten doek
aan de randen met gouden loovertjes bezet, of eene hooge muts
van palmbladeren met witte doekeu omwonden, van welke ter
wederzijde een aantal linten van verschillende kleuren afhangen;
in de ooren de hier boven vermelde pennen; om de armen
zilveren of ivoren ringen; en wanneer zij een vijandelijk men-
schenhoofd hebben bemagtigd, bekomen zij daardoor het regt
hunne tanden met zilveren of gouden plaatjes te overtrekken en
om de beenen boven de enkels eene reep bokkenvacht te winden.
Het zwaard dragen zij bijna horizontaal digt onder den linker­
arm; aan het gevest hangt een bos rood geverwd bokkenhaar,
aan de schede een aantal belletjes en witte en roode linten, terwijl
aan de punt der schede eene lange regt opstaande rotting bevestigd

537
is, die boven het hoofd van den drager uitsteekt cn aan het
uiteinde met zilveren punten, rood bokkenhaar en papegaaijenvederen
prijkt; deze rotting wordt echter onder het gaan somtijds
gemakshalve van achteren tusschen het kleed gestoken. Rijke
Meoe's dragen dikwijls ook groote gouden platen op de borst en
den rug en aan de muts en het zwaard. Ook de hals, het
hoofdstel en de toom van hun paard zijn met belletjes, gouden
plaatjes en andere ornamenten versierd.— Ook de Jsoe paha's
(hond des lands) of herauten, die door den Vorst het land
rondgezonden worden om het uitbreken van eenen oorlog of het
sluiten van vrede aan te kondigen, zijn op dergelijke maar nog
bontere wijze uitgedost.
De Radja's en Grooten, die in den omtrek van Koepang wonen
en in het algemeen veel beschaafder zijn dan hunne binnen 'slands
wonende ambtgenooten, onderscheiden zich ook van dezen door
hunne kleeding. Sommigen hunner dragen eene chitsen kabaai;
doch de meesten kleeden zich op de Europesche, somtijds wel
wat ouderwetsche wijze, veelal in het zwart. De Radja's hebben
als kenteeken hunner waardigheid eenen stok, op welks gouden
knop het Nederlandsche wapen of dat der O.I. compagnie ge­
graveerd is.
Oorspronkelijke wapenen zijn zwaarden (soeni of, naar het
Portugeesch, espada) en lansen (aoeni of auni) van welke laatsten
bij de Timorezen de schacht met de kaal geschoren huid van een
buffclstaart, bij de Belonezen met geitenvel overtrokken is; de
Belonezen hebben daarbij pijl en boog en schilden, welke bij de
andere stammen nooit in gebruik schijnen te zijn geweest. Tegen­
woordig is echter overal schietgeweer het hoofdwapen. Deze
geweren, meest van Amerikaanschen of Engelschen oorsprong,
bekomen zij van vreemde handelareu en betalen er gaarne eene
waarde van ƒ50 ofƒ60 voor; zij gaan van vader op zoon over
en zijn dikwijls in een zeer slechten staat. Kruid en kogels
verkrijgen zij op dezelfde wijze; in plaats van deze laatsten
gebruiken zij evenwel dikwijls stukjes ijzer of steentjes.
Godsdienst.
De bevolking van het Portugesche gedeelte van Timor belijdt
in naam de Roomsch Katholijke godsdienst; zij is echter geheel
onkundig van hare leerstellingen, en ontvangt ook, behalve

528
misschien op de hoofdplaats, geen godsdienst-onderwijs. De
priesters, die van Goa of Macao derwaarts gezonden worden,
gaan van tijd tot tijd het land rond om te doopen en enkele andere
plegtigheden te verrigten, en doen op de plaatsen waar kerken zijn
de dienst in het Latijn. Deze Christenen zijn dus niets meer dan
gedoopte Heidenen en volgen ook geheel de afgodische gebruiken
der overige bevolking. (')
Op het Gouvernements-grondgebied rondom Koepang wonen
een aantal Hervormde Christenen, in verschillende gemeenten
verdeeld (bl. 503 en 517), die door Zendelingen worden bediend.
Het godsdienst-onderwijs wordt deels door dc Zendelingen zeiven
deels door Inlandsehe onderwijzers gegeven. Dit onderwijs en ook
de dienst zelve geschiedt in het Maleisch. Ook deze Christenen
zijn echter op verre na niet geheel van het Heidensche bijge­
loof genezen, en hun zedelijke toestand laat veel te wenschen
over. ( J
)
Overigens zijn de Timorezen Heidenen. Hun Oppergod heet
Oen neno (Heer des lichts) en woont in de zon, met welk hemel-
ligchaam zelf hij dikwijls verward wordt (vergelijk bl. 496);
zijne gezellin is Foenan, de maan, of eigenlijk eene vrouwelijke
godheid die daarin haren zetel heeft. De sterren (K'foen) zijn de
woonplaatsen van geesten of goden van minderen rang. Deze
allen zijn goede geesten, aan welke alleen roodkleurige dieren
mogen geofferd worden; zij worden echter niet regtstreeks
aangeroepen maar alleen door tusschenkomst van de Niloe's of
geesten der afgestorvenen , die ook als goddelijk worden vereerd. ( 3
)
Buitendien zijn er ook booze geesten, die op of in de aarde hun
verblijf houden en wier boosaardigheid door het offeren van
0) « De vérilable culle il n'y a pas de connu dans ce pays. II y a bcaucoup
i' de Timoriens qui se nommenl Chréliens, mais qui ne connaissent pas les plus
«simples vérilés du chrislianisme, et qui suivcnl les praliques du paganisme.»
DE GASTRO, in de boven aangehaalde Résumé, bl. 480.
(=> Mededeehngen van wege het Nederlandsche Zendehnq-nenootschao
Dl. Vlll, bl. 26.
r
( 3
) Ook bij de Heidensche bevolking van luson, voor zooverre die niet
tol AeNegrito's of Aëtas (zie DM, bl. 104) behoort, treft men deze vereering
van de zielen der voorouders aan, die daar Anito's heelen. Zie Zeitschnft
für allgemeine Erdkunde. Neue Fulge. B. X, S. 249; en het daaraan ontleende
artikel in de Kolomale Jaarboeken, voor 1865, bl "09 en volgg.
Insgelijks bij de Tenimber-eilanders; zie hiervóór, bl. 410.

529
zwarte dieren moet afgewend of verzoend worden. De voornaamsten
onder dezen zijn Oesi paha (Heer der aarde) en Atoïs,
die somtijds zigtbare gedaanten aannemen, de eerste die van
eenen rens de laatste die van een uil, en tegen wier invloed het
volk zich door het dragen van talismans, uit wortelen en kruiden
bestaande, tracht te beveiligen. — Voorts zijn er vele plaatsen,
bergen, rivieren, bosschen, boomen, enz., die volgens de overlevering
leo of pomali dat is heilig of onschendbaar zijn of nog
door de Anaha paha of Landbezweerders , die onder het onmiddellijk
bevel van den Vorst staan, als zoodanig verklaard worden
(vergel. 57 en 355), en waar niet geplant, geviseht, gebaad,
gekapt of iets anders mag gedaan worden. De priesters, wier
waardigheid even als die der Landbezweerders erfelijk is, heeten
Tobor en oefenen grooten invloed op het volk uit; zij zijn tevens
de Aoiénaoes of wigchelaars, die de ingewanden der offerdieren
cn andere voorteekenen raadplegen over den uitslag van beraamde
ondernemingen. De offers worden gebragt op eene soort van
steenen altaar, dat opgerigt is in het midden van het Oeme leo
of Oeme pomali (heilig huis, tempel), in welk huis een steeds
brandend vuur wordt onderhouden en waarin ook altijd een voorraad
van tot talismans gewijde wortelen en andere voorwerpen
van vereering worden bewaard.
Omtrent de godsdienst der Belonezen vermeldt DE CASTRO het
volgende: zij gelooven aan een Opperwezen, van welks magt
en eigenschappen zij ecliter slechts zeer verwarde begrippen
hebben. Ook hebben zij andere voorwerpen van vereering (idoles)
en beschouwen als zoodanig alles wat voor hen geheimzinnig is
of een bijzonderen indruk op ben maakt. Er zijn rijken, waar
de Vorsten of Hoofden de priesterlijke waardigheid hebben; hij,
die haar uitoefent, heet Eadja pomali. In andere rijken is geen
Eadja pomali, maar wordt deze vervangen door eenen Batoe,
genaamd Batoe loeli. De waardigheid van den Batoe loeli is
erfelijk, maar wanneer hij geene afstammelingen heeft, wordt zijn
opvolger mtde Daloe's gekozen. Het huis, waarin de voorwerpen
hunner vereering zijn, wordt Pomali genaamd, en denzelfden
naam geeft men ook aan die voorwerpen zelve, welke gewoonlijk
niets anders zijn dan zwaarden, pijlen , een zak met verschillende
wortels, goud, enz. De dienst van den Batoe heli bepaalt zich
tot het doen van gebeden aan die voorwerpen, het offeren van
II. 34

580
dieren en pinang aan de godheid, en het raadplegen van de
ingewanden van kippen en honden, die bij plegtige gelegenheden
geslagt worden.
Eene gruwzame werking van het bijgeloof vertoont zich in
het geloof aan Souangs of toovenaars. Ziekten, vooral van Vorsten
en aanzienlijken, worden dikwijls toegeschreven aan tooverij •
of de zieke zelf bf ieder ander beschuldigt wien hij wil van
de toovenaar te zijn ; deze beschuldiging geldt tevens voor bewijs
en heeft tot onvermijdelijk gevolg dat de beschuldigde wordt ter
dood gebragt cn zijne bloedverwanten slaven worden van den
aanklager. Daar zoodanige beschuldiging ten allen tijde, ook
zonder bijzondere aanleiding, kan plaats hebben, spreekt het
van zelf dat van dit middel dikwijls gebruik gemaakt wordt om
zich straffeloos op eenen vijand te wreken en zich zeiven te
verrijken.
Beschaving, karakter, levenswijze, maatschappelijke toestand.
De bevolking van Timor staat op een zeer lagen trap van
beschaving, waarop alleen de Radja's en Hoofden in den omtrek
der Europesche hoofdplaatsen eene meer of minder gunstige uit­
zondering maken. Zij hebben geen letterschrift en dus ook geene
geschrevene wetten of overleveringen. Onderwijs der jeugd, van
welken aard ook, is eene geheel onbekende zaak. Ook de land­
bouw is zeer gebrekkig; het eenige werktuig, dat daarbij in
gebruik is, bestaat in een puntigen stok tot het omkrabben van
den grond, die verder door buffels wordt fijn getrapt. Voor het
inzamelen van het goud, van welk metaal vooral in het Portu­
gesche staatje BilUuio aderen ontdekt zijn, kent men mede geen
ander werktuig dan een dergelijken stok. Het koppensnellen
bestaat hier niet op de wijze, waarop zulks bij de Dajaks en
Alfoeren in gebruik is, maar bepaalt zich tot het afhouwen van
de hoofden der vijanden of hunner lijken in of na een openlijk
gevecht, welke hoofden dan als zegeteekenen worden medegevoerd
en op staken voor de woning van den overwinnaar ten toon
gesteld. Van den verstandelijken aanleg der Timorezen valt
weinig te zeggen, daar er nooit pogingen zijn aangewend om
dien te ontwikkelen; uit enkele voorbeelden schijnt echter te
blijken dat zij in dit opzigt niet bij andere stammen achterstaan.
Overigens zijn zij lafhartig, traag, zeer gesteld op zinnelijke

581
vermaken, onder welke vooral het dansen en palmwijn drinken
in aanmerking komen, en onzindelijk in hunne geheele levenswijze
; zij baden zieh zelden of nooit. Zware misdrijven komen
weinig onder hen voor; diefstal is het meest algemeene. Hunne
levenswijze is zeer eenvoudig; water is de gewone drank en
djagoeng met eenige groente het gewone voedsel; rijst en gierst
worden slechts bij bijzondere gelegenheden gegeten, gelijk ook
buffel-, paarden-, geiten- en hondenvleesch. Het hoofdbedrijf
is de landbouw, waaraan de vrouwen een zeer werkzaam aandeel
nemen. Verder houden dc mannen zieh bezig met het kappen
van sandelhout, het inzamelen van palmwijn, was en vogelnestjes,
cn in het Noorden des eilands hier en daar met het goud zoeken;
jagen doen zij weinig, en visschen in het geheel niet, daar zij
zeer slechte zeelieden zijn; ook van de parelbanken langs de
Zuidkust (bl. 509) wordt geen werk gemaakt. Als het veld
bereid is, zaaijen, planten en oogsten de vrouwen het gewas;
zij weven ook de kleedingstukken, vervaardigen de noodige
matjes en mandjes, bereiden de verwstoffen, en verrigten verder
al het huiswerk.
-Naar haren maatschappolijken toestand kan de bevolking
verdeeld worden in drie klassen: adellijken, burgers en slaven.
Tot den adelstand behooren de Vorsten en de Rijksgrooten
(Fettors, Datoe's en andere Hoofden), die veelal ook van Vorstelijke
familie zijn doch zich in beschaving weinig of niet boven
hunne onderhoorigeu onderscheiden. De burgers zijn de vrije ingezetenen
des lands, die echter veel van do onderdrukking hunner
Hoofden te lijden hebben. De slaven, wier aantal vrij groot is,
zijn krijgsgevangene vijanden, uit naburige rijkjes geroofde personen,
zoodanigen die wegens tooverij (bl. 530) of het niet
kunnen betalen van opgelegde boeten tot dezen stand veroordeeld
zijn, en de afstammelingen van deze allen; zij kunnen zoowel
aan burgers als aan adellijken toebehooren; hun lot is echter
zeer dragelijk.
DE CASTRO deelt omtrent den slavenstand de volgende bijzonderheden
mede, van welke wij echter niet weten of zij alleen op
de Belonezen dan wel ook, althans gedeeltelijk, op de Timorezen
betrekking hebben:
Kr zijn eigenlijke slaven en eene soort van lijfeigenen (serfs de
la glèbe), welke men luiuum (loetoem ?) noemt; de eersten kunnen

532
rerkoeht worden, doch de laatsten niet. Elk vrij man kan slaven
houden; maar alleen Vorsten en Datoe's van vorstelijke familie
mogen lijfeigenen hebben. Slaven zijn krijgsgevangenen, geroofde
personen en bloedverwanten van veroordeelde toovenaars; zij
kunnen hunne vrijheid bekomen door aan den Vorst vergunning
te vragen tot het mede betalen der jinta (bl. 514); de eigenaar
van den slaaf moet daartoe echter ook zijne toestemming geven,
welke zelden geweigerd wordt aan de zoodanigcn, die een geruimen
tijd gediend en zich goed gedragen hebben. Zonderling
is hierbij het gebruik, dat de zoo vrij gewordene slaaf terstond
behoort tot de klasse van zijnen voormaligen heer, zoodat de
slaaf van eenen Datoe ook Datoe wordt; de vrij gewordene slaven
van eenen Radja krijgen echter niet den Vorstelijken rang maar
dien van Datoe. Lijfeigenen zijn de zoodanigen, die verpligt zijn
de velden van den Vorst of vorstelijken Datoe, aan wien zij
behooren, te bearbeiden en verder hem alle diensten te bewijzen
welke hij van hen vordert. Hoe zij tot dezen stand geraken wordt
niet vermeld ; sommigen hunner zijn gewezene slaven, die wegens
voorbeeldig gedrag uit hunnen vroegeren toestand tot dien van
lijfeigenen zijn overgebragt. Deze lijfeigenen zijn niet het eigendom
van den Vorst of Datoe maar van het rijk, en kunnen alleen
als slaven verkocht worden in geval van deugdelijk bewezen
slecht gedrag. Zij leven met hunne familiën van de opbrengst
der gronden, welke zij bebouwen; na daaruit in de behoeften
van hunnen heer voorzien te hebben kunnen zij over het overige
als eigenaars beschikken. De oudste of een van de oudsten der
lijfeigenen voert onder den titel van Vader des huizes het bestuur
over alle bezittingen van zijnen heer, en blijft dit ook na diens
overlijden doen tot dat de opvolger gekozen is; hij is ten dien
opzigte aan niemand rekenschap schuldig.
Van de denkbeelden der Timorezen omtrent het grondbezit is
ons niets bekend. Uit de omstandigheid, dat zij zeer dikwijls van
grond verwisselen om hunne maïs-velden aan te leggen, laat zich
afleiden dat zij, even als op andere eilanden van het Oostelijke
gedeelte des Archipels, geen eigenlijken grondeigendom kennen
maar hun eigendoms-regt zich alleen tot de producten bepaalt.
De natuurlijke voortbrengselen, als was en vogelnestjes, schijnen
in elk rijkje algemeen eigendom der bevolking te zijn, waarvan
ieder naar goedvinden kan inzamelen, behoudens het afstaan van

533
een aanzienlijk gedeelte aan de Hoofden; de eerste ontdekking
van eenen boom, waarop bijen nestelen, geeft echter aan den
ontdekker het voortdurend regt op zijne opbrengst, waarom hij
dien boom dan ook met zijn merk teekont. Het kappen van
sandelhout mag alleen geschieden met vergunning van den Vorst,
wien de helft van het gekapte toekomt, terwijl nog een ander deel
aan den Fettor en den Tomokong moet worden afgestaan, zoodat
er voor den kapper zeiven slechts een klein gedeelte overblijft.
De landerijen der Vorsten en Fettors moeten door hunne onderdanen
zonder loon worden bearbeid; zij kunnen zich echter van
deze dienst ontslaan door een vijfde gedeelte van hunnen eigenen
oogst aan deze Hoofden af te staan; deze schatting heet Poni.
De buitenlandsche handel wordt uitsluitend door de in de
kustplaatsen gevestigde Chinezen en andere vreemdelingen gedreven.
Dezen reizen daartoe in den goeden moeson het land door
om van de Inboorlingen hunnen voorraad van sandelhout, was,
enz. in te ruilen tegen bij ben gewilde artikelen, welke zij daartoe
op paarden met zieh voeren. Zij vervoegen zieh in elk rijk het eerst
bij den Radja en de Fettors om vergunning tot het handel drijven
en bescherming op hunne reis te verzoeken, welke laatste maatregel
noodig schijnt om hen tegen berooving door de Timorezen te
vrijwaren; deze gunsten worden hun legen aanzienlijke geschenken
verleend, welker waarde zij natuurlijk later bij hunnen handel
op het volk verhalen. Het bedrag van den buitenlandschen handel
te Koepang is op bl. 503 opgegeven; die in het Portugesche
gebied schijnt nog minder beduidend te zijn; althans DE CASTUO
verhaalt dat vreemde handelsvaartuigen dikwijls met hunne
geheele aangebragte lading weder vertrekken bij gebrek aan
koopers, omdat er geene voortbrengselen des lands als ruilwaren
voorhanden zijn.
Wijze van krijgvoeren.)')
Zeer menigvuldig zijn de onderlinge veeten en oorlogen tusschen
de verschillende rijkjes over geheel Timor; waartoe het opligten
van personen, het rooven van vee, het schenden van grondgebied
bij het kappen van sandelhout of het inzamelen van was, en
(') Men zie hierover uitvoeriger hel lijdschri[t voor iïeertands maie
{846, 01. III, bl. -204 en volgg.

