04.09.2013 Views

Bijdrage tot de kerkelijke geschiedenis van Tubbergen door R.E. ...

Bijdrage tot de kerkelijke geschiedenis van Tubbergen door R.E. ...

Bijdrage tot de kerkelijke geschiedenis van Tubbergen door R.E. ...

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

VEREENIGING TOT BEOEFENING<br />

fl-~31~r:; OVERIJSSELSCH REGT EN GESCHIEDENIS.<br />

VERlJAMELING VAN STUKKEN<br />

DIE BETRl':KKING RI>BBEN TOT<br />

~V~RIJ~~~l~LH R~GT~NG~~LHŒD~NB,<br />

TWEE DE AFDEELING.<br />

VERSLAGEN EN MEDEDEELINGEN ..<br />

NEGENDE STUK.<br />

ZWOLLE,<br />

DEE R VEN J. J. TIJ L.<br />

1874


IN HOU D.<br />

Bladz.<br />

Contraeten <strong>van</strong> Correspon<strong>de</strong>ntie . 1<br />

Hoe Joan Jor<strong>de</strong>ns schout <strong>van</strong> Colmschate werd 20<br />

Over <strong>de</strong>n eigenaardigen rechtstoestand <strong>van</strong> nog<br />

niet geoogste vruchten volgens Overijsselsch<br />

Landrecht 24,<br />

Onze Lieve Vrouwe Broe<strong>de</strong>rschap te Kampen. 2;lt<br />

Eene spokerij in <strong>de</strong> St. Lebuinuskerk te Deventer 41'<br />

Eene sententie <strong>van</strong> 11 Mei 1657 ter zake <strong>van</strong><br />

tooverij 43<br />

De grenzen ven het Wig bolt <strong>van</strong> Ol<strong>de</strong>nzaal in<br />

1642 . 45<br />

Het Ol<strong>de</strong>nzaalsche veen . 47<br />

Grafste,en <strong>van</strong> Jonkvrouwe Elysabeth <strong>van</strong> Culenborch<br />

, overle<strong>de</strong>n te Diepenveen ten jare 1524 49<br />

<strong>Bijdrage</strong> <strong>tot</strong> <strong>de</strong> <strong>kerkelijke</strong> geschie<strong>de</strong>nis <strong>van</strong> <strong>Tubbergen</strong><br />

53<br />

Overijsselsche handschriften 131


f<br />

BIJDRAGE TOT DE KERKEI,IJKE GESCHIEDENIS<br />

VAN TUBBERGEN.<br />

In Lin<strong>de</strong>boni's beken<strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis <strong>van</strong> het bisdom<br />

Deventer vindt men in hoofdstuk 8 § Il het v~l~n<strong>de</strong><br />

aangeteekend: Ttlbbu1·ge1~. Ex nomine Tiberii Augusti et<br />

forte a Romanis hic excitato praetorio huius Tubantini<br />

pagi vocabulum nonneme componit. Paroecialis Eccle-<br />

siae D. Pancratio <strong>de</strong>dicatae patronatum praetendunt<br />

Praenobiles Domini De Esche<strong>de</strong> et VIeringen sive He-<br />

rinckhave, in qua unica vicaria cum <strong>de</strong>bito III vel IV<br />

sacrorum cuius collationem parecho Ootmarsiensi as-<br />

scribit Reverendissimue De Monte, e quo etiam colligo<br />

illius hanc nostram esse filiam et pastoratui vicariam<br />

conn exam.<br />

Terwijl dit mij <strong>tot</strong> eene nasporing omtrent <strong>de</strong> ker-<br />

kelijke geschie<strong>de</strong>nis mijner geboorteplaats aanleiding gaf,<br />

achtte ik het niet geheel zon<strong>de</strong>r belang am, hetgeen ik<br />

daarbij on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> oogen kreeg, te bewerken <strong>tot</strong> eene<br />

bijdrage voor <strong>de</strong> Vereeniging; waarin om <strong>de</strong>n samenhang<br />

ook een en an<strong>de</strong>r is opgenomen, wat reeds el<strong>de</strong>rs ver-<br />

spreid wordt aangetroffen.


54<br />

Dat <strong>Tubbergen</strong> volgens Molhuijsen 1) in ou<strong>de</strong> stuk-<br />

ken als Ta Upbergen voorkomt, gelijk men <strong>de</strong>n Brine-<br />

hofl', waarme<strong>de</strong> in 1457 en 1518 <strong>de</strong> Splijnter's beleend<br />

wer<strong>de</strong>n , als gelegen in <strong>de</strong> buurschap Ubbergen, on<strong>de</strong>r<br />

het kerspel Ootmarsum, aantreft 2), geeft ons eene naams-<br />

afleiding <strong>de</strong>r plaats <strong>van</strong> hare ligging aan <strong>de</strong> hand, die<br />

ook bij <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Aa (Aardrijksk. Woor<strong>de</strong>nboek) aange-<br />

troffen wordt en stellig' <strong>de</strong> voorkeur verdient boven <strong>de</strong> bij<br />

Lin<strong>de</strong>bom voorkomen<strong>de</strong> afleiding <strong>van</strong> Keizer 'I'iberius. De<br />

juistheid <strong>de</strong>r laatstgemel<strong>de</strong> afleiding, ook <strong>door</strong> Piccardt<br />

voorgestaan, wordt <strong>door</strong> Lin<strong>de</strong>horn's vertaler in <strong>de</strong> Oud-<br />

he<strong>de</strong>n eu Gestichten <strong>van</strong> het Bisdom Deventer 3), waar<br />

<strong>de</strong> plaatsnaam als Tubburgen en ook als Tubbingen<br />

geschreven wordt, me<strong>de</strong> in twijfel getrokken.<br />

Rij Jungius \) komt <strong>de</strong> plaats in 1312 voor als villa<br />

Tubberg.<br />

Van <strong>de</strong> gemeene tien<strong>de</strong>n op Tubberger-esch is in<br />

1335 sprake 5); terwijl op St. Gertru<strong>de</strong>n dag 1395 <strong>door</strong><br />

<strong>de</strong>n heer <strong>tot</strong> Borelo, bij <strong>de</strong> verklaring dat hij het Schul-<br />

tenhuis of erve Hoberghen te Albergen <strong>tot</strong> een e<strong>de</strong>l vrij<br />

eigen goed gemaakt had, vermeld wordt dat het <strong>tot</strong><br />

dusver in manstad leenroerig was aan <strong>de</strong> heerschap <strong>van</strong><br />

Barela irt <strong>de</strong>n hol te Tubbe1'!Jhen 6),<br />

Reeds voor het laatst <strong>de</strong>r <strong>de</strong>rtien<strong>de</strong> eeuw zal, naar<br />

luid <strong>de</strong>r overlevering, hier eene kapel gebouwd zijn,<br />

welke thans nog het schip <strong>de</strong>r groote kerk uitmaakt en<br />

welke in 1336 <strong>door</strong> bisschop Jan <strong>van</strong> Diest begiftigd<br />

') Over. Alm. 1843 pag. 104.<br />

') Mr. <strong>van</strong> Doeruinek. Register op het Provo Arch. IV. 60 en V. 389.<br />

3) II. pag. 358.<br />

') Co<strong>de</strong>x Diplom. no. LI.<br />

'j Provo Arch. Aanhangsel p. 7.<br />

0) Provo Arch. II. 80.<br />

!


55<br />

IS bij <strong>de</strong>n navolgen<strong>de</strong>n brief 1): "Nos johannes <strong>de</strong>i<br />

gratia episcopus traiectensis noturn facimus universis<br />

quod donationem et legation em unius molt siliginis fo-<br />

l'ensis mensure ex <strong>de</strong>cimis damns dicte boijenc in ghes-<br />

teren pel' werenoltem patrem rodolphi <strong>de</strong> wulslare<br />

plebano ecclesie <strong>de</strong> eetmarshem et sex scepell siliginis<br />

einsche<strong>de</strong>nsis mensure ex ea<strong>de</strong>m décima pro hostijs et<br />

vino ad capellam in tuberghe; contentam in litteris qui-<br />

bus hec nostra cedula est transfixa , ratam et gratam<br />

habentes in <strong>de</strong>i nomine auctoritate nostra ordinaria confir-<br />

rnamus. nostrarum presentium testimonio litterarum quibus<br />

nostrum sigillum duximus apponendum. Datum Anno Do-<br />

mini millesimo trecentesimo tricesimo sexto feria tertia<br />

post conversionem sancti pauli apostoli." (Arch. Hrgh.jÎ l'ic~ -':l'j, I,<br />

De genoem<strong>de</strong> kapel bezat al da<strong>de</strong>lijk als gebouw zoodani-<br />

gen om<strong>van</strong>g, dat ze als kerk in on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>ne stukken ge-<br />

noemd wordt, voordat ze kerkrechtelijk zoo kon<strong>de</strong> heeten.<br />

In 1398 <strong>de</strong>s neesten dinxedags na inventio sancte<br />

crucis doet Johan <strong>de</strong> Kijster , richter te Oetmersem,<br />

kond dat <strong>de</strong> ghaer<strong>de</strong>n to walle met al zinè tobehore<br />

alzo als se belegen is bii <strong>de</strong>l' ke'1'cke'lt <strong>van</strong> 17ubbe1'glte dool'<br />

Evesse <strong>van</strong> Tubberghe, Fenne Ol' echte dochter met<br />

Gher<strong>de</strong> Oren echten manne or rechte mumher aan Her-<br />

man Hijlbolding en vrouw verkocht is, welke behalve<br />

<strong>de</strong> betaal<strong>de</strong> kooppenningen moesten voldoen ene jarlixs<br />

tijns alz enen beecker to betalene up <strong>de</strong> hofste<strong>de</strong> vom Tub-<br />

berghe jaerlix tusschen sunte mertijn un<strong>de</strong> me<strong>de</strong>winter.<br />

(Arch. Hrgh.)<br />

D66r <strong>de</strong>n titel <strong>van</strong> aankomst <strong>van</strong> <strong>de</strong>zen gaar<strong>de</strong>n werd<br />

doergetoghen <strong>de</strong> brief, gegeven in 1477 <strong>de</strong>s sendaghes<br />

to belokene pinxteren , waarbij Dijriek <strong>van</strong> Heij<strong>de</strong>n,<br />

') Het hier aanhangend zegel, ofschoon eenigszins geschon<strong>de</strong>n, stemt<br />

overeen met hetgeen is meege<strong>de</strong>eld in Over. Alm. 1845 56.


56<br />

richter te Oetmersem , verklaart dat voor hem in een<br />

gheheghe<strong>de</strong>n heijmale zitten<strong>de</strong> gekomen zijn Albert ten<br />

Hamme en diens vrouw Alijd, <strong>de</strong>welke verklaar<strong>de</strong>n te<br />

geven "puerliken omme go<strong>de</strong>s willen erflike enn ewelike<br />

«vor eijn ewich testament in die capelle to Tubberghen<br />

/lap dat altaer Sunte Anthonijs to beghynne eijnre vica-<br />

"rien oren gaer<strong>de</strong>n ghehieten die gaer<strong>de</strong> ten walle mijt<br />

/lal sijnen tobehoer also alse die heleghen is bij <strong>de</strong>r<br />

"kerk(J'}~ to Tubbel'g(J'}~ <strong>de</strong>n Hermen Hilboldinck zeligher<br />

"gedachten Alberts vorsz echte va<strong>de</strong>r in vortij<strong>de</strong>n ghecoft<br />

"heft teghen Evessen <strong>van</strong> <strong>Tubbergen</strong> en<strong>de</strong> Fennen oer<br />

"dochter." Zij <strong>de</strong><strong>de</strong>n <strong>de</strong>zen afstand ten behoeve <strong>de</strong>r<br />

»raetlue<strong>de</strong> ofte <strong>de</strong>s vicarii wie hie is in toeomen<strong>de</strong>n<br />

tij<strong>de</strong>n" en zulks mijt han<strong>de</strong>n, mijt mun<strong>de</strong>n, mijt allen<br />

vertichnissen enn oplatinghen. (Arch. Hrgh.)<br />

In 1460 op Maandag na Kruisvinding had<strong>de</strong>n <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong><br />

ten Hamme en vrouw voor Johan <strong>van</strong> Eessche<strong>de</strong> ver-<br />

klaard dat z~i aan Aleid <strong>van</strong> <strong>de</strong> Vrontenrod<strong>de</strong> een ge-<br />

<strong>de</strong>elte <strong>van</strong> hun huis, bij <strong>de</strong> kerk te <strong>Tubbergen</strong>, in<br />

levenslang gebruik had<strong>de</strong>n afgestaan 1).<br />

In 1417 up unsser liever Vrouwe averit ghehete an-<br />

nuntiatio verklaar<strong>de</strong>n Egbert 2) jonoker to Almelo, Elij-<br />

sabet <strong>van</strong> Vorst, joncfer ta Almelo , Johan en Wolter,<br />

hun bei<strong>de</strong>r kin<strong>de</strong>ren, bij openen brief verkocht te heb-<br />

. hen «<strong>de</strong>n raetlu<strong>de</strong>n unn kercmeijsters <strong>de</strong>l' 1cerc1cen to ttbb-<br />

"be·rglte tod behoef!:'<strong>de</strong>r tijmmeringhe <strong>de</strong>sse!' vorgen. kercke<br />

"<strong>de</strong>n ten<strong>de</strong>n over otting smael unn groff, als die ghele-<br />

»ghen is in <strong>de</strong>n kerspel <strong>van</strong> oetmersem enn in <strong>de</strong>r bur-<br />

"scap <strong>van</strong> tubberghe." De opdracht geschied<strong>de</strong> voor<br />

Fre<strong>de</strong>ric Post, richter te Oetmersem, zitten<strong>de</strong> in eenen<br />

') Provo Arch. IV. 113.<br />

') Egbert <strong>van</strong> Hekereu , geud, <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Eese , zoon <strong>van</strong> Evert <strong>van</strong><br />

<strong>de</strong>r Eese en Beatrix <strong>van</strong> Almelo.<br />

{


57<br />

. gheheghe<strong>de</strong> heijmale, daer me<strong>de</strong> an un over were als<br />

rechte kornote un gherichte lu<strong>de</strong> Henrie <strong>van</strong> Essche<strong>de</strong><br />

Amd <strong>de</strong> Reijgher un<strong>de</strong> an<strong>de</strong>re gue<strong>de</strong>r lu<strong>de</strong> ghenoch.<br />

(Arch. Hrgh.)<br />

In 1455 komt als vicaris alhier voor Henrik Engel-<br />

berting, toen Herman Grubbe en zijne kin<strong>de</strong>ren Arend<br />

en Aleid op Zatm'dag na St. Margriet kond doen dat<br />

zij met verlof <strong>van</strong> hun leenheer Johan <strong>van</strong> Almelo vier<br />

mud<strong>de</strong> goe<strong>de</strong> schone klare winter-rogge Deventer maat<br />

uit hun erf, <strong>de</strong>n hof te Geesteren , aan hem hebben<br />

verkocht en afgestaan 1); welke hij, zich noemen<strong>de</strong><br />

priester te <strong>Tubbergen</strong>, we<strong>de</strong>r in 1474 <strong>de</strong>s naasten dages<br />

na Remigii bij transfixbrief aan het klooster Albergen<br />

heeft overgegeven 2).<br />

In 1460 op St. Valentijnsdag verklaart Dirk <strong>van</strong><br />

Heij<strong>de</strong>n, richter te Ootmarsum, dat <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> Grubbe,<br />

me<strong>de</strong> namens zijne kin<strong>de</strong>ren Arend, Johan en Aleid ,<br />

ten overstaan <strong>van</strong> hem en <strong>de</strong> keurnoten en gerichtslu<strong>de</strong><br />

Rolef ten Kernena<strong>de</strong> en Johan ten Veldhave aan voor-<br />

noem<strong>de</strong>n vicaris Engelberting had verkocht en overge-<br />

dragen chie mud goe<strong>de</strong> klare winterrogge. erflijker rente,<br />

Ol<strong>de</strong>nzaalsche maat, uit z~jn erf en goed IJor<strong>de</strong>nink ,<br />

in <strong>de</strong> buurschap Vle<strong>de</strong>ringhe on<strong>de</strong>r het gerichte Oot-<br />

marsum als vrij eigen goed, jaarlijks tusschen St. Mar-<br />

ten en Mid<strong>de</strong>winter te betalen op het lcerlc1toj te l1tb-<br />

berge'It. 3 ).<br />

In 1475 was Johannes Wenemarinck hiel' priester en vi-<br />

cari: en komt hij als zoodanig in <strong>de</strong> navolgen<strong>de</strong> acte (Arch.<br />

Hrgh.) voor: Wij Johan <strong>van</strong> Eesche<strong>de</strong> Johannes Wenema-<br />

rinck preijster en<strong>de</strong> vicarius in cler tijtt to <strong>Tubbergen</strong> Jacob<br />

') Prov. Arch. III. 108.<br />

, Provo Arch. IV. 265.<br />

') Prov. Arch. IV. Ill.


58<br />

Vrilinck Johan Engelbertinck en<strong>de</strong> Lubbert Hermelinck in<br />

<strong>de</strong>r tijt provisoren en<strong>de</strong> raetlue<strong>de</strong> <strong>de</strong>r hilgher kerken to Tub-<br />

berghe bekennen en<strong>de</strong> betughen mijt <strong>de</strong>ssen openen besegel-<br />

<strong>de</strong>n breve dat var ons gekomen sijnt bij gesun<strong>de</strong>n en<strong>de</strong> mech-<br />

tigen lijve mijt wal bera<strong>de</strong>n mo<strong>de</strong> Herman ten Baesdam en<br />

Grete sijn echte wijf staen<strong>de</strong> eijn ijtlick up oren vrijen vaten<br />

vrij en<strong>de</strong> Iedich <strong>van</strong> aller horicheijt en<strong>de</strong> onverbon<strong>de</strong>n mijt<br />

ijenigherhan<strong>de</strong> echte. en<strong>de</strong> bekan<strong>de</strong>n var ons eijn ijtlick bij<br />

sun<strong>de</strong>ren als ijrst Grete vorsz mij t Hermanne vorsz oren echte<br />

manne als mijt oren rechten momber voer oer VOl' oer<br />

erfgen en<strong>de</strong> gaf oer daer var ons eijghen un<strong>de</strong>r <strong>de</strong>n hilghen<br />

merteler sunte pancratius patreen <strong>de</strong>r hilger kerken to Tub-<br />

bergen. Daer nae quam Herman vorsz <strong>de</strong>sghelikes noch<br />

staen<strong>de</strong> up sijnen vrijen vaten en<strong>de</strong> gaf hem oeck eijghen<br />

un<strong>de</strong>r <strong>de</strong>n selften patroen suute pancracius en<strong>de</strong> taste<strong>de</strong>n<br />

beij<strong>de</strong> als Grete vorsz. mijt Hermanne vorzs als mijt oren<br />

rechten momber en<strong>de</strong> daer nae Hermen vorsz var hemselven<br />

in hant her Johans Wenemarinck in <strong>de</strong>r tijt vicaris en<strong>de</strong><br />

kerckmeijster in <strong>de</strong>r kerken to <strong>Tubbergen</strong> die sie heft entfan-<br />

gen daer wij an en<strong>de</strong> aver hebt ghewest hebben<strong>de</strong> in <strong>de</strong>r tijt<br />

macht <strong>de</strong>s rechten pasteers en<strong>de</strong> kercheren in <strong>de</strong>ssen saken,<br />

Also dat die provisoren en<strong>de</strong> raetlue<strong>de</strong> <strong>de</strong>r hiIgher kerken to<br />

<strong>Tubbergen</strong> wije die sijnt sollen boeren cerre Twijer nae-<br />

ghelaten guet dat sij beweglick ofte onbeweglick dat sie<br />

nalaten na oerre doet to behoef <strong>de</strong>s hilghen patroens sunte<br />

pancracius en<strong>de</strong> sollen dat moghen manen upboren en<strong>de</strong> in-<br />

wijnen mijt <strong>de</strong>ssen breve mijt allen rechte ghiestlick of wert-<br />

lick waer sie dat eijschet Des sollen dieprovisoren en<strong>de</strong> raetlue<strong>de</strong><br />

vorsz. ofte oer nacomelinge Hermanne en<strong>de</strong> Greten<br />

vorsz ver<strong>de</strong>ghennigen mijt hulpe J ahans <strong>van</strong> Eesche<strong>de</strong> want<br />

hie dat sa gelovet heft en<strong>de</strong> <strong>de</strong>s pasteers ghelijc oren an<strong>de</strong>-<br />

ren horighen lue<strong>de</strong> nae oerre macht En dit vorsz, al sun<strong>de</strong>r<br />

~Il'gelijst Daer dit geschee<strong>de</strong> weren me<strong>de</strong> an en<strong>de</strong> aver


50<br />

Johan <strong>van</strong> Eesche<strong>de</strong>, Egbert tel' Horst Albert Jacobssoen<br />

En<strong>de</strong> meel' gue<strong>de</strong>r Iue<strong>de</strong> genoch die dit seghen en<strong>de</strong> hoer<strong>de</strong>n .<br />

. In oerken<strong>de</strong> <strong>de</strong>r waerheijt aller puncten en<strong>de</strong> articulen vorsz<br />

want wij provisoren en<strong>de</strong> raetlue<strong>de</strong> vorsz gheen eijghen<br />

segel en hebt sa heb wij gebe<strong>de</strong>n J ohanne <strong>van</strong> Eesche<strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>ssen brief mijt sijnen segele to besegelene En ick<br />

Johan <strong>van</strong> Eesche<strong>de</strong> vorsz wante mij <strong>de</strong>sse dinghe me<strong>de</strong><br />

kundich sijnt en<strong>de</strong> mijt mijnen willen me<strong>de</strong> ghescheen sijnt<br />

en<strong>de</strong> Herman en<strong>de</strong> Grete vorsz mij heut up <strong>de</strong>ssen dach to<br />

koermedich bebt g-ewest en<strong>de</strong> sie hem nu <strong>van</strong> mij vrij hebt<br />

gecoft soe heb ick omme be<strong>de</strong> willen <strong>de</strong>r provisoren vorsz<br />

en<strong>de</strong> me<strong>de</strong> omme be<strong>de</strong> willen Hermans en<strong>de</strong> Groten vorsz<br />

mijn segel witliken bene<strong>de</strong>n an <strong>de</strong>ssen breef ghehangen.<br />

Gegeven in <strong>de</strong>n jaer unsz heren dusent veerhun<strong>de</strong>rt vijf en<strong>de</strong><br />

tachtentich up sunte peters avent ad Catliedram geheten.<br />

Op 16 November 1492 komt hij als Johan Wene-<br />

roering, vicaris <strong>de</strong>r kerk <strong>van</strong> St. Pancratius in Tubber-<br />

gen, voor bij <strong>de</strong> <strong>door</strong> <strong>de</strong>n keizerlijken notaris E<strong>de</strong>, alias<br />

Sticker, afgegeven acte, waarbij <strong>de</strong>ze verklaart dat eenige<br />

leekebroe<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> het klooster Albergen ten overstaan<br />

<strong>van</strong> <strong>de</strong>n Prior Gerhard <strong>van</strong> Ubach en het geheele con-<br />

vent hunne personen aan <strong>de</strong> tucht <strong>van</strong> hetzelve on<strong>de</strong>r-<br />

werpen en er hunne goe<strong>de</strong>ren aan overgeven 1) en in<br />

1496 op Sunte Benedictusdach <strong>de</strong>s hilligben Abbaets<br />

en coss. in dvaste ; toen hij, daartoe verzocht als priester<br />

en vicari us eenen openen brief bezegel<strong>de</strong> <strong>van</strong> Ghert We-<br />

nemarig toe Tubberghe en diens vrouw Fenne , waarbij<br />

<strong>de</strong>ze aan Arnd Grubbe en Ha<strong>de</strong>wich zijne vrouwene<br />

erflike lose en we<strong>de</strong>rcoep twijer mud<strong>de</strong>n rogge jaerliker<br />

erfrente geven, die Z\j vroeger uit hunne erven Otting en<br />

Jor<strong>de</strong>nink en uit al hunne erven gekocht had<strong>de</strong>n , zoo-<br />

dat Grubbe ,zijne vrouw of erven jaarlijks op Sint Peter<br />

Ji Provo Arch. IV. 581.


60<br />

ad Catliedram die erfrente kon inlossen en we<strong>de</strong>rkoepen<br />

met vier en twintig rijnsche gul<strong>de</strong>ns (Arch. Hrgh.)<br />

In 1502 <strong>de</strong>n tijn<strong>de</strong>n daeh in Julio' verklaart Gher-<br />

bardus upt Loe, gezworen Hofmeijer <strong>van</strong> <strong>de</strong>n Hof<br />

Oetmersen, dat Bettolt ten Goerkotte en diens vrouw<br />

Hille elkan<strong>de</strong>r <strong>de</strong> lijftuoht hebben gemaakt <strong>van</strong> al hunne<br />

goe<strong>de</strong>ren, met bepaling dat <strong>de</strong>ze na hun bei<strong>de</strong>r dood<br />

zullen vervallen aan <strong>de</strong> "Hille Kercke" te Tubberghe<br />

<strong>tot</strong> opbouw <strong>van</strong> kerk en toren , met uitzon<strong>de</strong>ring <strong>van</strong><br />

bet Goerkotte, dat als kamergoed zal vererven naar<br />

reelit <strong>van</strong> <strong>de</strong>n Hof <strong>van</strong> Oetmersen. 1)<br />

In 1516 was vicaris te <strong>Tubbergen</strong> Egbertus ten Have,<br />

die in 1522 nog in <strong>de</strong> bediening was, in welk jaar<br />

als vicarissen ook genoemd wor<strong>de</strong>n dominus Johannes<br />

ejusque nepos dominus Bemardus,<br />

Kerkerekeningen , op <strong>de</strong>n is- Mei 1561 en 1562<br />

afgelegd, met <strong>de</strong> aan <strong>de</strong> eerste rekening voorafgaan<strong>de</strong><br />

omscluijving <strong>de</strong>r kerkebezitttngen (Arch. Hrgh.) vin<strong>de</strong>n<br />

hier naar tijdsor<strong>de</strong> het geschiktste eene plaats.<br />

W~ volget heflt die hillighe kercke tho .Tubergen<br />

ijaers an staen<strong>de</strong>n pechten und Renthen in tho kommen.<br />

Voer Erst <strong>van</strong> <strong>de</strong>r hillighen kercken <strong>de</strong>ren eigen erven<br />

jaer up Jaer gewisze pacht.<br />

Jteni dat Erve Wemmerinck gifl't ijaers xii mud<strong>de</strong><br />

roggen.<br />

Noch iiii ill gui<strong>de</strong>s waeszes.<br />

Noch ein Deventer voer bij grase.<br />

Noch gewontlicke Denste bijnnen kerspels.<br />

Jtem Nijehuis xi mud<strong>de</strong> roggen.<br />

Noch iiii ijl gue<strong>de</strong>s waszes .<br />

Noch ein Deventer voer bU grase.<br />

Noch gewontlicke Denste bijnnen kerspels.<br />

') Provo Arch. V. 162.


61<br />

Jtem Horstman xi 1 /2 mud<strong>de</strong> roggen.<br />

Noch iiii m gui<strong>de</strong>s waeszes.<br />

Noch eine Deventer voer bij grase.<br />

Noch gewontlicke Denste bijnnen kerspels. •<br />

Jtem noch <strong>van</strong> <strong>de</strong>m ten<strong>de</strong>n aver Ottinck tho Tubergen<br />

negen mud<strong>de</strong> rogge , welckeren ten<strong>de</strong>n die Bastort Johan<br />

<strong>van</strong> Essche<strong>de</strong> jtzoe jngewinne heflt.<br />

Jtem noch <strong>van</strong> Egbert tho Manre ijars iii scheppel<br />

roggen.<br />

Jtem noch <strong>van</strong> NeijsinckhofI' voer ein stucke lan<strong>de</strong>s<br />

in Vleringer Essche ijaers ein scheppel roggen.<br />

Jtem noch <strong>van</strong> Saligen hem JohanBrogger in sijnen<br />

dagen Vicarius tho Oetmerschen, up dat altaer sa salige<br />

Roloff <strong>van</strong> Beverfar<strong>de</strong> gest.ifIïet heft ein gl. gl. <strong>van</strong> xxviii<br />

st. b. <strong>van</strong> <strong>de</strong>n iiii g.g. sa hie salighe her Johan <strong>de</strong>r 'hil-<br />

ligen keieken gegeven und men <strong>de</strong> iii <strong>de</strong>n Armen daer-<br />

selbest vermoge <strong>de</strong>r gifl:'te jaers <strong>de</strong>ilen sal.<br />

Jtem noch <strong>van</strong> <strong>de</strong>n xxiiii gl. gl. <strong>de</strong>n gl. <strong>van</strong> xxviii<br />

st.b. sa salighe.her Berendt Valcke jn sijnen dagen Cap-<br />

pellaen <strong>de</strong>s huises Wemeszloe, in die hillige kercke daer<br />

selbest, gegeven heût und men daer <strong>van</strong> <strong>de</strong>n Armen<br />

jaers i 1 / 2 mud<strong>de</strong> roggen <strong>de</strong>elen sal.<br />

1/2 mud<strong>de</strong> rogge ijaers allet vermoge <strong>de</strong>r giffte.<br />

Noch <strong>van</strong> obgem. heren Beren<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>n xxxvi gold.<br />

g. allet xxviii'st.b. <strong>de</strong>n gl. sa hie oicb<strong>de</strong>r hilligen<br />

kercken gegeven hefft und men daer<strong>van</strong> oiok <strong>de</strong>n Armen<br />

einen gul<strong>de</strong>n <strong>van</strong> xxviii st.b. ijars <strong>de</strong>ilen'Sa! i mud<strong>de</strong><br />

roggen ijaers.<br />

Jtem noch <strong>van</strong> twelff daleren sa salighe Berendt Hermelinck<br />

und sijn huisfrowe <strong>de</strong>r hilligen koreken erfllich<br />

gegeven hevt i mud<strong>de</strong> roggen.<br />

Jtem noch hefI't die vorgesachte hillighe kercke ijaers<br />

ein re gui<strong>de</strong>s waeszes <strong>van</strong> WolfI'ert tho Geistèren.<br />


52<br />

Jtem noch i l / z W gui<strong>de</strong>s waeszes <strong>van</strong> Leehuis tho Tu-<br />

bergen.<br />

Jtem noch 1:2 ffi gui<strong>de</strong>s waeszes <strong>van</strong> die korter,<br />

Summa ii ID<br />

Summa xr.ii mud<strong>de</strong> roggen<br />

xiiii W waeszes<br />

und <strong>de</strong>n <strong>de</strong>nst und voer.<br />

Alle dit vorsz is <strong>de</strong>r hilligen kercken vorsz. staen<strong>de</strong><br />

pacht und jarlicke inkumpst uszerhalben, wes dorch die<br />

raetlui<strong>de</strong> jaers an roggen, wullen, :fiaesz und sunst ge-<br />

bed<strong>de</strong>n und geprocurert wer<strong>de</strong>n kan oe<strong>de</strong>r mach, dorch<br />

'I'estamentz giffte und sunst, dat oich <strong>de</strong>s yael'S tho be-<br />

reeken geboert.<br />

Jtem <strong>van</strong> dieszen voersz. jnkommen<strong>de</strong>n pachten gifft<br />

die 'hillighe kercke aldaer selbest, jaer up jaer, wes ein<br />

<strong>de</strong>iles tel' a:fiosse uszerhalben wes ijaers an wine, bro<strong>de</strong><br />

und sunst <strong>de</strong>r hillighen kercken in wi<strong>de</strong>ren unraet laiflt,<br />

dat sij an tijmmers , <strong>de</strong>ckers, glasevinster tho stoppen<br />

wed<strong>de</strong>r uth ..<br />

J tem in die genante vicarie, so salige Her Egbert ten Hoeve<br />

tho be<strong>de</strong>ijnen plach, voer erst achte mud<strong>de</strong> roggen ijaers.<br />

Jtem heren J ohanne Vicarius tho Tubergen sesz gl.<br />

gl. ijaers <strong>de</strong>n gl. <strong>van</strong> xxviii st.b. voer. hun<strong>de</strong>rf Encke<strong>de</strong><br />

gewichtighe gl.gl.<br />

Jtem noch iii gl gl. <strong>van</strong> xxviii st.b.<strong>de</strong>n Armen tho<br />

<strong>de</strong>ilen wegen saligen hern Johan Braggers als vorsz.<br />

Jtemnochein gl.gl. und i l 12 mud<strong>de</strong> rogge <strong>de</strong>n Armen tho<br />

<strong>de</strong>len wegen heren Beren<strong>de</strong>s Valeken als vorsz.<br />

Summa X 1 /2 mud<strong>de</strong> roggen met <strong>de</strong>m mud<strong>de</strong> sa <strong>de</strong><br />

koster wes anheer gehort und tein gl.gl. <strong>de</strong> gl. <strong>van</strong><br />

xxviii st.b., uszerhalbenn wes in wi<strong>de</strong>ren unraet <strong>de</strong>r<br />

hilligen kercken ijars als vorsz. verveldt.<br />

Nhu befin<strong>de</strong> ich nach gehol<strong>de</strong>ner Reckensohrifl' dat


63<br />

Anno veel' und vifftich und Anno viff und vifftich, dat in<br />

restan<strong>de</strong> un<strong>de</strong>r <strong>de</strong>n kerckmeisteren unutgevor<strong>de</strong>rt bij <strong>de</strong>n<br />

lui<strong>de</strong>n, als volget, verbleven is.<br />

Vorerat bij Oetteman <strong>de</strong>s ten<strong>de</strong>n lialven tein beschei<strong>de</strong>n<br />

daler und vier und twintigesten halven st.b.<br />

Noch bij Niehuisze vifftenhalve Rij<strong>de</strong>r gl.<br />

Noch bij Goermanne ein beschei<strong>de</strong>n daler.<br />

Noch bij N eisinckhaeve tho Vleringhe dre scheppel<br />

roggen <strong>van</strong> <strong>de</strong>nu jaeren als tho wetten <strong>van</strong> itlick ijaer<br />

ein schepl.<br />

Summa vifftein daler twelfftenhalve st.b, dreij scheppel<br />

roggen.<br />

Noch befin<strong>de</strong> ich in restan<strong>de</strong> an rogge bij diesze na-<br />

beschreven als volget.<br />

Vorerat bij H~stman dreij mud<strong>de</strong> und ein scheppel<br />

roggen.<br />

Noch bij Wemmerinck liegen mud<strong>de</strong> roggen.<br />

Noch bij Niehuisze negen mud<strong>de</strong> roggen.<br />

Noch bij Oetteman achte mud<strong>de</strong> und ein scheppel<br />

roggen.<br />

Summa <strong>de</strong>rtigestehalff mud<strong>de</strong> roggen.<br />

Diesze vorsz <strong>de</strong>rtigestehalfI' mud <strong>de</strong> roggen sindt ver-<br />

dinget mud<strong>de</strong> var mud<strong>de</strong> , tho betalen voer twe dal er<br />

offte oere rechte gewer<strong>de</strong> up negestfolgen<strong>de</strong> Suncte Jo-<br />

hannes marckt anno seven und vifftich ipso die Pancratii.<br />

Summa negen und vifltich daler.<br />

N ocb befin<strong>de</strong> ich in restan<strong>de</strong> <strong>van</strong> Anno seven und<br />

vifftich und in Anno acht und vifltich bereckent, als<br />

volget<br />

VorErst bij Wemmerinck ein mud<strong>de</strong> roggen.<br />

Koch bij Nijehuisze vier<strong>de</strong>halff mud<strong>de</strong> roggen.<br />

Noch bij Otteman ein mud<strong>de</strong> roggen.<br />

N och bij Egbert dreij scheppel roggell.


