04.09.2013 Views

Individugerichte zorg en ondersteuning binnen de sociaaltherapie in ...

Individugerichte zorg en ondersteuning binnen de sociaaltherapie in ...

Individugerichte zorg en ondersteuning binnen de sociaaltherapie in ...

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

Praktijkon<strong>de</strong>rzoek <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> Antroposofische<br />

Gezondheids<strong>zorg</strong><br />

2009<br />

Op weg naar e<strong>en</strong> professionele <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong> gezondheids<strong>zorg</strong>!<br />

Welke vaardighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>novaties moet<strong>en</strong> ontwikkeld word<strong>en</strong>?<br />

E.W. Baars & G.H. van <strong>de</strong>r Bie<br />

(e<strong>in</strong>dredactie)


Praktijkon<strong>de</strong>rzoek <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> Antroposofische<br />

Gezondheids<strong>zorg</strong><br />

2009<br />

Op weg naar e<strong>en</strong> professionele <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong> gezondheids<strong>zorg</strong>!<br />

Welke vaardighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>novaties moet<strong>en</strong> ontwikkeld word<strong>en</strong>?<br />

E.W. Baars & G.H. van <strong>de</strong>r Bie<br />

(e<strong>in</strong>dredactie)


ISBN 9789081070843<br />

NUR 870<br />

©2009, Hogeschool Leid<strong>en</strong>.<br />

Alle recht<strong>en</strong> voorbehoud<strong>en</strong>. Niets uit <strong>de</strong>ze uitgave mag word<strong>en</strong> verveelvoudigd <strong>en</strong>/of op<strong>en</strong>baar<br />

gemaakt, <strong>in</strong> <strong>en</strong>ige vorm of op <strong>en</strong>ige wijze, zon<strong>de</strong>r voorafgaan<strong>de</strong> schriftelijke toestemm<strong>in</strong>g van<br />

Hogeschool Leid<strong>en</strong>, Zernikedreef 11, 2333 CK Leid<strong>en</strong>.<br />

De Sticht<strong>in</strong>g Pho<strong>en</strong>ix heeft als hoofdsponsor van <strong>de</strong>ze publicatie e<strong>en</strong> belangrijke bijdrage<br />

geleverd aan <strong>de</strong> verbeter<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> <strong>in</strong>frastructuur van <strong>de</strong> antroposofische gezondheids<strong>zorg</strong><br />

<strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland.


Inhoud<br />

Inleid<strong>in</strong>g 7<br />

K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van <strong>de</strong> antroposofische gezondheids<strong>zorg</strong> 7<br />

Individugeoriënteer<strong>de</strong> <strong>zorg</strong> 9<br />

Literatuur 10<br />

1. Op weg naar e<strong>en</strong> professionele <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong> gezondheids<strong>zorg</strong>! 11<br />

Erik Baars <strong>en</strong> Guus van <strong>de</strong>r Bie<br />

1.1 Het perspectief van <strong>de</strong> patiënt<strong>en</strong> 13<br />

1.2 Algem<strong>en</strong>e ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> westerse m<strong>en</strong>s 14<br />

1.3 Patiënt<strong>en</strong>recht<strong>en</strong> 15<br />

1.4 Het perspectief van <strong>de</strong> <strong>zorg</strong>aanbie<strong>de</strong>r 17<br />

1.5 De twaalf compon<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van het Planetree-mo<strong>de</strong>l 17<br />

1.6 De opkomst van <strong>in</strong>tegrative medic<strong>in</strong>e <strong>en</strong> Individualmediz<strong>in</strong> 22<br />

1.7 Het wet<strong>en</strong>schappelijk perspectief 22<br />

1.8 Het perspectief van <strong>de</strong> <strong>zorg</strong>verzekeraar 23<br />

1.9 Wat zijn k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong> <strong>zorg</strong>? 23<br />

1.10 Welke vaardighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>novaties moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ontwikkeld voor e<strong>en</strong><br />

toekomstige, professionele, <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong> gezondheids<strong>zorg</strong>? 24<br />

Literatuur 25<br />

2. Individugeoriënteer<strong>de</strong> <strong>zorg</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> reguliere <strong>en</strong> antroposofische kl<strong>in</strong>ische<br />

praktijk 27<br />

Guus van <strong>de</strong>r Bie<br />

2.1 De werkelijkheid van <strong>de</strong> <strong>zorg</strong>verl<strong>en</strong><strong>in</strong>g: <strong>de</strong> patiënt <strong>en</strong> <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>laar 28<br />

2.2 Het unieke is altijd complex 28<br />

2.3 Eerste symptom<strong>en</strong> van <strong>in</strong>dividualiser<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> reguliere <strong>zorg</strong> 30<br />

2.4 De betek<strong>en</strong>is van verklar<strong>in</strong>gsmo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>zorg</strong> 32<br />

2.5 Verklar<strong>in</strong>gsmo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong> <strong>en</strong> het antroposofisch m<strong>en</strong>sbeeld 33<br />

2.6 Nabeschouw<strong>in</strong>g 41<br />

Literatuur 42<br />

3. Leidt evid<strong>en</strong>ce-based medic<strong>in</strong>e tot het verdwijn<strong>en</strong> van <strong>de</strong> medische<br />

therapievrijheid? 45<br />

Gunver Ki<strong>en</strong>le<br />

3.1 Best evid<strong>en</strong>ce = meest werkzame therapie? 47<br />

3.2 Medische beoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g <strong>en</strong> medische professionaliteit 50<br />

3.3 Medische autonomie <strong>in</strong> oor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> 52


Literatuur 53<br />

4. <strong>Individugerichte</strong> <strong>zorg</strong> <strong>en</strong> <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>sociaaltherapie</strong> <strong>in</strong><br />

relatie tot ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> gehandicapt<strong>en</strong><strong>zorg</strong> 57<br />

Joop Hoekman<br />

4.1 Inleid<strong>in</strong>g 58<br />

4.2 Sociaaltherapie 58<br />

4.3 Ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> gehandicapt<strong>en</strong><strong>zorg</strong> 62<br />

4.4 Relaties tuss<strong>en</strong> <strong>sociaaltherapie</strong> <strong>en</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> gehandicapt<strong>en</strong><strong>zorg</strong> 67<br />

4.5 Slotopmerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> 69<br />

Literatuur 69<br />

5. Systeembiologie als gids op weg naar gepersonaliseer<strong>de</strong> g<strong>en</strong>eeskun<strong>de</strong> 73<br />

Jan van <strong>de</strong>r Greef <strong>en</strong> Thomas Hankemeier<br />

5.1 Sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g 74<br />

5.2 Introductie <strong>en</strong> discussie 74<br />

5.3 Hoe zijn <strong>de</strong> vooruitzicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> toekomstige rol van metabolomics <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

systeemgebaseer<strong>de</strong> gepersonaliseer<strong>de</strong> g<strong>en</strong>eeskun<strong>de</strong>? 81<br />

Literatuur 83<br />

6. Antroposofische, <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong> <strong>zorg</strong>programma’s:<br />

waarom, hoe <strong>en</strong> wat? 85<br />

Erik Baars, Anne Poste<strong>in</strong>, Mart<strong>in</strong> Niemeijer <strong>en</strong> Guus van <strong>de</strong>r Bie<br />

6.1 Oriëntatie op het <strong>in</strong>dividu: e<strong>en</strong> van <strong>de</strong> hoofdk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />

antroposofische gezondheids<strong>zorg</strong> 87<br />

6.2 Is <strong>de</strong> oriëntatie op <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividuele patiënt ver<strong>en</strong>igbaar met <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g<br />

van <strong>zorg</strong>programma’s b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> antroposofische gezondheids<strong>zorg</strong>? 88<br />

6.3 Red<strong>en</strong><strong>en</strong> om antroposofische <strong>zorg</strong>programma’s te ontwikkel<strong>en</strong> 89<br />

6.4 Methodische stapp<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>zorg</strong>programma’s 90<br />

6.5 Individugeoriënteerd werk<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>zorg</strong>programma 91<br />

6.6 De implem<strong>en</strong>tatie van <strong>de</strong> antroposofische, <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong><br />

<strong>zorg</strong>programma’s 92<br />

6.7 De ontwikkel<strong>in</strong>g van antroposofische, <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong><br />

<strong>zorg</strong>programma’s 93<br />

6.8 Het <strong>zorg</strong>programma ‘Antroposofische hooikoortsbehan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g’ 93<br />

6.9 Het toekomstperspectief van antroposofische, <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong><br />

<strong>zorg</strong>programma’s 97<br />

Literatuur 97


7. Beeld<strong>en</strong> <strong>in</strong> plaats van cijfers 99<br />

Hans Re<strong>in</strong><strong>de</strong>rs<br />

7.1 E<strong>en</strong> korte terugblik 100<br />

7.2 Formele criteria 101<br />

7.3 Verantwoor<strong>de</strong> <strong>zorg</strong> 103<br />

7.4 E<strong>en</strong> alternatieve b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g 105<br />

7.5 Uitgangspunt<strong>en</strong> 106<br />

7.6 Metho<strong>de</strong> 108<br />

7.7 Discipl<strong>in</strong>e 108<br />

7.8 Tot slot 110<br />

Literatuur 111<br />

8. Methodologie voor <strong>de</strong> praktijk van <strong>en</strong> het on<strong>de</strong>rzoek naar<br />

<strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong> <strong>zorg</strong> 113<br />

Erik Baars<br />

8.1 Het methodisch gebruik van patroonherk<strong>en</strong>n<strong>in</strong>g <strong>en</strong> patroontoepass<strong>in</strong>g<br />

<strong>in</strong> <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong> <strong>zorg</strong> 115<br />

8.2 Casuïstische method<strong>en</strong> van on<strong>de</strong>rzoek naar effect<strong>en</strong> van <strong>de</strong> <strong>zorg</strong> 128<br />

Literatuur 139<br />

9. Het <strong>in</strong>richt<strong>en</strong> <strong>en</strong> manag<strong>en</strong> van <strong>de</strong> organisatie van <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong><br />

<strong>zorg</strong> 143<br />

Herman van Kamp<strong>en</strong> <strong>en</strong> Raoul Grouls<br />

9.1 Voorwoord 144<br />

9.2 Inleid<strong>in</strong>g 144<br />

9.3 Vier process<strong>en</strong> bij het organiser<strong>en</strong> van <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong> <strong>zorg</strong> 144<br />

9.4 Spann<strong>in</strong>gsveld<strong>en</strong> 151<br />

9.5 Overleg- <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>gsvorm<strong>en</strong> 153<br />

9.6 Slotbeschouw<strong>in</strong>g 155<br />

10. Vooruitblik 157<br />

Erik Baars <strong>en</strong> Guus van <strong>de</strong>r Bie<br />

10.1 On<strong>de</strong>rwijs <strong>en</strong> naschol<strong>in</strong>g 158<br />

10.2 Innovaties 159<br />

10.3 De bijdrage van <strong>de</strong> antroposofische gezondheids<strong>zorg</strong> <strong>en</strong> het lectoraat 160<br />

Literatuur 160<br />

Over <strong>de</strong> auteurs 162


4. <strong>Individugerichte</strong> <strong>zorg</strong> <strong>en</strong> <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />

<strong>sociaaltherapie</strong> <strong>in</strong> relatie tot ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

gehandicapt<strong>en</strong><strong>zorg</strong>*<br />

Joop Hoekman<br />

* Deze tekst is e<strong>en</strong> bewerkte <strong>en</strong> uitgebrei<strong>de</strong> versie van e<strong>en</strong> lez<strong>in</strong>g op het m<strong>in</strong>isymposium bij<br />

het afscheid van Yvon t<strong>en</strong> Brummelhuis als lid van <strong>de</strong> Raad van Bestuur van Zonnehuiz<strong>en</strong><br />

op 14 oktober 2009 (Hoekman, 2009). Ik dank dr. G<strong>en</strong>eviève Verberk voor haar opmerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

bij e<strong>en</strong> eer<strong>de</strong>re versie van <strong>de</strong> tekst.<br />

