NWA-magazine #3

Voor de 

verandering 

Magazine #3

Lab01 

Claudia 

Evert-Jan 

Barbara 

Joost 

Yifat 

Unger 

Carolien 

Max 

Andrea 

Anja 

Gerrie 

Jillis 

Eline 

Katelijne 

Lab07 

Lab09 

Elisabeth 

Milena 

Emiel 

Beatriz 

Guido 

Maartje 

Giliam 

Maartje 

Amarinske 

Anna 

Gerben 

Renee 

Eric 

Daniela 

Jeroen 

Marianne 

Jarmila 

Simon 

Bram 

Camilla 

Hans 

Telma 

Erik 

David 

Jim 

Nicolien 

Marieke 

Steve 

Bruno 

Gilad 

Jeroen 

Thorsten 

Eva 

Dion 

Joosje 

Paul 

Merel 

Vincent 

Gudule 

Jan-Willem 

Jolanda 

Lab12 

Luuk 

Han 

Marc 

Petra 

Peter 

Lab06 

Ingrid 

Karen 

Marjolein 

Bas 

Olv 

Jaap 

Marjan 

Robert 

Simona 

Carst 

Mijke 

Luca 

Maurice 

Esmoreit 

Paul 

Jacques 

Mirjam 

Rouke 

Thera 

Jeroen 

Nienke 

Ludwin 

Michiel 

Femke 

Stan 

Jasper 

Rogier 

Sven 

Lab05 

Jesse 

Suzanne 

Maarten 

Philip 

Jan 

Stella 

Jeroen 

Sven 

Vincent 

Anouk 

Kathusha 

Vera 

Steven 

Pim 

Jan-Paul 

Joost 

Lab03 

Lab04 

Arjen 

Marie-Cecile 

Lab08 

Vincent 

Lab11 

Julien 

Martijn 

Agnes 

Akdogan 

Berit 

Marlou 

Brigitte 

Vincent 

Antonio 

Laura 

Mette 

Bas 

Alexander 

Bram 

Naomi 

Gerrie 

Wibke 

Danielle 

Maarten 

Lab02 

Christiaan 

Anastassia 

Carolien 

Neeltje 

Michiel 

Lab10 

David 

Marco 

Bas 

Conrad 

Andrea 

Janneska 

Stefanie 

Sandra 

Amelia 

Hanneke 

Lab13 

(niet op de foto) 

Lab01 Cindy, 

Martijn en Nils 

Lab02 Jaap, 

Magnette, Marten, 

Pi en Victor 

Lab03 Saskia 

Lab04 Felix en Arjan 

Lab05 Amber en 

Ronald 

Lab07 

Ayla en Eveline 

Lab08 Flip 

Lab011 Jolien 

Lab012 Karen

Inhoud 

Voorwoord 1 

Een beeld van Nederland 

wordt anders 2 

Scholenbouwwaaier/Lab12 6 

Stichting Placemakers/Lab06 8 

Interview met deelnemers 11 

Kansenfabriek/Lab08 14 

UNION 3/Lab04 16 

Column XML 19 

Ontwerplab Nagele/Lab02 20 

Grip op ruimte/Lab05 22 

Interview met initiatiefnemers 25 

Column Eric Frijters en 

Olv Klijn 29 

Ontwerperscollectief 

Krachtgroen/Lab07 30 

Bureau M.E.S.T./Lab10 32 

Interview met opdrachtgevers 35 

Prijsvragen 39 

Column Nanne de Ru 43 

Facts & Figures 44 

Colofon 45 

Voor de 

verandering 

Enkele maanden na het aantreden van het tweede College van 

Rijksadviseurs presenteerden Liesbeth van der Pol, Yttje 

Feddes, Ton Venhoeven en Wim Eggenkamp hun werkagenda 

met ambities en activiteiten. De titel van deze werkagenda 

luidde ‘Maak het verschil’. Aanvankelijk bedoeld als belofte van 

het College en een uitnodiging aan de ruimtelijke sector. 

Maar al snel, vanwege de crisis, ook een noodzaak. 

Het was Liesbeth van der Pol die hierbij expliciete aandacht vroeg 

voor de nieuwe generatie van ontwerpers, onderzoekers en ontwikkelaars. 

Uiteraard om de nieuwe generatie voor de ruimtelijke sector te 

behouden. Maar vooral omdat de rijksbouwmeester geïnspireerd raakte 

door de mentaliteit van de nieuwe generatie: hun optimisme en plezier, 

hun engagement, hun passie, hun nuchterheid en hun vanzelfsprekendheid 

om multidisciplinair te denken én te doen. 

In de auto, tussen een vergadering en een voordracht, was het idee 

bij Liesbeth van der Pol dan ook snel geboren. Laten wij een 

tijdelijk Onderzoekslab in het leven roepen waar de nieuwe generatie 

ontwerpend onderzoek kan doen naar opgaven die vragen om 

verdieping en een andere mentaliteitsverandering. En laat dit 

Onderzoekslab vooral ruimte voor durf, visie, het vak en verandering 

opleveren. De autorit duurde lang genoeg om direct een aantal 

soulmates te bellen. De dag erop trof men elkaar al. Op 9 juli 2009 

werd dankzij de steun van de ministeries van VROM, OCW, de 

gemeenten Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht, de BNA, 

NEPROM en Aedes en de Technische Universiteiten van Delft en 

Eindhoven Nederland wordt anders gelanceerd. 

Voorwoord 

Sindsdien zijn er dertien onderzoekslabs en twee ideeënprijsvragen 

georganiseerd, is er voortdurende aandacht vanuit de media, verspreidt 

de eigen en onlangs vernieuwde website www.nederlandwordtanders.nl 

de resultaten en ontstaan er vele nieuwe vervolginitiatieven. Zoals de 

oprichting van nieuwe bureaus (UNION 3, Grip op Ruimte, Bureau 

M.E.S.T. , Ontwerperscollectief Krachtgroen en Stichting 

Placemakers). De opdracht om het handboek en werkboek van het 

Onderzoekslab over Nagele uit te werken tot een dorpsvisie. 

De première van een tweede fi lm over Rivierenwijk. De Hollands- 

Ontwerp-Award voor De Vakman Centraal, nadat dit onderzoek 

vorig jaar al de Ideeënprijsvraag Zo Wil Ik Wonen gewonnen had. 

Een subsidie van het Stimuleringsfonds voor Architectuur voor 

vervolgonderzoek naar jaren zeventig centra in Nederland, als vervolg 

op het Onderzoekslab Almere Haven. De feestelijke opening van vijf 

tijdelijke Kus&Sloop-appartementen in Rotterdam. En de doorontwikkeling 

van de Scholenbouwwaaier in samenwerking met meer 

dan honderd betrokken organisaties. 

Aan initiatieven geen gebrek. Maar maakt de nieuwe generatie nu ook 

echt het verschil? 

Ter gelegenheid van het afscheid van de initiatiefnemer, vaandeldrager 

en het geweten van Nederland wordt anders staat deze vraag in dit 

derde en laatste magazine centraal. Mede-initiatiefnemers, voormalige 

deelnemers en mentoren van het Onderzoekslab en opdrachtgevers 

volgen Liesbeth van der Pol in haar aanstekelijke optimisme: 

de nieuwe generatie maakt een verschil. 

#1

Een beeld van 

Nederland 

wordt anders 

2 maart 2009 

Agenda College van Rijksadviseurs 

2009 – 2012 

Essay waarin de positie, de visie, de 

gezamenlijk gedragen thema’s en de 

individuele werkagenda’s van de 

Rijksbouwmeester en de drie Rijksadviseurs 

wordt beschreven. In dit essay wordt de vraag 

gesteld: ‘Hoe keren wij het tij en maken we 

weer ruimte, voor Nederland, voor het vak, 

voor durf en visie? Hoe zorgen we voor een 

goede voedingsbodem voor nieuwe opgaven 

en ambities?’ Wat de auteurs betreft ligt de 

oplossing in een andere mentaliteit en in het 

doorbreken van een aantal hardnekkige, 

ogenschijnlijke tegenstellingen. 

#2 

Maak het verschil 

19 mei 2009 

Autorit Den Haag - Amsterdam 

20 mei 2009 

Eten bij Friso 

Liesbeth van der Pol peilt, in de auto van Den Haag naar 

Amsterdam, de belangstelling bij vertegenwoordigers uit de 

ruimtelijke sector om gezamenlijk een tijdelijk initiatief op 

te richten als reactie op de crisis. Zij belt Peter Noordanus 

(voormalig voorzitter NEPROM), Henk Ovink (directeur 

nationale ruimtelijke ordening, toenmalig ministerie van 

VROM), Janny Rodermond (directeur Stimuleringsfonds voor 

Architectuur), Astrid Sanson (directeur Stadsontwikkeling 

gemeente Rotterdam), Jeroen van Schooten (toenmalig 

voorzitter BNA), Anco Schut (hoofd stedenbouw en 

monumenten gemeente Utrecht), Emile Spek (directeur 

projectontwikkeling Ymere), Pieter van Wesemael (hoogleraar 

architectural design and urban culture TU Eindhoven) en Friso 

de Zeeuw (praktijkhoogleraar gebiedsontwikkeling TU Delft). 

Iedereen zegt toe om al de volgende avond bijeen te komen. 

Liesbeth van der Pol zou met Friso de 

Zeeuw uit eten gaan om bij te praten. Tot 

zijn verrassing krijgt de avond een ander 

karakter. In plaats van een restaurant wordt 

afgesproken in de Openbare Bibliotheek 

van Amsterdam. Aan tafel schuiven vele 

anderen aan. Namelijk zij die de dag ervoor 

gebeld zijn. Het initiatief Nederland 

wordt anders is geboren. 

1 juli 2009 

Preambule 

Met nieuw elan werken aan de 

ruimtelijke inrichting van Nederland 

De initiatiefnemers van Nederland 

wordt anders schrijven een preambule. 

Hierin lichten zij de aanleiding en hun 

gezamenlijke ambitie en werkwijze toe.

ember 2009 

ius geldt bijde 

sterkste 

lasten zullen 

en, in het bijedrijfsleven, 

ot blijven.” 

n of het echt 

te hoesten. 

rden het nog 

Van V Ewijk 

ecijferen de 

crisis op een 

rie en negen 

egt Jongeri- 

et een loonend 

jaar, het 

het overleg 

er de AOWvoorstage- 

r.” LTO LLTO Nekkades 

of 

t die niet 

ijs. „De inkt 

bepaalt 

de boer 

HOOGTEYLING 

HOOG HOOGTEYLING 

, 

n 1 procent 

september 

van 3 pro- 

09 en 1 proie 

eerder waok 

door. 

tbeloningen 

s, die voor ieen, 

kunnen 

8 tot 16 prog 

van 2 pro- 

e ons realise- 

G door de firheidssteunNV-bestuuren 

toe. 

oor een brentwikkeling 

e een sterkedearbeids- 

begeleiden 

e van de verngrijke 

voor- 

, benadrukte 

Unie. 

Trouw dinsdag 15 september 2009 

• Rijksbouwmeester verwacht veel van project voor werkloze architecten 

’Ontwerptalent moet blijven’ 

Veel architecten raken hun 

baan kwijt door de crisis. 

Rijksbouwmeester Liesbeth 

van der Pol wil vooral jonge 

talenten aan de slag houden. 

interview 

Edo Sturm 

„Als we niets doen, gaat er vanwege 

de crisis veel ontwerptalent verloren.” 

Dat zegt rijksbouwmeester 

Liesbeth van der Pol. Om architecten 

en stedebouwkundigen aan het 

werk te houden, begint volgende 

maand een zogeheten Onderzoekslab. 

Honderd werkloze ontwerpers 

kunnen daar een half jaar lang hun 

vaardigheden aanscherpen. 

„We willen voorkomen dat we 

straks met een lost generation van ontwerpers 

zitten”, zegt Van der Pol. 

De bouwsector wordt hard getroffen 

door de economische crisis. Volgens 

de rijksbouwmeester zijn er 

momenteel zo’n vijfduizend architecten 

werkloos. De vooruitzichten 

zijn slecht. De grote klap in de bouw 

valt na de zomer, is de verwachting. 

De ministeries van Vrom, wonen, 

wijken en integratie en OCenW sloegen 

onlangs de handen ineen met 

Aedes, de koepelorganisatie van woningcorporaties,projectontwikkelaars 

verzameld in de Neprom, TU 

Delft en de gemeenten Rotterdam, 

Utrecht en Den Haag. 

Ze hopen met het Onderzoekslab 

de meest talentvolle jonge ontwerpers 

zonder baan te behouden voor 

de bouwwereld. Van der Pol: „Als de 

crisis is uitgewoed, staat bouwend 

Nederland voor nieuwe uitdagingen. 

De bevolkingskrimp bijvoorbeeld. 

Of hoe om te gaan met de stijgende 

waterspiegel. Daarvoor hebben we 

straks veel architecten en stedebouwkundigen 

nodig.” 

De respons onder jonge werkloze 

architecten voor het werkgelegenheidsproject 

is groot, aldus Van der 

Pol. Vorige week begon op de website 

www.nederlandwordtanders.nl de 

inschrijving voor de honderd plekken 

in het Onderzoekslab. „Het 

loopt goed, maar we zitten gelukkig 

nog niet vol.” Om het beste talent 

aan zich te binden, is er een selectieprocedure. 

„Het is niet zo dat wie het 

eerst komt, het eerst maalt. We verwachten 

van ontwerpers minstens 

twee jaar werkervaring. En dat ze 

projecten kunnen laten zien waaraan 

ze hebben meegewerkt.” 

De rijksbouwmeester noemt de eisen 

niet overdreven zwaar. Aan werk 

was ook voor jonge ontwerpers 

dankzij de bouwhausse de afgelopen 

jaren nauwelijks gebrek. 

Als het eerste Onderzoekslab suc- 

Straatbeeld in Nagele (Noordoostpolder) in 1958. Het opknappen van het centrum van Nagele is een van de projecten 

van het Onderzoekslab, voor werkloze architecten. FOTO EVA BESNYO, HOLLANDSE HOOGTE 

Liesbeth van der Pol 

cesvol blijkt, is er ruimte om nog 

eens honderd werkloze architecten 

aan een tijdelijke baan te helpen. 

„Alle deelnemende partijen hebben 

de financiering toegezegd.” 

Mocht ook het tweede project slagen, 

dan komt er ook geld voor een 

derde en mogelijk vierde project. 

Ook architectenbureaus die de werkloze 

architecten een half jaar onderdak 

bieden en de mentoren die de be- 

Van verplaatsing Jaarbeurs tot renovatie Almere Haven 

Honderd jonge talentvolle 

werkloze architecten 

gaan vanaf oktober in zeven 

teams met evenzoveel 

projecten aan de slag. 

De teams van het Onderzoekslab, 

zoals het project 

heet, houden zich 

niet met bestaande pro- 

jecten bezig maar richten 

zich op vooronderzoeken. 

Zo doen ze studie naar de 

verplaatsing van het Jaarbeurscomplex 

in Utrecht, 

het opkalefateren van het 

oude centrum van Nagele, 

het op de schop gaan 

van Almere Haven, het 

geleiding op zich nemen, staan positief 

tegenover voortzetting, zegt Van 

der Pol. 

„Ik denk niet dat een half jaar te 

kort is. Die periode kan een prima 

springplank zijn voor jonge talentvolle 

ontwerpers die een eigen bureau 

beginnen of door architectenkantoren 

worden gevraagd. Tijdens 

de crisis in de jaren tachtig zijn er 

soortgelijke projecten geweest. Dat 

heeft een hele generatie succesvolle 

architecten opgeleverd.” 

De crisis mag voor veel architecten 

een kommervolle periode zijn, volgens 

Van der Pol komt de bouwwereld 

straks als herboren tevoorschijn. 

„De bouw was de laatste jaren 

door haast gedreven. Iedereen was 

bezig met contracten en juridische 

regels. Dat dreef de partijen uiteen. 

De crisis brengt ons weer bijeen.” 

Nieuwe auto’s veel schoner en zuiniger 

economie 13 

Meer subsidie voor 

leergierige bedrijven 

den haag – Er is zoveel vraag naar 

een subsidieregeling voor innovatieve 

bedrijven, dat het kabinet besloten 

heeft heef het budget dit jaar te 

verhogen verhogen van 20 naar 39 miljoen 

euro. Volgend V jaar wordt het budget 

van de subsidieregeling Innovatie 

Prestatiecontracten verhoogd van 

10 naar 20 miljoen euro. Dit staat in 

de stukken die vandaag worden gepresenteerd 

op Prinsjesdag. De regeling 

is bedoeld voor groepen van 

15 tot 35 bedrijven, die werkzaam 

zijn in dezelfde branche of dezelfde 

regio. Zij kunnen dan samenwer samen - 

ken om de producten of diensten 

die ze leveren te vernieuwen. 

’Airtricity zoekt kapitaal 

windturbineparken’ 

amsterdam – Airtricity zoekt inves in - 

teerders voor zijn Nederlandse en 

Duitse windturbineparken op zee. 

De eigenaar van het grootste windturbineproject 

in Nederland heeft heef 

daartoe energiebedrijven benaderd, 

aldus bronnen tegen persbureau 

Reuters. Begin deze maand kreeg 

Airtricity toestemming van staatssecretaris 

Huizinga van verkeer voor 

de bouw van twee windturbineparken 

op zee. In totaal moeten deze 

parken 544 megawatt mega opleveren, 

waarmee zo’n 544.000 huishoudens 

van energie kunnen worden voorzien. 

LTO L blij met belastingaftrek 

zelfstandige boer 

den haag – Voorzitter V Maat van 

LTO L Nederland is tevreden over wat 

staatssecretaris De Jager van financiën 

vandaag op Prinsjesdag in petto 

heeft heef voor de agrariërs, maar 

hoopt dat de Tweede T Kamer een 

stokje steekt voor een lastenverzwa 

lasten - 

ring van minister Verburg V van land- 

bouw. bouw bouw. Maat is verheugd over een 

verruiming van de zelfstandigenaf 

trek en over een verruiming van 29 

procent van de kleinschaligheidsen 

investeringsaftrek, investeringsaf 

investeringsaftrek, vesteringsaftrek, een tege- 

opwaarderen van een moetkoming aan het midden- en 

woonwijk in Heerhugo- kleinbedrijf bij investeringen 

in van 

waard, het toekomstig beperkte beperkte omvang. om 

stadionknooppunt in Rotterdam,groenvoorziening 

in probleemwijken Bos houdt rekening met 

en het betrekken van jon- nieuwe nieuwe economische dip 

geren bij gebiedsontwikkeling. 

den haag – Minister Bos van financiën 

houdt rekening met ’een nieuwe 

dip’ na het herstel van de economie. 

Als A oorzaken ziet hij een hoog 

opgelopen werkloosheid of dat consumenten 

op hun geld blijven zitten. 

Bos zei dat gisteren in een interview 

op tv-zender RTL R Z. ’Een 

golf van voorzichtigheid’ kan er volgens 

hem voor zorgen dat niet, zoals 

nu wordt voorspeld, na de recessie 

de economie alleen nog maar in 

een rechte lijn groeit. Voor V een terugvalrugval 

in de groei is eerder door 

economen gewaarschuwd. Bos be- 

nadrukte dat hij met alle mogelijkheden 

rekening moet houden. 