64<br />

N och bi] N eisinekhoft' ein scheppel roggen,<br />

Summa -seve<strong>de</strong>halfl mud<strong>de</strong> roggen,<br />

Noch befin<strong>de</strong> ieh dat die kerekmeisteren in <strong>de</strong>m sol-<br />

vigen vorsz jaere vier<strong>de</strong>nhalven daler mer entfangen dan<br />

uthgegeven und bereekent in restan<strong>de</strong> gebleven,<br />

Summa in restari<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>m vorsz jaer seve<strong>de</strong>halff<br />

mud<strong>de</strong> roggen vier<strong>de</strong>nhalven daler und sesz st.b, so<br />

bij <strong>de</strong>n meiern als vorsz und bij <strong>de</strong>n raetlui<strong>de</strong>n,<br />

Anno LXI up dach Paneratii nemptlich <strong>de</strong> xij Maij<br />

sijnnen tho Tubergen ersehennen die Erenveete Berendt<br />

<strong>van</strong> Beverfar<strong>de</strong> tho Weriees und Wemeszloe und àie oieh<br />

Ernveste Johan <strong>van</strong> Essebe<strong>de</strong> und meeran<strong>de</strong>r <strong>de</strong>n sol-<br />

liehs angeit, umme <strong>de</strong> Reekenschoep <strong>van</strong> <strong>de</strong>n kerekmeis-<br />

teren in <strong>de</strong>r tidt und Lui<strong>de</strong>n, <strong>van</strong> ~at jaer l,IX und<br />

LX tho verrechtverdigen und wes also vorgebracht vol-<br />

get hijrna beschreven.<br />

Erstlichen <strong>van</strong> Anno LIX seeht Wennemerinek hie<br />

betalt hebbe als volget<br />

Item vorerst iiij niud<strong>de</strong> und eiu scheppel roggen in<br />

die kerekenkiste<br />

Noch seeht hie betalt tho hebben an han<strong>de</strong> <strong>de</strong>l' kerek-<br />

meisteren achte daler weniger ein ort, <strong>de</strong>welcke die<br />

kerckmeistere heren Johann e tho bewaeren gedaen die<br />

hie oieh al noch nu bewaer, als her Johan selver be-<br />

kendt.<br />

Item Ingeliehem valle heft't hie oieh, als hie seeht iiij<br />

ru waszes an han<strong>de</strong> <strong>de</strong>r kerekmeisteren betaldt,<br />

Item Niehuisze resteren <strong>van</strong> obgl. jarre LIX tein<br />

mud<strong>de</strong> roggen, dat was seeht hie betalt tho hebben.<br />

Soe Horstman gift't vii mud<strong>de</strong> rogge, dat halve hefft<br />

hie ut bevelle <strong>de</strong>r kerckmeisteren an heren Egberte<br />

betaldt; resteren bij em nach vi mud<strong>de</strong> roggen <strong>van</strong> anno


65<br />

J.JIX noch unbetaldt, ce<strong>de</strong>r hie moet betalung bewijsen.<br />

De Negen mud<strong>de</strong> roggen <strong>van</strong> Ottinck ten<strong>de</strong>n hefft<br />

<strong>de</strong> Bastert <strong>van</strong> Essche<strong>de</strong> anno als bovenLIX an ·heer<br />

Egberte achte mud<strong>de</strong> betalt , dat an<strong>de</strong>r an sick selver<br />

betalt.<br />

Item noch hefft Basdam <strong>van</strong> Egbert tho Manre ent-<br />

fangen einen Rij<strong>de</strong>r var dreij scheppel roggen.<br />

Item noch hebben die Raetlui<strong>de</strong> verkofft viff wage<br />

wullen <strong>de</strong> wage var dreij und <strong>de</strong>rtigesten halven st.b. ,<br />

Summa viff daler xii 1 /2 st.b. var die wullen.<br />

Item noch Anno LIX als boeven ut <strong>de</strong>r marcke <strong>van</strong><br />

Albergen gebed<strong>de</strong>n viff scheppel roggen, daer Luieken<br />

Gerlinck voer jnsteit.<br />

Item noch jntsolve yael' in <strong>de</strong>r solvigen Marcke ge-<br />

bed<strong>de</strong>n vifl ttl fiasses, daer die Buerrichter tein st.b.<br />

var geven sal.<br />

Item noch hebben die <strong>van</strong> Geisteren als boeven ein<br />

mud<strong>de</strong> roggen und var einen halven daler fiass gegeven.<br />

Item <strong>de</strong> <strong>van</strong> Tubergen vifl scheppel roggen gebed<strong>de</strong>n<br />

und voer einen Ri<strong>de</strong>r gl. flaess,<br />

Van dieszem vorsz. die kerckmeisteren wed<strong>de</strong>r<br />

umb utgegeven, als volget:<br />

Vorerat heren Johanne betaldt sesz gold. gl. <strong>de</strong> gl. <strong>van</strong><br />

xxviii st.b.<br />

Noch salighen heren Egberte achte mud<strong>de</strong> roggen.<br />

Noch <strong>de</strong>m koster ein mud<strong>de</strong> roggen.<br />

Noch vi scheppel roggen utge<strong>de</strong>let <strong>van</strong> salighen heren<br />

Berendt Valeken wegen.<br />

Noch einen gl. <strong>van</strong> obgem. heren Berendt Valeken we-<br />

gen utge<strong>de</strong>let. ,<br />

Noch <strong>van</strong> wegen saeligen heren .Tahan Progger dreij<br />

gl. gl. utge<strong>de</strong>let.<br />

Noch an wine utgelacht ii 1 / 2 gl. <strong>de</strong>n gl. <strong>van</strong> xxviii st.b.<br />

Ver8lagen en Me<strong>de</strong><strong>de</strong>elirtflen IX. 5


66<br />

Noch an Bro<strong>de</strong> utgelacht iii st.b.<br />

Item noch hebben <strong>de</strong> Kerck Meister <strong>van</strong> wegen <strong>de</strong>r<br />

hilligen kercken utgegeven iii daler <strong>de</strong>n Heren J ohanne<br />

<strong>van</strong> Essche<strong>de</strong>, <strong>de</strong>n hie in sacken Swennen Wennemerinck<br />

vertert, <strong>de</strong>n an<strong>de</strong>ren Zacharias gedaen.<br />

Den <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n voer kalck und steijne gegeven sa noch<br />

voerhan<strong>de</strong>n.<br />

Noch herm Johanne dreij daler gedaen an affelage<br />

sijner pension als vorsz.<br />

Noch anno als boeven vier ri<strong>de</strong>r v st.b. <strong>van</strong> <strong>de</strong>n raet-<br />

lui<strong>de</strong>n in affwesen <strong>de</strong>l' erffgenaemen vertert.<br />

Item noch vifftenhalven daler ingebracht tho <strong>de</strong>m 01'-<br />

<strong>de</strong>l mit Swennen Wennemerinck.<br />

Noch <strong>de</strong>m Leiggen Decker gegeven sesz und twintig-<br />

sten halven st.b,<br />

Noch acht und twintich st.b. up Martini Val' bottel'<br />

<strong>de</strong>welcke ge<strong>de</strong>let wor<strong>de</strong>n, utgelacht.<br />

Noch voel' vertein<strong>de</strong>nhal ven st.b. Rovesaet gekofft daer <strong>van</strong><br />

dat olighe vor<strong>de</strong>n hilligen Sacramente daerselber gebrandt.<br />

Item noch achtenhalven st.b. voel' beer do men <strong>de</strong> led<strong>de</strong>r<br />

in die kercke gehangen.<br />

Item Doch eine 1'2 ri<strong>de</strong>r voer <strong>de</strong> klockthowe utgelacht,<br />

Noch xvii st. b. voel' beer dat die K. M. <strong>de</strong>n xiiij<br />

dach nae Pancratii verdruncken bad<strong>de</strong>n.<br />

Noch vierst.b. voel' eijnen emmer tho <strong>de</strong>nn wijwaeter<br />

tho bheslaen.<br />

Noch <strong>de</strong>m cupel' i 1 / 2 st.b. voer <strong>de</strong>n solvigen Emmer.<br />

Noch Berendt Smed<strong>de</strong> <strong>de</strong>rtein st.b. voer Ancker nagel<br />

und sunst.<br />

Item noch up eijnen dage do Swenne Wennemerinks<br />

<strong>de</strong> raetlui<strong>de</strong> averwunnen had<strong>de</strong> Altera Antonij achte st.b.<br />

an gel'ichtgel<strong>de</strong> die die kerckmeisteren oich <strong>van</strong> <strong>de</strong>n<br />

vorsz utleg;en sullen.


67<br />

Summa an daeleren xxix und xxix st.b. und noch<br />

xl/2 mud<strong>de</strong> roggen.<br />

Restat bij <strong>de</strong>n kerckmeisteren meer entfangen<br />

tho hebben dan utgegeven viiil/2 daler iil/2 st.b.<br />

Wat die raetlui<strong>de</strong> anno LX jngeboert.<br />

Item <strong>van</strong> Wenemeri:rik betalt vier mud<strong>de</strong> restan t viii<br />

mud<strong>de</strong> roggen.<br />

Item Niehuis betalt ii mud<strong>de</strong> restant ix mud<strong>de</strong> roggen.<br />

Item Horstman betalt vier mud<strong>de</strong> restant ~i1/2 mud<strong>de</strong><br />

roggen.<br />

Item <strong>van</strong> Ottinck ten<strong>de</strong>nseligen herenEgberte betaltachte<br />

mud<strong>de</strong> roggen und <strong>de</strong>n koster ein mud<strong>de</strong> summa al betalt.<br />

Item noch Egbert tho Manre betalt dreij scheppel roggen<br />

mit xxi st.b. und iii pl.<br />

Item Neisinckhoiff tho Vleringhe restat ein scheppel<br />

roggen.<br />

Item noch <strong>van</strong> Albergen gebed<strong>de</strong>n v scheppel roggen.<br />

Item noch voer V l !2 st.b, :fI.aeszdaer die Buerrichter<br />

voer insteit.<br />

Item <strong>van</strong> Geisteren gebed<strong>de</strong>n vi scheppel roggen daer<br />

<strong>van</strong> Geijsen Hermelings betaldt ein mud<strong>de</strong> dat 1/2 mud<strong>de</strong><br />

in die kiste.<br />

Item noch <strong>van</strong> <strong>de</strong>n <strong>van</strong> Geisteren einen halven Rij<strong>de</strong>r<br />

voer gebed<strong>de</strong>n flasz.<br />

Item <strong>van</strong> Tubergen gebed<strong>de</strong>un v scheppel roggen und<br />

voer ar~ und twintigestenhalven st.b, :fI.aeszdaer Berendt<br />

Hermelinck voer insteidt,<br />

Van dieszem vorsz die Raetlui<strong>de</strong> wed<strong>de</strong>r utge-<br />

gelwen , Anno als boven, wij volget,<br />

Item hern Johanno sesz gl. <strong>van</strong> xxviii st.b,<br />

Item seligen heren Egberte achte mud<strong>de</strong> roggen betalt.<br />

Item <strong>de</strong>m koster ein mud<strong>de</strong>.


68<br />

Item noch sesz scheppel roggen <strong>van</strong> seligen Berendt<br />

Valeken wegen utge<strong>de</strong>1et.<br />

Item noch <strong>van</strong> obgem. heren Berendts wegen 1gl. ut-<br />

ge<strong>de</strong>let.<br />

Item <strong>van</strong> wegen saligen hem Johan Bragger utge<strong>de</strong>lt<br />

iij gl.<br />

Item alm wine und bro<strong>de</strong> ii 1 / z gl. mijn i st.b., <strong>de</strong>n<br />

gl. <strong>van</strong> xxviii st.b.<br />

Item noch dit jaer LX in <strong>de</strong>s kosters huis vertert<br />

gelick dat vorighe jaer LIX an kost und Beer tho<br />

wetten vier ri<strong>de</strong>r und viff st.b.<br />

Noeh anno als boven dorch <strong>de</strong>n LegenDecker vertert<br />

oich in <strong>de</strong>s kosters huis an kost und beer xxix st.b.<br />

Jtem noch vertert dorch <strong>de</strong> K.M. xii st.b. in Berendt<br />

<strong>van</strong> Lingenhuis.<br />

Jtem noch vi st.b. voer ein scheppel roggen.<br />

Jtem Her Johan to Tubergen secht dat hie jn bewaer<br />

<strong>van</strong> <strong>de</strong>n kerckmeisteren hebbe entfangen Anno etc. LXI up<br />

Sunct Pancratiusdach sestien st.b. und iii pl.<br />

Vandt jaer LIX und LX <strong>de</strong> Restan<strong>de</strong> <strong>van</strong> roggen<br />

<strong>de</strong>ngenne die eine noch schuldieh Is ge1aetenndat rond<strong>de</strong><br />

mit einen boscheidhen daler tho betaelen.<br />

Restat bij <strong>de</strong>n kerckmeisteren meel' entfangen<br />

tho hebben dan utgegeven vifftein daler xxviiii st.b.<br />

<strong>van</strong> Anno. als boeven LX.<br />

Des sollen die kerckmeister alle vorsz. pechte in<br />

maenen und alle vorsz sehul<strong>de</strong> betalen.<br />

Summa <strong>van</strong> bei<strong>de</strong>n jaeren als <strong>van</strong> Anno J.JIXund LX<br />

die restandt bij <strong>de</strong>n kerckmeisteren <strong>de</strong> Summe <strong>van</strong> vifl'<br />

und <strong>de</strong>rtich daleren xvij st.b. <strong>de</strong>sz sullen sie alle berecken<strong>de</strong><br />

schul<strong>de</strong> schuldieh sijnn <strong>van</strong> <strong>de</strong>n vorsz. twee jaeren<br />

und dit allet nicht roren<strong>de</strong> dat jaer LXI und oich nicht<br />

roren<strong>de</strong> <strong>de</strong> restari<strong>de</strong> sa voel' <strong>de</strong>m jaer LIX voerbleven.


69<br />

Van dieszen vorsz twee jaeren <strong>de</strong> Deventer voren<br />

noch unbereckent und noch iiii ffi waeszes'<strong>de</strong> bij<br />

Nijehuijs resteren <strong>van</strong> Anno LX.<br />

Anno LXII <strong>de</strong>nn ~ii Maij als up daoh Pancratii<br />

sinnenn tho <strong>Tubbergen</strong> erschennenu umb die Reekenschop<br />

<strong>van</strong> <strong>de</strong>nn kerckmeisterenn tho entfangen als gewontlich<br />

die Erntveste Walter <strong>van</strong>n Hei<strong>de</strong>nn J nnstatt<br />

Berendtz <strong>van</strong>n Beverfoer<strong>de</strong> tho W, und Weimselloe<br />

unnd die auch Erntveste Johann <strong>van</strong> Essche<strong>de</strong> sampt<br />

Johans Brouwer Procurator to Albergenn unnd ist aldar<br />

voergebracht , ailes <strong>van</strong>t jaer J..XI als volget.<br />

Jtem Wenmerinckheflt betalt als volget.<br />

VOl' erste iii mud<strong>de</strong> roggenn jnn die kerckenkiste<br />

die vergangenn jail' auch bereckent.<br />

Jtem noch i mud<strong>de</strong> datwellicbe <strong>de</strong>nn Armen ist gebacken.<br />

Jtem noch ii daler ann Baszdam betalt.<br />

Jtem noch i daler up Midtwinter fur wijnn.<br />

Jtem noch Jtzo vif!' daler betalt ann herenn J ohanne<br />

Vicarienn tho Tubergenn, die emme up Petri ad Cathedram<br />

Anno LXII ann Pensionn verschennen.<br />

Jtem noch iiii fit waszes betalt ann han<strong>de</strong> <strong>de</strong>s kosters<br />

Restat sijnn Deventer foer.<br />

Oat vursz <strong>van</strong>dt jail' LX.<br />

Jtem Nijehuis had<strong>de</strong> betalt iiii daler ann han<strong>de</strong> <strong>de</strong>r<br />

Raetlue<strong>de</strong> diewelke sie Walter <strong>van</strong>n Coever<strong>de</strong>n gedaen<br />

un<strong>de</strong> werenn vertert jun saechenn SwennennWellmerincks.<br />

Jtem nach up heu<strong>de</strong> dato betalt xv daler die her Johann<br />

jn siener bewarunge allet <strong>van</strong>n sijnenn reetau<strong>de</strong>n vaut<br />

jaer LIX und LX.<br />

Jtem die ii 1!2 mud<strong>de</strong> roggenn soeHorstmann <strong>van</strong>tjaer LX<br />

sehuldich was bekent Elbert to Geistèren betalt tho siene<br />

jnn die kerckennkiste, unnd sall dair relinqua <strong>van</strong>n doenn,


..<br />

70<br />

So Nesinekhave resterenn iiii scheppel roggenn als to<br />

wetten i seh. <strong>van</strong>n Anno LVIII unnd i soh. <strong>van</strong> anno LIX<br />

unnd i soh. <strong>van</strong> anno J...X unnd dan <strong>van</strong>t jaer LXI nu<br />

vorschennen sijnt em die vursz iiii gelatenn mit einen<br />

daler tho betalen. •<br />

Jtem noeb up Data heflt Berendt Hermelinek xxiii st.b.<br />

betalt sa hie noch <strong>van</strong>n gebed<strong>de</strong>nn flasze schuldich war<br />

. <strong>van</strong>n Anno LX.<br />

Jtem sa die <strong>van</strong> Geisterenn einen halven ri<strong>de</strong>r <strong>van</strong>n ge-<br />

bed<strong>de</strong>n flasze schuldioh werenn <strong>van</strong> Anno LX is upg. halve<br />

ri<strong>de</strong>r up data durch Elberte betalt mitt xii st.b.<br />

Jtem noch heflt Elbert einen daler betalt <strong>van</strong>n i mud<strong>de</strong><br />

roggenn, soe hie uit <strong>de</strong>r kerekennkistenn had<strong>de</strong> verkofft.<br />

Van dieszem vorsz hefIt die Richter tho 'Oetmersenn<br />

11 daler entfangenn <strong>van</strong>n Swennen Wenmerineks saiekenn.<br />

Dit naehbeschrevenn hebbeun die Meijer <strong>van</strong><br />

Anno LXI betalt.<br />

Jtem Wennemer hefft iii seheppel roggen betalt , up<br />

die <strong>de</strong>ilunge restat xi mud<strong>de</strong> unnd i-sch.<br />

Jtem iiii ffi wasses.<br />

Jtem Niebuiss iii soh. auch tor <strong>de</strong>ilunge betalt.<br />

restat x mud<strong>de</strong> i seh.<br />

restat aueh sijnn wass.<br />

Jtem Horstman betalt vii sch. auch <strong>de</strong>n Armenn utge<strong>de</strong>ilet.<br />

restat v mud<strong>de</strong> mijnn i seh.<br />

Aueh iii fit mijnn i ver<strong>de</strong>l wasses betalt.<br />

restat viff ver<strong>de</strong>l fit.<br />

Vann diessen VUl'SZ v mud<strong>de</strong>un mijn i soh. noeh betalt<br />

in die kerekenkiste ix seh. restat iiI '2 mud<strong>de</strong>,<br />

Die tein<strong>de</strong> <strong>van</strong> Ottinck restat uszerhalben dat mud<strong>de</strong><br />

roggen sa die koster ann sijch betalt <strong>van</strong>'t urwerck.<br />

Egbert tho Manre restant iii sch, roggenn <strong>van</strong>t vursz<br />

jaer l,XI.


71<br />

Jtem die <strong>van</strong>n Geisteren i mud<strong>de</strong> roggen tor lochtunge<br />

gebed<strong>de</strong>n unnd ist durch Elbert ann Seckweisen betalt.<br />

Jtem die <strong>van</strong>n <strong>Tubbergen</strong> vi scheppel roggen gebed<strong>de</strong>n<br />

unnd jnn die kerckennkistenn gedaen.<br />

Jtem noch hebbeun die <strong>van</strong>n Geistern un<strong>de</strong> die <strong>van</strong> Tub-<br />

bergenn tho saeme vi m gel<strong>de</strong>s VOl' gebed<strong>de</strong>nn flas jnge-<br />

bort dair<strong>van</strong>n sie henwed<strong>de</strong>r uetgegevenn xxix st.b. fur<br />

Roevesaet unnd dann vii 1 / 2 st.b. <strong>de</strong>m Glasemecke~.<br />

Jtem die <strong>van</strong> Albergenn v scheppelroggen torluchten<br />

gebed<strong>de</strong>n , dair die Buerrichter VOl' jnsteit unnd Lueckenn<br />

Gerlinck mit roggenn o<strong>de</strong>r gel<strong>de</strong> to betalen.<br />

Van diessom vursz uitgegeven als volget.<br />

Jtem Baszdam iiii st.b. voel' ein sloth VOl' die kerckdoer.<br />

Jtem Elbert ij wottenn VOl' Broet tho mid<strong>de</strong>winter.<br />

Jtem noch hebben die <strong>van</strong> Vlorungen vertert xii 1 / 2 <strong>van</strong>ne<br />

beirs doe sie <strong>de</strong>nn baleken tho <strong>de</strong>r kercken brachten.<br />

Jtem noch hebben die kerckmeistern xii] faene beers<br />

mit <strong>de</strong>m cupel' vertert, do J ohanne <strong>van</strong>n Eissche<strong>de</strong> die<br />

Extract <strong>van</strong>n <strong>de</strong>nn restan<strong>de</strong>nn overgelevert wort in <strong>de</strong>l'<br />

kerckenn to <strong>Tubbergen</strong>n.<br />

Jtem die Rogge ist <strong>de</strong>nn Meijeren gelseten mit xxxiii<br />

st.b. to betalen soverne sie tusschenn dieszem Dage unnd<br />

S. Johans marcke<strong>de</strong> nicht betaldt mit roggenn.<br />

Nog steeds ressorteer<strong>de</strong> <strong>Tubbergen</strong> on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> paro-<br />

chiekerk <strong>van</strong> Ootmarsum en moest ook daal' het Sendgericht<br />

komen bijwonen; bezwaren ontleend aan afstand, slechten<br />

weg, ,gemis aan geestelijken bijstand , enz. gaven <strong>de</strong>n<br />

inwoners <strong>de</strong>l' boerschappen Albergen, Geesteren , Tub-<br />

bergen en VIeringen herhaal<strong>de</strong>lijk aanleiding om zich<br />

<strong>tot</strong> <strong>de</strong>n bisschop te wen<strong>de</strong>n, ten ein<strong>de</strong> <strong>tot</strong> eene zelfstan-<br />

dige parochie verklaard te wor<strong>de</strong>n.<br />

Daarenboven was, volgens eene algemeene overlevering,


72<br />

nabij het zoogenaam<strong>de</strong> Papenpleeken , halfweg <strong>Tubbergen</strong><br />

en Ootmarsum, een vicaris, die <strong>tot</strong> geestelijke doelein<strong>de</strong>n<br />

<strong>van</strong> laatstgemel<strong>de</strong> plaats naar <strong>Tubbergen</strong> ging, vermoord;<br />

waar<strong>door</strong> el' steeds <strong>tot</strong> halfweg over en we<strong>de</strong>r voor be- .<br />

haarlijk gelei<strong>de</strong> moest gezorgd wor<strong>de</strong>n.<br />

De aan bisschop Aegidius <strong>de</strong> Monte gerichte klachten<br />

had<strong>de</strong>n ten gevolge dat hij persoonlijk een plaatselijk<br />

on<strong>de</strong>rzoek <strong>de</strong>ed, dat ten gunste <strong>de</strong>rrekwestranten uit-<br />

viel, ondanks <strong>de</strong> tegenwerking <strong>van</strong> <strong>de</strong>n kant <strong>van</strong> Oot-<br />

marsum daartegen aangewend,<br />

Het blijkt mij niet of dit persoonlijk on<strong>de</strong>rzoek sa-<br />

menviel met zijne in 1571 gedane visitatiereis dool' zijn<br />

zeheele bisdom: wellicht zou dit te vin<strong>de</strong>n zijn in het<br />

toen dool' hem gehou<strong>de</strong>n en in 1677 bij het kapittel<br />

te Utrecht berustend libel' visitationis, waar<strong>van</strong> melding<br />

gemaakt wordt in <strong>de</strong>n Ov. Alm. voor oudhe<strong>de</strong>n en let-<br />

teren jg. 1843, bI. 145 vlg.<br />

Tot na<strong>de</strong>re on<strong>de</strong>rzoekingen en <strong>tot</strong> regeling <strong>de</strong>r in-<br />

komsten <strong>van</strong> een aanstaan<strong>de</strong>n pastoor zond <strong>de</strong> bisschop<br />

zijnen broe<strong>de</strong>r Franciscus <strong>de</strong> Monte naar <strong>Tubbergen</strong>,<br />

voor wien op 14 October 1575 <strong>de</strong> comparitie <strong>tot</strong> vast-<br />

stelling <strong>de</strong>l' pastoriegoe<strong>de</strong>ren plaats vond.<br />

Van <strong>de</strong> zegels <strong>van</strong> <strong>de</strong>n daar<strong>van</strong> opgemaakten fundatiebrief<br />

(Arch. Hrgh.) is dat <strong>van</strong> <strong>de</strong> Monte 1) geschon<strong>de</strong>n; dat <strong>van</strong><br />

het klooster Albergen zeel' geschon<strong>de</strong>n, maar zijn die <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />

heeren Johan <strong>van</strong> Beverfor<strong>de</strong>, Joan <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong> en Hermen<br />

Grubbe gaaf, terwijl <strong>van</strong> het laatst aanhangend zegel<br />

(then Kemnhae) alleen <strong>de</strong> voornaam Hermen leesbaar<br />

IS. De fundatie <strong>de</strong>l' pastoriegoe<strong>de</strong>ren luidt als volgt:<br />

Wij Franciscus De Monte , Archidiaken und canoniek<br />

<strong>de</strong>r cathedraell kercke <strong>tot</strong>t Deventer und <strong>tot</strong>t nhaebe-<br />

schreven saicken <strong>de</strong>sz Hoieli werdigen In Godt Va<strong>de</strong>m<br />

') Zie hierover Over. Alm. 1843 ]lg. 140 uoot.