53-i
dergelijke, veelal aanleiding geven; geschillen van de laatstge­
noemde soort vinden dikwijls hunne oorzaak in het gebrek aan
naauwkeurig afgebakende grenzen. De geheele weerbare bevol­
king is dicnslpligtig en wordt aangevoerd en voor eiken krijgstogt
vooraf gewijd door de Meoe's of voorvechters (bij de Belonezen
Tdux genoemd O), die in dit geval tevens de betrekking van
priesters bekleeden. Het getal der Meoe's schijnt niet bepaald te
zijn en te verschillen naar gelang van de grootte des rijks; er
zijn er echter altijd minstens twee, en een hunner voert den titel
van Groot-Meoe of Opper-voorvechter. Voor het aanvangen van
den togt verzamelt elke Meoe zijne onderhoorigen in het Oeme
leo (bl. 529), waar zij zich blootshoofds met brandende kaarsen
in de handen nederzetten. De Meoe verhaalt nu de aanleiding-
tot den oorlog, betoogt de onschuld zijner partij, bidt de toestem­
ming tot en den zegen over den krijg van de Goden af en brengt
hun offers, uit varkens en rijst bestaande, op het altaar, dat zich
in het midden van het huis bevindt; terwijl hij zich voorziet van
drie zakjes met gewijde wortels, steentjes en andere talismans,
van welke sommigen dienen om hem tegen looden kogels te
beschermen, en anderen om hem het geschikte oogenblik te doen
weten om den vijand te overvallen. Indien bij deze plegtigheden
de kaars van een der aanwezigen niet helder brandt, heeft deze
waarschijnlijk eenig misdrijf op het geweten en moet dus met
gewijd badwater gereinigd worden en daarna een rooden of witten
haan offeren om de Goden te verzoenen, van welke verzoening
het teeken in de ingewanden van den haan moet gevonden
worden; ontbreekt dit teeken, hetgeen echter hoogst zelden ge­
beurt, dan mag dc schuldige dezen togt niet mede maken en moet
hij, voordat hij zich bij eene latere expeditie mag aansluiten,
op nieuw gezuiverd worden.
Y\ anneer eene der boven vermelde of eenige andere aanleiding
tot vijandelijkheden is ontstaan en ter kennis van den Vorst
gebragt, doet deze de zaak onderzoeken en stelt, wanneer de
klagt blijkt gegrond te zijn, gewoonlijk pogingen in het werk
om langs minnelijken weg voldoening voor het geleden onregt
te erlangen. Wordt deze geweigerd dan volgt de oorlogsver­
klaring onmiddellijk, tenzij de aanvallende partij zich zwakker
t 1
) DE CASTRO, t.a *. bl. 50*.

535
mogt achten dan de andere, in welk geval eerst een naburig
Vorst onder het toezenden van geschenken als bondgenoot wordt
te hulp geroepen. Inmiddels gaan de Asoe palia's (bl. 527) vond
om het volk ten strijde te roepen. De oorlogsverklaring geschiedt
op de volgende zinnebeeldige wijze : de Meoe's der uitdagende
partij brengen een zwarten hond op vijandelijk grondgebied,
waar zij hem den kop afslaan en dezen met gewijde wortelen
opgevuld, onder het lossen van een geweerschot en het aanheffen
van luid geschreeuw, in dc nabijheid van eene bewoonde plaats
uederwerpen. Zoodva deze stand van zaken in de beide landen
bekend is geworden is alles in beweging en maakt men overal
door het slaan op trommen en bekkens, het blazen op buffelhorens
en schreeuwen een vervaarlijk alarm ; en terstond beginnen
de vijandelijkheden met wederzijdscbe, meestal nachtelijke strooptogten,
waarbij kampongs overvallen, vee cn menschen geroofd,
en zooveel mogelijk koppen gesneld worden. Wanneer het tot
een openlijk gevecht komt, scharen de beide partijen zich in
lange gelederen op de strijdplaats; de Meoe's plaatsen zich voor
het front hunner troepen en branden het eerst hunne geweren
los na elkander eenigen tijd met woorden en gebaren te hebben
getergd. Nu begint de algemeene aanval, die echter zelden lang
duurt; daar de partij, die het eerst een aantal van hare manschappen,
vooral Meoe's, ziet vallen, den slag als verloren
beschouwt en de vlugt neemt. De hevigste strijd heeft plaats om
de hoofden der gewonde of gesneuvelde vijanden magtig te
worden; en dikwijls onthoofdt men zijne eigene gewonden om
te voorkomen dat hunne hoofden den vijand in handen vallen.
Hiermede is echter de oorlog niet geëindigd; de stroopcrijen
duren voort, en veelal worden ook de openlijke gevechten meermalen
herhaald. Deze toestand houdt dikwijls maanden, ja
somtijds jaren aan, en eindigt gewoonlijk door de bemiddeling
van een onzijdigen Vorst. Wanneer het dezen gelukt is zijne
vredesvoorslagen bij de beide partijen ingang te doen vinden,
begeven zich de Vorsten met hunne Meoe's en een aantal gewapende
mannen naar eene bepaalde plaats aan de grenzen,
waar elk op zijn eigen grondgebied blijft staan terwijl de bemiddelaar
zich tusschen hen op de grenslijn plaatst. De twee
vijandelijke Vorsten bieden hem dan elk eene gouden plaat aan,
welke hij naast zich doet nederleggen, terwijl een der Meoe's een.

536
palmtakje voor hem plaatst, hetwelk de tanden van den gedooden
hond moet voorstellen. Dit takje wordt dan door de twee Vorsten
gezamenlijk weggeworpen, waarna zij elkander omhelzen en de
verzoening onder gejuich en geweerschoten gesloten wordt. In
andere rijkjes worden, bij het sluiten van den vrede, op de
grensscheiding twee stokken op zekeren afstand van elkander
in den grond gestoken en door dwarslatten of touwen verbonden,
als zinnebeeld van de scheiding tusschen die rijken; de Groot—
Meoe's van beide partijen hakken dan gezamenlijk die versperring
open, ten teeken dat die afscheiding heeft opgehouden, storten
ieder eenige buffelmelk op den gTond uit, en omhelzen daarna
elkander.
Bij de oorlogen, die het Portugesche Gouvernement dikwijls met
de Inboorlingen te voeren heeft, gaande zaken volmaakt op dezelfde
wijze toe, omdat de Portugesche magt nagenoeg uitsluitend uit
geheel ongeregelde Timoresche hulpbenden bestaat (bl. 514).
De krijgsgevangenen en de hoofden der gesneuvelde vijanden
worden naar Billi gevoerd, waar door de overwinnaars een dans
rondom de op eenen hoop gestapelde koppen wordt uitgevoerd
in tegenwoordigheid van den Gouverneur, die daarna aan elk der
voorvechters eene gouden plaat ter belooning zijner dapperheid
uitreikt. I 1
)
Hoewel uit het bovenstaande genoegzaam blijkt dat de Timorsche
stammen tegenover eene geregelde Europesche krijgsmagt
in het open veld niet zeer te duchten zijn, is het niet te min waar
dat het veroveren van eene hunner kampongs dikwijls ernstige
bezwaren oplevert; daar deze veelal op steile en weinig toegankelijke
rotsen (Fatoe) gebouwd zijn, en de verdedigers van uit
rotskloven en achter struiken den vijand met pijlen en geweervuur
bestoken zonder dat het dezen mogelijk is hun veel nadeel toe
te brengen.
Bijzondere gebruiken, feesten.
Vóór en bij de geboorte van een kind hebben velerlei bijgeloovige
plegtigheden plaats, welke niet allen geschikt zijn om hier
vermeld te worden. Op den zevenden dag na de geboorte wordt
een feest gevierd, waarbij een varken of kleiner huisdier tot dank
aan de goden geofferd wordt.
(') DE GASTRO, t.a.p. bl. 506.

537
Bij het aangaan van een huwelijk wordt onder de Timorezen
de vrouw door den man van hare ouders gekocht voor eene som,
die bij de verloving vastgesteld en op den dag des huwelijks
betaald wordt en heli heet. Zij bestaat in een zeker aantal omassen
(amas, goud), doch wordt daarom niet geheel in goud maar ook
gedeeltelijk in vee, koralen, kleedingstukken, enz. voldaan, en
ook niet altijd in eens afbetaald; in dit laatste geval blijven
echter tot zoolang de vrouw en kinderen het eigendom van
hare ouders, en mag zelfs het lijk van den schuldenaar niet
begraven worden voordat de schuld is voldaan. Op den voor
het huwelijk bepaalden dag gaat de bruidegom begeleid door
zijne bloedverwanten met de heli naar de woning der bruid.
Haai vader zendt hem dan eenen afgezant, Mofefa of Mofefo
(Spreker) genaamd, te gemoet om te onderzoeken of de omassen,
welker waarde niet naauwkeurig bepaald schijnt, wel in orde
zijn. Gewoonlijk valt hierop wat aan te merken, en de bruidegom
is onder de bcspottelijkste voorwendsels nog aan velerlei afzetterijen
blootgesteld eer hij het huis der bruid mag binnenkomen.
Als eindelijk de koop tot wederzijdsch genoegen gesloten is, is
daarmede ook het huwelijk voltrokken, dat vervolgens met een
feestmaal gevierd wordt t 1
'. Het spreekt van zelf dat de meerdere
of mindere rijkdom der partijen in dit alles groote wijzigingen
aanbrengt. — Echtscheiding kan plaats hebben en door beide
partijen gevorderd worden. Veelwijverij is geoorloofd, doch heeft
bij den gewonen Timorees zelden plaats wegens het groote bedrag
der heli's; Radja's en Fettors daarentegen hebben veelal een
groot aantal vrouwen, daar hunne staatkunde medebrengt zich
met velen hunner Onderregenten te verzwageren, om zich van
hunne trouw te verzekeren, en ook een groot aantal vrouwen
voor een bewijs van rijkdom geldt. Eene van haar wordt echter
altijd als de voornaamste of wettige vrouw, de andere meer als
bijwijven beschouwd. Even als bij de Lampongers (D 1
.1, bl. 565),
de Bataks (D>. I, bl. 645), de Alfoeren van Boeroe (PA II, bl. 354)
en andere eilanders van hetzelfde ras, vervalt bij het overlijden
van den man de weduwe aan diens broeder of naasten mannelijken
(') Nog andere gebruiken bij huwelijksverbindtenissen worden vermeld door
S. ML'LLER , Reizen , enz., D 1
. II, bl. 256 der uitgave van het Instituut voor
laai-, land- en volkenkunde.

538
bloedverwant, die haar tot echtgenoot moet nemen, welke verpligting
slechts door het betalen van eene vrij groote som aan
de familie der vrouw kan worden afgekocht.
Volgens DE CASTRO bestaat bij de Belonezen tweederlei wijze
van huwelijk. Bij de eene, cabin geheeten, wordt geene koop­
prijs of huwelijksgift betaald en dikwijls ook geheel geen feest
gevierd; deze wijze van trouwen is eigenlijk die der behoeftigen,
maar schijnt toch ook somtijds bij meer gegoeden gevolgd te
worden. De andere soort van huwelijk heet haqfóli; daarbij
wordt eene huwelijksgift betaald of door den bruidegom of door
de bruid, en de partij, voor wie de huwelijksgift betaald wordt,
gaat bij de andere inwonen. Wanneer een meisje ten huwelijk
gevraagd wordt, begeven zich de jongeling en zijne bloedverwanten
op een bepaalden dag met eenige geschenken naar haar huis om
het officiëele aanzoek te doen; hierop wordt echter niet terstond
een stellig antwoord gegeven, maar daarvoor een andere dag
vastgesteld, op welken zich dan de betrekkingen van het meisje,
insgelijks met geschenken, naar het huis van den jongeling
begeven om dit antwoord te brengen en tevens den dag voor het
huwelijk te bepalen. De voltrekking daarvan geschiedt ten huize
der bruid met feesten, die somtijds drie dagen duren. Indien de
ouders van het meisje hunne toestemming tot het huwelijk
weigeren, roept de jongeling de tusschenkomst van den Badja
in, die dan met de Datoe's de zaak onderzoekt en, indien dezen
het huwelijk goedkeuren, de voltrekking er van gelast. De man
kan slechts met éene vrouw een wettig huwelijk aangaan, doch
zoovele bijwijven nemen als hij verkiest; dezen mogen echter
niet in hetzelfde huis wonen met de wettige vrouw. De bij bij­
wijven verwekte zonen erven gezamenlijk slechts een derde gedeelte
der ouderlijke nalatenschap, terwijl die der wettige vrouw twee
derden bekomen; de dochters schijnen in geen geval te erven
maar ten laste te komen van hare broeders of andere bloedver­
wanten, die dan ook hare huwelijksgift of koopprijs zullen
ontvangen.
Bij het overlijden van een Radja, Fettor of anderen aanzien­
lijke wordt door zijne vrouwen, kinderen en naastbestaanden
een jammerlijk gegil aangeheven, buiten 's huis geweerschoten
gelost, en door rondgezondene boden overal van het sterfgeval
kennis gegeven. De menigte belangstellenden, die zich dan in

539
het sterfhuis verzamelt, wordt gedurende verscheidene dagen
op maaltijden onthaald, waarvoor vele buffels en varkens worden
geslagt, wier hoornen en pooten in het offerhuis worden gebragt.
Inmiddels wordt het lijk gewassoben en in zijne beste kleederen,
met gouden en zilveren platen en koralen versierd, gedurende
twee of drie dagen op eene tafel te pronk gesteld; waarna bet
in een wit doodkleed, met eenige stukken lijnwaad, enkele kostbare
sieraden, een voorraad sirih met toebehooren en eenige
gewijde wortelen in eene zware houten kist wordt gesloten,
welker naden naauwkeurig met was en hars worden digtgestreken.
De begrafenis kan eerst plaats hebben nadat de opvolger van
den overledene is benoemd, al zijne schulden betaald en alle
zijne bloedverwanten aangekomen zijn, wier tegenwoordigheid
dikwijls door aanzienlijke geschenken moet gekocht worden.
Alet dit een en ander verloopen somtijds jaren, gedurende welke
de weduwen zich naauwelijks mogen verwijderen van de doodkist,
die wel eens moet vernieuwd worden. Is eindelijk de dag der
begrafenis daar, dan wordt onder aanhoudend geweervuur
de kist naar buiten gedragen, waarover echter eerst nog eene
worsteling tusschen de vrouwen en de dragers moet plaats
hebben, en vervolgens begraven met een pot met gekookte rijst
en een gedooden hond, welks ziel die van den overledene naar
het schimmenrijk moet geleiden. Voor de levenden is intusschen
ook gezorgd en eene verbazende hoeveelheid eetwaren bereid,
die na de terugkomst van het graf door de aanwezenden worden
verslonden of, voor zoo verre dit niet mogelijk is, naar huis
medegenomen.
Als teeken van rouw scheren alle huisgenooten van den-overledene
zich het hoofd kaal en vervangen hunne gewone kleedingstukken
door zwarte. Bij den dood van eenen Radja of Fettor
scheren alle mannen uit zijn gebied zich het hoofd kaal.
Bij het overlijden van geringe lieden hebben deze ceremoniën
geene plaats; zij worden spoedig in eene eenvoudige kist of een
uitgeholden boomstam begraven, en, zoo er maaltijden gehouden
worden, wordt daarvoor slechts een enkele buffel of een varken
geslagt.
Behalve de feesten bij geboorten, huwelijken en sterfgevallen,
die grootendeels in het houden van maaltijden en het overvloedig
gebruik van toewak bestaan, worden ook somtijds feesten met

540
zang en dans gevierd. Dit heeft onder anderen plaats wanneer
na eenen krijgstogt de afgehouwene hoofden der vijanden worden
te huis gebragt, wanneer daarmede voor dat zij te pronk gesteld
worden een dans roudom het gewijde huis van den Meoe wordt
uitgevoerd. Voorts zijn er verschillende dansen, die bij bijzondere
gelegenheden des avonds met gezang cn ouder begeleiding van
dc muzijk van kleine koperen klokjes en eene soort van tambourin
worden gedaan. Het dansen geschiedt door de mannen en vrouwen
afzonderlijk; zij houden elkander aan het kleed vast, en
bewegen zich langzaam in eenen kring naar de maat van het
gezang. Dit gezang bestaat in kleine, onbeduidende, dikwijls
geïmproviseerde liedjes, in den smaak van de Maleische Pantoens^),
die 6f door de meisjes of vrouwen alleen of door het
geheele gezelschap worden aangeheven.
DE CASTHO maakt melding van eenen dans, iahedoe genaamd,
die uitsluitend door vrouwen cn alleen onder begeleiding van
tambourins [baba) wordt uitgevoerd, doch waarbij de bewegingen
zeer snel zijn. Deze dans, die voor de Belonesche vrouwen zeer
veel aantrekkelijks schijnt te hebben, wordt dikwijls gedurende
een etmaal met slechts korte tusschenpoozen volgehouden; en
wanneer de Gouverneur het binnenland bezoekt, danst men dien
onafgebroken voor de woning waarin hij zijnen intrek neemt,
ook al duurt zijn verblijf drie dagen. De tabedoe wordt ook gedanst
wanneer een dorp door eene vijandelijke bende wordt aangevallen,
en wel zoolang als het gevecht duurt; dit geschiedt om daardoor
den moed der mannen aan te wakkeren.
Dezelfde Schrijver vermeldt een feest, sallalah genaamd, dat
somtijds bij gelegenheid van den rijstoogst gegeven wordt en
waarbij mannen en vrouwen door elkander op den dorschvloer
over de afgesnedene rijsthalmen dansen, waardoor tevens de
korrels er worden uitgetreden. Dit feest gaat vergezeld van eenen
maaltijd, het ruim gebruik van sterken drank en een luidruchtig
geschreeuw, cn duurt van den avond tot in den morgenstond.
Na den afloop er van worden verder de rijstkorrels door paarden
uit de aren getreden.
J e
(') Zie onze Handleiding bij de beoefening der Maleische laai, 5
gave, bl. 296. Eene uitvoerige beschrijving van deze danstn en voorbeelden
dezer gezangen vindt men in S. MILLER, Reizen, enz., D'. ft, bl. 246 cn volgg.
der uitgave van het Instituut.
uit

541
Taal, tijdrekening-, muzijk, nijverheid.
Van de taal der bevolking van Timor is nog weinig meer bekend
dan hetgeen uit de kleine door MULLER, HEIJMERING, FKANCIS,
en enkele anderen medegedeelde woordenlijstjes te leeren valt;
daaruit blijkt echter wel dat zij met die der naburige, door
Alfoersehe stammen bewoonde, eilanden verwant en welligt ook
niet geheel buiten den invloed van het Maleisch gebleven is.
De drie stammen des eilands spreken drie zeer verschillende
hoofd-dialecten; maar ook in de afzonderlijke rijkjes wordt
dikwijls nog een aanmerkelijk verschil van taal waargenomen.
Die van Billi en de naburige rijkjes heet Teto; zij wordt door
DE CASTRO voor het betrekkelijk rijkste van alle dialecten gehouden,
die overigens, als een natuurlijk gevolg van de geringe
beschaving des volks, zeer arm zijn. Daar er geen letterschrift
bekend is, kan er van eenige literatuur geene sprake zijn.
Te Koepang is door de Nederlanders het gebruik der Maleische
taal ingevoerd, die daar dan ook algemeen wordt gesproken.
De Portugezen hebben in hunne bezittingen de Inlanders tot
het aanleeren der Portugesche taal trachten te noodzaken; de
kennis daarvan is echter, althans buiten de hoofdplaats, hoogst
gebrekkig.
Van tijdrekening schijnen de Timorezen geene kennis te hebben,
dan voor zooverre die door den stand van zon en maan en
door de moesons wordt aangewezen.
Hunne muzijk verdient den naam van toonkunst niet. De
instrumenten zijn eenige kleine gongs (D 1
. I, bl. 380), trommen
en tambourins uit een uitgehold stuk hout. vervaardigd en met
de hand geslagen, kleine koperen klokjes of schelletjes waarschijnlijk
van Chineesch maaksel, en buffelhorens, waarop echter
alleen in oorlogstijd schijnt geblazen te worden (bl. 535). Ook
hun gezang is zeer eentoonig, hoewel niet ontbloot van melodie.
De geneeskunst bepaalt zich tot het aanwenden van enkele
uitwendige middelen, vooral bij kraamvrouwen; maar daar overigens
de ziekten aan den invloed van booze geesten of toovenaars
worden toegeschreven, spreekt het van zelf dat zij door bezweringen
moeten worden afgewend of genezen.
In het algemeen hebben zij in geene kunst of tak van nijverheid
noemenswaardige vorderingen gemaakt. Het spinnen, weven en
verwen der kleedingstukken geschiedt op eene gebrekkige wijze

