05.09.2013 Views

Roomsche kerkgemeenten en priesters in de 18e eeuw door R.E. ...

Roomsche kerkgemeenten en priesters in de 18e eeuw door R.E. ...

Roomsche kerkgemeenten en priesters in de 18e eeuw door R.E. ...

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

•<br />

VEREENIGING T.OT BEOEFENING<br />

VAN OVERIJSSELSOH REGT EN GESOHIEDENIS.<br />

VERSLAGEN<br />

EN<br />

MEDEDEELINGEN<br />

VIER EN TWINTIGS1'E STUK.<br />

ZWOLLR,<br />

DE 'ERVEN J. J. TIJL<br />

1909.


I N HOU D.<br />

Bladz.<br />

E<strong>en</strong> paar bladzijd<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> geschied<strong>en</strong>is van het<br />

klooster ter Hunnepe, <strong>door</strong> dr. J. S. van Ve<strong>en</strong>. 1<br />

Uit <strong>de</strong> resolutiën van schep<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> rad<strong>en</strong> <strong>de</strong>r stad<br />

Zwolle, <strong>door</strong> F. A. Hoefer . 17<br />

De marke van Zwolle <strong>en</strong> <strong>de</strong> buurtschap Mid<strong>de</strong>lwijk,<br />

<strong>door</strong> mr. C. W. van <strong>de</strong>r Pot . 18<br />

Me<strong>de</strong><strong>de</strong>el<strong>in</strong>g<strong>en</strong> omtr<strong>en</strong>t Ootmarsum <strong>en</strong> omstrek<strong>en</strong>,<br />

<strong>door</strong> F. A. Hoefer . 38<br />

<strong>Roomsche</strong> <strong>kerkgeme<strong>en</strong>t<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>priesters</strong> <strong>in</strong> Tw<strong>en</strong>the <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> <strong>18e</strong> <strong>eeuw</strong>, <strong>door</strong> mr, R. E. Hatt<strong>in</strong>k . 57<br />

E<strong>en</strong>ige me<strong>de</strong><strong>de</strong>el<strong>in</strong>g<strong>en</strong> omtr<strong>en</strong>t Ruime, <strong>door</strong> F. A.<br />

Hoefer. . . 90


ROOMSCHE KERKGEMEEN'l'EN EN PRIESTERS IN<br />

TWEN'l'HE IN DE I8e EEUW.<br />

On<strong>de</strong>r <strong>de</strong>z<strong>en</strong> titel heb ik te sam<strong>en</strong> gebracht, wat<br />

ik ter aanvull<strong>in</strong>g <strong>en</strong> verbeter<strong>in</strong>g van GEERDINK'S Bij-<br />

drag<strong>en</strong> l} heb opgeteek<strong>en</strong>d, na k<strong>en</strong>nisnem<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong><br />

pakket stukk<strong>en</strong>, die t<strong>en</strong> <strong>de</strong>ele gedi<strong>en</strong>d hebb<strong>en</strong> voor<br />

bet formeer<strong>en</strong> van <strong>de</strong> "Memorie van <strong>de</strong> opgegev<strong>en</strong>e<br />

<strong>Roomsche</strong> Kerkhuis<strong>en</strong> of Kerkschuur<strong>en</strong> of boer<strong>en</strong>-<br />

huis<strong>en</strong>, daar <strong>de</strong> di<strong>en</strong>st word gedaan" 2), t<strong>en</strong> <strong>de</strong>ele<br />

aanvrag<strong>en</strong> tof het opricht<strong>en</strong> van nieuwe kerkhuiz<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re on<strong>de</strong>rwerp<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong>.<br />

Voormel<strong>de</strong> memorie was opgemaakt uit <strong>de</strong> opgav<strong>en</strong>,<br />

verstrekt ter voldo<strong>en</strong><strong>in</strong>g aan <strong>de</strong> publicatie van R. <strong>en</strong><br />