73<br />

und Heeren Heeren Egidii <strong>de</strong> Monte, bisschoppen <strong>tot</strong><br />

Deventer etc. veror<strong>de</strong>rite commissarius. Doen kondt und<br />

bekennen; daU voir onsz oommissaris vursz gecompariert<br />

und erselienen sirmen die Weerdige, E<strong>de</strong>le, Erenfeste<br />

und fromme Heer Lubberth <strong>van</strong> Arnhem Prior und<br />

Heel' Johan Brouwer Supprior <strong>de</strong>sz convents Albergen,<br />

. Salomon Bue<strong>de</strong>ker wegen sijns junokeren Johan <strong>van</strong><br />

Beverfoer<strong>de</strong> tho Wemislo, und Johan <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong> tboe<br />

'I'ubbergen ,Herman Grubbe tho VIeringen und Adolph<br />

then Kemnhae in statt seins va<strong>de</strong>rs Herman then Kemnhae,<br />

wesen<strong>de</strong> personen <strong>van</strong> a<strong>de</strong>ll <strong>de</strong>l' vier buerschappen Al-<br />

berg-en, <strong>Tubbergen</strong>, Geisteren und VIeringen, bij sich<br />

hebben<strong>de</strong> die semptliche kerckrae<strong>de</strong> tho <strong>Tubbergen</strong> und<br />

etliche bueren off huijszluij<strong>de</strong> jn <strong>de</strong>n vursz vier buer-<br />

schappen woenhafltich und gesetten mit nhaemen Luijken<br />

Gerlinck , Henrick Bennink , Johan ten Haeve huer-<br />

richter und Gerth then N oorthaeve ~egen <strong>de</strong>l' buerschap<br />

Albergen , Henrick Rimerdinck , Bernt ten Brinckhuijsz,<br />

Johan Schulte thoe <strong>Tubbergen</strong> und Johan Hilbinck in<br />

nhaenie <strong>de</strong>l' buerschap <strong>Tubbergen</strong>, Bernt Harmelinck ,<br />

Gerth then Nijhenhuijsz, Gerth Wesselinck und Evert<br />

then Schoenevelt <strong>van</strong> wegen <strong>de</strong>r buerschap Geisteren,<br />

Gerth then Mid<strong>de</strong>ndorp und Gerth Schulten thoe VIe-<br />

ringen ge<strong>de</strong>putier<strong>de</strong> <strong>de</strong>l' buerschap VIeringen, und hebben<br />

vair sich sulvest und me<strong>de</strong> als vulmechtige gerurter vier<br />

buerschappen semptliche inwonneren an onseren han<strong>de</strong>n<br />

in Presentie Notaris und getuigen nhaebeno~mpt solemnelick<br />

getransportiert, cediert und avergegeven disse folgen<strong>de</strong><br />

gespecificierte gue<strong>de</strong>ren, thien<strong>de</strong>n und renthen <strong>tot</strong>t on-<br />

<strong>de</strong>rhalt eres theekoemen<strong>de</strong>n Pastoirs als die capelle thoe<br />

<strong>Tubbergen</strong> in eine Parochiaell kercke erigiert saIl sijn,<br />

wie ongetweivelt mit gue<strong>de</strong>n fuegen geschien werth.<br />

In <strong>de</strong>n eirsten ein huijsz und hoff an <strong>de</strong>n kerkhof!' ge-


74<br />

legen, bij onsz besichtiget und bequaem befon<strong>de</strong>n <strong>tot</strong>t<br />

ein We<strong>de</strong>mhoff', gelaiven<strong>de</strong> datselvige und vorsz. thoe-<br />

komen<strong>de</strong>r tijtt dairan und bijgefueget muchte wer<strong>de</strong>n ,<br />

<strong>tot</strong> ewigen daigen, soewo11 alle grai ve alsz an<strong>de</strong>re kleine<br />

warck, in esse, rack und dack dichte thal<strong>de</strong>n, twachten<br />

und twaren , son<strong>de</strong>r <strong>de</strong>sz Heeren Pastoirs koesten , tho-<br />

doen, hin<strong>de</strong>r und schai<strong>de</strong>. Tott dissen die Inkoempsten<br />

und renthen die <strong>de</strong>r Pastoir <strong>tot</strong>t Oitmarssum <strong>van</strong> wegen<br />

<strong>de</strong>r voirsz vier buerschappen plege thebben, hiernhae<br />

uithgedruckt staen<strong>de</strong> , die wij oick alsz eommissaris und<br />

ex offcio <strong>de</strong>m Pastoir tho <strong>Tubbergen</strong>, voir dach datum<br />

disses gepresentiert und admittiert, voir hon und sijnen<br />

nhaekoemelingen hierme<strong>de</strong> tholeggen und appliceren'<br />

Towetten, <strong>van</strong> aUen gewaer<strong>de</strong>n bueren und gewaer<strong>de</strong>n<br />

karteren jaerlijx <strong>van</strong> je<strong>de</strong>ren tsuUen hebben an<strong>de</strong>rhalf<br />

schepell rogge oitmarscher maite, sich ther summen <strong>van</strong><br />

twie un<strong>de</strong> dartich mol<strong>de</strong>r roggen rijckelicken beloepen<strong>de</strong>,<br />

diewelke 'sie vier buerschappen inwonnere durch obbe-<br />

melten eren volmechtigen gelaivet <strong>de</strong>m Pastoren in <strong>de</strong>r<br />

tijtt thoe <strong>Tubbergen</strong> alle jair vair Oster in seinen huijse<br />

kommerfrij tho lieveren ; Noch <strong>de</strong>n Thien<strong>de</strong>n graff und<br />

smaill uith <strong>de</strong>n gue<strong>de</strong> Ottinck tho <strong>Tubbergen</strong> gelegen,<br />

jaerlijx woU weerdich wesen<strong>de</strong> thien mud<strong>de</strong> roggen:<br />

Noch vijffthien mud<strong>de</strong> haiveren die sie <strong>de</strong>m Pastoir oick<br />

jaerlijx sullen lievel'en ; Noch drie mud<strong>de</strong> Haiveren uith<br />

<strong>de</strong>n Cloister Albergen, und nhae ol<strong>de</strong>r gewoenten voir<br />

<strong>de</strong>n· hilligen Olij einen gol<strong>de</strong>n gul<strong>de</strong>n die <strong>de</strong>l' Prior und<br />

Supprior voirsz voir hon und eren nhaekoemelingen<br />

jegenwoirdichlicken belaifl<strong>de</strong>n aUe jail' an <strong>de</strong>m Pastoir<br />

tho <strong>Tubbergen</strong> guitlichen twill en betaelen; Noch <strong>van</strong><br />

j<strong>de</strong>r kotter und Bijsitter <strong>de</strong>r voirsz vier marckten oille<br />

buerschappen, een hoen, sich ongeferlich <strong>tot</strong>t an<strong>de</strong>rhalfî<br />

hon<strong>de</strong>rt hoen<strong>de</strong>r gedraigen<strong>de</strong>. Jtem die obe<strong>de</strong>ntie off


75<br />

hoirsam op thien gal<strong>de</strong> gul<strong>de</strong>n gereikent , sich verobli-<br />

gieren<strong>de</strong>, im fall weiniger dair<strong>van</strong> quaeme, die summa<br />

alsdan wie baeven vull tho willen maicken. Voirts alle<br />

an<strong>de</strong>re verschei<strong>de</strong>n daegelijxe acci<strong>de</strong>ntalia, profijten, emo-<br />

lumenten und verfallen , in aller gestalt, wie <strong>de</strong>r Pastoir<br />

<strong>van</strong> Oirmarssen dieselve in <strong>de</strong>n voirsz. vier buerschappen<br />

pIege thebben und tgenieten, nichtes dair<strong>van</strong> uithge-<br />

son<strong>de</strong>rt, Wij<strong>de</strong>rs gelaifi't und sich verobligiert <strong>de</strong>m<br />

Pastoir thoe <strong>Tubbergen</strong> <strong>van</strong> allen schattingen, contribu-<br />

tien , leenongen und an<strong>de</strong>re ongel<strong>de</strong>n, die Landschap<br />

upgelacht muchte wer<strong>de</strong>n, frij, losz und ledich thal<strong>de</strong>n.<br />

Uud neffens <strong>de</strong>m vair recognitie off separatie, an <strong>de</strong>m<br />

Pastoir <strong>tot</strong> Oitmarssen drie ol<strong>de</strong> schil<strong>de</strong>n und <strong>tot</strong> vulleste<br />

<strong>de</strong>r tijmeringe und reparatie <strong>de</strong>r kerken tho Oitmarssen<br />

seclis Carolus gul<strong>de</strong>n, <strong>tot</strong>t twintich st.b. tstuck, alle jail'<br />

up Martini in <strong>de</strong>n winter uith <strong>de</strong>r kerken thoe Tub-<br />

bergen fabrijck , renthen und inkoempsten tho willen und<br />

sullen guetlichen betaelen anhe <strong>de</strong>sz Pastoirs tho Tub-<br />

bergen tholeggent offte schai<strong>de</strong>: <strong>de</strong>sz sullen voirgenoempte<br />

vier buerschappen semptliche ingesettene <strong>van</strong> allen be-<br />

scbwernissen, uplaegen, gehoirsam und diensten sie<br />

beszanher wegen <strong>de</strong>r Paroechiaell koreken <strong>tot</strong> Oitmarssen<br />

verbon<strong>de</strong>n, gefrijhet, entheflet und entiediget sijn und<br />

blijven. Edoch hebben ge<strong>de</strong>putier<strong>de</strong> vulmechtige voirsz<br />

gelaifi't und laiven mith dissen, <strong>de</strong>r kercken <strong>tot</strong>t Tub-<br />

bergen fabrijck <strong>van</strong> sulcke drie ol<strong>de</strong> schil<strong>de</strong> alsz <strong>de</strong>m<br />

Pastoir <strong>tot</strong>t Oirtmarssen vair rechticheit <strong>de</strong>r separation<br />

thogelacht, binnen jaers thoe quijten und up an<strong>de</strong>ren<br />

oirteren servill thoe beleggen a<strong>de</strong>r tho wege tbrengen,<br />

dairmit die drie ol<strong>de</strong> schil<strong>de</strong> jaerlijx gekofl't und betailt<br />

sullen wer<strong>de</strong>n son<strong>de</strong>r hin<strong>de</strong>r und schai<strong>de</strong> <strong>de</strong>r kercken tho<br />

<strong>Tubbergen</strong>. Dissen nhae heftt obgemelte Johan <strong>van</strong><br />

Eesche<strong>de</strong> voir han und sijnen erven mit etipulatie an


76<br />

onseren han<strong>de</strong>n in presentie <strong>de</strong>l' baeven gementioneer<strong>de</strong>n<br />

personen, wie oich Notaris und getuigen bij a<strong>de</strong>licher<br />

eheren, treuwe und geloiven gelieckfals <strong>van</strong> sich gesacht<br />

und belaifft , suleken huijees gronth, bo<strong>de</strong>m und weher<br />

bij und an die veror<strong>de</strong>nte we<strong>de</strong>mhoff gelegen, hem<br />

thoebehoeren<strong>de</strong>, damp jtziger tijtt ein ol<strong>de</strong> frauw, Schulte<br />

Geze genant, woenet, nhae affsterven <strong>de</strong>rselviger geheell<br />

bij und an <strong>de</strong>nn We<strong>de</strong>mhuijsz und hoff erflichen unnd<br />

ewelichen tlaiten verblijven; <strong>de</strong>sz sullen hon die sempt-<br />

licke jnwon<strong>de</strong>rs <strong>de</strong>r vier buerschappen nhae behoer und<br />

toit kentnisse gue<strong>de</strong>r luij<strong>de</strong> seeckere recompensz und<br />

vergoedinge dairvoir doen, dat welche damails alsoe<br />

. beliefft ist wor<strong>de</strong>n. Aldus geschien binnen <strong>Tubbergen</strong><br />

then huijse <strong>van</strong> Johan <strong>van</strong> Eesche<strong>de</strong> voirsz in tegen-<br />

woirdicheit und bijwesent Heeren Mathie Senher Notarii<br />

und <strong>de</strong>sz weerdigen und wolgelerten Heeren Meister Johan<br />

<strong>van</strong> Weestreenen Licentiaet und Derichen Cochlet ge-<br />

tuigen, up frijdach <strong>de</strong>n xiiij Octobris anno XVC v~jft'-<br />

undtseventich. In oirkon<strong>de</strong> allel' puncten wairheit<br />

hebben wij Franciscus <strong>de</strong> Monte archidiaken, canoniek<br />

und commissaris voirsz onseren segell an jegenwoirdigen<br />

oepenen brieft' doen hangen, und <strong>tot</strong> meer<strong>de</strong>r seeckerheit<br />

und vestenisse hebben Heer Lubbert <strong>van</strong> Arnhem Prior<br />

und Heer Johan Brouwer Supprior voirsz eres convents<br />

Albergen segell und Johan <strong>van</strong> Beverfoer<strong>de</strong> , Johan <strong>van</strong><br />

Eesche<strong>de</strong>, Herman Grubbe und Herman then Kemnhae<br />

voir hon, oeren erven und semptlichen jngesettenen <strong>de</strong>r<br />

vier buerschappen ther be<strong>de</strong> eren angebaeren segellen<br />

an dissen brieft me<strong>de</strong> wetlichen gehangen: dat wij ob-<br />

gedachte personen alsoe kennen geschiet twesen. Gegeven<br />

in <strong>de</strong>n jail' onsz Herrn duijsent vijffhon<strong>de</strong>rt seclis undtsoeventich<br />

<strong>de</strong>n xii"n dach Martii. I)<br />

• 1) Afschrift <strong>van</strong> <strong>de</strong>zen fundatiebrief komt in het archief <strong>van</strong> Hering-


77<br />

Reeds <strong>de</strong>n lO<strong>de</strong>n April 1576 verbiefbisschop <strong>de</strong> Monte<br />

<strong>de</strong> kapel te <strong>Tubbergen</strong> <strong>tot</strong> parochiekerk en benoem<strong>de</strong><br />

hij eeuen pastoor bij openen brief, (Arch. Hrgh.) lui-<br />

<strong>de</strong>n<strong>de</strong> als volgt:<br />

Jn Nomine Domini Amen.<br />

Universis et singulis presentes literas, sive presens<br />

publicum instrumentum, visuris , inspecturis seu legi<br />

audituris Aegidius <strong>de</strong> Monte Dei et Apostolice sedis<br />

gratia Episecpus Daventriensis pacem gaudium et salu-<br />

tem in Domino. Supplicari et exponi nobis fecerunt<br />

Nobiles et Incole quatuor legionum sive Burscapiorum<br />

<strong>de</strong> <strong>Tubbergen</strong>, Albergen, VIeringen et Geisteren par-<br />

tium Twentie nostre diocoesis, quaterrus capellam in<br />

<strong>Tubbergen</strong> pre<strong>de</strong>cessorum suorum sumptibus luculenter<br />

et munifice edificatam propter loci distantiam a matrice<br />

sua Ecclesia Oitmarsensi neenon ob itineris difficulta-<br />

tem et tempore hijemis periculum aliasque rationabiles<br />

causas in dietorurn supplicantium lib ellis et scripturis<br />

nobis diversis temporibus exhibitis latius express as aue-<br />

toritate nostra et ex imposito nobis pel' sacrosanctum<br />

consilium Tri<strong>de</strong>ntinum munere et facultate in Curatam<br />

et Parochialem Ecclesiam erigere dignaremur. Nos itaque<br />

supplicationibus hujusmodi inclinati ipsimet in <strong>Tubbergen</strong><br />

profecti templum et locorum situm coram conspeximus<br />

neenon super pretactorurn Burscapiorum multitudine<br />

seu numerositate locique distantie aliisque justis, rati-<br />

onabilibus et pregnantibus eausis informationem cepimus<br />

ac re ad Oitmarsenses <strong>de</strong>lata, ac pastoris ejus<strong>de</strong>m<br />

Ecclesie et dicti oppidi Oitmàrsensis consulum seu eer-<br />

luwen roe<strong>de</strong> voor on<strong>de</strong>r het opschrift: Extract uit het rapport en 4e<br />

Resolutiën vau Extraordinaris Gecommitteer<strong>de</strong>n <strong>tot</strong> het examen <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />

Staet <strong>de</strong>r doroeijnen etc. berusten<strong>de</strong> ter griITye <strong>van</strong> <strong>de</strong> Heeren Staeten<br />

vau Overij ssel.<br />

.


78<br />

torum <strong>de</strong>putatorum in contrarium rationibus nobis ex-<br />

hibitis visis et perspectis, justis et. piis antedictorum<br />

supplicantium ac jnstantium votis non abnuendum duximus.<br />

Verurn ut singula plenius et accuratius examinarentur<br />

nos aliis negociis prepediti Reverendum in Christo nobis<br />

dilectum Dommum et magistrum Franciscum De Monte,<br />

Iratrem nostrum germanum, V.J. Licentiatum, Archidia-<br />

conum et Oanonicum Oathedralis Ecclesie Daventriensis,<br />

nostrum in hac parte commissarium <strong>de</strong>putavimus, post<br />

modum itaque fi<strong>de</strong>li sue commissionis et relatione facta<br />

et infonnatione communicata et diligenter perspects ac<br />

examinata comperimus prememoratos exponentes non<br />

modo veris et justis rstionibus et eausis moveri Verurn<br />

etiam intelleximus intollerandos abusus et graves excessus<br />

non sine magno scandalo committi, sacramentum vi<strong>de</strong>-<br />

licet extreme unctionis a multis annis infirmis subditis<br />

non esse ministratum , ac salutarem ejus administrationem<br />

propemodum in <strong>de</strong>suetudinem abiisse, licet plurimi eorum<br />

recor<strong>de</strong>ntur et conflteantur quod dictum sacramentum<br />

nequaquam negligi sed cum magna (uti <strong>de</strong>cet) <strong>de</strong>votione<br />

administrari et percipi soleat. N onnullos praeterea<br />

sacellanos per pasterem Oitmarsensem .ad predietam ca-<br />

pellam missos non modo divina festinanter ac parum<br />

<strong>de</strong>vote tractare sed etiam fuisse qui sub sacrosanctum<br />

pascatis festum non singulorum sed plurium simul con-<br />

fessiones audierint, contra divinum institutum ac laudatie-<br />

simam sanctorum patrum in Oatholica Ecclesia Romana<br />

traditionem observari solitam , prout etiam. ibi<strong>de</strong>m pro<br />

<strong>de</strong>functis nunquam vel rarissime publiee e suggestu ora-<br />

tur divinumque officium tempore hyberno subin<strong>de</strong> in-<br />

termittitur ex eo quod tanta sit loci distantia ut nonnun-<br />

guam ob nivium <strong>de</strong>nsitutem aut earun<strong>de</strong>m resolutionem<br />

aliasque aure iniurias et tempestates ab Oitmarsen ad


79<br />

<strong>Tubbergen</strong> non sine maguo incommodo atque a<strong>de</strong>o vite<br />

periculo pateat accessus seu recessus aliosque notabiles<br />

d~fectus quos longum esset nimis omnes hic referre.<br />

Et quandoqui<strong>de</strong>m dicti exponentes ad finem et effecturn<br />

erigendi sepe dietam capellam in Parochialem Ecclesiam<br />

liberali animo et <strong>de</strong>voto affectn in snstentationem<br />

futuri Pastoris in Tnbbergen ad manns prefati nostri<br />

.commissarii certa quedam bona, partim per pasterem<br />

<strong>de</strong> Oitmarsen ratione dietorurn quatuor Burscapiorum<br />

ex parte cure sue hactenus percepta , partim vero<br />

nunc !l0viter ad hoc <strong>de</strong>stinata , disposita et applicate<br />

transportarunt , cesserunt et assignarunt sicuti clarius<br />

constare diguoscitur ex instrumento <strong>de</strong>super confecto.<br />

Nos igitur atten<strong>de</strong>ntes omnia .et singula supra et<br />

subscripta in catholice fi<strong>de</strong>i evi<strong>de</strong>ntem profectum cultusque<br />

divini incrementum et subditorum supplicantium salutem<br />

plurimum ten<strong>de</strong>re. Hinc est quod predicte ecclesie Tub-<br />

I<br />

bergensis dotationem huiusmodi ratificamus , afflrmamus<br />

et in <strong>de</strong>i nomine confirmamus , neenon omnia et singula<br />

bona que hactenus nondum mortificata fuere ad prefatam<br />

Ecclesiam <strong>Tubbergen</strong>sem juxta dicti instrumenti illius<br />

tenorem applicata et assignata, et in posterum quomo-<br />

doli bet applicanda et assiguanda fore et esse Ecclesiastica<br />

<strong>de</strong>cernimus et libertate Ecclesiastica tuenda <strong>de</strong>claramus.<br />

Sepedietam capellam <strong>Tubbergen</strong>sem in honorem divi<br />

Pancracii consecratam consi<strong>de</strong>ratis preallegatis et aliis<br />

in huiusmodi merite consi<strong>de</strong>randis mature consilio et<br />

<strong>de</strong>liberatione cum utriusque juris peritie prohabitis divi-<br />

num cultum semper augere , collapsurn erigere et sub-<br />

ditorum riostrorum commoditati ac saluti ex animo<br />

consnlere cupientes, jubente etiam sacrosancto consilio<br />

Tri<strong>de</strong>ntino et sacris canonibus, auctoritate nostra et<br />

tan quam pel' se<strong>de</strong>m Apostolicam <strong>de</strong>ligata, in Parochialem


80<br />

Ecclesiam et filiam Ecclesie <strong>de</strong> Oitmarsen presenti scripte<br />

erigimus talemque ab omnibus Christi fi<strong>de</strong>libus conferri,<br />

haberi et venerari volumus, constituentes et ordonuantes<br />

omnes ac singulos dietorurn quatuor Burscapiorum incolss<br />

perpetuis futuris tempcribus antedicte curate Ecclesie<br />

<strong>Tubbergen</strong>sis jam noviter erecte parochianos et subditos,<br />

eximentes eos<strong>de</strong>m prorsus et <strong>tot</strong>aliter liberantes ab om-<br />

nibus oneribus , servitiis et obedientia quibus matrici<br />

Ecclesie <strong>de</strong> Othmarsen hactenus quomodolibet adstricti<br />

et obligati extitere, salvo pastori sepedicte Matricis<br />

Ecclesie <strong>de</strong> Oethmarsen pro separationis et recognitionis<br />

juribus perpetuis tempcribus tribus scutis antiquis et<br />

ejus<strong>de</strong>m Ecclesie fabrice sex carolinis aureis viginti Stu-<br />

verorum brabo in singulos in festo Martini hiernalis<br />

singulis armis ex reditibus, proventibus et fructibus fa-<br />

brice Ecclesie <strong>Tubbergen</strong>sis persolvendis Et ne subditi<br />

diutius presentia boni pastoris in loco resi<strong>de</strong>ntie careent<br />

dilectum nobis in Christo Dominum Fre<strong>de</strong>ricurn Schilt-<br />

lmijs, Olericum Osnabrugensis diocoesis, nobis ad dietam<br />

Parochialem Ecclesiam jn <strong>Tubbergen</strong> regendam , presen-<br />

tatum perque nos examinatum et habilem ac jdoneum<br />

repertum pro primaria vice admisimus et instituimus<br />

eamque sibi Cl6'l'IZ o'JIt1Zibu8jUfibu8 et '[Jeftinentiis Stti8<br />

conferimu« et JJfovi<strong>de</strong>mzb8 <strong>de</strong> ea<strong>de</strong>m '[Jef presentes , Statu-<br />

entes et ordinantes quod i<strong>de</strong>m pastor et successores ejus<br />

omnibus diebus dominicis et festivis quando in Ecclesiis<br />

<strong>de</strong> consuetudine predicari solet, ad sacrum et concionem<br />

in ea<strong>de</strong>m ecclesia faciendam , nec non infra Hebdoma<strong>de</strong>m<br />

singulis feriis quartis et sextis missam celebrare telle-<br />

buntur et adstricti erunt. Quare in universis, omnibus et<br />

singulis Dominis , Presbiteris, Olericis, N otariis et Ta-<br />

bellionibus publicis quibuscunque nobis subditis in vir-<br />

tute sancte obedientie et sub excommunioationis llOena


si<br />

districte precipiendum mandamus, quatenus prefatum<br />

Dominum Fre<strong>de</strong>ricum Schilthuijs, institutum Pasterem<br />

aut ejus legitimum procuratorem pro eo et ejus nomine<br />

In corporalem, realem et actualem predicte parochialis<br />

Ecclesie in <strong>Tubbergen</strong> noviter erecte juriumque et pertinentiarum<br />

omnium ejus<strong>de</strong>m possessionem ponant, inducant<br />

et admittant, cum solemnitatibus <strong>de</strong>bitis et<br />

consuetis precipiendo omnibus et singulis pensionariis,<br />

pactionariis, colonis et <strong>de</strong>bitoribus dicte parochialis<br />

Ecclesie in <strong>Tubbergen</strong> ut ei<strong>de</strong>m Domino Fre<strong>de</strong>rico Schilthuijs,<br />

pastori jam instituto, in omnibus et per omnia reverenter<br />

obediant et intendant sibique <strong>de</strong> ipsius Parochialis<br />

Ecclesie universis ac singulis fructibus, reditibus,<br />

proventibus , emolumentis, juribus et obventionibus<br />

integre respon<strong>de</strong>ant et ab aliis respon<strong>de</strong>ri faciant temporibus<br />

ad hoc positis et statutis. Postremo statuimus<br />

et ordinavimus quod sepedicte Parochialis noviter erecte<br />

Ecclesie in <strong>Tubbergen</strong> collatio provisio idoneeque persone<br />

presentatio, <strong>tot</strong>iens quotiens eam vacare contigerit, spectare<br />

et conjunctim pertinere <strong>de</strong>beat ad venerandospatres,<br />

priorem et suppriorem conventus Albergen pro tempore<br />

et nobiles, validos ac strenuos viros Joannem <strong>de</strong> Bevervoer<strong>de</strong><br />

a Wemsloe et Joannem ab Eesche<strong>de</strong> in <strong>Tubbergen</strong><br />

eorumque here<strong>de</strong>s seu successores natu majores,<br />

ad nos vero et successores nostros presentan<strong>de</strong> persone<br />

admissio et ad Archidiaconum nostrum ejus<strong>de</strong>m institutio.<br />

Et casu qno a dictis collatoribus et Ecclesie in <strong>Tubbergen</strong><br />

Patronis inhabilis vel minus qualificata persona<br />

presentetur, tunc immediate sine quoruncunque oppositione<br />

seu contradictione Nos et successores nostri prefati,<br />

alicui idonee persone <strong>de</strong> ea<strong>de</strong>m curata et parochiali Ecclesia<br />

in <strong>Tubbergen</strong> filia rnatricis Ecclesie <strong>de</strong> Oitmarsen<br />

provi<strong>de</strong>re curabimus, ne oves vel subditi sine smcero<br />

Verslagen en Me<strong>de</strong><strong>de</strong>elingen IX. 6


82<br />

Catholico et probata Pastore diu errantes relinquantur,<br />

omni dola et frau<strong>de</strong> in his penitus semotis et exclusis.<br />

In fi<strong>de</strong>m et testimonium omnium et singulorum premis-<br />

sorum presentes Iitteras sigilla nostra majori muniri et<br />

per notarium nostrum juraturn subsignari jussimus et<br />

fecimus. Datum Daventrie Anno a Christo nato mille-<br />

sima quingentesimo septuagesime sexto die mensis Aprilis<br />

<strong>de</strong>cima. (On<strong>de</strong>raan staat:) De Manto. Proprio Math s -<br />

Senher. Notarius. 1)<br />

Langen tijd mocht Schildthuisz zich niet in het rustig<br />

bezit zijner bediening verheugen, want toen <strong>de</strong> vicarie<br />

Divae Mariae Virginis, vroeger on<strong>de</strong>r collatie <strong>van</strong> <strong>de</strong>n<br />

Pastoor te Ootmarsum, kwam te vaceeren, stel<strong>de</strong> Schildt-<br />

huisz zekeren Henrik Degener Clercq <strong>tot</strong> vicaris aan.<br />

Nadat diens benoeming behoorlijk geproclameerd was,<br />

zon<strong>de</strong>r dat er bezwaren tegen ingebracbt waren, werd<br />

hij in het bezit gesteld <strong>de</strong>n 1"en Februari 1584. Nu<br />

echter betwistten eenigen het recht <strong>van</strong> Schildthuisz <strong>tot</strong><br />

<strong>de</strong>ze benoeming en bemoeilijkten hem, beweren<strong>de</strong> dat<br />

<strong>de</strong> collatie dier vicarie <strong>de</strong>n pastoor <strong>van</strong> Ootmarsum ook<br />

na <strong>de</strong> separatie toekwam. Schildthuisz zag zich daar<strong>door</strong><br />

genoodzaakt om zich met ootmoedige snpplicatie <strong>tot</strong> <strong>de</strong>ll<br />

Spaanschen Koning Philips II te wen<strong>de</strong>n, opdat ùeze<br />

bij behoorlijke mid<strong>de</strong>len daarin mocht voorzien en bij<br />

beschikking gedagteekend Ol<strong>de</strong>nzaal 17 Mei 1584 en<br />

geteekend /I Mij present, N. <strong>van</strong> Hoven, griffier," gaf<br />

hij o. a. als Heere <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Stadt, Ste<strong>de</strong>n en<strong>de</strong> lan<strong>de</strong>n<br />

<strong>van</strong> Uijtrecht, Overijssel, Groningen en<strong>de</strong> Linge aan<br />

Mr. Johan <strong>van</strong> Lente en Mr. Derick <strong>van</strong> Til, ra<strong>de</strong>n<br />

') BLijkensop een afschrift<strong>van</strong> <strong>de</strong>zenbriefvoorkomen<strong>de</strong><br />

aanteekeuing<br />

werd <strong>door</strong> pastooren goedheeren<strong>van</strong> <strong>Tubbergen</strong>hier<strong>van</strong>copijgeexhibeerdbij<br />

hun antwoord ten priucipule <strong>de</strong>n 12 Maart 1632 tegenDerek<br />

ter Mebeckvoor <strong>de</strong>n Heer Landdrost<strong>van</strong>Twenthe.(Arch.Hrgh.) Waarover<br />

dit geschilliep, is mti niet gebleken.