Ontwikkelingsbank FMO 

Nederlanders kopen steeds 

kanten schonere motoren inbou- kooldioxide per kilometer. 

om de uitstoot te verlagen naar 130 handhaaft winst 

vaker vaker schonere auto’s. auto’s. Fiscale 

wen, stelt de Europese milieufedera- De grootste vooruitgang is geboekt gram in 2015. „De bedrijven halen 

tie Transport T & Environment 

En in een door BMW. BMW De Duitse fabrikant heeft heef dat doel op hun sloffen. slof Het doel had den haag – De Nederlandse ontwik- 

voordelen en zuinigere moto- 

rapport dat vandaag uitkomt. zijn nieuwe auto’s gemiddeld zelfs makkelijk strenger gekund.” kelingsbankkelingsbank FMO heeft heef in de eerste 

ren trekken 9 juli consumenten 

2009 Nederland – stijgt heden 

door de zuiniger ruim ruim 10 procent efficiënter ef gemaakt De berekening van het verbruik zes maanden een winst behaald van 

over de streep. 

aankopen een plaatsje op de rang- in 2008. 

houdt nu geen rekening met acces- 17 miljoen euro, tegen 54,4 miljoen 

lijst van EU-landen met de milieu- Het Italiaanse Fiat maakte 3 prosoires zoals een airconditioning of euro in dezelfde periode een jaar 

De nieuwe auto’s die vorig jaar in Nevriendelijkste autoaankopen. Nedercent zuiniger auto’s. Het verdrong zo een navigatiesysteem: 

na die kunnen eerder. Dat maakte de FMO, dat 

derland zijn verkocht, zijn fors zuiland staat nu veertiende. Portugezen het Franse PSA Peugeot-Citroën van makkelijk tot 10 procent extra ver- geld investeert in in economische proniger 

en schoner dan de wagens die kopen gemiddeld de milieuvriende- de koppositie van zuinigste autofabruik en uitstoot leiden, aldus het jecten, gisteren bekend. FMO inves in - 

het jaar ervoor de showrooms verlielijkste auto’s van de hele EU. Onderbrikant van de EU. Auto’s Auto A ’s die van een rapport. De milieugroep verwacht teerde in het eerste half jaar in toten.aan 

bungelen onder meer Duitsland Fiat-band rollen, stoten gemiddeld dat de testmethode in 2013 wordt taal 246 miljoen euro. De omvang om 

Gemiddeld Mediahype, stootten de nieuw geen Zweden. 

debat slechts slechts 138 gram en uit. kritiek 

aangepast. 

van de portefeuille bedroeg aan het 

kochte wagens nog 158 gram broei- De milieugroepering Transport T & „De daling toont dat de autofabri- De Europese milieufederatie re- einde van het eerste half jaar 4,3 

kasgas CO2 CO2 per kilometer uit: 4,2 pro- Environment 

En Environment berekent jaarlijks hoekanten best zuiniger motoren kunkent erop dat de Europese Commis- miljard euro. „Ontwikkelingsbancent 

minder dan de nieuwe auto’s veel CO2 CO2 de nieuwe auto’s uitstoten. nen maken als ze maar gedwongen sie in oktober ook met emissie-eisen ken zijn cruciaal in deze tijd waarin 

van het voorgaande jaar. 

De groep constateerde over vorig worden”, zegt directeur Jos Dings komt voor bestelwagens. Die zouden particuliere investeerders 

in zich te- 

De verbetering komt omdat men- jaar de grootste daling ooit: 3,3 pro- van Transport T & Environment. 

En 

over zes jaar hooguit 160 gram CO2 CO2 rugtrekken”, stelde bestuursvoorsen 

zuiniger auto’s kopen en fabri- cent naar nu gemiddeld 153,5 gram Hij doelt op de nieuwe EU-plicht per kilometer mogen produceren. zitter Nanno Kleiterp. 

In een persbericht en gelijktijdige lancering 

van de website www.nederlandwordtanders.nl 

wordt Nederland wordt anders gepresenteerd. 

Het initiatief krijgt aandacht op de radio, 

op televisie en in gedrukte en digitale 

media. De aandacht is aanvankelijk gericht 

op de persoonlijke ervaringen van jonge 

ontwerpers en bijzondere samenwerking 

van initiatiefnemende partijen. Vanaf 

2010 verschuift de media-aandacht naar 

de resultaten van het Onderzoekslab en de 

ideeënprijsvragen. Nederland wordt anders 

roept ook debat en kritiek op, met name over 

de vermeende concurrentievervalsing van het 

Onderzoekslab. 

7 oktober 2009 – 14 januari 2010 

Eerste ronde van het Onderzoekslab 

5 januari – 9 juni 2010 

Ideeënprijsvraag Verticale stad 

Ideeënprijsvraag voor jonge gezinnen. 

Drie teams van jonge medewerkers van 

woningcorporatie Ymere, Proper-Stok 

Ontwikkelaars en de architecten van 

de BNA Jonge Architectenprijsvraag 

2010 strijden op 8 en 9 juni tijdens 

de Provada om de meest inspirerende 

Verticale Stad. De bezoekers van de 

Provada brengen de meeste stemmen uit 

op het plan STADZO. Aan de prijsvraag 

deden mee: 91 inzendingen, waarvan 

21 genomineerden. 

Het agenderen van en het geven van ontwerpimpulsen aan 

nationale ruimtelijke opgaven is tijdens de eerste ronde gericht op: 

• Binnenstedelijke verdichting van het Jaarbeursterrein Utrecht (Lab01) 

• Behoud door ontwikkeling in Nagele (Lab02) 

• Revitalisering van het jaren zeventig centrum van Almere Haven (Lab03) 

• Revitalisering van een jaren zeventig/tachtig wijk in Heerhugowaard (Lab04) 

• Multimodale knooppuntontwikkeling van Rotterdam Stadion (Lab05) 

• Jongeren en transformatie: Placemakers (Lab06) 

#3

19 januari – 30 juni 2010 

Op basis van een eigen datingsite waarop 

ontwerpers en ontwikkelaars elkaar kunnen 

vinden, komen er 126 aanmeldingen en 

93 inzendingen binnen. Een jury heeft 

hieruit tien genomineerden en drie winaars 

gekozen: EGO, Pick ’n Place en De Vakman 

Centraal. Laatstgenoemde wint begin 2011 

ook de ‘Hollands-Ontwerp-Award’ van het 

Innovatieplatform bestaande woningbouw. 

#4 

Ideeënprijsvraag Zo wil ik wonen 

5 maart 2010 

Magazine #1 

Het eerste Magazine 

over Nederland 

wordt anders wordt 

gepresenteerd, het 

verschijnt in een oplage 

van 2500. 

4 april – 30 juni 2010 

Tweede ronde van het Onderzoekslab 

Het agenderen en het geven van ontwerpimpulsen aan nationale ruimtelijke opgaven is 

tijdens de tweede ronde gericht op: 

• Gebruik en beleving van het groen in en rondom steden (Lab07) 

• Krimp in Noordoost Groningen (Lab08) 

• Collectief en particulier opdrachtgeverschap op stedenbouwkundige schaal (Lab09) 

• Tijdelijke strategieën bij leegstand van gebouwen en gebieden (Lab10) 

• Nieuwe perspectieven op een kwalitatief Nederland in 2040 (Lab11) 

• Gebruikerskennis betrekken bij het ontwerp van scholen (Lab12) 

• Particuliere initiatieven bij gebiedsontwikkeling (Lab13) 

23 september 2010 

Magazine #2 

In een oplage van 

2000 verschijnt het 

tweede Magazine 

over Nederland wordt 

anders. 

4 november 2010 

Zelfvisitatie 

De initiatiefnemende partijen komen vanaf de 

lancering van Nederland wordt anders geregeld 

bij elkaar in de zogenoemde Initiatiefgroep. 

Hierin wordt richting gegeven aan de inhoudelijke, 

organisatorische en communicatieve 

voortgang. Op basis van een zelfvisitatie besluit 

de Initiatiefgroep in november 2010 om de 

voormalige deelnemers in 2011 intensief te 

blijven volgen, en deze vervolginitiatieven te 

delen op de website van Nederland wordt anders.

Januari 2011 

Website hernieuwd 

De website is in 2009 en 2010 een groot succes, met 

gemiddeld ruim 500 bezoekers per week. Deze bezoekers 

besteden gemiddeld 3,5 minuut op de website en bekijken 

per bezoek gemiddeld vijf pagina’s. Veertig procent van de 

bezoekers komt direct op de website. In januari 2011 wordt 

de website vernieuwd, door de initiatieven van voormalige 

deelnemers aan het Onderzoekslab of de ideeënprijsvragen 

voorop te stellen. Zo blijft www.nederlandwordtanders.nl ook 

in 2011 een platformfunctie vervullen. 

30 juni 2011 

Magazine #3 

In een oplage van 2000 verschijnt, ter 

gelegenheid van het afscheid van Liesbeth 

van der Pol als Rijksbouwmeester, een derde 

Magazine over Nederland wordt anders. 

2010 – heden 

Vervolginitiatieven 

Een greep uit de vervolginitiatieven na afronding van het Onderzoekslab: 

• Lab01 Utrecht: presentatie tijdens Dag van de Architectuur 

• Lab02 Nagele: vervolgopdracht van gemeente Noordoostpolder voor 

maken van dorpsvisie Nagele 

• Lab03 Almere: publiekshappening, start bureau Grip op ruimte, 

honerering startsubsidie voor vervolgonderzoek door Stimuleringsfonds 

voor Architectuur 

• Lab04 Heerhugowaard: oprichting bureau UNION 3, vervolgopdracht 

van gemeente Heerhugowaard, tweede fi lm over Rivierenwijk 

• Lab05 Rotterdam: oprichting bureau urbangamesandstrategies en 

presentaties 

• Lab06 Placemakers: oprichting Stichting Placemakers, 

vervolgopdrachten voor Zeeburgereiland, Eenhoorngebied en 

Amstelcampus 

• Lab07 Krachtgroen: oprichting ontwerperscollectief Krachtgroen, 

diverse presentaties, onderzoek ‘De Groene Rekenkamer’ 

• Lab08 Topdorpen: diverse presentaties, bijdragen aan ondermeer 

denktanks en symposia en initiatief De Kansenfabriek 

• Lab09 HomeMade: publicatie in ‘Stadswerk’, bijdrage aan studiedag 

CPO 

• Lab10 Tussentijd: Green Open Offi ce, oprichting bureau M.E.S.T., 

realisatie van Kus&Sloopappartementen in Afrikaanderwijk in 

Rotterdam 

• Lab11 Nederland op de ontwerptafel: boekpresentatie 

• Lab12 Gezond verstand: opdracht voor uitwerken van 

scholenbouwwaaier 

• Lab13 Vrijstaat: presentaties, bijdrage aan ‘Talk of the town #24’ 

• Nederland wordt anders algemeen: reizende tentoonstelling (te zien op 

de Urban Design Beurs 2010, in Mamoni Utrecht, Schouwburg Almere, 

het ministerie van VROM en Stadskantoor Enschede), presentaties 

(tijdens congres Building Holland en seminar Reset van DDC-i) en 

publicaties (onder meer in de magazines ‘Bouwen op ambitie’ en 

‘Vastgoed Personality’) 

#5

Scholenbouwwaaier 

Lab12 Gezond verstand 

Scholenbouwwaaier Anders Mentaliteit 

Lab12 Gezond verstand deed onderzoek naar 

gebruikerservaringen in schoolgebouwen. 

Tijdens de eindpresentaties op 30 juni 2010 

verscheen de ‘Scholenbouwwaaier’ ten 

tonele, vergezeld van de uitdaging aan het 

adres van het Atelier Rijksbouwmeester om 

gezamenlijk na te denken over de inhoudelijke 

aanscherping en verdere volmaking van dit 

instrument. Een opdracht tot nadere uitwerking 

volgde. Exact een jaar later wordt, na twee 

aanpassingsrondes, een verbeterde versie 

gepresenteerd. 

#6 

De scholenbouwwaaier heeft als doel de 

totstandkoming van kwalitatief betere scholen 

te stimuleren, waarin tevredenheid bij de 

gebruikers eerder regel wordt dan uitzondering. 

Typerend voor het vervolginitiatief is het 

denken en werken vanuit de vraag, en de 

grote bereidheid van partijen om actief kennis 

te delen. De scholenbouwwaaier breekt met 

de gedachte dat architecten alleen nog maar 

kunnen denken in 3D-beelden. Het kunnen 

luisteren naar de vraag van de opdrachtgever 

en dit vertalen naar nieuwe denkbeelden staan 

centraal. 

foto: fotostudio Louk Heimans 

‘Geef kinderen een kant en klare hut en ze 

zullen hem plank voor plank afbreken. Geef 

kinderen planken, hamer en spijkers en ze 

zullen hutten bouwen.’ 

In deze uitspraak komt het enthousiasme 

waarmee de scholenbouwwaaier is ontvangen 

door de gebruikers helemaal tot uitdrukking. 

De nieuwe generatie gebruikers heeft 

duidelijk de wil en behoefte het ‘zelf’ te doen, 

maar wordt hierbij wel graag geholpen met 

instrumenten die passen bij nieuwere vormen 

van informatieoverdracht. Vormen waarbij niet 

het hoe, maar het wat centraal staat. De waaier 

brengt kennis naar die plaatsen waar deze de 

meeste waarde heeft.

Opdrachtgever NL wordt anders 

Wordt verwacht 

Voor het vervolgtraject van de 

scholenbouwwaaier fungeert het 

Atelier Rijksbouwmeester als directe 

opdrachtgever. Schoolbesturen, gemeenten 

en eindgebruikers spelen echter een 

belangrijke rol bij de volmaking. Voor het in 

topconditie krijgen van de sterk verouderde 

gebouwenvoorraad ligt, als gevolg van een 

steeds verder terugtrekkende overheid, bij 

deze partijen het initiatief. 

Deelname aan Nederland wordt anders 

heeft laten zien dat slimme verbindingen 

noodzakelijk zijn voor het goed ontsluiten en 

toegankelijk maken van aanwezige kennis 

voor deze partijen. Verbindingen tussen 

mensen, middelen en kennis. Opdrachtgevers 

moeten zich goed laten informeren en op zoek 

gaan naar mensen die deze verbindingen ook 

daadwerkelijk kunnen maken. 

Verwacht wordt dat de verbeterde versie van 

de Scholenbouwwaaier vanaf september kan 

worden verspreid tijdens netwerkbijeenkomsten, 

waaronder het congres ‘Delen en Doen’ 

op 2 november 2011. 

Op de hoogte blijven van alle ontwikkelingen 

rond de Scholenbouwwaaier? 

twitter @gezondengoed 

www.nederlandwordtanders.nl/lab12 

#7

Stichting 

Placemakers 

Lab06 Placemakers 

‘Architectuur gaat 

niet meer zozeer 

om het maken 

van gebouwen, 

maar juist om 

het maken van 

gemeenschappen.’ 

Reactie op Nederland wordt anders: 

Vrij naar Teddy Cruz, Architect & UCSD Public Culture prof. 

Stichting Placemakers 

Na de positieve resultaten van het onderzoek 

van Onderzoekslab Placemakers naar co-creatie 

met jongeren op locatie, hebben deelnemers hun 

kennis en organisatie gebundeld in Stichting 

Placemakers. Placemakers neemt op lokale 

schaal actie om tot concrete fysieke ingrepen 

te komen en stimuleert de bindingen tussen 

LOCATIE - ACTIE – CREATIE. 

Anders 

Placemakers werkt aan een meer menselijke 

benadering van de stadsontwikkeling. 

De methode van co-creatie vormt een goede 

manier om verantwoordelijkheid te delen en 

om te komen tot een werkelijk democratische 

ruimte. De architect werkt niet meer als 

alwetende planner vanachter het bureau. 

In plaats van vormgeving: ‘placemaking’.

Motivatie 

De fysieke ruimte is decennialang 

ontworpen vanuit een geïnstitutionaliseerd 

proces. Veel van dit soort top-down 

ontworpen architectonische glamourprojecten 

blijken nu onverkoopbaar. Dit 

besef riep in eerste instantie een gevoel van 

machteloosheid op. Een overduidelijk gemis 

aan een ‘sense of place’. Maar hoe vecht je 

daar tegen als jonge ontwerper? Nederland 

wordt anders vormde voor de deelnemers 

de aanleiding om daadwerkelijk iets te dóen 

om de stedenbouw te veranderen. ‘Het deed 

ons beseffen dat we vooruitstrevende ideeën 

op het gebied van samenwerking en het 

belang van de eindgebruiker – als 

Placemakers zelf in gang kunnen zetten.’ 

Opdrachtgever 

In Nederland komt steeds meer publiekprivate 

samenwerking; naast de overheid 

zijn er ook andere partijen die zeggenschap 

over de publieke ruimte verdienen. Door 

Placemaking aan de hand van co-creatie worden 

verschillende partijen opdrachtnemer. Van 

individuele jongeren en creatieve ondernemers 

tot scholen, woningcorporaties als Ymere 

en projectbureaus als Wibaut aan de Amstel. 

Samen delen zij hierdoor zowel recht op als 

verantwoordelijkheid voor een plek. De term 

co-creatie is al wel enigszins bekend, maar nog 

niet ‘geland’ in de uitvoering. Placemakers 

zet zich in om deze innovatieve aanpak te 

implementeren, om met elkaar te komen tot 

revitalisering van de ruimte. 


Placemakers is volop bezig met actieve, 

gezamenlijke bottom-up processen, zoals 

co-creatie bij herstructurering van het 

Eenhoorngebied en Placemaking op de 

Amstelcampus. Het idee is daar om studenten 

borden met ‘bewenswijzering’ te laten maken, 

om de nieuwe campus identiteit te geven. Ook 

krijgt de Placemakers-binnentuinactie aan de 

Amstel (samen met creatieve ondernemers, 

leerlingen van de IVKO kunstschool en andere 

lokale betrokkenen) op 16 juli een vervolg met 

buurtfestival ‘De groene diamant’. Hiermee 

krijgen de gemeente en ontwikkelaars van 

dit gebied een symbolisch startsein voor het 

positief en cultureel benutten van de binnentuin. 

‘Open up and let it grow.’ 

Stchting Placemakers is te volgen via: 

www.placemakers.nl 

twitter @placemakers 

placemakers.wordpress.com 

www.facebook.com/pages/Placemakers 


#9

Ontdekkingstocht. Bomen om in te 

klimmen, spannende paadjes. 

Een vrolijk geluid. De zon in je gezicht 

en je voeten in het water. Alle ruimte 

voor een nieuwe generatie. 

Natuurspeeltuin de Speeldernis in Rotterdam

Een nieuwe 

generatie? 

Vijf deelnemers en twee mentoren van het Onderzoekslab 

ontmoeten elkaar, een jaar na het einde van het 

Onderzoekslab, in Rotterdam. Iedereen is nog actief in het 

vak. Maar hoe staan zij in het vak? Hoe kijken zij aan tegen 

de zogenaamde crisis? En zijn zij nu representanten van 

een nieuwe generatie, zoals de media doen geloven? 