542
door de vrouwen. Zij kunnen slecht9 twee kleuren van verwen
bereiden: blaauw, uit de in het wild groeijende indigo-plant,
en rood uit den wortel van den bengkoedoe-boom. Elk huisgezin
vervaardigt voor eigen gebruik de noodige aarden potten en
pannen, matjes en mandjes uit lontar-bhdcren of bamboe, en
den toewak of palmwijn. Hunne gouden sieraden bekomen zij
grootendeels van de bevolking van het eiland Daauw, daar goudof
ijzersmeden of andere ambachtslieden hoogst zelden onder hen
worden gevonden; in den omtrek van Koepang voorzien de
Chinezen somtijds in de behoefte daaraan.
DERDE HOOFDSTUK.
ONDERHOORIGHEDEN VAN TIMOR.
§ 1. De Zuid-Westwaarts van Timor gelegene eilanden:
Samaauw, Kambing, Rotti, Landoe, Daauw,
Doah, Noessé, Dana, Heliana, enz.
Samaauw.
Het eiland Samaoe of Samaauw, ook Koerong genaamd, ligt
ten Westen van Timor's Zuid-Westpunt, waarvan het door de
smalle Straat Samaauw of Moèloel Rotti gescheiden is, tusschen
10° 7' tot 10° 25'Z.B. en 123° 12' tot 123° 31' O.L. Het is
geheel van dezelfde formatie als Timor, en heeft aan de Oostzijde
eene diep inloopende baai, waardoor het in een Noordelijk en
een Zuidelijk schiereiland verdeeld wordt. De grootte bedraagt
volgens MELVILL 8.4 • mijlent 1
). Het geheele eiland is heuvel­
achtig doch heeft geene belangrijke bergen. Op sommige plaatsen
(') Monileurdeslndes. 1846—1847. Vergelijk S. MCLLEH , Reizen, enz
Db II, bl. 505 der uitgave van het Instituut. BUDDINGH geeft in zijne Reizen.
V. III, bl. 299 aan Samaauw eene gruntte van 561 • mijlen; en FRANCIS
spreekt in het Tijdschr. van Neérl Indië, 1858, D l
l, bl. 562, van even
zooveel Engelsche mijlen; doch zelfs dan is die opgave veel te groot. Op de
Statistieke Kaart in het Tijdschr. voor Neêrl, Indië, 1849, geeft MELVIL
voor de grootte van Samaauw slechts 4.5 • mijl, hetgeen echter Ie weinig
schijnt.

543
vertoonen zich sporen van vulkanische werking: zoo vindt men
bij den heuvel Silain eene plek, waar het gesteente door chemische
werking doorknaagd of uitgebeten en met eene zwavel-korst
bedekt is; op twee andere plaatsen, nabij de West- en de
Noordkust, borrelt met zwaveldeelen bezwangerd water uit den
grond op, dat witachtig van kleur is en daarom Ajer saöoen of
zeepwater genoemd wordt. Aan de Zuid- en Zuid-Oostzijde is
het eiland door uitgestrekte koraalriffen omgeven.
De voortbrengselen zijn: rijst, djagoeng, katoen, groenten,
timmerhout voor huis- en scheepsbouw, eenig rundvee, herten,
varkens, was, vogelnestjes en tripang.
De bevolking bestaat uit Kocpangezen (bl. 524) en wordt door
sommigen op 1800 door anderen op 3000 zielen geschat. De
Radja van dien stam houdt zijn verblijf op dit eiland, hetwelk
zijne voornaamste bezitting is (bl. 518).
De belangrijkste bij name bekende plaatsen zijn : Koerong,
aan de Noordkust: Oiassa, in het Noordelijke gedeelte des
eilands, nabij eene der boven vermelde zwavelbronnen C'; Sissi,
nabij de Noord-Oostpunt aan Straat Samaauw; en Landoetoe,
aan de Zuidkust.
Nabij de Zuidkust ligt het kleine P. Teboes en nog een paar
insgelijks onbewoonde eilandjes, die weinig meer dan klippen
zijn.
Poeloe Kambing, ( s
)
P. Kambing is een zeer klein onbewoond eilandje, dat alleen
door eene natuurkundige bijzonderheid belangrijk is. Het ligt in
Straat Samaauw voor de Baai van het eiland Samaauw, en bestaat
uit eene rots van graauwakke-zandsteen van ongeveer 250 v l
.
hoogte, met eenen afgeknotten top. Die top vormt eene kom van
400 schreden middellijn en 25 v*. diepte. Op den bodem dezer
kom verheffen zich een veertiental uit klei bestaande kegels,
in welker toppen kleine openingen zijn, waaruit onophoudelijk
0) Nabij Oiassa bevindt zich ook eene rijke zoet-water-bron, zoo men
zegt de eenige op het eiland, die ook aan de besproeijing der rijstvelden wordt
dienstbaar gemaakt. In de behoefte aan drinkwater wordt overigens door gegravene
pullen voorzien.
( 2
) In het Aardrijkskundig Woordenboek is dit eiland verward met liet
op bl.515 vermelde P. Kambing.

Q44
slijkachtigc gasbellen of modderblazeu opstijgen, die na een
oogenblik uit één spatten en eene kleine hoeveelheid slijk op
den top en de helling van den kegel uitstorten, welk slijk in
de opene luoht spoedig verhardt. De verhooging, welke deze
kegels hierdoor natuurlijk bekomen, wordt weder verminderd
door de regenbuijen, die van tijd tot tijd een gedeelte van deze
klei wegspoelen.
Eotti.
Het eiland Rotti ligt tusschen 10° 37' tot 11°Z.B. en 122° 52'
tot 123° 29' O. L., ten Zuid-Westen van Timor, in dezelfde
rigting als dit eiland, waarvan het door Straal Rotti gescheiden
is. De grootte bedraagt 30.8 • mijlen. O
De Noord-Oostelijke en Zuid-Westelijke gedeelten van het
eiland, dat van kalksteen-formatie schijnt te zijn, zijn grooten­
deels laag en vlak; het midden-gedeelte is bergachtig, doch
rijst niet boven de 800 v'.; bijzonder uitstekende toppen zijn er
niet. In het Regentschap Landoe, aan de Noordkust, bevinden
zich twee slijkvulkanen cn een klein meer van zont water, welks
bodem bedekt is met eene meer dan twee voet dikke laag zout,
hetwelk door de Inlanders gebruikt wordt. < 5
'
De voornaamste baaijen en ankerplaatsen zijn: die van Kor-
baffo en Renggouio aan de Noordkust; die van Termanoh en
Baak, aan de Noord-Westkust; de Bokkai-baai en de Cgrus-
Aaven, aan de Zuid-Oostkust; de laatste is verreweg de grootste
en best geslotene van allen, doch vol met riffen.
Er zijn vele riviertjes, die wel niet bevaarbaar doch voor
den landbouw van groot nut zijn. De belangrijksten zijn: de
rivieren van Korbaffo en Renggouio, welke aan de Noordkust ia
de baaijen van dezelfde namen vallen; de rivier van Baak, die
zich in de baai van dien naam op de Noord-Westkust stort; en
de rivier van Lollej, die zich in de Cyrus-haven ontlast.
(') Volgens MELVILL in den Moniteur des Indes, 1846—1847. Op de
Statistieke Kaart in het Tijdschr. voor Neêrl Indië. 1849, stelt hij voor
i?o//i en eenige kleinere eilanden te zamen slechts 2-1.8 • mijlen. BUDDINGH
maakt er in zijne Reizen, U'. lil, Bi.500, niet minder dan C10 • mijlen
van; terwijl FRANCIS even zoovele Engelsche mijlen opgeeft, in het Tijdschr.
v.N. 1., 1858, U'. I, bl. 302.
( 3
) Tijdschr. voor Neérl. Indië, 1858, D'. 1, bl. 511. Naluurk. Tijdschr.
voor Nederlandsch Indië, 1851, bl. 591.

545
Het eiland is zeer vruchtbaar en levert vooral vele granen op,
zoo als: rijst, ook voor den uitvoer; eene soort van gierst,
boitok of betek genaamd, die het hoofdvoedsel der bevolking is;
eene andere soort van gierst, dellé (in het Javaansch djali)
genaamd; en tweederlei soort van djagoeng. Voorts peul- en
aardvruchten, groeuten, vrachten, suikerriet, tabak, sirih, pinang,
katoen; kokos-, gebang- en to^nr-palmen, van welke laatsten
toewak, stroop en suiker vervaardigd worden; indigo en mangkoedoe
of bengkoedoe-boomen (bl. 542) voor blaauwe en roode
verfstof; enz. De bosschen, die vooral in het Noorden en Oosten
des eilands gevonden worden, leveren onderscheidene goede houtsoorten
op, waaronder kajoe mejrah en tamarinde.
De wilde dieren zijn herten en varkens; de tamme, voornamelijk
buffels, paarden, geiten, schapen en hoenders. In de bosschen
houden zich eene menigte bijen op; hier en daar worden ook
vogelnestjes ingezameld. Aan dc Zuid-Oostkust vindt men schildpadden,
en overal in den omtrek tripang; van de vischvangst
wordt overigens weinig werk gemaakt.
Metalen of andere delfstoffen komen, zooverre bekend is, niet
voor.
Rotti is verdeeld in achttien staatjes of Regentschappen; zij
zijn van de Noord-Westpunt af Oostwaarts de volgende:
Korbaffo, met de hoofdnegeri Korbaffo en de voornaamste kampongs
Sant, Inggoe soedi en Tana gaej.
Landoe, met de hoofdnegeri Landoe en de kampongs Dai ama,
Inggoe seri en Rai pouh.
Renggouio, met Renggouio, Keka hoeöe, Nala dai, Dato en
Rottei.
Oipauw of Batoe issi, met Oipauw, Ina ai, Feah en Ari.
Bilba, met Bilba, Tara koko, Moemoek, Saniek, enz.
Bioeh, met Bioek, Toene ama, Lioe daej en Kana.
Lelenoek, met Lelenoek, Leni oei en Hako ama.
Bokkai, met Bokkai, Teah ama cn Modoh.
Talos, met Talos, Inggoe oei, Tetoe kade, Boeli horna, enz.
Keka, met Keka, Kapa lai solah, Sakoe thei date en Masa
koene.
Lollei, met Lollei, Pesah, Moelah, Koeli, Kasoe, Nandi, enz.
Tkie, met Thie, Roera la eh, Saba la eh, Bokka, Soeah, Landoe,
Kona, enz.
II. 55

546
Bella, met Bella. Sede feoh, Ompoh, Roeak. enz.
Oinale, met Oinale, Tarahani die, Tarahani onah, Bonk,
Ajik, enz.
Lelain of Osing poka, met Lelain, Bobo, Lodoe, enz.
Bengka. met Bengka, Henoek lej, Taka tej. Ejlah. Loenak,
Baiih, met Baiih, de verblijfplaats van den Nederlandschen
Posthouder, Endeh, Modo, Kou, enz.
1'ermanoh, met Termanoh, Masahoek, Menoh, Lelik. enz.
De acht eerstgenoemde staatjes worden te zamen genoemd
Malahari najik of het Oostelijke gedeelte, en de tien andere
Malahari ioeroen of het Westelijke gedeelte.
Elk van deze staatjes heeft een Vorst en een Rijksbestuurder,
die door het Gouvernement, even als op Timor, Radja en Feltor
genoemd worden. De meeste Fettors hebben ook eenige kampongs
onder hun eigen onmiddellijk bestuur, voor welke zij als
leenmannen van de Radja's kunnen beschouwd worden. De
hoofden der kampongs worden Tomoekoen genoemd. De eigen
lijke inlandsehe benaming vooralle Hoofden is Manek; zij worden
onderscheiden door bij dezen titel den naam van hun staatje
of hunne kampong te voegen. De Radja's hebben als onderscheidingsteeken
van het Gouvernement een rotting met zilveren knop,
behalve die van Termanoh, Baiih. Bengka en Thie, die een
gouden knop hebben. Het bestuur dezer Vorsten en Hoofden
is van denzelfden willekcurigen aard als op Timor; de bevolking
schijnt echter over het algemeen minder van hunne onderdrukking
te lijden te hebben.
De Radja's en Fettors worden door de Rijksgrooten gekozen
en door den Resident van Timor namens het Gouvernement
bevestigd, bij welke gelegenheid zij schriftelijk beloven: aan het
Nederlandsch-Indisch Gouvernement als hunnen Opperheer, en
aan de door hetzelve over hen gestelde magten als hunne overheid,
allen verschnldigden eerbied, gehoorzaamheid en hulp te
bewijzen; de vroeger met dat Gouvernement geslotene contracten
getrouw na te komen, cn in het bijzonder: het welzijn des volks
te bevorderen; met Tegtvaardigheid te regeren; den vrede met
hunne naburen te handhaven; den zeeroof en slavenhandel te
beletten; landbouw, nijverheid, handel en scheepvaart te beschermen;
aan schipbreukelingen hulp te verleenen, en gestrande
goederen te bergen; in geene staatkundige aanraking te treden

547
met vreemde mogendheden ; aan Europeanen of andere Westersche
vreemdelingen geene gronden af te staan, en hunne toelating of
vestiging buiten dc havens des rijks niet te vergunnen zonder
voorkennis en toestemming van het Hoofd van het gewestelijk
bestuur; en dezelfde toestemming te vragen voor handelaars, die
zich langer dan drie maanden in eene havenplaats willen ophouden.
O Een Nederlandsch Posthouder, te Baiih gevestigd,
houdt het toezigt op het nakomen dezer verdragen.
De bevolking van Rotti, die door FRANCIS en BUDDINGH op
40000 zielen geschat wordt, behoort even als die van Timor tot
den Alfoerschen stam. Volgens hunne overleveringen stammen
zij af van Cerammers, Ternatanen, Tidorezen en andere Moluksclie
eilanders, bij welke zich later Belonezen zouden gevoegd hebben.
In uiterlijk voorkomen verschillen zij weinig van de bewoners
van Timor; alleen zijn zij doorgaans iets kleiner van gestalte
en donkerder van huidkleur ( 2
); maar zij zijn zachtaardiger van
karakter, hebben meer vlijt en geschiktheid voor den arbeid, en
zijn vooral veel beter landbouwers dan dezen. Ernstige misdrijven
komen zelden onder hen voor; maar zij zijn onrustig van aard,
en de mate hunner gehoorzaamheid aan de Eadja's hangt grooten­
deels af van de persoonlijke hoedanigheden van deze laatsten.
De huizen zijn deels van denzelfden vorm als die op Timor,
deels meer op de Maleische wijze gebouwd; de kampongs zijn
klein en zonder orde aangelegd; de meeste hoofdplaatsen zijn
met eenen steenen muur omgeven. De kleeding en sieraden komen
in de hoofdzaak met die der Timorezen overeen, alleen is de
grondkleur der kleedingstukken zwart; ook de Meoe's, hier
Palani's (overeenkomende met het Maleische brani, dapper) ge­
naamd, zijn op soortgelijke wijze uitgedost. De wapenen zijn
Europesche geweren, zwaarden, lansen en somtijds langwerpige
houten of ronde buffellederen schilden, salbako genaamd! 3
) (bij de
(') Met dc Radja's van Korbaffo, Termanoh, lollei en Thie, en de Fettors
van Thie en Io//ei zijn deze overeenkomsten het laatst vernieuwd te Koepang,
den 10 Oclober 1860. Zie de Bijlagen van de Nederlandsche Staatscourant,
48G1—18112, bl. 192.
( 2
) Volgens S. MULLER, Reizen, enz., Dl. II, bl.268; daarentegen zegt
VAN LYNDEN, in het Natuurkundig Tijdschrift voor NedAndie, 18S1, bl. 595,
dat zij blanker zijn. -t

548
Alfoeren van Noord-Celélies. salaicako; zie bl. 187). De maatschappelijke
toestand, levenswijze, mate van beschaving, wijze
van krijgvoeren , en godsdienst komen in dc hoofdtrekken te veel
met die op TSmhrovereen om ze hier afzonderlijk te beschrijvenC';
er zijn eenige Protestantsche gemeenten, die echter bij ontstentenis
van Zendelingen grootendeels aan de leiding van Inlanders
zijn overgelaten. In de achttien hoofdplaatsen der Regentschappen
zijn scholen, welke sedert 1857 door het Gouvernement
worden bekostigd, doch waar het door Inlandsehe of Ambonesche
schoolmeesters gegeven onderwijs zeer gebrekkig is. ( J
)
De nijverheid der Rottinezen bepaalt zich tot eenig gebrekkig
smids- en timmermanswerk, het koken van zout uit zeewater,
en het weven der kleedingstukken door de vrouwen. De handel
wordt hoofdzakelijk gedreven op Koepang en Boeton met vaartuigen
van die eilanden, daar de Rottinezen zeiven zeer slechte
zeelieden zijn. Dc artikelen van uitvoer zijn: rijst, djagoeng.
bottok (bl. 545), stroop en suiker van den lontar-r>a\\a, varkens,
paarden en grof lijnwaad; die van invoer voornamelijk: lijnwaden,
ijzer- en koperwerk, geweren, kruid, gongs, koralen,
pinang en arak.
De muzijk-instruraenten der Rottinezen zijn gongs, trommen
of tambourins, bamboezen fluiten en twee instrumenten, welke
eenige overeenkomst met de guitar hebben; het eene (Sasanoe-ai)
is van hout met twee snaren van koperdraad, het andere (Sasanoeóh)
van bamboe met acht of tien bamboezen snaren. Zij hebben
onderscheidene soorten van gezangen en dansen; deze laatsten
worden onderscheiden in Leno, die alleen door vrouwen, en
Foti, die alleen door mannen worden gedanst; ook hebben zij
de Tjakalele, eene soort van krijgsdans, die alleen door mannen
met zwaard en schild in de handen wordt uitgevoerd (vergel.
bl. 445). Een dans, poekoel gong genaamd, wordt door mannen
en vrouwen gezamenlijk onder begeleiding van gongs verrigt.
Bobaneh en Lendo zijn zangvermaken, waaraan beide seksen
deelnemen. In het algemeen zijn de vermaken der Rottinezen
vrolijker, vlugger en luidruchtiger dan die der Timorezen.
1') Hen zie daarover uitvoerig S, MULLER , t. a p. en G UEVMEBING, in het
Tijdse.hr. voor Neêrl. Indië, 1845, U' ll en 1844, D'. I.
(*) Uededeelingen van wege hel Nederlandsche Zendeling-genootschap,
Dl VIII, hl. 51.