83<br />

m <strong>de</strong> kanselarij <strong>de</strong>zer gewesten, opdracht om <strong>de</strong> zaak<br />

commissoriaal te on<strong>de</strong>rzoeken. Wanneer hun bleek voor<br />

genoegzaam <strong>van</strong> <strong>de</strong>s suppliants rouwelicke poseessie sijner<br />

gerechtichei<strong>de</strong>n <strong>de</strong>r cure <strong>van</strong> <strong>Tubbergen</strong> en an<strong>de</strong>re daartoe<br />

staan<strong>de</strong> als jus conferendi dietam vicariam en ook <strong>van</strong><br />

<strong>de</strong> paisible possessie <strong>van</strong> Henrik Degener en <strong>van</strong> het<br />

<strong>de</strong>n suppliant daarin gedaan belet, dan moesten zij par-<br />

t.ijen dagvaar<strong>de</strong>n liter plaatse contentieux" en Degener<br />

handhaven, IIcasseren<strong>de</strong> en<strong>de</strong> mitterdaet te nijete doen<strong>de</strong><br />

tghene die parthije ter contrarie gedaen heeft." Mocht<br />

<strong>de</strong>ze daarin niet berusten en zich opponeeren, dan was<br />

<strong>de</strong> <strong>de</strong>putatie verplicht hun dag te beteekenen om voor<br />

<strong>de</strong> le<strong>de</strong>n <strong>de</strong>r kanselarij hunne mid<strong>de</strong>len en re<strong>de</strong>nen <strong>van</strong><br />

oppositie, weigering en vertreek voor te dragen. (Arch.<br />

Hrgh.) Wat <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n <strong>de</strong>l' kanselarij uitgericht hebben,<br />

blijkt mij niet.<br />

Een kwart eeuw na <strong>de</strong> benoeming <strong>van</strong> Schildthrrisz<br />

<strong>tot</strong> eersten pastoor, in 1601, werd hij gelijktijdig met<br />

al zijne Twentsche ambtgenooten naar <strong>de</strong> verga<strong>de</strong>ring<br />

<strong>de</strong>r classis', die <strong>de</strong>n-l Sv en 14 en October <strong>van</strong> dat jaar te<br />

Ol<strong>de</strong>nzaal gehou<strong>de</strong>n werd, ontbo<strong>de</strong>n om zi~h te verklaren<br />

of hij zich in<strong>de</strong> gereformeer<strong>de</strong> kerk <strong>tot</strong> <strong>de</strong>n kerkedienst<br />

wil<strong>de</strong> begeven. In <strong>de</strong>ze <strong>kerkelijke</strong> verga<strong>de</strong>ring had ook<br />

zitting <strong>de</strong> Drost <strong>van</strong> 'I'wenthe , Ernst <strong>van</strong> Ittersum, aan<br />

wien al <strong>de</strong> ontbo<strong>de</strong>n pastoors verplicht wer<strong>de</strong>n binnen<br />

drie dagen, en zulks op hunnen eed, <strong>de</strong> registers <strong>van</strong><br />

alle <strong>kerkelijke</strong> goe<strong>de</strong>ren ovêr te leveren. Dit had plaats<br />

in overeenstemming met het besluit <strong>van</strong> Rid<strong>de</strong>rschap en<br />

Ste<strong>de</strong>n <strong>van</strong> Overijssel <strong>van</strong> 13 April 1581, waarbij aan <strong>de</strong><br />

Drosten was opgedragen <strong>de</strong> pastorie- en vicariegoe<strong>de</strong>ren<br />

op het platte land en in <strong>de</strong> kleine ste<strong>de</strong>n te inventari-<br />

seeren Ilomme voirts dije selve <strong>tot</strong> godtlichen dienst te<br />

lIdoen gebruiken, soe- endo als men <strong>tot</strong> erholdinge godt-


84<br />

"lichen woer<strong>de</strong>s bevijn<strong>de</strong>n sall toebehooren. " Schildt-<br />

huisz, ofschoon een be<strong>de</strong>nktijd <strong>van</strong> drie weken verzoe-<br />

ken<strong>de</strong> over <strong>de</strong> vraag of hij gereformeerd predikant wil<strong>de</strong><br />

wor<strong>de</strong>n, beloof<strong>de</strong> toch <strong>de</strong> veertien transitoire artikelen<br />

bij provisie te zullen volgen en na<strong>de</strong>re verklaring te<br />

zullen doen; 1) echter behoor<strong>de</strong>. hij niet <strong>tot</strong> <strong>de</strong> weinige<br />

Twentsche pastoors, die na<strong>de</strong>r verschenen zijn voor <strong>de</strong><br />

classicale .verga<strong>de</strong>ring, in November 1601 te Deventer<br />

gehou<strong>de</strong>n.<br />

Als 1/ Fre<strong>de</strong>rick Schildthuisz, pastor to Tubberghe",<br />

on<strong>de</strong>rteekent hij eigenhandig op 1 Mei 1606 eene <strong>door</strong><br />

Derrick <strong>van</strong> Yloedrop voor Willemijne <strong>van</strong> Renesse , 2)<br />

weduwe <strong>van</strong> Florens <strong>van</strong> Essche<strong>de</strong>, geschreven verkla-<br />

ring, waarbij z~i beloof<strong>de</strong> dat <strong>de</strong> op Elsbroeck wonen<strong>de</strong><br />

boer jaarlijks op St. Martini aan han<strong>de</strong>n <strong>de</strong>s pasteers<br />

of <strong>van</strong> <strong>de</strong>n kerkeraad zou<strong>de</strong> betalen twee daler en zes<br />

stuiver om te ver<strong>de</strong>elen on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> armen. (Arch. Hrgh.)<br />

Op 1 Juni 1607 schrijft Schildthuisz zelf soortgelijke<br />

schuldbekentenis voor Oordt Johansen 'en Johan Bernt-<br />

sen, welke hit insgelijks me<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rteekend heeft. (Arch.<br />

Hrgh.}<br />

Hij ligt op het koor <strong>de</strong>r groote kerk, ter plaatse<br />

waar nu <strong>de</strong> ingang naar <strong>de</strong> sacristie is, begraven; waar<br />

op zijn grafzerk, behalve eene aanhaling uit <strong>de</strong>n Pre-<br />

diker, gebeiteld staat : Anno Dni MDOX. IX Id. J unii<br />

obiit honorabilis et eruc1itus D. Fre<strong>de</strong>ricus Schildthusen<br />

XXXIV an. primus pastor in 'I'ubbergen , cuius anima<br />

aeterna pace fruatur.<br />

Uit dit een en an<strong>de</strong>r , III verband ook met het feit<br />

dat in 1608 Elstraet als gewezen predikant te <strong>Tubbergen</strong><br />

genoemd wordt, meen ik te mogen opmaken dat Schildt-<br />

1) Zie hierover Molhuijseu in Over. Alm. 1841 pg. 112 vlg.<br />

') Zij komt voor bij vau Leeuwen. Batavia Illustrate, pag. 1065.


85<br />

huisz <strong>de</strong> nieuwe leer niet omhelsd heeft, maar <strong>tot</strong> aan<br />

zijn overlij<strong>de</strong>n als roomsch pastor in <strong>de</strong> bediening ge-<br />

bleven is.<br />

Na ziinen dood bleven <strong>de</strong> katholieken langen tijd<br />

zon<strong>de</strong>r her<strong>de</strong>r: <strong>de</strong> overlevering wil dat <strong>door</strong> <strong>de</strong> huisgees-<br />

telijken <strong>de</strong>r heeren <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong> , Heringhaven en Weem-<br />

selo in <strong>de</strong> geestelijke behoeften voorzien werd, nu eens<br />

op die huizen, dan we<strong>de</strong>r in <strong>de</strong> open lucht on<strong>de</strong>r <strong>de</strong>n<br />

Kroezen-boom, een eik die nog in <strong>de</strong>n Vleringer-esch<br />

staat , of wel in on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n boerenwoningen, waar-<br />

on<strong>de</strong>r dan het erve Volmerink te <strong>Tubbergen</strong>, dat in<br />

1430 aanOnzer Liever Vrouwe Gil<strong>de</strong> te Ol<strong>de</strong>nzaal<br />

gegeven was 1), en het erve Stam te Albergen meel'<br />

bepaal<strong>de</strong>lijk met name genoemd wor<strong>de</strong>n.<br />

Al heeft <strong>de</strong> overheering <strong>van</strong> Twenthe dool' <strong>de</strong> Mun-<br />

sterschen in <strong>de</strong> jaren 1672 <strong>tot</strong> 1674, na <strong>de</strong>n inval <strong>van</strong><br />

Bisschop Bernard <strong>van</strong> Galen, ook tij <strong>de</strong>lijk meer<strong>de</strong>re<br />

vrijheid <strong>van</strong> godsdienstoefening aan <strong>de</strong> katholieken ver-<br />

schaft, te <strong>Tubbergen</strong> erlang<strong>de</strong>n Z\j nog geen eigen pastoor;<br />

maar <strong>de</strong> prior <strong>van</strong> het kloos~er Albergen trad hier<br />

<strong>de</strong>stijds als pastor loci op. Dit moet opgemaakt<br />

wor<strong>de</strong>n uit het navolgend briefje, aan <strong>de</strong>n Heer Jo-<br />

han <strong>van</strong> Eesche<strong>de</strong> gericht (Arch. Hrgh), en aldus<br />

lui<strong>de</strong>n<strong>de</strong>: 1/ WelE<strong>de</strong>le gebooren Here <strong>van</strong> Eesche<strong>de</strong><br />

»alsoc <strong>de</strong>n kerckraet bij mij gmvest is en noch present<br />

»int darp sin om dispositie en staet te maken wegens<br />

IIdij arme en haer naer gewoonte en vermuegh te suc-<br />

»curreren sao ist dat UWelEdl. versoght wordt am '<strong>door</strong><br />

»sine presentie ofte bij te sin, ofte mit brenger <strong>de</strong>ses<br />

»<strong>de</strong>n sluetel over te sen<strong>de</strong>n , op dat alles in peis vre<strong>de</strong><br />

lien continuatie <strong>van</strong> goe<strong>de</strong> correspon<strong>de</strong>ntie magb ge-<br />

»soie<strong>de</strong>n ofte' in cas <strong>van</strong> manquement <strong>van</strong> veer<strong>de</strong>re<br />

i} Tijdrekeukundige Lijst oud-archief Ol<strong>de</strong>nzaal pag. 9.


86<br />

«moete en koste mitz <strong>de</strong>se ten laste <strong>van</strong> dij <strong>de</strong>faliante<br />

"protestere<br />

IITibburgen 1673 <strong>de</strong>n 3 Januarij.<br />

II fr. Philippus Jacobus Robben prior in Albergen<br />

liet Pastor in Tibburgen."<br />

De Generaalof Superieur <strong>de</strong>r reguliere kanunnikken<br />

<strong>van</strong> <strong>de</strong>n H. Augustinus <strong>van</strong> <strong>de</strong> Win<strong>de</strong>sheimsche con-<br />

gregatie had <strong>de</strong>zen Robben uit het klooster te Gaasdonk,<br />

met <strong>de</strong>n rang <strong>van</strong> prior, naar Albergen gezon<strong>de</strong>n om te<br />

trachten het vervallen klooster 1) te herstellen. Tevens<br />

was hem, bij het bestaand gebrek aan geestelijken, <strong>door</strong><br />

<strong>de</strong>n Vicarius apostolicus <strong>de</strong> her<strong>de</strong>rlijke zorg voor <strong>de</strong><br />

omliggen<strong>de</strong> streken opgedragen. Evenals hij, was uit<br />

hetzelf<strong>de</strong> Gaasdonk een prior naar Win<strong>de</strong>sheim gezon<strong>de</strong>n;<br />

bei<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n opgeroepen om tegenwoordig te zijn bij<br />

<strong>de</strong> opgraving <strong>van</strong> het gebeente <strong>van</strong> Thomas à Kempis,<br />

in 1672 <strong>van</strong> St. Agnetenberg naar <strong>de</strong> groote kerk te<br />

Zwolle overgebracht. Ambtsbezighe<strong>de</strong>n beletten echter<br />

Robben daarbij tegenwoordig te ziin.2)<br />

Bij testamentaire di~positie <strong>van</strong> 2 Augustus 1677<br />

vermaakte Bruno <strong>van</strong> Ommen, die omstreeks het ein<strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>r 16" eeuw te <strong>Tubbergen</strong> geboren moet zijn, in 1631<br />

vicaris, in 1650 kapellaan te Ol<strong>de</strong>nzaal was, in 1674<br />

als kanunnik <strong>de</strong>r Plechelmikerk voorkomt en 8 Septem-<br />

ber 1679. overleed, 3) aan die <strong>van</strong> <strong>Tubbergen</strong> on<strong>de</strong>r<br />

meer twee duizend caroli gul<strong>de</strong>ns, welke moesten dienen<br />

110m een Pastoor of Capellaen <strong>tot</strong> <strong>Tubbergen</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>n<br />

bisschop aldaar gesteld te krijgen." Hier<strong>door</strong> heeft hij<br />

') Volgenaeeue nota<strong>van</strong> 1 Mei 1628,in <strong>de</strong> archieven<strong>van</strong> hetklooster<br />

Frenswegen aanwezig, heet <strong>de</strong> kloosterkerk te Albergen <strong>de</strong>stijds nog<br />

"templum monasterii in Albergen in structura magnificum."<br />

') Zie J. Moeren. Nachrichten über Th. v. Kempen und Urkun<strong>de</strong>n .<br />

•) Katholiek 1872 II. p. 240.


87<br />

blijkbaar <strong>de</strong>n eersten stoot gegeven <strong>tot</strong> het vestigen <strong>de</strong>r<br />

nieuwe standplaats, waaron<strong>de</strong>r <strong>de</strong>stijds ook Almelo ge-<br />

bracht werd en welke se<strong>de</strong>rt geregeld eigen pastoors<br />

gehad heeft; al zijn er na <strong>van</strong> Ommen's dood ook nog<br />

eenige jaren verloopen, voordat <strong>Tubbergen</strong> een pastoor<br />

erlang<strong>de</strong> in <strong>de</strong>n persoon <strong>van</strong> Jan of J aannes Bisschop,<br />

die volgens <strong>de</strong> Oudhe<strong>de</strong>n en Gestichten 1) vijftien, doch<br />

werkelijk twintig jaren hier in dienst was.<br />

Deze, te Lingen geboren en te Munster theologie<br />

gestu<strong>de</strong>erd hebben<strong>de</strong>, legt <strong>de</strong>n nog in het archief <strong>de</strong>r<br />

katholieke gemeente aanwezigen Catalogus baptizatorum<br />

in parochia <strong>Tubbergen</strong>si et Almeloensi ab Il Martii<br />

1688 aan, waarin hij <strong>tot</strong> 9 April1708 <strong>de</strong> doopelingen<br />

opteekent. In 1701 on<strong>de</strong>rteeken<strong>de</strong> hij me<strong>de</strong> het rekwest,<br />

dat ten gunste <strong>van</strong> <strong>de</strong>n <strong>van</strong> Jansenisme verdachten pro-<br />

vicaris Petrus Cod<strong>de</strong> naar Rome werd opgezon<strong>de</strong>n. In<br />

1704 werd hem toegestaan <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>ren <strong>de</strong>r katholieken<br />

te doopen, mits hij een lijst <strong>de</strong>rzelve en <strong>de</strong> jura aan<br />

<strong>de</strong>n predikant overhandig<strong>de</strong>. Hij overleed 16 April<br />

1708, na op 13 April beverene op <strong>de</strong>n huize Eeshoff<br />

ten overstaan <strong>van</strong> <strong>de</strong>n richter Raeterink en Dr. A. J.<br />

Perizonins en Jan Vos als keurnoten een testament ge-<br />

maakt te hebben, waarbij, hij, ziek <strong>van</strong> lichaam doch bij<br />

goe<strong>de</strong> memorie en verstand, verklaar<strong>de</strong> <strong>tot</strong> universeele<br />

erfgename in testellen zijne huishou<strong>de</strong>rsche Anna Maria<br />

Rumsloot , voorts legateeren<strong>de</strong> en geven<strong>de</strong> aan <strong>de</strong> armen<br />

<strong>tot</strong> <strong>Tubbergen</strong> <strong>de</strong> som <strong>van</strong> vijftig caroli gul<strong>de</strong>ns, uit<br />

te keeren aan <strong>de</strong> armen-opzieners;<br />

Zijn opvolger was Jaannes Wessels, geboren te En-<br />

sche<strong>de</strong>, een Leuvenseli godgeleer<strong>de</strong>. 2 ) Na eerst bij<br />

pastoor Hendrik Smithuis te Ootmarsum werkzaam te<br />

JJ II. pag. 358.<br />

') Oudh. en Gest. II. 358.


zijn geweest, 1) teeken<strong>de</strong> hij op 25 April 1708 <strong>de</strong>n<br />

eersten doopeling te <strong>Tubbergen</strong> aan j terwijl hij <strong>de</strong>n<br />

laatsten op 20 November 1726 inschreef. Uit <strong>de</strong> aanteekeningen<br />

<strong>door</strong> hem voor in het doopboek gemaakt<br />

blijkt dat <strong>de</strong> standplaats <strong>Tubbergen</strong> <strong>de</strong>stijds eene vaste<br />

pastoorswoning had, waaraan vermoe<strong>de</strong>lijk een kerkhuis<br />

verbon<strong>de</strong>n was. Ten behoeve<strong>van</strong>-hetpastoorshuis waren<br />

vijftig gul<strong>de</strong>ns gegeven j voor <strong>de</strong> rente daar<strong>van</strong>, in keizerlijke<br />

munt verschijnen<strong>de</strong>, moest <strong>de</strong> tij<strong>de</strong>lijke pastoor<br />

ter zake <strong>van</strong> het bewonen <strong>van</strong> dit huis, blijkens dat<br />

. doopboek, pp ie<strong>de</strong>ren 16 Juni bij wijze <strong>van</strong> jaa,rgetij<strong>de</strong><br />

vijf zielmissen lezen voor Margaretha Geertruid <strong>van</strong><br />

Lhoen , <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> echtgenoote <strong>van</strong> Herman Goossen<br />

Grubbe. 2)<br />

-<br />

Van 1 December 1726 <strong>tot</strong> 9 Januari 1727 werd het<br />

doopboek bijgehou<strong>de</strong>n <strong>door</strong> Wessels' assistent of <strong>de</strong>servitor<br />

<strong>van</strong> <strong>de</strong>r Hagen of ter Hagen, die <strong>van</strong> 1711 <strong>tot</strong><br />

1726 pastoor te Olst was. 3)<br />

Hij werd <strong>door</strong> 'I'heodorus Herman Trapman opgevolgd,<br />

zooals blijkt uit het verslag, in het jaar 1741 <strong>door</strong> <strong>de</strong>n<br />

Aartspriester <strong>van</strong> Twenthe aan <strong>de</strong> Nuntiatuur te Brussel<br />

ingezon<strong>de</strong>n, waarin het volgen<strong>de</strong> voorkont: Ego infra<br />

scriptus Pastor <strong>Tubbergen</strong>sis et Almeloensis post obitum<br />

R. Di. Wessels et discessum Domini V. <strong>de</strong>r Hagen,<br />

collationem meae staticnis aceepi ab Excellentissimo DO.<br />

Nuntio Josepha Archiepo Cor. 24 Febr. 1727, a quo<br />

tempore utor potestate binandi. Theodorus Herm. Trapman<br />

p. m. <strong>Tubbergen</strong>sis. ') In een <strong>door</strong> hem aangelegd<br />

doopboek teekent hij voor het eerst <strong>de</strong>n 20 Maart 1727<br />

88<br />

') Oudh. en Gest. II, 299,<br />

') Mr. J, <strong>van</strong> Deoruinok. Geslachtk. Aant, pag. 16l.<br />

3) Chrono Transys. 15b.<br />

Ol Archief voor <strong>de</strong> Gesch. v. h. Aartsbisdom Utrecht J. p. 80.


89<br />

en voorts onafgebroken <strong>tot</strong> 25 Juni 1758 <strong>de</strong> doopelin-<br />

gen aan. .<br />

Zijn opvolger Henricus Bloemen, geboren te Oot-<br />

marsum, teekent in dat doopboek <strong>de</strong>n 30 Juni 1758 __<br />

zijn eersten doopeling aan en legt <strong>de</strong>n 26 Augustus<br />

daaraanvolgen<strong>de</strong> een nieuw doopboek aan, evenals het<br />

vorige in het archief <strong>de</strong>r burgerlijke gemeente aanwezig.<br />

In 1762 legt hij <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> verklaring af: (Arch. Hrgh.)<br />

II Ik on<strong>de</strong>rgeschrevene belove bier mee<strong>de</strong> sa ver als in mijn<br />

IImagt is alle zondagen en Heilige daegen ten dinste<br />

«<strong>de</strong>r ingesetene <strong>van</strong>'t darp en boerschap <strong>Tubbergen</strong> in<br />

lI't Nuewe kerkhuis eenen vroe-dinst te doene en <strong>de</strong>n<br />

»daer<strong>de</strong>n zondag twee dinste nogtans met dit beding<br />

»datter stippelijk wordt nagekomen hetgeene tnsschen<br />

IImij en <strong>de</strong> darplrri<strong>de</strong>n geconditioneert ten opzigte <strong>van</strong><br />

/I't bauwen <strong>van</strong>'t N euwe woonhuis alsmee<strong>de</strong> dat alle<br />

»banken of hetgeene <strong>de</strong>selve opbrengen ten alle tij<strong>de</strong>n,<br />

»voor <strong>de</strong> tij<strong>de</strong>lijke pastor zal wesen en datter Niemandt<br />

«zal bevoegt z~in het zij darper of an<strong>de</strong>re een banke uit<br />

/lzijn Eijgen auetoriteit en buiten concent <strong>van</strong> <strong>de</strong> tij<strong>de</strong>-<br />

/llijke pastor in <strong>de</strong> kerke te stellen en dat een ij<strong>de</strong>l'<br />

»<strong>van</strong> zijn banke zal 'hebben te betaelen. Ver<strong>de</strong>re dat<br />

!I<strong>de</strong> ingesetene <strong>van</strong>'t darp en boerschap <strong>Tubbergen</strong> ten<br />

lIopzigte <strong>van</strong> <strong>de</strong> banken voor an<strong>de</strong>re <strong>van</strong> <strong>de</strong>eze gemeente<br />

»znllen geprefereert wor<strong>de</strong>n.<br />

/I<strong>Tubbergen</strong> /lHenricus Bloemen<br />

<strong>de</strong>n 14 Junj 1762." Rooms priester."<br />

Al was <strong>de</strong>ze laatste voorwaar<strong>de</strong> schijnbaar hard tegen-<br />

over <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re parochianen: ze was billijk, als men in<br />

het oog houdt dat het <strong>de</strong> ingezetenen <strong>van</strong> het dorp<br />

<strong>Tubbergen</strong> waren , die het kerkhuis en <strong>de</strong> pastorie <strong>de</strong><strong>de</strong>n<br />

bouwen, zooals voortvloeit uit het volgend <strong>door</strong> hen<br />

on<strong>de</strong>rteekend stuk (Arch. Hrgh.):


90<br />

"Vermits wij on<strong>de</strong>rgeteijken<strong>de</strong>, jnwoneren <strong>van</strong> het<br />

dorp <strong>Tubbergen</strong>, hebben met aprobatie <strong>van</strong> d~ Heer<br />

Erfiinarcken Rigter <strong>van</strong> die Barschap <strong>Tubbergen</strong>, ange-<br />

nomen te bauen een Niu onstrafi'bar kerckhuis, ter<br />

platz en alwaar tegenswordig <strong>de</strong> Heer Pastor Blom woon-<br />

hafft is, <strong>van</strong> Negen gebon<strong>de</strong>n, waar on<strong>de</strong>r die wonung<br />

<strong>van</strong> <strong>de</strong> Heer Pastor begrepen is , <strong>de</strong> wiete <strong>van</strong> ses en<br />

twintig voeten binnen die poesten , als ook twe affrem-<br />

mingen an j<strong>de</strong>r sijet <strong>van</strong> tien voeten wiedt, het gehele<br />

huis over te besol<strong>de</strong>ren, het kerckhuis in oompleten staat<br />

te leveren , daarenboven verbin<strong>de</strong>n wij ons on<strong>de</strong>rgeteij- .<br />

ken<strong>de</strong> mits <strong>de</strong>zen aile laasten en<strong>de</strong> beschwaren, streeken<strong>de</strong><br />

<strong>tot</strong> voldoninge offte verkregen regt, <strong>van</strong> het niu ange-<br />

nomene gebau, <strong>van</strong> <strong>de</strong> Heer Landroste <strong>van</strong> het twente,<br />

welcke regt sol moeten vertont wor<strong>de</strong>n, en voor<strong>de</strong>re daer<br />

op loepen<strong>de</strong> koesten, sa vere het tegenswordig anbe-<br />

langet, dien ongaan<strong>de</strong> te betalen: mits sal het halve<br />

kerckhuis en daar on volgen<strong>de</strong> halff wonung <strong>de</strong>n eigendom<br />

daar<strong>van</strong> ten allen tije<strong>de</strong>n an die brrreehap <strong>Tubbergen</strong><br />

verbliven , die an<strong>de</strong>re halffscheit an het Dorp Tubb.<br />

toebehoren: jn het verfalg . sa het kärckhuis bardallig<br />

wordt, sa sullen die Buren <strong>van</strong> <strong>Tubbergen</strong> <strong>de</strong> eene sije<strong>de</strong>,<br />

en die Dorplui<strong>de</strong>n <strong>de</strong> an<strong>de</strong> sije<strong>de</strong> te on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n<br />

hebben. Voor het laaste staan die Burmannen <strong>van</strong><br />

<strong>Tubbergen</strong> toe, dat het ou<strong>de</strong> gebau mag in het nih<br />

geemplojeret wor<strong>de</strong>n."<br />

In 1784 werd Almelo kerkelijk <strong>van</strong> <strong>Tubbergen</strong> afge-<br />

schei<strong>de</strong>n en <strong>tot</strong> eene zelfstandige standplaats opgericht<br />

met Henricus Peeze, <strong>tot</strong> dusver kapellaan te <strong>Tubbergen</strong>,<br />

<strong>tot</strong> pastoor.<br />

In 1795 werd Bloemen <strong>tot</strong> coadjutor <strong>van</strong> bet Aarts-<br />

priesterschap <strong>van</strong> Twenthe benoemd: terwijl hij in het<br />

volgend jaar zelf Aartspriester werd, welke waardigheid


91<br />

hij bleef beklee<strong>de</strong>n <strong>tot</strong> zijnen dood, die 10 Mei 1806<br />

voorviel. Hij werd begraven in <strong>de</strong> groote kerk in <strong>de</strong><br />

grafste<strong>de</strong> <strong>van</strong> het huis Weemselo.<br />

Zijn opvolger was J aannes <strong>van</strong> Weersel, geboren te<br />

Ootmarsum in 1775, in 1804 kapellaan te Deurningen;<br />

in 1805 pastoor gewor<strong>de</strong>n te Goor en 't Slot komt hij<br />

<strong>van</strong> daar op 16 juli 1806, volgens aanteekening in het<br />

doopboek, naar <strong>Tubbergen</strong> over. .Hij sterft hier <strong>de</strong>n<br />

26 en December 1824. Tij<strong>de</strong>ns zijne bediening ging, I<br />

ingevolge besluit <strong>van</strong> koning Lo<strong>de</strong>wijk , <strong>de</strong> groote of<br />

Pancratiuskerk <strong>van</strong> <strong>de</strong> Hervorm<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> Katholieken<br />

over.<br />

Antonius Hendrikus <strong>van</strong> Coever<strong>de</strong>n, broe<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong>n<br />

Ensche<strong>de</strong>schen <strong>de</strong>ken en pastoor Hendrikus Gregori<br />

<strong>van</strong> Coever<strong>de</strong>n, volg<strong>de</strong> hem op. Geboren te Ensche<strong>de</strong><br />

4 Juni 1794, wordt hij, na gestu<strong>de</strong>erd te hebben te<br />

's Heerenberg en <strong>de</strong>n 30 en Juli 1817 <strong>tot</strong> priester. gewijd<br />

te zijn, terstond als kapellaan te Ootmarsum geplaatst.<br />

In het laatst <strong>van</strong> 1824 komt hij als pastoor te <strong>Tubbergen</strong>,<br />

waar hij <strong>de</strong>n 21 8ten December 1854 overleed en<br />

<strong>de</strong>n 27 8ten daaraanvolgen<strong>de</strong> begraven werd op het kerkhof<br />

zijner parochie.<br />

Cornelis ten Bokum, geboren te Ootmarsum 21 April<br />

l~ll, volg<strong>de</strong> hem op. In 1833 gewijd, wordt hU eerst<br />

huisgeestelijke op Heringhaven, vervolgens in 1842 en<br />

43 kapellaan te Almelo, 1846-48 te Hengelo, 1848-50<br />

te Deurningen en in ~850 pastoor te Wierd.en, <strong>van</strong><br />

waar hij in Februari 1851> als pastoor te <strong>Tubbergen</strong><br />

komt en aldaar op 27 September 1871 sterft. Op <strong>de</strong>n<br />

<strong>de</strong>rtigsten dier maand werd zijn stoffelijk overschot op<br />

het kerkhof .<strong>de</strong>r katholieke gemeente begraven.<br />

Petrus Cornelis Stokvis, geboren te 's Hertogenbosch<br />

9 Mei 1833, werd <strong>tot</strong> zijn opvolger benoemd. Gewijd


92<br />

<strong>tot</strong> priester in 1858, wordt hij in December <strong>van</strong> dat<br />

jaar assistent te Baarn, <strong>van</strong> Januari ] 859 <strong>tot</strong> Juni<br />

1860 kapellaan te Breukelen, <strong>tot</strong> 9 Mei 186:3te Schalkwijk<br />

, <strong>tot</strong> October 1871 te Huissen. <strong>van</strong> waar hij als<br />

pastoor te <strong>Tubbergen</strong> <strong>de</strong>n 13"n October 1871 zijne intre<strong>de</strong><br />

doet.<br />

Dat <strong>Tubbergen</strong> reeds <strong>van</strong> het begin <strong>de</strong>r 17" eeuw af<br />

een eigen predikant gehad heeft, mag men aannemen<br />

op grond, dat in <strong>de</strong> notulen <strong>van</strong> Ge<strong>de</strong>puteer<strong>de</strong>n <strong>van</strong> 19<br />

Augustus 1608 Christianus Elstraet als gewezen predikant<br />

aldaar voorkomt; terwijl in <strong>de</strong> notulen dierzelf<strong>de</strong><br />

Ge<strong>de</strong>puteer<strong>de</strong>n op 18 April1634 genoemd wordt Geertken<br />

Waenink, weduwe <strong>van</strong> zalige Rodolph ten Ham, pastoor<br />

geweest in <strong>Tubbergen</strong>. t) Elstraet en ten Ham zijn<br />

dan voorgangers geweest <strong>van</strong> Bokelmannus, <strong>door</strong> Moonen<br />

in z\in Naamketen als eersten predikant genoemd.<br />

Deze Daniël Boockelman, <strong>de</strong> zoon <strong>van</strong> <strong>de</strong>n Wijher<br />

predikant Karolus B. werd in 1634 hier beroepen en<br />

vertrok in 1637 naar Wijhe als opvolger <strong>van</strong> zijnen in<br />

dat jaar overle<strong>de</strong>n va<strong>de</strong>r. Hij was gehuwd met Theodora<br />

Revius , <strong>de</strong> eenige dochter <strong>van</strong> Jacobus Revius, predikant<br />

te Deventer <strong>van</strong> 1614 <strong>tot</strong> 1641 en overleed in<br />

1641. Zijne weduwe hertrouw<strong>de</strong> met Johannes Steenwijck,<br />

predikant te Geervliet. 2)<br />

Door Goedheeren en Collatoren werd bij acte <strong>van</strong> 17<br />

September 1637, (Arch. Hrgh.) geteekend <strong>door</strong> Kiliana<br />

<strong>van</strong> .....,.. , weduwe <strong>van</strong> Bevervoerdt, J. Studich, 3)<br />

1) Zie dit bij Mr. J. 1. <strong>van</strong> Doorninck. Kleine <strong>Bijdrage</strong>n VIII. 5.<br />

1) Over. Alm. 1854 p. 83.<br />

') Johan Stndich, burgemeester <strong>van</strong> Hasselt, erf<strong>de</strong> <strong>door</strong> het hnwelijk<br />

met Hendrina Rengers <strong>de</strong> havezathe Kemna<strong>de</strong>, welke <strong>door</strong> Ebbinge<br />

Wubben (Ov, Alm. 1846 'P: 107) ten onrechte on<strong>de</strong>r het rechterambt<br />

Del<strong>de</strong>n geplaatst wordt. Het goed Kemena<strong>de</strong>, voor <strong>de</strong> poort <strong>van</strong> het<br />

klooster Albergen gelegen, werd in 1476 <strong>door</strong> Herman Kemena<strong>de</strong> aan


93<br />

Jan <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong> en Herman Goesen Grubbe in <strong>de</strong><br />

plaats <strong>van</strong> Daniel Boockelman <strong>de</strong> bediening met hare<br />

emolumenten opgedragen aan diens broe<strong>de</strong>r Henrikus<br />

Boockelman, die in het naj aar <strong>van</strong> 1674 en niet, zoo-<br />

als Moonen opgeeft, in 1675 sterft.<br />

Zijn opvolger was Gorhardus Potholt , die weinige<br />

dagen na Boockelman's dood op Tubberger kermis,<br />

zijn<strong>de</strong> in September 1674, zich bij <strong>de</strong>n heer <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong><br />

vervoeg<strong>de</strong> on<strong>de</strong>r overlegging <strong>van</strong> eene acte <strong>door</strong> <strong>de</strong>n<br />

Verwalter Drost Ripperda geteekend, waarbij <strong>de</strong>ze Pot-<br />

holt begunstig<strong>de</strong> met het predikambt; verzoeken<strong>de</strong> om<br />

<strong>de</strong> stem <strong>van</strong> <strong>de</strong>n heer <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong>, die <strong>de</strong> acte <strong>van</strong><br />

aanstelling dan ook me<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rteeken<strong>de</strong>.<br />

De heeren Engelbert <strong>van</strong> Beverveur<strong>de</strong> thoe Weemsloo,<br />

Domkel<strong>de</strong>r 'toe Munster, Herman Goesen Grubbe thoe<br />

Heringhaven en Henrich <strong>van</strong> IJsselmui<strong>de</strong>n toe <strong>de</strong> Rol-<br />

lecate, beweren<strong>de</strong> dat hun, met het rentambt <strong>van</strong> Sipculo<br />

en Albergen en <strong>de</strong>n heer Jan <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong> toe <strong>de</strong>n Hof<br />

te <strong>Tubbergen</strong>, <strong>van</strong>. ouds zon<strong>de</strong>r iemands tegenspraak <strong>de</strong><br />

collatie over <strong>de</strong> predikanten te <strong>Tubbergen</strong> gecompeteerd<br />

had, beklaag<strong>de</strong>n zich over Potholt's benoeming, welke<br />

<strong>door</strong> <strong>de</strong> classis <strong>van</strong> Deventer goedgekeurd was. Voorop-<br />

stellen<strong>de</strong> dat zij met het voormel<strong>de</strong> Rentambt op het<br />

ernstige verzoek <strong>van</strong> <strong>de</strong> gansche geme~nte Karel Booc-<br />

kelman , zoon <strong>van</strong> <strong>de</strong>n overle<strong>de</strong>n predikant, <strong>tot</strong> pastor<br />

te <strong>Tubbergen</strong> had<strong>de</strong>n verkoren, betoog<strong>de</strong>n zij <strong>de</strong>n land-<br />

drost Adolph Hendrik yan Raesvelt dat zij <strong>de</strong> aanstelling<br />

<strong>van</strong> Potholt onwettig achtten en dat Karel B. in het<br />

het convent verkocht en als stichtsleen gevrijd (Prov, Arch. IV 280).<br />

Later is <strong>de</strong> Kemna verplaatst in het z. g. Geziet, waar eene vervallen<br />

gracht nog hare plaats aanduidt. lu 1684 verkochten <strong>de</strong> curators in<br />

<strong>de</strong>n boe<strong>de</strong>l <strong>van</strong> Studich voor het landgericht te Ootmarsum het huis<br />

toe Kemmenae , c. a, aan <strong>de</strong> erven <strong>van</strong> Joan <strong>van</strong> Jsselmu<strong>de</strong>n toe <strong>de</strong><br />

Rollekotte en Agnis <strong>van</strong> Essen.