Kus&Sloop 

Plaats van ontmoeting is het Kus&Sloop – 100% Lokaal-project 

in de Afrikaanderwijk in Rotterdam. Bureau M.E.S.T. is het 

architectenbureau achter dit project en komt voort uit het lab 

Tussentijd. De manier waarop bureau M.E.S.T. zich manifesteert, 

staat voor een nieuwe aanpak en maakt de tongen direct los. 

Carolien Ligtenberg, één van de oprichters van bureau M.E.S.T. 

en voormalig mentor van twee labs: ‘Na het lab Tussentijd, dat 

experimenten deed in leegstaande kantoorpanden in het centrum 

van Apeldoorn, zijn we met een aantal mensen doorgegaan. We 

hebben bureau M.E.S.T. opgericht en woningcorporatie Vestia 

bereid gevonden een experiment aan te gaan. Ditmaal in een 

wijk waar corporatiewoningen op renovatie wachten.’ Elisabeth 

Boersma, eveneens oprichter van bureau M.E.S.T. en voormalig 

deelnemer aan het lab Tussentijd: ‘In de tussentijd worden deze 

woningen tijdelijk omgetoverd tot hotelwoningen, ingericht door 

lokale kunstenaars en voorzien van eten en drinken uit de wijk. 

Alles, van materiaal, diensten tot producten, komt uit de wijk. Zo 

hebben bijvoorbeeld wijkbewoners bijdragen geleverd, maar ook 

de lokale dierenspeciaalzaak, pizzeria, Turkse bakker, Bosnische 

delicatessenwinkel en Marokkaanse freshfoodshop. Door te zien 

wat lokaal aanwezig is en koppelingen te maken tussen bestaande 

netwerken ontstaat een onverwacht programma. Met Kus&Sloop 

bieden we de wijk een platform, die juist de kwaliteiten in de wijk 

laat zien. Het is power to the people en dat is waar we echt voor 

staan.’ 

Ondernemend 

Het is deze laatste opmerking waarin de anderen zich zo 

herkennen. Petra Diesfeldt, één van de oprichters van het bureau 

Grip op Ruimte, gastdocente aan de TU Delft en voormalig 

deelnemer aan het lab Almere: ‘Nadat ik tweemaal ontslagen 

was bij een architectenbureau omdat er geen werk meer was, 

heb ik het heft in eigen handen genomen. Ik ben toch zelf beter 

in staat om werk te genereren? Het werk waar ik echt gelukkig 

van word en waar ik in geloof. Zonder haken en ogen.’ Marco 

van Zandwijk, werkzaam voor het Atelier Rijksbouwmeester en 

het Service Centrum Scholenbouw en voormalig deelnemer van 

Elisabeth Boersma, Petra Diesfeldt, 

Rogier Dobma, Carolien Ligtenberg, 

Jeroen Mensink, Rouke Mulder en 

Marco van Zandwijk in gesprek met 

Rutger Oolbekkink en Guido Wallagh. 

het lab Gezond verstand, kan zich hier helemaal in vinden: ‘Ook 

ik heb, na het Onderzoekslab, zelf het initiatief genomen om de 

problematiek rondom scholenbouw verder aan te vliegen, vanuit 

de stellige overtuiging dat deze noodzakelijke verandering van 

onderaf tot stand moet komen. Dit zonder vooraf een duidelijk 

eindbeeld te hebben van de uitkomst, maar door te vertrouwen op 

het ontstaan hiervan, gaandeweg een samenwerkingsproces met 

alle betrokken partijen. Opdrachtgevers hebben in toenemende 

mate behoefte aan nieuwe denkbeelden, 3D-beelden zijn daarvan 

slechts een afgeleide en niet langer een doel op zich.’ Rogier 

Dobma, voormalig deelnemer van het lab Nagele en oprichter van 

zijn eigen bedrijf RenderSupply: ‘Na al het onderzoek en praten 

over eigen initiatief in het Onderzoekslab vond ik dat ik het maar 

eens zelf in praktijk moest brengen. Ik ben naast ontwerper ook 

ondernemer geworden en werk in West- en Oost Europa. Waar ik 

overigens juist wel aan 3D-visualisaties werk.’ Jeroen Mensink, 

oprichter van Jam* architecten en voormalig mentor van het lab 

Placemakers: ‘Naast een deeltijdfunctie aan de TU Delft, werk 

ook ik voor mijn eigen bedrijf. Ik ben er, eerlijk gezegd, een beetje 

ingerold. Wat ik leuk vond om te doen, bestond niet. En dus was 

het ondernemerschap ook voor mij een logische stap.’ 

Het woord ‘ondernemerschap’ ligt onze gesprekspartners 

voor in de mond. Ze zijn er trots op. Het staat vooral voor 

verantwoordelijkheid en risico’s nemen. Voor een inhoudelijke 

focus, het leggen van verbindingen en respect voor het 

zelforganiserend vermogen van mensen, organisaties en 

netwerken. En in sommige gevallen betekent het ook heel 

nadrukkelijk stelling nemen. Elisabeth Boersma: ’40.000 m 2 

Kantoor bijbouwen in een regio waar zoveel leegstand is? Dat 

zou echt ongehoord zijn. Bureau M.E.S.T. zou zich volstrekt 

ongeloofwaardig maken door zo’n opdracht te aanvaarden.’ 

Architecten overbodig 

Alle zeven gesprekspartners zijn opgeleid als architect, 

afgestudeerd aan de TU Delft, TU Eindhoven of Academie 

van Bouwkunst tussen 1995 en 2006, en bijna allemaal 

dertigers. Zij werken, fulltime of parttime, in hun eigen bedrijf. 

Een aanzienlijk contrast met de alarmerende cijfers over de 

architectenbranche, die een structurele uitval van veertig tot 

zestig procent van de totale architectenpopulatie voorspellen. 

Hoe valt dit met elkaar te rijmen? Rouke Mulder, werkzaam 

bij Rau architecten en mede-oprichter van Grip op ruimte: ‘De 

grote werkloosheid onder architecten onderstreept de noodzaak 

om onze kennis en kwaliteiten op andere manieren in te zetten.’ 

Deelneemers 

#11

Zijn de geïnterviewden een goede 

afspiegeling van de huidige generatie 

architecten? Geef je mening op 

www.nederlandwordtanders.nl 

Jeroen Mensink: ‘Mijn indruk is dat er juist 

nog veel architecten werken. Steeds meer 

als ZZP-er. Het groeiend aantal owners op 

LinkedIn spreekt wat dit betreft boekdelen. 

Onder de radar is het blijkbaar nog wel even 

vol te houden. Maar als architecten geen 

duidelijke focus in hun vak gaan aanbrengen 

en zich niet als ondernemers gaan opstellen, 

dan zal dit echt van tijdelijke aard zijn. Ik denk 

dat er sowieso teveel architecten zijn. En hoe 

erg is het nu voor de samenleving als een deel 

van de architecten een ander vak gaat kiezen?’ 

Van ego naar teamplayer 

Op de vraag welke functie de zeven 

gesprekspartners op hun visitekaartje hebben 

staan, komt in eerste instantie een antwoord 

op wat zij niet willen zijn. Zij verzetten 

zich tegen de ‘icoon-architecten’, die als 

kunstenaars ten strijde trekken. Die denken 

dat maatschappelijke vraagstukken alleen 

door een gebouw en esthetiek op te lossen 

zijn. Die alleen maar zenden en niet luisteren. 

En die vooral geen aansprakelijkheid genomen 

hebben. Rogier Dobma: ‘In de afgelopen 

decennia heeft de architect zichzelf laten 

minimaliseren van bouwheer tot adviseur. 

Hierdoor heeft de architect ook elke 

verantwoordelijkheid van zich weg geworpen. 

Dat is door deze crisis een voltooid verleden 

tijd.’ Marco van Zandwijk: ‘Tot voor kort 

kon alles gebouwd worden, zonder oprechte 

aandacht voor de onderliggende vraag. 

Ook dat is voltooid verleden tijd.’ Carolien 

Ligtenberg: ‘Dankzij de crisis zien wij dat het 

ontwerp nooit meer los mag komen te staan 

van zijn maatschappelijke context.’ Rouke 

Mulder: ‘De gemakkelijkste weg om geld 

te verdienen was bouwen. Zonder risico’s 

in te zien. Zonder verantwoordelijkheid te 

nemen voor het effect in de samenleving. 

Dat kan nu echt niet meer. De crisis heeft 

gewerkt als katalysator om sluimerende 

ontwikkelingen te versterken. Het dwingt 

tot het maken van andere keuzes en het 

zoeken naar nieuwe mogelijkheden. En met 

het verdwijnen van financiële zekerheden 

en de focus op groei moet de sector ook op 

zoek naar nieuwe businessmodellen, nieuwe 

samenwerkingsvormen en oplossingen voor 

ruimtelijke vraagstukken die verder gaan 

dan het ontwerp alleen. De tijd van de grote 

ego’s is voorbij. De huidige tijd vraagt om 

teamplayers en om betrokkenheid. Architecten 

moeten in deze tijd niet alleen ideeën 

bedenken, maar ze ook door middel van 

experiment en onderzoek, concretiseren en in 

praktijk brengen: initiatieven starten en risico’s 

nemen.’ Rogier Dobma: ‘Ik zocht het avontuur 

en als ik iets gevonden heb, dan is het dat wel.’ 

Geen nieuwe generatie 

Als iets door de media geprobeerd is, 

dan is het wel om de jonge architecten 

uit het Onderzoekslab neer te zetten als 

representanten van een andere generatie. 

En hoezeer wij ook ons best doen, de zeven 

gesprekspartners laten zich dit label niet 

opplakken. Zij herkennen elkaar in hun 

betrokkenheid bij ontwerpopgaven, in hun 

liefde voor het ondernemerschap, in de bereidheid 

om risico’s en verantwoordelijkheid te 

nemen. Zij zien in dat de opgaven anders 

zijn dan voorheen en dat architectuur vroeger 

het doel was en nu een middel om iets te 

bereiken. Zij vertrouwen op creativiteit, die 

zowel in hun vak als in vele andere sectoren 

de motor van innovatie is, zo blijkt wel uit de 

genoemde inspiratiebronnen. Zij noemen 

zich architect, maar net zo goed pionierende

Tijdens het gesprek is de vraag gesteld wat nu 

ieders inspiratiebronnen zijn. Opvallend was het 

antwoord: veel inspiratie wordt gevonden buiten 

de architectuur. Een duidelijk voorbeeld van de 

wens en behoefte om multidisciplinair te zijn. 

• Nicoline Mulder (Rijnlands denken) 

> www.menscentraal.nl 

• Berthold Gunster (techniek 

van het omdenken) 

> www.omdenken.nl 

• Marinus Knoope (fysicus over het 

verwerkelijken van je dromen) 

> www.decreatiespiraal.nl 

• Ideas worth spreading 

> www.ted.com 

• Crimson architectural historians 

> www.crimsonweb.org 

• Streetblog: grassroots-beweging 

die straten van Amerikaanse 

steden probeert te heroveren 

voor voetgangers en fi etsers 

> www.streetsblog.org 

• Yuri Ryntovt - duizendpoot, 

meubelmaker, cultureel 

entrepeneur en architect 

> www.ryntovt.com 

• Oleg Drozdov - sociaal 

bevlogen tussen Jong Wild 

Oekraïens Kapitalisme 

> www.drozdov-partners.com 

• Leonhard Schenk: architect/ 

stedenbouwer en bekend 

van Tübingen 

• > www.roddom-institute.org 

• Josh Homme: muzikant, 

producer, frontman, inspirator, 

songwriter en gitarist 

> http://en.wikipedia.org/ 

wiki/Josh Homme 

• Literaire tips: Italo Calvino, Georges 

Perec en Jorge Luis Borges 

• Mensen die buiten eigen kaders 

denken, die tijd nemen en liefde 

hebben voor waar ze mee bezig zijn 

en daarbij altijd denken in een breder 

belang dat alleen het eigen belang 

• Laat je inspireren door de 

verscheidenheid in de mens 

• Wonen in Barcelona is in veel een 

omkering van het leven in Nederland 

Een stad waar mensen tijd hebben 

en nemen voor elkaar. Een plek 

waar liefde en passie meer aan de 

oppervlakte komen. Een plek waar 

minder geld is, maar waar geld ook 

een minder grote rol speelt. Het 

materialisme is weg. Het geluk is 

groter dan het doel van de dag 

• De onbevangenheid waarmee 

studenten hun allereerste 

ontwerp maken 

• Films van Jacques Tati, waarin het 

gedrag van mensen en de ‘moderne’ 

maatschappij centraal staan 

netwerker, verbinder, urban fertilizer of ontwerper. Maar hoeveel 

overeenkomsten zij ook zien, een nieuwe generatie zijn zij niet. 

Jeroen Mensink: ‘Misschien heb je door ons uit te nodigen wel de 

verkeerden voor je. Misschien zijn wij wel een uitzondering. Maar 

wij voelen ons gewoonweg geen nieuwe generatie.’ 

Oproep aan de nieuwe Rijksbouwmeester 

Anders dan je zou denken bij een gesprek met architecten in 

crisistijd is het vooral optimisme dat de boventoon voert. Onze 

gesprekspartners tonen een aanstekelijke bevlogenheid voor het 

vak. Zij geloven in de mogelijkheden die de huidige tijd biedt aan 

ondernemers met een doel. Maar als het gaat om de reikwijdte 

en invloed van de architect stellen zij zich bescheiden op. Het 

zijn niet de gebaande paden die zij volgen. Daar is het de tijd 

niet meer voor. Het is, volgens eigen zeggen, dus uitdrukkelijk 

niet de nieuwe generatie die voor ons zit, maar het zijn zeker wel 

geestverwanten. Het gaat om een kentering van ‘dé architect’ naar 

de ‘pionierende netwerker’. 

Tijdens het gesprek wordt het belang van samenwerking 

in projecten telkens weer benadrukt. Nieuwe vormen van 

samenwerken, over de grenzen van het eigen vakgebied heen. 

Steeds weer tijdelijke en/of nieuwe coalities smeden, zoals 

het Kus&Sloop-project bij de transformatie van elke nieuwe 

kuswoning treffend laat zien. De keerzijde hiervan is, dat 

het vinden en binden van coalitiepartners tijdrovend is, de 

kennisuitwisseling over deze aanpak nog miniem is en refl ectie 

op het succes ervan beperkt. De vraag is nu, wie kan hier wat 

aan doen? De zeven gesprekspartners weten het wel. Voordat 

ieder weer zijns weegs gaat sluiten zij het gesprek, geheel in stijl, 

gezamenlijk af. Met een eensgezinde oproep: ‘Laat de nieuwe 

Rijksbouwmeester een platform creëren voor de netwerkgeneratie!’ 

#13

Kansenfabriek 

Lab08 Topdorpen 

De Kansenfabriek Anders Mentaliteit 

Lab08 deed onderzoek naar Topdorpen, en 

vulde tijdens de eindpresentaties het podium 

met een dynamische maquette van maar 

liefst vier bij vijf meter. Daarna trokken de 

ontwerpers het land in, en leverden hun bijdrage 

aan onder meer de Noordelijke Krimpbeurs, 

de Landelijke Bestuurdersconferentie in 

Den Haag en het Krimp-Atelier Noord 

Limburg. Daarnaast stonden er diverse 

lezingen op het programma, zoals bij de 

uitreiking van de Vredeman De Vriesprijs 

in Friesland en het Nijmeegse symposium 

Hergebruik Kerkgebouwen. Momenteel zijn 

de ontwerpers met de gemeenten Oldambt en 

Pekela (Oost-Groningen) in gesprek over een 

vervolginitiatief: ‘de Kansenfabriek’. 

De dynamische maquette is ontwikkeld als 

instrument voor de verbeelding van toekomstige 

ontwikkelingen in de regio. Vanuit de kracht 

van de regio worden kansen opgespoord, die 

beeldend en ruimtelijk ingezet worden, en 

verbonden met initiatieven en ontwikkelingen 

op verschillende schaalniveaus. In de 

Kansenfabriek zijn, naast het verbeelden, 

twee kernwaarden toegevoegd: verdiepen en 

verbinden. Verdiepen door de kracht in en 

rond de locatie te mobiliseren, de initiatieven 

en ideeën (met de verbeelding) bottom up 

te prikkelen en te organiseren. Daarbij komt 

het verbinden met de vijf ‘O’s’ van het 

maatschappelijk middenveld: ondernemers, 

onderwijs, onderzoek, overheid en omgeving. 

Tot nu toe waren alle vragen en antwoorden 

gerelateerd aan groei. Vanuit groeiperspectief 

bezien leidt krimp tot kramp; krampachtige 

pogingen om het tij te keren. De kunst is om nu 

andere vragen te formuleren. Vragen die uitgaan 

van de mogelijkheden die krimp biedt, die 

aanhaken bij nieuwe ruimte en nieuwe kansen 

en het samenballen van kracht. De overheid 

zou voorop moeten lopen als het gaat om deze 

mentaliteitsverandering. In de praktijk blijken 

bestaande structuren daar echter het meest 

vastgeroest. Ervaring met de Kansenfabriek 

leert dat met name de samenwerking met het 

onderwijs een katalysator kan zijn om nieuwe 

perspectieven aan te boren, en daarmee een 

mentaliteitsverandering te bewerkstelligen.

NL wordt anders 

Krimp vraagt om nieuwe antwoorden, bij 

nieuwe vragen, rond nieuwe ruimte en nieuwe 

kansen. Nieuwe dimensies ontstaan door 

de verbinding van de nieuwe ruimte met de 

virtuele wereld. De verbinding van de nieuwe 

verbeeldingskracht van de diverse labs biedt 

daarvoor een krachtig en kansrijk perspectief. 

Opdrachtgever 

Vanuit het krimpperspectief wordt de opdrachtgever 

niet alleen bediend met nieuwe antwoorden, 

maar moet hij ook worden geholpen met 

nieuwe vragen. Voor de opdrachtnemer vraagt 

dat om het lef om thema’s uit de taboesfeer op 

de agenda te zetten. Zoals de overcapaciteit aan 

bouwlocaties en de duizenden leegkomende 

boerderijen. Daarnaast vraagt het om verbeelding. 

Verbeelding waarmee ook de nieuwe 

opdrachtgevers (zoals ‘probleemeigenaren’ en 

betrokkenen) kunnen worden aangesproken. 

De opdrachtnemer is in dat proces minder de 

uitvoerder, maar meer de facilitator van het 

proces. De opdrachtgever is tegelijk ook 

uitvoerder. 


Verwacht worden nieuwe coalities en nieuwe 

dimensies. Tijdens een bijeenkomst in Twente 

afgelopen voorjaar klonk de oproep om tussen 

labs de krachten te bundelen. Dat gaat zeker 

een vervolg krijgen. Zo is bij het project 

de AnnaHub in Zoetermeer het concept 

van de Kansenfabriek gekoppeld aan het 

omgevingsconcept van Krachtgroen. 