57


58<br />

4.1 Inleid<strong>in</strong>g<br />

In dit artikel beschrijf ik <strong>en</strong>kele k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van <strong>de</strong> <strong>sociaaltherapie</strong>. Dat is <strong>de</strong> <strong>zorg</strong> <strong>en</strong><br />

<strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> aan volwass<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> verstan<strong>de</strong>lijke beperk<strong>in</strong>g (<strong>en</strong>/of e<strong>en</strong><br />

psychiatrische stoornis) vanuit e<strong>en</strong> antroposofische achtergrond. Heilpedagogie (<strong>de</strong><br />

<strong>zorg</strong> <strong>en</strong> <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> aan k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> jeugdig<strong>en</strong>) <strong>en</strong> <strong>sociaaltherapie</strong> vorm<strong>en</strong> sam<strong>en</strong><br />

<strong>de</strong> op <strong>de</strong> antroposofie gebaseer<strong>de</strong> gehandicapt<strong>en</strong><strong>zorg</strong> (Baars, 2005). Het is opvall<strong>en</strong>d<br />

dat, an<strong>de</strong>rs dan voor <strong>de</strong> heilpedagogie (Ste<strong>in</strong>er, 1997), er voor <strong>de</strong> <strong>sociaaltherapie</strong> ge<strong>en</strong><br />

theoretische basis is gelegd vanuit <strong>de</strong> bronn<strong>en</strong> van <strong>de</strong> antroposofie. En ook later is <strong>de</strong>ze<br />

niet of nauwelijks ontwikkeld. De sociaaltherapeutische k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> kun<strong>de</strong> zit dan ook<br />

vooral <strong>in</strong> het han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> is (nog) we<strong>in</strong>ig geëxpliciteerd. Dit artikel bevat, op <strong>de</strong>scriptief<br />

niveau, e<strong>en</strong> oriëntatie <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>sociaaltherapie</strong>.<br />

Daarnaast beschrijf ik <strong>en</strong>kele ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> gehandicapt<strong>en</strong><strong>zorg</strong> <strong>in</strong> het<br />

algeme<strong>en</strong>. Die <strong>zorg</strong>sector is buit<strong>en</strong>gewoon dynamisch. Term<strong>in</strong>ologieën, ev<strong>en</strong>als<br />

<strong>in</strong>hou<strong>de</strong>lijke oriëntaties verschuiv<strong>en</strong> raz<strong>en</strong>dsnel. M<strong>en</strong> spreekt van paradigma-<br />

verschuiv<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (Van G<strong>en</strong>nep, 1997), maar ook e<strong>en</strong> zekere mo<strong>de</strong>gevoeligheid is aan <strong>de</strong><br />

ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> niet vreemd. Het aanduid<strong>en</strong>, laat staan beschrijv<strong>en</strong>, van alle relevante<br />

ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> is <strong>in</strong> <strong>de</strong> context van dit artikel ondo<strong>en</strong>lijk. Ik licht er <strong>en</strong>kele markante<br />

uit: burgerschap <strong>en</strong> <strong>in</strong>clusie, <strong>zorg</strong> <strong>en</strong> <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong>, gezondheid <strong>en</strong> ziekte, kwaliteit<br />

<strong>en</strong> welbev<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, <strong>en</strong> <strong>de</strong> persoon van <strong>de</strong> <strong>zorg</strong>verl<strong>en</strong>er of on<strong>de</strong>rsteuner. Deze vijf thema’s<br />

zull<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ro<strong>de</strong> draad <strong>in</strong> <strong>de</strong> tekst vorm<strong>en</strong>.<br />

T<strong>en</strong> slotte br<strong>en</strong>g ik k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van <strong>sociaaltherapie</strong> <strong>en</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

gehandicapt<strong>en</strong><strong>zorg</strong> met elkaar <strong>in</strong> verband <strong>en</strong> verk<strong>en</strong> ik of ze gerelateerd zijn, <strong>en</strong> of ze<br />

iets aan elkaar gehad hebb<strong>en</strong> of <strong>in</strong> <strong>de</strong> toekomst kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.<br />

4.2 Sociaaltherapie<br />

De geschied<strong>en</strong>is van <strong>de</strong> <strong>sociaaltherapie</strong> <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland beg<strong>in</strong>t zestig jaar geled<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> Bronlaak (Van <strong>de</strong>r Meul<strong>en</strong>, 1999). Inmid<strong>de</strong>ls zijn er ruim ti<strong>en</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor<br />

<strong>sociaaltherapie</strong>, meestal <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorm van woon-werkgeme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> met satelliet<strong>en</strong><br />

van kle<strong>in</strong>schalige woonvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>dividueel won<strong>en</strong> eromhe<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>als kle<strong>in</strong>schalige<br />

werkplekk<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g (lunchrooms, bakkerij<strong>en</strong>, w<strong>in</strong>kels <strong>en</strong>zovoort). Die<br />

woon-werkgeme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> soms tamelijk afgeleg<strong>en</strong>, soms aan <strong>de</strong> rand van of<br />

midd<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> dorp, <strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel geval <strong>in</strong> e<strong>en</strong> nieuwbouwwijk van e<strong>en</strong> grote stad.<br />

Daarnaast is er e<strong>en</strong> aantal sociaaltherapeutische <strong>zorg</strong>boer<strong>de</strong>rij<strong>en</strong> (Ketelaars, Baars &<br />

Kroon, 2001).<br />

De doelgroep van sociaaltherapeutische voorzi<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn cliënt<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />

ontwikkel<strong>in</strong>gsstoornis. Odom et al. (2007) hanter<strong>en</strong> daarvoor e<strong>en</strong> werk<strong>de</strong>f<strong>in</strong>itie<br />

waarvan <strong>de</strong> kern is dat achterstand<strong>en</strong> <strong>en</strong> beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op velerlei terre<strong>in</strong><strong>en</strong> kunn<strong>en</strong>


optred<strong>en</strong> (cognitie, communicatie, sociaal functioner<strong>en</strong>, motorisch functioner<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong>zovoort), vaak (maar niet altijd) <strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie met e<strong>en</strong> verstan<strong>de</strong>lijke beperk<strong>in</strong>g, <strong>en</strong><br />

dat zij onafhankelijke participatie <strong>en</strong> acceptatie <strong>in</strong> <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g beperk<strong>en</strong>.<br />

In <strong>de</strong> <strong>sociaaltherapie</strong>, maar ook <strong>in</strong> <strong>de</strong> heilpedagogie, werkt m<strong>en</strong> vanuit drie<br />

zog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong> grondwaard<strong>en</strong> (Blomaard, 2005, pp. 16-18), die richt<strong>in</strong>g gev<strong>en</strong> aan<br />

<strong>zorg</strong> <strong>en</strong> <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> vanuit e<strong>en</strong> antroposofische achtergrond <strong>en</strong> die <strong>zorg</strong>verl<strong>en</strong>ers<br />

kunn<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> tot het verl<strong>en</strong><strong>en</strong> van ‘goe<strong>de</strong> <strong>zorg</strong>’. De eerste grondwaar<strong>de</strong> is<br />

gelijkwaardigheid. Van oudsher v<strong>in</strong>dt m<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>zorg</strong> vanuit e<strong>en</strong> antroposofische<br />

achtergrond dat ie<strong>de</strong>r m<strong>en</strong>s, ongeacht <strong>de</strong> ernst van zijn beperk<strong>in</strong>g of <strong>de</strong> mate van<br />

zijn disfunctioner<strong>en</strong>, pr<strong>in</strong>cipieel volstrekt gelijkwaardig is aan alle an<strong>de</strong>re m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>.<br />

Deze gelijkwaardigheid is gebaseerd op <strong>de</strong> gedachte dat ie<strong>de</strong>r m<strong>en</strong>s zich, <strong>in</strong> meer<strong>de</strong>re<br />

<strong>in</strong>carnaties, ontwikkelt langs <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> lijn<strong>en</strong> van tekort<strong>en</strong> <strong>en</strong> tal<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />

De twee<strong>de</strong> grondwaar<strong>de</strong> is di<strong>en</strong>stbaarheid. Werkers <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>zorg</strong> belev<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> beroep<br />

ook e<strong>en</strong> oproep. Zij lev<strong>en</strong> zich <strong>in</strong> <strong>en</strong> lev<strong>en</strong> mee vanuit empathie <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>tie gericht<br />

te will<strong>en</strong> help<strong>en</strong>. Het is e<strong>en</strong> ontwikkel<strong>in</strong>gsgerichte hulpvaardigheid vanuit het besef<br />

van lotsverbond<strong>en</strong>heid. Vanuit die gedachte betek<strong>en</strong>t weldo<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r ook actief<br />

werk<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> persoon. Het gaat dus om e<strong>en</strong> respectvolle me<strong>de</strong>m<strong>en</strong>selijkheid<br />

<strong>en</strong> ontwikkel<strong>in</strong>gsgerichtheid.<br />

Teg<strong>en</strong>woordigheid van geest is <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> grondwaar<strong>de</strong>. Dit betreft <strong>de</strong> actuele pres<strong>en</strong>tie<br />

van jezelf, het volop aanwezig zijn <strong>in</strong> <strong>de</strong> situatie op e<strong>en</strong> wakkere <strong>en</strong> alerte manier. Deze<br />

niet zon<strong>de</strong>r meer vanzelfsprek<strong>en</strong><strong>de</strong> manier van han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> veron<strong>de</strong>rstelt dat m<strong>en</strong> kan <strong>en</strong><br />

wil reflecter<strong>en</strong> op het eig<strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> zich bez<strong>in</strong>n<strong>en</strong> op <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> toestand; het eig<strong>en</strong><br />

onvermog<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r og<strong>en</strong> will<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>. Onbevang<strong>en</strong> waarnem<strong>en</strong> <strong>en</strong> hel<strong>de</strong>r d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> zijn<br />

daarvoor noodzakelijk. Het gaat, sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>d, om <strong>de</strong> geestelijke aanwezigheid <strong>in</strong> het<br />

hier <strong>en</strong> nu.<br />

Vanuit <strong>de</strong>ze drie grondwaard<strong>en</strong> wordt <strong>sociaaltherapie</strong> vormgegev<strong>en</strong>. In <strong>de</strong><br />

<strong>sociaaltherapie</strong> v<strong>in</strong>dt e<strong>en</strong> ontmoet<strong>in</strong>g plaats van m<strong>en</strong>s tot m<strong>en</strong>s, <strong>en</strong> van m<strong>en</strong>s met <strong>de</strong><br />

woon-werkgeme<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> <strong>de</strong> maatschappij daaromhe<strong>en</strong>. Het therapeutische zit <strong>in</strong><br />

het sociale. An<strong>de</strong>rs dan <strong>in</strong> <strong>de</strong> heilpedagogie is er niet e<strong>en</strong> verticale gezagsverhoud<strong>in</strong>g,<br />

maar e<strong>en</strong> horizontale begeleid<strong>in</strong>gsrelatie, waar<strong>in</strong> ‘han<strong>de</strong>l<strong>en</strong>d behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong>’ k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d<br />

is: door sam<strong>en</strong>, naast elkaar, te werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> te lev<strong>en</strong>, door zij<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gs <strong>en</strong> onnadrukkelijk,<br />

we<strong>in</strong>ig directief <strong>en</strong> we<strong>in</strong>ig verbaal te begeleid<strong>en</strong> wordt ruimte geschap<strong>en</strong> voor<br />

ontwikkel<strong>in</strong>gsmogelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> word<strong>en</strong> obstakels daarvoor zo veel mogelijk uit <strong>de</strong><br />

weg geruimd of overwonn<strong>en</strong>.<br />

Dit raakt aan het concept salutog<strong>en</strong>ese (Antonovski, 1997). Dat is het zelfg<strong>en</strong>ez<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

vermog<strong>en</strong> of <strong>de</strong> groeipot<strong>en</strong>tie van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, die zichtbaar wordt <strong>in</strong> hun strev<strong>en</strong> naar<br />

e<strong>en</strong> gevoel van coher<strong>en</strong>tie. Gezondheid, die hier opgevat wordt als e<strong>en</strong> kwalitatief<br />