94<br />

wettig beroep moest gehandhaafd wor<strong>de</strong>n. (Arch. Hrgh.)<br />

Toen zij daar geen hulp von<strong>de</strong>n, wend<strong>de</strong>n zij zich<br />

<strong>tot</strong> Rid<strong>de</strong>rschap en Ste<strong>de</strong>n met het verzoek dat <strong>de</strong>ze,<br />

daar <strong>de</strong> Classis <strong>van</strong> Deventer zich on<strong>de</strong>rstaan had om,<br />

niettegenstaan<strong>de</strong> het <strong>door</strong> hen gedaan beroep, Potholt<br />

in te dringen en tegen hun protest te bevestigen, en<br />

<strong>de</strong> Drost <strong>de</strong>ze bevestiging niet had gelieven te beletten,<br />

hun een onpartijdig rechter mochten verleenen, voor<br />

wien zij hun recht tegenover <strong>de</strong> classis <strong>van</strong> Deventer<br />

kon<strong>de</strong>n dispnteeren en ten uitein<strong>de</strong> vervolgen. (Arch. Hrgh.)<br />

Welke gevolgen dit gehad heeft, blijkt mij niet: wel<br />

is het dui<strong>de</strong>lijk dat ook <strong>de</strong> gemeentenaren<br />

.<br />

niet stil zaten ,<br />

want z~i <strong>de</strong><strong>de</strong>n aan Fre<strong>de</strong>rik Storck, richter te Oot-<br />

marsum, 1) eenige vraagartikelen overgeven met verzoek<br />

daarover getuigen te hooren , welker strekking was aan<br />

te toonen dat Potholt <strong>door</strong> oneerlijke mid<strong>de</strong>len zich <strong>de</strong><br />

benoeming had weten te verschaffen. Nadat hier<strong>van</strong> <strong>de</strong><br />

copie ad dan dum eontraria et vidèndum jurare testes<br />

aan Dom. Potholt <strong>tot</strong> Del<strong>de</strong>n geinsinueerd was, had het<br />

verhoor plaats <strong>van</strong> <strong>de</strong>n heer Jan <strong>van</strong> Escbe<strong>de</strong>, Lambert<br />

ter Braeek en diens va<strong>de</strong>r Derrick ter Braeek , waaraan<br />

ik het volgen<strong>de</strong>. ontleen (Arch. Hrgh.):<br />

Nadat Esche<strong>de</strong>, die <strong>van</strong> zijn oom, <strong>de</strong>n heer Cover<strong>de</strong>n<br />

<strong>van</strong> Scherpenzeel, bevorens reeds een aanbevelingsbrief<br />

omtrent Potholt ont<strong>van</strong>gen had, <strong>de</strong> voormel<strong>de</strong> beroe-<br />

pingsacte geteekend had, had men Esche<strong>de</strong> verzocht om<br />

een ton Deventer bier op <strong>de</strong>n Eeshof te mogen brengen,<br />

welke <strong>door</strong> confluentie <strong>van</strong>· volk - 't was kennis -<br />

niet gevoegelijk in het dorp kon gedronken wor<strong>de</strong>n,<br />

Potholt of zijn bijhebbend gezelschap, Advocaat Herse en<br />

Dr. Leusinck, had <strong>de</strong>n heer <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong> verzocht zijnen<br />

" Deze was 27 Mei 1675 als zoodanig aangesteld volgens Mr. J.<br />

<strong>van</strong> Dooruinck, Geslachtkundige Aanteek. p. 163.


I<br />

95<br />

knecht naar <strong>de</strong> gereformeer<strong>de</strong> gemeente binnen Tub-<br />

bergen te zen<strong>de</strong>n, opdat <strong>de</strong>ze op <strong>de</strong>n Eeshof zou<strong>de</strong><br />

komen drinken en <strong>de</strong> acte hooren voorlezen <strong>van</strong> Pot-<br />

holt's aanstelling. Velen, benevens Ou<strong>de</strong>rlingen en Dia-<br />

kenen, kwamen <strong>tot</strong> voor Esche<strong>de</strong>'s huis op <strong>de</strong>n plas,<br />

waar <strong>de</strong> heer <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong> stond, en vroegen waarom zij<br />

verba<strong>de</strong>t waren; waarop <strong>de</strong>ze hun zei<strong>de</strong> dat Potholt <strong>de</strong><br />

predikantsplaats <strong>van</strong> <strong>de</strong>n Verwalter Drost en hem ge-<br />

kregen had en zij uitgenoodigd wer<strong>de</strong>n binnen te komen<br />

en een dronk te doen en zulks, ondanks hunne verkla-<br />

ring dat hun het beroep niet lief was. Eenigen had<strong>de</strong>n<br />

gezegd zulken predikant niet aan te nemen, die met<br />

zulke ongerechtigheid aanving en in plaats <strong>van</strong> God te<br />

dienen in brasserij ging. Echter had <strong>de</strong> heel' <strong>van</strong><br />

Esche<strong>de</strong> er op aangedrongen dat zij een dronk moesten<br />

nemen, kunnen<strong>de</strong> zij evenweloverigens doen wat hun<br />

belief<strong>de</strong>.<br />

De drie laatste vragen, aan <strong>de</strong>n heer <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong><br />

gedaan, stellig <strong>de</strong> gewichtigste voor <strong>de</strong> beschuldiging,<br />

lui<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> antwoor<strong>de</strong>n als volgt:<br />

Off' nietwaer dat Potholdt gesproocken met gethuige,<br />

wanneer h~j Predicant was, dat <strong>de</strong> Paep off Priester sa<br />

gethuige op sijn huijs heeft, wel vrij machte leeren ,<br />

want een je<strong>de</strong>r hoer<strong>de</strong> sijn vrije kercke te hebben?<br />

Getuige verklaart dat Potholdt tegens gethuige ge-<br />

sproocken een je<strong>de</strong>r hoer<strong>de</strong> vrijichheit in sijn gelave te<br />

hebben: <strong>van</strong> <strong>de</strong> rest is hem onbewust.<br />

Off' niet waer dat gemelte Potholdt op midtwintersdag<br />

is gekomen on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> misse <strong>de</strong>n mantel te lenen <strong>van</strong><br />

<strong>de</strong>n preister omme datt hij wol<strong>de</strong> predigen an<strong>de</strong>rs <strong>van</strong><br />

ghetuige?<br />

Getuige verklaart dat jungestie<strong>de</strong>n midtwinter Pot-<br />

holdt binnen <strong>Tubbergen</strong> sijn<strong>de</strong>, seecker persoen, gewest


96<br />

sijn<strong>de</strong> Jan ter Hunse off <strong>de</strong>szelff's hnijsvrouw Aelken<br />

wonen<strong>de</strong> doenmaels in gethuigen poorten, versoickt hebben<br />

voor Potholt te lenen een lange swarte mantel doch<br />

gene bekomen, staen<strong>de</strong> Potholdt voor <strong>de</strong> poerte,<br />

Off' niet gemelte Potholt an gethuige enige geschencken<br />

belovet omme sijn stem me te geven?<br />

Getuige verklaart dat Potholt wel gesecht dat als hij<br />

predicant wier<strong>de</strong> wol<strong>de</strong> altemeer met <strong>de</strong>n heer gethuige<br />

<strong>van</strong> sijn inkomen<strong>de</strong> hoen<strong>de</strong>ren eten.<br />

Uit <strong>de</strong> verklaringen <strong>de</strong>r terBraeck's blijkt nog dat<br />

Potholt bij zijne eerste komst te <strong>Tubbergen</strong> naar <strong>de</strong><br />

pastorij was gegaan en <strong>de</strong> weduwe Boockelman zeer<br />

bedroefd had aangetroffen, welke hem niet in <strong>de</strong> pastorij<br />

wil<strong>de</strong> hebben, gelijk z~i hem later op midwinter wei-<br />

ger<strong>de</strong> een mantel te leenen.<br />

Van omkooping of an<strong>de</strong>re min loffelijke praktijken<br />

blijkt hoegenaamd niets.<br />

Potholt overleed in 1698, als weduwe nalaten<strong>de</strong><br />

Aleida <strong>van</strong> Loo, welke later naar Zwolle vertrok en 3<br />

September 1703 overleed.<br />

Hij werd opgevolgd <strong>door</strong> W olterus Dull, die <strong>de</strong>n le-<br />

gerdienst waargenomen hebben<strong>de</strong>, volgens eigen aantee-<br />

kening in 1699, volgens Moonen in 1700 beroepen<br />

werd. Op 24 December 1699, 29 Maart en 4 October<br />

1700 teeken<strong>de</strong> hij <strong>de</strong> aanneming <strong>van</strong> nieuwe lidmaten<br />

aan in het <strong>door</strong> hem aangelegd register <strong>van</strong> <strong>de</strong> lid-<br />

maten, welke hij hier had gevon<strong>de</strong>n bij het aanvaar<strong>de</strong>n<br />

<strong>van</strong> <strong>de</strong>n predikdienst 's jaars 1699 <strong>de</strong>n 29 Novembris.<br />

Evenals <strong>door</strong> Moonen wordt <strong>de</strong> aanvaarding in 1700<br />

gesteld <strong>door</strong> eene in het archief <strong>de</strong>r hervorm<strong>de</strong> gemeente<br />

berusten<strong>de</strong> ontboezeming /lAd doctissimum virum juve-<br />

nem D, Wolterum Dull cum post castrense plurium<br />

annorum S.S. Ministerium <strong>Tubbergen</strong>si Ecclesiae prae-


97<br />

ficeretur AD1700 ad. d. 3 Calend. Maji St. Vet." hem<br />

toegezongen <strong>door</strong> zijn vriend H. Meiling, waarschijnlijk<br />

<strong>de</strong>n toenmaligen predikant <strong>van</strong> Goor, en aldus lui<strong>de</strong>n<strong>de</strong>:<br />

Nulla fi<strong>de</strong>s pietasque viris, qui castra sequuntur,<br />

Hoc falso dictum Dullius edocuit.<br />

Nulla qnies speranda viris , dum castra sequuntur,<br />

Id vere dictum Dullius admonuit.<br />

me, fi<strong>de</strong>m pel' castra ferens, stabilivit et auxit<br />

Et pius e castris rettulit ille fi<strong>de</strong>m.<br />

Ecquis hnio , post <strong>tot</strong> superata pericula vitae,<br />

Optatam <strong>tot</strong>ies invi<strong>de</strong>at requiem?<br />

o Dul1i, ad placidos mage Te Tubberga labores<br />

Jam vocat, ut sibi sit fausta, tibique quies.<br />

Hoc in Monte Tubam Te Numinis esse, Tubantus<br />

Audiet, Hic figes tu pia castra Deo.<br />

mam, quam nuper per <strong>tot</strong> vaga castra tulisti,<br />

Fac Tubberga sciat, securn habitare fi<strong>de</strong>m.<br />

. Hanc Tibi jam requiem fascit Deus esse Beatam,<br />

Pacificam populo, proficuamque tibi.<br />

Tu tarnen hic solidam noli sperare qnietem,<br />

Solins ista Poli est, non solet esse Soli.<br />

Cre<strong>de</strong> mihi, quamvis fueris tu Dnllius ante, . I<br />

Tubbergae <strong>de</strong>gens, nil nisi b.ov",oç eris.<br />

Misschien is 29 November 1699 wel <strong>de</strong> datum <strong>de</strong>r<br />

aanvaarding en 29 April l.700 die <strong>de</strong>r feestelijke inwijding<br />

geweest.<br />

Hij overleed 8 Juni 1756, in Juni 1700teWezepegehuwd<br />

zijn<strong>de</strong> met Aleida Margaretha Schrun<strong>de</strong>rs var;Deventer,<br />

die weinige jaren voor hem gestorven en evenals hij in<br />

<strong>de</strong> groote kerk in <strong>de</strong> grafste<strong>de</strong> <strong>van</strong> het huis Esche<strong>de</strong> begraven<br />

is. Op 22 April 1701 compareer<strong>de</strong>nzij te Oottrsum<br />

in judicio om hun besloten testament te presenteeren<br />

, dat <strong>door</strong> <strong>de</strong>n richter Raeterink gewaarmerkt,<br />

Perelaçen en Me<strong>de</strong><strong>de</strong>elingen IX. 7<br />

,<br />


98<br />

<strong>door</strong> <strong>de</strong>n langstleven<strong>de</strong>n zou moeten vertoond wor<strong>de</strong>n,<br />

in het onverhoopt geval <strong>van</strong> versterf zon<strong>de</strong>r kin<strong>de</strong>ren.<br />

Dit geval <strong>de</strong>ed zich niet voor, want uit voormeld hu-<br />

welijk zijn geboren: 1 0 • Andries Jan Dull, die als lid-<br />

maat te <strong>Tubbergen</strong> aangenomen werd 8 Juli 1719,<br />

aldaar als Juris Utriusque Doctor te Almelo op ] 2<br />

October 1722 in <strong>de</strong>n echt vereenigd werd met Rykjen<br />

Bruins, dochter <strong>van</strong> 'I'heodoms Bruins, I. U. D. en<br />

Secretaris te Almelo, en later hertrouw<strong>de</strong> met Gesina<br />

of Goswina De V ries; 2°. Femia Dull, die 14 Octo ber<br />

1719 te <strong>Tubbergen</strong> als lidmaat werd aangenomen, aldaar<br />

in Juni 172 7 in <strong>de</strong>n echt vereenigd werd met· Riohar-<br />

dus Revius, burgemeester te Almelo, zoon <strong>van</strong> <strong>de</strong>n<br />

predikant Hendrik Revius te Almelo, op 23 Maart 1740<br />

hertrouw<strong>de</strong> met een zoon <strong>van</strong> <strong>de</strong>n zoo even genoem<strong>de</strong>n<br />

Dr. Th. Bruins, Anthonij Bruins, en in 17 54 met at-<br />

testatie naar <strong>Tubbergen</strong> terugkeer<strong>de</strong>; en 3°. Aleida<br />

Maria Dull, welke met Kerstmis 1723 aldaar als lid-<br />

maat werd aangenomen, en later vermoe<strong>de</strong>lijk gehuwd<br />

was met G. C. Stulen te Nerdhom. Gewis <strong>van</strong> een<br />

doopboek over <strong>de</strong>n eersten tijd <strong>van</strong> Dull's pastoraat laat<br />

niet toe hier nauwkeuriger te zijn: dit een en an<strong>de</strong>r<br />

is dan ook grooten<strong>de</strong>els uit <strong>de</strong> te Stad Almelo berus-<br />

ten<strong>de</strong> doop- en trouwregisters opgeteekend.<br />

W olterus Dull Junior, zoon <strong>van</strong> Dr. A J. Dull voor-<br />

meld uit diens eerste huwelijk, volg<strong>de</strong> zijn grootva<strong>de</strong>r<br />

op: beroepen als diens adjunct in 1747, werd hij in<br />

1756 gewoon predikanten overleed kin<strong>de</strong>rloos in 1761,<br />

gehuwd zijn<strong>de</strong> met Esina Lucretia Meiling <strong>van</strong> Goor,<br />

welke 9 Maart 1808 in <strong>de</strong>n ou<strong>de</strong>rdom <strong>van</strong> 72 jaren<br />

overleed. Zijn testament werd 16 Maart 1762 voor het<br />

gericht te Ootmarsum geopend in tegenwoordigheid zijner<br />

weduwe en <strong>van</strong> zijne zuster Aleida .Margaretha Dull,


99<br />

later echtgenoote <strong>van</strong> Hendrikus Kronenberg, die tevens<br />

caveer<strong>de</strong> voor haren broe<strong>de</strong>r Elias Dull, <strong>de</strong>n lateren richter<br />

te Almelo, en hare zuster Catharina Aleida Margaretha<br />

Dull.<br />

Hij werd opgevolgd <strong>door</strong> <strong>de</strong>n broe<strong>de</strong>r zijner weduwe,<br />

Jan Meiling, gewezen hofprediker <strong>de</strong>r gravin <strong>van</strong> Görtz<br />

<strong>tot</strong> Slitz b\j Fulda, beroepen 1763, emeritus 1796 en<br />

overle<strong>de</strong>n 1804. Deze behoor<strong>de</strong> <strong>tot</strong> <strong>de</strong> talrijke Twentsche<br />

predikantenfamille <strong>de</strong>r Meilings; 1) zijn grootva<strong>de</strong>r Hoseas<br />

Meiling was predikant te Goor <strong>van</strong> 1687 <strong>tot</strong>l716;zijn<br />

va<strong>de</strong>r Seijno Meiling eveneens <strong>van</strong> 1717 <strong>tot</strong> 1729 en<br />

daamaTheol. Prof. en predikant te Lingen; zijn broe<strong>de</strong>r<br />

Samuel Meiling te Diepenheim <strong>van</strong> 1742 <strong>tot</strong> 1752 en<br />

daarna 'I'heol. Prof. en predikant te Lingen; Z\jllbroe<strong>de</strong>r<br />

Jacob Hendrik Meiling te Markelo <strong>van</strong> 1744 <strong>tot</strong>1759,<br />

daarna Prof. antiq. en Rector te Lingen; zijn broe<strong>de</strong>r<br />

Hoseas Meiling , dien hij <strong>de</strong>n 8 en September 1767 te<br />

<strong>Tubbergen</strong> in <strong>de</strong>n echt vereenig<strong>de</strong> met Anna Berendina<br />

Colmschate <strong>van</strong> Almelo, te Gil<strong>de</strong>hans <strong>van</strong> 1748 <strong>tot</strong><br />

1790;' en zijn broe<strong>de</strong>r Sylvester Die<strong>de</strong>rik Meiling te<br />

Ol<strong>de</strong>nzaal <strong>van</strong> ] 757 <strong>tot</strong> 1783. Van zijne 'oomzeggers<br />

was Zeno Adolf Meiling J.Hz. we<strong>de</strong>r predikant te Goor<br />

<strong>van</strong> 1774 <strong>tot</strong> 1797 en diens broe<strong>de</strong>r Samuel Ferdinand<br />

Meiling te Hengelo <strong>van</strong> 1776 <strong>tot</strong> 1787, daarna Theol.<br />

Prof. en predikant te Lingen , en Jan Willem Meiling<br />

S.Dz. predikant te Ol<strong>de</strong>nzaal <strong>van</strong> 1789 <strong>tot</strong> 1791.<br />

Hendrik Leonard Donckermann, geboren te Lingen<br />

24 Maart 1767, als adjunct beroepen in 1797, werd<br />

na Meiling's overlij<strong>de</strong>n in 1804 gewoon predikant en<br />

overleed 11 April 1832. Den 2 en Juli .1812 was hij<br />

getrouwd met Catharina Maria Halbrood uit Freren in<br />

'J cf. Weeliug in Over. Alm. 1841 bL 215 noot.


100<br />

het graafschap Lingen, weduwe <strong>van</strong> H. W. Revius te<br />

'Iubbergen.<br />

Hendrik Tanner, geboren te Arnhem 17 Juli 1808,<br />

proponent in Gel<strong>de</strong>rland, volg<strong>de</strong> hem op: beroepen 18<br />

Apri'l 1'833 en <strong>de</strong>n ï= ifuli daaraanvolgen<strong>de</strong> bevestigd,<br />

vert.rok hij in Juni 1836 naar Hattem. Hij was eerst<br />

gehùwd met E. P. Pannekoek <strong>van</strong> Eerbeek, na wier<br />

overlij<strong>de</strong>n hij in Augustus, 1834 hertrouw<strong>de</strong> met G. H.<br />

Cramer <strong>van</strong> Ootmarsum. Den ao= Juli 1847 overleed<br />

hij te Hattem.<br />

Anne Gerhard Johannes Eliza Hesselink , geboren te<br />

Apel<strong>door</strong>n '6 Maart 1810, proponent in Zeeland', zoon<br />

<strong>van</strong> Hermannus Hesselink , predikant te Almelo <strong>van</strong><br />

18'15 <strong>tot</strong> 1822, en broe<strong>de</strong>r <strong>van</strong> Fre<strong>de</strong>rik Mohr Erijk<br />

Hesselink , .predikant te Wier<strong>de</strong>n <strong>van</strong> 1831 <strong>tot</strong> 1838,<br />

werd 13 Julij 1836 in Tanner's plaats beroepen en <strong>de</strong>n<br />

Zen October daarna <strong>door</strong> zijnen voornoem<strong>de</strong>n broe<strong>de</strong>r<br />

'bevestigd. Hij overleed <strong>de</strong>n t= September 1840, ge-<br />

'huwà. zijn<strong>de</strong> met S. J. C. Stroink <strong>van</strong> Almelo. Bij<br />

<strong>de</strong> aanteekening <strong>van</strong> <strong>de</strong> doopsbediening aan zijnen<br />

oudsten zoon in 1837 teeken<strong>de</strong> hij in het doopboek aan<br />

dat dit het eerste kind was, dat na een tijdsverloop <strong>van</strong><br />

136, jai'en in <strong>de</strong> pastorij te <strong>Tubbergen</strong> geboren werd.<br />

Ofschoon <strong>de</strong> juistheid hier<strong>van</strong> niet met zekerheid kan<br />

'weersproken wor<strong>de</strong>n, meen ik er aan te moeten twijfe-<br />

len, o'mdat <strong>de</strong> voormel<strong>de</strong> kin<strong>de</strong>ren <strong>van</strong> <strong>de</strong>n predikant<br />

Dull wel :D.ie~allen in het jaar 1701 zullen geboren<br />

zijn. .Alleen blijkt dan uit <strong>de</strong>ze aanteekening <strong>de</strong> kin-<br />

Herlóosheid '<strong>de</strong>r huwelijken <strong>van</strong> Hesselink's' voorgangers,<br />

Dull Jr., Donckermann en Tanner.<br />

Rein~igr Hattink, geboren te Amsterdam 6 December<br />

1815, proponent in Gel<strong>de</strong>rland 6 Mei 1840, volg<strong>de</strong><br />

• hem op. Den 13 <strong>de</strong>n Januari 1841 beroepen, werd hij


101<br />

<strong>door</strong> zijn oom H. J. Hattink, predikant te Rijssen, <strong>de</strong>n<br />

28 8ten Maart daaraanvolgen<strong>de</strong> bevestigd, na eenige.dagen<br />

te voren met T. Dikkers <strong>van</strong> Rijssen in het huwelijk<br />

te zijn getre<strong>de</strong>n.<br />

Van welk tijdstip <strong>de</strong> groote of Pancratiuskerk dag-<br />

tee kent , ligt in het onzekere. In <strong>de</strong>n spitsbogenstijl<br />

, Ji I<br />

<strong>de</strong>r nieuwe gothische bouwor<strong>de</strong> met zware pilasters op-<br />

getrokken <strong>van</strong> baksteen met tusschenzetsels -;an benthei-<br />

mer steen. is zij blijkbaar niet in eens geb(luw~. ¥~t<br />

koor, dat min<strong>de</strong>r breedte heeft dan het schip {lel'kerk,<br />

is later aangebouwd aan <strong>de</strong> 'vroegere ka:ve~,. welke reeds<br />

voor het ein<strong>de</strong> <strong>de</strong>r 13 <strong>de</strong> eeuw, volgens d~ traditie, hier<br />

zal verrezen zijn. Het verschil if). <strong>de</strong> bouwor<strong>de</strong> ~W'<br />

pilasters <strong>van</strong> het koor, die ook meen hoogte hebben da}f<br />

die <strong>de</strong>r ou<strong>de</strong> kapel, en het verschil <strong>de</strong>~ ramen maken<br />

dit dui<strong>de</strong>lijk: ook het nisje in een <strong>de</strong>r pilasters aan <strong>de</strong><br />

noordzij<strong>de</strong> <strong>de</strong>r ou<strong>de</strong> kapel verschilt <strong>van</strong> dat, wat in een<br />

<strong>de</strong>r pilasters aan <strong>de</strong>n oostkant <strong>van</strong> het koor is aange-<br />

bracht, in bouwor<strong>de</strong>. Me<strong>de</strong> is <strong>van</strong> latere dagteekeniog<br />

<strong>de</strong> toren , die geheel <strong>van</strong> bentheimet steen is opgetrokken<br />

en met <strong>de</strong> kerk een flink geheel gevormd heeft, voordat<br />

er in 1840 een stuk boven uit is gevallen , waarna. h,ij<br />

ge<strong>de</strong>eltelijk afgebroken en zoo onsierlijk mogelijk we<strong>de</strong>r<br />

opgetrokken is.1) Vermoe<strong>de</strong>lijk had .op <strong>de</strong> vergrooting<br />

.<strong>de</strong>r kapel en <strong>de</strong>n bouw <strong>de</strong>s torens wel betrekking <strong>de</strong><br />

hiervoren vermel<strong>de</strong> testamentaire dis~ositie <strong>van</strong> Bertolt<br />

ten Goerkotte <strong>van</strong> 1502 <strong>tot</strong> opbouw <strong>van</strong> kerk en toren:<br />

waartoe dan misschien ook <strong>de</strong> ingezetenen hebbe~ bij-<br />

1) Volgens aanwijzingen <strong>door</strong> personen, die <strong>de</strong>n ou<strong>de</strong>n toestand nog<br />

uit hun geheugen wisten me<strong>de</strong> te <strong>de</strong>elen, bezorg<strong>de</strong> een bevrien<strong>de</strong> hand<br />

mij eene teekening <strong>van</strong> <strong>de</strong> zuidzij<strong>de</strong> <strong>de</strong>r Pancratius-kerk omstreeks het<br />

jaar 1820. Eene daarnaar genomen photographic bood ik <strong>de</strong>r vereeni-<br />

ging aan.