Op de hoogte blijven van de Kansenfabriek en 

andere ontwikkelingen? 


#15

UNION3 

Lab04 

Rivierenwijk 

Heerhugowaard 

UNION 3 

Na afl oop van Lab04 Rivierenwijk 

Heerhugowaard, dat onderzoek deed naar 

kwaliteitsstrategieën voor bloemkoolwijken, 

is uit drie bestaande bureaus een 

nieuw collectief gevormd: ‘UNION 3’. 

Dit collectief houdt zich bezig met de 

praktische en theoretische aspecten van 

renewal (stedelijke vernieuwing) en bestaat 

uit architecten, stedenbouwkundigen en een 

journalist. In opdracht van woningcorporatie 

Woonwaard en gemeente Heerhugowaard 

werkte het collectief verder aan een wijkvisie 

voor de Rivierenwijk en presenteerde het een 

tweede fi lm die te bekijken is op 

www.nederlandwordtanders.nl. 

#16 


UNION 3 richt zich op vitale vraagstukken 

van hedendaagse Europese steden, die op 

zeer korte termijn herdacht, hernieuwd 

en hervormgegeven moeten worden. In 

plaats van een individuele benadering 

van de problematiek rond renewal pleit 

UNION 3 voor een meer collectieve en 

multidisciplinaire benadering: het zo breed 

mogelijk delen en communiceren van 

data door onder andere gebruik te maken 

van nieuwe media en (inter)nationale 

informatienetwerken. 

Mentaliteit 

Urban renewal is één van de meest 

urgente en onderontwikkelde thema’s in 

de hedendaagse Europese stedenbouw, en 

daarmee de belangrijkste drijfveer achter 

het ontstaan van UNION 3. De leden van 

UNION 3 nemen de rol aan van curatoren 

en organisatoren in complexe processen. 

Elk proces is daarbij nieuw en anders. Soms 

brengt dat frustraties met zich mee, maar 

bovenal creëert het talrijke uitdagingen.


Net als de rest van Europa groeit Nederland 

minder hard dan vroeger. De aandacht 

verschuift steeds meer van nieuwbouw 

van nieuwe steden en wijken, naar het 

hernieuwen van bestaande situaties. 

Opdrachtgever 

Er zal de komende jaren steeds meer 

herontwikkeling plaatsvinden, en steeds 

minder nieuwbouw. Meer dan ooit is er dus 

behoefte om de traditionele rolverdeling 

van opdrachtgever versus opdrachtnemer 

te herzien. Elke opgave heeft haar eigen 

randvoorwaarden en zal om een unieke en 

specifi eke aanpak vragen. Het onderscheid 

tussen opdrachtgever en ondernemer zal 

daarbij steeds meer vervagen: gebruikers 

zullen vaak tegelijkertijd opdrachtgever en 

opdrachtnemer zijn. 


Naast renewal projecten in Nederland 

draagt UNION 3 ook regelmatig bij aan de 

discussie over stedelijke vernieuwing door 

middel van publicaties en publieke debatten. 

In MONU Magazine on Urbanism #14 

verscheen recentelijk een uitgebreid artikel 

(zie: www.monu-magazine.com). 

Op de hoogte blijven van verdere 

ontwikkelingen? 


#17

Oud wordt nieuw. Verscholen, klein, 

voorzichtig sprankelend. Klaar om 

ontdekt te worden, of om juist nog heel 

even geheim te houden. 

Oliemolenkwartier in Amersfoort

WAT ARCHITECTUUR 

KAN DOEN 

XML 

Column 

Zelden was de status quo zo instabiel als vandaag, zelden ook 

zo dwingend de vraag naar wat architectuur kan doen. Onder 

invloed van projectontwikkelaars, privatisering en een 

economische extase is de architect het afgelopen decennium 

steeds verder gemarginaliseerd, een pijn die slechts kon worden 

weggenomen door wat een nimmer opdrogende stroom 

opdrachten leek. De heftigheid waarmee veel architectenbureaus 

getroffen worden door de huidige crisis, is een logische 

volgende episode van de onder invloed van de markt steeds 

verder gemarginaliseerde positie van architectuur. Waar 

architectuur in de tweede helft van de twintigste eeuw betekenis 

kreeg als onderdeel van een maatschappelijk verankerde 

cultuurproductie, is de afgelopen tien jaar veel architectuur 

gereduceerd tot het esthetische handschrift waarin autonoom 

gedefinieerde private agenda’s zich materialiseerden. Het 

wegvallen van de economische urgentie toont op een pijnlijke 

manier het ontbreken van ideeën over wat architectuur in een 

breder scala van waarden, culturele krachten en publieke 

interesses kan betekenen. 

Als reactie op deze gemarginaliseerde positie lijken er zich 

grofweg twee tendensen af te tekenen. Aan de ene kant is er een 

reactionaire reflex: het restaureren van het ambacht van 

architect in zijn rol als bouwheer, onder andere zichtbaar in de 

nieuwe wet op de architectentitel. Een tweede tendens is een 

revolutionaire reactie, waarbij architecten zichzelf in eerste 

instantie onderscheiden door architectonisch denken. Vanuit dit 

denken kan de architect, over de door architectuur aan zichzelf 

opgelegde grenzen heen, een rol opeisen in het maatschappelijk 

krachtenveld waarin nieuwe opgaven geformuleerd worden. 

Niet als procesmanager, maar vanuit zijn vermogen tot het 

ontwikkelen van ideeën en het vertalen van maatschappelijke 

urgenties naar ruimtes die hedendaagse manieren van leven 

reflecteren en soms ook provoceren. 

Door – binnen en buiten opdrachten – zelf opgaven te 

formuleren en te agenderen zou de architect zich zo weer een 

rol kunnen toeëigenen als culturele actor. Rondom deze 

opgaven kunnen zich immers nieuwe, wisselende, vormen van 

collectiviteit ontwikkelen – verbanden van gebruikers, 

overheden, bedrijven, belangengroepen, media – die elkaar 

vinden in een gemeenschappelijk idee, en uiteindelijk project. 

In deze door ideeën gedreven collectieven, ligt een potentie voor 

een architectuur van nog onbekende ruimtelijkheid, tactiliteit en 

esthetiek. 

Architectuur zal zichzelf een nieuw publiek moeten zoeken om 

weer publiek te kunnen zijn, of niet te zijn.

Ontwerplab 

Nagele 

Lab02 Nagele 

Dorpsvisie 

Negen van de veertien leden en de mentoren van 

het Onderzoekslab dat zich bezig hield met de 

toekomst van Nagele, werkten in opdracht van 

gemeente Noordoostpolder en woningcorporatie 

Mercatus verder aan een dorpsvisie. Deze bestaat 

uit een masterplankaart, ‘de Nieuwe Kaart van 

Nagele’, en een aantal themakaternen (over onder 

meer conceptuele monumentenzorg). De dorpsvisie 

is door de gemeente Noordoostpolder aangenomen 

als leidraad voor de (her)ontwikkeling van Nagele. 

Verdere uitwerking van deelplannen geschiedt zoveel 

mogelijk in samenwerking met het lab. 


Een open ontwerpproces resulteerde in een dorpsvisie 

die een verbeelding van de kansen weergeeft, in 

plaats van een traditionele blauwdrukplanning. 

In de uitwerking van de dorpsvisie is wederom veel 

feedback van bewoners en betrokkenen verwerkt. 

Het ontwerpen onderzoeksproces heeft aangetoond 

hoe belangrijk een breed gedragen visie is. Een visie 

gedragen door bewoners, ondernemers, gemeente en 

woningcorporatie. Niet alleen om duidelijke lijnen 

voor de toekomst uit te kunnen zetten en nieuwe 

ideeën en initiatieven te toetsen, maar ook om 

vertrouwen tussen de betrokken partijen te behouden 

en te versterken. 

Motivatie 

Nagele is een uniek dorp in een uniek 

polderlandschap. Er is bijna geen gaver voorbeeld van 

de maakbaarheid van het Nederlandse landschap en de 

Nederlandse maatschappij te vinden. Niet voor niets 

is Nagele tot één van de 35 iconen van de ‘Canon 

Ruimtelijke Ordening’ van Nederland benoemd. 

De opgave die hier ligt is eindeloos fascinerend: hoe 

kan een dorp dat als een (kwetsbare) totaalcompositie 

is ontworpen zich aanpassen aan de dynamische eisen 

en wensen van deze tijd, zonder aan kracht en karakter 

in te boeten? Particulier initiatief en ondernemerschap 

versus van boven opgelegde maakbaarheid. 


De vrije rol die het Onderzoekslab had veranderde na de opdracht voor de 

dorpsvisie. Het Onderzoekslab werd omgedoopt tot Ontwerplab en er is, 

met een kleiner en slagvaardiger team, gewerkt binnen gestelde kaders. 

Waar het Onderzoekslab heel dicht bij de bewoners stond, was dat minder 

in het Ontwerplab. Niettemin heeft ook dit lab laten zien hoe belangrijk 

een goede communicatie met bewoners en ondernemers is. 

Opdrachtgever 

Het Onderzoekslab heeft aangetoond dat architecten in Nederland 

een ongeloofl ijk grote maatschappelijke betrokkenheid hebben en een 

groot potentieel aan creatieve kracht, maar ook dat (jonge) architecten 

gewend zijn om vooral binnen hun eigen kring maatschappelijk 

discussies te voeren. Te vaak blijven geweldige initiatieven en 

onderzoeken op de plank liggen, omdat de aansluiting met de 

politiek of investeerders niet gevonden wordt. De architect zal 

ondernemender moeten worden. Kleinschaligheid, duurzaamheid en 

productontwikkeling lijken daarbij belangrijke thema’s te worden. 

42 

3 

projecten: 

1 entree zuid 

2 entree noord 

3 entree bedrijventerrein 

4 entree west 

5 aanhelen windsingel 

6 paden windsingel 

7 aansluiting op de dorpsweide (bosstroken/’vizieren’) 

8 wonen in de windsingel (zuidelijke uitbreiding) 

9 groenstructuur hoven renoveren (Karwijhof, Koolzaadhof, Klaverhof, Vlashof) 

10 nooit ontworpen groenstructuur in hoven ontwerpen (Lucernehof, Gerstehof, Tarwehof) 

11 referentiestudie bruggen 

12 vrijmaken dorpsweide 

13 paden dorpsweide 

14 kunst op de dorpsweide 

15 water verbreden, zwembad, rietveld 

16 muziekkoepel 

17 film op de dorpsweide 

18 herstellen van het sportveld (inrichten jongerenplek, tribune) 

19 terras MFC 

20 aanleggen van bootjes + vaarroute naar Schokland 

21 inrichting Voorhof 

22 gebouw op het Voorhof 

23 gebouw op de loswal 

24 Zuiderwinkels 

25 Noorderwinkels 

26 aanlegplek bootje + vaarroute naar Urk 

27 nieuwe plekken voor woon-werkwoningen 

28 ontwikkeling eerste strook bedrijventerrein, aantakking op kerngebied 

29 ontwikkeling huidige benzinepomp tot nieuwe functies 

30 kruispunten voortkomend uit herstellen windsingel 

31 aanpassen wegprofiel Ploegstraat + Akkerstraat 

32 parkeren rondom de dorpsweide 

33 parkeren kerngebied 

34 parkeren woonhoven 

35 parkeren en laden/lossen supermarkt (+ karretjes, glasbak, papierbak etc.) 

36 fietspad naar Schokland 

37 wandelroute 

38 in actie-route 

39 plukbomen 

40 uitkijktoren 

41 speelplekken 

42 aankondigingsbord 

43 koffiepunt 

44 schooltuinen 

45 nieuwe film Van Gasteren 

46 ANWB fietsroute Nagele 

47 kunstenaars in Nagele 

48 collectief atelier 

49 proefwonen 

50 gratis plantjes dag 

51 overtuinen 

fietspad 

speelplek 

schooltuin 

plukbomen 

vuurplaats 

koffiepunt 

museum 

horeca 

cafetaria 

supermarkt / bouwmarkt 

muziektent 

vaarroute 

vergaderplek 

begraafplaats 

slaapplaats 

openbaar vervoer 

parkeerplaats 

A6 

sport en spel 

kerk 

apotheek 

huisarts 

behoud/restauratie 

renovatie 

zoekgebied nieuwbouw 

zoekgebied innovatie/duurzaamheid 

zoekgebied supermarkt

27 

In juli 2011 wordt het nieuwe multifunctionele 

centrum in Nagele opgeleverd en zal met de 

renovatie van de Rietveldwoningen gestart 

worden. Ook zijn er een aantal groen initiatieven 

gaande. De gemeente heeft in het voorjaar het 

voormalige dorpsrestaurant opgekocht en is nu 

de mogelijkheden van herontwikkeling van het 

pand en het omliggende centrumgebied aan het 

onderzoeken. In het najaar staat bovendien een 

bezoek van de staatssecretaris van Onderwijs, 

4 

Cultuur en Wetenschap gepland. 

27 

Wordt verwacht De Nieuwe Kaart van Nagele 

Actuele ontwikkelingen zijn te volgen op: 

www.nagele.nl 


5 

27 

6 38 

28 

35 

26 

5 

5 

29 

23 

31 

30 

31 

5 

21 

31 

33 

2 

22 

33 

47 

24 

32 

1 

30 

25 

5 

5 

32 

10 

12 

17 19 

11 20 11 

5 

50 

3743 

45 

49 

44 

41 

48 

12 

7 

12 

16 

8 

13 

7 

14 

18 

13 

14 

44 

9 34 9 34 

34 

5 

50 

49 

5 

6 

10 

34 

39 

15 

7 

38 

39 

10 34 

9 34 

49 

50 

9 34 

8 

41 

49 

39 

39 

39 

5 

49 

5 

49 

6 

38 

5 

3646 

11 

af 

40 

#21

Grip op 

Ruimte 

Lab03 Almere Haven 

Grip op Ruimte Anders Motivatie 

Maartje Olsthoorn, Rouke Mulder en 

Petra Diesfeldt, drie ontwerpers uit Lab03 

Almere Haven, startten na afloop van het 

Onderzoekslab een eigen onderzoeksbureau: 

‘Grip op Ruimte’. Voor hun onderzoek naar 

wonen in jaren zeventig centra is een subsidie 

van het Stimuleringsfonds voor architectuur 

toegekend, en stelde de Alliantie Flevoland, 

mede-opdrachtgever van het Onderzoekslab, 

sponsoring beschikbaar. 

Grip op Ruimte werkt volgens een in het 

Onderzoekslab ontwikkelde onderzoeksmethodiek. 

De werkwijze gaat niet uit van een 

bouwvraag, maar van de plek. Onderzoek van 

de plek op verschillende schaalniveaus en 

onderwerpen zijn de basis voor diagnoses. 

Na het stellen van diagnoses worden ‘tools’ 

(ontwerpoplossingen) ontworpen. Uit deze tools 

kunnen verschillende belanghebbenden samen 

toekomstscenario’s opstellen. Zij krijgen grip 

op het gebied doordat ze inzicht krijgen in de 

stappen waarin een samenhangende ontwikkeling 

mogelijk is. 

In de praktijk worden vaak korte analyses 

gemaakt, met als uitgangspunt dat er iets 

gebouwd moet worden. Grip op Ruimte wil 

onderzoek doen naar maatschappelijk relevante 

vraagstukken, zoals wonen in jaren zeventig 

centra, en ruimtelijke visies maken voor 

duurzame gebiedsontwikkeling. ‘Wij willen de 

opgave goed leren kennen en van daaruit breed 

kijken naar een beter toekomstperspectief.’


Het initiatief Nederland wordt anders heeft 

niet alleen de drie ontwerpers bij elkaar 

gebracht, maar de casus Almere Haven 

heeft ze ook bewust gemaakt van de 

opgave die er in de jaren zeventig wijken 

ligt. Volgens het bureau moet Nederland 

inderdaad anders. ‘Andersom! Niet langer 

vragen ‘Wat zetten we hier neer?’, maar 

‘Wat het beste is voor de toekomst van 

een plek?’.’ 

Opdrachtgever 

Opdrachtgevers komen met het soort werk waar 

het jonge bureau zich op richt niet zelf naar 

de opdrachtnemers toe. Dat betekent dat je als 

bureau zelf het initiatief moet nemen. ‘Deze 

‘reset’ heeft ons aangespoord om onze kunde 

als ruimtelijke probleemoplossers buiten het 

directe doel van het vak architect te leggen. 

Voor verdieping in een opgave en het opdoen 

van kennis over de openbare ruimte moeten we 

verder kijken dan een (nieuw) bouwopgave. 

Onze opdrachtgever verwacht geen ‘onderzoek 

voor in de la’. Ons onderzoek moet leiden tot 

concrete oplossingen.’ 


Grip op Ruimte heeft een eigen website, 

waarop het onderzoek van het lab Almere 

Haven gepubliceerd is. Dit onderzoek is 

verder uitgediept en dient als illustratie van de 

werkwijze van het bureau. Het onderzoek naar 

de jaren zeventig centra zal te zijner tijd in de 

vorm van een website worden gepubliceerd. 

Op de hoogte blijven? 

www.gripopruimte.nu 


#23

#24 

Genieten op onverwachte plekken. 

Tussen verlaten loodsen plots 

de verleiding. Een heerlijke geur, 

klinkende glazen. Ook dit is mijn stad. 

Hotel de Goudfazant in Amsterdam

Zeeklimaat 

Wil de ruimtelijke sector zijn toegevoegde waarde naar de 

samenleving kunnen blijven waarmaken, dan vraagt dit om 

serieuze refl ectie op het eigen handelen en de wil en durf 

om te veranderen. Met deze woorden werd op 9 juli 2009 het 

initiatief ‘Nederland wordt anders’ gelanceerd. Nu, twee jaar 

later, stellen wij de voor de hand liggende vraag aan vier 

initiatiefnemers van het eerste uur: ‘Wat is er veranderd?’ 

Marcel van Heck: Nederland wordt anders 

Marcel van Heck, adviseur van het College van Rijksadviseurs: 

‘We zien inhoudelijke, organisatorische, instrumentele en culturele 

veranderingen op de ruimtelijke sector afkomen. Sommige 

veranderingen manifesteren zich snel en zichtbaar, andere 

manifesteren zich langzaam en zijn nog moeilijk te duiden. Deze 

nuances in tempo en impact hebben wij in de naam van ons initiatief 

‘Nederland wordt anders’ niet tot uitdrukking gebracht. Dit heeft bij 

de lancering van het initiatief, maar ook naderhand, tot drie soorten 

reacties geleid. Sommigen zagen de naam van het initiatief als 

een gegeven. Anderen zagen het als aansporing om te veranderen. 

En weer anderen waarschuwden voor overspannen verwachtingen. 

Wat dit laatste betreft, is het aardig om te memoreren aan één van de 

vele reacties op de lancering van Nederland wordt anders. Liesbeth 

van der Pol ontving een brief van de vicepresident van de Raad van 

State, Herman Tjeenk Willink. In deze brief dankte hij de partijen 

voor het initiatief om te refl ecteren op de toegevoegde waarde van 

het ontwerp en de inbreng van de ruimtelijke sector. Tegelijkertijd 

zette Tjeenk Willink vraagtekens bij de naam. Hij vroeg zich af of er 

nu wel echt iets veranderde.’ 