59


60<br />

hoogwaardig bestaan waar<strong>in</strong> sprake is van welbev<strong>in</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> gevoel van coher<strong>en</strong>tie,<br />

hoeft niet altijd of alle<strong>en</strong> maar van buit<strong>en</strong>af te word<strong>en</strong> bevor<strong>de</strong>rd; dat kan ook door<br />

ruimte te mak<strong>en</strong> voor het zelfg<strong>en</strong>ez<strong>en</strong><strong>de</strong> vermog<strong>en</strong>. Zo hebb<strong>en</strong> <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> <strong>en</strong><br />

behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>sociaaltherapie</strong> als k<strong>en</strong>merk het zoek<strong>en</strong> naar <strong>in</strong>gang<strong>en</strong> om ruimte te<br />

mak<strong>en</strong> voor ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> bevor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van zelfg<strong>en</strong>ez<strong>en</strong><strong>de</strong> process<strong>en</strong>. Die moet<strong>en</strong><br />

leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> lichamelijke, psychische <strong>en</strong> spirituele ontwikkel<strong>in</strong>g die resulteert <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />

ev<strong>en</strong>wicht dat zo veel mogelijk door <strong>de</strong> persoon zelf gehandhaafd kan word<strong>en</strong>.<br />

Ook <strong>de</strong> <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> ruimte kan bijdrag<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> hel<strong>en</strong>d proces. Zo’n hel<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

omgev<strong>in</strong>g (Korte, 2009; Frampton & Charmel, 2009) is e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>spel tuss<strong>en</strong> materiële<br />

factor<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> daarmee omgaan. De omgev<strong>in</strong>g kan zo word<strong>en</strong> <strong>in</strong>gericht<br />

dat die optimaal bijdraagt aan <strong>de</strong> <strong>zorg</strong> <strong>en</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g door cliënt<strong>en</strong> beter <strong>in</strong> hun<br />

ev<strong>en</strong>wicht te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> hel<strong>en</strong><strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g straalt <strong>zorg</strong> <strong>en</strong> aandacht uit, bevat<br />

natuurlijke elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> biedt mogelijkhed<strong>en</strong> tot contact met <strong>de</strong> natuur, bevat<br />

kunstz<strong>in</strong>nige elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> biedt <strong>de</strong> mogelijkheid om schoonheid te ervar<strong>en</strong>, <strong>en</strong> past<br />

bij <strong>de</strong> persoonlijkheidsk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>en</strong> eig<strong>en</strong> keuzes van haar gebruikers. Zo’n omgev<strong>in</strong>g<br />

bevor<strong>de</strong>rt het belev<strong>en</strong> van sam<strong>en</strong>hang met jezelf, met an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> met die omgev<strong>in</strong>g.<br />

Dat komt bijvoorbeeld tot uitdrukk<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het bewust acc<strong>en</strong>tuer<strong>en</strong> van het ritme <strong>in</strong> dag,<br />

week <strong>en</strong> jaar; door feest<strong>en</strong> <strong>in</strong> het jaar ook echt te vier<strong>en</strong>, <strong>de</strong> fysieke omgev<strong>in</strong>g aan te<br />

kled<strong>en</strong> met kunstz<strong>in</strong>nige elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, door rust <strong>en</strong> harmonie aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> kleur <strong>en</strong><br />

materiaal, <strong>en</strong> door ‘organisch’ te bouw<strong>en</strong> (Van <strong>de</strong> Ree, 2003).<br />

Wez<strong>en</strong>lijk <strong>in</strong> het vormgev<strong>en</strong> van <strong>in</strong>dividugerichte <strong>zorg</strong> is <strong>de</strong> rol van <strong>de</strong> sociale<br />

geme<strong>en</strong>schap, waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> relaties tuss<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zowel <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividuele ontwikkel<strong>in</strong>g<br />

van <strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> als <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>schap mogelijk mak<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

stimuler<strong>en</strong>. In die geme<strong>en</strong>schap komt ontwikkel<strong>in</strong>g door sociale oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g tot stand.<br />

Dat maakt ook dat e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schap voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> uitdag<strong>en</strong>d, maar tegelijk ook<br />

voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> veilig moet zijn om die sociale oef<strong>en</strong><strong>in</strong>g mogelijk <strong>en</strong> kansrijk te mak<strong>en</strong>.<br />

Voor sommig<strong>en</strong> is dat e<strong>en</strong> heel veilige, afgeslot<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schap die zich grot<strong>en</strong><strong>de</strong>els<br />

buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g bev<strong>in</strong>dt, voor an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> is dat e<strong>en</strong> veel op<strong>en</strong>er geme<strong>en</strong>schap die<br />

sterk verwev<strong>en</strong> is met <strong>de</strong> dynamiek van <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g. K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d is dat <strong>in</strong>tegratie<br />

vorm krijgt <strong>in</strong> <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>schapsvorm<strong>in</strong>g; <strong>de</strong> woon-werkgeme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

<strong>zorg</strong>boer<strong>de</strong>rij<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>sociaaltherapie</strong> zijn <strong>in</strong> die z<strong>in</strong> ‘geïntegreerd’ sam<strong>en</strong>lev<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> van waaruit beweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong> naar <strong>en</strong> vanuit <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g word<strong>en</strong><br />

gemaakt.<br />

Cliënt<strong>en</strong> won<strong>en</strong>, behalve <strong>in</strong> woon-werkgeme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> of op <strong>zorg</strong>boer<strong>de</strong>rij<strong>en</strong>,<br />

ook kle<strong>in</strong>schalig of zelfstandig <strong>in</strong> <strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g <strong>en</strong> werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g of <strong>in</strong><br />

werkproject<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> woon-werkgeme<strong>en</strong>schap. Voor ie<strong>de</strong>r <strong>in</strong>dividu wordt gezocht<br />

naar e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong><strong>de</strong> mate van <strong>in</strong>clusie. Daarbij wordt ook <strong>de</strong> vraag gesteld wat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

met e<strong>en</strong> ontwikkel<strong>in</strong>gsstoornis kunn<strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong> om hun leefomgev<strong>in</strong>g gezon<strong>de</strong>r te


mak<strong>en</strong>. Dat zou je naar buit<strong>en</strong> gerichte <strong>sociaaltherapie</strong> kunn<strong>en</strong> noem<strong>en</strong>. Omgekeerd<br />

wordt <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g van buit<strong>en</strong> naar b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> gehaald (omgekeer<strong>de</strong> <strong>in</strong>tegratie).<br />

Van oudsher won<strong>en</strong> veel begelei<strong>de</strong>rs b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> woon-werkgeme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>, <strong>en</strong><br />

ook bloei<strong>en</strong> w<strong>in</strong>keltjes op <strong>de</strong> terre<strong>in</strong><strong>en</strong> van woon-werkgeme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>, lop<strong>en</strong> er<br />

fietspad<strong>en</strong> doorhe<strong>en</strong>, zijn zal<strong>en</strong> beschikbaar voor bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> <strong>en</strong> verga<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />

<strong>en</strong> word<strong>en</strong> er op<strong>en</strong>baar toegankelijke concert<strong>en</strong> <strong>en</strong> t<strong>en</strong>toonstell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> georganiseerd.<br />

Mogelijk kunn<strong>en</strong> sociaaltherapeutische <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> toekomst e<strong>en</strong> belangrijke<br />

maatschappelijke rol spel<strong>en</strong> als retraiteplekk<strong>en</strong> voor <strong>in</strong>dividu<strong>en</strong> <strong>en</strong> groep<strong>en</strong> (Bl<strong>en</strong>kers,<br />

2009).<br />

Werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> schol<strong>in</strong>g vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> drag<strong>en</strong><strong>de</strong> kracht <strong>in</strong> <strong>de</strong> praktijk van <strong>de</strong><br />

sociaaltherapeutische voorzi<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> sterke ontwikkelimpuls, niet<br />

alle<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividuele cliënt, maar voor <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>schap als geheel. Wez<strong>en</strong>lijk<br />

is dat ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> werkt, dus meedoet <strong>in</strong> e<strong>en</strong> proces van gezam<strong>en</strong>lijke z<strong>in</strong>volle arbeid,<br />

die resulteert <strong>in</strong> hoogwaardige, waar<strong>de</strong>volle, goed bruikbare <strong>en</strong> verkoopbare<br />

product<strong>en</strong>. Dat werk wordt uitgevoerd <strong>in</strong> werkplaats<strong>en</strong>, zoals e<strong>en</strong> kwekerij,<br />

pott<strong>en</strong>bakkerij, boer<strong>de</strong>rij, kaasmakerij, weverij, papierwerkplaats, bakkerij <strong>en</strong><br />

muziek<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>bouwerij. Om ook werkelijk ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> mee te lat<strong>en</strong> do<strong>en</strong> <strong>in</strong> het<br />

arbeidsproces is het soms nodig om dat <strong>in</strong> kle<strong>in</strong>e, voor e<strong>en</strong> persoon uit te voer<strong>en</strong>,<br />

elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te splits<strong>en</strong> of specifieke hulpmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> te ontwikkel<strong>en</strong>. Maar e<strong>en</strong> product is<br />

e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk resultaat <strong>en</strong> wordt ook zo beleefd. Het gaat om volwaardig werk dat<br />

bij <strong>in</strong>dividuele mogelijkhed<strong>en</strong> past. Ie<strong>de</strong>re persoon groeit <strong>in</strong> zijn beroep; ontwikkelt<br />

zich tot ‘meester’ <strong>in</strong> zijn vak. Werk wordt namelijk <strong>in</strong> beg<strong>in</strong>sel voor e<strong>en</strong> zeer lange<br />

perio<strong>de</strong> gekoz<strong>en</strong>; het wordt echt je vak. Het werk bevor<strong>de</strong>rt je zelfbeeld, je id<strong>en</strong>titeit,<br />

me<strong>de</strong> omdat het maatschappelijk <strong>en</strong> economisch van grote betek<strong>en</strong>is is. Werk br<strong>en</strong>gt<br />

ook e<strong>en</strong> dagritme met zich mee. Gewoonlijk wordt er tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> middag thuis (op <strong>de</strong><br />

woonplek) warm geget<strong>en</strong>. Belangrijk is dat het therapeutische van <strong>de</strong> <strong>sociaaltherapie</strong><br />

<strong>in</strong> het werk e<strong>en</strong> vorm krijgt. In welk vak kan e<strong>en</strong> persoon zich ontwikkel<strong>en</strong>? Wat kan zijn<br />

groeipot<strong>en</strong>tie on<strong>de</strong>rsteun<strong>en</strong>?<br />

T<strong>en</strong> slotte is <strong>de</strong> persoon van <strong>de</strong> begelei<strong>de</strong>r van groot belang. Als persoon b<strong>en</strong> je het<br />

belangrijkste <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>zorg</strong> <strong>en</strong> <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> (Bijloo, 2005). Dat betek<strong>en</strong>t<br />

dat er behalve eis<strong>en</strong> aan professionele compet<strong>en</strong>ties ook eis<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gesteld aan<br />

<strong>de</strong> persoonlijke pres<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> het zuiver afstemm<strong>en</strong> op <strong>de</strong> cliënt (teg<strong>en</strong>woordigheid<br />

van geest). Die kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bevor<strong>de</strong>rd <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rhoud<strong>en</strong> door zelfopvoed<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> <strong>in</strong>nerlijke schol<strong>in</strong>g. In die houd<strong>in</strong>gsaspect<strong>en</strong> van <strong>de</strong> beroepsbegelei<strong>de</strong>r speelt<br />

e<strong>en</strong> lief<strong>de</strong>volle acceptatie e<strong>en</strong> rol. Die impliceert e<strong>en</strong> verhoog<strong>de</strong> <strong>in</strong>teresse <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

persoon van <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r – ook <strong>in</strong> het an<strong>de</strong>rs-zijn – <strong>in</strong> comb<strong>in</strong>atie met e<strong>en</strong> ‘objectief’<br />