·102<br />

gedragen. W ant b~i hun aandringen bij bisschop De<br />

Monte op <strong>de</strong> verheffing <strong>de</strong>r kapel <strong>tot</strong> parochiekerk,<br />

spreken zij <strong>van</strong> het op kosten hunner voorzaten op<br />

vrijgevige en in het oog vallen<strong>de</strong> wijze daargestel<strong>de</strong> gebouw.<br />

Toen· <strong>de</strong> hervorm<strong>de</strong> godsdienst vasten voet in Twenthe<br />

kreeg, na het overlij<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong>n pastoor Schildthuisz maal'<br />

reeds voor <strong>de</strong>. komst <strong>van</strong> <strong>de</strong>n predikant Daniel Boockel-<br />

man, ging, <strong>de</strong> Pancratiuskerk aan <strong>de</strong> hervorm<strong>de</strong>n over,<br />

die daar<strong>van</strong> <strong>tot</strong> het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> 1809 het gebruik gehad<br />

hebben. Dat tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> Munstersehe overheering <strong>van</strong><br />

. Twenthe (1672-74) <strong>de</strong> kerk we<strong>de</strong>r <strong>door</strong> <strong>de</strong> katholieken<br />

gebruikt zou zijn, acht ik bij gemis <strong>van</strong> eenig stellig<br />

bericht hieromtrent, in verband met het bepaald ont-<br />

breken <strong>van</strong> een eigen pastoor op <strong>de</strong>ze plaats, niet ·aan-<br />

nemelijk, al wordt el<strong>de</strong>rs 1) ook beweerd dat <strong>de</strong>stijds<strong>de</strong><br />

kei-ken <strong>van</strong> alle ste<strong>de</strong>n en dorpen <strong>van</strong> Twenthe <strong>door</strong> <strong>de</strong><br />

katholieke priesters zijn in bezit genomen.<br />

In 1642 werd <strong>de</strong> straat langs <strong>de</strong> kerk over het kerkhof<br />

gelegd, ingevolge een verlof (Arch. Hrgh.), dat ik om<br />

<strong>de</strong> daaron<strong>de</strong>r voorkomen<strong>de</strong> namen hier inlaseh:<br />

"Accor<strong>de</strong>eren wij on<strong>de</strong>rgesz. Erfgenamen <strong>de</strong>s Kerspels<br />

Tubbrenngen met <strong>de</strong>ese on<strong>de</strong>rsz. geschreven ingesetenne<br />

goetbeeren en<strong>de</strong> collatoren <strong>de</strong>rselver kerck dat die straet<br />

achter volgen<strong>de</strong> <strong>de</strong>s heeren Lantdrost als ook <strong>de</strong>s heeren<br />

Richter <strong>van</strong> Ootmersum oogenschijnlijck genomen goet-<br />

vin<strong>de</strong>n oover <strong>de</strong>n kerckhof sal wor<strong>de</strong>n gelecht met soa<br />

weinich benouwinge <strong>de</strong>s kerckhofs als doenlijck is <strong>de</strong>n<br />

26 Julij 1642.<br />

Collators.<br />

I) Oudh. ell Gest, II u, 316,<br />

Jan <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong>.<br />

f, Hermen Goessen Grubbe.<br />

J. Studich.<br />

Ol<strong>de</strong>nbarnevelt,


Johan Ditherich <strong>van</strong> Heij<strong>de</strong>n.<br />

Everhart <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Marck, ca-<br />

nonicus als volmechtiger <strong>van</strong><br />

Neve Bruno <strong>van</strong> <strong>de</strong>l' Marck<br />

<strong>tot</strong> Ottenstein.<br />

Heur. Krop,<br />

Rentm-ter Werselo<br />

Arnoudt Lyeffers<br />

Gerrit ten Ham ock med<strong>de</strong><br />

vor sijn frau wen mo<strong>de</strong>r<br />

103<br />

Hans Georg Studich.<br />

Genit Hofmeijer en<strong>de</strong>Rent-<br />

temeister.<br />

.Jan Pott, amptman.<br />

Jan Herinck Ol<strong>de</strong>rman . .-<br />

Johan Edler voor mij en<strong>de</strong><br />

me<strong>de</strong> in naem <strong>van</strong> : mijn<br />

me<strong>de</strong>geerf<strong>de</strong> <strong>de</strong> Herr. D.<br />

Pagenstecher, graft. Benth.<br />

Cantzier wegen <strong>de</strong>n Hof te<br />

Ghesteren als oock weghen<br />

mijn schonmo<strong>de</strong>r <strong>de</strong> Wed.<br />

ten Broeke weghen Ottinck.<br />

D. <strong>van</strong> Deventer weghen<br />

mijn Moe<strong>de</strong>r.<br />

Peter Tappe als eerfgenam<br />

wegen sael Ebelijnck Va-<br />

lijnck.<br />

Reint <strong>van</strong> Beverfar<strong>de</strong> ,<br />

Hofmeijer.<br />

Gerrit Pesters.<br />

Jo. Beerentz <strong>van</strong> wegen die<br />

stad Othmersum burgmr<br />

in <strong>de</strong>r tidt .<br />

.. Anthon Krull 1642.<br />

Dat erfgenamen en collatoren veel moeite bad<strong>de</strong>n om<br />

<strong>de</strong>n toren <strong>van</strong> eene goe<strong>de</strong> groote klok te voorzien, blijkt<br />

uit on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>ne daarop betrekkelijke stukken. Na<br />

13 Mei 1661 met meieter Roelof Hendricksen, pottgieter<br />

<strong>van</strong> Deventer, gecontracteerd te hebben over het ver-<br />

gieten <strong>de</strong>r klok, zagen zij zich genoodzaakt het werk af<br />

te keuren en op 2 Maart 1663 gaven <strong>de</strong> collatoren Jan<br />

l


I'<br />

104<br />

<strong>van</strong> Esche<strong>de</strong> en J. Studich dan ook aan hun me<strong>de</strong>-<br />

goedheer en collator Grubbe eene uitgebrei<strong>de</strong> volmacht<br />

om tegen Hendricksen betrekkelijk <strong>de</strong> <strong>door</strong> hem I/ver-<br />

goetene en<strong>de</strong>'verdorvene klockke" met ernst op te tre-<br />

<strong>de</strong>n en hem of zijne borgen te dwingen, zoo noodig<br />

met <strong>de</strong> hulp <strong>van</strong> een advocaat, "dat <strong>de</strong> voorsehr. kloekke<br />

IIformelijck goedt son<strong>de</strong>r opspraok dool' het werom te<br />

/lvergieten wor<strong>de</strong> gelevert"; (Arch. Hrgh.) ten gevolge<br />

hier<strong>van</strong> kwam, 'bij wijze <strong>van</strong> dading, <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> over-<br />

eenkomst <strong>tot</strong> stand: (Arch. Hrgh.)<br />

1/In saken quaestieus hangen<strong>de</strong> tusschen die heeren<br />

Erfgenamen en<strong>de</strong> collatoren <strong>de</strong>l' kerke <strong>Tubbergen</strong> ter<br />

eenre sij<strong>de</strong>n en Meester Roeloph Hendrix <strong>van</strong> Deventer<br />

ter an<strong>de</strong>r sij<strong>de</strong>n , alwaer voorschr, Meester in het ver-<br />

gieten <strong>de</strong>l' grote kloeke <strong>tot</strong> 'I'ubbergen, sijn met voorschr.<br />

goedtheren ingegane accordt <strong>de</strong> dato <strong>de</strong>n 13 Meij 1661<br />

wordt bevon<strong>de</strong>n niet vuldaan te hebben, gemerckt die-<br />

selve kloeke <strong>van</strong> een geapprobeert Meester en Clockgieter<br />

Frans Hemoenij 1) <strong>van</strong> Amsterdam, voor ongereguleerdt,<br />

ontfatsoenlijck ell onduchtich te sijn verklaardt is, soo ist:<br />

dat huij<strong>de</strong>n, dato on<strong>de</strong>rgesehr. bij <strong>de</strong> heeren Erfgenamen<br />

sich vervooght heeft die E. Gorrijdt Schimmel, hebben<strong>de</strong><br />

voor <strong>de</strong>sen met Roeloph Hendrixen die voorschr. klockke<br />

vergoten, caveert, en<strong>de</strong> neempt op sich, voor eerst al<br />

't geen soo die voorschr, eerste Meester Rolof Hendrix<br />

<strong>van</strong> vormeindt loon off' an<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> die goedtheeren mocht<br />

soeken te prae.ten<strong>de</strong>ren: Vor<strong>de</strong>rs, heeft voorschr. Gorrijdt<br />

Schimmel op 't niue <strong>van</strong> <strong>de</strong> heeren Erfgenamen aange-<br />

nomen die voorn. grote kloeke <strong>van</strong> <strong>Tubbergen</strong> op sijn<br />

J) Frans Hemoni had ingevolge contract met Schepenen' en Raad <strong>de</strong>r<br />

Stad Deventer <strong>van</strong> 4 December 1646 voor het klokkenspelap <strong>de</strong> Lebninuskerk<br />

aldaar vijfentwintig klokken, te samen ongeveer elfduizend<br />

pond wegen<strong>de</strong>, gegoten. (Dumbar. Kerkelijk en Wereltlijk Deventer<br />

I bI. 414.)


105<br />

eigen kosten, son<strong>de</strong>r enich loon daer voor te genieten,<br />

(als alleen die eerst geaccor<strong>de</strong>er<strong>de</strong> driehun<strong>de</strong>rt vier en<br />

tachtentich gul<strong>de</strong>n waerop 243 gl. sijn betaalt;) werom<br />

te vergieten: en<strong>de</strong> <strong>de</strong>selve alsdan niuwe en weer ver-<br />

gotene kloeke binnen Deventer <strong>van</strong> een verstandich kloek-<br />

gieter (wiens persoon <strong>tot</strong> <strong>de</strong>r heren collatoren electie<br />

ofte keur sal staan) te laten proberen, en<strong>de</strong> alsoo <strong>de</strong>selve<br />

goedt <strong>van</strong> spijse, klanck en<strong>de</strong> formaat Jaa! son<strong>de</strong>r<br />

opspraak <strong>van</strong> enich verstandich mensch ter werelt binnen<br />

Deventer als voren te leveren: voor welcke leverantie<br />

voorschr. Mr. Gerrijdt Schimmel mits <strong>de</strong>sen sijn persoon<br />

en goe<strong>de</strong>r is verbin<strong>de</strong>n<strong>de</strong> , on<strong>de</strong>r renunciatie <strong>van</strong> alle<br />

rechtens bene£cien sijn E. in <strong>de</strong>sen enigermate voor<strong>de</strong>lich<br />

als in specie sijner Borgerliker privilegie, en<strong>de</strong> stelt<br />

voorschr. Schimmel ten overvloodt voor die benoomb<strong>de</strong><br />

leverantie binnen Deventer, <strong>tot</strong> borge, als haer eigen<br />

proper schuldt, en selfs aengaan<strong>de</strong> die E. Jorrich <strong>van</strong><br />

Ommen, en<strong>de</strong> Lambert Bo<strong>de</strong>ker <strong>tot</strong> <strong>Tubbergen</strong>, om in<br />

kass <strong>van</strong> enige misgietonge aft'goe<strong>de</strong> als bovengenoompte<br />

leverantie, daar voor haer persoon en goe<strong>de</strong>r verbon<strong>de</strong>n<br />

hou<strong>de</strong>n<strong>de</strong>. Il' vor<strong>de</strong>r geaccor<strong>de</strong>ert, dat die voorschr. col-<br />

latoren die tegenwoordige grote klocke , uijt <strong>de</strong>n toorn<br />

<strong>van</strong> <strong>Tubbergen</strong>, binnen Deventer, en aldaer voor goedt<br />

gekendt sijn<strong>de</strong> werom op haer plaats sullen leveren, op<br />

haer kosten ; en<strong>de</strong> nemen voorschr. Erfgenamen aan,<br />

in kass <strong>van</strong> goe<strong>de</strong> leverantie een reedlijk recompens an<br />

voorschr, Mr. Schimmel te doon behandigen; en<strong>de</strong> indien<br />

die <strong>tot</strong> Deventer alsdan werom vergotene kloeke een<br />

hon<strong>de</strong>rt pandt off soa, swaer<strong>de</strong>r <strong>van</strong> spijse wor<strong>de</strong>n machte,<br />

sall Mr. Schimmel <strong>van</strong> ie<strong>de</strong>r ID hebben te genieten<br />

vijftien stuij: Die kosten , 800 an bei<strong>de</strong> sij<strong>de</strong>n in diser<br />

saken gedaen sijn , sullen (indien <strong>de</strong> kloeke wel als<br />

voorschr. geleverdt wordt:) geeompenseert blijven, en een


106<br />

ie<strong>de</strong>r <strong>de</strong> sijne dragen; saIl nochtans Mr. Schimmel ge-<br />

hol<strong>de</strong>n sijn, aan die Raadtluij<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>Tubbergen</strong> een<br />

tonne goedt Deventer bier binnen <strong>Tubbergen</strong> te geven.<br />

Aldus gecontraheert en voor vast gearresteerdt, binnen<br />

<strong>Tubbergen</strong>, AG 1663 <strong>de</strong>n 22 JUllij ter praesentie <strong>van</strong><br />

on<strong>de</strong>rbenoomb<strong>de</strong> HH. Erfgenamen & Mr. Schimmel neffens<br />

bijhebben<strong>de</strong> dachhol<strong>de</strong>rn.<br />

(get.) Jan <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong>. Hermen Goessen Grubbe,<br />

Jan <strong>van</strong> Ste<strong>de</strong> <strong>van</strong> Wegen mijn her Marijenburg, Garrijt<br />

Schijmmel als boven. J orrijn <strong>van</strong> Ommen als Boven.<br />

Lambertt Bo<strong>de</strong>ket als boven. Everh: Krop uti testis<br />

scripsi et signavi.<br />

Het schijnt dat ook Schimmel niet volkomen aan zijne<br />

verplichtingen voldaan heeft: want op 13 Mei 1669 gaan<br />

Joan <strong>van</strong> Eesche<strong>de</strong> en Harmen Goessen Grubbe voor<br />

hemzelven en als lasthebben<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>n heer Bevervoer<strong>de</strong><br />

<strong>tot</strong> Weemselo als goetheeren en collatoren met mr. Jan<br />

Freheminck een accoord aan over het vergieten <strong>de</strong>r groote<br />

klok, hetgeen <strong>de</strong>ze voor 11 0 rijksdaal<strong>de</strong>rs en een ton<br />

bier aanneemt, mits <strong>de</strong> noodige kleine materialen als<br />

leem, steen, turf, hout, ungel, eieren en was <strong>door</strong> <strong>de</strong><br />

gemeente geleverd wor<strong>de</strong>n. Hij nam voorts aan "<strong>de</strong><br />

. «klocke goet te hal<strong>de</strong>n voor jaer en dach" en kwiteert<br />

on<strong>de</strong>r dankbetuiging voor <strong>de</strong> ont<strong>van</strong>gen penningen op<br />

8 Januari 1670. (Arch. Hrgh.)<br />

In 1688 was kerk en toren zoodanig geborsten, dat<br />

<strong>de</strong> heer <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong> zich verplicht reken<strong>de</strong> om aan <strong>de</strong>n<br />

landdrost 13entinck te betoogen dat <strong>de</strong>zelve dringend<br />

reparatie vereischten. Om <strong>de</strong>n slechten tijd kon <strong>de</strong> ge-<br />

meente kwalijk <strong>de</strong> kosten opbrengen en daarom verzocht<br />

hij <strong>de</strong>n drost , als het hoofd <strong>de</strong>r kerk, te willen I/Ol'<strong>de</strong>-<br />

I/nerren met wat mijed<strong>de</strong>len het kuste gemacht wor<strong>de</strong>n<br />

!len<strong>de</strong> dat muchte geresolveert wor<strong>de</strong>n dat men het


107<br />

«Keroken-Erve Nijhuis muchte verzetten. I) Terwijl<br />

<strong>de</strong> heer <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong> <strong>de</strong>n 4 en Juli 1688 zijn rekwest<br />

met bijlagen - zijn<strong>de</strong> een <strong>de</strong>skundig attest en eene<br />

verklaring <strong>van</strong> <strong>de</strong>n koster - aan <strong>de</strong>n landdrost te Ol-<br />

<strong>de</strong>nzaal persoonlijk in han<strong>de</strong>n gaf en voordroeg, werd<br />

daar /lnijt oen gedaen <strong>tot</strong> oensen groten scha<strong>de</strong>", gelijk<br />

<strong>van</strong> Esche<strong>de</strong> in margine aanteeken<strong>de</strong> , ofschoon <strong>de</strong> land-<br />

drost <strong>de</strong> zorg voor <strong>de</strong>ze zaak wel aan <strong>de</strong>n verwalter richter<br />

Raeterinck schijnt te hebben opgedragen. (Arch. Hrgh.)<br />

Volgens eene verklaring <strong>van</strong> 17 Mei 1689 geteekend<br />

<strong>door</strong> Johannes Carolus Bokelmannus en Jan ten Winckel,<br />

bad<strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze uit naam <strong>van</strong> <strong>de</strong>n heer <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong> aan <strong>de</strong><br />

raadlui<strong>de</strong>n ten opzichte <strong>van</strong> <strong>de</strong> noodwendige reparatie<br />

<strong>van</strong> <strong>de</strong>n toren voorgesteld om of zooveel geld op <strong>de</strong><br />

doo<strong>de</strong>n te stellen, of an<strong>de</strong>rs zooveel geld te lichten, of<br />

op een an<strong>de</strong>re bekwame manier te trachten het verval-<br />

lene te herstellen. De raadlui<strong>de</strong>n bad<strong>de</strong>n daarop ge-<br />

antwoord dat zij zulks alleen niet kon<strong>de</strong>n doen, maar<br />

dat zij dit aan <strong>de</strong> respectieve goedheeren wel wil<strong>de</strong>n<br />

bekend maken, gelijk zij ook wel, indien <strong>de</strong> heer <strong>van</strong><br />

Esche<strong>de</strong> hier<strong>van</strong> eene acte wil<strong>de</strong> opmaken, <strong>de</strong>ze aan <strong>de</strong><br />

an<strong>de</strong>re me<strong>de</strong> goedheeren wil<strong>de</strong>n bekend maken om dan<br />

ver<strong>de</strong>r daarover te <strong>de</strong>libereeren. (Arch. Hrgh.) Men<br />

kwam daarme<strong>de</strong> dus niet ver<strong>de</strong>r en nu richtte <strong>de</strong> heer<br />

<strong>van</strong> Esche<strong>de</strong> zich <strong>tot</strong> <strong>de</strong>n Verwalter Drost B. A. <strong>van</strong><br />

Coevor<strong>de</strong>n, heer <strong>tot</strong> Hengelo bij het volgend rekwest:<br />

(Arch. Hrgh.)<br />

Vertont met behorlijck respeckt Dije Heer Jan <strong>van</strong><br />

Esche<strong>de</strong> calator <strong>de</strong>r kercke Tubberge wadt gestalte<br />

1) Het erve Nijhuis, in <strong>de</strong> vorenstaan<strong>de</strong> kerkerekeningen <strong>van</strong> J 561<br />

en 62 herhaal<strong>de</strong>lijk genoemd, werd 11 Januari 1736 <strong>door</strong> <strong>de</strong> provincie<br />

exeoutoriaal verkocht voor het landgericht te Ootmarsum en <strong>door</strong> <strong>de</strong>n<br />

predikant Dull aangekocht voor F. C. Baron von Bönninghausen.<br />

(Arch. Hrgh.)


I,<br />

108<br />

. <strong>de</strong>n toeren <strong>van</strong> Tubberge arr <strong>de</strong> eene zidt geheel<br />

is uijtgeborsten hoe men nijdt an<strong>de</strong>rs toe gemote hen<br />

ziedt dan alle dagen dat <strong>de</strong>n salven sal komen toe val-<br />

len soe dat daer in dat jaer geen lejjen<strong>de</strong>cker hefft up<br />

gewest dan solven toe <strong>de</strong>cken waer doer hedt bijnneste<br />

warck oik ten eenemal kumt tor verleeken hedt welcke<br />

sijn Ed. an sijn gestrenge dije Laatdroste <strong>van</strong> Twent<br />

befit geremunstert. Dije welcke bij Apostjle befit ge-<br />

ordonert dat dje heer verwalter rijgter Baterijnek dije<br />

saecke muchte voertsetten opdat hedt in tijdts muchte .<br />

gereparrert wor<strong>de</strong>n waer up gemelte Rijchter Dije godt-<br />

heeren en<strong>de</strong> radtloi<strong>de</strong> Bij malekan<strong>de</strong>r verba<strong>de</strong>t neflensz<br />

een kloek metselaer <strong>van</strong> gil<strong>de</strong>huaz dije welcke hedt wel<strong>de</strong><br />

armemen toe repareren voer ein summe <strong>van</strong> acht hon<strong>de</strong>rd<br />

gul<strong>de</strong>n en dat hedt kerspel dje sten daer toe sol<strong>de</strong>n<br />

balen waer up dije radtalo<strong>de</strong> al unvorstandijgb voergevep.<br />

dat in <strong>de</strong>se tjt gen kosten kusten doen sol<strong>de</strong>n lever<br />

sjen dat <strong>de</strong>n toeren daer ned<strong>de</strong>r vijel dije welcke dan<br />

nooijt wed<strong>de</strong>r kust up getijmmert wor<strong>de</strong>n hedt welcke<br />

nijdt cbrjstlijck sol<strong>de</strong> zjn soa een gebou toe laten vallen.<br />

Soe hefft Remunst. nijdt kannen stjlle stan soleken<br />

An Uwelgeb. gest. toe remunstereren an <strong>de</strong> Heer Ver-<br />

walter Rijgter moge gelasten dje godtoren en Radtelo<strong>de</strong><br />

int karts bijeen toe cjteren up dat een overslag <strong>tot</strong> dije<br />

reparatje moge gedan wor<strong>de</strong>n updat Remunst. als calator<br />

<strong>van</strong>t versuijm nijdt moge beschuldijget wor<strong>de</strong>n waer<strong>van</strong><br />

min is protesteren.<br />

Bij apostillaire beschikking gedagteekend Steevelaar<br />

10 Augustus 1689 gelastte <strong>de</strong> Verwalter Drost <strong>de</strong>n<br />

Verwalter richter Raeterink o~ hem ten spoedigste over<br />

<strong>de</strong>n inhoud <strong>van</strong> dat rekwest omstandig te berichten;<br />

zullen<strong>de</strong> er vervolgens, naar bevind <strong>van</strong> zaken 1 op ge-<br />

disponeerd wor<strong>de</strong>n.


o ston<strong>de</strong>n<br />

1.09<br />

Of dit herhaald verzoek betere uitwerking gehad heeft,<br />

dan wel <strong>de</strong> toren in statu quo gebleven is, blijkt mij<br />

niet. Alles schi-jnt .we<strong>de</strong>r in goe<strong>de</strong> or<strong>de</strong> te zijn geweest<br />

in ] 709; want <strong>de</strong>n T" -Juni <strong>van</strong> dat jaar stel<strong>de</strong>n<br />

<strong>de</strong> collatoren en raadlui<strong>de</strong>n eene instructie vast.<br />

voor <strong>de</strong>n koster; (Arch. Hrgh.) waarbij zij ver-<br />

dat Harman Gerritsen Coster, volgens zijn<br />

plicht bij vorige kosters altoos on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n, het lui<strong>de</strong>n<br />

<strong>de</strong>r klok met zons op- en on<strong>de</strong>rgang moest voortzetten,<br />

da't hij zich moest vergenoegen met het geld <strong>van</strong> het<br />

lui<strong>de</strong>n <strong>de</strong>r doo<strong>de</strong>n, zooals <strong>de</strong> vorige koster daar<strong>van</strong> had<br />

'getrokken, zullen<strong>de</strong> hij niemand hooger mogen bezwaren:<br />

terwijl hij ver<strong>de</strong>r <strong>de</strong> garven <strong>van</strong> <strong>de</strong> boeren niet <strong>van</strong> hun<br />

land mocht laten halen voor hen daar<strong>van</strong> verwittigd te<br />

hebben, in welk geval <strong>de</strong> garven' <strong>van</strong> het ordinaria gesaij<br />

sal gegarvet wor<strong>de</strong>n.<br />

Gelijktijdig besloten <strong>de</strong> collatoren ook om het geld<br />

<strong>van</strong> <strong>de</strong> , voor eene som <strong>van</strong> zeshon<strong>de</strong>rd gul<strong>de</strong>n verkochte,<br />

klok tegen vier percent te beleggen, blijkens<br />

proces-verbaal <strong>van</strong> hunne verga<strong>de</strong>ring opgemaakt <strong>door</strong><br />

G. P: Grubbe, W. C. <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong>, Albert <strong>van</strong> Kemna<br />

weegens <strong>de</strong>n heer <strong>van</strong> <strong>de</strong> Rollecate en Jan J oirninck;<br />

Hebben<strong>de</strong> Hen<strong>de</strong>rick ten Haeve en Harmen Wissinck er<br />

hun merk op getrokken.<br />

Naar aanleiding <strong>de</strong>r zoo even vermel<strong>de</strong> emolumenten<br />

<strong>van</strong> <strong>de</strong>n koster teeken ik aan dat o. a. het erve <strong>de</strong> Kemna<br />

te Albergen jaarlijks voor <strong>de</strong>n custos <strong>de</strong>r gereformeer<strong>de</strong><br />

kerk vier gersten rogge moest opbrengen.<br />

Den 4 <strong>de</strong>n Januari 1715 nam Barent Strootman , mr.<br />

uurwercker te Koesveld, <strong>van</strong> collatoren en raadlui<strong>de</strong>n<br />

aan in <strong>de</strong>n toren een nieuw uur- en slagwerk te maken<br />

voor 235 Keijser gul<strong>de</strong>ns Hollandsch geld, -betaalbaar<br />

. in twee termijnen, waar<strong>van</strong> <strong>de</strong> laatste hem <strong>de</strong>n 20 Ja-


110<br />

nuari 1717 uitbetaald werd. Voor het halen <strong>van</strong> het<br />

uurwerk uit Coesveld werd <strong>de</strong>stijds aan Berend Elsebroek<br />

zes gul<strong>de</strong>n voor wagenvracht betaald. (.Arch. Hrgh.)<br />

In 1735 aggreeer<strong>de</strong>n, Rid<strong>de</strong>rschap en Ste<strong>de</strong>n blijkens<br />

notulen hunner verga<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> 22 April <strong>de</strong> conventie<br />

<strong>van</strong> <strong>de</strong> goedsheeren <strong>tot</strong> reparatie <strong>de</strong>r groote kerk aan-<br />

gegaan. Den 12 en December 1747 werd zij <strong>door</strong> een.<br />

zwaren storm, welke in Twenthe groote verwoestingen<br />

aanrichtte, niet alleen <strong>van</strong> haar dak beroofd, maar stortte<br />

zij zelfs ge<strong>de</strong>eltelijk in, waar<strong>door</strong> zij an<strong>de</strong>rhalf jaar on-<br />

bruikbaar was. Eerst <strong>de</strong>n 29 Juni 1749 werd ze <strong>door</strong><br />

<strong>de</strong>n predikant Dull weer in bezit genomen met eene<br />

leerre<strong>de</strong> over Jesaia II: 3.<br />

Het besluit <strong>van</strong> Koning Lo<strong>de</strong>wijk <strong>van</strong> 14l\faart 1809<br />

bepaal<strong>de</strong> dat <strong>de</strong> groote kerk met Januari 1810 aan <strong>de</strong><br />

Roomschgezin<strong>de</strong>n moest. wor<strong>de</strong>n afgestaan, terwijl <strong>de</strong><br />

banken en ver<strong>de</strong>re roeren<strong>de</strong> goe<strong>de</strong>ren aan <strong>de</strong> Hervorm<strong>de</strong>n<br />

moesten volgen, aan wie het predikantehuis me<strong>de</strong> ver-<br />

bleef. (Arch. Hrgh.) Dientengevolge werd vó6r <strong>de</strong> over-<br />

gave <strong>de</strong>r kerk ten behoeve <strong>de</strong>r in aanbouw zijn<strong>de</strong> kerk<br />

<strong>de</strong>r Hervorm<strong>de</strong>n o. a. weggenomen <strong>de</strong> predikstoel, welke<br />

geheel uit bentheimer steen gebeiteld, <strong>de</strong>n uitwendigen<br />

vorm <strong>de</strong>r groote kerk met hare pilasters en ramen in<br />

spitsbogenstijl teruggeeft.<br />

Tot <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> kerkegoe<strong>de</strong>ren , die na het voormel<strong>de</strong><br />

Koninklijk besluit, waarbij ook <strong>de</strong>rzelver pondsponds-<br />

gewijze ver<strong>de</strong>eling gelast was, aan <strong>de</strong> hervorm<strong>de</strong>n ver-<br />

bleven, behoort <strong>de</strong> reeds meermalen genoem<strong>de</strong> tien<strong>de</strong><br />

uit het erve Ottink, welke een <strong>de</strong>el uitmaakt <strong>van</strong> het<br />

predikantstractement , dat voor een an<strong>de</strong>r <strong>de</strong>el me<strong>de</strong> ge-<br />

vormd wordt <strong>door</strong> het miskoorn en het hoen<strong>de</strong>r- of drie-<br />

stuivergeld.<br />

Evenals <strong>de</strong> hoen<strong>de</strong>ren, welke ie<strong>de</strong>r kotter en bijzitter


III<br />

<strong>de</strong>r meermalen genoem<strong>de</strong> vier raarken voor het on<strong>de</strong>r-<br />

hand <strong>van</strong> <strong>de</strong>n pastoor zon<strong>de</strong>n bijdragen, wer<strong>de</strong>n ook <strong>de</strong><br />

bij <strong>de</strong>nzelf<strong>de</strong>n fundatiebrief <strong>van</strong> 1575 vastgestel<strong>de</strong> in-<br />

komsten <strong>van</strong> an<strong>de</strong>rhalf schepel rogge <strong>van</strong> alle gewaar<strong>de</strong><br />

boeren en gewaar<strong>de</strong> kotters, <strong>van</strong> vijftien mud haver <strong>van</strong><br />

<strong>de</strong>zelf<strong>de</strong>n en <strong>van</strong> drie mud haver uit het klooster Al-<br />

bergen geacht <strong>tot</strong> <strong>de</strong> geestelijke goe<strong>de</strong>ren te behooren,<br />

en alzoo <strong>door</strong> het voormalig gewest Overijssel <strong>tot</strong> zich<br />

getrokken en aan <strong>de</strong> predikanten als tractement toeg-e-<br />

legd. Dit praestandurn , voortvloeien<strong>de</strong> uit <strong>de</strong> schuld-<br />

plichtigheid <strong>van</strong> on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n erven <strong>tot</strong> jaarlijksche uit-<br />

keeringen in natura, heet zoowel te <strong>Tubbergen</strong> als op<br />

an<strong>de</strong>re plaatsen in Twenthe, het miskoorn, <strong>door</strong> sommigen<br />

ten onrechte als mestkoorn geschreven.<br />

Zooals uit een rekwest <strong>van</strong> <strong>de</strong>n predikant Dull <strong>van</strong><br />

1739 blijkt, wer<strong>de</strong>n hem <strong>door</strong> <strong>de</strong> provincie het mis-<br />

koorn en <strong>de</strong> rookhoen<strong>de</strong>rs of driestuivers <strong>van</strong> <strong>de</strong> huizen<br />

<strong>de</strong>r kleinen in min<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> zijn tractement aangere-<br />

kend; terwijl hem het koorn naar luid <strong>de</strong>r fundatie en<br />

volgens constante praktijk, vrÜ werd te huis gebracht.<br />

Toen nu een <strong>de</strong>r miskoornplichtigen in gebreke was<br />

gebleven hem een ge<strong>de</strong>elte daar<strong>van</strong> te voldoen, wend<strong>de</strong><br />

hij zich, na schriftelijke sommatie <strong>door</strong> <strong>de</strong>n gerechts-<br />

diener , <strong>tot</strong> <strong>de</strong>n landdrost, met het verzoek, dat <strong>de</strong>ze<br />

or<strong>de</strong>r zou stellen op <strong>de</strong> betaling of wel zou toestaan<br />

dat <strong>de</strong> rechter <strong>van</strong> Öotmarsum mocht wor<strong>de</strong>n gerekwi-<br />

reerd om <strong>de</strong> parate executie te verleenen ..<br />

Bij apostillaire beschikking <strong>van</strong> 20 Augustus 1739<br />

verstond <strong>de</strong> landdrost, dat <strong>de</strong> beklaag-<strong>de</strong> het koorn 'zon<br />

hebben te voldoen als <strong>van</strong> ouds gebruikelijk; lisa dan<br />

»re<strong>de</strong>nen ter contrarié mogte hebben, wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> partijen<br />

»gerenvooieert naar 't ordinaris gerigte." (Arch. Hrgh.)<br />

Overigens lever<strong>de</strong> <strong>de</strong> inning <strong>van</strong> het miskoorn weinig .