Anco Schut: evolutie 

Anco Schut, hoofd stedenbouw en monumenten van de gemeente 

Utrecht: ‘Het klinkt serieus om te stellen dat Nederland momenteel, 

onder invloed van de economische en ecologische crises, 

ingrijpende veranderingen doormaakt. Maar zulke veranderingen 

horen niet echt bij ons land en ik zie deze ook feitelijk niet zo 

plaats vinden. De crises geven ongetwijfeld scherpte en snelheid 

aan veranderingen, maar deze zijn toch eerder evolutionair 

dan revolutionair van aard. Nederland heeft een zeeklimaat, 

waardoor onze zachte winters overvloeien in milde zomers. 

Het veranderingsproces in onze samenleving is niet anders.’ 

‘Waar we oog voor moeten hebben, zijn de veranderingen die 

gestaag en structureel van aard zijn. Binnen de ruimtelijke sector zijn 

dit de zoektochten naar nieuw instrumentarium, de herpositionering 

van de publieke opdrachtgever en de samenwerking tussen 

partijen. Een mooi voorbeeld hiervan is het Dynamisch Stedelijk 

Masterplan, de agenda voor het binnenstedelijk bouwen waar de 

gemeente Utrecht nu aan werkt.’ 

‘De stad is een dynamisch organisme. Zeker in deze tijd is het 

haast ondenkbaar dat een groot gebied kaal wordt geslagen, 

bouwrijp wordt gemaakt en in één keer wordt gevuld met 

een compleet (woning)bouwprogramma. Veel eerder zullen 

leeggekomen gebouwen een tijdelijke of in elk geval andere 

functie krijgen. Pas in de loop van de tijd krijgt een gebied zijn 

defi nitieve vorm. Denk dan al snel aan een periode van twintig 

jaar. Het zou arrogant zijn om een blauwdruk te willen geven van 

het resultaat over twintig jaar. Veel realistischer en spannender 

is het om dynamiek in het proces te brengen. Door bewoners, 

ontwikkelaars en andere betrokkenen direct invloed te laten 

uitoefenen op het proces. Door het proces jaarlijks bij te stellen, 

afhankelijk van ontwikkelingen en omstandigheden. Zo ontstaat 

een Dynamisch Stedelijk Masterplan dat een koers aangeeft en 

kan meegroeien met de laatste inzichten. Om die reden hebben wij 

het afgelopen jaar het planvormingsproces al wat anders ingericht. 

Met betrokkenen in de stad hebben we een excursie georganiseerd, 

een werkconferentie gehouden en een digitaal stadsdebat gevoerd. 

Met name het stadsdebat heeft aangetoond dat er volop creativiteit, 

kritisch vermogen en betrokkenheid aanwezig is. Het is zaak deze 

energie ook in de volgende stappen vast te houden. De gemeente 

neemt hierin een wat andere rol aan dan voorheen: een meer 

bescheiden rol te midden van andere partijen. Tegelijkertijd zie ik 

hierbij de eerste veranderspanningen optreden, omdat de ene partij 

in de stad nu eenmaal sneller gaat en kan dan een andere partij. 

En wie bepaalt dan het tempo? Toch de lokale overheid?’ 

Ton Venhoeven: netwerkordening 

Ton Venhoeven, rijksadviseur voor de infrastructuur en eigenaar 

van het ontwerpbureau VenhoevenCS: ‘Bescheidenheid is een 

rake term om de huidige verandering te typeren. Natuurlijk heeft 

dit betrekking op de rol van de overheid, maar ik zou zelf vooral 

willen wijzen op de bescheiden rol die wij nog mogen verwachten 

van de bouwsector. Nederland komt uit een periode waarin 

geld naar rendement zocht en de bouw zich hiervoor uitstekend 

leende. Zonder de vraag goed te kennen, werd er 500 miljoen 

Initiatiefnemers 

#25

#26 

euro voorgeïnvesteerd in een project in de 

verwachting dat dit in twintig jaar terugverdiend 

zou worden. Dat is inmiddels voor bijna alle 

projecten ondenkbaar geworden, althans in 

grote delen van ons land. De nieuwbouw van 

kantoren op snelweglocaties is plotsklaps en 

structureel tot stilstand gekomen. De nieuwbouw 

van woningen is al langere tijd onderhevig aan 

verandering, vooral ten gevolge van de opkomst 

van eenpersoonshuishoudens, tweeverdieners 

en ZZP’ers.’ 

‘Nederland zal de draai moeten maken 

van traditionele ruimtelijke ordening naar 

netwerkordening, waarbij schaal en tijd 

dominante factoren worden. Wat ik zie 

voltrekken is een proces van schaalvergroting en 

schaalverkleining. Naast elkaar. Het versterken 

van de concurrentiepositie van Nederland 

is bittere noodzaak. Ons land zakt op alle 

rankings terug. Voor burgers en bedrijven is 

schaalvergroting van immens belang. Bedrijven 

kunnen effi ciënter produceren en burgers 

willen uit meer banen kunnen kiezen, zonder 

overigens veel langer te moeten reizen. Grote 

metropolen als Londen en Parijs bieden die 

mogelijkheid van nature. Maar omdat Nederland 

nu eenmaal een land van lage dichtheden is, zal 

schaalvergroting alleen maar tot stand kunnen 

komen als er substantieel geïnvesteerd gaat worden in infrastructuur, 

en de kwaliteit van de dagelijkse leefomgeving in metropolitane 

regio’s als de Noord-en Zuidvleugel van de Randstad tegelijkertijd 

omhoog gaat. Hiervoor is het van groot belang dat de bereikbaarheid 

niet alleen via de weg, maar vooral ook via rail verbeterd wordt omdat 

anders de achteruitgang van leefkwaliteit mensen juist verder uit 

elkaar laat wonen. Door multimodale knooppunten te ontwikkelen 

kunnen beide netwerken elkaar versterken en in combinatie met 

stedelijke verdichting daaromheen biedt infrastructuur veel meer 

waardeontwikkeling dan klassieke projectontwikkeling in de polder.’ 

De locatie waar dit gesprek plaats vindt, het hoofdkantoor van Ymere 

aan de Piet Heinkade aan het IJ van Amsterdam, biedt Ton Venhoeven 

de kans om zijn stelling te illustreren. Hij draait zich van zijn gesprekspartners 

af en wijst naar buiten: ‘De Javabrug, die loopt van Pakhuis 

de Zwijger naar het Javeiland, is het levende bewijs. Het was een dure 

investering, maar zie hoe het gebied erdoor rendeert.’ 

Emile Spek: signifi cante groeiverschillen 

Emile Spek, directeur projectontwikkeling van Ymere: ‘Ik herken mij 

in het naast elkaar manifesteren van schaalvergroting en –verkleining. 

Ymere heeft hierin duidelijk positie gekozen: voor ons zijn de buurt 

en de wijk het schaalniveau waarop wij interveniëren en investeren. 

Maar ik zou hier toch graag twee kanttekeningen bij willen maken. 

Ten eerste erkennen wij in ons land pas net dat er signifi cante 

groeiverschillen zijn. Nederland kent regio’s met groei, stabiliteit 

en krimp. Het beleid en de ruimtelijke sectoren die hierop moeten 

aansluiten, lopen hierop achter. Eenheidsdenken zit ons blijkbaar 

diep. En ten tweede vraag ik aandacht voor het feit dat uitingen van

groei niet altijd meer een ruimtelijk effect 

hebben. Denk aan het leggen van een extra 

glasvezelkabel in plaats van het ontwikkelen 

van een nieuw gebouw. Ook dit zie ik nog te 

weinig terug in het ruimtelijk beleid en het 

handelen van de ruimtelijke sector.’ 

‘De manier waarop Anco Schut de 

planvorming in Utrecht beschrijft, spreekt 

mij aan. Het laat zien dat overheden oog 

krijgen voor initiatieven van onderop. Dat is 

belangrijk, omdat dit de realiteit van vandaag 

en morgen is. Dat overheden, maar even zo 

goed corporaties zoeken naar hun nieuwe rol is 

niet meer dan logisch. Na decennia van macht 

aan de instituties, zal het aankomen op delen 

en los laten. Dat gaat niet van vandaag op 

morgen. Maar enige snelheid is wel geboden 

om de vele particuliere initiatieven uit de 

samenleving te benutten.’ 

Een nieuwe generatie 

De initiatiefnemers hebben hoge 

verwachtingen van de nieuwe generatie 

vakgenoten. Deze nieuwe generatie heeft 

het netwerken met de paplepel ingegoten 

gekregen, aldus Ton Venhoeven. Emile 

Spek: ‘De spanning of misschien zelfs het 

crisisgevoel dat hier en daar te signaleren 

is, zie ik niet terug bij deze nieuwe generatie, 

maar juist bij de gevestigde instituties waar 

deze jonge generatie werkt. Liesbeth van der 

Pol, de grote roerganger achter Nederland wordt 

anders, had dit al bij de start van het initiatief 

zo goed in de gaten. Haar drijfveer om een 

mentaliteitsverandering onder de gevestigde orde 

tot stand te brengen, was en is nog even actueel. 

Hulde voor haar sensitiviteit hiervoor en haar 

energie om dit, samen met vele anderen, om te 

zetten in concrete acties. Nederland wordt anders 

heeft een podium aan deze nieuwe generatie 

geboden en ik heb deze met uitermate groot 

plezier en waardering gevolgd.’ Aldus Anco 

Schut: ‘Het is van groot belang dat wij, die toch 

echt tot de gevestigde generatie gerekend moeten 

worden, ruim baan blijven bieden aan talent dat 

wil vernieuwen en veranderen. Ons initiatief 

heeft hiervoor een opening geboden en blijkens 

verschillende vervolginitiatieven ook met succes. 

Maar ik vind dat wij de verantwoordelijkheid 

moeten nemen om de nieuwe generatie veel meer 

kansen te bieden. Zeker ook omdat zij zo’n goed 

gevoel ontwikkelen voor wat er leeft.’ 

Marcel van Heck stelt hierbij wel een 

wedervraag: ‘Past de culturele infrastructuur 

die wij met zoveel zorg en succes de afgelopen 

decennia hebben opgezet, hier nog wel voldoende 

bij? Moeten wij de nieuwe generatie vooral 

hun gang laten gaan, omdat zij zelf beter 

dan wie dan ook weten hoe zij zich moeten 

ontwikkelen, profi leren en positioneren? Of 

moeten wij vooral met hen verder in gesprek 

gaan om te kijken hoe de nieuwe generatie zijn 

sociale inlevingsvermogen en onwerptalenten 

verder kan ontwikkelen voor een veranderend 

Nederland?’ 

Ton Venhoeven: ‘Door de processen van 

schaalvergroting en schaalverkleining 

veranderen ook de machtscentra. Dat een 

nationale ruimtelijke ordening hier niet altijd 

voldoende meer bij aansluit, zoals nu wordt 

gesteld, is een terechte conclusie. Op het kleine 

schaalniveau weet de nieuwe generatie zijn 

weg te vinden, getuige vele vervolginitiatieven 

op het Onderzoekslab. Vraagtekens heb ik 

vooral bij de invloed van de nieuwe generatie 

op het grote schaalniveau, terwijl daar toch 

met het oog op economie en ecologie grote 

beslissingen nodig zijn. Een schaalniveau 

overigens waarbij wij allen nog zoekende zijn, 

maar niet te veel tijd meer kunnen verliezen.’ 

#27

De aantrekkingskracht van het lege. 

Stoere, ruige ruimte. Ontmoeten in een 

eetbaar landschap. Waar gaat dat schip 

eigenlijk naar toe? 

Tuin aan de Maas in Rotterdam

NIEUW 

WERELDBEELD?! 

Eric Fijters en Olv Klijn 

.FABRIC 

Onlangs verscheen in de wetenschapsbijlage 

van NRC Handelblad een 

opmerkelijk nieuw perspectief op een 

bekend beeld. Het voor veel ontwerpers 

inmiddels beroemde NASA-beeld van de 

wereld in slaap (november 2000) geeft 

Amerikaanse onderzoekers meer inzicht 

over de macro-economische dynamiek 

in de wereld. Dit beeld blijkt namelijk een 

unieke verzameling data over menselijke 

activiteit in zich te dragen. 

Met de gangbare meetmethoden was het tot 

nu toe vrijwel uitgesloten om een accurate 

beschrijving te geven van de economische 

omstandigheid waarin de wereld zich 

op een bepaald moment bevindt. Altijd 

ontbreken er data van landen die hun 

boekhouding niet op orde hebben, of het 

beschikbare statistische materiaal is zo 

onbetrouwbaar en onvergelijkbaar dat er 

onmogelijk harde conclusies uit getrokken 

kunnen worden. De uitweg uit deze 

impasse blijkt nu te worden geboden door 

het bewuste NASA-beeld. Het ruimtelijke 

patroon van opgloeiende plekken geeft 

volgens de betrokken wetenschappers 

een veel nauwgezettere beschrijving van 

de werkelijke economische verhoudingen, 

dan dat er ooit uit de interpretatie van 

economische prestaties ter plaatse 

verkregen kan worden. Deze ontwikkeling 

is daarmee niet alleen een aardig voorbeeld 

van crossdisciplinair werken, maar laat ook 

zien dat nieuwe vormen van kwalitatieve 

kennis een vakgebied betreden dat 

voorheen werd gedomineerd door statistiek 

en kwantifi ceerbare eigenschappen. 

Bovendien illustreert het een groeiende 

behoefte aan mobiliserende beelden. Bij dat 

laatste zouden ontwerpers en ontwerpend 

onderzoek een belangrijke rol kunnen 

spelen. Op het scharnierpunt van sociaalculturele 

dimensies en wetenschappelijke 

onderbouwing biedt ontwerpend onderzoek 

immers mogelijkheden; om kwalitatieve 

kennis te generen, die in staat is om nieuwe 

en meer actuele inzichten te produceren. 

Column 

Onder andere in de Onderzoekslabs van Nederland wordt anders 

is duidelijk geworden dat de condities waaronder de huidige stad 

gevormd wordt ingrijpend zijn veranderd. Bovendien neemt het 

aantal perspectieven van waaruit aan de stad wordt ontworpen 

toe. Klassieke thema’s als morfologische consistentie, sociale 

samenhang en een zorgvuldige afweging van publieke en private 

belangen worden aangevuld met nieuwe doelstellingen als 

energieproductie en watermanagement. In deze situatie blijken 

traditionele middelen om ontwerpen op te baseren niet meer 

afdoende. Sterker nog, de veranderde verhouding tussen vraag 

en antwoord in ontwerp verlangt eenzelfde mate van inventiviteit 

als het voorbeeld van de economische kijk op het NASA-beeld 

laat zien. Als ontwerpers een zinvolle bijdrage aan de stad willen 

blijven leveren, zullen ze dus op zoek moeten gaan naar manieren 

om met altijd incomplete data toch werkelijk inzicht te krijgen in 

het gebruik van de ruimte. 

Het nieuwe samenspel tussen eindgebruikers, ondernemers en 

opdrachtgevers van de stad wordt door een nieuwe generatie 

ontwerpers aangegrepen om meer ‘embedded’ ontwerpen te 

leveren. Een meer adaptieve stedenbouw zal van zich doen 

spreken, niet langer gestoeld op vergezichten en een alles 

bepalende rol van de overheid. Door meer in te spelen op de 

middellange termijn en op talloze voorbeelden van initiatief van 

ondernemingen en individuen, ontstaan nieuwe mogelijkheden 

om meer gedragen en tegelijkertijd meer fl exibele plannen te 

ontwikkelen. 

De rol van het ontwerpend onderzoek daarin is, naast het duiden 

van een vruchtbare verhouding tussen de top down en bottom up 

benadering, tevens het identifi ceren, benutten en genereren van 

mobiliserende beelden. Beelden die niet ‘in your face’ zijn omdat 

ze de werkelijkheid vereenvoudigen, maar voorstellingen die 

recht doen aan een toegenomen complexiteit binnen de opgave. 

Beelden die blijk geven van een streven om meer complete 

antwoorden te geven. 

#29


Krachtgroen 

Lab07 Krachtgroen 


Krachtgroen is een ontwerperscollectief 

dat is voortgekomen uit het gelijknamige 

Onderzoekslab, dat onderzoek deed naar 

een rijkdom aan groenfuncties. Krachtgroen 

onderzoekt, ontwerpt en ontwikkelt aan 

de groene ruimte in en om de stad. Waar 

overheden en projectontwikkelaars groen 

in deze tijd beschouwen als een kostenpost, 

ziet Krachtgroen groene ruimte juist als een 

instrument voor duurzame gebiedsontwikkeling. 

Groene ruimte creëert namelijk waarde: 

ecologische, sociale, ruimtelijke én 

economische. 

#30 

Anders Motivatie 

Nu is het ontwikkelen en beheren van de 

groene ruimte nog voornamelijk een taak van 

de overheid, terwijl de fi nanciële middelen 

steeds schaarser worden. Tegelijkertijd zijn 

er genoeg groene, particuliere initiatieven die 

bij zouden kunnen dragen aan het structureel 

vergroenen van de stad. Door gebrek aan 

continuïteit en structuur versterken deze 

particuliere initiatieven en de stedelijke 

groenstructuur elkaar nu niet. Dit is een 

gemiste kans. Krachtgroen ontwikkelt een 

strategie waarin gebruikers, ontwerpers, 

beheerders en overheid elkaar kunnen 

ontmoeten om samen groene ruimte te creëren 

en te beheren. Nieuwe vormen van beheer en 

exploitatie van groene ruimte spelen hierin een 

grote rol. 

Krachtgroen verbindt mensen door middel van 

groen. De wereld wordt daar niet alleen fysiek, 

maar ook sociaal ‘mooier’ van. Sociaal omdat 

we elkaar beter leren kennen en begrijpen, 

en fysiek door het ontwerp dat speciaal is 

toegespitst op de omgeving en haar gebruikers. 

Er wordt naar specifi eke wensen geluisterd, 

mensen mogen deel uitmaken van het ontwerp, 

meedenken en meedoen. 

Krachtgroen stimuleert daarmee groene 

initiatieven, initieert nieuwe vormen van beheer, 

co- produceert groene ruimte, regisseert groene 

top-down processen en bottom-up initiatieven 

en maakt groen houdbaar.

NL wordt anders Opdrachtgever 


Het onderzoek van NWA heeft de 

ontwerpers van Krachtgroen bij elkaar 

gebracht. En de onderzoeksresultaten bleken 

dusdanig raak dat ze er de wereld mee zijn 

ingetrokken. Bij verschillende partijen en 

groene geesten is aansluiting gevonden 

wat betreft de ontwikkeling van groene 

projecten. Krachtgroen draait momenteel 

zelfstandig verder en is continu op zoek naar 

proeftuinen om de groenstrategie verder te 

ontwikkelen en te realiseren. 

Opdrachtnemerschap is nu anders in de 

zin dat er van ‘ons’ (de opdrachtnemers) 

verwacht wordt dat we opdrachten ‘halen’. 