<strong>in</strong>lev<strong>en</strong>d waarnem<strong>en</strong> (Niemeijer, 2005) <strong>in</strong> on<strong>de</strong>rscheid tot oor<strong>de</strong>l<strong>en</strong>. Ook speelt<br />

het han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> vanuit e<strong>en</strong> <strong>in</strong>nerlijk luister<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> vraaggerichte houd<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> rol.<br />

61


62<br />

Deze houd<strong>in</strong>gsaspect<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bevor<strong>de</strong>rd door e<strong>en</strong> tra<strong>in</strong><strong>in</strong>g <strong>in</strong> reflexieve<br />

<strong>en</strong> normatieve professionaliteit (De Vries, 2004; Rogg<strong>en</strong>, 2005): naast technische<br />

professionaliteit <strong>en</strong> persoonlijke betrokk<strong>en</strong>heid is e<strong>en</strong> reflexieve houd<strong>in</strong>g t<strong>en</strong> opzichte<br />

van het eig<strong>en</strong> han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> het effect daarvan op an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van belang.<br />

4.3 Ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> gehandicapt<strong>en</strong><strong>zorg</strong><br />

Burgerschap <strong>en</strong> <strong>in</strong>clusie<br />

Het burgerschapsparadigma gaat uit van emancipatie, sociale gelijkheid <strong>en</strong><br />

<strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> op maat. Emancipatie wordt <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze context ge<strong>de</strong>f<strong>in</strong>ieerd als het<br />

strev<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> beperk<strong>in</strong>g om zelf vorm <strong>en</strong> <strong>in</strong>houd te gev<strong>en</strong> aan hun<br />

bestaan. Sociale gelijkheid duidt op het opheff<strong>en</strong> van barrières die <strong>in</strong>dividuele<br />

emancipatie <strong>in</strong> <strong>de</strong> weg staan. Bij <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> op maat staat het zo veel mogelijk zelf<br />

<strong>in</strong>houd gev<strong>en</strong> aan het bestaan c<strong>en</strong>traal (Fre<strong>de</strong>riks, Van Hoor<strong>en</strong> & Moon<strong>en</strong>, 2009).<br />

Burgerschap, <strong>in</strong>tegratie <strong>en</strong> <strong>in</strong>clusie zijn sterk verwante term<strong>en</strong>. Bij <strong>in</strong>clusie gaat het<br />

erom dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> waar<strong>de</strong>volle persoonlijke <strong>en</strong> sociale netwerk<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g<br />

hebb<strong>en</strong>, gebruikmak<strong>en</strong> van voorzi<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> die voor ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> bedoeld zijn, won<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g met m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met wie ze zich verbond<strong>en</strong> voel<strong>en</strong>, gerespecteer<strong>de</strong><br />

werkzaamhed<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> zich gewaar<strong>de</strong>er<strong>de</strong> me<strong>de</strong>werkers voel<strong>en</strong>. Ze nem<strong>en</strong><br />

<strong>de</strong>el <strong>en</strong> drag<strong>en</strong> bij aan het sociale, culturele, religieuze <strong>en</strong> recreatieve lev<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g. Ze hebb<strong>en</strong> <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> recht<strong>en</strong>, kans<strong>en</strong> <strong>en</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkhed<strong>en</strong> als<br />

ie<strong>de</strong>re burger (Kröber, 2008; Van <strong>de</strong>r Zwan & Schuurman, 2009). Burchardt, Le Grand<br />

<strong>en</strong> Piachaud (2002) on<strong>de</strong>rscheid<strong>en</strong> vier dim<strong>en</strong>sies van sociale <strong>in</strong>clusie, namelijk<br />

consumptie (<strong>de</strong> mogelijkheid om goe<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> te verwerv<strong>en</strong>, waaron<strong>de</strong>r e<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>kom<strong>en</strong>), productie (<strong>de</strong>elname aan economische <strong>en</strong> sociaal waar<strong>de</strong>volle activiteit<strong>en</strong>,<br />

zoals werk, opvoed<strong>in</strong>g <strong>en</strong> vrijwilligerswerk), politieke activiteit<strong>en</strong> (uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> van<br />

stemrecht <strong>en</strong> lidmaatschap van e<strong>en</strong> maatschappelijk actieve organisatie) <strong>en</strong> sociale<br />

betrokk<strong>en</strong>heid (bij familie, vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g). Inclusie is e<strong>en</strong> belangrijk <strong>en</strong><br />

politiek gelad<strong>en</strong> thema <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>zorg</strong> voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> verstan<strong>de</strong>lijke beperk<strong>in</strong>g.<br />

Immers, het betreft <strong>de</strong> relatie tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> persoon met e<strong>en</strong> beperk<strong>in</strong>g <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />

sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g. Om burgerschap <strong>en</strong> <strong>in</strong>clusie te bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong> zal niet alle<strong>en</strong> <strong>de</strong> persoon met<br />

e<strong>en</strong> beperk<strong>in</strong>g stapp<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> zett<strong>en</strong> (<strong>en</strong> daarbij on<strong>de</strong>rsteund moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>), maar<br />

vooral <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g waar<strong>in</strong> hij wil funger<strong>en</strong>, zal moet<strong>en</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong>; zij zal zich op<strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> zal mogelijkhed<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> creër<strong>en</strong>.<br />

Ook m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> beperk<strong>in</strong>g zelf zijn glashel<strong>de</strong>r over wat zij zich voorstell<strong>en</strong> bij<br />

burgerschap <strong>en</strong> <strong>in</strong>clusie, getuige <strong>de</strong> slotverklar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van hun congres ‘Laat je zi<strong>en</strong>,<br />

laat je hor<strong>en</strong>’ <strong>in</strong> 2004: “Wij hebb<strong>en</strong> voor het eerst sam<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> prat<strong>en</strong> over ons eig<strong>en</strong><br />

lev<strong>en</strong>. Tot nu toe besliss<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> over ons. Wij krijg<strong>en</strong> niet <strong>de</strong> kans om te ler<strong>en</strong> van


onze fout<strong>en</strong>. Wij kunn<strong>en</strong> veel meer, <strong>en</strong> wij will<strong>en</strong> dus niet langer word<strong>en</strong> betutteld. Wij<br />

will<strong>en</strong> dat er serieus naar ons wordt geluisterd, <strong>en</strong> wij gaan nooit meer over tot <strong>de</strong> or<strong>de</strong><br />

van <strong>de</strong> dag.”<br />

De feitelijke situatie van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> beperk<strong>in</strong>g is <strong>in</strong> term<strong>en</strong> van <strong>in</strong>clusie tamelijk<br />

bedroev<strong>en</strong>d. In e<strong>en</strong> omvangrijk on<strong>de</strong>rzoek van McConkey (2007) gaf slechts 35%<br />

van <strong>de</strong> person<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> beperk<strong>in</strong>g aan dat hij <strong>de</strong> afgelop<strong>en</strong> maand bezoek had<br />

ontvang<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> won<strong>in</strong>g (bewoners van <strong>in</strong>ternat<strong>en</strong> 15%, bewoners van<br />

gecluster<strong>de</strong> vorm<strong>en</strong> van on<strong>de</strong>rsteund won<strong>en</strong> 54%). Slechts 2% had e<strong>en</strong> logé. Van <strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>ternaatsbewoners geeft 80% aan ge<strong>en</strong> vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> eig<strong>en</strong> won<strong>in</strong>g te hebb<strong>en</strong>;<br />

bij bewoners van gecluster<strong>de</strong> vorm<strong>en</strong> van on<strong>de</strong>rsteund won<strong>en</strong> is dat ook nog bijna<br />

40%. Er is ge<strong>en</strong> red<strong>en</strong> om aan te nem<strong>en</strong> dat <strong>de</strong>ze cijfers uit Ierland (die bevestigd zijn <strong>in</strong><br />

on<strong>de</strong>rzoek <strong>in</strong> Engeland) <strong>in</strong> Ne<strong>de</strong>rland wez<strong>en</strong>lijk an<strong>de</strong>rs zull<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>.<br />

Zorg <strong>en</strong> <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong><br />

Zorg wordt vaak on<strong>de</strong>rscheid<strong>en</strong> van <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong>, zoals ‘cure’ van ‘care’. Bij m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

met e<strong>en</strong> verstan<strong>de</strong>lijke beperk<strong>in</strong>g c.q. ontwikkel<strong>in</strong>gsstoornis is vaak zowel sprake<br />

van <strong>zorg</strong> als van <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong>. Zorg heeft dan betrekk<strong>in</strong>g op het bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />

van fysieke <strong>en</strong> psychische gezondheid, <strong>in</strong>clusief <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g van psychische<br />

<strong>en</strong> gedragsproblem<strong>en</strong> (Van G<strong>en</strong>nep, 2009). On<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g comp<strong>en</strong>seert <strong>de</strong><br />

tekort<strong>en</strong> <strong>in</strong> compet<strong>en</strong>ties om met succes te kunn<strong>en</strong> participer<strong>en</strong> <strong>in</strong> activiteit<strong>en</strong><br />

die typisch zijn voor leeftijdg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> culturele context van <strong>de</strong> persoon. Die<br />

tekort<strong>en</strong> aan compet<strong>en</strong>ties, dus het verschil tuss<strong>en</strong> het feitelijke functioner<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

het functioner<strong>en</strong> van leeftijdg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> culturele context, noemt m<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />

<strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong>sbehoefte (Thompson et al., 2009). Die <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong>sbehoefte kan<br />

bijvoorbeeld word<strong>en</strong> gemet<strong>en</strong> met <strong>de</strong> schaal <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong>sbehoefte SIS (Thompson<br />

et al., 2006) <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s word<strong>en</strong> omgezet <strong>in</strong> e<strong>en</strong> <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong>splan. On<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g<br />

wordt gebod<strong>en</strong> waar die nodig is; meestal als vanzelfsprek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> onnadrukkelijk<br />

<strong>in</strong>gevoegd <strong>in</strong> <strong>de</strong> dagelijkse relatie. Soms echter is <strong>de</strong> <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> proactief of<br />

gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> stell<strong>en</strong>d, omsluit<strong>en</strong>d (Fre<strong>de</strong>riks, Van Hoor<strong>en</strong> & Moon<strong>en</strong>, 2009). Dit verschil<br />

kan ook word<strong>en</strong> b<strong>en</strong>oemd als dialogische <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> versus <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>iër<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

<strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> (Van G<strong>en</strong>nep, 2009). Vaak word<strong>en</strong> twee dim<strong>en</strong>sies van <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong><br />

on<strong>de</strong>rscheid<strong>en</strong> (zie bijvoorbeeld Van G<strong>en</strong>nep, 2009). De fysiek-structurele dim<strong>en</strong>sie<br />

heeft betrekk<strong>in</strong>g op won<strong>en</strong> <strong>en</strong> werk<strong>en</strong> <strong>in</strong> gewone voorzi<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g.<br />

De perspectiefdim<strong>en</strong>sie houdt <strong>in</strong> dat betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> niet moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> als<br />

patiënt<strong>en</strong> of leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, maar als volwaardige burgers, die vanwege hun beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

meer <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> dan an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> nodig hebb<strong>en</strong> om te kunn<strong>en</strong> participer<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g. Het d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> term<strong>en</strong> van <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> hangt zo bezi<strong>en</strong> sterk sam<strong>en</strong><br />

met <strong>in</strong>tegratie <strong>en</strong> <strong>in</strong>clusie.<br />

63


64<br />

Gezondheid <strong>en</strong> ziekte<br />

Gezondheid is e<strong>en</strong> toestand van volledig fysiek, geestelijk <strong>en</strong> sociaal welbev<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, <strong>en</strong><br />

niet alle<strong>en</strong> maar <strong>de</strong> afwezigheid van ziekte (WHO, 1948). Deze, al ou<strong>de</strong>, <strong>de</strong>f<strong>in</strong>itie van<br />