549
De taal der lloUinezeu verschilt geheel van die der naburige
eilanden, en schijnt gesplitst te zijn in twee dialecten, van welke
het eene in het Oostelijke (Matahari najik) en het andere in
het Westelijke (Matahari toeroen; bl. 546) gedeelte des eilands
wordt gesproken. Een eigen letterschrift hebben zij niet.
Landoe.
I.uitdoe is een rotsachtig eilandje evenwijdig aan de Noordkust
van Rotti gelegen en daarvan gescheiden door eene smalle straat,
welke zoo ondiep is dat men bij laag water te voet naar het
staatje Renggouio kan gaan; het is dus naauwelijks een afzonderlijk
eiland te noemen. Landoe is onbewoond.
Daauw.
Daauw, Daoe of Domo, omstreeks 1 • mijl groot, is, na Landoe,
het grootste der eilandjes rondom Rotti, aan welks Zuid-
Westelijk uiteinde het ligt op 122° 42' O.L. cn 10° 53' Z.B.
liet bestaat uit eene lage rots, en levert djatjoentj en peulvruchten
op doch niet genoegzaam voor de bewoners. De bevolking,
welke zegt van Soemba afkomstig te zijn, bedraagt ongeveer
1500 (volgens FUANCIS 4000) zielen, die over zeven kampongs
verdeeld zijn cn door eenen Radja en eenen Fettor bestuurd
worden. Zij zijn welgemaakt van gestalte, goed van karakter,
vernuftig, en stoute zeelieden. Zij zijn zeer bedreven in het
goudsmeden, hetwelk hun voornaamste middel van bestaan is;
met dc door hen vervaardigde sieraden reizen zij naar de omliggende
eilanden, om ze voor levensmiddelen en lijnwaden te
verruilen. Ook op Rotti, Timor cn elders zijn Daauw-vi\a.\\&e,\'$,
als goudsmeden gevestigd.
De overige kleine eilanden rondom Rotti.
Bibi, ook wel Sesibi genoemd, is een zeer klein eilandje ten
Westen van het Noordelijke gedeelte van Landoe.
Oessoc, ook wel op de kaarten Beboe genoemd, ligt ten Oosten
van Landoe.
Ajana en Noessa Sandauio of Noessa Bouw, twee kleine eilandjes
aan de Westkust van Rotti, tegenover Bengka.
Noesse', Noesseh of Noessoe, mede aan de Westkust van Rotti,
tegenover Oinale.

550
Dook of Dook, op geringen afstand ten Zuid-Oosten van
Daauw.
Dana, onmiddellijk ten Zuiden van de Zuidelijke smalle land­
tong van Rotti. welke de Cyrus-haven ten Westen insluit. Het
wordt beschouwd als eene onderhoorigheid van het staatje Thie,
welks bewoners er zout en schildpad halen.
Heliana, ook wel Landiko genoemd, ten Zuid-Oosten van Dana.
Landouw en Noessa Manoek, twee kleine eilandjes ten Zuid-
Oosten van de Cyrus-kaven; het eerste wordt op oudere kaarten
Noessa Alano en Lang eiland, het laatste Noessa La en Hoed-
eiland genoemd.
Noessa Lai, een klein eilandje aan de Zuidkust, tegenover Lollei.
Alle deze eilandjes zijn onbewoond.
§ 2. De Savoe-eilanden, zijnde Savoe, Randjoewa
en Hokki.
Savoe.
Savoe of Sawoe, door de Inboorlingen Raej Hoewa genaamd,
ligt Westwaarts van Rotti tusschen 121° 40' tot 122° O.L. en
10°27' tot 10° 38'Z.B. O, en is 11.3 • mijlen groot! 2
). Het
is heuvelachtig doch lager dan Rotti; de hoogste heuvel is de
Ledekej Boesoe in het Oostelijke gedeelte des eilands; in het
algemeen is de Zuidkust iets hooger dan dc Noordkust. Stroomend
water is er schaarsch ; de beken, welke er gevonden worden,
hebben zelfs te korten loop om voor den landbouw van nut te zijn.
In de behoefte aan drinkwater wordt door gegravene putten
voorzien. De eenige tot ankerplaatsen geschikte Baaijen zijn
die vau Seba aan de Westkust, en die van Timoe aan de Zuid-
Oostzijde.
Zwaar geboomte treft men op Savoe weinig aan ; de grootste
soorten zijn eene soort van waringin, tamarinde, lontar— en
kokos-palmen. Voorts zijn de belangrijkste voortbrengselen uit
0) Volgens de opgave van MULLER tusschen 121 0
ö 4' 59" tot 12I°54'9"0.L.
en 10° 24'54" lol 10° 55'50" Z.B.
( ;
) Volgens MELVILL in den Monileur des Indes. 1846—1847. Op dc
Statistieke Kaart in hel Tijdschr. voor Neérl. Indië, 1849, geeft dezelfde
Schrijver voor de gezamenlijke Savoe-eilanden slechts 8.5 • mijlen. Volgens
andere opgaven is Saroe 123 • Engelsche mijlen groot.

551
het plantenrijk: djagoeng, rijst, gierst, aard- en peulvruchten,
fruiten, suikerriet, pisang, tabak, katoen, sirih, indigo en bengil-oeo'oe-boomen.
Het dierenrijk levert een zeer goed ras van paarden,
die ook gegeten worden, buffels, schapen, geiten en varkens;
doch geene wilde dieren behalve apen. Visch, schildpad en
tripang komen in overvloed rondom het eiland voor; de laatste
wordt echter niet door de Savoenezen zeiven gevangen. Aan de
Zuidkust wordt goede klei gevonden voor pottenbakkers-werk;
doch andere delfstoffen zijn er niet bekend.
Savoe is verdeeld in vijf staatjes of Regentschappen, zijnde
van het Noorden af Oostwaarts de volgende:
Seba, beslaande het Noordelijke gedeelte des eilands, met de
hoofdnegeri Seba, de verblijfplaats van den Nederlandschen
Posthouder, en een groot aantal kampongs, waaronder Nahoro,
Raej dana, Lede ana, Namata, Lobokej, enz.
Liaej, in het Noord-Oosten, met de hoofdnegeri Liacj, en de
kampongs Egeresi, Kali doepa, Kaloramej, Gobo en vele andere.
Timoe, in het Zuid-Oosten, met Timoe, Bah, Banjo, Soerali,
Baraie, enz. O
Menia, in het Zuiden, met Menia, Kongkordia. Jami kolo en
Breda raej.
Mesara, in het Westen, met Mesara, Fedarroh, Mamboro,
Tedida en vele andere kampongs.
Het bestuur over deze staatjes berust, even als op Rotti, bij
Radja's (hier Bowai genaamd) en Fettors (fFelo), die van Gouver-
nementswege bevestigd worden, en dat over de kampongs bij
Tamoekons. De Radja van Timoe wordt bij het Gouvernement als
de eerste in rang beschouwd, waarom hij ook een rotting met
gouden knop voert, terwijl de anderen slechts een zilveren knop
hebben. De meeste Fettors hebben een bijna even groot aantal
kampongs onder hun onmiddellijk bestuur als de Radja's. Hunne
verhouding tot het Gouvernement wordt bepaald door een
contract, dat het laatst vernieuwd is in het jaar 1860 ( 2
), en
(') Deze volgorde der Regentschappen is volgens de opgave van den gewezen
Resident van Timoe, VAN LYNDEN, in hel Natuurkundig Tijdschr. voorNeêrl.
Indië, 18S1. Op dc Kaart van VERSTEEG in den Algemeenen Atlas ligt
Timoe len Noorden van tiaej.
( :
) Zie dc Bijlagen van de Nederlandsche Staatscourant, 1801—1862,
bl. 789.

553
waarbij zij erkennen dat hunne Rijken een gedeelte uitmaken
van Nederlandsch Oost-Indie, en voorts zich verbinden om met
dat Gouvernement in vrede, vriend- en bondgenootschap te
leven; den Resident van Koepany of den als zijn plaatsvervanger
in hun gebied gevestigden ambtenaar te erkennen als den vertegenwoordiger
van het Gouvernement, aan wien alle niet inheemsche
bewoners des eilands regtstreeks onderhoorig zijn; door
het leveren van arbeiders, bouwmaterialen en grond des gevorderd
mede te werken tot het daarstellcn van sterkten, magazijnen of
woningen, welke het Gouvernement mogt noodig achten op te
rigten j den in hun gebied gevestigden Nederlandschen ambtenaar
van eene behoorlijke woning te voorzien, voor zooverre zulks
met de materialen en arbeiders van het eiland geschieden kan ;
hun land nimmer aan eenige andere natie dan de Nederlandsche
over te geven, noch daarmede in staatkundige aanraking te
treden; het welzijn des volks te bevorderen; met regtvaardigheid
te regeren; landbouw, nijverheid, handel en scheepvaart
te beschermen j zee-, strand- en menscbenroof en slavenhandel
te beletten; aan schipbreukelingen hulp te verleenen en gestrande
goederen te bergen, waarvoor zij hulp- en bergloon kunnen
vorderen; aan andere natiën hoe ook genaamd geene gronden te
verhuren, noch haar te vergunnen onder den grond te graven om
uit dat graven voordeel te trekken, zonder vergunning van het
Gouvernement; evenmin aan haar gronden in eigendom af te
staan, of haar zich te laten vestigen buiten de havenplaatsen,
waar handelaars zich gedurende drie maanden mogen ophouden,
doch voor een langer verblijf bijzondere vergunning behoeven;
de Nederlandsch-Indische munten als wettig betaalmiddel te
doen gelden; gevlugte misdadigers en deserteurs uit te leveren;
geene martelende of verminkende straffen op te leggen; geene
heerschappij uit te oefenen over personen, die niet thans reeds
aan hen ondergeschikt zijn, onderlinge geschillen ter beslissing
te onderwerpen aan den in hun gebied gevestigden ambtenaar of
den Resident te Koepang; op de eerste oproeping naar Koepang
op te komen j bij overlijden van eenen Radja of Fettor daarvan
onmiddellijk kennis te doen geven aan den Resident, met berigt
wie volgens de landsgebruiken als opvolger benoemd is, ten
einde deze door den Resident of zijnen gemagtigde worde bevestigd.
Het Gouvernement vergunt hun, voor zooverre zij op

553
zee handel drijven, de Nederlandsche vlag te voeren; laat hun
de regtspleging over hunne eigene onderdanen over; en bemoeit
zich niet onmiddellijk met het inwendig bestuur hunner rijkjes,
zoolang zij de aangegane overeenkomst getrouw nakomen. De
regtspleging over alle vreemdelingen, hoe ook genaamd, verblijft
aan het Gouvernement.
Een Posthouder te Seba gevestigd houdt het toezigt op het
nakomen van dit verdrag.
De bevolking, die vrij sterk doch wier aantal slechts bij gissing
bekend is, werd in 1849 door MELVILL op 28000 zielen geschat.
Volgens de overlevering zijn hare voorvaderen bij de zegepraal
van het Islamisme in Oostelijk Java omstreeks het jaar 1475 uit
bet rijk M&djipaJiit (D 1
.1, bl. 2 en 278) herwaarts gevlugt, en
hebben zich later Timorezen, ïtottinezen, Endenezen (van Mores)
en Boetonnezen met hen vermengd. In de gelaats-trekken der
Savoenezen is dan ook niet zoo ééne algemeene type op te merken,
als zulks b.v. op Timor het geval is. De ligchaams-gestalte is
doorgaans beneden het middelmatige doch zeer welgemaakt.
Zij zijn levendig en onrustig van aard, moedig in den strijd,
zindelijker dan al hunne naburen , hebben onderling vele twisten,
en voor hunne Hoofden even weinig ontzag als de Rottinezen.
De mannen kleeden zich gelijk de laatstgenoemde eilanders;
de vrouwen dragen om het bovenlijf een dergelijk klcedingstuk,
doch om het benedenlijf eene sarong. Om het lange, opge­
bonden hoofdhaar dragen de mannen een katoenen of zijden
doek; doch de vrouwen gaan blootshoofds. Gouden versierselen,
ivoren of koperen armringen, snoeren van moetisala (bl. 526) en
andere koralen, en dergelijke opschik zijn bij beide geslachten
zeer gezocht. Hunne wapens, welke zij zeiven vervaardigen,
zijn zwaarden, lansen en houteu of buffel-lederen schilden;
de laatsten dienen vooral tot het afweren der steenen, waarmede
zij in hunne gevechten elkander werpen ; voorts hebben zij eene
soort van dolken, en stellen hoogen prijs op Europesche geweren,
die echter slechts weinigen bezitten. De wijze van krijgvoeren
is dezelfde als op Timor en Rotti; ook de voorvechters, hier
Monobani genoemd, zijn op soortgelijke wijze uitgedost.
De huizen zijn doorgaans langwerpig vierkant, staan op
palen drie of vier voet boven den grond, en zijn steviger, ruimer
en zindelijker dan die op Rotti. Elk huis heeft eene steenen

554
omheining, waarin, zoolang het graan te veld staat, het vee
wordt opgesloten. De kampongs zijn onregelmatig aangelegd en,
behalve Sela, allen met een zwaren muur van los op elkander
gestapelde klipsteenen omgeven.
Dc levenswijze is zeer eenvoudig. Djagoeng, Zowaar-stroop en
suiker maken het voornaamste voedsel uit; hondenvleesch is
eene lekkernij. Paarden, buffels en varkens worden slechts bij
bijzondere gelegenheden, maar dan ook in groote menigte,
geslagt, zoo als bij het overlijden van eenen Radja of dergelijke.
De feesten en vermaken zijn overigens in de hoofdzaak van den-
zelfden aard als op de boven behandelde eilanden.
Het Christendom, dat in vroegeren tijd hier eenigen ingang
schijnt gevonden te hebben, is thans geheel verdwenen. De
gansclie bevolking is heidensch en gelooft aan eene menigte
goede en booze geesten, van welke de eersten in het luchtruim,
de laatsten onder de aarde hun verblijf houden; onder hunne
namen, welke geheel van die van Rotti en Timor verschillen,
treft men ook die van Djawi cn Madjoepai (Madjiipahit) aan, welke
laatste de geest is van den eersten Vorst van Savoe. O
Zij hebben eene afzonderlijke taal, die alleen op Savoe en
Randjoeica gesproken wordt, doch geen letterschrift.
De Savoenezeu zijn goede ijzersmeden, en vervaardigen ook
hunne eigene gouden sieraden. Kleine visscherspraauwtjes zijn
de eenige vaartuigen, welke zij bouwen. De door de vrouwen
gewevene kleedingstukken zijn fijner en beter bewerkt dan die
van Rotti. De handel wordt op dezelfde wijze en in dezelfde
artikelen gedreven als op laatsgenoemd eiland (bl. 548).
Kandjoewa.
Randjoeica, eigenlijk Raej Djoeica en ook wel Bendjoar ge­
heeten, West-Zuid-Westwaarts van Savoe en veel kleiner dan
dit, ligt op 10°38'Z.B. en 121°35'O.L. Het is een laag en
vrij vlak eiland, dat vooral katoen voortbrengt. Het bevat slechts
één rijkje, dat door eenen Radja bestuurd wordt, en telt een vijf
en twintig-tal kampongs, onder welke Oedjoe dirna, Kolo haba,
Ledetalo. Koroh, enz.
De bevolking, wier sterkte onbekend is, komt in alle opzigten
met die van Savoe overeen.
(') Zie hierover uitvoeriger de Reizen van MULLER, D'. 11, hl. 282.

555
Hokki.
Hokki, ook Nieuw eiland en Dana genoemd, ligt op 10° 50' Z.B.
en 121° 18' O.L., Zuid-Westwaarts van Bandjoewa, waarvan
liet door eene breede en veilige straat is gescbeiden. Aan de
Noordzijde is het vlak, aan de Zuidzijde rotsachtig. Het eilandje
is zeer klein en onbewoond.
§ 3. Soemba of Tjendana.
Ligging, grenzen, grootte, natuurlijke gesteldheid,
voortbrengselen.
Het nog weinig bekende eiland Soemba, ook Tjendana, Tjoemba,
Sandelhoul-eiland en Sandelbosch geheeten, ligt ten Zuiden van
Flores, waarvan het door Straat Soemba of Straat Sandelhout
gescheiden is, en overigens door den Indischen Oceaan bespoeld,
tusschen 9°17'tot 10°19'50"Z.B. en 119° 3' tot 120° 55' O.L.,
en heeft volgens de berekening van MELVILL eene grootte van
251.8 • mijlen. ( l
)
Het Zuidelijke en Oostelijke gedeelte des eilands is niet
zeer hoog; over het midden strekt zich een gebergte uit, dat op
sommige plaatsen tot de Noordkust voortloopt en uit zee
gezien, hier en daar eene hoogte van 3000 v 4
. schijnt te hebben! 2
).
De met name bekende toppen zijn alleen de G. Batoe Kapedo en
de G. Bala, beiden in het midden-gedeelte des eilands op eenigen
afstand van de Noordkust; men spreekt ook van een vulkaankegel,
wiens naam of ligging echter niet wordt opgegeven! 3
).
(') Statistieke Kaart in het Tijdschr. voor Neérl. Indië, 1849. In den
ilonileur des Indes, 4846—1847, geeft dezelfde Schrijver 236.5 • mijlen
voor de grootte van dit eiland.
[•) In het Tijdschr. voor Neérl. Indië, -18SS, Db l, bl. 278, wordt het
midden-gedeelte des eilands genoemd «een zeer vruchtbaar tafelland, verdeeld
in vier Afdeelingen : Tanah Maringoe [het koude land), Anakala, Prewatanah
en Lewa; van welke Anakala het schoonste en vruchtbaarste is, en waarin
een meer is, welks water men in verschillende riglingen over de geheele oppervlakte
van het plateau heeft weten te leiden, zoodat het eene onafzienbare
uitgestrektheid rijstvelden besproeit."
( 3
) Zie JUNGHUHN, Java, enz. Afd. II, Iloofdsl. lil, bl. 1265.