Dit betekent eigen opdrachten formuleren, 

en dat is iets wat Krachtgroen inderdaad 

doet. Van opdrachtgevers wordt verwacht dat 

zij meer een faciliterende rol hebben, open 

staan voor maatschappelijke vraagstukken 

en meedenken in oplossingsrichtingen. Het 

logischerwijs fi nancieren van deze opdrachten 

is ingewikkelder en vraagt om nieuwe vormen 

van samenwerken. Nog niet iedere partij is 

hier klaar voor, maar partijen met oog voor de 

huidige markt gaan hier open en fl exibel mee 

om. 

Krachtgroen ontwikkelt door! 

Met het produceren van kansenkaarten, de 

begeleiding van workshops voor gebiedsvisies 

en de ontwikkeling van nieuwe vormen van 

beheer. Als gebiedsontwikkelaar voor de groene 

ruimte adviseert Krachtgroen onder meer 

overheden, woningcorporaties en burgers. 

Krachtgroen is te volgen via: 

twitter @krachtgroen 

www.krachtgroen.nl 


#31

Bureau 

M.E.S.T. 

Lab10 Tussentijd 

Bureau M.E.S.T. 

Uit Onderzoekslab 10 Tussentijd, 

dat onderzoek deed naar strategieën 

voor tijdelijkheid, is het bureau voor 

Maatschappelijke Experimentele Stedelijke 

Transformatie (M.E.S.T) ontsproten. Een 

groep jonge stadsontwerpers werpt zich 

hiermee op als ‘urban fertilizer’ en zet 

zich in voor een duurzame stedenbouw, 

door het benutten van de tijd en ruimte die 

leegstaande stukken stad bieden. 



Bureau M.E.S.T. onderscheidt zich door 

zowel zijn werkwijze als samenstelling, en 

is een voorbeeld van een goedwerkende 

coalitie met een andere mentaliteit. 

Het werkveld van M.E.S.T. strekt zich uit 

van onderzoek en strategie tot uitvoering. De 

conceptvorming en het operationeel maken 

van stedelijke duurzame experimenten 

gebeurt in samenwerking met lokale 

coalities en is gericht op het verkrijgen van 

maatschappelijke en duurzame meerwaarden. 

Belangrijk daarbij zijn het koppelen van 

netwerken, enthousiasmeren, vergroten 

van sociaal en maatschappelijk bewustzijn, 

kennisvorming ten behoeve van lokale 

voedsel- en energieproductie, ontwikkeling 

van nieuwe economische modellen en 

vorming van alternatieve beheerstrategieën. 

Motivatie 

‘Het Onderzoekslab was onbetaald maar 

onbetaalbaar. Het is ten gelde gekomen 

in meerwaarden die zich niet fi nancieel 

uit laten drukken. Nederland wordt 

anders bood ons een enorme hoeveelheid 

kennis, een breed en specifi ek netwerk, 

enthousiasme en geloof in wat onze 

bijdrage zou kunnen zijn aan een Anders 

Wordend Nederland.’ 

Het creëren van meerwaarde voor alle 

partijen is uitgangspunt in het experiment 

en onderzoek van bureau M.E.S.T. 

Uitvoering van deze experimenten is 

alleen mogelijk met de juiste coalitie 

van spelers: zowel eigenaren/beleggers, 

gemeenten, omwonenden als gebruikers. 

De uitdaging is om deze partijen bij elkaar 

te brengen en vanuit individueel belang 

meerwaarde te creëren voor alle betrokken 

partijen.


‘Zo dat waren de regels, dan gaan 

we nu over naar de realiteit!’ 

Loesje, november 2010 

Opdrachtgever 

Door een veranderende houding en 

bewustwording van duurzaamheid, 

kwaliteit en leefbaarheid zal een 

grote transformatie plaatsvinden in 

binnenstedelijke gebieden. Er is sprake 

van nieuwe functies en ander gebruik, 

die zullen mengen met de conventionele 

functies. De markt verandert, van aanbod 

naar (duurzame) vraag. Om deze vraag 

te beantwoorden zal de conventionele 

manier van bouwen een transformatie 

moeten ondergaan. In de praktijk zal er 

steeds meer worden gewerkt in coalities, 

waarin naast de eigenaar, belegger 

en gemeente, de eindgebruiker een 

belangrijke rol gaat vervullen. 


Bureau M.E.S.T. onderzoekt en 

experimenteert met waardecreatie in een 

transformerende stad. Met projecten als 

Kus&Sloop, REFILL, RotterdamLaatOpen 

en Ruil je Rijker. 

Om op de hoogte te blijven van een 

bijzondere bemesting, zie: 

www.bureaumest.nl 

www.kus-en-sloop.nl 

www.refi llnow.nl 



Bouwen aan je eigen stukje bestaande 

stad. Dat is timmeren aan geluk. 

Eenblokstad in Rotterdam

Het goede 

voorbeeld 

Het Onderzoekslab heeft dertien opdrachten uitgezet. 

Aan elke opdracht was een rijkspartner en meestal nog een 

andere partij gekoppeld. Drie opdrachtgevers, Astrid Sanson, 

Maarten Pel en Henk Ovink, geven aan waar zij kansen voor 

ontwerpers zien. 

In positie brengen 

Maarten Pel is directeur bij de Alliantie en was mede-opdrachtgever 

van Lab Almere Haven. In dit lab is ontwerpend onderzoek verricht 

naar de kwaliteiten van het centrum van Almere Haven en enkele 

karakteristieke gebouwen in het bijzonder. Maarten Pel: ‘Tot mijn 

grote spijt kan ik veel minder opdrachten geven dan ik zou willen. 

De oorzaak hiervan ligt niet zozeer in de fi nanciële armslag van de 

Alliantie, als wel in het feit dat de huizenmarkt in Almere vrijwel 

geheel is stil gevallen. Deze relatieve rust kunnen wij overigens goed 

gebruiken om fundamenteel en breed onderzoek te doen naar de 

bestaande stad, zoals Liesbeth van der Pol terecht geagendeerd heeft. 

Want alleen met een sterke bestaande stad kan de schaalsprong een 

succes worden. En zeker niet andersom. Er staat veel teveel druk op 

de bouwproductie in Almere. De gemeente heeft waanzinnig veel 

grond in productie genomen, met het beeld van oneindige groei. 

Dit drukt enorm op de begroting van de gemeente. Uitleggebieden 

krijgen hierdoor onterecht de hoogste prioriteit.’ 

‘Ook wij hebben ontwikkellocaties ingekocht, maar het belang voor 

de exploitatie is totaal anders dan bij een gemeente. Wij zijn op de 

eerste plaats investeerder in woningen. Dat geeft stabiliteit en lange 

termijn belangen. En daardoor kunnen we ons vandaag bezig houden 

met wat nu het meest belangrijk is om te doen.’ 

‘Ik hecht grote waarde aan onderzoek, zoals gedaan met het lab, 

recentelijk met DUS Architecten voor de herontwikkeling van 

de wijk De Wierden of momenteel met de masteropleiding ‘City 

Development’ van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Met deze 

onderzoeken kan je de urgentie en de mogelijkheden van de 

bestaande stad agenderen en hopelijk de volgorde van plannen in 

Almere wijzigen.’ 

‘In de opdrachtformulering moet je als opdrachtgever de kracht 

van de nieuwe generatie benutten. Het gaat dan om hun energie, 

nieuwsgierigheid, talent om contact met bewoners te leggen 

en hun eigenwijsheid. De nieuwe generatie koestert hoge 

verwachtingen van participatie. Prima om in gesprek te komen en 

goed te luisteren naar wat dagelijkse kwaliteiten zijn. Dit opent 

ogen en zet kanttekeningen bij wat professionals zien en willen. 

Maar ik begin ook wel mijn kanttekeningen bij participatie te 

zetten. Het komt op mij erg vrijblijvend over. Wat levert het na 

verloop van tijd nu echt op? Beperkt het de professionaliteit ook 

niet? Hoe open kan je zo’n proces als opdrachtgever ingaan?’ 

‘Is de nieuwe generatie goed in te zetten bij kleine en 

overzichtelijke opgaven, bij grote opgaven zal ik toch geneigd 

blijven om professionals met meer kennis, ervaring en intuïtie 

opdracht te verlenen. Het soort opgave bepaalt voor mij dus 

nadrukkelijk welke professionaliteit je aantrekt. En willen wij 

fundamenteel onderzoek werkelijk van de grond krijgen, dan 

zullen wij naar een ander stelsel moeten. Zolang onderzoeken ten 

laste worden gebracht van gronden gebiedsexploitaties, zal er 

een rem op onderzoek blijven zitten. De oplossing ligt voor de 

hand: reserveer een apart budget voor fundamenteel onderzoek en 

richt dit voor Almere op de doorontwikkeling van de bestaande 

stad, zijn stationsgebieden en verbindingen tussen stadsdelen. 

Dit levert ongetwijfeld nieuwe inzichten op waar wij in Almere 

baat van hebben. En waar de energie van de nieuwe generatie zo 

goed voor in te zetten is.’ 

Opdrachtgevers 



Initiatieven in een moeizame markt 

Astrid Sanson is directeur Stadsontwikkeling 

bij de gemeente Rotterdam, één van de 

initiatiefnemers van Nederland wordt anders 

en mede-opdrachtgever geweest van het Lab 

Rotterdam. In dit lab is ontwerpend onderzoek 

verricht naar de ontwikkelingsmogelijkheden 

van het station Rotterdam Stadion. Astrid 

Sanson: ‘Liesbeth van der Pol heeft kwaliteit en 

schoonheid op de agenda gezet. In het huidige 

tijdsgewricht is dit een grote verdienste. Ik ben 

ervan overtuigd dat dit vele opdrachtgevers 

heeft aangespoord, juist ook omdat zij kwaliteit 

en schoonheid gekoppeld heeft aan concrete 

opdrachten en initiatieven zoals Nederland 

wordt anders. Nederland wordt anders had een 

driedubbele doelstelling. Ten eerste kwaliteit 

en schoonheid agenderen. Ten tweede om 

een impuls te geven aan business as unusual. 

En ten derde om te zorgen dat opdrachtgevers 

meer zouden gaan doen voor de nieuwe 

generatie. Wat dit laatste betreft zie ik heel wat 

ondernemerschap, maar van een opgaande lijn is 

geen sprake. De markt is nog steeds moeizaam. 

En daarnaast kan je niet van elke ontwerper 

verwachten dat hij of zij ondernemer is.’ 

‘Kijk ik naar de Stadsontwikkeling van de gemeente Rotterdam, 

dan zie ik aan de ene kant een vacaturestop en bezuinigingen, 

maar aan de andere kant ook de behoefte aan vernieuwing en 

verjonging. Dit laatste is altijd nodig. Door Nederland wordt 

anders zijn wij ook nog nadrukkelijker gaan nadenken wat 

we voor de jongere generatie kunnen doen. Natuurlijk hebben 

we nog steeds stageplekken, zodat er ervaring opgedaan kan 

worden. Daarnaast hebben we een aanbestedingsprotocol 

opgesteld, waarin meer aandacht voor kwaliteit is en meer 

kansen voor jongere bureaus. In dit protocol staat ondermeer 

dat alle opdrachten openbaar worden gemaakt, ook de kleinere 

opdrachten. Maar laat ik er niet omheen praten: echt substantieel 

is het op dit moment niet.’ 

‘Gelukkig zie ik onder ontwerpers verschillende bewegingen. 

Zoals architect Joost Kühne, die vanuit een klein bouwkavel 

luchtrechten kocht om het naastgelegen parkeerterrein te 

overbouwen en zelf de koper zocht. Hiermee is hij niet alleen 

ontwerper maar ook initiatiefnemer/ontwikkelaar . Of het 

Schieblok, geïnitieerd en georganiseerd door ZUS architecten. 

Ontwerpers, die hiermee ook ondernemers in de brede zin 

van het woord zijn. En in de markt heeft Era Contour met 

Eenblokstad een nieuwe aanpak in gang gezet. Gebruikers en 

ontwerpers hebben hier een andere rol gekregen. Ik hoop dat er 

vele nieuwe initiatieven mogen volgen. En wie een goed idee 

heeft, weet mij te vinden.’

Excellent 

Henk Ovink is plaatsvervangend directeur-generaal ruimte en 

directeur nationale ruimtelijke ordening bij het ministerie van 

Infrastructuur en Milieu. Hij is één van de initiatiefnemers van 

Nederland wordt anders en was opdrachtgever van Lab Nederland 

op de ontwerptafel. In dit lab zijn speculatieve verkenningen gedaan 

naar Nederland in 2040. 

Henk Ovink: ‘Het opdrachtgeverschap met betrekking tot het 

ontwerp van het rijk richt zich op drie hoofdzaken. Ten eerste 

geeft het rijk zelf opdrachten voor de bouw van rijksgebouwen, 

rijksinfrastructuur en natuurlijk voor alle studies, verkenningen en 

het ontwerpend onderzoek. Ten tweede fi nanciert het rijk de culturele 

infrastructuur zoals het NAi, de IABR en het Stimuleringsfonds 

voor Architectuur en Architectuur Lokaal, waarmee wij de kwaliteit 

van het opdrachtgeverschap versterken. En ten derde maakt, onder 

leiding van minister Schultz, het kabinet nu eens echt werk van het 

verminderen en vereenvoudigen van regelgeving. Momenteel doen 

er niet minder dan tachtig wetten en honderd amvb’s uitspraken 

over de ruimtelijke ordening. Deze veelheid, die bovendien in 

zichzelf inconsistent is, moet binnenkort echt tot het verleden gaan 

behoren. Daarnaast werken we aan de toegankelijkheid van deze 

informatie van wetten en regels en GEO informatie. Ik zet in op een 

app voor de iPhone waarmee al het omgevingsrecht toegankelijk 

is voor iedereen. Met één druk op de knop krijg je alle relevante 

informatie over bijvoorbeeld een woning die je overweegt te kopen; 

van de bestemming van de woning uit het bestemmingsplan, de 

geluidscontouren tot de welstandsregels.’ 

‘Of ik een nieuwe generatie ontwerpers herken? Ja, maar dat is 

niet anders dan voorheen. Elke dag treedt er gelukkig een nieuwe 

generatie aan. Het verschil is echter dat de creatieve sector echt hard 

getroffen is door de crisis en dat met name de nieuwe generaties extra 

moeite hebben om in beeld te komen omdat de helft van het werk 

weggevallen is. Maar ik ben niet somber. Jongeren schrijven zich nog 

steeds in op technische universiteiten en academies van bouwkunst. 

Prijsvragen blijven uitgeschreven worden. Er zijn tijdelijke 

dienstverbanden en stages. Architecten, landschapsarchitecten en 

stedenbouwers verkennen het ondernemerschap. En de opgaven 

zijn urgent en de opdrachtgevers erkennen de rol van het ontwerp. 

Gelukkig blijven er vanuit het rijk ook echt opdrachten komen voor 

studies, verkenningen en gebiedsuitwerkingen. Waarbij van zowel de 

opdrachtgever als de opdrachtnemer excellent werk wordt verwacht. 

We investeren nu bijvoorbeeld met extra geld in ontwerpend 

onderzoek voor zes grote rijksopgaven voor het podium van de 5e 

IABR ‘Making City’: ondermeer de Zuidas, Rotterdam Zuid en de 

Olympische Hoofdstructuur expliciet op de ontwerptafel. En goed 

voorbeeld doet goed volgen.’ 


Vrijheid om je eigen droom te 

realiseren. Modder aan je laarzen. 

Met plezier bedenken en maken. 

Ieder draagt een ander steentje bij. 

Particuliere woningbouw in Almere Poort

Winnende 

ideeën voor 

een ander 

Nederland 

In het kader van Nederland wordt anders zijn twee 

ideeënprijsvragen uitgeschreven: ‘De Verticale stad voor 

gezinnen’ en ‘Zo Wil Ik Wonen’. Een overweldigende respons 

leidde tot mooie oplossingen voor actuele vraagstukken als 

binnenstedelijk bouwen, leegstand en Collectief Particulier 

Opdrachtgeverschap. De winnaars van de prijsvragen gingen 

allen door met het ontwikkelen van hun concepten. Van 

concept naar praktijk, dat is de volgende stap. 

De prijsvragen 

Met de Jonge Architectenprijsvraag De verticale stad voor gezinnen 

daagde de BNA, in samenwerking met Ymere en Proper-Stok, 

ontwerpers uit om een vernieuwende visie te geven op dit onderwerp. 

De visie moest worden uitgewerkt tot een generiek toepasbaar 

ruimtelijk concept voor nader te bepalen (binnen)stedelijke locaties. 

Plan STADZO (Mulders Vandenberk Architecten i.s.m. jonge 

medewerkers van Ymere en Proper-Stok) werd door de bezoekers 

van de Provada op 9 juni 2010 verkozen tot de winnaar. 

In vervolg op het Kennisfestival Zo Wil Ik Wonen (25 november 

2009) schreven de BNA, de NEPROM en Nederland wordt anders 

begin 2010 gezamenlijk de ideeënprijsvraag Zo Wil Ik Wonen uit. 

Met als doel de ontwikkeling van consumentgerichte strategieën 

en concepten te stimuleren en de samenwerking van ontwerpers 

en ontwikkelaars te bevorderen. Maar liefst 126 inschrijvingen 

resulteerden, met hulp van een virtueel datingterras, in 93 geldige 

inzendingen. De jury wees uiteindelijk drie winnaars aan: EGO, 

De Vakman Centraal en Pick ’n Place (later WeBuild). 

Na de prijsuitreiking 

Na het winnen van de ‘De verticale stad’, is het team van STADZO 

naar Marseille afgereisd. Deze reis was de prijs en de opmaat voor 

een vervolg van het concept: een presentatie aan de directies van 

Ymere en Proper-Stok. Zij reageerden enthousiast, maar vroegen 

ook om een verdere uitwerking van het concept. Een test waarin, 

naast de stedelijke woonkwaliteit in combinatie met de diverse en 

hoogwaardige buitenruimte, ook de fi nanciële haalbaarheid zou 

worden getoond. 

Het onderzoek ‘De Vakman Centraal’ behaalde in 2010 niet alleen 

een gedeelde eerste prijs bij de prijsvraag ‘Zo Wil Ik Wonen’, maar 

werd het jaar daarop ook bekroond bij de ‘Holland Ontwerp Award 

2011’ van het Innovatieplatvorm bestaande woningbouw. Het is één 

van de doorlopende onderzoeken van Smoes Ontwerpen // bureau 

voor architectuur en stadsontwerpen. 

Het concept EGO gaat uit van een ontwikkeling vanuit de 

ondergrond, het intrinsieke belang van de aanwezige eigenaars 

en gebruikers van de locatie. Een Haags bedrijventerrein dient 

daarbij als voorbeeldlocatie voor transformatie. Het EGO concept 

is gepresenteerd aan de gebiedsverantwoordelijke ambtenaren. 

Het principe van herontwikkeling met eigenaren en nieuwe 

bewoners wordt getoetst in een studie voor een kantoorlocatie op de 

Binckhorst, waar gebiedstransformatie wenselijk is. 