<strong>de</strong> Wereldgezondheidsorganisatie betek<strong>en</strong>t dat <strong>de</strong> dim<strong>en</strong>sie gezond-ongezond e<strong>en</strong><br />

an<strong>de</strong>re is dan <strong>de</strong> dim<strong>en</strong>sie ziek-niet ziek. Zo kan m<strong>en</strong>, om het scherp te zegg<strong>en</strong>, gezond<br />

zijn <strong>en</strong> toch ziek. Gezond <strong>in</strong> <strong>de</strong> z<strong>in</strong> van welbev<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, dat zich <strong>in</strong> dat geval vooral op<br />

an<strong>de</strong>re terre<strong>in</strong><strong>en</strong> dan het fysieke welbev<strong>in</strong>d<strong>en</strong> zal manifester<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ziek <strong>in</strong> <strong>de</strong> z<strong>in</strong> van<br />

lijd<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>lijke of chronische kwaal. Vaak echter zull<strong>en</strong> ongezondheid <strong>en</strong> ziekte<br />

wel <strong>en</strong>igsz<strong>in</strong>s sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>.<br />

Het besef neemt toe dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> verstan<strong>de</strong>lijke beperk<strong>in</strong>g c.q.<br />

ontwikkel<strong>in</strong>gsstoornis heel vaak ‘ongezond’ zijn: hun welbev<strong>in</strong>d<strong>en</strong> is on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> maat<br />

(McConkey, 2009); zie ook <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> paragraaf. Daarnaast kunn<strong>en</strong> ze ook nog<br />

ziek zijn. Uit on<strong>de</strong>rzoek blijkt dat allerlei ziektes bij h<strong>en</strong> vaker voorkom<strong>en</strong> dan <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g (Van Schroj<strong>en</strong>ste<strong>in</strong> Lantman-<strong>de</strong> Valk, 1998).<br />

Veel <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>zorg</strong> (vooral <strong>in</strong> <strong>de</strong> klassieke medisch get<strong>in</strong>te ‘cure’) zull<strong>en</strong><br />

gericht zijn op het terugdr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van ziekte, op g<strong>en</strong>ez<strong>en</strong>. Veel meer aandacht zou er<br />

moet<strong>en</strong> zijn voor het daarnaast tot stand br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van gezondheid: het bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van<br />

welbev<strong>in</strong>d<strong>en</strong>.<br />

Kwaliteit <strong>en</strong> welbev<strong>in</strong>d<strong>en</strong><br />

Al ruim tw<strong>in</strong>tig jaar woedt er <strong>in</strong>ternationaal e<strong>en</strong> discussie rond het thema kwaliteit.<br />

B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> dit concept kan <strong>de</strong> kwaliteit van <strong>de</strong> gebod<strong>en</strong> <strong>zorg</strong> <strong>en</strong> <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> (voldoet<br />

die aan allerlei kwaliteitsstandaard<strong>en</strong>?) word<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rscheid<strong>en</strong> van <strong>de</strong> kwaliteit van<br />

bestaan (heeft e<strong>en</strong> persoon e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> dat voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> kwaliteit heeft?) (Kwaliteitska<strong>de</strong>r<br />

gehandicapt<strong>en</strong><strong>zorg</strong>, 2007). Het concept kwaliteit van bestaan is verwant aan<br />

welbev<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, zoals ik dat <strong>in</strong> <strong>de</strong> vorige paragraaf besprak. De fysieke, psychische <strong>en</strong><br />

sociale gezondheid die daar aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> kwam<strong>en</strong>, zijn echter noodzakelijke maar<br />

op zichzelf nog niet voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> voorwaard<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> kwaliteit van bestaan<br />

(Schalock & Verdugo, 2002). Daarvoor moet word<strong>en</strong> voldaan aan acht, <strong>in</strong>ternationaal<br />

erk<strong>en</strong><strong>de</strong>, criteria van kwaliteit van bestaan, die ie<strong>de</strong>r voorzi<strong>en</strong> zijn van bijbehor<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>dicator<strong>en</strong> (zie tabel 1).


Tabel 1. Dome<strong>in</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>dicator<strong>en</strong> van kwaliteit van bestaan<br />

Dome<strong>in</strong> Indicator<br />

1. Fysiek welbev<strong>in</strong>d<strong>en</strong> * Gezondheid<br />

* ADL (Aanpass<strong>in</strong>g Dagelijks Lev<strong>en</strong>)<br />

* Gezondheids<strong>zorg</strong><br />

* Vrije tijd<br />

2. Emotioneel welbev<strong>in</strong>d<strong>en</strong> * Tevred<strong>en</strong>heid<br />

* Zelfconcept<br />

3. Persoonlijke ontwikkel<strong>in</strong>g * Educatie<br />

4. Interpersoonlijke relaties * Interacties<br />

* Afwezigheid van stress<br />

* Persoonlijke compet<strong>en</strong>tie<br />

* Welslag<strong>en</strong>/performance<br />

* Relaties<br />

* Steun<br />

5. Materieel welbev<strong>in</strong>d<strong>en</strong> * F<strong>in</strong>anciële status<br />

* Werk<br />

* Won<strong>en</strong><br />

6. Zelfbepal<strong>in</strong>g * Autonomie/persoonlijke controle<br />

* Doel<strong>en</strong> <strong>en</strong> persoonlijke waard<strong>en</strong><br />

* Keuzes<br />

7. Recht<strong>en</strong> * M<strong>en</strong>selijk<br />

* Wettelijk<br />

8. Sociale <strong>in</strong>clusie * Integratie <strong>en</strong> participatie<br />

* Roll<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g<br />

* Sociale steun<br />

Uit dit overzicht blijkt dat kwaliteit van bestaan gezi<strong>en</strong> wordt als e<strong>en</strong> multidim<strong>en</strong>sioneel<br />

concept dat bestaat uit positief gelabel<strong>de</strong> kwaliteit<strong>en</strong>, die <strong>de</strong> ess<strong>en</strong>tiële aspect<strong>en</strong> van<br />

het m<strong>en</strong>selijk bestaan omvatt<strong>en</strong>.<br />

Naast het behal<strong>en</strong> van behan<strong>de</strong>ldoel<strong>en</strong> is verhog<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> kwaliteit van bestaan e<strong>en</strong><br />

veelgebruikte uitkomstmaat. Als <strong>de</strong> kwaliteit van <strong>de</strong> gebod<strong>en</strong> <strong>zorg</strong> <strong>en</strong> <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong><br />

goed is, zou dat moet<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> hogere kwaliteit van bestaan (Hoekman,<br />

Niemeijer & Sjoukes, 2008; Hoekman & Niemeijer, 2009). Dat wordt ook geformuleerd <strong>in</strong><br />

het Kwaliteitska<strong>de</strong>r gehandicapt<strong>en</strong><strong>zorg</strong> (2007): <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividuele persoon <strong>en</strong> <strong>de</strong> kwaliteit<br />

van zijn bestaan zijn vertrekpunt voor <strong>de</strong> <strong>zorg</strong> <strong>en</strong> <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong>, <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze <strong>zorg</strong> <strong>en</strong><br />

65


66<br />

<strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> moet<strong>en</strong> aantoonbare positieve <strong>in</strong>vloed hebb<strong>en</strong> op di<strong>en</strong>s kwaliteit van<br />

bestaan. De <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong>sbehoefte, die eer<strong>de</strong>r aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> kwam, zal bij kwalitatief<br />

goe<strong>de</strong> <strong>zorg</strong> leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> <strong>zorg</strong>- of <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong>splan (daar<strong>in</strong> staan ‘<strong>de</strong> goe<strong>de</strong> d<strong>in</strong>g<strong>en</strong>’:<br />

<strong>in</strong>houdskwaliteit), dat vervolg<strong>en</strong>s goed wordt uitgevoerd (‘goed do<strong>en</strong>’: proceskwaliteit).<br />

Het resultaat daarvan is verbeter<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> gezondheid (het welbev<strong>in</strong>d<strong>en</strong>) <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />

kwaliteit van bestaan.<br />

De persoon van <strong>de</strong> <strong>zorg</strong>verl<strong>en</strong>er of on<strong>de</strong>rsteuner<br />

In <strong>de</strong> literatuur is e<strong>en</strong> <strong>en</strong>igsz<strong>in</strong>s verrass<strong>en</strong><strong>de</strong> verschuiv<strong>in</strong>g van het d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> term<strong>en</strong><br />

van professionaliteit <strong>en</strong> het werk<strong>en</strong> vanuit protocoll<strong>en</strong> <strong>en</strong> richtlijn<strong>en</strong> naar aandacht<br />

voor persoonlijke factor<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>br<strong>en</strong>g van <strong>de</strong> <strong>zorg</strong>verl<strong>en</strong>er<br />

of on<strong>de</strong>rsteuner, waar te nem<strong>en</strong>. Die persoonlijke factor<strong>en</strong>, die van oudsher e<strong>en</strong><br />

belangrijke rol speeld<strong>en</strong>, maar <strong>de</strong> laatste <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nia op <strong>de</strong> achtergrond raakt<strong>en</strong><br />

omdat ze ‘vaag’ zijn <strong>en</strong> slecht <strong>in</strong> maat <strong>en</strong> getal uit te drukk<strong>en</strong>, ker<strong>en</strong> weer terug <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> belangstell<strong>in</strong>g. In het al eer<strong>de</strong>r aangehaal<strong>de</strong> Kwaliteitska<strong>de</strong>r gehandicapt<strong>en</strong><strong>zorg</strong><br />

(2007) staan die factor<strong>en</strong> b<strong>en</strong>oemd als eis<strong>en</strong> waaraan e<strong>en</strong> professional moet voldo<strong>en</strong>:<br />

e<strong>en</strong> professional moet werk<strong>en</strong> vanuit e<strong>en</strong> vraaggerichte <strong>en</strong> responsieve houd<strong>in</strong>g. Die<br />

houd<strong>in</strong>gsaspect<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangevuld met eis<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> die houd<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> belangrijke<br />

rol speelt, maar die e<strong>en</strong> wat meer <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>teel karakter hebb<strong>en</strong>. De persoon moet<br />

namelijk e<strong>en</strong> uitdag<strong>en</strong><strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g schepp<strong>en</strong>, die e<strong>en</strong> beroep doet op ontplooi<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />

kans<strong>en</strong> biedt om nieuwe ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> op te do<strong>en</strong>, gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> te verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> te verlegg<strong>en</strong>,<br />

die veiligheid biedt <strong>en</strong> empowerm<strong>en</strong>t stimuleert.<br />

Embregts (2009) spreekt <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze context van m<strong>en</strong>sliev<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>zorg</strong>. In <strong>de</strong> compet<strong>en</strong>ties<br />

van professionals moet<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s Embregts niet alle<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong>, maar ook persoonlijkheid <strong>en</strong> attitu<strong>de</strong>. Zij pleit voor het ontwikkel<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> behoud<strong>en</strong> van aandachtige betrokk<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> m<strong>en</strong>sliev<strong>en</strong>dheid, <strong>en</strong> ziet die<br />

als <strong>de</strong> belangrijkste dim<strong>en</strong>sie <strong>in</strong> <strong>de</strong> professionele ontwikkel<strong>in</strong>g van begelei<strong>de</strong>rs.<br />

Kwaliteitsmet<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, protocoll<strong>en</strong> <strong>en</strong> procedures, maar ook het nastrev<strong>en</strong> van autonomie<br />

<strong>en</strong> keuzevrijheid, krijg<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s Embregts pas waar<strong>de</strong> wanneer ze <strong>in</strong>gezet word<strong>en</strong><br />

b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> context van primaire aandacht voor betrokk<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> m<strong>en</strong>sliev<strong>en</strong>dheid,<br />

voor m<strong>en</strong>selijke betrekk<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Ook McConkey (2009) plaatst <strong>de</strong> persoon van <strong>de</strong> begelei<strong>de</strong>r c<strong>en</strong>traal. Die persoon<br />

moet er zijn ‘sam<strong>en</strong> met jou <strong>en</strong> voor jou’, <strong>en</strong> daarbij betrouwbaar zijn <strong>en</strong> luister<strong>en</strong>,<br />

we<strong>de</strong>rzijdse betrokk<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijkheid <strong>in</strong>br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, mogelijkhed<strong>en</strong> gev<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> praktische assist<strong>en</strong>tie verl<strong>en</strong><strong>en</strong>, ruimte gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> autonomie respecter<strong>en</strong>, als<br />

adviseur <strong>en</strong> probleemoplosser optred<strong>en</strong>, <strong>en</strong> beschikbaar zijn; iets extra’s do<strong>en</strong> (‘go<br />

an extra mile’). Wuertz <strong>en</strong> Re<strong>in</strong><strong>de</strong>rs (2009) t<strong>en</strong> slotte vestig<strong>en</strong> <strong>de</strong> aandacht op het<br />

belang van persoonsgebond<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis (tacit knowledge). Zij stell<strong>en</strong> dat praktisch


