De reizende doctor - Wintertuin

wintertuin.nl

De reizende doctor - Wintertuin

eerste lopende verhaal publiceerde: de Historia von D. Johann Fausten.

In 68 hoofdstukken wordt het leven beschreven van een boerenzoon

uit Wittenberg (een Saksische universiteitsstad op enkele honderden

kilometers van het hertogdom Württemberg!) die theologie en medicijnen

studeert, maar in zijn honger naar kennis en macht een geest

oproept om met hem een overeenkomst te sluiten. Vierentwintig jaar

zal deze Mephostophiles Faust in alles ter wille zijn, daarna mag hij

zijn ziel hebben en hem meesleuren naar de hel.

Faust heeft de tijd van zijn leven. Hij krijgt antwoord op al zijn

vragen, of ze nu van theologische of meteorologische aard zijn; hij

bezoekt de hel en het paradijs, hij maakt zijn opwachting bij keizer

Karel V en wordt de geliefde van de oud­Griekse beauty Helena; hij

haalt tal van Uilenspiegel­achtige streken uit. En dan, na 24 dolle

jaren, is het payback time. In doodsangst neemt Faust in een herberg

afscheid van zijn studenten en raadt hij ze met klem aan nooit zijn

voorbeeld te volgen. Later die avond, wanneer iedereen slaapt, wordt

hij met hels kabaal door de duivel gehaald. De studenten vinden de

volgende morgen zijn bloed in de kamer (‘zijn hersenen kleefden

aan de muur […] er lagen ogen en ettelijke tanden’) en zijn verminkte

lichaam op de mesthoop.

II Waarin Faust een tragische held wordt

Aan Spies komt de eer toe als eerste het pact met de duivel én de

Mefisto­figuur te hebben beschreven – tot op de dag van vandaag de

meest tot de verbeelding sprekende elementen van de Faust­legende.

Verder is zijn boek literair weinig verfijnd en erg braaf: voordat hij

gaat vertellen, waarschuwt hij de lezer dat het leven van Faust voor

een christen niet navolgenswaard is; aan het eind van de Historia

citeert hij het bijbelvers I Petrus V: ‘Zijt nuchteren en waakt, want uw

tegenpartij, de duivel, gaat om als een briesende leeuw, zoekende wien

hij zou mogen verslinden.’ Dit soort kwezelarij legde het ‘volksboek’

geen windeieren: binnen tien jaar was het al twintig keer herdrukt,

6

DE REIZENDE DOCTOR - PIETER STEINZ

DE REIZENDE DOCTOR - PIETER STEINZ

twee keer met nieuwe details uitgebreid en drie keer vertaald – in

Frankrijk, de Nederlanden en Engeland.

De Engelse versie zou literair de invloedrijkste blijken, want ze

werd vrijwel meteen opgepikt en verwerkt door de toneelschrijver

Christopher Marlowe, een jong en gewelddadig gestorven rouwdouw

(co­auteur van Shakespeare) die zelf beslist iets duivels over zich had.

Marlowe nam het simpele volksverhaal en veranderde het in een

bespiegeling over de typisch renaissancistische lust naar kennis, die

lijnrecht tegenover het middeleeuwse streven naar (religieuze) verlossing

stond. Het resultaat was The Tragicall History of Doctor Faustus, een

rond 1590 voor het eerst opgevoerd toneelspel in blank verse en vijf

bedrijven waarin de hoofdpersoon een tragische figuur is met wie je

kunt meeleven.

Marlowe’s Faustus is een ambitieuze wetenschapper, met een goed

ontwikkeld geweten en vooral een scherp verstand. ‘Ik ben niet bang

voor het woord “verdoemenis”,’ zegt hij tegen Mephistopheles, ‘want

ik kan hel en Elysium niet uit elkaar houden. Laat mijn geest maar bij

de oude [heidense, oftewel verdoemde] filosofen zijn.’ En dus braadt

hij de boter uit zijn contract:

My four and twenty years of liberty

I’ll spend in pleasure and in dalliance,

That Faustus’ name, whilst this bright frame does stand,

May be admired through the furthest land.

Hij gaat de Olympus op om de geheimen van de astronomie te leren

kennen, hij reist op de rug van een draak om de kosmografie te

controleren, hij ontmoet Karel de Vijfde en de Paus (toevallig de enige

Nederlandse paus, Adrianus VI!), en hij wordt verliefd op de schone

Helena, die hem de veelgeciteerde woorden ontlokt:

Was this the face that launched a thousand ships

And burned the topless towers of Ilium?

Maar ook voor deze poëtische Faust is er geen genade. Zijn tijd komt,

en zelfs zijn prachtige laatste monoloog, waarin hij de klokken

smeekt om stil te blijven staan, kan God noch Duivel vermurwen.

7

More magazines by this user
Similar magazines