"<br />

112<br />

bezwaar op en wanneer zich af en toe al eens eenige<br />

moeilijkheid voor<strong>de</strong>ed, dan werd <strong>de</strong>ze in <strong>de</strong>n regel <strong>door</strong><br />

Rid<strong>de</strong>rschap en Ste<strong>de</strong>n spoedig opgeheven.<br />

De rustige gang <strong>van</strong> zaken werd echter dool' <strong>de</strong> ge-<br />

beurtenissen <strong>van</strong> 1795 ook in dit opzicht belemmerd.<br />

Want toen bij <strong>de</strong> staatsregeling bepaald was, dat elk<br />

kerkgenootschap voor zijn eeredienst , bedienaren, enz<br />

moest zorgen en voorts alle uit het leenstelsel afkomstige<br />

tiend-, cijns- en an<strong>de</strong>re rechten afgeschaft wer<strong>de</strong>n, waren<br />

hier {In el<strong>de</strong>rs in Twenthe on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>ne boeren, wier<br />

erven met dien jaarlijkschen uitgang bezwaard waren,<br />

<strong>van</strong> meening dat ook het miskoorn on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> afgeschafte<br />

heerlijke rechten behoor<strong>de</strong>, zoodat zij <strong>de</strong> betaling wei-<br />

ger<strong>de</strong>n. De nalatige miskoornplichtigen in <strong>de</strong> gemeente<br />

<strong>Tubbergen</strong> wer<strong>de</strong>n vooreerst niet in rechten aangesproken:<br />

maar tegen een aantal <strong>de</strong>rgenen , welke nalatig waren in<br />

het opbrengen <strong>van</strong> soortgelijk miskoorn voor het predi-<br />

kantstractement te Ootmarsum, wer<strong>de</strong>n voor het landge-<br />

richt aldaar procedures aanhangig gemaakt dool' <strong>de</strong><br />

weduwe <strong>van</strong> <strong>de</strong>n predikant <strong>van</strong> Loo, nadat z~izich eerst<br />

bij rekwest <strong>tot</strong> het geweste1ijk bestuur gericht had.<br />

Terwijl bij <strong>de</strong> proclamatie <strong>van</strong> 18 Augustus 1796<br />

<strong>door</strong> <strong>de</strong> Nationale Verga<strong>de</strong>ring bepaald was dat <strong>de</strong> be-<br />

dienaren <strong>van</strong> <strong>de</strong>n hervorm<strong>de</strong>n godsdienst hunne tracte-<br />

men ten provisioneel zou<strong>de</strong>n blijven behou<strong>de</strong>n, maakte ,<br />

<strong>de</strong> zaak <strong>van</strong> het miskoorn een speciaal punt <strong>van</strong> on<strong>de</strong>r-<br />

zoek uit bij <strong>de</strong> gewestelijke vertegenwoordiging. In het<br />

rapport <strong>van</strong>' <strong>de</strong> gecommitteer<strong>de</strong>n <strong>tot</strong> <strong>de</strong> zaken <strong>van</strong> justitie,<br />

geinsereerd in <strong>de</strong> notulen <strong>van</strong> het interimair administra-<br />

tief bestuur <strong>van</strong> Overijssel leest men hieromtrent:<br />

"dat die koornpraestanda <strong>door</strong> <strong>de</strong> gewezene Staten<br />

<strong>van</strong> dit voormalig gewest aan <strong>de</strong> bedienaren <strong>van</strong> <strong>de</strong>n<br />

gereformeer<strong>de</strong>n godsdienst zijn<strong>de</strong> toegewezen om aan


113<br />

hen in ste<strong>de</strong> <strong>van</strong> contanten voor tractement te verstrek-<br />

-ken , het ook notoir <strong>van</strong> zelve volgt dat zoolang <strong>de</strong> be-<br />

taling <strong>de</strong>r bedienaren <strong>van</strong> <strong>de</strong> gewezene heerachen<strong>de</strong> kerk<br />

uit 's lands kas niet is komen op te hou<strong>de</strong>n, die be-<br />

dienaren regt hebben <strong>de</strong> betaling <strong>van</strong> dit miskoom te<br />

vor<strong>de</strong>ren en zij dus, indien hetzelve niet ver<strong>de</strong>r werd<br />

betaald, daarvoor <strong>van</strong>'s lands weegen zou<strong>de</strong>n scha<strong>de</strong>loos<br />

moeten gesteld wor<strong>de</strong>n.<br />

"dat <strong>de</strong> weigerachtige ingezetenen, <strong>de</strong>ze hunne weigering<br />

altoos. se<strong>de</strong>rt <strong>de</strong> revolutie <strong>van</strong> <strong>de</strong>n jare 1795 daarop heb-<br />

ben<strong>de</strong> gegrond, dat zij zich onverplicht agte<strong>de</strong>n eenige<br />

betalingen te doen aan <strong>de</strong> leeraren ùer gewezen heer-<br />

schen<strong>de</strong> kerk, <strong>de</strong>selve dus wel schijnbaar ingericht is<br />

tegen <strong>de</strong>ze leeraren maar in<strong>de</strong>rdaad tegen <strong>de</strong> lands casse<br />

als welke daar<strong>door</strong> eenig en alleen bezwaard zou<strong>de</strong> wor<strong>de</strong>n.<br />

"dat <strong>de</strong> gecommitteer<strong>de</strong>n <strong>van</strong> oor<strong>de</strong>el zijn dat <strong>de</strong>ze<br />

verga<strong>de</strong>ring <strong>de</strong>ze zaak met geen onverschillig oog kan<br />

en mag nazien, maar in tegen<strong>de</strong>el verplicht is zoo <strong>tot</strong><br />

conservatie <strong>van</strong> het goed hebbend recht <strong>de</strong>r rekwestrante<br />

wed. <strong>van</strong> Loo, als <strong>tot</strong> maintien <strong>de</strong>r regten <strong>van</strong> het<br />

Bataafsche volk zich <strong>de</strong>zelve ten ernstigsten aan te trek-<br />

ken en <strong>de</strong> poogingen ~<strong>de</strong>r weigerachtige ingezetenen om<br />

teegen aUe recht en re<strong>de</strong>n zich <strong>van</strong> eene <strong>de</strong>ug<strong>de</strong>lijke<br />

schuld te ontslaan, te beteugelen en adviseeren dat <strong>de</strong><br />

weigerachtige ingezetenen zoo <strong>de</strong>s gerigts Ootmarsum<br />

als in het generaal <strong>van</strong> het geheele Dro~tampt <strong>van</strong> Twente<br />

serieus behoor<strong>de</strong>n te wor<strong>de</strong>n aangeschreven en gelast hun<br />

verschuldig<strong>de</strong> miskoorn te voldoen.<br />

Overeenkomstig dit rapport werd <strong>de</strong>n 12 en September<br />

1798 besloten: hetgeen aanleiding gaf <strong>tot</strong> een aantal<br />

rekwesten <strong>van</strong> miskoomplichtigen aan het Vertegen-<br />

woordigend Lichaam, om bij regeeringsbesluit bevrijd te<br />

wor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> betaling <strong>van</strong> dit praestandurn.<br />

Verslagen en "Ale<strong>de</strong><strong>de</strong>eltngen IX. 8


114<br />

Nadat <strong>de</strong> Eerste Kamer <strong>van</strong> het Uitvoerend Bewind<br />

<strong>de</strong>n 6 November 1798 <strong>tot</strong> het verleetien eener provi-<br />

sioneele snrseance in <strong>de</strong>ze besloten had, gelastte het<br />

Uitvoerend Bewind <strong>de</strong>n 28· ten · December <strong>van</strong> dat jaar<br />

<strong>de</strong> staking <strong>de</strong>r hangen<strong>de</strong> proeeduren en belastte h~t eene<br />

oommissie uit baar mid<strong>de</strong>n om een nauwkeurig on<strong>de</strong>rzoek<br />

naar <strong>de</strong>n oorsprong en aard <strong>de</strong>zer uitgangen te<br />

doen. In overeenstemming met bet <strong>door</strong> <strong>de</strong>ze uitge-<br />

bracht rapport 1) en met afwijzing <strong>de</strong>r rekwesten <strong>van</strong><br />

eenige boermannen en ingezetenen <strong>van</strong> <strong>Tubbergen</strong>,<br />

KerspelOotmarsum, Ensche<strong>de</strong> en Del<strong>de</strong>n en an<strong>de</strong>re in-<br />

gezetenen <strong>van</strong> Twenthe verstond het Uitvoerend Bewind<br />

bij besluit <strong>van</strong> 10 Maart 1800 "dat het miskoorn, wat<br />

ook <strong>de</strong>szelfs oorsprong zijn moge, se<strong>de</strong>rt eeuwen is ge-<br />

hou<strong>de</strong>n als een reeele last op <strong>de</strong>n grond <strong>de</strong>r erven ge-<br />

vestigd en dat <strong>de</strong> inkomsten daar<strong>van</strong>, als voorheen <strong>tot</strong>·<br />

<strong>de</strong> geestelijke goe<strong>de</strong>ren behoord hebben<strong>de</strong>, ook als zoo-<br />

danig met <strong>de</strong>zelve aan het voormalig gewest Overijssel<br />

vervallen zijn<strong>de</strong>, aan <strong>de</strong> bedienaren. <strong>van</strong> <strong>de</strong> voormaals<br />

heerschen<strong>de</strong> godsdienst in ste<strong>de</strong> <strong>van</strong> traktement zijn toe-<br />

gelegd, daar <strong>de</strong>zelve an<strong>de</strong>re <strong>door</strong> <strong>de</strong> rentmeesters <strong>de</strong>r<br />

geestelijke goe<strong>de</strong>ren bad<strong>de</strong>n kunnen ingevor<strong>de</strong>rd wor<strong>de</strong>n",<br />

en handhaaf<strong>de</strong> alzoo het miskoorn. Op 23 Augustns<br />

<strong>van</strong> dat jaar volg<strong>de</strong> dan ook het besluit dat in <strong>de</strong> aan-<br />

hangige miskoornprocedures moest wor<strong>de</strong>n voortgeproce-<br />

<strong>de</strong>erd.<br />

Toen nu later, bij besluit <strong>van</strong> het Staatsbewind. <strong>van</strong><br />

7 Januari 1802, <strong>de</strong> betaling <strong>van</strong> het miskoorn we<strong>de</strong>r<br />

gelast was, on<strong>de</strong>r bedreiging <strong>van</strong> parate executie, com-<br />

pareer<strong>de</strong>n <strong>de</strong>n eersten Maart <strong>van</strong> dat jaar te Ootmarsum<br />

voor het landgericht Hinvert, boerrichter <strong>van</strong> Albergen, .<br />

Mensman , boerricbter uit Geesteren ,Otman, gecommit-<br />

') Dagverhaul VII, u 689.


115<br />

teer<strong>de</strong> uit <strong>de</strong> boerschap <strong>Tubbergen</strong> en Lentfert, gecom-<br />

mitteer<strong>de</strong> uit VIeringen, in eigene en hunner marken<br />

namen voordragen<strong>de</strong>, dat ingevolge gerechtelijk gedane<br />

kerkespraken hunne mobile goe<strong>de</strong>ren voor miskoorn ge-<br />

<strong>de</strong>eltelijk Waren verkocht of nog ston<strong>de</strong>n verkocht te<br />

wor<strong>de</strong>n, dat z~ en hunne committenten vermeenen<br />

dat miskoorn naar reelit en billijkheid niet meer ver-<br />

schuldigd te zijn en dat <strong>de</strong> ver<strong>de</strong>re betaling <strong>van</strong> dien<br />

last, dien z\i oor<strong>de</strong>el<strong>de</strong>n dat on<strong>de</strong>r het voormalig be-<br />

stuur alleen bij overheersching gevor<strong>de</strong>rd is en betaald<br />

moest wor<strong>de</strong>n, niet bestaanbaar is en overeen te brengen<br />

met <strong>de</strong> grondbeginselen <strong>van</strong> onze jongste revolutie noch<br />

ook met vrijheid en gelijkheid. Niettegenstaan<strong>de</strong> dat<br />

zagen zij zich nu toch genoodzaakt dat miskoorn te be-<br />

talen , daar<strong>door</strong> gemeld besluit <strong>van</strong> het Staatsbewind<br />

alle mid<strong>de</strong>len <strong>van</strong> <strong>de</strong>fensie daartegen waren afgesne<strong>de</strong>n;<br />

terwijl <strong>door</strong> eene resolutie <strong>de</strong>r commissie <strong>van</strong> finantiën<br />

<strong>van</strong>'t voormalig gewest Overijssel, waarin <strong>de</strong> gerichten<br />

en municipaliteiten wor<strong>de</strong>n gelast aan hunne partijen<br />

<strong>tot</strong> uitdracht <strong>van</strong> zaken <strong>de</strong> jura te crediteeren, <strong>de</strong> ver-<br />

<strong>de</strong>diging ook zeer bemoeilijkt was. In eigene en hunner<br />

marken namen verklaar<strong>de</strong>n zij zich bereid dat miskoorn<br />

of <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> te betalen aan het gericht: een en an<strong>de</strong>r<br />

on<strong>de</strong>r eerbiedig protest <strong>van</strong> daar<strong>door</strong> niet te willen hebben<br />

erkend <strong>tot</strong> betaling <strong>van</strong> miskoorn verplicht te zijn.<br />

Ondanks dit aanbod en protest dat, als me<strong>de</strong> uit naam<br />

<strong>de</strong>r marken geschied, moest geacht 'far<strong>de</strong>n ook uit hun-<br />

nen naam te hebhen .plaats gehad, citeer<strong>de</strong>n echter<br />

Wesselman te Geesteren, Ottink te <strong>Tubbergen</strong>, Mid<strong>de</strong>n-<br />

dorp te VIeringen en Asman te Albergen <strong>de</strong>n emeritus<br />

predikant Meiling tegen 12 Maart 18U2 voor het<br />

vo~rmel<strong>de</strong> landgericht. ten ein<strong>de</strong> dool' hetzelve hun<br />

aanbod <strong>van</strong> goree<strong>de</strong> betaling wegens zeven jaren achter-


116<br />

stand <strong>van</strong> miskoorn te hocren <strong>van</strong> waar<strong>de</strong> verklaren.<br />

Van toen af geschied<strong>de</strong> <strong>de</strong> betaling we<strong>de</strong>r geregeld,<br />

<strong>tot</strong>dat Koning Lo<strong>de</strong>wijk bij besluit <strong>van</strong> 11 Maart 1809<br />

verstond 1) dat geen inwoner <strong>de</strong>s rijks, ou<strong>de</strong>r welk voor-<br />

wendselaok, meer mocht verplicht wor<strong>de</strong>n <strong>tot</strong> betaling<br />

<strong>van</strong> eenige taxe of schatting ten on<strong>de</strong>rbou<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> kerk-<br />

gebouwen of <strong>van</strong> <strong>de</strong>n openbaren godsdienst eener an<strong>de</strong>re<br />

gezindte en daar<strong>door</strong>, vermits het miskoorn te <strong>Tubbergen</strong><br />

<strong>door</strong> Katholieke boeren ten behoeve <strong>van</strong> <strong>de</strong>n predikant<br />

werd opgebracht, <strong>de</strong> betaling daar<strong>van</strong> verbood. Pogin-<br />

gen, bij <strong>de</strong>n Koning aangewend, om hem te overtuigen<br />

dat zoodanige uitgangen reeele lasten waren en niet zoo<br />

maar kon<strong>de</strong>n afgeschaft wor<strong>de</strong>n, baatten niets. Inte-<br />

gen<strong>de</strong>el bij <strong>de</strong>creet <strong>van</strong> 27 Grasmaand 1810 betrekkelijk<br />

het invor<strong>de</strong>ren <strong>van</strong> het zoogenaam<strong>de</strong> miskoorn en <strong>de</strong>r-<br />

gelijke praestanda op verschei<strong>de</strong>ne plaatsen <strong>van</strong> het <strong>de</strong>-<br />

partement <strong>van</strong> Overijssel kennelijk een ge<strong>de</strong>elte <strong>van</strong> het<br />

traktement <strong>de</strong>r hervorm<strong>de</strong> predikanten uitmaken<strong>de</strong>, ver-<br />

o stond hij dat <strong>de</strong> jaarlijksche koomlasten <strong>tot</strong> <strong>de</strong>n ] sten<br />

Louwmaand 1810 moesten aanbetaald wor<strong>de</strong>n, overigens<br />

bij art. 2 bepalen<strong>de</strong>: "Te rekenen <strong>van</strong> <strong>de</strong>n 1 Lou-<br />

maand 1810 zullen geene betalingen <strong>van</strong> koornlasten en<br />

an<strong>de</strong>re praestanda mogen geheven wor<strong>de</strong>n, wor<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />

overzulks alle zoodanige betalingen <strong>door</strong> het geheele rijk<br />

gesupprimeerd. En wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> personen welke <strong>door</strong> dit<br />

koninklijk besluit in <strong>de</strong>rzelver inkomsten na<strong>de</strong>el mochten<br />

lij<strong>de</strong>n, bij <strong>de</strong>ze opgeroepen om binnen 'zes weken na<br />

dato aan <strong>de</strong> respectieve Heeren Drosten <strong>van</strong> het Kwartier,<br />

waaron<strong>de</strong>r zij behooren , of voor zoo verre zij in het 3 e<br />

kwartier mogen wonen, direct aan <strong>de</strong>n Landdrost in te<br />

zen<strong>de</strong>n eene naauwkeurige en specifieke opgave <strong>de</strong>r koorn-<br />

lasten en an<strong>de</strong>re praestanda welke zij <strong>tot</strong> <strong>de</strong>n l en Lou-<br />

') Ypey eu Dermout. Gesch. <strong>de</strong>r Ne<strong>de</strong>rl. Herv. Kerk IV. bl. 426.


117<br />

maand hebben ·genoten als een ge<strong>de</strong>elte <strong>van</strong> hun trac-<br />

tement of emolumenten met aanwijs <strong>van</strong> <strong>de</strong> Erven,<br />

lan<strong>de</strong>rijen of goe<strong>de</strong>ren die met <strong>de</strong>ze uitgangen zijn be-<br />

zwaard en bijvoeging <strong>de</strong>r namen zoo <strong>van</strong> <strong>de</strong> eigenaars<br />

als meierlie<strong>de</strong>n respectievelijk."<br />

Vall langen duur was echter <strong>de</strong>ze opheffing <strong>de</strong>r mis-<br />

koornplichtigheid niet; want reeds spoedig, nadat Holland<br />

in het Keizerrijk ingelijfd was, stel<strong>de</strong> <strong>de</strong>s Keizers Stad-<br />

hou<strong>de</strong>r, <strong>de</strong> hertog <strong>van</strong> Plaisance, <strong>de</strong>n pn November 1810<br />

het voormel<strong>de</strong> afschaffings<strong>de</strong>creet buiten werking; met<br />

bepaling dat <strong>de</strong> praestanda , bekend on<strong>de</strong>r <strong>de</strong>n naam <strong>van</strong><br />

miskoorn , provisioneel zou<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n vereffend en be-<br />

taald, evenals zulks te voren geschied<strong>de</strong> , in afwachting<br />

<strong>de</strong>r <strong>de</strong>cisie, <strong>door</strong> <strong>de</strong>n Keizer en het Wetgevend Lichaam<br />

te nemen.<br />

Daar echter eene speciale beslissing hieromtrent nooit<br />

genomen is 1), werd naar <strong>de</strong> beginselen <strong>van</strong> het orga-<br />

niek <strong>de</strong>creet <strong>van</strong> ] 8 October 1810, waarbij <strong>de</strong> toen-<br />

malige organisatie <strong>de</strong>r katholieke en protestantsche gees-<br />

telijkheid gehandhaafd werd, het miskoorn we<strong>de</strong>r als<br />

<strong>van</strong> ouds ingezameld.<br />

Tervoldoening aan het voormeld Koninklijk besluit<br />

<strong>van</strong> 27 Grasmaand 1810 was <strong>de</strong> origineele legger <strong>van</strong><br />

het miskoorn aan <strong>de</strong>n Drost opgezon<strong>de</strong>n en werd een,<br />

<strong>door</strong> <strong>de</strong>n Verwalter Richter Gaaszen pro vera copia on-<br />

<strong>de</strong>rteekend. afschrift terug ont<strong>van</strong>gen. Toen nu in latere<br />

jaren Kerkvoog<strong>de</strong>n <strong>de</strong>n origineelen legger terug wenschten<br />

en in 18b8 daarop aandrongen bij <strong>de</strong>n Oommissaris<strong>de</strong>s<br />

Konings, werd <strong>door</strong> <strong>de</strong>zen aan <strong>de</strong>n toenmaligenprovin-<br />

cialen Archivaris, Mr. J. <strong>van</strong> Doorninek , <strong>de</strong> opdracht<br />

verstrekt om te on<strong>de</strong>rzoeken of het bedoel<strong>de</strong> stuk zich<br />

ill het provinciaal archief bevond. Bij rapport <strong>van</strong> 27<br />

1) WeekbL <strong>van</strong> het Recht no. 633.


118<br />

Maart 1858 <strong>de</strong>el<strong>de</strong> hij het negatief resultaat zijner on<strong>de</strong>rzoekingen<br />

me<strong>de</strong>.<br />

De hoen<strong>de</strong>ren, rookhoen<strong>de</strong>rs geheeten, waar<strong>van</strong> <strong>de</strong><br />

beroepen predikant Potholt beloofd had met <strong>de</strong>n heer<br />

<strong>van</strong> Esche<strong>de</strong> te zullen eten, zijn se<strong>de</strong>rt ver<strong>van</strong>gen <strong>door</strong><br />

een afkoopprijs <strong>van</strong> driestuivers uit-elke negen<strong>de</strong><strong>de</strong>els<br />

huis, gelijk uit het voormel<strong>de</strong> rekwest I<strong>van</strong> <strong>de</strong>n predikant<br />

Dull <strong>van</strong> 1739 blijkt. Dat driestuivergeld wordt,<br />

gelijktijdig met het miskoom , omstreeks Driekoningen<br />

ingezameld voor <strong>de</strong>n tij<strong>de</strong>lijken predikant, die <strong>de</strong> inzameling<br />

bij kerkespraak doet afkondigen en daarbij, <strong>tot</strong><br />

voor weinige jaren naar ou<strong>de</strong> gewoonte, <strong>de</strong> boerrichters<br />

verzocht om voor <strong>de</strong> benoodig<strong>de</strong> wagens zorg te dragen.<br />

\<br />

Van <strong>de</strong> boerschappen, die in 1575 me<strong>de</strong>werkten <strong>tot</strong><br />

het verzekeren <strong>de</strong>zer inkomsten aan hunnen pastoor bij<br />

<strong>de</strong> verheffing <strong>de</strong>r kapel <strong>tot</strong> parochiekerk, bezitten Geesteren<br />

en Albergen zelfstandige kerken, insgelijks aan<br />

<strong>de</strong>n Heiligen Pancratius gewijd.<br />

Geesteren is reeds spoedig <strong>van</strong> <strong>Tubbergen</strong> afgeschei<strong>de</strong>n<br />

en met Vriezenveen vereenigd gewor<strong>de</strong>n: omtrent <strong>de</strong>ze<br />

standplaats leest men in het als voormeld in 1741 aan<br />

<strong>de</strong> Nuntiatuur uitgebracht verslag: Vacante per obitum .<br />

R. Di. Gerardi Coesvelt statione Geesterensi et Vriesenvenensi,<br />

successi in ean<strong>de</strong>m, acceptielitteris majorib.<br />

ab J1lmoDo Vincentia Santini A0 1717. Petrus Leurs<br />

p. m. in Geesteren et Vriesenveen. 1 ) Vóór Oaesvelt<br />

was Johan Schuuren er 36 jaren als pastoor werkzaam. 2)<br />

Later wer<strong>de</strong>n ook Geesteren en Vriezenveen afzon<strong>de</strong>rlijke<br />

staties. Albergen werd in 1806 <strong>van</strong> <strong>Tubbergen</strong><br />

afgeschei<strong>de</strong>n en bekwam <strong>de</strong>n kapellaan A. Kuipers, <strong>tot</strong><br />

dusverre bij pastoor Bloemen te <strong>Tubbergen</strong> werkzaam,<br />

') Arch. v d. Gesch. v. h. Aartsbisdom Utrecht I bl. 78.<br />

') Oudhe<strong>de</strong>n eu Gestichten IIbI. 357.


119<br />

als eersten pastoor. Buitendien bevat <strong>de</strong> burgerlijke<br />

gemeente nog katholieke kerken te Vasse en Langeveen,<br />

aan <strong>de</strong>nzelf<strong>de</strong>n kerkpatroon gewijd, en té Reutum, ge-<br />

wijd aan <strong>de</strong> apostelen Simon en Judas.<br />

Het Collatorschap of Patronaat <strong>de</strong>r groote kerk, in<br />

1576 <strong>door</strong> bisschop <strong>de</strong> Monte opgedragen aan het klooster<br />

Albergen en <strong>de</strong> heeren <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong> en <strong>van</strong> Bevervoer<strong>de</strong>.<br />

en, volgens Lin<strong>de</strong>bom. toenmaals gepraeten<strong>de</strong>erd <strong>door</strong> <strong>de</strong><br />

eigenaren <strong>de</strong>r havezathen Esche<strong>de</strong> en VIeringen of He-<br />

ringhaven , werd ook, toen <strong>de</strong> Hervorm<strong>de</strong>n bezitters <strong>de</strong>r<br />

groote kerk waren , gelijk reeds gebleken is, steeds uit-<br />

geoefend. Dat zij <strong>de</strong> collatoren ook erken<strong>de</strong>n, blijkt<br />

ook nog uit het feit dat <strong>de</strong> kerkeraad , toen <strong>door</strong> het<br />

overlij<strong>de</strong>n <strong>van</strong> Harmen Gerrits <strong>de</strong> betrekking <strong>van</strong> koster<br />

en schoolmeester in Februari 17 J 6 vaceer<strong>de</strong>, slechts<br />

overging <strong>tot</strong> <strong>de</strong> benoeming <strong>van</strong> een schoolmeester en<br />

voorlezer en zich niet inliet met het aanstellen <strong>van</strong> een<br />

koeter.<br />

Hierbij verdient aangeteekend te wor<strong>de</strong>n dat, terwijl<br />

<strong>de</strong> kerkeraad in conscientie had geoor<strong>de</strong>eld <strong>tot</strong> <strong>de</strong>n va-<br />

eauten schooldienst niet te kunnen beroepen Fre<strong>de</strong>ric<br />

Jan Kosters, <strong>de</strong>n oudsten zoon <strong>van</strong> <strong>de</strong>n overle<strong>de</strong>nen<br />

schoolmeester, om re<strong>de</strong>nen hij een dronkaard was, <strong>de</strong>ze,<br />

daarover ontevre<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> heeren politieken had achteraan<br />

geloopen en daar<strong>door</strong> veroorzaakt dat <strong>de</strong> Drost <strong>van</strong><br />

Twenthe , gelijk <strong>de</strong> notuJen zulks noemen, zich het recht<br />

aanmatig<strong>de</strong> t~t het aanstellen <strong>van</strong> een schoolmeester.<br />

De Classis <strong>van</strong> Deventer vond het niet gera<strong>de</strong>n zich<br />

daarme<strong>de</strong> te bemoeien en zoo gaf <strong>de</strong> Drost <strong>de</strong>n ö= Mei<br />

1716 eene acte <strong>tot</strong> <strong>de</strong>n schooldienst op <strong>de</strong>n persoon <strong>van</strong><br />

Salomon Kosters, <strong>de</strong>nzelf<strong>de</strong>n die reeds <strong>de</strong>n gd.n Februari<br />

bevorens <strong>door</strong> <strong>de</strong>n kerkeraad beroepen was.<br />

Collatoren had<strong>de</strong>n ook steeds hunne grafste<strong>de</strong>n in <strong>de</strong>


120<br />

groote kerk behou<strong>de</strong>n; toen in 1756 <strong>de</strong> predikant Dull,<br />

evenals vroeger zijne echtgenoote, in <strong>de</strong>n grafkel<strong>de</strong>r <strong>van</strong><br />

<strong>de</strong>n heer <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong> was begraven, nam <strong>de</strong>ze <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />

opvolgen<strong>de</strong> predikanten Dull Jr. en Meiling verklaringen,<br />

waarbij <strong>de</strong>ze zijn recht erken<strong>de</strong>n en beloof<strong>de</strong>n zich niet<br />

<strong>van</strong> die begraafplaats te zullen bedienen. (Arch. Hrgh.)<br />

Toen voor het eerst na <strong>de</strong>n overgang <strong>de</strong>r g-roote kerk<br />

aan <strong>de</strong> katholieken <strong>door</strong> het overlij<strong>de</strong>n <strong>van</strong> Wolterus<br />

Revius in 1816 <strong>de</strong> kostersplaats bij <strong>de</strong> Hervorm<strong>de</strong> ge-<br />

meente was opengevallen, bleef <strong>de</strong>ze lang onvervuld.<br />

De kerkeraad stond <strong>de</strong> meening voor dat <strong>de</strong> ver-<br />

geving <strong>van</strong> Collatoren afhing; eene meening, die geen<br />

onver<strong>de</strong>el<strong>de</strong>n bijvalon<strong>de</strong>rvond. Volgens daar<strong>van</strong> opge-<br />

maakt proces-verbaal (Arch. Hrgh.) werd over <strong>de</strong>ze aan-<br />

gelegenheid op 9 Augustus 1817 eene verga<strong>de</strong>ring <strong>van</strong><br />

Collatoren gehou<strong>de</strong>n, waar tegenwoordig waren: P. <strong>de</strong>.<br />

heer A. Gaaszen , vre<strong>de</strong>rechter te Ootmarsum, als<br />

gemachtig<strong>de</strong> <strong>van</strong> mevrouw <strong>de</strong> douarière J. O. B. Baron<br />

<strong>van</strong> Bsche<strong>de</strong> , 2°. <strong>de</strong> heer Jhr. F. E. <strong>van</strong> Bönninghausen,<br />

als eigenaar <strong>van</strong> Heringhaven en als eigenaar <strong>van</strong> het<br />

recht <strong>van</strong> het huis Weemselo en 3°. namens <strong>de</strong> Domei-<br />

nen <strong>de</strong> heer H. Wilmink , als gemachtig<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>n heer<br />

Landrentmeester.<br />

De Collator <strong>van</strong> Bönninghausen betwistte namens <strong>de</strong>n<br />

heer Theodor Baron <strong>van</strong> Heij<strong>de</strong>n het recht <strong>van</strong> Mevrouw<br />

<strong>van</strong> Esche<strong>de</strong>, daar hij eigenaar en zij vruchtgebruikster<br />

was en zij dus <strong>de</strong> collatie niet mocht uitoefenen. De<br />

verga<strong>de</strong>ring liet zich met dit inci<strong>de</strong>nt niet in, maar nu<br />

droeg <strong>de</strong> voornoem<strong>de</strong> Collator <strong>van</strong> Bönninghausen voor,<br />

dat <strong>de</strong> collatie <strong>van</strong> het ambt <strong>van</strong> koeter <strong>de</strong>r Kerspels-<br />

kerk aan Collatoren dier kerk competeer<strong>de</strong>, weshalve dat<br />

ambt ook ten dienste dier leerle reeds <strong>van</strong> <strong>de</strong> vroegste<br />

t~<strong>de</strong>n vergeven werd, onverschillig of die kerk bij <strong>de</strong>


.....<br />

\<br />

121<br />

oomseh-Katholieken dan wel bij <strong>de</strong> Hervorm<strong>de</strong>n III<br />

\<br />

gfbruik ware; doch dat Collatoren het recht niet had<strong>de</strong>n<br />

01'll een koster te benoemen en aan te stellen ten dienste<br />

d~r nieuw gebouw<strong>de</strong> kerk <strong>de</strong>r Hervorm<strong>de</strong>n te <strong>Tubbergen</strong>,<br />

\<br />

ev~nmin als het toeleggen en aceor<strong>de</strong>eren <strong>de</strong>r emolumenten<br />

<strong>van</strong>' ouds aan 't kostersambt <strong>de</strong>r Kerspelskerk verknocht<br />

geweest. Kerkelijke en wereldlijke autoriteiten waren<br />

reeds in <strong>de</strong>ze zaak gemoeid geweest, waarin <strong>de</strong> Staats-<br />

raad Gouverneur Baron Bentinck b~i missive <strong>van</strong> 10<br />

Augustus 1816 als zijn gevoelen had te kennen gegeven,<br />

dat <strong>de</strong> heer <strong>van</strong> Bönninghausen in een verkeerd begrip<br />

stond, als zou<strong>de</strong> een recht <strong>van</strong> collatie aan een kerk-<br />

gebouw verbon<strong>de</strong>n zijn, zoodanig dat hetzelve <strong>van</strong> het<br />

bloot btzit <strong>van</strong> dit gebouw zou<strong>de</strong> afhangen en onaf-<br />

s~hei<strong>de</strong>l~k zijn. Daar nu in <strong>de</strong> Collatorenverga<strong>de</strong>ring<br />

<strong>de</strong> opvatting <strong>van</strong> <strong>de</strong>n heer v. B. niet werd ge<strong>de</strong>eld <strong>door</strong><br />

<strong>de</strong> twee(an<strong>de</strong>re jbeeren, werd besloten am, alvorens <strong>de</strong><br />

zaak finaal te ( beslissen, zich te adresseeren aan <strong>de</strong>n<br />

Oommissaris-Generaal voor <strong>de</strong> Zaken <strong>van</strong> <strong>de</strong>n Hervorm<strong>de</strong>n<br />

eeredienst en d\n Directeur-Generaal <strong>van</strong> <strong>de</strong>n Roomach-<br />