<strong>in</strong>zicht persoonsgebond<strong>en</strong> is, <strong>en</strong> dat daardoor professionele k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> kun<strong>de</strong> van<br />

<strong>zorg</strong>verl<strong>en</strong>ers e<strong>en</strong> impliciete dim<strong>en</strong>sie heeft die on<strong>de</strong>rk<strong>en</strong>d moet word<strong>en</strong> om ge<strong>en</strong><br />

afbreuk te do<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> kwaliteit van <strong>de</strong> <strong>zorg</strong>. De professional moet zich als persoon<br />

ton<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> cliënt, zodanig dat <strong>de</strong>ze hem vertrouw<strong>en</strong> sch<strong>en</strong>kt. Zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong>ze<br />

verb<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g krijgt <strong>de</strong> professional ge<strong>en</strong> goed beeld van <strong>de</strong> situatie van <strong>de</strong> cliënt.<br />

4.4 Relaties tuss<strong>en</strong> <strong>sociaaltherapie</strong> <strong>en</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> gehandicapt<strong>en</strong><strong>zorg</strong><br />

Burgerschap <strong>en</strong> <strong>in</strong>clusie<br />

B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>sociaaltherapie</strong> wordt burgerschap vooral b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g, die vaak<br />

e<strong>en</strong> dorp op zich is, vormgegev<strong>en</strong>. De burgemeester van <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te S<strong>in</strong>t-Anthonis<br />

noemt <strong>de</strong> sociaaltherapeutische <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g Bronlaak het achtste dorp van zijn<br />

geme<strong>en</strong>te. B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> zo’n dorp leeft <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>schap veel sterker dan <strong>in</strong> an<strong>de</strong>re, niet<br />

antroposofisch georiënteer<strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Dat dorpsgeme<strong>en</strong>schapskarakter biedt e<strong>en</strong><br />

omgev<strong>in</strong>g waar<strong>in</strong> bewoners zichzelf kunn<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> zich kunn<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong>, tuss<strong>en</strong><br />

me<strong>de</strong>bewoners <strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong> <strong>zorg</strong>verl<strong>en</strong>ers. Dat is e<strong>en</strong> voorsprong op <strong>en</strong> kan e<strong>en</strong><br />

voorbeeld zijn voor an<strong>de</strong>re <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Maar <strong>in</strong>clusie, <strong>in</strong> <strong>de</strong> z<strong>in</strong> van gewaar<strong>de</strong>er<strong>de</strong> <strong>en</strong><br />

volwaardige participatie aan <strong>de</strong> ‘normale’ sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g, v<strong>in</strong>dt m<strong>in</strong><strong>de</strong>r plaats, ondanks <strong>de</strong><br />

aanwezigheid van elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van omgekeer<strong>de</strong> <strong>in</strong>tegratie. Dat is echter niet veel an<strong>de</strong>rs<br />

dan bij niet-antroposofische <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die ongeveer <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> doelgroep hebb<strong>en</strong>.<br />

Veel bewoners won<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g, <strong>in</strong> dorp<strong>en</strong> of sted<strong>en</strong>, of hebb<strong>en</strong> daar hun<br />

werkplek. Fysieke <strong>in</strong>tegratie v<strong>in</strong>dt dus wel plaats; zelfs met <strong>de</strong> gedachte dat cliënt<strong>en</strong><br />

daarmee <strong>sociaaltherapie</strong> naar <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Waar m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> ook won<strong>en</strong>, <strong>in</strong> e<strong>en</strong> bescherm<strong>de</strong> <strong>en</strong> beschutte omgev<strong>in</strong>g of midd<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

e<strong>en</strong> woonwijk, voor ie<strong>de</strong>r van h<strong>en</strong> is <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> bij <strong>de</strong> daadwerkelijke <strong>in</strong>clusie <strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>tegratie ess<strong>en</strong>tieel. Voor <strong>de</strong> <strong>sociaaltherapie</strong> betek<strong>en</strong>t dit dat rond <strong>de</strong> cliënt e<strong>en</strong> sociale<br />

context <strong>in</strong>gericht wordt. Die vormt <strong>de</strong> basis waar <strong>de</strong> cliënt zich thuis voelt, van waaruit<br />

hij zich optimaal kan ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook contact<strong>en</strong> kan aangaan met an<strong>de</strong>re m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>.<br />

Zo veel als mogelijk wordt e<strong>en</strong> <strong>de</strong>elname aan <strong>de</strong> maatschappij geoef<strong>en</strong>d, bijvoor beeld<br />

via e<strong>en</strong> arbeidsgerichte leerweg, werk <strong>en</strong> vrijetijdsbested<strong>in</strong>g.<br />

Zorg <strong>en</strong> <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong><br />

M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> ontwikkel<strong>in</strong>gsstoornis hebb<strong>en</strong> vaak meer stoorniss<strong>en</strong> of beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

dan alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verstan<strong>de</strong>lijke beperk<strong>in</strong>g. Vaak is er bijkom<strong>en</strong><strong>de</strong> psychiatrische<br />

problematiek, of e<strong>en</strong> trauma <strong>in</strong> <strong>de</strong> biografie, of zijn er ernstige gedragsproblem<strong>en</strong>. Dat<br />

betek<strong>en</strong>t dat er naast <strong>de</strong> ‘care’-compon<strong>en</strong>t ook vaak e<strong>en</strong> ‘cure’-compon<strong>en</strong>t is: behalve<br />

<strong>in</strong>dividugerichte <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> ook <strong>zorg</strong>. Die <strong>zorg</strong> kan word<strong>en</strong> betiteld als ‘warme<br />

<strong>zorg</strong>’, omdat die verle<strong>en</strong>d wordt vanuit <strong>de</strong> drie grondwaard<strong>en</strong> gelijkwaardigheid,<br />

67


68<br />

di<strong>en</strong>stbaarheid <strong>en</strong> teg<strong>en</strong>woordigheid van geest. De ervar<strong>in</strong>g leert dat die <strong>zorg</strong> ook<br />

succesvol is: cliënt<strong>en</strong> met ernstige gedragsproblem<strong>en</strong> (bijvoorbeeld SGLVG-cliënt<strong>en</strong> –<br />

sterk gedragsgestoor<strong>de</strong> licht verstan<strong>de</strong>lijk gehandicapt<strong>en</strong>) gedij<strong>en</strong> er vaak goed.<br />

Regelmatig word<strong>en</strong> ook cliënt<strong>en</strong> aangemeld die <strong>in</strong> <strong>de</strong> reguliere, niet antroposofisch<br />

georiënteer<strong>de</strong>, <strong>zorg</strong> door hun gedragsproblem<strong>en</strong> zijn vastgelop<strong>en</strong>. S<strong>in</strong>ds kort<br />

v<strong>in</strong>dt systematisch evaluatieon<strong>de</strong>rzoek plaats, gericht op resultat<strong>en</strong> van <strong>zorg</strong> <strong>en</strong><br />

<strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong>.<br />

Gezondheid <strong>en</strong> ziekte<br />

K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d voor <strong>de</strong> <strong>sociaaltherapie</strong> is het stimuler<strong>en</strong> van het zelfg<strong>en</strong>ez<strong>en</strong>d vermog<strong>en</strong>,<br />

<strong>de</strong> groeipot<strong>en</strong>tie: <strong>de</strong> salutog<strong>en</strong>ese. Dat gaat via het wegnem<strong>en</strong> van belemmer<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

het bied<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> hel<strong>en</strong><strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g die bijdraagt aan <strong>de</strong> <strong>zorg</strong> <strong>en</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g door<br />

cliënt<strong>en</strong> beter <strong>in</strong> hun ev<strong>en</strong>wicht te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, door on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re ritme <strong>en</strong> kunst e<strong>en</strong><br />

belangrijke rol te gev<strong>en</strong>. Ook voor werkers <strong>in</strong> <strong>de</strong> reguliere <strong>zorg</strong> is dit e<strong>en</strong> voorbeeld, dat<br />

op <strong>en</strong>ige schaal wordt nagevolgd. Het bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van gezondheid <strong>in</strong> <strong>de</strong> betek<strong>en</strong>is die<br />

<strong>de</strong> WHO daaraan hecht, staat dus c<strong>en</strong>traal, meer dan het bestrijd<strong>en</strong> van ziekte. Ook het<br />

effect van <strong>de</strong> fysieke <strong>en</strong> psychologische omgev<strong>in</strong>g op het welbev<strong>in</strong>d<strong>en</strong> van cliënt<strong>en</strong><br />

wordt meer <strong>en</strong> meer gezi<strong>en</strong>. Gang<strong>en</strong> <strong>en</strong> kamers <strong>in</strong> ziek<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

voor gehandicapt<strong>en</strong><strong>zorg</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong> zachte kleur<strong>en</strong> geschil<strong>de</strong>rd, woonkamers <strong>en</strong><br />

ontmoet<strong>in</strong>gsruimtes word<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> sfeer of thema aangekleed, <strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>r<strong>en</strong><strong>zorg</strong><br />

word<strong>en</strong> nostalgische elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> op <strong>de</strong> voorgrond geplaatst. Opvall<strong>en</strong>d is dat er nog<br />

we<strong>in</strong>ig aandacht is voor ritme <strong>in</strong> dag, week <strong>en</strong> jaar <strong>en</strong> voor feest<strong>en</strong> <strong>en</strong> vier<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Kwaliteit <strong>en</strong> welbev<strong>in</strong>d<strong>en</strong><br />

In <strong>de</strong> <strong>sociaaltherapie</strong> richt m<strong>en</strong> zich op kwalitatief hoogwaardige <strong>zorg</strong> <strong>en</strong><br />

<strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong>, die moet<strong>en</strong> resulter<strong>en</strong> <strong>in</strong> welbev<strong>in</strong>d<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> cliënt<strong>en</strong>. Inhoudskwaliteit<br />

<strong>en</strong> proceskwaliteit krijg<strong>en</strong> veel aandacht. De <strong>zorg</strong> is daardoor heel <strong>in</strong>t<strong>en</strong>sief. Belangrijk<br />

is <strong>de</strong> rol van z<strong>in</strong>vol <strong>en</strong> productief werk voor het bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> kwaliteit<br />

van bestaan. Het gaat daarbij om meer dan dagbested<strong>in</strong>g, zoals die plaatsv<strong>in</strong>dt <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

reguliere <strong>zorg</strong> voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> verstan<strong>de</strong>lijke beperk<strong>in</strong>g. Het d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>in</strong> term<strong>en</strong><br />

van kwaliteit van <strong>zorg</strong> <strong>en</strong> kwaliteit van bestaan heeft echter <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>sociaaltherapie</strong> nog<br />

we<strong>in</strong>ig <strong>in</strong>gang gevond<strong>en</strong>, laat staan het systematisch evaluer<strong>en</strong> daarvan.<br />

De persoon van <strong>de</strong> <strong>zorg</strong>verl<strong>en</strong>er of on<strong>de</strong>rsteuner<br />

De aandacht die <strong>in</strong> <strong>de</strong> reguliere <strong>zorg</strong> lijkt te ontstaan voor persoonlijke eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />

van begelei<strong>de</strong>rs, bestaat <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>sociaaltherapie</strong> al veel langer. De grondwaard<strong>en</strong><br />

gelijkwaardigheid <strong>en</strong> di<strong>en</strong>stbaarheid leid<strong>en</strong> daar al <strong>de</strong>c<strong>en</strong>nialang tot ‘m<strong>en</strong>sliev<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