556
Overigfins bestaat de bodem grootendeels uit kalkgesteenten,
puimsteen, en lava-slakken, met eene zwarte, vruchtbare aardlaag
bedekt.
Het eiland heeft verscheidene uitstekende punten of kapen,
vooral aan de Noordzijde, van welke op de Kaart van VERSTEEG
met name vermeld worden:
aan de Noordkust, van het Westen af:
T. Sasa of Sasar, T. Palmedo, T. Mamboro (de Noordpunt),
T. Roda, T. Ngaroeicoe, T. Mandolo, T. Baloe ala en T. Keloembo.
Kadoemboe of Kadamboe.
aan de Oostkust, van het Noorden af:
T. Petaicang, T. Rendeh, T. Tapt en T. Menjili.
Voorts worden nog vermeldt 1
): T. Wanda. T. lf r
ai Babi,
T. Amboekoe biroe, T. Batoe mejrah en T. Roeicoe, zonder opgave
van ligging; en de Zuidpunt, op 10°19'50" Z.B. en 120°32' O.L.
De bogten tusschen deze kapen vormen ankerplaatsen, die,
daar de kust bijna overal vrij steil afloopt, wel eene voldoende
diepte hebben doch meerendeels geheel open liggen. De beste
ankerplaatsen zijn i aan de Noordkust bij Nangamessi ten Oosten
van T. Mandolo, en bij Katoembo tusschen T. Baloe ala en T. Ke­
loembo; en aan de Zuidkust in de Westelijke helft des eilands,
bij Tida, waar eene tegen alle winden gedekte baai gevonden
wordt ruim genoeg voor 15 of 20 schepen. Buitendien bicden
ook de monden der rivieren aan kleine vaartuigen veilige lig­
plaatsen aan.
Uit het binnenland vloeijen naar alle zijden eene menigte
rivieren zeewaarts, omtrent wier bevaarbaarheid niets bekend
is, doch die zeker uitmuntend aan den rijstbouw zouden
kunnen worden dienstbaar gemaakt, hetgeen echter niet geschiedt.
De voornaamsten zijn :
aan de Noordkust, van het Westen af:
de Katewe of Kadewi, de Kar inde of Karing i, de Momboro, de
Palmedo, de Kadesa, de Kapoendoe, de Kanata, de Nanga (of
Nangka) messi, de Kambera, de Wai ambedi (misschien dezelfde
als de Sodo), en de Keloembo of Kadoemboe.
aan de Oostkust, van het Noorden af:
de Pelawang, de Maloeloe of Melolo, de Poerah en de Menjili
of Mendjeli.
(') In het Tijdschr, voor Neérl. Indië, 1888, Db 1, bl. 879.
t

557
aan de Zuidkust, van het Oosten af:
de Teraba, de Wai eloe of Wajeloe. de Wam,, de Tarimba,
de Tida, de Panda, de Manoekaka en de iü&wa of itweoê.
aan de Westkust, van het Zuiden af:
de Lamboeja of Lomboja, de Zangaroe, de Lambalawa en de
Koedi.
De Mamboro, de Kambera en de Menjili schijnen van deze
allen de grootsten te zijn.
Het belangrijkste voortbrengsel van het plantenrijk is sandelhout,
waarvan geheele bosschen het binnenste gedeelte des eilands
bedekken. De uitvoer staat echter volstrekt in geene verhouding
tot de hoeveelheid van het produet; omdat de bevolking door
vrees voor de geesten, die deze bosschen bewonen, weerhouden
wordt sandelboomen te kappen of zelfs aan te raken ; men vergunt
dit echter aan vreemdelingen, vooral, aan de Endenezen, tegen
schadeloosstelling en nadat er eenige geweerschoten gewisseld
zijn, waardoor de Soembanezen zieh achten verdedigd te hebben
en overwonnen, doch bij de goden verantwoord te zijn. Voorts
levert Soemba: ebbenhout; kamoening- en verscheidene andere
boomsoorten, uit wier wortels, schors of bladeren verfstoffen
bereid worden; wilde kaneel; lonlar-rtalmen in menigte, waar
van echter door de Inboorlingen geene stroop of suiker wordt
vervaardigd; en katoen ; en als voedingsmiddelen rijst en djagoeng,
die ook naar Ende (Oost-Flores) worden uitgevoerd.
De rijstvelden worden door uitgestrekte grasvlakten afgewisseld.
Het dierenrijk levert eene groote menigte paarden, wier ras
dat van Timor, Savoe en Rotti verre overtreft; zij teelen in het
wild voort en worden in groote hoeveelheid uitgevoerd (alleen
hengsten). Buffels zijn er in groot aantal; zij worden echter niet
uitgeyoerd, en slechts bij zeer bijzondere gelegenheden geslagt,
maar alleen gebruikt om den voor rijstbouw bestemden grond
fijn te trappen. Voorts zijn er vele varkens, weinig schapen en
geiten, en geen wild gedierte. Vogelnestjes worden in groote
hoeveelheid en van de beste soort zoowel in het binnenland als
aan de kusten gevonden. Schildpad en tripang levert de zee in
overvloed op.
Van het delfstoffenrijk is niets bekend.

558
Verdeeling, bestuur, verhouding tot het Nederlandsche
Gouvernement.
Soemba is verdeeld in een aantal rijkjes, wier hoeveelheid
echter niet juist bekend schijnt. Het Tijdschrift voor Neerlands
Indië^ vermeldt 35 rijkjes, namelijk i in het Noordelijke gedeelte
van het Westen af: Koedi of Ketewer (Katewe, Kadewi), Momboro.
Palmedo, Kapoendo, Kanalta, Toimanoe, Kambera, Kadoembo
(Kadamboe, Keloembo), Petaicang, Melolo, en Menjili; in het
Zuidelijke gedeelte van het Westen af: Lamboeja, Roewa, Manoe-
kaka, Panda, Tida, Tarimba, JFasa, Laritoe (Lawitoe). Taboeri
(Taboewi), Wajeloe en Teraba; en in de binnenlanden: Soembi,
Taboende, Karila, Mandar, Letoa-koenda-mara, Lewa-pakoe,
Lewa-laudoet, Lakoeka. Pari-icaloena, Anakala, Loerada, La-
xooenda en Raroeka. Deze opgave, afkomstig van een voormalig
Resident van Timor, verschilt ten eenenmale van die, welke
voorkomt in den Almanak voor Nederlandsch Ludiek) waar slechts
28 rijkjes, meerendeels met geheel andere namen, worden opge­
geven, te weten: Kambera, Lamboenopo, Endatar, Batakapido
(Batoe Kapedo), Taimanok, Samparingo, Kadoenpo. Kamato,
Kadesan, Balmedo, Leina, Mengommong, Prikambira, Oeieindoli,
Bartoeli, Kamata, Tengedo. Kalamba. Sambaiba, Momboromeri,
Tanah kadoengoen, Palindi, Menjili, Sobi, Manoseicani, Piloicatoe,
Talolea en Kadoembo. Volgens de eerste bron heeft elk rijkje een
afzonderlijken Radja; volgens de laatste zijn er meestal twee
tot vier rijkjes onder éénen Vorst vereenigd, zoodat er in het
geheel slechts negen Radja's zijn. Daar er een honderd en
vijftig-tal negeriën zijn ( 3
), en een groot aantal Vorstelijke of
adellijke personen, die zieh hier of daar eenig gezag aanmatigen,
is het bij onze gebrekkige kennis des eilands niet te verwonderen,
dat er zoo weinig overeenkomst tusschen de verschillende berigten
bestaat; te minder daar het Gouvernement alleen met eenige
rijkjes op de Oost- en Noord-Oostkust in regtstreeksche betrek­
king schijnt te staan.
De waardigheid der Radja's is erfelijk in hun geslacht. Hun
bestuur is geheel willekeurig en niet door wetten of adats beperkt.
(') Jaarg. 1SSS. Db I, bl. 282.
ffl Jaarg. 4865. bl. 161.
( 3
) De namen dezer negeriën en het aantal huizen, waaruit zij bestaan,
worden opgegeven in het Tijdschr. v. Neérl. Indië, 4855, DU, bl. 282—281.

559
Zij genieten geene bepaalde inkomsten van de bevolking, maar
verschaffen zich die door het opleggen van willekeurige boeten
om onbeduidende redenen, het verkoopen van hunne onderdanen
als slaven, en dergelijke middelen.
Vroeger waren de Eadja's ondergeschikt- aan de 0.1. Com­
pagnie, die er ook eenen ambtenaar en eenen militairen post had,
gevestigd te Labaja (Lamboeja ?). Dit een en ander is echter
langzamerhand vervallen; en eerst in 1845 zijn weder met eenige
Radja's van de Noord-Oostkust contracten gesloten, waardoor
dezen zich echter niet zeer gebonden schijnen geacht te hebbent 1
);
althans in 1860 is het noodig geacht een nieuw contract aan te
gaan met de Radja's van Taimanoe, Kambera, Kadamboe en
MenjiliC), geheel gelijkluidend met hetgeen nagenoeg gelijktijdig
met de Radja's van Savoe gesloten werd (bl. 551). Een Post­
houder is er echter tot dusverre niet weder gevestigd.
Bevolking.
De bevolking, wier sterkte door MELVILL op 400000 zielen
geschat is( 3
) en omtrent welker afkomst ons geene berigten
bekend zijn, wordt voorgesteld als een dom, bijgeloovig, lui,
onzindelijk, vreesachtig en wantrouwend, maar gastvrij, goed­
aardig en schoon menschenras. Zij staan op een zeer lagen trap
van beschaving en leven, daar zij niet zeer genegen zijn om met
vreemdelingen in aanraking te komen, veelal van de kusten
verwijderd. De kleeding der mannen bestaat in een kleedje van
zwart, wit of rood katoen, waarom eenige strengen touw als
buikgordel worden vastgemaakt; de vrouwen dragen alleen eene
zwarte, lange en zeer naauwe sarong. Beide geslachten dragen
het haar lang. De mannen hebben als sieraad armbanden van
ivoor, de vrouwen van glas-koralen.
De wapenen zijn lange lansen, eene soort van zwaarden of
parangs, en ronde schilden van gedroogde buffelhuid vervaar­
digd.
i 1
) Zie het Tijdschr. voor Neérl. Indië, t.a.p. bl. 500.
( 2
) Zie de Bijlagen van de Nederlandsche Staatscourant,
bl. ;81.
1861—1862,
I 3
) Volgens andere berigten zoude de bevolking slechts 12000 zielen bedragen;
en weder volgens andere, 225000 zielen op het bekende gedeelte
en bijna tweemaal zooveel nog onbekend.

560
De huizen, die in geregelde en somtijds vrij groote kampongs
of negeriën bij elkander staan, zijn zeer groot cn hoog op palen
gebouwd. In het midden bevindt zich de stookplaats, en .daar
rondom zijn een aantal, somtijds twintig of meer, kamertjes
gebouwd met den uitgang naar de binnenzijde, van welke iedere
bewoner er een tot zijn gebruik heeft. Deze huizen strekken dus
waarschijnlijk aan meer dan één gezin tot woning. Het huisraad
bestaat uit eenige potten, pannen, matten, manden en weefgetouwen.
De bevolking is verdeeld in vier kasten of standen, die elk
weder in een groot aantal stammen of geslachten onderverdeeld
zijn. De eerste stand bestaat uit den hoogen adel of die geslachten,
uit welke alleen de Radja's mogen gekozen worden; de daartoe
behoorende personen mogen in geen geval met iemand uit eenen
minderen stand huwen. De tweede stand vormt den kleinen of
minderen adel. De derde stand zijn de vrije burgers; en den
vierden stand vormen zij, die geene regten hebben en ten allen
tijde naar goeddunken van den Radja kunnen opgevat en als
slaven verkocht worden. Deze slaven worden in menigte uit­
gevoerd door Boeginezen, Mangkasaren, Bimanezen en andere
eilanders.
De nijverheid der Soembanezen bepaalt zich, behalve deze
slavenhandel, tot dien in paarden, schildpad, vogelnestjes, rijst,
djagoeng. kamoening-hont, touw en vischnetten. Dc mannen ver­
zamelen alleen dit hout, de vogelnestjes en het schildpad, en
vervaardigen de netten en het touw; al het overige werk, ook
de geheele landbouw, wordt door de. vrouwen verrigt.
Van hunne godsdienst is ons alleen bekend, dat zij eene
godheid erkenuen, die hovende wolken woont en Amboe Wolloh
Mandonkoe heet; deze schijnt vooral ook de beschermgod der
sandelboomen te zijn (vergel. bl. 557). Zij hebben ook priesters
om bij ziekten en andere onheilen de booze geesten te bezweren.
De taal, welke geheel van die der naburige eilanden verschilt,
is zacht en welluidend maar zeer arm en onbeschaafd. Een
Woordenlijstje er van is medegedeeld in het Tijdschrift voor
Neêrlandsch Indie, 183Ö, Db I, bl. 290—296.
De vermaken bestaan hoofdzakelijk in maaltijden, waarbij een
groot aantal paarden, buffels en varkens wordt geslagt, zingen en
dansen. Dit laatste geschiedt op soortgelijke wijze als op Timor,

INGEZONDEN STUKKEN.
Onze Sonvei-einiteit in tien
Indischen Archipel.
Als een groote gruweldaad wordt in de Nederlandsche
bladen uit een der Indische overgenomen het feit dat
de Radja van Soedoe op 't eiland Soemba (residentie
Iimor) bij gelegenheid der begrafenis van zijn overleden
moeder een vijftiental lijfeigenen had laten slachten
Dat feit is een beleediging voor onze Redering die
de souvereiniteit over dat eiland op zich genomen heeft
wordt er bijgevoegd. Wij voegen er meer bij: het is'
een schande voor onze Regeering, dat zoodanige feiten
kunnen en m o g e n plaats hebben in de nabijheid en
met voorkennis van 'sRegeerings vertegenwoordigerwant
de Kampong van den Radja van Soedoe is niet
ver van de standplaats van onzen gouvernementsambtenaar
gelegen, en de toebereidselen tot zoodanige
festiviteiten worden lang te voren gemaakt.
Men leest zoodanig kort bericht, zonder er verder
bij na te denken. Misschien verbeelden zich sommigen
nog wel, dat men zich onder die wilden voor zijn plezier
laat slachten, ten genoegen van een geliefden en geëerden
vorst. Maar in werkelijkheid is de zaak onmensehelijkgruwelijk;
want die lijfeigenen zijn doorgaans personen
van een anderen stam, die bij gelegenheid van een
vechtpartij (oorlog) zijn buitgemaakt en als slaven
moeten dienen.
In Midden-Timor slacht men gelukkig in de laatste
jaren geen menschen meer bij dergelijke gelegenheden
Niet de tusschenkomst van ons bestuur heeft er echter
een einde aan gemaakt; neen, de oorzaak daarvan is
een blijk van den echtpractischen geest der Timoreezen.
De offers worden namelijk wel gevat en ter
slachtbank geleid, maar Chineesche handelaren betalen
er een losprijs voor en nemen die lieden dan mede
als slaven. Of de toestand dier ongelukkigen daardoor
verbeterd is? Wij zullen 't niet beoordeelen.
Bovenstaand gruwelstuk van den Radja van Soedoe
zou nog te verdedigen zijn door de omstandigheid, dat
zoodanige ceremoniën behooren tot de adat; maar
voor 'tgeen wij hieronder zullen vermelden, g'elooven
wij niet, dat eenige verontschuldiging te vinden is.
Diezelfde Radja van Soedoe had een geschil met een
naburige Kampong, niet ver van de controleurswoning
gelegen. Toen men tot geen vergelijk kon komen, besloot
de Radja de Kampong op Soembaneesche wijze te
executeeren, d. w. z. geheel uit te moorden zóó dat
geen levend wezen overblijft. De Radja staat reeds met
zijn gewapende bende vóór de Kampong, gereed om in
de zware omheining van cactus een bres te laten hakken.
De controleur hoort het rumoer en gaat met eenigen
zijner gewapende oppassers daarheen. Hij verzoekt
den Radja zijn voorgenomen gruweldaad niet te
volvoeren; maar de Radja blijft aanhouden en is
niet geneigd voorden moreelen invloed van 's Compagnies
vertegenwoordiger zijn plan op te geven. De
oppassers en de andere toegesnelde Savoeneezen dringen
er bü den controleur onann dit hii 'f nifll m„ i noef^..,

560
De huizen, die in geregelde en somtijds vrij groote kampongs
of negeriën bij elkander staan, zijn zeer groot en hoog op palen
gebouwd. In het midden bevindt zieh de stookplaats, en .daar
rondom zijn een aantal, somtijds twintig of meer, kamertjes
gebouwd met den uitgang naar de binnenzijde, van welke iedere
bewoner er een tot zijn gebruik heeft. Deze huizen strekken dus
waarschijnlijk aan meer dan één gezin tot woning. Het huisraad
bestaat uit eenige potten, pannen, matten, manden en weefgetouwen.
De bevolking is verdeeld in vier kasten of standen, die elk
weder in een groot aantal stammen of geslachten onderverdeeld
zijn. De eerste stand bestaat uit den hoogcn adel of die geslachten,
uit welke alleen de Radja's mogen gekozen worden j de daartoe
behoorende personen mogen in geen geval met iemand uit eenen
minderen stand huwen. De tweede stand vormt den kleinen of
minderen adel. De derde stand zijn de vrije burgers; en den
vierden stand vormen zij, die geene regten hebben en ten allen
tijde naar goeddunken van den Radja kunnen opgevat en als
slaven verkocht worden. Deze slaven worden in menigte uit­
gevoerd door Boeginezen, Mangkasaren, Bimanezen en andere
eilanders.
De nijverheid der Soembanezen bepaalt zich, behalve deze
slavenhandel, tot dien in paarden, schildpad, vogelnestjes, rijst,
djagoeng. kamoening-hout, touw en vischnetten. De mannen ver­
zamelen alleen dit hout, de vogelnestjes en het schildpad, en
vervaardigen de netten en het touw; al het overige werk, ook
de geheele landbouw, wordt door de. vrouwen verrigt.
Van hunne godsdienst is ons alleen bekend, dat zij eene
godheid erkennen, die boven de wolken woont en Amboe Wolloli
Mandonkoe heet; deze schijnt vooral ook de beschermgod der
sandelbootnen te zijn (vergel. bl. 557). Zij hebben ook priesters
om bij ziekten en andere onheilen de booze geesten te bezweren.
De taal, welke geheel van die der naburige eilandeu verschilt,
is zacht en welluidend maar zeer arm en onbeschaafd. Een
Woordenlijstje er van is medegedeeld in het Tijdschrift voor
Neêrlandsch Indië, 1855, D'. I, bl. 290—296.
De vermaken bestaan hoofdzakelijk in maaltijden, waarbij een
groot aantal paarden, buffels en varkens wordt geslagt, zingen en
dansen. Dit laatste geschiedt op soortgelijke wijze als op Timor,

voor 'tgeen wij hieronder zullen vermelden, gelooven
wij niet, dat eenige verontschuldiging te vinden is.
Diezelfde Radja van Soedoe had een geschil met een
naburige Kampong, niet ver van de conlroleurswoning
gelegen. Toen men tot geen vergelijk kon komen, besloot
de Radja de Kampong op Soembaneesche wijze te
executeeren, d. w. z. geheel uit te moorden zóó, dat
geen levend wezen overblijft. De Radja staat reeds met
zijn gewapende bende vóór de Kampong, gereed om in
de zware omheining van cactus een bres te laten hakken.
De controleur hoort het rumoer en gaat met eenigen
zijner gewapende oppassers daarheen. Hij verzoekt
den Radja zijn voorgenomen gruweldaad niet te
volvoeren; maar de Radja blijft aanhouden en is
niet geneigd voor den moreelen invloed van 's Compagnies
vertegenwoordiger zijn plan op te geven. De
oppassers en de andere toegesnelde Savoeneezen dringen
er bij den controleur op aan, dat hij 't niet zou toestaan.
Zij zelf zouden wel tusschen den Radja van Soedoe
en de bedreigde Kampong staan. De controleur wist
zeer goed, dat de Radja eerbied genoeg had voor de
Savoeneezen en dat hij dus, door dezen gesteund, gemakkelijk
het gruwelstuk kon beletten. Zijn geweten als
mensch zeide hem, dat hij verplicht was, die weerlooze
mannen, vroawen en kinderen te redden uit de wreede
handen dier woestelingen; maar de ambtenaar dreef
boven. Wie weet of hij niet in ongelegenheid zou komen,
als hij dien Radja dwarsboomde; het Gouvernement
houdt niet van dergelyke bemiddelingen; het Gouvernement
verneemt gaarne, dat alles «rustig en vredig" is
op de buitenposten; waarom zou hij die rust verstoren?
Men zou te Batavia er hem zeker geen dank voor weten,
maar veeleer hem voor zijn misplaatste mensehlievendheid
op een minder aangename wijze doen boeten.. ..
Hij beval dus den Savoeneezen ter zijde te gaan en ruim
baan te maken en gaf den Radja van Soedoe te kennen
dat hij zich niet met diens zaken kon inlaten,
daar de Compagnie er toch eigenlijk niet in betrokken
was. Wat nu volgde zal ik maar niet beschrijven:
de omheining der Kampong wordt opengehakt en onder
de oogen van den controleur en der verontwaardigde
Savoeneezen worden de ongelukkige bewoners op gruwelijke
wijze gemoord en geslacht! De overblijfselen
dier geëxecuteerde Kampong zijn thans nog voor belangstellenden
te bezichtigen. Wij weten niet, of dat feit door
den resident van Timor aan de Regeering is medegedeeld,
maar geboekstaafd is 't in het archief ter plaatse,
en de Savoeneezen kunnen er u de détails van vertellen;
want die gebeurtenis heeft niet in de vorige eeuw plaats
gehad; 't is pas een jaar of zes geleden.
Die ambtenaar was geen slecht of wreed mensch,
maar hij wenschte zijn carrière niet te bederven. En
hij ha I goed gezien; juist zoodanige handelwijze geldt
bij de Regeering als een blijk van beleid en doorzicht;
want een ander ambtenaar, die later een gelijksoortige
zaak belette en de eer van Nederland ophield, werd
gestraft. Maar hoe qualifieeert men een Regeering, die
zoodanige ambtenaren vormt?
Den Haag, U April. H. C. H.