Prijsvragen 

Na het winnen van de Zo Wil Ik Wonen prijsvraag met de inzending 

Pick ‘n Place, is WeBuild (een samenwerkingsverband tussen 

space&matter, GPO en InnoConceptBouwen) gestart met de 

uitwerking en realisatie van het concept. Dit consortium dekt de 

volledige keten van ontwikkeling en ontwerp tot en met realisatie en 

onderhoud. Het idee daarachter is dat alleen door deze vroegtijdige 

integrale samenwerking het mogelijk is om daadwerkelijk te 

innoveren in de conventionele woningbouwpraktijk. 


STADZO: straat wordt tuin en tuin wordt plein 

Het plan STADZO heeft drie kernwaarden: een stadsmilieu met 

veel faciliteiten, een hof met voordeuren dat werkt als een buurtje 

en privétuinen tussen de gebouwen. Door het concreet introduceren 

van het buurtje, naast de stedelijke en private ruimte, wordt een grote 

doelgroep bereikt die anders de stad de rug toe zou keren. Tevens 

biedt het concept de uitgesproken mogelijkheid dat niet alleen de 

professionele ontwikkelaar, maar ook de particulier of een collectief 

aan particulieren (CPO) in een stedelijke context kan bouwen. 

De verdere uitwerking van het plan is aan Ymere en Proper-Stok 

gepresenteerd. Afhankelijk van de haalbaarheid en de aangetoonde 

meerwaarde van het concept zal een geschikte locatie worden gezocht 

om een locatiespecifi ek ontwerp te maken. Daarmee zal de concrete 

bijdrage van STADZO aan het aantrekkelijker maken van de stedelijke 

omgeving voor diverse doelgroepen blijken. 

Meer informatie: www.muldersvandenberk.nl 

#40 

STADZO EGO 

EGO: loslaten wat kan, sturen wat moet 

EGO is bedacht door Galis Architectenburo (Babet Galis en Han 

Willem Visscher) en Visie-R (Ruud Stemerdink). Babet Galis 

nam, voortbordurend op het gedachtegoed van EGO, deel aan een 

onderzoek naar nieuwe vormen van CPO (Community Architecture, 

SfA, Forum). De focus lag daarbij op de mogelijkheden van het 

directe contact tussen de gebruiker en architect voor het verschraalde 

ontwerpproces. Visscher (nu architectenbureau Arvide) en Stemerdink 

hebben het concept EGO verder uitgewerkt. 

Voor een bestaande (probleem) kantoorlocatie op een aardige plek aan 

het water is de haalbaarheid van alle soorten varianten doorgerekend. 

Renovatie, transformatie, sloop, nieuwbouw, in verschillende 

vormen van opdrachtgeverschap. Traditioneel en in CPO. Uit deze 

haalbaarheidsstudie is naar voren gekomen dat er ontwikkelmodellen 

zijn die CPO fi nancieel interessanter kunnen maken dan ieder ander 

model, voor zowel de verkoper als de koper. Ook kan de eindkwaliteit 

goed verzekerd worden door ‘los te laten wat kan’ en ‘te sturen 

wat moet’. De Gemeente Den Haag overweegt, als eigenaar van de 

probleemlocatie, dit vernieuwende thema te toetsen aan de markt. 

Het EGO-concept is uiteraard het meest effectief wanneer het direct 

de (eind-)gebruiker kan bedienen. Inmiddels zijn enkele bedrijven 

geïnteresseerd. 

Meer informatie: www.arvide.nl en www.visie-r.com

WeBuild 

WeBuild: architectuur voor een groot publiek 

WeBuild heeft als doel architectuur voor een groot publiek bereikbaar 

te maken. Er zijn talrijke woonconcepten waarbij bewoners wanden 

kunnen verplaatsen of een gevel kunnen kiezen. Dit leidt zelden tot 

architectuur van een hoog niveau, noch tot een optimale ruimtelijke 

kwaliteit van een woning. WeBuild doet het anders, door het ontwerpwerk 

niet aan de consument maar aan de professional over te laten. 

De architect doet waar hij goed in is; het ontwerpen van ruimte 

met kennis van functionaliteit, esthetiek en materiaalgebruik. De 

eindgebruiker krijgt waar hij behoefte aan heeft; een enorme keuze 

uit topontwerpen, een lage prijs, een eenvoudig proces en een vaste 

opleverdatum. 

De Webuild formule is simpel. Met het defi niëren van een standaard 

kavelmaat en bouwenveloppe wordt een vast kader gesteld waarbinnen 

architecten alle ontwerpvrijheid hebben. De enige andere 

voorwaarde is dat zij werken vanuit een BIM productbibliotheek. 

Zij sturen hun ontwerpen naar een online woningbibliotheek, waar 

toekomstige WeBuild bewoners hun huis uitkiezen. De vroege en 

nauwe samenwerking met toeleveranciers en deskundigen verkort 

de bouwtijd en is daarmee kostenbesparend. 

Momenteel is de technische en fi nanciële haalbaarheid een feit. Het 

WeBuild consortium is daarmee actief op zoek naar geschikte locaties 

voor het realiseren van een eerste pilot, en nodigt alle geïnteresseerde 

gemeenten uit om locaties beschikbaar te stellen. 

Meer informatie: www.WeBuild.nl 

De Vakman 

Centraal 

De Vakman Centraal: van leegstand naar 

levendigheid 

‘De Vakman Centraal’ richt zijn pijlen op de bestaande gebouwvoorraad 

in binnenstedelijke woonomgevingen. De inbreng van een 

gemengd programma in verouderde of leegstaande gebouwen, als 

kantoren, woningbouwblokken en industrieel erfgoed, betekent een 

impuls voor de economische vitaliteit van de woonwijken. Een mix 

van wonen, werken en (wijk) voorzieningen zorgt voor diversiteit 

en versterkt de woonkwaliteit, ten behoeve van de (toekomstige) 

bewoners en gebruikers. Projectontwikkelaars en corporaties kunnen 

het plan faciliteren met geschikte gebouwvoorraad. 

Momenteel wordt het transitiemodel ‘De Vakman Tool’ verder 

ontwikkeld. Hiermee ontstaat een instrumentarium voor de 

implementatie van de visie en de strategie van het onderzoek 

‘De Vakman Centraal’ in de beoogde gebouwen. Na de 

ontwikkeling van het transitie-model wordt deze door middel van 

meerdere ontwerpstudies getoetst, waarna een publicatie van het 

instrumentarium volgt. 

Meer informatie: www.devakmancentraal.nl 

#41

Duurzame ontroering. Autobanden, 

conservenblikjes en flessen 

ontmoeten plant, dier en mens. 

Zo vanzelfsprekend kan schoon heid zijn. 

Earthship in Doepark Nooterhof Zwolle

LEAN, MEAN 

ARCHITECTURE 

MACHINE 

JONGE ARCHITECTEN 

ANNO NU 

Nanne de Ru 

Powerhouse Company 

Verwend 

Jonge architecten zijn in Nederland lange tijd verwend. Niet 

alleen waren er veel subsidiemogelijkheden voor verdere 

ontwikkeling na je studie, je kon ook op jonge leeftijd al wat 

bouwen. Bijvoorbeeld huurwoningen voor bedachtzame 

woningbouwcorporaties of een klein publiek gebouw voor een 

cultuurminnende wethouder. Daarnaast werden er ook nog 

eens allerlei prachtige prijzen in het leven geroepen om het 

werk van de jonge talentvolle architect te bekronen en belonen. 

Het leidde tot een ongekend paradijs voor jonge architecten, 

waar in landen ver buiten Nederland over werd gesproken. 

Nog steeds trouwens. Maar eigenlijk al sinds de val van het 

paarse kabinet is het cultuurbeleid, en dus ook de steun aan 

jonge architecten, langzaam maar zeker afgenomen. Subsidies 

namen al af, ze dreigen nu bijna geheel te verdwijnen. 

Tegelijkertijd werden de Europese aanbestedingsprocedures 

een realiteit die het gunnen van publieke opdrachten aan jonge 

bureaus veel moeilijker maakte dan voorheen. En tenslotte 

zorgde de privatisering van de woningbouw ervoor dat de 

aanvankelijk veel bekritiseerde Vinex-wijken 

tot zover het laatste staaltje vernuftige 

massawoningbouw maken van Nederland 

werden. De kleine broertjes en zusjes van 

de verwende kinderen van de Nederlandse 

architectuur kwamen er steeds meer alleen 

voor te staan. 

Lean and mean 

Met de crisis werden alle architectenbureaus 

geraakt, jong en oud. Voor de grotere 

bureaus hield dat in: leren snel te krimpen 

of failliet gaan. Voor kleinere bureaus was 

het overleven met vrees en hoop. En voor de 

jonge bureaus betekende het een intensere 

voortzetting van de strategie die ze de 

afgelopen vijf jaar al hadden uitgedokterd: 

de kosten zo laag mogelijk houden, goede 

allianties aangaan, kei- en keihard werken, 

lesgeven in de avonduren en schaamteloos 

elke dakkapel aangrijpen als excuus voor 

een discussie over sloop- en nieuwbouw. 

De jonge bureaus van de afgelopen paar 

jaar werden daarom goed in het luisteren 

Column 

naar de klant, ‘streetwise’ in onderhandelen (door schade en 

schande wordt men immers wijs) en goed in samenwerken. Net als 

Poolse stukadoors hadden ze snel door wat de weg voorwaarts 

is: harder werken, beter zijn en goedkoper. ‘A lean and mean 

architecturemachine.’ 

Marktconform 

Waar de jonge architecten in Nederland zich aan het einde van 

de twintigste eeuw, meegetrokken in de ‘dotcom bubble’, vooral 

waagden aan spraakmakende conceptuele ontwerpen waar het 

idee belangrijker was dan de mogelijke uitvoering, is de jonge 

architect anno nu een creatieve realist. Eind jaren negentig ging 

het over onderzoek, of beter gezegd ‘research’, concepten, visies 

en globalisering. Het uiteenspatten van de vastgoed bubble, die 

nog veel harder klapte dan de dotcom bubble, maakte definitief 

een einde aan de dominantie van het idee. Risicospreiding, 

begrotingsdiscipline, transparantie en afrekenen zijn de nieuwe 

politieke “buzzwords’ van deze tijd. Voor architecten is het dan ook 

vooral het magische woord ‘marktconformiteit’ dat rondzingt. Een 

combinatie van twee woorden die in al zijn naaktheid elke vorm van 

fantasie al bij voorbaat weert. Marktconform is niet vernieuwen, het 

is ‘proven technologie’. Het is ‘pas op de plaats’. Het lijkt elke vorm 

van innovatie, traditioneel het domein van de jonge architect, te 

weren. Architectuur komt daarmee tot stilstand. 

Minder is meerwerk 

Er wordt wel eens beweerd dat elke crisis nieuwe kansen biedt. 

Een nogal domme uitspraak, want als het voor iedereen nieuwe 

kansen bood, zou het geen crisis zijn maar een veranderende 

markt! Wat uiteraard wel zo is, is dat een snel veranderende context 

mogelijkheden biedt voor mensen die zich snel aan kunnen passen 

aan de nieuwe context. In die zin is het verschil in het Europese 

en Amerikaanse werk van Mies van der Rohe veelzeggend. Waar 

het Europese werk nog weldadig ontworpen en vormgegeven 

was (denk aan Villa Tugendhat, maar ook aan het ontwerp voor 

de Friederichstrasse wolkenkrabber) is het werk in Amerika zeer 

structureel en minimaal. De overgang van de Europese context 

van cultuur, waarin de kracht van het idee kon domineren, naar 

de Amerikaanse context van bruut marktkapitalisme is duidelijk te 

zien in de expressie van het werk. Mies werd de meester van het 

marktdenken: volume en structuur in balans. Geen overbodige 

stramienen. Dragende gevels. Minder is meer. In al zijn eenvoud het 

adagium dat, lichtelijk aangepast tot ‘meer met minder’, de huidige 

cultuurbeknottingen lijkt te rechtvaardigen. Voor velen inderdaad 

een drama. De jonge architecten halen echter hun schouders op. 

De wereld was voor hen nooit anders, maar wellicht belangrijker: 

de wereld kan nog van alles worden.

Voor dit magazine hebben we de deelnemers 

aan het Onderzoekslab wederom 

gevraagd een enquête in te vullen, om zo 

voor de derde keer op rij de balans op te 

maken. En opnieuw waren velen bereid 

om mee te werken. Van de 150 deelnemers 

hebben ruim negentig mensen 

de enquête ingevuld teruggestuurd. 

Naast een aantal vragen die voortborduren 

op de vragen in de vorige enquêtes 

(zie magazines #1 en #2) , hebben we 

de deelnemers ook om hun mening 

gevraagd aan de hand van stellingen, 

en hen een aantal open vragen gesteld. 

In de enquêtes van magazines #1 en #2 

stelden we de vraag wat de deelnemers na 

het Onderzoekslab zouden gaan doen. 

Respectievelijk 34% (#1) en 58% (#2) gaf aan 

op zoek te zijn naar werk. Op dit moment is 

nog steeds bijna 50% van de deelnemers 

werkzoekend. De andere helft heeft inmiddels 

werk gevonden. Opvallend daarbij is dat een 

groot aantal ontwerpers niet meer werkt bij het 

traditionele architectenbureau. Bijna de helft is 

parttime of fulltime werkzaam in een eigen 

bedrijf, en nog eens 10% werkt freelance. 

Dat dat vraagt om andere organisatievormen 

blijkt: bijna 80% van de respondenten gelooft 

in andere samenwerkingsverbanden en 

tijdelijke netwerken. 

Eén van de open vragen in de enquête was: 

Waar zie je jezelf over twintig jaar? Het valt 

op dat veel mensen een optimistische blik op 

de toekomst hebben. Maar er is ook realisme 

(‘if you are not scared, you are not paying 

attention’) en zelfkritiek (‘we waren ons vak 

een beetje kwijt’). Meer dan 90% van de 

respondenten is het eens met de stelling dat 

deze tijd om een andere mentaliteit vraagt. 

Uit de toelichting blijkt waar die mentaliteit 

uit zou moeten bestaan, en komt een treffende 

overeenkomst met het interview aan het 

begin van dit magazine (p.11) naar voren: 

initiatief nemen en ondernemerschap tonen, 

verantwoordelijkheid nemen, gericht zijn 

op samenwerken en op de eindgebruiker. 

‘Het gaat niet zozeer om vormgeven van 

een gebouw, maar juist om vormgeven van 

gebruik.’ 

Meer weten? De antwoorden op de andere 

open vragen zijn te vinden op 

www.nederlandwordtanders.nl. 

#44 

1 Medio 2010 gaf bijna 60% van de deelnemers van Nederland wordt anders 

aan op zoek te zijn naar werk. Hoe is dat medio 2011? 

53% Nee, ik heb al werk 

47% Ik zoek werk 

2 Als je betaald werk verricht, in wat voor verband verricht je dit? 

24% Onregelmatig, freelance 

24% Voltijds eigen bureau 

22% Voltijds bij een opdrachtgever 

19% Deeltijds 

10% Deeltijds eigen bureau 

3 Voor welk type opdrachtgever verricht je het meeste werk? 

33% Voor particulieren 

26% Anders 

25% Voor marktpartijen (ontwikkelaars, corporaties) 

9% Voor de Rijksoverheid 

7% Voor een gemeente 

4 Voor welk type opdrachtgever zou je het liefst willen werken? 

86% Het maakt me niet uit, als de opdrachtgever maar 

bevlogen is 

12% Het maakt me überhaupt niet uit, werk is werk 

2% Voor de overheid 

0% Voor marktpartijen (ontwikkelaars, corporaties) 

0% Voor particulieren 

5 In welk vakgebied ben je op dit moment werkzaam? 

65% In het vakgebied waarin ik afgestudeerd ben 

25% In een vakgebied dat redelijk dicht tegen mijn 

studie aan ligt 

9% In een totaal ander vakgebied 

6 Hoe kijk je aan tegen de komende twee jaar? 

48% Ik ben optimistisch: deze tijd biedt uitdagingen in 

mijn vakuitoefening 

29% Ik ben optimistisch noch pessimistisch 

22% Ik ben pessimistisch: deze tijd belemmert mij in 

mijn vakuitoefening 

7 Stelling: dit is een tijdelijke situatie, die binnen 2 jaar wel aantrekt. 

75% Oneens. Ik denk dat er de komende jaren 

structureel minder werk zal zijn dan voorheen 

25% Eens, ik denk inderdaad dat de werkgelegenheid 

in de ruimtelijke sector binnenkort wel weer 

aantrekt 

8 Op dit moment is er veel minder werk. Moeten werkgevers hier 

stimulerende initiatieven nemen of is het aan de werknemers, zoals jij, om 

zelf werk te vinden en/of te creëren? 

65% Nee, het is aan de werknemers om zelf werk te 

vinden en/of te creëren 

30% Ja, werkgevers moeten stimulerende initiatieven 

nemen om voor (tijdelijk) meer werk te zorgen 

9 Stelling: architect zijn in deze tijd vraagt om een heel andere mentaliteit 

dan vroeger. 

93% Eens 

7% Oneens 

10 Stelling: er zijn teveel ontwerpers voor het werk van de komende jaren. 

79% Eens 

21% Oneens 

11 Stelling: het traditionele architectenbureau is passé. Tijdelijke 

samenwerkingsverbanden en netwerken hebben de toekomst 

77% Mee eens. De huidige ontwikkeling zet zich voort 

23% Oneens. Als de economie aantrekt, vormen 

zich weer (grotere) bureaus 

Facts & Figures

Colofon 

Samenstelling en redactie: Projectteam Nederland wordt anders 

Marcel van Heck, Nicole Smeets (Atelier Rijksbouwmeester), 

Rutger Oolbekkink, Guido Wallagh, Arnoud van der Wijk (Inbo), 

Else Serindou-Wissink (Else.com), mmv. de betrokken ontwerpers, 

mentoren, initiatiefnemers en opdrachtgevers 

Ontwerp magazine en website: Enchilada 

Fotografie cover, portretten algemene: Eran Oppenheimer 

Huisstijl en logo NWA: Linda Sterk (Inbo) 

Drukwerk: Veenman Drukkers 

Oplage: 2.000 

Magazine #3 verscheen op 30 juni 2011 ter gelegenheid van het 

afscheid van Liesbeth van der Pol als Rijksbouwmeester, in opdracht 

van Nederland wordt anders/Atelier Rijksbouwmeester 


Nederland wordt anders/Atelier Rijksbouwmeester heeft getracht aan alle 

auteursrechtelijke verplichtingen te voldoen. Voor zover iemand meent echter alsnog 

rechthebbende te zijn, kan deze zich tot Nederland wordt anders/Atelier Rijksbouwmeester 

wenden. 