<strong>zorg</strong>’, zoals die nu <strong>in</strong> <strong>de</strong> reguliere <strong>zorg</strong> ook wordt gepropageerd. Die aandacht bergt


wel het gevaar <strong>in</strong> zich dat <strong>de</strong> klassieke opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van professionaliteit, waar<strong>in</strong><br />

(technisch get<strong>in</strong>te) k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> kun<strong>de</strong> e<strong>en</strong> belangrijke rol spel<strong>en</strong>, op <strong>de</strong> achtergrond<br />

zoud<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> rak<strong>en</strong>. Zij help<strong>en</strong> om <strong>de</strong> blik te richt<strong>en</strong> (‘je ziet het pas als je het weet’),<br />

om han<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsalternatiev<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> om te wet<strong>en</strong> wat je kunt of moet do<strong>en</strong>. Voor<br />

<strong>de</strong> toekomst van <strong>de</strong> <strong>zorg</strong> <strong>en</strong> <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> lijkt e<strong>en</strong> <strong>in</strong>tegratie van (technische) k<strong>en</strong>nis<br />

<strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong> met persoonlijke betrokk<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> impliciete k<strong>en</strong>nis het meeste<br />

perspectief te bied<strong>en</strong>. Dat geldt zowel voor <strong>de</strong> <strong>sociaaltherapie</strong> als voor <strong>de</strong> reguliere<br />

<strong>zorg</strong> <strong>en</strong> <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong>.<br />

4.5 Slotopmerk<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

Het is opvall<strong>en</strong>d dat er heel we<strong>in</strong>ig uitwissel<strong>in</strong>g is, <strong>en</strong> is geweest, tuss<strong>en</strong> <strong>sociaaltherapie</strong><br />

<strong>en</strong> ‘reguliere’ <strong>zorg</strong>. Bei<strong>de</strong> hebb<strong>en</strong> daardoor e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> ontwikkel<strong>in</strong>gstraject gelop<strong>en</strong>. Dat<br />

is jammer, omdat ze elkaars ontwikkel<strong>in</strong>g hadd<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> stimuler<strong>en</strong>, <strong>en</strong> van elkaar<br />

hadd<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>. Dat moet vanaf nu dan maar gaan plaatsv<strong>in</strong>d<strong>en</strong>. Op<strong>en</strong>heid <strong>en</strong><br />

transparantie vanuit <strong>de</strong> <strong>sociaaltherapie</strong> <strong>en</strong> het beschrijv<strong>en</strong> van wez<strong>en</strong>lijke k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> alledaags Ne<strong>de</strong>rlands zijn daarvoor onontbeerlijk, ev<strong>en</strong>als oprechte belangstell<strong>in</strong>g<br />

voor <strong>de</strong> meerwaar<strong>de</strong> van ‘an<strong>de</strong>rs-zijn’ vanuit <strong>de</strong> reguliere gehandicapt<strong>en</strong><strong>zorg</strong>.<br />

Met dit artikel hoop ik e<strong>en</strong> bijdrage te lever<strong>en</strong> aan het slaan van e<strong>en</strong> brug tuss<strong>en</strong> bei<strong>de</strong>.<br />

Wellicht helpt het ook elkaar te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> door zich te realiser<strong>en</strong> dat bei<strong>de</strong> werk<strong>en</strong> aan<br />

<strong>in</strong>dividugerichte <strong>zorg</strong> <strong>en</strong> <strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> vanuit <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>ties die verwoord staan <strong>in</strong> het<br />

VN-Verdrag voor person<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> handicap. Ze zett<strong>en</strong> zich <strong>in</strong> om “(...) het volledige<br />

g<strong>en</strong>ot door alle person<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> handicap van alle m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>recht<strong>en</strong> <strong>en</strong> fundam<strong>en</strong>tele<br />

vrijhed<strong>en</strong> op voet van gelijkheid te bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, bescherm<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarborg<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ook<br />

<strong>de</strong> eerbiedig<strong>in</strong>g van hun <strong>in</strong>her<strong>en</strong>te waardigheid te bevor<strong>de</strong>r<strong>en</strong>. Person<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />

handicap zijn person<strong>en</strong> met langdurige fysieke, m<strong>en</strong>tale, <strong>in</strong>tellectuele of z<strong>in</strong>tuiglijke<br />

beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die h<strong>en</strong> <strong>in</strong> wisselwerk<strong>in</strong>g met diverse drempels kunn<strong>en</strong> belett<strong>en</strong> volledig,<br />

effectief <strong>en</strong> op voet van gelijkheid met an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> te participer<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g” (art.<br />

1 VN-Verdrag <strong>in</strong>zake <strong>de</strong> recht<strong>en</strong> van person<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> handicap, 2007).<br />

Literatuur<br />

Antonovsky, A. (1997). Salutog<strong>en</strong>ese. Zur Entmystifizierung <strong>de</strong>r Gesundheit. Tüb<strong>in</strong>g<strong>en</strong>:<br />

Deutsche Gesellschaft für Verhalt<strong>en</strong>stherapie.<br />

Baars, E. (red.) (2005). Goe<strong>de</strong> <strong>zorg</strong>. Ethische <strong>en</strong> methodische aspect<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />

antroposofische b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van k<strong>in</strong><strong>de</strong>r- <strong>en</strong> jeugdpsychiatrie <strong>en</strong> <strong>zorg</strong> voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met<br />

ontwikkel<strong>in</strong>gsproblem<strong>en</strong>. Zeist: Christofoor.<br />

Bijloo, M. (2005). De beroepsid<strong>en</strong>titeit van <strong>de</strong> beroepsbegelei<strong>de</strong>r. In E. Baars (red.),<br />

69


70<br />

Goe<strong>de</strong> <strong>zorg</strong>. Ethische <strong>en</strong> methodische aspect<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> antroposofische b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van<br />

k<strong>in</strong><strong>de</strong>r- <strong>en</strong> jeugdpsychiatrie <strong>en</strong> <strong>zorg</strong> voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met ontwikkel<strong>in</strong>gsproblem<strong>en</strong> (pp. 104-<br />

123). Zeist: Christofoor.<br />

Bl<strong>en</strong>kers, H. (2009). Gak, gak, waar b<strong>en</strong> je? Emancipatie van <strong>de</strong> <strong>sociaaltherapie</strong>. Lez<strong>in</strong>g<br />

Bronlaak, 14 oktober 2009.<br />

Blomaard, P. (2005). Waar<strong>de</strong>volle <strong>zorg</strong>verl<strong>en</strong><strong>in</strong>g. Ethische uitgangspunt<strong>en</strong> van<br />

antroposofische <strong>zorg</strong> aan m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met ontwikkel<strong>in</strong>gsproblem<strong>en</strong>. In E. Baars (red.),<br />

Goe<strong>de</strong> <strong>zorg</strong>. Ethische <strong>en</strong> methodische aspect<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> antroposofische b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van<br />

k<strong>in</strong><strong>de</strong>r- <strong>en</strong> jeugdpsychiatrie <strong>en</strong> <strong>zorg</strong> voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met ontwikkel<strong>in</strong>gsproblem<strong>en</strong> (pp. 15-51).<br />

Zeist: Christofoor.<br />

Burchardt, T., Grand, J. le, & Piachaud, D. (2002). Degrees of exclusion: Develop<strong>in</strong>g<br />

a dynamic multidim<strong>en</strong>sional measure. In J. Hills, J. le Grand & D. Piachaud (Eds.),<br />

Un<strong>de</strong>rstand<strong>in</strong>g social exclusion (pp. 30-43). Oxford: Oxford University Press.<br />

Embregts, P. (2009). M<strong>en</strong>sliev<strong>en</strong><strong>de</strong> professionaliser<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>zorg</strong> voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />

verstan<strong>de</strong>lijke beperk<strong>in</strong>g. Nijmeg<strong>en</strong>: Hogeschool voor Arnhem <strong>en</strong> Nijmeg<strong>en</strong>.<br />

Frampton, S.B., & Charmel, P. (red.). (2009). De patiënt op <strong>de</strong> eerste plaats. M<strong>en</strong>sgerichte<br />

<strong>zorg</strong> volg<strong>en</strong>s Planetree. Maarss<strong>en</strong>: Elsevier.<br />

Fre<strong>de</strong>riks, B.J.M., Hoor<strong>en</strong>, R.H. van, & Moon<strong>en</strong>, X.M.H. (2009). Nieuwe kans<strong>en</strong> voor het<br />

burgerschapsparadigma. E<strong>en</strong> pedagogische, ethische <strong>en</strong> juridische beschouw<strong>in</strong>g.<br />

Ne<strong>de</strong>rlands Tijdschrift voor <strong>de</strong> Zorg aan m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met verstan<strong>de</strong>lijke beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (NTZ), 35,<br />

3-30.<br />

G<strong>en</strong>nep, A.Th.G. van (1997). Paradigma-verschuiv<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> visie op <strong>zorg</strong> voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

met e<strong>en</strong> verstan<strong>de</strong>lijke handicap. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 36, 189-201.<br />

G<strong>en</strong>nep, A.Th.G. van (2009). Verstan<strong>de</strong>lijke beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> als sociaal probleem. Kans<strong>en</strong> of<br />

bedreig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van het burgerschapsparadigma? Ne<strong>de</strong>rlands Tijdschrift voor <strong>de</strong> Zorg aan<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met verstan<strong>de</strong>lijke beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (NTZ), 35, 101-124.<br />

Hoekman, J. (2009). Sociaaltherapie <strong>en</strong> vernieuw<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> gehandicapt<strong>en</strong><strong>zorg</strong>. Lez<strong>in</strong>g<br />

Bronlaak, 14 oktober 2009.<br />

Hoekman, J., & Niemeijer, M. H. (2009). Kwaliteit van <strong>zorg</strong>: <strong>de</strong> weg van plan naar effect.<br />

In M. H. Niemeijer & M. Gastkemper (red.), Ontwikkel<strong>in</strong>gsstoorniss<strong>en</strong> bij k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />

Medisch-pedagogische begeleid<strong>in</strong>g <strong>en</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g (5e druk) (pp. 113-125). Ass<strong>en</strong>: Van<br />

Gorcum.<br />

Hoekman, J., Niemeijer, M., & Sjoukes, L. (2008). Systematische evaluatie van kwaliteit<br />

<strong>en</strong> effectiviteit <strong>in</strong> <strong>de</strong> antroposofische k<strong>in</strong><strong>de</strong>r- <strong>en</strong> jeugdpsychiatrie. In E.W. Baars & G.H.<br />

van <strong>de</strong>r Bie (red.), Praktijkon<strong>de</strong>rzoek <strong>in</strong> <strong>de</strong> antroposofische gezondheids<strong>zorg</strong> 2008 (pp.<br />

128-140). Leid<strong>en</strong>: Hogeschool Leid<strong>en</strong>.<br />

Ketelaars, D., Baars, E., & Kroon, H. (2001). Werk<strong>en</strong>d herstell<strong>en</strong>. Utrecht: Trimbos-<strong>in</strong>stituut.<br />

Korte, A. (2009). Hel<strong>en</strong><strong>de</strong> omgev<strong>in</strong>g voor k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>, jonger<strong>en</strong> <strong>en</strong> volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> met


ontwikkel<strong>in</strong>gsproblem<strong>en</strong>. Zeist: Zonnehuiz<strong>en</strong>.<br />

Kröber, H.R.Th. (2008). Gehandicapt<strong>en</strong><strong>zorg</strong>, <strong>in</strong>clusie <strong>en</strong> organiser<strong>en</strong> (diss.). Utrecht:<br />

Universiteit voor Humanistiek.<br />

Kwaliteitska<strong>de</strong>r gehandicapt<strong>en</strong><strong>zorg</strong>. Visiedocum<strong>en</strong>t (2007). Ontle<strong>en</strong>d aan: www.<br />

zichtbare<strong>zorg</strong>.nl/mail<strong>in</strong>gs/FILES/htmlcont<strong>en</strong>t/Gehandicapt<strong>en</strong><strong>zorg</strong>/visiedocum<strong>en</strong>t_<br />

kwaliteitska<strong>de</strong>r%20gz.pdf.<br />

McConkey, R. (2007). Variations <strong>in</strong> the social <strong>in</strong>clusion of people with <strong>in</strong>tellectual<br />

disabilities <strong>in</strong> supported liv<strong>in</strong>g schemes and resid<strong>en</strong>tial sett<strong>in</strong>gs. Journal of Intellectual<br />