561
meest door vrouwen, onder begeleiding van gongs, trommen, en
eene soort van guitar met twee koperen snaren bespannen.
Hunne oorlogen zijn zelden zeer bloedig. De vijandelijke
partijen scharen zich met lans en schild gewapend, op een vlak
terrein, in één gelid tegenover elkander en trachten beurtelings
elkander te treffen. De partij, die het eerst eenige gewonden bekomt
acht zich overwonnen, en betaalt de boete of schadevergoeding,
welke geéischt wordt en gewoonlijk in een aantal paarden, buffels
en slaven bestaat; waarna het sluiten van den vrede met groote
feesten gevierd wordt. Somtijds hebben deze gevechten ook te
paard plaats. Slechts zelden gebeurt het, dat op deze wijze geen
einde aan den oorlog komt. Is dit het geval, dan tracht men
de vijandelijke kampong in brand te steken; en wanneer dit
gelukt, heeft er eene algemeene plundering plaats en worden
de inwoners gedood of als slaven medegevoerd.
De huwelijken worden door de ouders der jongelieden vastgesteld
en de prijs bepaald, welken de bruidegom zal hebben
te betalen voor zijne bruid, die hij vervolgens met behulp van
zijne vrienden moet schaken. Met het betalen van den koopprijs
en het vieren van feesten, welke eenige dagen duren, is dan het
huwelijk voltrokken en de vrouw het wettig eigendom van den
man, die hij des verkiezende kan verkoopen. De veelwijverij is
algemeen, vooral bij de Grooten, in gebruik.
De begrafenis, althans van eenen aanzienlijke, geschiedt niet
voor dat alle bloedverwanten tegenwoordig zijn; tot zoo lang
wordt het lijk in eene zittende houding bij de stookplaats gezet
met den rug naar het vuur gekeerd, en elk die binnenkomt is
verpligt hem een stuk geld, eenige sirih, een kleedje of iets
dergelijks te geven, welke voorwerpen later mede begraven
worden. Eindelijk wordt het lijk, in eenen zak gewikkeld, in
dezelfde houding geplaatst in een graf, op welks bodem eene
gong ligt en dat ook wordt gesloten met eene gong, waarboven
nog eene steenen zerk wordt gelegd. Dit graf wordt dan gedurende
een jaar bewaakt door eenen slaaf, die van tijd tot tijd
eenige sirih ten behoeve van den overledene in den grond moet
stoppen en daarvoor de vrijheid verkrijgt.
De drie of vier naamlooze eilandjes aan de Zuidkust van Soemba,
en Noesa Manoek tegenover de Oostpunt zijn onbewoond.
II. 56

562
§ 4. De Allor-eilanden, zijnde Allor, Pantar en
eenige kleinere.
Allor.
Allor, ook Ombaai, Ornbo, Emmer en Maloewa genoemd, ligt
ten Noord-Westen van Timor, waarvan het door de 15 mijlen
breede Straat Ombaai of Maloewa gescheiden is, tusschen 8° 5'
tot 8° 28' Z.B. en 124° 17' tot 125° 15' O.L., en heeft met de
zeer kleine omliggende eilandjes volgens MELVILL eene grootte
van 46.8 • mijlen.
Het geheele eiland is bezet met bergen, die 3000 tot 4000 v'.
hoog en met bosschen bedekt zijn. De bergstroomen, welke zich
naar alle zijden ontlasten, zijn onbevaarbaar en droogen in den
Oostmoeson geheel uit.
Er zijn slechts weinige belangrijke baaijen. De voornaamste,
die ook eene veilige ankerplaats aanbiedt, is die van Keboela in
het Noord-Westen, door welke de Noord-Westpunt des eilands
tot een schier-eiland gevormd wordt, dat den naam draagt van
Klein Allor of Keboela. Kleine vaartuigen kunnen in den Oostmoeson
bijna overal langs de Zuidzijde liggen, doch moeten
wegens de steile kust en den slechten ankergrond aan den wal
worden vastgemaakt.
De voortbrengselen zijn voornamelijk : lontar-, gebang-, sagoewir-
en kokos-palmen, kajoe poeti/i-boomen, rood hout (timmerhout),
kanari-boomen, en eenige soorten waaruit verfstoffen bereid
worden; weinig katoen; indigo; rijst, djagoeng en gierst; de
soekoen of broodvrucht; verschillende vruchten, ook aard- en peulvruchten;
sirih en tabak. Het dierenrijk levert: wilde zwijnen en
herten, geiten, weinig schapen, tamme varkens, kippen, iripang,
schildpad, vogelnestjes en was. Het delfstoffenrijk is onbekend.
Het eiland is verdeeld in zeven Begentschappen of Distrikten,
zijnde van het Noord-Westen af Zuidwaarts:
Allor of Klein Allor, ook Keboela genoemd, het Noord-
Westelijke schier-eiland, met de kampongs Allor besaar, Allor
ketjil, Daloloew, enz.
Koewi of Maloewa, dc Zuid-Westhoek.
Mataro, Baloe Lolong, Madaman (met de kampong Bitoeka)
en Pailoko of Porliko. langs de Zuidkust.
Poerehman. in het Noord-Oosten.

563
Deze gewesten worden bestuurd door Badja's, die vroeger
gedeeltelijk aan Portugal doek sedert het tractaat van 1859
(bl. 510) allen aan Nederland onderhoorig zijn; die van Allor
voert den distinctiven rotting met zilveren knop. In dit staatje
is ook te Allor ketjil een Nederlandsche Posthouder voor Allor
en Pantar geplaatst, wiens woning te onderhouden de eenige
dienst is welke van den Badja gevergd wordt.
De bevolking is zeer talrijk, maar hare sterkte is alleen bij
gissing bekend; MELVILL stelde die in 1849 op 35000 zielen,
terwijl in het Aardrijkskundig Woordenboek wordt gezegd dat zij
in 1 853 bijna 194000 zielen telde. Zij wordt onderscheiden in
Orang pantej of Strandbewoners en Orang Goenoeng of Bergbewoners.
De Strandbewoners zijn vreemdelingen, zoo men zegt van
Ternate en Boeion afkomstig, die zich hier gevestigd en de
Inboorlingen onderworpen hebben doch thans slechts een zeer
weinig beduidend gezag over hen uitoefenen. Zij zijn Mohammedanen,
en leven hoofdzakelijk van vischvangst en handel. Er
worden onder hen goede pottebakkers aangetroffen en scheepstimmerlieden,
die kleine vaartuigen bouwen; het weven der
kleedingstukkeu wordt door de vrouwen verrigt. De kleeding
bestaat voor de mannen in eene soort van wijde broeken en om
het bovenlijf een stuk lijnwaad gelijk de Timorezen dragen; voor
de vrouwen in eene sarong. De wapens zijn lansen, pijlen en eenige
geweren. De kampongs zijn ongeregeld aangelegd. Dc huizen
staan onmiddellijk op den grond en zijn slecht en vuil maar vrij
groot, zoodat er gewoonlijk vier of vijf huisgezinnen in wonen.
De Bergbewoners of Binnenlanders behooren tot den Alfoerschen
stam en zijn Heidenen. Daar zij zelden met vreemdelingen
in aanraking komen zijn zij minder beschaafd dan de Strandbewoners;
men zegt dat zij twistziek en weinig te vertrouwen
zijn. Hunne kleeding bestaat alleen in eene ijausat (bl. 51)
van boomschors of katoen, en hun opschik in arm-, been- en
oorringen van koperdraad of koralen; hunne woningen zijn gelijk
aan die van het strandvolk. De wapenen zijn pijl en boog,
kléwangs, lansen, ronde schilden van buffelhuid en langwerpig
vierkante van hout. Zij leven van den landbouw, en brengen
hunne rijst, djagoeng, sirih, enz. naar de kustplaatsen in ruil
tegen ijzerwerk, koperdraad en glas-koralen.

5G4
De buitenlandsehe handel wordt alleen door de Strandbewoners
gedreven met Boeginezen, Mangkasaren en Boetonnezen, die
daar vooral rijst, djagoeny en was, en ook wel slaven, uitvoeren
in ruiling tegen koperdraad, gongs, eene soort van koperen
trommen, parangs of kléwangs, messen, glas-koralen, wit katoenen
lijnwaden, arak, zilveren en ivoren armbanden, kruid, enz.
De taal dezer eilanders is nog niet bekend; zij schijnt met
eenig dialect-verschil dezelfde te zijn, die ook op Pan/ar en de
Solor-eilanden gesproken wordt. De handelaars behelpen zich
met het Maleisch, dat door sommige strandbewoners eenigzins
verstaan wordt.
Pantar.
Panlar of Pontare ligt, tusschen 8° 8' tot 8° 38' Z.B. en
123° 53' tot 124° 18' O.L., ten Westen van Allor, waarvan het
gescheiden is door Straat 'Parein of Panlar. terwijl het ten Westen
door Straat Moritja of Maurissa wordt bespoeld. De grootte is
volgens MELVILL 14.8 • mijlen. In voortbrengselen en natuurlijke
gesteldheid verschilt het weinig van Allor; het bereikt
zijne grootste hoogte in het Zuidelijke gedeelte, waar zich eene
piek, die door sommigen voor eenen vulkaan gehouden wordt,
volgens MELVILL tot eene hoogte van 3110 v'. verheft.
Het eiland is verdeeld in drie rijkjes of Regentschappen, te weten:
Pandai, in het Noorden, met dc kampongs Denga Laen, Ladiboleng
en Kapitan.
Bamoesung, in het Zuid-Westen, met Malokoe, Sindjala
Haliweka en Hoekoem.
Blagar, in het Oosten, met Karkaloeman. Noehawala, Todais
en Hoekoemoloe.
De Radja's van deze staatjes, onder welke die van Pandai en
Bamoesang den rotting met zilveren knop hebben, zijn onderhoorig
aan het Gouvernement doch tot geene diensten verpligt.
Omtrent de bevolking, van wier sterkte de opgaven verschillen
van 17000 tot G0000 zielen, en haren handel geldt geheel hetzelfde
wat omtrent die van Allor gezegd is.
De kleinere eilanden.
In Straat Panlar of Tawin liggen van het Noorden af:
P. Pandjang of het Noord-eiland aan den ingang der Straat.
Het is een laag eiland met eenen kleinen heuvel in het midden.

565
/'. Ternate, een klein cn niet zeer hoog eiland, dat gerekend
wordt tot hel staatje Allor te behooren.
P.Soanr/i of Swangi, een zeer klein en laag eilandje, vóór de
Baai van Keboela.
P.Poera of Hoog eiland, in het midden van de Straat. Het
is het grootste van allen en zeer hoog. De Oostelijke helft wordt
gerekend te behooren tot het staatje Allor, de Westelijke tot
Blagar.
P. Tawin of Zuid-eiland, een klein en niet zeer hoog eilandje
aan den Zuidelijken ingang der Straat; het behoort onder Blagar.
In Straal Moritja liggen van het Noorden af:
P. Lapang of Vlak eiland en P. Balang of Groen eiland. Deze
twee liggen nabij elkander, zijn laag en met riffen omgeven; zij
worden gezegd gewone aanlegplaatsen van zeeroovers te zijn.
P. Noehakan, P. Roesa of Midden-eiland, ongeveer in het
midden van deze Straat.
P.Babi, P. Noebatan of Klein eiland, tusschen het vorige en
de kust van Bamoesang.
Belangrijke bijzonderheden omtrent deze eilanden zijn ons
niet bekend.
§ 5. De Solor-eilanden, zijnde Lomblem, Adonare,
Solor en eenige kleinere.
Lomblem.
Het eiland Lomblem, ook Lombatla en Kweila geheeten, ligt
tusschen 8° 10' tot 8° 35' Z.B. en 123° 12' tot 123° 54' O.L.,
ten 'Westen van Panlar, waarvan het gescheiden is door Straat
(JVowang) Moritja of Maurissa, en heeft volgens MELVILL eene
grootte van 25 • mijlen.
Het middelste gedeelte des eilands is vlak en laag; doch in
het Noord-Oosten verheft zich de Lobetolle, een bijna gestadig
rookende vulkaan, tot eene hoogte van ongeveer 4590 v*. Ook
het Zuidelijke gedeelte is bergachtig; de Lamajenong, die de
Zuid-Westpunt vormt, cn de Lamararap, meer Oostwaarts aan
de Zuidkust, zijn daar de voornaamste toppen, hoewel niet zoo
hoog als de Lobetolle. Er zijn twee groote baaijen, eene aan de
Noord- en eene aan de Westzijde, die echter geene geschikte ankerplaatsen
althans voor groote vaartuigen schijnen op te. leveren.

566
Het eiland is verdeeld in drie Staatjes of Regentschappen,
namelijk:
Kedang, dat het Noord-Oostelijke gedeelte inneemt cn eene
onderhoorigheid is van het Staatje Adonare op het eiland van
dien naam. Het heeft langs het strand de drie kampongs Pantej
Kaliko. Dololong en Beang, en nog 109 kampongs in het
gebergte.
Lamararap, bevattende het Zuidelijke gedeelte des eilands,
met de hoofdkampong Lamararap.
Kicella of Kaïcella, in het Zuid-Westen , met dc hoofdkampong
Kicella.
De beide laatsten worden bestuurd door Radja's, die onderhoorig
zijn aan het Gouvernement, doch aan welke geene bijzondere
verpligtingen schijnen te zijn opgelegd.
De sterkte der bevolking wordt door MELVILL op 12000, en
in het Aardrijkskundig Woordenboek op 120000 zielen geschat.
Adonare.
Adonare, ook Sabrao en Serbiti genaamd, ligt tusschen 8° 14'
tot 8°24'Z.B. en 123° tot 123°22'O.L., en wordt ten Oosten
gescheiden van het Noordelijke gedeelte van Lomblem door Straat
Bolleng of het Hollandsche gal. ten Zuiden van Solor door Straal
Solor. en ten Westen van Flores door Straat Flores. De grootte
bedraagt volgens MELVILL 10.3• mijlen, en de bevolking 5000C
zielen; het Aardrijkskundig Woordenboek geeft een bevolkingscijfer
van 36000 zielen.
Het geheele eiland is bergachtig en bereikt zijne grootste
hoogte in het Oostelijke gedeelte in de piek Lamahelang of
Lamahale, die op ongeveer 4730 v*. geschat wordt. Belangrijke
baaijen zijn er niet; doch goede ankerplaatsen vindt men aan
de Noord-Westkust bij Adonare, aan de Oostkust bij Bolleng,
en aan de Zuidkust bij Lamahale.
Adonare is verdeeld in vier Staatjes of Begentschappen,
namelijk:
Adonare. dat het grootste is en zich over de Noord- en Oostkust
uitstrekt. De voornaamste plaatsen zijn Adonare, in het
Westelijke gedeelte van de Noordkust, en Bolleng namanele op
de Oostkust; in het gebergte liggen een vijftigtal kampongs.
Voorts zijn nog onderhoorigheden van Adonare het staatje Kedang

567
op Lomblem (bl. 566) en zeven kampongs op de Noord-Oostpunt
van Flores ten Westen van Tandj. Boenga (bl. 581).
Lamahale, in het Zuid-Oosten, met de kampongs Lamahale
aan do Zuidkust, Bolleng aan de Oostkust, enz., doch geene
kampongs in het gebergte.
Terong, in het Zuiden, met de hoofdkampong Terong aan de
kust. Dit staatje wordt beschouwd eenigzins afhankelijk te zijn
van Adonare.
Woerd, op de Westkust, met de hoofdkampong Woerei. Dit
staatje was vroeger eene onderhoorigheid van het Portugesche
landschap Oikoessi op Timor (bl. 512), doeli ten gevolge van
het tractaat van 1359 heeft het Portugesche gezag daar opgehouden.
Voorts liggen nog op de Zuid-Westpunt des eilands de kampongs
Kenari, Belolong en Wairika, die beschouwd worden als onderhoorigbeden
van den Radja van Larantoeka op Flores (bl. 5 80).
De Vorsten dezer staatjes zijn deels Mohammedanen deels
Heidenen; die van Woerej heet Eoomsch Katholijk Christen te
zijn. De Mohammedaansehe Vorsten voeren den titel van Sengadji.
de Heidensche dien van Attakabellak; onder hen staat een
tweede Hoofd, met den titel van Kapitan, welks waardigheid
met die van Fettor op Timor overeenkomt. De Kampongs-hoofden
heeten Pagawej.
De Vorsten van Adonare, Lamahale en Terong hebben den
Gouvernements-rotting met zilveren knop; zij zijn verpligt om,
wanneer zulks gevorderd wordt, praaüwen te leveren om volk
van of naar Timor over te brengen; in geval van oorlog op de
Solor-eilanden manschappen te leveren; de Gouvernements-vaartuigen
door Straat Flores te doen boegseren, cn ze van water
te voorzien.
Solor.
Solor ligt ten Zuiden van Adonare, waarvan het door Straat
Solor gescheiden is, tusscheh 8° 37' tot 8° 37' 50" Z.B. en
122°54'tot 123°8' O.L.; ten Oosten wordt het door Straat Lamakera
van het Zuidelijke gedeelte van Lomblem, en ten Westen door
Straat Lobetobi of Lobetabi van Flores' Zuid-Oostpunt gescheiden.
De grootte is, volgens MELVILL, 3.9 • mijlen, cn de bevolking
naar gissing 30000 zielen.

568
Het eiland is bergachtig doch minder hoog dan de beide
vorige, en heeft geene bijzonder uitstekende toppen. Het heeft
geene belangrijke baaijen, doch bij Lawajong aan de Noord- en
bij Lamakera aan de Noord-Oostzijde zijn goede ankerplaatsen.
De Staatjes, waarin Solor verdeeld is, zijn:
Lmcajong, aan de Noordkust, met de hoofdkampong Lawajong
en zestien kampongs in het gebergte. Bij deze hoofdplaats, waaide
Nederlandsche Posthouder der Solor-eilanden gevestigd is O,
ligt het oude thans niet meer bezette fort Hendrik, bestaande uit
eenen van klipsteen gemetselden vierhoek met eenige onbruikbare
stukken geschut.
Lamakera, dat het Noord-Oostelijke gedeelte des eilands inneemt,
met de hoofdplaats Lamakera aan het strand en tien
bergkampongs.
Pamangkajoe, het Westelijke en Noord-Westelijke gedeelte,
met de kampongs Pamangkajoe, Ongarereng en Bollaweling aan
de kust, en veertien kampongs in het gebergte. Dit staatje was
vroeger eene Portugesche bezitting en schijnt de suprematie van
Larantoeka te erkennen. De Vorst heeft den naam van Roomsch
Katholijk Christen te zijn.
Voorts ligt nog aan de Noordkust tusschen Lawajong en
Lamakera de op zich zelf staande kampong Mananga, zijnde het
overblijfsel van een staatje van dien naam, hetwelk in 1773
in eenen oorlog met naburige eilanders is verwoest, bij welke
gelegenheid de meeste inwoners als slaven zijn weggevoerd.
De Hoofden dezer staatjes voeren dezelfde titels als die op
Adonare. Met den Sengadji van Lawajong. die door het Gouvernement
als de eerste in rang beschouwd wordt, is in 1860 eeue
overeenkomst aangegaan i !
) gelijkluidend met die met de Hoofden
van Rotti (bl. 546). Hij en de Sengadji van Lamakera voeren
den distinctivcn rotting met zilveren knop; de laatste moet altijd
vijftig man te Koepang hebben tot het verrigten van praauwendiensten.
(') De Gezaghebber der Solor-eilanden, waartoe ook de Oosthoek van
Flores gerekend wordt, is gevestigd op dat eiland te Larantoeka. Zie
bl- 581.
P) Bijlagen van de Nederlandsche Staatscourant, 1861—1862, bl. 795.