Katholieken eereâienst , met verzoek om te wor<strong>de</strong>n ge-:<br />

informeerd of, en\zoo ja in hoever, dat collegie <strong>van</strong> Col-<br />

latoren bevoegd W'RS eenen koster ten dienste <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />

gereformeer<strong>de</strong> gemeente te <strong>Tubbergen</strong> te henoemen en<br />

aan te stellen en ook of, en in hoever, ingeval <strong>door</strong> <strong>de</strong><br />

Collatoren zoodanige koster mocht wor<strong>de</strong>n benoemd, tevens<br />

<strong>door</strong> hen aan hem <strong>de</strong> reeds <strong>van</strong> ouds aan <strong>de</strong> kosters-<br />

plaats geaffecteerd gewee~~ zijn<strong>de</strong> emolumenten zou<strong>de</strong>n<br />

kunnen wor<strong>de</strong>n toegestaan. in zoover <strong>de</strong>ze niet <strong>door</strong><br />

vroegere <strong>van</strong> wege het t\ouvernement geëmaneer<strong>de</strong> be-<br />

sluiten mochten zijn afge chaft, ten ein<strong>de</strong> na inwinning<br />

<strong>de</strong>zer informatiën met g foegzame grond en zekerheid<br />

<strong>door</strong> Collatoren kan beslis~ wor<strong>de</strong>n.<br />

\


I!<br />

" .<br />

122<br />

Welke beschikking op <strong>de</strong>ze rekwesten gegeven i ,<br />

blijkt mij niet: <strong>de</strong> meening echter <strong>van</strong> <strong>de</strong>n Collator v n<br />

Bönninghausen triomfeer<strong>de</strong> en <strong>de</strong> emolumenten kwamen<br />

niet ten bate <strong>van</strong> <strong>de</strong>n koster <strong>de</strong>r nieuw gebouw<strong>de</strong> k6,·k.<br />

Het collatierecht <strong>de</strong>l' Pancratius-kerk berust nu ,)of-<br />

schoon el' bij <strong>de</strong> benoeming <strong>van</strong> een pastoor en kbstel'<br />

<strong>van</strong> uitoefening <strong>van</strong> dat recht geen sprake meer {is, bij<br />

<strong>de</strong> heeren Baron <strong>van</strong> Heij<strong>de</strong>n I wegens <strong>de</strong> heerlijkheid<br />

Esche<strong>de</strong>, dat het kasteel Tubbingen heet in het koninklijk<br />

besluit <strong>van</strong> 25 Juli 1825 (Stsbl. no. 61) en Jonkheer<br />

Mr. <strong>van</strong> Bönninghausen wegens <strong>de</strong> heerlijkheid VIeringen<br />

of Heringhaven en Weemselo.<br />

Van het meermalen genoem<strong>de</strong> geslacht <strong>de</strong>l' Esehe<strong>de</strong>'s,<br />

waar<strong>van</strong> in 1411 Hendrik <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong> <strong>door</strong> <strong>de</strong>n graaf<br />

\<br />

<strong>van</strong> Bronkhorst , heer <strong>tot</strong> Barela, beleend werd met <strong>de</strong>n<br />

Hof te <strong>Tubbergen</strong>, komen in het laatst <strong>de</strong>r vorige en<br />

in het begin <strong>de</strong>zer eeuw voor: Joh~ Otto Bernard<br />

haron <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong> , heer <strong>de</strong>s huizes en \havezathe Tub-<br />

bergen, als zijn<strong>de</strong> volgens het trouwboek-<strong>de</strong>r hervorm<strong>de</strong><br />

gemeente op 26 Juni 1780 gett·ouwd.Jmet A. J. Bn''''<br />

<strong>van</strong> Nor<strong>de</strong>ck <strong>tot</strong> Rabenau, chanoinesse lues hooga<strong>de</strong>lijken<br />

stifts Asbeck en 3 Juli 1785 hertroówd met <strong>de</strong> Vrij-<br />

freule C. <strong>van</strong> Hoer<strong>de</strong> <strong>tot</strong> <strong>de</strong>n huize 1'1:ilsum,Chanoinesse<br />

<strong>de</strong>s hooga<strong>de</strong>lijken vrijwereldlijken. stifts Schilsche<strong>de</strong> in<br />

het hooga<strong>de</strong>lijk stift Asbeck, Hei<strong>de</strong>nreich Lu<strong>de</strong>wich <strong>van</strong><br />

E., Adolf <strong>van</strong> E., maJoor in{ Munsterschen dienst en<br />

gehuwd met eene freule <strong>van</strong> ~leij<strong>de</strong>n, Jacobus <strong>van</strong> E.,<br />

proost, en freule Maria AgIl~ <strong>van</strong> E.<br />

Dit geslacht uitgestorven {zijn<strong>de</strong>, kwam ingevolge<br />

testamentaire dispositien <strong>de</strong> l,'eerlijkheid <strong>Tubbergen</strong> aan<br />

<strong>de</strong>n heer Th. baron <strong>van</strong> Heijblen, welke <strong>de</strong>n 20st,n Sep-<br />

tember 1820 bij acte voor <strong>de</strong>n nbtaris Mr. L.J. Barendtszen<br />

gepasseerd <strong>de</strong>ze heerlijkheid erkocht aan dien Jonkheer<br />

I<br />

/ ,


\<br />

\<br />

\<br />

I<br />

123<br />

M. \~F. C. F. von Bönninghaussn , welke ~n het voor-<br />

melt:!, Koniuklijk besluit het kasteel Tubbingen heet te<br />

bewollt>IJ. Door het huwelijk <strong>van</strong>diens eenige dochter,<br />

J onkvroU\iVe A. M. H. E. von Bönninghausen met <strong>de</strong>n<br />

heer H. J .. B. Th. baron von Heij<strong>de</strong>n, zoon <strong>van</strong> <strong>de</strong>n<br />

evengenoem<strong>de</strong>i, erfgenaam <strong>de</strong>r heeren <strong>van</strong> Esche<strong>de</strong>, kwam<br />

<strong>de</strong> heerlijkheid I Esche<strong>de</strong> of <strong>Tubbergen</strong> en daarme<strong>de</strong> het<br />

collatie-recht we<strong>de</strong>r in <strong>de</strong>ze famille.<br />

Ten aanzien v!.n Heringhaven en zijne eigenaren moet<br />

het volgen<strong>de</strong> hier eene plaats vin<strong>de</strong>n. Uit <strong>de</strong> aantee-<br />

kening dat, Hermas, Grubbe, zoon <strong>van</strong> Aemdt Grubbe<br />

en Ha<strong>de</strong>wich <strong>van</strong> V :"~<strong>de</strong>ringen, in <strong>de</strong> procedure in 1406<br />

en volgen <strong>de</strong> jaren dOSr hem gevoerd tegen Herman <strong>van</strong><br />

Vle<strong>de</strong>ringen en .die:'is zoon Derk 1) het bewijs lever<strong>de</strong><br />

dat het drietal Wf\st~ekenen, benoodigd voor <strong>de</strong>n <strong>door</strong><br />

hem gevor<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n pa\Jrief, met reeht gebracht was in<br />

<strong>de</strong>n Heringhof te V~ringen 2) en ten Hage ,mag af-<br />

geleid wor<strong>de</strong>n dat Helman <strong>van</strong> Vle<strong>de</strong>ringen <strong>de</strong>stijds <strong>de</strong>n<br />

Heringhof bewoon<strong>de</strong>.<br />

Herman Grubbe , in 1~94 <strong>door</strong> <strong>de</strong>n bisschop <strong>van</strong><br />

Utrecht beleend met on<strong>de</strong>rsch'li<strong>de</strong>ne hem <strong>van</strong> zijne moe-<br />

<strong>de</strong>r. Ha<strong>de</strong>wich aangeërf<strong>de</strong> goe<strong>de</strong>ren (Arch. Hrgh.), gelijk<br />

tij<strong>de</strong>ns zijne min<strong>de</strong>rjarigheid zijn VIt<strong>de</strong>rals zijn momber daar-<br />

me<strong>de</strong> in 1385 beleend was gewor<strong>de</strong>n (Arch. Hrgh.), gafin<br />

1139 sommige <strong>van</strong> die goe<strong>de</strong>ren', welke in <strong>de</strong>n daar<strong>van</strong><br />

opgemaakten brief (Arch. Hrgh.) heeten «bro<strong>de</strong>r en suster<br />

schedijnge <strong>van</strong> <strong>de</strong>n Heringhove':': te zijn, we<strong>de</strong>rom in<br />

leen aan Johan <strong>van</strong> Vle<strong>de</strong>ringen: terwijl hij zelfin 1457<br />

behalve met <strong>de</strong> hem <strong>van</strong> zijne ml::le<strong>de</strong>r aangeërf<strong>de</strong> goe-<br />

<strong>de</strong>ren, waarme<strong>de</strong> hij vroeger reeds bb].eend was, me<strong>de</strong><br />

beleend werd met het goed Herinckhof en met Ù'" tien<strong>de</strong>n.<br />

1) Provo Arch. II. 131. 139. 156. 177.<br />

') Provo Arch. II. 135.<br />

f<br />

(


!<br />

124<br />

I<br />

I<br />

I<br />

(<br />

over '<strong>de</strong>n Herinkhof te Vle<strong>de</strong>ringen 1). Zijn zoon Afend,<br />

die in 1497 met dit een en an<strong>de</strong>r beleend werd !)~-komt<br />

in 1493 als keurnoot in eene acte voor als Arend Grubbe<br />

an<strong>de</strong>rs <strong>van</strong> Vle<strong>de</strong>ringen '). Se<strong>de</strong>rt treft men elleGrubbe's<br />

als heeren <strong>van</strong> Heringhavenaan ~), <strong>tot</strong>da't, tengevolge<br />

<strong>van</strong> <strong>de</strong> echtverbindtenis <strong>van</strong> J oanna ~'Rria Antonetta<br />

baronesse <strong>van</strong> Grubbe, dochter <strong>van</strong> Goossen Palick<br />

Grubbe, met Fre<strong>de</strong>rik Christiaan bart'n <strong>van</strong> Bönning-<br />

hausen, kapitein in Munsterschen d;enst, <strong>de</strong>ze op 17<br />

September 1723 zoo voor zich als namens zijne vrouw<br />

beleend werd met <strong>de</strong>n Herinkhave .5), dat .in <strong>de</strong> volks-<br />

taal nog steeds "het GrobbenhcJS" blijft heeten. Na<br />

doo<strong>de</strong> <strong>van</strong> zijne eerste vrouw, h~rtrouw<strong>de</strong> F. C. <strong>van</strong> B.<br />

\<br />

met E. J. F. <strong>van</strong> Dorzelo zu Brrtb€rg. Toen Ferdit><br />

.<br />

nand Adolf <strong>van</strong> B., zijn zoon u~t )ret eerste huwelijk,<br />

die in 1775 met Baronesse -M(J. H. <strong>de</strong> Hane uit<br />

Opherdikke, stiftsfreule in GevellJerg en Clarenberg, ge-<br />

huwd was, <strong>de</strong>n 21'ten Augustue 1780 kin<strong>de</strong>rloos over-<br />

leed, kwam, ingevolge testamentaire beschikking zijns<br />

va<strong>de</strong>rs, Heringhaven aan <strong>de</strong>n oudsten zoon uit diens<br />

twee<strong>de</strong> huwelijk, Lu<strong>de</strong>wirh Ernst <strong>van</strong> ·B., kamerheer <strong>van</strong><br />

<strong>de</strong>n keurvorst <strong>van</strong> Keulen en kapitein in Munsterschen<br />

dienst. Deze huw<strong>de</strong> (len nen Juli 1781 te <strong>Tubbergen</strong><br />

met freule Ph. <strong>van</strong> ~ie<strong>de</strong>nbrugge <strong>tot</strong> <strong>de</strong>n huize Loo<br />

in Reklinkhausen en' hertrouw<strong>de</strong> in Januari 1784 met<br />

<strong>de</strong> vrijfreule Th. varl Weichs <strong>van</strong> het huis Wenne in<br />

Westfalen. Op 6 M8i 1795 komt hij on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> proVl-<br />

I<br />

') Provo Arch. IV. 62.<br />

') Provo Arch. V. "L<br />

.) Provo Arel r. '['r. 589.<br />

" M"•. 'J. vr,n Dooruinck. Geslaohtk. AarLteekeniugen bl, 39. Gl.<br />

uIl. 161.<br />

') Ibi<strong>de</strong>m bI. 163.<br />

\<br />

)<br />

...


125<br />

sioueele representanten <strong>de</strong>s volks <strong>van</strong> Overijssel voor 1)<br />

en sterft in 1812, <strong>door</strong> Koning Lo<strong>de</strong>wijk begiftigd ge-<br />

weest met het rid<strong>de</strong>rkruis <strong>van</strong> <strong>de</strong> Or<strong>de</strong> <strong>de</strong>r Ùnie.<br />

Na zijn overlij<strong>de</strong>n kwam <strong>de</strong> heerlijkheid Heringhaven<br />

aan zijn zoon, <strong>de</strong>n hiervoren reeds genoem<strong>de</strong>n Jhr.<br />

Frans Egon <strong>van</strong> B., die ook <strong>de</strong> heerlijke rechten <strong>van</strong><br />

het huis Weemselo <strong>van</strong> <strong>de</strong>n heer <strong>van</strong> Bevervoor<strong>de</strong> <strong>tot</strong><br />

Werries gekocht had en het daaraan verbon<strong>de</strong>n collatie-<br />

, recht uitoefen<strong>de</strong>, gelijk hierboven gebleken is, en wiens<br />

oudste zoon Jhr. Mr. L. E. F. J. <strong>van</strong> Bönninghausen <strong>tot</strong><br />

Heringhaven, burgemeester <strong>de</strong>r gemeente <strong>Tubbergen</strong>,<br />

thans eigenaar <strong>de</strong>r havezathe en als zoodanig me<strong>de</strong>-<br />

collator <strong>de</strong>r groote kerk is.<br />

Diens bereidwilligheid om mij uit het archief <strong>van</strong><br />

Heringhaven alles, wat ik wenschte, ter hand te stellen -<br />

waarvoor ik hem gaarne hier mijnen dank be}uig, - heeft<br />

mij het samenstellen <strong>de</strong>zer bijdrage mogelijk gemaakt:<br />

want <strong>van</strong> el<strong>de</strong>rs stond mij - àls ik uitzon<strong>de</strong>r wat <strong>de</strong><br />

protocollen <strong>van</strong> het Landgericht <strong>van</strong> Ootmarsum mij<br />

nog hebben opgeleverd - bijna niets ten dienste. Het<br />

archief toch <strong>de</strong>r burgerlijke gemeente, dat <strong>door</strong> het ver-<br />

bran<strong>de</strong>n <strong>de</strong>r secretarie in 1868 veel gele<strong>de</strong>n heeft, be-<br />

vat, behalve <strong>de</strong> reeds vermel<strong>de</strong> doopboeken <strong>van</strong> <strong>de</strong> katho-<br />

lieke gemeente en een met 1768 aan<strong>van</strong>gend doopboek<br />

<strong>de</strong>r parochie Geesteren, niets. Het eenige merkwaardige<br />

<strong>van</strong> vroegeren tijd uit het archief <strong>de</strong>r katholieke ge-<br />

meente is het goed geconserveer<strong>de</strong>, <strong>door</strong> <strong>de</strong> pastoors Bis-<br />

schop en Wessels gehou<strong>de</strong>n doopboek en eene copie <strong>van</strong><br />

het voormel<strong>de</strong> testament <strong>van</strong> Bruno <strong>van</strong> Ommen. Het<br />

'archief <strong>de</strong>r hervorm<strong>de</strong> gemeente bezit, behalve een met<br />

2 November 1766 aan<strong>van</strong>gend trouwboek, niets uit <strong>de</strong><br />

vorige eeuw dan het boekje, waarin <strong>de</strong> predikant Dull,<br />

'i Jaarboekje voor <strong>de</strong> provo Overijssel 1852. bI. XXXIII.


126<br />

gelijk voormeld, <strong>de</strong> lidmaten aanteeken<strong>de</strong> , die hij bij<br />

het aanvaar<strong>de</strong>n zijner bediening vond, zijn<strong>de</strong> dit lidmaten-<br />

register t~t 26 Maart 1792 <strong>door</strong> zijne opvolgers bijge-<br />

hou<strong>de</strong>n, waarin hij zelf voorts <strong>van</strong> 1702 <strong>tot</strong> 1741 me<strong>de</strong><br />

opteeken<strong>de</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>lingen <strong>de</strong>s kerkeraads en waarin ook<br />

<strong>van</strong> 1733 <strong>tot</strong> 1754, op 9 September 1764, 15 Decem-<br />

ber 1765 en <strong>van</strong> 1769 <strong>tot</strong> 1794 <strong>de</strong> doopelingen zijn<br />

aangeteekend, mitsga<strong>de</strong>rs dat op 12 Juni 1757 alhier<br />

geboren en zondag daarop gedoopt is Esina Christina'<br />

Rachel Stosch , dochter <strong>van</strong> Ferdinand Stosch, hoog-<br />

leeraar te Berlijn en <strong>van</strong> Christina Meiling, zuster <strong>van</strong><br />

<strong>de</strong> echtgenoote <strong>van</strong> <strong>de</strong>n toenmaligen predikant Dull junior.<br />

Dit boekje, vroeger behooren<strong>de</strong> <strong>tot</strong> het archief <strong>de</strong>r bur-<br />

gerlijke gemeente, werd, ingevolge machtiging <strong>van</strong> <strong>de</strong>n<br />

Gouverneur <strong>de</strong>r provincie, bij missive <strong>van</strong> 20 October<br />

1849 <strong>door</strong> d,!ln burgemeester Schaepman aan <strong>de</strong>n kerke-<br />

raad op zijn verzoek toegezon<strong>de</strong>n en mag nu geacht<br />

wor<strong>de</strong>n· tijdig uit <strong>de</strong>n· brand gered te zijn. Met eene<br />

aanhaling uit <strong>de</strong> in dat boekje voorkomen<strong>de</strong> kerkeraads-<br />

han<strong>de</strong>lingen, waaruit ik hierboven <strong>de</strong> in 1716 plaats<br />

gehad hebben<strong>de</strong> benoeming <strong>van</strong> Salomon Kosters <strong>tot</strong><br />

schoolmeester me<strong>de</strong><strong>de</strong>el<strong>de</strong>, besluit ik <strong>de</strong>ze bijdràge.<br />

1712.. Den 27 Januarii <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n <strong>de</strong>s kerkenraads<br />

hebben, ingevolge voorgaan<strong>de</strong> iterative resolutiën, lui-<br />

<strong>de</strong>n<strong>de</strong>, dat eenige personen on<strong>de</strong>r het bestier <strong>van</strong> anse<br />

diaconie armen-geld genieten<strong>de</strong>, en<strong>de</strong> son<strong>de</strong>r kin<strong>de</strong>ren<br />

komen<strong>de</strong> te sterven aldan <strong>de</strong> opsien<strong>de</strong>ren <strong>van</strong> d'armon<br />

<strong>de</strong> hand sullen leggen op <strong>de</strong>rzei vel' nalatenschap om die<br />

ben meesten profijte <strong>van</strong> d'armon te distraheren, conform<br />

besloten.<br />

Den 28 dito. Aaltjen Bereuts uit <strong>de</strong> diaconie be<strong>de</strong>eld<br />

zijn<strong>de</strong> geweest, overle<strong>de</strong>n zijn<strong>de</strong> ongetroud, heeft <strong>de</strong><br />

kerkenraad op <strong>de</strong>sselfs nalatenschap <strong>de</strong> hand gelegt, edoch


127<br />

hebben op d'intercessie <strong>van</strong> Helmich Lamberts <strong>van</strong> Ulsen<br />

en<strong>de</strong> ook uit me<strong>de</strong>-dogenheid het beste ge<strong>de</strong>elte <strong>van</strong><br />

Aaltje Berents kledinge gegeven aan <strong>de</strong>sselfs Nichte, <strong>de</strong><br />

vrou <strong>van</strong> Klaas Hendries <strong>tot</strong> Almelo. nochtans sal daaruit<br />

geen gevolg getrokken wor<strong>de</strong>n voor 't toekomen<strong>de</strong>.<br />

Den 3 Februarii <strong>de</strong>n kerkenraad verga<strong>de</strong>rd zijn<strong>de</strong> is<br />

<strong>door</strong> <strong>de</strong> praeses voorgelezen een brief <strong>van</strong> D. Revius,<br />

praedikant <strong>tot</strong> Almelo, ten<strong>de</strong>ren<strong>de</strong> vel quasi om ons te<br />

bewegen om <strong>de</strong> geheele nalatenschap <strong>van</strong> d' overle<strong>de</strong>ne<br />

Aaltjen Berents over te geven aan Klaas Hendrica <strong>tot</strong><br />

Almelo: maar ook on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re har<strong>de</strong> uitdrukkingen,<br />

mel<strong>de</strong>n<strong>de</strong>, dat Helmich Lamberts <strong>van</strong> Ulsen en Klaas<br />

Hendries <strong>tot</strong> Almelo onsen kerkenraad bij sijn Eerw.<br />

hebben beschuldigd, dat men <strong>tot</strong> <strong>Tubbergen</strong> een weinig<br />

voor kr:r8ti.fd <strong>de</strong> geheele nalaten8chap '<strong>van</strong> rliergelfjke OVfJ'r-<br />

lè<strong>de</strong>ne heeft laten toekomen aan een kloppe. D. Raevius in<br />

<strong>de</strong>sen <strong>door</strong> voorn. Klaas Hendrixen geümuseerd zijn<strong>de</strong>, heeft.<br />

<strong>de</strong> E. Kerkenraad ait niet an<strong>de</strong>rs konnèn opnemen als<br />

een blame, waar<strong>door</strong> <strong>de</strong>selve tegens haren plicht sou<strong>de</strong><br />

schijnen <strong>de</strong> kloppen en <strong>de</strong> papisten te begunstigen <strong>tot</strong><br />

na<strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong>: heeft <strong>de</strong>rhalven <strong>de</strong> twee<br />

gemel<strong>de</strong> <strong>de</strong>lateurs alhier doen arresteren om <strong>de</strong>se kwaad-<br />

aardige beschuldiginge te bewijsen of aan <strong>de</strong>n K Ker-<br />

kenraad behoorlijke reparatie te doen.<br />

Den 4 Febr. dientengevolge D'. praeses en<strong>de</strong> <strong>de</strong>n<br />

ou<strong>de</strong>rling Salomon Bo<strong>de</strong>kker, als <strong>tot</strong> <strong>de</strong>sesake gecom-<br />

mitteerd, int gerichte gecompareerd zijn<strong>de</strong>, als me<strong>de</strong> <strong>de</strong>n<br />

gedaag<strong>de</strong>n Klaas Hendrix, is <strong>door</strong> 't gerichte <strong>de</strong> plano in<br />

<strong>de</strong>se sake ge<strong>de</strong>ci<strong>de</strong>erd en verstaan, dat d'opsien<strong>de</strong>ren. <strong>de</strong>r<br />

armen recht hebbe7t, om son<strong>de</strong>r aensien. <strong>van</strong> jemand <strong>de</strong><br />

hand te mogen leggen en ten. pro/ijte nan. rl'armen aan<br />

te slaan <strong>de</strong> nalaten8chap <strong>van</strong> alle <strong>de</strong>suZke, welke uit


128<br />

d' armenmid<strong>de</strong>len genoten hebben<strong>de</strong>, son<strong>de</strong>r kin<strong>de</strong>ren na te<br />

laten , sullen gestorve1z zijn.<br />

Edoch in dit tegenwoordige geval wegens oe nalaten-<br />

schap <strong>van</strong> Aaltjen Berents, is om pressante re<strong>de</strong>nen goed-<br />

gevon<strong>de</strong>n <strong>de</strong> mobilia aan Klaas Hendrix te laten volgen<br />

mits dat hij <strong>de</strong> dood en an<strong>de</strong>re schul<strong>de</strong>n ad achtien<br />

gul<strong>de</strong>ns buit 11 <strong>de</strong> dood-kiste betale en<strong>de</strong> het capitaal<br />

<strong>van</strong> d' overle<strong>de</strong>ne staan<strong>de</strong> <strong>tot</strong> laste <strong>van</strong> Jan Jeurnink in<br />

Fleringen sal komen <strong>tot</strong> profijt <strong>van</strong> <strong>de</strong> gemeente-armen.<br />

Ook is geresolveerd aan <strong>de</strong> WerEd. Heeren Collatoren<br />

en <strong>de</strong> Raadlui<strong>de</strong>n te reeammen<strong>de</strong>ren dat zulx insgelijx<br />

in <strong>de</strong> markten mach wor<strong>de</strong>n gepractiseerd, alsoo hetselve<br />

grotelyx diend <strong>tot</strong> maintenuë <strong>van</strong> <strong>de</strong>n armen-staat.<br />

T\i<strong>de</strong>ns het afdrukken <strong>de</strong>zer bijdrage ontving ik <strong>van</strong><br />

ons me<strong>de</strong>lid Mr. Engels een charter uit <strong>de</strong> 15" eeuw,<br />

op het <strong>door</strong> mij behan<strong>de</strong>l<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rwerp betrekking beb-<br />

ben<strong>de</strong>. Daar ik het te laat heb bekomen om er ge-<br />

bruik <strong>van</strong> te maken, waar zulks-naar tijdsor<strong>de</strong> het meest<br />

gepast zou geweest zijn, meen ik er nu nog hier mel-<br />

.ding <strong>van</strong> te moeten maken. 't Is eene op perkament<br />

met eene zeer fijne letter geschreven, in het latijn<br />

gegeven, uitspraak in hooger beroep over het recht<br />

<strong>de</strong>r kapel <strong>van</strong> <strong>Tubbergen</strong>. Voor zoover ik het stuk heb<br />

kunnen ontcijferen, houdt het in dat voor Geratdus ten<br />

Bussche , <strong>de</strong>ken <strong>de</strong>r Plechelmikerk te Al<strong>de</strong>nzalen en<br />

Adolphus <strong>van</strong> Ruttenberghe, proost <strong>de</strong>r Mariakerk te<br />

Utrecht, als <strong>door</strong> <strong>de</strong>n Apostolischen stoel ge<strong>de</strong>legeer<strong>de</strong><br />

rechters en commissarissen een geschil over <strong>de</strong> kapel te<br />

<strong>Tubbergen</strong> aanhangig geweest was tusscheu Johannes<br />

<strong>van</strong> Dronten, rector <strong>de</strong>r parochiekerk <strong>van</strong> Otmersen als<br />

eischer en Johannes <strong>van</strong> Hettersche als gedaag<strong>de</strong>. Ten


129<br />

gevolge <strong>van</strong> een op <strong>de</strong>n Heiligen Stoel ingesteld beroep<br />

had Paus Pius II aan zijnen kapellaan Johannes De<br />

Cesarin is, doctor in <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> rechten, kanunnik <strong>de</strong>r<br />

Basiliek <strong>van</strong> <strong>de</strong>n Prins <strong>de</strong>r Apostelen en causarum auditor<br />

<strong>van</strong> het heilige apostolische paleis, <strong>de</strong> beslissing <strong>de</strong>r<br />

zaak opgedragen. Ofschoon <strong>de</strong> kapel <strong>van</strong> <strong>Tubbergen</strong> als<br />

eene dochter aan <strong>de</strong> parochiekerk <strong>van</strong> Ootmarsum on<strong>de</strong>r-<br />

worpen was en daartoe behoor<strong>de</strong>, had toch Johannes<br />

<strong>van</strong> Hettersche <strong>de</strong>n pastoor of rector dier kerk, <strong>van</strong><br />

Dronten, in <strong>de</strong> uitoefening zijner rechten belemmerd,<br />

on<strong>de</strong>r bewering dat <strong>de</strong> kapel parochiekerk was en alle<br />

rechten en kenteekenen eener ware parochiekerk had, en<br />

hem <strong>van</strong> <strong>de</strong> vruchten, inkomsten, uitgangen, enz. <strong>de</strong>r<br />

"kapel<br />

beroofd.<br />

De pastoor <strong>van</strong> Ootmarsum liet zich ter openbare te-<br />

rechtzitring voor De Cesarinis vertegenwoordigen <strong>door</strong><br />

Petrus Baughe, pleitbezorger bij <strong>de</strong>n Heiligen Stoel;<br />

terwijl op <strong>de</strong> herhaal<strong>de</strong> oproeping <strong>van</strong> Johannes <strong>van</strong><br />

Hettersche en <strong>van</strong> elk en een iegelijk, die belang bij <strong>de</strong><br />

zaak dacht te hebben, niemand verscheen. Tegen <strong>de</strong>zen<br />

werd alzoo verstek verleend en nu vor<strong>de</strong>r<strong>de</strong> Baughe ,<br />

na vooraf op <strong>de</strong> e<strong>van</strong>geliën Gods <strong>de</strong>n eed <strong>de</strong> calumnia<br />

afgelegd te hebben, dat De Oesarinis zou verklaren en<br />

vonnissen dat <strong>de</strong> kapel te <strong>Tubbergen</strong> <strong>tot</strong> <strong>de</strong> parochiekerk<br />

<strong>van</strong> Ootmarsum en haten rector behoord had en rechtens<br />

nog behoor<strong>de</strong> en dat <strong>de</strong> moeilijkhe<strong>de</strong>n, plagerijen, stoor-<br />

nissen, ongerechtighe<strong>de</strong>n en hin<strong>de</strong>rnissen aan haren rector<br />

of curatus <strong>van</strong> Dronten ter zake <strong>van</strong> <strong>de</strong> kapel <strong>van</strong> Tub-<br />

bergen en hare bediening <strong>door</strong> J ohanues <strong>van</strong> Hettersche<br />

of op zijnen naam aangedaan, vermetel, ongeoorloofd,<br />

onbillijk, onverdiend en feitelijk onrechtmatig waren, en<br />

clat voorts aan <strong>van</strong> Hettersche omtrent. die kapel<br />

L/


130<br />

voor eeuwig het stilzwijgen zou wor<strong>de</strong>n opgelegd, met<br />

veroor<strong>de</strong>eling <strong>van</strong> <strong>de</strong>zen in <strong>de</strong> kosten.<br />

De Cesarinis, na het gevoelen zijner me<strong>de</strong>-auditoren<br />

ingewonnen te hebben, wees <strong>de</strong>zen eisch toe, en las<br />

zijne uitspraak hierover in het openbaar ter plaatse <strong>de</strong>r<br />

gewone terechtzittingen voor, in het jaar <strong>van</strong>'s Heeren<br />

geboorte 1463 in <strong>de</strong> elf<strong>de</strong> indictie op <strong>de</strong>n 21'ten dag<br />

<strong>van</strong> Februari in bet 5 e jaar <strong>van</strong> bet pontificaat <strong>van</strong> <strong>de</strong>n<br />

voornoem<strong>de</strong>n Paus Pius IT, in tegenwoordigheid <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />

openbare notarissen Theodoricus <strong>de</strong> Vinaria en Henricus<br />

Cremesel.<br />

MIt. R. E. HA'l"l'INK.<br />

VER. BET }J RIN G.<br />

In <strong>de</strong>n Gifbrief <strong>van</strong> 1336, boven bI. 55, staat ten<br />

onregte «einsche<strong>de</strong>nsie mensure"; dit moet zijn: »eiue<strong>de</strong>m<br />

mensure."

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!