Disability Research, 51, 207-217.<br />

McConkey, R. (2009). Social <strong>in</strong>clusion and health ga<strong>in</strong>: Deliver<strong>in</strong>g on the promise. Lez<strong>in</strong>g<br />

7e congres M<strong>en</strong>tal Health <strong>in</strong> Intellectual Disability, Amsterdam, 5 september 2009.<br />

Meul<strong>en</strong>, M. van <strong>de</strong>r (1999). De geschied<strong>en</strong>is van <strong>de</strong> <strong>sociaaltherapie</strong>. In P. Blomaard, M.<br />

Gastkemper, B. Heldt & D. Hütter (red.), Oog voor het <strong>in</strong>dividu. 75 jaar heilpedagogie.<br />

Ne<strong>de</strong>rland, Vlaan<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, Sur<strong>in</strong>ame (pp. 97-114). Zeist: Christofoor.<br />

Niemeijer, M. (2005). Het <strong>zorg</strong>proces vanuit e<strong>en</strong> methodisch perspectief. In E. Baars<br />

(red.), Goe<strong>de</strong> <strong>zorg</strong>. Ethische <strong>en</strong> methodische aspect<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> antroposofische b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van<br />

k<strong>in</strong><strong>de</strong>r- <strong>en</strong> jeugdpsychiatrie <strong>en</strong> <strong>zorg</strong> voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met ontwikkel<strong>in</strong>gsproblem<strong>en</strong> (pp. 124-<br />

144). Zeist: Christofoor.<br />

Odom, S.J., Horner, R.H., Snell, M.E., & Blacher, J. (2007). The construct of <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>tal<br />

disabilities. In S.J. Odom, R.H. Horner, M.E. Snell & J. Blacher (Eds.), Handbook of<br />

<strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>tal disabilities (pp. 3-14). New York: Guilford.<br />

Ree, P. van <strong>de</strong> (2003). Organische architectuur, m<strong>en</strong>s <strong>en</strong> natuur als <strong>in</strong>spiratiebron voor het<br />

bouw<strong>en</strong>. Zeist: Vrij Geesteslev<strong>en</strong>.<br />

Rogg<strong>en</strong>, T. (2005). Omgangskwaliteit voor orthopedagog<strong>en</strong>. Pleidooi voor e<strong>en</strong> normatieve<br />

professionaliteit. Utrecht: Agiel.<br />

Schalock, R.L., & Verdugo, M.A. (2002). Handbook on quality of life for human service<br />

practitioners. Wash<strong>in</strong>gton, DC: American Association on M<strong>en</strong>tal Retardation.<br />

Schroj<strong>en</strong>ste<strong>in</strong> Lantman-<strong>de</strong> Valk, H. van (1998). Health problems <strong>in</strong> people with <strong>in</strong>tellectual<br />

disability. Aspects of morbidity <strong>in</strong> resid<strong>en</strong>tial sett<strong>in</strong>gs and <strong>in</strong> primary health care (diss.).<br />

Maastricht: Universiteit Maastricht.<br />

Ste<strong>in</strong>er, R. (1997; oorspronkelijk 1924). G<strong>en</strong>ez<strong>en</strong>d opvoed<strong>en</strong>. Over k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />

ontwikkel<strong>in</strong>gsstoornis. Zeist: Vrij Geesteslev<strong>en</strong>.<br />

Thompson, J.R., Bryant, B.R., Campbell, E.M., Craig, E.M., Hughes, C.M., Rotholz, D.A.,<br />

Schalock, R.L., Silverman, W.P., Tassé, M.J., & Wehmeyer, M.L. (2006). Supports Int<strong>en</strong>sity Scale.<br />

SIS-NL 1.0. Schaal Int<strong>en</strong>siteit van On<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>gsbehoeft<strong>en</strong> (Ne<strong>de</strong>rlands vertal<strong>in</strong>g on<strong>de</strong>r<br />

redactie van W.H.E. Bunt<strong>in</strong>x). Utrecht: AAMR&NGBZ.<br />

Thompson, J.R., Bradley, V.J., Bunt<strong>in</strong>x, W.H.E., Schalock, R.L., Shogr<strong>en</strong>, K.A., Snell, M.E.,<br />

Wehmeyer, M.L., Borthwick-Duffy, S., Coulter, D.L., Craig, E.M., Gomez, S.C., Lachapelle,<br />

71


72<br />

Y., Luckasson, R.A., Reeve, A., Spreat, S., Tasse, M.J., Verdugo, M.A., & Yeager, M.H. (2009).<br />

Conceptualiz<strong>in</strong>g supports and the support needs of people with <strong>in</strong>tellectual disability.<br />

Intellectual and Developm<strong>en</strong>tal Disabilities, 47, 135-146.<br />

VN-Verdrag <strong>in</strong>zake <strong>de</strong> recht<strong>en</strong> van person<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> handicap (Ne<strong>de</strong>rlandse vertal<strong>in</strong>g)<br />

(2007). Ontle<strong>en</strong>d aan: www.m<strong>in</strong>vws.nl/kamerstukk<strong>en</strong>/dmo/2008/vn-verdrag-<strong>in</strong>zake-<br />

<strong>de</strong>-recht<strong>en</strong>-van-person<strong>en</strong>-met-e<strong>en</strong>-handicap.asp.<br />

Vries, A. <strong>de</strong> (2004). Ervar<strong>in</strong>gsler<strong>en</strong> cultiver<strong>en</strong>. On<strong>de</strong>rzoek <strong>in</strong> eig<strong>en</strong> werk. Delft: Eburon.<br />

WHO (1948). International Health Confer<strong>en</strong>ce New York. G<strong>en</strong>ève: World Health<br />

Organisation.<br />

Wuertz, K., & Re<strong>in</strong><strong>de</strong>rs, H. (2009). De betek<strong>en</strong>is van tacit knowledge. Ne<strong>de</strong>rlands<br />

Tijdschrift voor <strong>de</strong> Zorg aan m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met verstan<strong>de</strong>lijke beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (NTZ), 35, 181-196.<br />

Zwan, A. van <strong>de</strong>r, & Schuurman, M. (2009). Inclusie, zegg<strong>en</strong>schap, support. Op weg naar<br />

e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g waar<strong>in</strong> ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> welkom is. Apeldoorn: Garant.


164<br />

Colofon<br />

ISBN 9789081070843<br />

NUR 870<br />

Vormgev<strong>in</strong>g/opmaak<br />

All2Graphic, Katwijk<br />

Uitgever<br />

Hogeschool Leid<strong>en</strong><br />

Zernikedreef 11, 2333 CK Leid<strong>en</strong><br />

Postbus 382, 2300 AJ Leid<strong>en</strong><br />

telefoon: 071-5188800<br />

E-mail: <strong>in</strong>fohl@hsleid<strong>en</strong>.nl<br />

Internet: www.hsleid<strong>en</strong>.nl


Op weg naar e<strong>en</strong> professionele <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong> gezondheids<strong>zorg</strong>!<br />

Welke compet<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> <strong>in</strong>novaties moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ontwikkeld?<br />

In <strong>de</strong> wisselwerk<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> klantvraag (patiënt<strong>en</strong>), <strong>zorg</strong>aanbie<strong>de</strong>r <strong>en</strong> maatschappelijke<br />

partij<strong>en</strong> (<strong>zorg</strong>verzekeraars, wet<strong>en</strong>schap, KNMG, <strong>en</strong>zovoort) ontwikkel<strong>en</strong> zich <strong>de</strong> <strong>in</strong>houd <strong>en</strong><br />

vorm van <strong>de</strong> gezondheids<strong>zorg</strong>. E<strong>en</strong> van <strong>de</strong> actuele ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die naar verwacht<strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />

to<strong>en</strong>em<strong>en</strong><strong>de</strong> mate <strong>de</strong> <strong>in</strong>houd <strong>en</strong> vorm van <strong>de</strong> gezondheids<strong>zorg</strong> fundam<strong>en</strong>teel beïnvloedt<br />

<strong>en</strong> nog ver<strong>de</strong>r zal gaan beïnvloed<strong>en</strong>, is <strong>de</strong> opkomst van <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong> <strong>zorg</strong>.<br />

In <strong>de</strong>ze publicatie staat <strong>de</strong> beantwoord<strong>in</strong>g van twee vrag<strong>en</strong> die opkom<strong>en</strong> <strong>in</strong> reactie op <strong>de</strong><br />

opkomst van <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong> <strong>zorg</strong>, c<strong>en</strong>traal. Deze vrag<strong>en</strong> zijn:<br />

1. Welke professionele vaardighed<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> hed<strong>en</strong>daagse <strong>en</strong> toekomstige<br />

gezondheids<strong>zorg</strong>werkers <strong>en</strong> welke gezondheids<strong>zorg</strong><strong>in</strong>novaties moet<strong>en</strong><br />

<strong>zorg</strong>aanbie<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> <strong>zorg</strong>verzekeraars ontwikkel<strong>en</strong> om professioneel, dat wil zegg<strong>en</strong><br />

methodisch, effectief <strong>en</strong> met kwaliteit, (ook) <strong>in</strong>dividugeoriënteerd te kunn<strong>en</strong><br />

behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> begeleid<strong>en</strong>?<br />

2. Wat is <strong>de</strong> bijdrage van <strong>de</strong> antroposofische gezondheids<strong>zorg</strong> aan <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van<br />

e<strong>en</strong> professionele <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong> gezondheids<strong>zorg</strong>?<br />

De auteurs die aan <strong>de</strong>ze publicatie hebb<strong>en</strong> bijgedrag<strong>en</strong>, gev<strong>en</strong> vanuit verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

<strong>in</strong>valshoek<strong>en</strong> (aanzett<strong>en</strong> tot) antwoord<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> van <strong>de</strong>, of bei<strong>de</strong>, gestel<strong>de</strong> vrag<strong>en</strong>. In het<br />

eerste <strong>in</strong>leid<strong>en</strong><strong>de</strong> hoofdstuk word<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> waaraan <strong>de</strong> opkomst van<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong> <strong>zorg</strong> zichtbaar wordt, beschrev<strong>en</strong>. In <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> hoofdstukk<strong>en</strong><br />

kom<strong>en</strong> achtere<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s het perspectief van <strong>de</strong> kl<strong>in</strong>ische <strong>zorg</strong>praktijk, <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> verstan<strong>de</strong>lijk gehandicapt<strong>en</strong><strong>zorg</strong>, <strong>de</strong> wet<strong>en</strong>schappelijke noodzaak tot oriëntatie op<br />

het <strong>in</strong>dividu, <strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g van <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong> <strong>zorg</strong>programma’s, het vraagstuk<br />

van <strong>de</strong> verantwoord<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong> kwaliteit, <strong>de</strong> methodologische<br />

<strong>on<strong>de</strong>rsteun<strong>in</strong>g</strong> van <strong>de</strong> <strong>zorg</strong>praktijk <strong>en</strong> het on<strong>de</strong>rzoek <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>dividugeoriënteer<strong>de</strong> <strong>zorg</strong>, <strong>en</strong><br />

t<strong>en</strong> slotte <strong>de</strong> <strong>in</strong>richt<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> organisatie van <strong>zorg</strong><strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die <strong>in</strong>dividugeoriënteerd<br />

will<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>, aan bod. Afsluit<strong>en</strong>d wordt vooruitgeblikt op <strong>de</strong> implicaties die <strong>de</strong>ze<br />

ontwikkel<strong>in</strong>g zal hebb<strong>en</strong> voor het on<strong>de</strong>rwijs <strong>en</strong> <strong>de</strong> naschol<strong>in</strong>g van stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

<strong>zorg</strong>verl<strong>en</strong>ers, <strong>en</strong> <strong>de</strong> noodzakelijk te ontwikkel<strong>en</strong> <strong>in</strong>novaties b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>zorg</strong><strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!