569
Omtrent de voortbrengselen, den handel en de bevolking'
Solor-eilanden valt hoofdzakelijk betzelfde te zeggen, wat in
vorige § omtrent die der Allor-eïlanden is medegedeeld.
Bij de artikelen van invoer moeten hier nog vermeld won
olifants-tanden, die op hoogen prijs gesteld en in de woningei
pronk gezet worden als bewijzen van den rijkdom des bezitter
Behalve de vischvangst met hengel en net, zoo als die di
de Allorezen wordt uitgeoefend, maken de Solorezen ook r
harpoenen jagt op haaijen, bruinvisschen en walvisschen, we.
menigvuldig in deze wateren voorkomen, üe traan , die men v
zamelt door ze te laten uitdruipen, wordt meest aan Boegines'
handelaren verkocht; het vleeseh en spek wordt als eene lekke]
beschouwd en ook gedroogd, als dindinej, aan de bergbewori
verkocht.
Op Lomblem hebben zich geene vreemdelingen gevestigd, z
dat daar geen verschil tusschen de Strand- en Bergbewor
bestaat dan voor zooverre de ecrstgenoemden, door hunne m<
dere aanraking met vreemdelingen, eenigzins minder onbeseha
en schuw zijn.
De kleinere eilanden.
Ten Noorden van Lomblem ligt op 7°48' Z.B. en 123°34'.
een klein eilandje, P. Kambing (bij verbastering P. Komba)
Batoe (ara, ook wel Beta genaamd. Het bestaat uit eei
vulkaan, die in 1845 of 1846, voor zooverre men weet, voor
eerst is beginnen te werken en sedert dien tijd dikwijls hev
uitbarstingen heeft en bijna voortdurend rookt. O
Waloe Peni, een klein eilandje bij de Noord-Westpunt 1
Lomblem.
Mahkobani, vier kleine eilandjes aan den Noordelijken ingi
van liet Hollandsche gat.
P.Soangi of Sioangi, ook Boorluchtig eiland genoemd, bij
Zuid-Westpunt van Lomblem, tegenover den berg Lamajenong
Batoe idjoe., aan den Zuidelijken ingang van Straat Lamake
nabij de Zuidpunt van Solor.
Hoog eiland of B. Kambing, vóór den Zuidelijken ingang '
Straat Lobetobi.
(') Natuurkundig Tijdschrift voor Nederl. Indië, Db \,Q>\. 87 en 15

570
Twee kleine eilandjes, die waarschijnlijk P.Bjong heeten, een
weinig ten Noord-Noord-Westen van het vorige, aan den ingang
derzelfde Straat.
P. Siang, regt Westwaarts van Solor's Noord-Westhoek, in
eene baai aan den Oosthoek van Flores.
Een ongenoemd eilandje in Straat Solor, tegenover de kampong
Lamahale op Adonare.
P. IFaibaloe, tegenover de Zuid-Westpunt van Adonare, in
het Zuiden van Straat Flores niet ver van de kust van Larantoeka
(Flores).
P. Mas of Serbetle of Serbile, een laag door verscheidene
klippen omgeven eilandje ten Noorden van Straat Flores, nabij
Flores' Noord-Oosthoek of Tandj. Boenga.
Alle deze eilandjes zijn geheel onbewoond, tenzij zij somtijds
door visschers of zeeroovers worden aangedaan.
§ 6. Flores. O
Ligging, grenzen, grootte, natuurlijke gesteldheid, verdeeling.
Het eiland Flores ligt tusschen 119° 49' tot 123° 1' O.L.
en 8° 3' tot 8° 59' Z.B. Het wordt ten Noorden door de Soendazee,
en ten Zuiden door den Indischen Oceaan besnoeid; ten
Westen wordt het van P. Rindja gescheiden door Straal Molo
(bl. 312), en ten Oosten van Adonare en Solor door Straat
Flores, die veelal in drie deelen wordt onderscheiden, van welke
het Noordelijkste Straat Flores, het middelste het Gat van Larantoeka,
en het Zuidelijkste Straat Lobelobi wordt genoemd.
De grootte is door MELVILL op 300.2 • mijlen gesteld
en de sterkte der bevolking op 250000 zielen; dit laatste berust
echter alleen op gissingen.
O In het Tijdschrift voor Neérl. Indië, 183S, Dl. II, bl. 155—184,
wordt een belangrijk opstel gevonden van den Hoogleeraar VETH, waarin dc
voornaamste lot dien tijd bekende berigten omtrent Flores zijn zamengevat.
In het Tijdschrift voor Indische taal-, land-en volkenkunde, D'. IX {1860),
bl. 445 — 550 komen latere uitvoerige mededeelingen voor van den Heer
J. P. FHEYSS, die van 1854—185G herhaaldelijk dat eiland als handelaar bezocht
en tevens met eene zending van den Gouverneur der Molukken derwaarts
was belast.
( 2
) Op de Statistieke Kaart in het Tijdschr. voor Neérl. Indië, 18i9.
In den Moniteur des Indes. 18i6—18i7. geeft dezelfde Schrijver slechts
252 •mijlen op. Andere oudere opgaven stelden de grootte op 422 •mijlen.

571
Over het midden van het geheele eiland strekt zich van het
Westen naar het Oosten eene bergketen uit, die op vele plaatsen
eene zeer aanzienlijke hoogte bereikt, en van welke ter wederzijde
dwarsjukkcn naar de Zuid- en Noordkust loopen, tusschen
welke bergvlakten en dalen gelegen zijn; zoodat het strand op
sommige plaatsen rotsachtig, hoog en steil, op andere laag
en moerassig is. Slechts van enkele gedeelten van deze keten
is de naam bekend; zoo als het Todo-gebergte, in het Westen
tusschen 120° en 120° 10'O.L., en het Poeto-lec—gebergte omstreeks
een halven graad Oostelijker. Ook van hare geologische
formatie weet men bij uitstek weinig; alleen is bekend dat
zich in de Oostelijke helft des eilands aan en nabij de Zuidkust
eenige vulkanen verheffen, die gedeeltelijk nog werkzaam zijn.
Deze vulkanen zijn : de 67. Rokka of Omboeoe Soro (ongeveer
6400 v'.), aan de kust op 121° O. L.; de G. Keo of Omboeoe
Romba (ongeveer 8800 v*.), omstreeks 20' Oostelijker een weinig
landwaarts in; de vulkaan van Ende, die voortdurend rookt
en gewoonlijk in den Westmoeson uitbarstingen heeft, mede
eenigzins binnen 's lands op ongeveer 121° 30'; de 67. Api,
op eene smalle landtong, op 121° 43'; een niet genoemde
vulkaan landwaarts in op 121° 53'; de G. Lobelobi (6920 v*.),
een zeer werkzame vulkaan aan den Zuid-Oosthoek des eilands
op 122° 45'; de 67. Ilimandiri of Piek van Larantoeka (ruim
5000 v 4
.), nabij de Noord-Oostpunt des eilands op 122° 57';
de Nanga Tabo, een steeds rookende berg aan de Noordkust,
bij de kampong Geliling op 122° 20' O.L.; en welligt andere
nog niet bekende.
De bergruggen, welke zich Noord- en Zuidwaarts van de
hoofdketen uitstrekken, vormen aan de kusten een aantal voor­
gebergten of kapen, die veelal ook meer of minder aanzienlijke
baaijen begrenzen; wij vermelden daarvan de volgende :
Aan de Noordkust van het Westen af:
Tandj. Batoe Kandisang, de Noord-Westpunt des eilands, op
ongeveer 119°52'O.L.; ten Zuiden van deze landtong ligt de Baai
Badak of Laboean Badak.
T. Belaboe ijamba, op nagenoeg 120°5', waarschijnlijk dezelfde,
die op het Kaartje van den Luitenant ter zee VAN GOENSC'
T. Loepa wordt genoemd.
0) ln de Reis van IK BUDDINGH , D*i III.

572
T. Bomba, slechts weinig ten Oosten van de voorgaande.
Tusschen deze twee kapen ligt de smalle doch diep inloopende
Baai van Terang, en onmiddellijk ten Oosten van de laatstgenoemde
de Baai van Bari.
T. Longso, op nagenoeg 120° 20'.
T. Besi, op ongeveer 120° 32', cn 9' Oostelijker T. Korobowaja,
tusschen welke twee de groote Baai van Beo ligt, die
nog weder door de minder uitstekende T. Kaünding in twee
deelen gescheiden is.
T. Pasir, op omstreeks 120° 52'.
I. Padang, volgens VAN GOENS op 121° 8'C); onmiddellijk
ten Oosten hiervan bevindt zich de Baai van Rioeng, Rioem
of Riouw.
T. Gomon, op ongeveer 121° 36', eene smalle en steile landtong
welke de Baai van Gomon en die van Karkaëli of Karkalay
van elkander scheidt.
T. Lollokatta, eene ver Noordwaarts uitloopende punt op
121° 41', aan welker Zuid-Oostzijde de niet diepe Lollokattabaai
ligt, die weder door eene kleine niet genoemde kaap van
de Zuid-Oostwaarts daarvan gelegene Mauwaroe-baai wordt gescheiden.
T. Mamoaroe, op ongeveer 121° 47', is eene kleine kaap, die
de baai van dezen naam van de Manlina-baai scheidt, welke
laatste ten Oosten begrensd wordt door
T. Langanio, op 121° 54', ten Oosten van welke de Mausumbibaai
ligt.
T. Batoemana, op 122° 4', ten Oosten van welke eene uitgestrekte
bogt is, welker Zuid-Westelijk gedeelte Bonda-baai
heel.
21 Boenga of Flores-hoofdl 2
) is de Noord-Oostelijkste punt
des eilands op 122° 51' O.L. en 8° 3' Z.B. Ten Zuid-Westen
hiervan is eene diep inloopende bogt, de Celébes-baai, die dit
Noord-Oostelijke gedeelte des eilands tot eene zeer smalle landtong
maakt.
( I Wij houden ons zooveel mogelijk liever aan het Kaartje van VAN GOENS
en dat van den Luit. t. z. KONING in het 1*'eStuk der Indiana van URUMUND,
dan aan de Kaart van VERSTEEG, die ons toeschijnt tot de minst gelukkige in
den Alias te behooren ; vergelijk de Noot op bl. 312.
( J
) Op de meeste Kaarten len onregle T. Besi of IJzerkaap geniemd.

573
Aan de Oostkust des eilands bevinden z^ch twee ongenoemde
baaijen, in welke de eilandjes Waibaloe en Slang (bl. 570) liggen.
Aan de Zuidkust zijn ons geene kapen met name bekend;
men vindt er, van het Westen af, de baaijen:
de Mangrove- en de Alligator-baaijen, aan den Zuid-Westhoek
; /
de Baai vanNauga Lilin. tusschen 120° en 120° 13' O.L. O;
de Baai van Nanga Ranio, tusschen 120° 20' en 120° 30';
de Baai van Borro, onmiddellijk ten Oosten van de voorgaande;
de Baai van Nanga Tili, ten Oosten van de voorgaande;
de Baai van Keo, ten Zuiden van den vulkaan van dien naam;
de groote en schoone Baai van Ende of Alom, ten Westen
begrensd door het voorgebergte van den G7. Keo en ten Oosten
door de landtong, waarop zieh de 67. Api verheft.
Van de talrijke rivieren, welke aan de Zuid- en de Noordkust
uitwateren, zijn slechts enkelen bij hoog water aan de monding
als haven bruikbaar; overigens zijn zij in den regentijd door
den snellen stroom onbevaarbaar, en in den droogen moeson
te ondiep of geheel uitgedroogd. De voornaamste bij name bekende
rivieren zijn :
aan de Zuidkust, van het Westen af:
de Nanga Lilin of Léle', die op het gebergte Todo ontspringt
en zich in het Westen van de Baai van Nanga Lilin ontlast;
de Nanga Bamo, die op de Oostelijke voortzetting van hetzelfde
gebergte ontstaat en zich in het Westen van de Nanga Eamobaai
stort;
de Nanga Mejrah, die op het gebergte Boeto Leo ontstaat en
een weinig ten Oosten van de voorgaande in de Baai van Nanga
Bamo valt;
de Nanga Borro, die in het Westen van de Baai van Nanga
Borro uitwatert;
de Nanga Tili, welke in de Baai van dien naam valt;
de Wai Mede, die ten Westen van den 67. Bok/ca haren mond
heeft.
Van deze allen zijn alleen de Nanga Lilin, de Borro, de Tili
en de Wai Mede aan de monding bruikbaar.
0) Voor de weinig bekende Zuidkust hebben wij alleen de Kaart van
VERSTEEG.

574
Aan de Noordkust, van het Westen af:
de Kokoro, die in de Baai van Bari valt;
de Rivier van Reo, die zich in de Baai van Reo stort;
de IJzer-rivier of Kali Besi, ook Rivier van Potta genaamd,
die zich nabij T. Pasir ontlast;
de Kali Mauwaroe, die zich in het Westen der Mauwaroe-b
stort.
De afwisseling der moesous is dezelfde als op Java, doch de
dampkring is aan menigvuldige cn plotselijke veranderingen
onderhevig, die eenen zeer schadelijken invloed op de gezondheid
uitoefenen. Vooral is dit het geval aan de kusten, waar de doorgaans
zeer hooge temperatuur dikwijls bij opkomende onweders
op eens aanmerkelijk daalt. De gemiddelde temperatuur is daar
omstreeks 85° F.; in het gebergte is zij natuurlijk aanmerkelijk
lager.
Flores kan naar den aard zijner bevolking en naar zijnen
staatkundigen toestand, misschien ook naar de formatie van zijn
gebergte, in drie deelen worden verdeeld; de weinige bekendheid
des eilands brengt echter mede dat de grensbepaling dezer
deelen slechts benaderend, niet naauwkeurig, kan zijn. Wij onderscheiden
dus:
Westelijk Flores of Mangerai, zich uitstrekkende van de We
kust tot aan de rivier Wai Mede; het wordt beschouwd als
eene onderhoorigheid van den Sultan van Bima op Soembawa e
met diens overige bezittingen gerekend tot het Gouvernement v
Celébes te behooren (bl. 177 en 295).
Midden-Flores, van de Wai Mede tot omstreeks den meridiaan
van den G. Keo of Omboeoe Romba ; het is, hoewel tot de Ned
landsche bezittingen gerekend, inderdaad onafhankelijk.
Oostelijk Flores, gewoonlijk Eude genoemd naar het aan de
Zuidkust liggende staatje van dien naam; het strekt zich uit van
den meridiaan van den G. Keo tot aan de Oostkust en behoort tot
de Eesidentie Timor en onderhoorigheden.
Westelijk Flores of Mangerai.
Mangerai, door de bevolking zelve Raja genoemd, schijnt
verdeeld te zijn in vijf hoofdstaatjes of Regentschappen, van

575
welkt; een zich uitstrekt langs de Westkust tot omstreeks de
Nanga Lilin; het tweede van daar langs de Zuidkust tot omstreeks
de Nanga Mejrah; het derde verder Oostwaarts langs de Zuidkust
tot omstreeks de Wai Mede; het vierde langs de Noordkust van
voorbij de Sari-baai tot omstreeks T. Besi; en het vijfde van
daar verder Oostwaarts langs de Noordkust. Aan het hoofd van
elk dezer staatjes staat een Vorst met den titel van Baloe, die
weder verscheidene mindere Baloe's, waarschijnlijk Hoofden van
Distrikten, onder zich heeft. Deze mindere Hoofden gedragen
zich echter vrij onafhankelijk, en in het algemeen is de magt
der Daloe's zeer gering; zij kunnen boeten en straffen opleggen,
en van hunne onderdanen eene zekere opbrengst van rijst,
djagoeng en was vorderen doch hen overigens tot niets dwingen.
De Daloe van het rijkje langs de Westkust beschouwt zich als
den voornaamste, omdat hij alleen regtstreeks met den Sultan
van Bima in betrekking staat.
Omtrent de verhouding van dezen Sultan tot Mangerai deelen
wij hier kortelijk het volgende mede. In de eerste helft der
17^ eeuw werd zoowel Bima als geheel Flores beschouwd als
eene onderhoorigheid van Goa, en beiden werden dus begrepen
in het ten jare 1667 geslotene Bongaaische contract (U>. I, bl. 20),
waarbij echter Bima geheel aan de suprematie van Goa onttrokken
en onder die der O. I. Compagnie werd gebragt, hetgeen met
Flores niet het geval was. Pogingen later door Bima aangewend
om zich van Mangerai meester te maken hadden herhaalde vijandelijkheden
tusschen dit rijk en Goa ten gevolge, waaraan een
einde scheen te zullen komen toen in 1727 een Bimasche Prins
met eene Goasche Prinses huwde en deze Mangerai als bruidschat
kreeg. Doch een latere Vorst van Goa weigerde deze
schenking te erkennen omdat er geen schriftelijk bewijs van
bestond, en de vijandelijkheden vernieuwden zich van tijd tot tijd;
zoodat eerst de O. I. Compagnie en later het Gouvernement meermalen
moesten tusschen beide komen, tot dat dit laatste in 1822
aan Goa zijne aanspraken voor goed ontzegd en Bima in het bezit
van Mangerai gehandhaafd heeft O, hetwelk daarop in 1821 met
geheel Soembaioa bij het Gouvernement van Celébes is ingedeeld.
(>) Verhandelingen van hel Bat'aviaasch Genootschap, Db XXU1, bl. 140
en 211-218.

578
Hoewel nu de Sultan van Bima aanspraak maakt op het gebied
over geheel Westelijk Mores, wordt echter zijn gezag alleen
aan de Noordkust, en ook daar nog met weerzin, erkend. De
kampongs Bari (dat eene soort van Bimasche volkplanting is)
en Reo, aan de baaijen van die namen, en Polla aan de IJzerrhier
zijn de eenige, die wezenlijk onderworpen zijn en in elke
van welke een Bimasche Eadja gevestigd is. De bevolking van
deze kampongs bestaat voor een klein gedeelte uit Bimanezen,
voorts uit Boeginezen, die er handel drijven, en uit Mangeraiers,
die door den Sultan gedwongen worden zich daar te vestigen
maar meestal hunne huisgezinnen en aanplantingen in het binnenland
houden om bij de eerste gelegenheid derwaarts terug te
keeren en zich aan de knevelarijen van den Bimaschen Vorst
en diens stedehouders te onttrekken. Immers het gebruik, dat
door Bima gemaakt wordt van zijne suprematie over Mangerai,
die vooral strekken moest om dit gedeelte van Flores tegen zeeroovers
te beschermen, waarom ook het Gouvernement haar steeds
gehandhaafd heeft, is inderdaad geen ander dan zooveel mogelijk
de Inboorlingen ten zijnen behoeve te exploiteren. De boven
vermelde groote Daloe's moeten jaarlijks elk tien, en een aantal
mindere Daloe's elk vijf slaven leveren, die in het gebergte
opgevangen, aan de Radja's te Reo en Potta opgezonden en van
daar naar Sap» (bl. 307) getransporteerd worden O. Voorts is de
bevolking verpligt tot de opbrengst van eene zekere hoeveelheid
was, geiten, matten en andere voorwerpen. Ook de handel, hoewel
niet in den letterlijken zin door den Sultan gemonopoliseerd,
wordt echter aan vreemdelingen op allerlei wijzen bemoeijelijkt,
en de Inboorlingen worden gedrongen hunne producten
aan de Bimanezen tegen veel lagere prijzen af te staan dan zij
van anderen zouden kunnen bedingen. De bevolking houdt zich
dus zoo veel mogelijk van de kusten, vooral van de Noordkust,
verwijderd om zich buiten het bereik der Bimanesche autoriteiten
te houden.
De inheemsche bevolking van Mangerai behoort, gelijk die
van geheel Flores, tot het Batta-ras en heeft groote overeenkomst
(') ln spijt van het verbod van den slavenhandel schijnt Bima nog steeds
gelegenheid te vinden om deze schatting te innen ; in vroeger tijd was dit
echter veel erger en zegt men dat jaarlyks wel 2000 slaven van Mangerai
werden uitgevoerd.