Coninck, Sarah de Laar/Stichting Kriterion, Dick Vlaar/Duwoners, Roel Roomer en 

Martine Vledder/BPF Bouwinvest, Ron Hartman en Jeroen Bouweriks Media College/ 

Hans Vugts/Casa400, Lourens Loeven, Mariolein Hoevenaar, Hester Ombre/ 

Projectbureau Wibaut aan de Amstel, Marice de Lange/Projectbureau IJburg, Tarik 

Yousif/Creative Urbans, Eva de Klerk/Eva de Klerk, Olaf Vreugdenhil/De Alliantie, 

Marieke Nas/AM, Jan Willen Huisman en Naomi van Stelten/IJsfontein, Arun Jain/Urban 

Design & Strategy Consultant, Hans Ibelings/A10 Magazine, Carl Kerchmar/ 

Portaltoyourdreams, David Tuinzig/Concire, Boris van de Ven/Gamelab, Micha de Haas/ 

Abbink De Haas, Paul Gerretsen/Atelier Zuidvleugel), voor Krachtgroen (Maria Smits/ 

Forum, Johan van Zoest/Stadsecoloog, Wim Timmermans/Lector Groene Metropolen 

WUR, Jan-Willem van der Schans/Ruraal Socioloog /WUR, Rini Biemans/Creatief 

Beheer Rotterdam, Jolanda Maas/Gezonde Steden/RIV, Wim Leussink/Parkmanager 

Zuiderpark, Herman Kriek/Wijkmanager Schiedam Nieuwland, Menno Swaak/Stichting 

Gezonde Gronden, Urban van Aar/landschapsarchitect Haskoning, Ronald van Zon/ 

Gezonde Steden, Debra Solomon/Edible Green & Culi-Blog, Arnold Reijndorp/ 

Stadssocioloog, Corine Keus/E19 architecten, Peter Snel/Com-Wonen, Livina Tummers/ 

Atelier RBM), voor Topdorpen (Jannie Rozema/Hanzehogeschool Groningen, Roos 

Galjaard en Jan Kleine/bureau PAU, Enno Zuidema, Herman de Wolff/OTB, Enno 

Zuidema en Annemieke Punter/Bureau Enno Zuidema, Jan Postema en Ton Selten/ 

Lefier, Gijsbert Borgman/I&M, Michiel Firet en Yellie Alkema/ Stichting Noorderstroom), 

voor HomeMade (Ton van Gestel en Marlou Thijssen/OCW, Dirk Bergveld en Cilly 

Jansen/Architectuur Lokaal, Edwin Oostmeyer, Bert Jan Bodewes/KUUB, Hans Vos/ 

Laagland advies, Herman de Wolff/OTB TUDelft, Hein de Haan, Anouk Schuitemaker/ 

KEI, Pi de Bruijn/de Architekten Cie., Marcel Kastein/De Regie, Anne Jo Visser/SEV, 

Stephan Mousen/BIEB, Karin Laglas/BNA, Jan Fokkema/Neprom), voor Tussentijd (Aad 

van Orden/gemeente Apeldoorn, Duzan Doepel/Hotel Transvaal, Marleen Sanders/Inbo, 

Carolien Hooglandt/een jaar zonder geld, Andy van den Dobbelsteen/hoogleraar TU 

Delft, Eduard Marchena/Camelot, Bas van Esterik/Ad Hoc), voor Nederland op de 

Ontwerptafel (Mel Kroon/Tennet, Adjiedj Bakas/trendwatcher, Gaston Hendriks/GEN 

Group, Ann Demeester/De Appel, Tim Lang/City University London, Ton Venhoeven/ 

Rijksadviseur), voor Gezond verstand (Atto Harstra/Aldus bouwinnovatie, Peter Oei/ 

innovatie glastuinbouw, Andre Mol/Atelier RBM, Marcel Prijt, Hans van Oort, Ab van 

Buuren/gemeente Utrecht, Winifred Loke/Leefruimte, Hanneke van Brakel/ 

Scholenbouwmeester, Atto Harstra/Living Day Lights, Ed Hoekstra/AKTA, Elly van der 

Zee en Louk Heijnders/Servicecentrum Scholenbouw, Gert Grosfeld/GSG Architecten, 

Janny Rodermond/Stimuleringsfonds architectuur, Sibo Aarbeek en Rob Krist/ ICSadviseurs, 

Fonds van Wieringen/Onderwijsraad, Gertjan van Midden/PO-raad, Bert 

Meijering/Senter Novem, Jutta Hinterleitner/BNA-academie, Dolf Broekhuizen, Jan 

Walter Damen/OCW, Atze Broerstra/BBA, Kees ten Hoor/gemeente Emmen, Peter 

Soonius/christelijke Montessori School, Jos Berens/Basisschool ’t Blokhuus, Harm 

Thiemens/Obs Bosrand, Henk van der Bas/Basisschool Waddinxveen, Jacob Bos/Obs 

Kees Valkenstein, Elly Vliet Vlieland/basisschool De Regenboog, Joris Otten), voor 

Vrijstaat (Joost van den Hoek, Taco Postma, Rik Bakker, Menno Moerman, Rowin 

Petersma en Armando Pais do Amaral/Inbo, Bert Bouman en Ruud de Boer/Heineken, 

Hein de Haan, Eva de Klerk/NDSM, Jacques van Rooij/Ahold Vastgoed, Ekim Tan/ 

TUDelft, Aukje Teppena/DRO, Marcel van Lent, Lex Burgersdijk/Stichting Rumah 

Senang), Roland Stuij/HvA, Ronald Baart/Adobe, Yvo van Wijk/Portiva, Dénelise 

l’Ecluse/Autodesk, Sonja Schiphorst Helga Meijer, Robin Brinkhuijsen, Nicola Bruce, 

Edgar Wurfbain/Starsound, Frits Jan Smit/Eyehear, Dorien Sibbel/RAI, Anneloes van 

der Wouden/Rostra en last but not least de vele bewoners, belangstellenden en andere 

betrokkenen die de realisatie van Nederland wordt anders mede mogelijk hebben 

gemaakt. 

Colofon 

Vila en Lisette Magis/ds+V Rotterdam, Hans Kruijf en Celine Kruisbrink/Schiedam, 

Sandra de Bont, Reindert van der Wal, Laurence Peels en Bart Verwaard/Rotterdam, 

Irene van Exel en Jacqueline Tellinga/Almere, Suzanne Dirks en Sietske Heddema/ 

Apeldoorn, Eric van der Kooij, Zef Hemel, Corry Dekker, Lia de Lange, Toine van 

Goethem/DRO Amsterdam), de woningcorporaties die mede-opdrachtgever waren voor 

de Onderzoekslabs (Maarten Pel en Peter Groenhuizen/de Alliantie, Pierre Sponselee 

en Joke van den Berg/Woonwaard, Emile Spek, Leo Versteijlen, Irene Ponec, Marijke 

de Vries, Rosalie de Boer/Ymere) de contactpersonen van de 3TU (Mick Eekhout en 

Taeke de Jong), de contactpersonen vanuit de ministeries van I&M, OCW, LNV en WWI 

(Elien Wierenga, Marlijn van der Hoeven, Michiel van Dongen, Bart Vink/I&M, Floor de 

Sera en Bea van Golen/LNV, Marlou Thijssen en Ton van Gestel /OCW), de 

contactpersonen van de ideeënprijsvraag Verticale stad voor gezinnen (Inge Pit en 

Carla Roos/BNA, Linda de Rooij/Proper Stok, Wytske Kist/Ymere), de contactpersonen 

van de ideeënprijsvraag Zo wil ik wonen (Jan Fokkema en Arjan Hofmann/NEPROM, 

Karin Laglas en Inge Pit/BNA), de juryleden van de ideeënprijsvraag Zo wil ik wonen 

(Ger Hukker/NVM, Carel de Reus, Marlies Rohmer/architectenbureau Marlies Rohmer, 

Anco Schut/Utrecht, Mirjam van ‘t Veld/ Maarssen, Monique Wiemeyer/VT Wonen), de 

visiting critics en gastsprekers (Endry van Velzen/De Nijl Architecten, Willemijn Lofvers/ 

Bureau Lofvers, Paul Gerretsen/atelier Zuidvleugel, Bram Verhave /Atelier 

Rijksbouwmeester, Tom Maas/I&M, Frank van Oort/stadseconoom Rotterdam/ 

Universiteit Utrecht, Henk Ovink/I&M, Karin Mulder, Henriette Nieuwenhuizen/Maatschap 

voor communicatie, Anke van Hal en Joost van Ettekoven/Nyenrode University), de 

panelleden tijdens het slotdebat op 30 juni 2010 (Max van Aerschot/stadsbouwmeester 

Haarlem, Kees Lever/LNV, Liesbeth van der Pol/CRA en Mieke Spam/I&M), Frénk van 

der Linden, de contactpersonen van de locaties van de labs (Frank Segaar/de 

Architekten Cie., Lies Willemsen, Hans Verhezen/Gemeente Nagele, Jacques Prins, 

Denise Haas/Inbo, Sabine Heijink/Ymere, Edward van Dongen/KOW architecten, Rob 

Hendriks/DAAD, Fieke Adams /SeARCH, Reinout Crince/ Metropolis, Roland van der 

Klauw /Building Brains, Jan Bakers/Jan Bakers Architecten, Eline Hogendijk/ 

Zuiderkerk), de contactpersonen van de locaties van de bijeenkomsten (Guido de Vries/ 

CBK Apeldoorn, Piet van Wissen en Michel Dubois/Gemeente Apeldoorn, Harm 

Scheltens/Biennial for Social Design, Michel Morks/IGLUU, Elisabeth Boersma/ 

Kus&Sloop), alle mensen die op een of andere manier een bijdrage aan de labs hebben 

geleverd; voor Utrecht, (Arie Brienen/Jaarbeurs Utrecht, Joep Mourits/Berenschot, 

Joop van Wingaarden/AIM) voor Nagele (Willem Ridder van Rappard, Twan van Meijel, 

Dennis Eikenaar, Arjen van den Berg/Gemeente Noordoostpolder, Ton Beurmanjer, 

Ilona Koning, Melchior Broek/Mercatus Woondiensten, Anjo Geluk, Marian Bruinsma, 

alle vrijwilligers/Museum Nagele, Jan Hendrik Krops/Dorpsbelang Nagele, Kasper 

Katuin/Kasparus Bierbrouwerij, alle inwoners en ondernemers van Nagele, Louis van 

Gasteren en Joke Meerman/Spectrum Film, Dirk Baalman/Het Oversticht), voor Almere 

(Gert Breugem/gemeente Almere, Bran Stassen/ontwerper, Michelle Provoost/ 

architectuur historica, Bregit Jansen/architectuurhistorica, Bram Esser/filosoof, 

betrokken bewoners en winkeliers/Almere Haven, Dave Al, Fatih Ilgün, Jorrit Klaver, 

Nina Celovic, Saskia van Eijk, Simone Wongobe/Studenten HvA, Akira Le/filmmaker, 

Natalie van Eerden/voice-over), voor Rivierenwijk Heerhugowaard (Joke van den Berg, 

Cornel de Koster, Nadja Mertens/Woonwaard, Jan Stokman/Gemeente Heerhugowaard, 

Anton Munniks e.v.a./Wijkpanel, Willemijn Lofvers/Bureau Lofvers, Ivan Nio/Socioloog, 

Noortje Devriese/4Advies, Najla El Zein/Animatie, Fransesco Vedovato/Grafisch 

Ontwerp, Jasper Kums/Film & Webdesign, Barbara Vicari, Merel Stolker, Peter Botz, 

David Koezen, Albert Richters, Ania Molenda, Sander Dekker/Teamleden UNION3), voor 

Rotterdam (Lisette Magis/dS+V Rotterdam, Frank van Oort/stadseconoom Rotterdam/ 

Universiteit Utrecht, Jaap van Grinsven/Grafisch vormgever-bewoner Hillehuis, Arno 

Ruigrok/Multi Vastgoed), voor Placemakers (Thomas Vos, Milou Welsink, Luc Wiering, 

William Haesen/Junior consultants, Brian van de Vooren, Kevin Gozems, Dana de Rooi, 

Marieke Boriv, Stefano Toledo, Chris Ousman/Studenten Media College, Lieve de 

Onze dank gaat uit naar eenieder die bijgedragen heeft aan dit initiatief en in het 

bijzonder alle deelnemers aan het Onderzoekslab (Anja Dirks, Beatriz Zorzo Talavera, 

Cindy Wouters, Daniela Castelbranco, David Bruce, Dion Lembekker, Jaap Janssen, 

Jacques Abelman, Jasper Smits, Jeroen Dijkgraaf, Joost van den Ham, Nils Christa, 

Martijn Elzinga, Martijn d’Herripon, Mette Bos, Claudia Temperilli, Gerrie KleinJan, 

Guido Schot, Jaap Kuin, Jeroen de Bos, Jim de Valk, Joosje van Geest, Magnette 

Dijkstra, Marc Keizer, Marjan van Herpen, Marten Kuijpers, Mirjam van Hasselt, Rogier 

Dobma, Sven Henning, Victor Spijkers, Agnes Mandeville, Bas Cuppen, Christiaan van 

Hegelsom, Conrad Kickert, Evert-Jan Stoop, Jillis Kinkel, Maartje Olsthoorn, Marianne 

Kleijer, Nicolien Pot, Petra Diesfeldt-Bus, Robbert Bron, Rouke Mulder, Saskia 

Nieuwendijk, Sven Katze, Vincent Heck, Andrea Prins, Arjan Welman, Barbara Vicari, 

Eline Jonkers, Giliam Conradi, Jarmila Domazlická, Merel Stolker, Peter Botz, Simona 

Puglisi, Thera Huijsmans, Anouk Steenblik, Arjen Spreeuwers, Berit Piepgras, Bram 

Vlaun, Janneska Spoelman, Joost van der Waal, Katelijne de Wolf, Maartje Franse, 

Simon George, Steve Swiggers, Vincent Muller, Amber Beernink, Carst Abma, Cecile 

Raas, Jesse Lavalaye, Katusha Sol, Marlou de Jong, Naomi Hoogervorst, Neeltje Tops, 

Ronald Boer, Stefanie Tumewu, Yifat Levron, Ayca Dogan, Amarinske Douma, Bram 

Zondag, Bruno Woeber, Eveline van den Berg Jeths, Ingrid Boelens, Gudule Martens, 

Mijke Rood, Nienke Bouwhuis, Vera van den Broek, Brigitte van Bakel, Flip Bakker, 

Gerrie Kleinjan, Sandra Grabs, Unger Beerends, Anna Vlaming Reitmanova, Camila 

Pinzón Cortés, Gilad Sitton, Karen Heijne, Luca Coppola, Ludwin Budde, Maarten 

Molenaar, Steven Spanjersberg, Vincent van den Dijssel, Vincent Klijndijk, Wibke 

Plagmann, Amelia Lukmanto, Elisabeth Boersma, Gerben Booltink, Hans van Daal, 

Jeroen van de Weijer, Jolanda van der Sluis, Marjolein Dekker, Maurice Tuunter, Michiel 

Groothoff, Philip Palmer, Pim Dumans, Antonio Cannavacciuolo, Daniëlle Bakkes, 

Hanneke Kortland, Jolien de Jong, Milena Ivkovic, Renée Verheggen, Telma van Gestel, 

Thorsten Schneider, Bas Overweg, Esmoreit Kempkes, Femke Hägen, Jan-Paul 

Koning, Julien Kummer, Laura Blauw, Karen Wieck, Maarten Visser, Marco van 

Zandwijk-Versluis, Andrea Michaela Zaehle, Emiel Tijhuis, Erik van Beekum, Eva 

Salome, Luuk Verheul, Paul de Vries, Stan Gerrits, Stella Vesselinova), hun mentoren 

(Han Michel, Pi de Bruijn en Bas Horsting/de Architekten Cie., Paul van Bussel/pvanb 

architecten, Carolien Ligtenberg/Urban Factory-bureau M.E.S.T., UNION3 (Arman 

Akdogan en Felix Madrazo/IND, Marieke Kums/MAKS, Anastassia Smirnova en 

Alexander Sverdlov/Svesmi), Jeroen Mensink/JAM architecten, Suzanne Loen/SL 

studio, Michel Melenhorst/DAAD Architecten, Jan Willem van Kuilenburg/Monolab, 

XML/Max Cohen de Lara en David Mulder, Jan Bakers/Jan Bakers Architecten, Eric 

Frijters en Olv Klijn/.FABRIC), deelnemers en winnaars ideeënprijsvragen (Mulders 

Vandenberk Architecten, Evelyn Galsdorf, Sjoerd Schaapveld, Pui Yee Man, Lana 

Beerends-Du Croq, Dean Moran/ism Ymere/Proper-Stok, Babet Galis/Galis 

Architectenburo, Han Willem Vischer/Arvide & Ruud Stemerdink/Visie-R, Sander 

Smoes/Smoes ontwerpen & Woonstad, Luke Bruins/Red Concept & Sascha Glasl, 

Tjeerd Haccou, Mathijn Pool/space&matter), de leden van de Initiatiefgroep Nederland 

wordt anders (Wienke Bodewes/ NEPROM, Wim Eggenkamp, Liesbeth van der Pol, Yttje 

Feddes en Ton Venhoeven/CRA, Friso de Zeeuw en Agnes Franzen/TU Delft, Marc Calon 

en Maarten Georgius/Aedes, Zef Hemel/DRO Amsterdam, Judith van Kranendonk/OCW, 

Hans Kuiper/gemeente Den Haag, Karin Laglas/BNA, Henk Ovink/VROM, Astrid Sanson/ 

gemeente Rotterdam, Anco Schut/gemeente Utrecht, Pieter van Wesemael/TU 

Eindhoven, Emile Spek/Ymere), de leden van de programmeringcommissie Nederland 

wordt anders (Maarten Georgius/Aedes, Yttje Feddes, Ton Venhoeven, Wim Eggenkamp/ 

CRA, Marcel van Heck/Atelier RBM, Quirine van der Hoeven, Marloe Thijssen/OCW, Jan 

Fokkema/NEPROM, Janny Rodermond/SfA, Pieter van Wesemael/TU Eindhoven, Guido 

Wallagh/Inbo, Henk Ovink, Eline Wieringa/VROM), de gemeenten die medeopdrachtgever 

waren voor de Onderzoekslabs (Anco Schut/Gemeente Utrecht en Henk 

Bouwman/HKBS Architecten, Arjen van den Berg en Dennis Eikenaar/Gemeente 

Noordoostpolder, Jan Stokman/Gemeente Heerhugowaard, Merce Demiguel i Cap de

Zie verder: 

Onderzoekslab 


www.krachtgroen.nl 

www.nl2040.eu 

www.scholenbouwwaaier.nl 

www.gripopruimte.nu 

www.almerehavenanders.nl 

www.placemakers.nl 

www.homemade-lab.nl 

www.bureaumest.nl 

www.kus-en-sloop.nl 

Ideeënprijsvraag 

‘Zo wil ik wonen’ 

www.zowilikwonen.nl 

www.WeBuild.nl 

www.arvide.nl 

www.devakmancentraal.nl 

Ideeënprijsvraag 

‘De verticale stad voor gezinnen’ 

www.jongearchitecten.nl/prijsvraag 

www.muldersvandenberk.nl 

www.nederlandwordtanders.nl

NWA-magazine #3 - Nederland Wordt Anders

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

NWA-magazine #3 - Nederland Wordt Anders

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?