577
met sommige Dajaksche stammen op Borneo. Hunne gestalte is
tamelijk groot, zij zijn goed gespierd en vlug in hunne bewegingen.
Zij dragen het zwarte haar, dat bij sommigen eenigzins gekruld
of kroes-aehtig is O, lang en bevestigen het op het achterhoofd
met eene houten pen of eene soort van kam. De kleeding deimannen
bestaat gewoonlijk alleen in de tjaioat, slechts zelden
dragen zij eene sarong; de vrouwen kleeden zich met grove
door haar zelve gewevene sarongs. Hunne sieraden zijn armringen
van koperdraad, snoeren van glas-koralen om den hals en in de
ooren, in welke laatste zij zeer groote gaten hebben, waarin ook
dikwijls opgerolde to«Z«)--bladeren gedragen worden. De wapenen
zijn kléwangs, parang» en lansen. De huizen zijn op niet zeer
hooge palen gebouwd en overigens op dezelfde wijze ingerigt
als die op Soemba (bl. 560); slechts zelden staan zij in eenigzins
belangrijke kampongs vereenigd, maar gewoonlijk of in zeer
kleine groepen of geheel afzonderlijk in het gebergte verspreid.
Dat de Mangeraiers zich niet aan de kusten vestigen is boven
reeds vermeld. Zij worden voorgesteld als zacht van karakter,
vreedzaam, schuw en zeer bijgeloovig. Zij gelooven aan een
Opperwezen, dat Moeri KrainW (Heer der Vorsten) of Moeri
djaoeh (Heer die ver af is) genoemd wordt en het kwade straft,
en aan een aantal goede en booze geesten van minderen rang.
Hunne taal is geheel verschillend van die der andere stammen
op Flores, maar schijnt eenige overeenkomst te hebben met die
van Bima. De veelwijverij is algemeen in zwang, eu alle arbeid,
met uitzondering van het inzamelen van was en het kappen der
kaneelboomen, wordt door de vrouwen verrigt; zij doen het
huiswerk, spinnen, weven en verwen de kleedingstukken, bebouwen
het veld en transporteren de producten, tenzij het °roote
vrachten zijn welke op paarden worden vervoerd.— De lijken
worden begraven in eenen diepen kuil, in eene zittende houding
even als bij de Orang Bongo in Bima (bl. 310), bij de Soembanezen
(>) Zonder daarom deze Mangeraiers tot Papoewahs te maken, gelijk wel
eens geschied is, meenen wij hier toch sporen te vinden van vermenging met
het Negrilen-ras, dat vroeger verder dan thans in den Archipel schijnt verspreid
te zijn geweest. Vergelijk Db I, bl. 104.
(-) Deze benaming doet denken aan den Mangkasaarschen Goden- en
Vorstentitel Karaëng of Kraïny (bl. 201 en 248), waaraan zij hoogst waarschijnlijk
is ontleend.
n. 37

578
en vele andere Alfoersehe stammen.— Zij houden veel van zang
en dans en vieren nu en dan feesten, waarbij een aantal buffels
en herten geslagt worden. Hun gewoon voedsel bestaat in rijst,
djagoeng, gierst en aardvruchten; ook sommige slangen worden
door hen gegeten. Toeicak is een zeer geliefkoosde drank.
Het hoofdbedrijf der Mangeraiers is de landbouw. Zij kweeken
behalve de zoo even genoemde voedings-middelen, katoen en
indigo, en hebben ook aanplantingen van kokos-, lontar- en
pisang-hoomm. De grond ondergaat geenerlei bereiding; boomen
en struiken worden op het einde van den droogen moeson af­
gebrand, en in den aanvang van den'regentijd wordt het zaad
in kleine met een puntigen stok gemaakte gaatjes in de aarde
geworpen. Het inzamelen van was, van kaneel (die hier in
grootcn overvloed groeit, doch waarvoor zij altijd den geheelen
boom vellen zonder voor nieuwe aanplanting te zorgen) en van
sapan-hout geschiedt alleen voor hunnen geringen ruilhandel met
de Boeginezen en om aan de eischen van den Sultan van Bima
te voldoen. Aan vischvangst doen zij niets, en slechts nu en
dan begeven zich enkele personen naar het strand om schaal-
en schelpdieren te zoeken. Overigens is hunne geheele nijverheid
zeer gering en bepaalt zich tot het vervaardigen hunner kleeding-
stukken, het vlechten van matwerk en het gebrekkig versmeden
van afgesletene parangs tot lanspunten.
Midden-Flores.
Midden-Flores, waar het vulkanische gebergte, dat zooverre
men weet in het Westen des eilands niet gevonden wordt, een
aanvang neemt, en dat zich ook van het laatstgenoemde onder­
scheidt door zijnen grooten rijkdom aan kokos-palmen, is het
minst bekende gedeelte van Flores. De grootere woestheid en
strijdbaarheid zijner bewoners, tot wier onderwerping door
Bimanezen en Endenezen meermalen vergeefsche pogingen zijn
aangewend, hebben zeker hiertoe bijgedragen. Deze bevolking
schijnt te bestaan uit drie naauw met elkander verwante
stammen: de Roka's of Rokka's in het Zuiden, de Lango's of
Lang a's in het Noord-Westen, en de TFogo's of Weggo's in het
Noord-Oosten. Aan de Noordkust ligt het landschap Rioeng,
waarschijnlijk ook door de twee laatstgenoemde stammen be­
woond. Zij hebben zwaar, gekroesd haar, dat op het hoofd is

579
zamengebonden cn dan in een grooten bos overeind staat, en
zijn met zware klewangs gewapend. Hunne talrijke kampongs zijn
wel meerendeels in het gebergte maar toch ook gedeeltelijk langs
het strand gelegen; zij zijn evenwel geene vissehers en verlaten
hun land niet, evenmin als zij er vreemden in toelaten. Het door
sommigen medegedeelde berigt, dat zij menscheneters zijn en
niet alleen hunne vijanden maar ook hunne bloedverwanten, als
zij oud en ziekelijk worden, dooden en verslinden, wordt door
anderen tegengesproken. Hunne naburen, de Keo's, verhaalden
aan den Heer FIIEYSS dat zij wel woest en hevig van aard waren,
doch dat men eenigzins met hen en hunne taal bekend zijnde
wel met hen konde omgaan en handel drijven. Ook schijnen
zij zeer getrouw te zijn wanneer men eenmaal een vriendschapsverbond
met hen heeft aangegaan, hetgeen geschiedt door
elkanders bloed te zuigen uit eene in de hand toegebragte wond.
Van hunne godsdienst weet men alleen dat zij een Opperwezen
erkennen, hetwelk Atagai heet. Hunne taal verschilt geheel van
die der andere stammen.
Zij leven van den landbouw en kweeken dezelfde producten
als de Mangeraiers; ook houden zij zich bezig met het inzamelen
van goud en ijzer, welke metalen het gebergte hun oplevert;
of zij ook de kunst verstaan van ze te bewerken is ons niet
gebleken. De bevolking van Eioeng aan de Noordkust ligt onder
de verdenking van te heulen met de zeeroovers, die daarentegen
aan de Zuidkust altijd met kracht zijn afgeweerd. .
Oostelijk Flores of Ende.
De inheemsche bevolking van Oostelijk Mores, die het binnen­
land bewoont, is verdeeld in een groot aantal stammen, welke
verschillende namen dragen misschien naar de gebergten waar
zij zich ophouden.* 1
) Zij zij Heidenen, vrij zacht van karakter,
doch zeer onbeschaafd. Hunne wapenen zijn kléwangs, boog en
pijlen en geweren. Er zijn geene Vorsten, die een grooter of
kleiner gedeelte des lands onder hun bestuur hebben, maar
alleen Oudsten of familie-hoofden. Hun hoofdbedrijf is de land­
bouw, doch zij kweeken geene rijst, waarvoor dit gedeelte des
0) Deze namen worden opgegeven in hel Tijdschrift voor Indische taal-,
land- en volkenkunde, D'. IX, bl. 525, 526 en 550, en zijn ook overgenomen
op de Kaarl van VERSTEEG.

580
eilands minder geschikt schijnt. Hunne taal is verschillend van
die der Westwaarts wonende stammen en in verschillende dialecten
onderscheiden. Overigens zijn omtrent hen weinig bijzonderheden
bekend.
Een groot gedeelte van Oostelijk Flores is, althans in naam.
onderhoorig aan Ende, een staatje aan de Zuidkust aan de Baai
van dien naam gelegen. Het is eene kolonie van Boeginezen,
Mangkasaren en andere Mohammedanen, en wordt bestuurd
door eenen Eadja en een aantal mindere Hoofden met den titel
van Mantri; ook dc Bandar otSjah bandar (Opperhoofd van den
handel) en de Imam (Priester) oefenen eenen grooten invloed uit.
He Endenezen zijn hier de onderdrukkers der Inboorlingen op
dezelfde wijze als de Bimanezen zulks in Mangerai zijn. Zij hebben
zieh van den geheelen handel meester gemaakt en drijven dien
hoofdzakelijk op Singapoera; ook de slavenhandel wordt ter sluik
door hen gedreven, waartoe zij de slaven deels in het binnenland
rooven, deels van Timor en Soemba afhalen of laten aanvoeren.
Voorts bestaat hunne nijverheid vooral in het weven van sarongs,
die rood-bruin geverwd en grof maar zeer sterk zijn.
De voornaamste plaatsen in dit rijkje zijn Amboegaga, ook
wel Ende genoemd, en Braai, beiden in het Oosten der baai aan
de kust gelegen ('). Het eerstgenoemde is de hoofdplaats. In het
jaar 1839 is met den Badja en de Rijksgrooten van Ende door
het Gouvernement een contract aangegaan hoofdzakelijk van
denzelfden inhoud als dat in 1860 met de Hoofden van Savoe
is gesloten (bl. 551). Er is echter geen Nederlandsch Ambtenaar
gevestigd.
Het Noord-Oostelijke gedeelte van Flores wordt ingenomen
door het staatje Larantoeka en het daaraan onderhoorige meer
Zuidwaarts gelegene Sika, en wordt door eenen Badja bestuurd,
aan wien ook nog drie kampongs op het eiland Adonare behooren
(bl. 567). Dit gewest is bevolkt met Zwarte Portugezen (bl. 505),
die in naam de Roomsch Katholijke godsdienst belijden, eene
zekere, hoewel geringe, mate van beschaving bezitten en, ge­
deeltelijk althans, gebrekkig de Portugesche taal spreken.
(') Tongo, insgelijks eene Boeginesche of Mangkasaarsehe vestiging meer
Westwaarts aan de Baai gelegen, waarop de Radja van Ende mede aanspraak
niaakl, heeft zich aan zijn gezag onttrokken.

581
Hun karakter staat echter niet gunstig bekend; zij zijn wantrouwend,
afgunstig, wraakgierig, en heulen dikwijls met de
zeeroovers. Tot het jaar 1859 behoorde deze landstreek aan
Portugal doch is bij het toen gesloten tractaat (bl. 510) aan
Nederland afgestaan. Sedert dien tijd is in de, aan Straat Flores
tegenover de Zuid-Westpunt van Adonare gelegene, hoofdplaats
Larantoeka een Nederlandsch ambtenaar gevestigd met den titel
van Gezaghebber der Solor-eilanden, en is ook het vroeger Portugesche
fortje aldaar door ons Gouvernement bewapend en bezet.
Te Larantoeka wordt een vrij belangrijke handel gedreven, vooral
door Timorezen, Boeginezen en Wadjoerezen, in schildpad,
vogelnestjes, kaneel, sandelhout, was, buffels, geiten en varkens.
Voorts bevindt zich nabij deze plaats, die aan den voet van den
vulkaan llimandiri (bl. 571) ligt, eene warme bron die door
zwavel- en salpeterachtigen grond omringd is.
In het Westelijke gedeelte van de Noord-Oostpunt van Flores
(ten Westen van Tandj. Boen ga) liggen zeven kampongs, welke
aan Adonare behooren (bl. 567) doch wier namen ons niet bekend
zijn.
Meer Westwaarts ligt aan de Noordkust op 122° 20'O. L. de
vrij belangrijke handelplaats Geliting, waartoe ook de daaraan
grenzende kampong Bolong schijnt te behooren, op de Mangkasaarsehe
wijze gebouwd en door eenen van klipsteen opgetrokken
ringmuur omgeven. Zij heeft eene Mohammedaansehe bevolking
bestaande uit Boeginezen, Mangkasaren, Wadjoerezen, Bimanezen
en Saleijerezen, en wordt bestuurd dooreenen Mangkasaarschen
Sjah bandar, die door den Badja van Larantoeka met voorkennis
van den Nederlandschen Gezaghebber wordt aangesteld. Deze
Sjah bandar is bevoegd geschillen tusschen handelaren en ingezetenen,
en ook tusschen deze laatsten onderling, te beslechten
en voor ligte misdrijven boeten of lijfstraffen op te leggen ; alleen
over moord en diefstal doet de Badja zelf uitspraak.! 1
)
De kampong Mauwari, die een paar uren meer Westelijk lag
en door van Sika afkomstige Zwarte Portugezen werd bewoond,
is voor weinige jaren door de Gelitingers verbrand en hare
bevolking naar Sika terug gedreven.
(') Men zie over Geliting en den handel aldaar uitvoeriger het Tijdschrift
voor Indische taul-, land- en volkenkunde, Db XI, bl. 147—154.

582
Voortbrengselen en handel van Flores.
De voortbrengselen van Flores, gedeeltelijk reeds boven ver­
meld, zijn: rijst (behalve in het Oosten des eilands), djagoeng,
eenige soorten van gierst, aard- en peulvruchten, indigo, katoen,
kokos-, lontar- en pisang-hoornen, tamarinde, tabak, kaneel,
sapan-noui en weinig sandelhout. Het dierenrijk levert: paarden
van hetzelfde ras als die van Soemba, buffels in het wild, varkens,
herten, geiten, apen, slangen, schildpad en krokodillen aan de
kusten, tripang, vogelnestjes en was. Het delfstoffenrijk is nog
weinig bekend: de IJzerrivier (bl. 574) voert ijzer en stofgoud
af; meer Oostwaarts langs dc Noordkust, in bet landschap Rioeng
en den omtrek van Geliling, wordt loodglans en ook goud aan­
getroffen; het gebergte Roka bevat insgelijks goud, en de berg
Aspana, welks ligging ons niet bekend is, tin.
De handel op Flores wordt voornamelijk gedreven door Bima­
nezen (alleen op de Noord-Westkust) Mangkasaren, Boeginezen ,
Boetonnezen, Saleijerezen en, wat Ende en Larantoeka betreft,
ook door Koepangezen, Soembanezen en Solorezen. De uitvoer
bestaat, om van den slavenhandel niet te spreken, in: kaneel,
sapan-en sandel-hout, kokos-olie, katoen en daarvan gewevene
kleedjes (de laatsten vooral uit Ende), tamarinde en tabak vooral
uit Geliting, vogelnestjes, was, schildpad, tripang en somtijds
eenige geiten. Ingevoerd worden in Mangerai: suiker, opium,
gambir, rijst, djagoeng, goud, grof aardewerk, ijzer- en koper­
werk, glas-koralen, olifants-tanden en lijnwaden; en te Geliling:
geweren, kruid, parangs en ander ijzerwerk, koralen, olifants­
tanden, Europesche en inlandsehe lijnwaden en opium.
Eilandjes rondom Flores.
F. Rindja ten Westen van Flores, en de eilandjes in en vóór
Straat Flores ten Oosten van dit eiland, zijn reeds vermeld op
bl. 312 en 570.
Langs de Zuidkust van Flores liggen:
Het West-eiland, en nog een kleiner zonder bekenden naam,
aan den Zuidelijken ingang van Straat Molo tegenover de Zuid-
Westpunt van Flores.
Het Toren-eiland, zoo genoemd wegens zij n vorm, ten Oosten
van de Baai van Nanga Lilin, op 120° 15' O. L. Er houden zich

583
eene groote menigte herten op; of het ook door mensehen
bewoond wordt is ons niet bekend.
P. Ende of P. Aloso in de baai van denzelfden naam op
121° 33' O.L.; het behoort aan den Radja van Ende en schijnt
bewoond te zijn.
Langs de Noordkust, van het Westen af:
Seraja besar, Seraja ketjil, Toko-toko en Selolom, vier kleine
eilandjes nabij elkander op geringen afstand van T. Batoe Kandisang
(bl. 571) gelegen.
Gili Bodo, op ruim 120° O.L. nabij T. Loepa (bl. 572).
P. Longso, vóór de Baai van Bari.
P. Tjindek of Tjindi, zeer nabij de kust, ten Westen van
T. Gomon, op 121° 30' O.L.
Roesa Radja of Palowé, een hoog en vulkanisch eilandje,
ten Noord-Oosten van T. Lollokatta, op 121° 45' O.L. en
8° 19' Z.B.
P. Soekoer of Roesa Linguette, mede een vulkanisch eilandje,
veel Noord-Oostelijker gelegen op 122° 10' 30" O.L. en
8° 7' Z.B.
West-Boffer of Pomané en het veel kleinere Oost-Boffer,
onmiddellijk nabij elkander tusschen 122°20' tot 122°23' O.L.
en 8°19' tot 8°22' Z.B.
Groot Bastaard, en een weinig Noord-Oostwaarts Klein
Bastaard, tusschen 122° 22' tot 122° 30' O.L. en 8° 23' tot
8° 27' Z.B. Het vaarwater in den omtrek van de vier laatstgenoemde
eilanden is met zandbanken en ondiepten bezet en valt
bij laag water gedeeltelijk droog.
Alle deze eilandjes zijn onbewoond, tenzij er zich tijdelijk
visschers of zeeroovers ophouden.

VERBETERINGEN".
UI. 15. Op het Kaartje staat: «DaiuutofMentlouw» lees: «DawalafMamloetn.
» 159. B. IIF.T OOSTELIJK DEEL. rnnet zijn: b. HET OOSTELIJK DEEL.
» 180 en-216. De op deze bladzijden vermelde Groote Landraad
te Alangkasar is bij besluit van 24 Ecbruarij 1864
opgeheven en vervangen door Regtbanken van
Omgang, zamengesteld uit Inlandsehe leden onder
voorzitting van eenen Europeschen Regtsgeleerde,
die in de Hoofdplaats van elke Afdeeling zitting
zullen houden.
» 190, rog. 22. «Alapalns» lees: « Mapaloes. » —. Over deze
vereenigingen en den landbouw in de Minahassa in
het algemeen zie men ook de onlangs verschenen
Mededeelingen van wege het Nederlandsche Zendelinggenootschap,
Ü'.VIII, bl. 6—23.
» 211, reg. 1, bij le voegen: Deze en vele andere bruggen in de
Minahassa zijn overdekt, en de Inlanders houden
zieh daar dikwijls op tot het bereiden van hunne
spijs en ook om er te slapen. Zie de Mededeelingen,
t.a. p. bl. 5.
» 366, reg. 2 v.o., bij te voegen : Van de verschillende dialecten,
welke op de Zuidkust van Cerapt en op de Oeliassers
worden gesproken, wordt thans eene door den Zendeling
A. VAN EKRIS vervaardigde Woordenlijst
gedrukt in het VIlI s
*e Deel der boven genoemde
Mededeelingen.