St. van 11 April 1778. Haaksberg<strong>en</strong> wordt er niet<br />

<strong>in</strong> g<strong>en</strong>oemd, hoewel <strong>de</strong>ze kerkgeme<strong>en</strong>te wel voorkomt<br />

op <strong>de</strong> aan <strong>de</strong> memorie t<strong>en</strong> grondslag ligg<strong>en</strong><strong>de</strong> klad-<br />

aanteek<strong>en</strong><strong>in</strong>g of verzamelstaat <strong>de</strong>r ontvang<strong>en</strong> opgav<strong>en</strong>,<br />

waar<strong>in</strong> m<strong>en</strong> leest: "Haxberg<strong>en</strong>. Het Kerkhuis is<br />

omtr<strong>en</strong>t 200 a 300 schred<strong>en</strong> b<strong>en</strong>oord<strong>en</strong> 't dorp Hax-<br />

berg<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> plaats, g<strong>en</strong>aamt Hofbraak. opgebouwt<br />

AO 1740; communieant<strong>en</strong> 1700."<br />

1) E<strong>en</strong>ige bijdrag<strong>en</strong> tot <strong>de</strong> Geschied<strong>en</strong>is van het archidiaconaat<br />

<strong>en</strong> aarts<strong>priesters</strong>chap Tw<strong>en</strong>the, uit <strong>de</strong> nagelat<strong>en</strong> schrift<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

me<strong>de</strong><strong>de</strong>el<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van wijl<strong>en</strong> J. Geerd<strong>in</strong>k, pastoor te Lutte, uitgegev<strong>en</strong><br />

<strong>door</strong> E. Geerd<strong>in</strong>k, pastoor te Vian<strong>en</strong>.<br />

2) Bijdr. t. d. Gesch. v. Ov., VIII, 176.


58<br />

Het ontbrek<strong>en</strong> is wellicht daaraan toe te schrijv<strong>en</strong>, dat<br />

Haaksberg<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>r Drostambt geleg<strong>en</strong> was.<br />

I.<br />

In <strong>de</strong> "Ondhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> Gesticht<strong>en</strong> van het bisdom<br />

van Dev<strong>en</strong>ter" <strong>door</strong> VANRIJN (editie 1725) komt voor,<br />

dat <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te van Haaksberg<strong>en</strong> <strong>door</strong> M<strong>in</strong>orit<strong>en</strong><br />

uit het conv<strong>en</strong>t te Zwilbroek, bij Vred<strong>en</strong>, placht be-<br />

di<strong>en</strong>d te word<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat voor meer dan 17 jaar aan<br />

<strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> pastoor was toegezond<strong>en</strong>,<br />

GERAARDDE BEER, uit Weerselo geboortig, die <strong>in</strong> 1713<br />

overleed <strong>en</strong> BEHNARDDE BEER tot opvolger kreeg.<br />

Ofschoon Geerd<strong>in</strong>k 1) <strong>de</strong>ze twee pastoors ook ver-<br />

meldt, blijkt echter uit hetge<strong>en</strong> hij omtr<strong>en</strong>t <strong>de</strong> nood-<br />

kerk op <strong>de</strong> W<strong>in</strong>kelhorst <strong>en</strong> <strong>de</strong> ni<strong>en</strong>we kapel me<strong>de</strong><strong>de</strong>elt,<br />

<strong>in</strong> verband met an<strong>de</strong>re gegev<strong>en</strong>s, dat <strong>de</strong>ze pastoors<br />

ge<strong>en</strong> resi<strong>de</strong>er<strong>en</strong><strong>de</strong> pastoors geweest zijn <strong>en</strong> er <strong>in</strong> 1721<br />

ge<strong>en</strong> statie te Haaksberg<strong>en</strong> was.<br />

De paters van het m<strong>in</strong><strong>de</strong>rbroe<strong>de</strong>rsklooster bedi<strong>en</strong>-<br />

d<strong>en</strong> op W<strong>in</strong>kelhorst, buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van het<br />

landschap Overijssel, <strong>de</strong> roomseh<strong>en</strong> uit Haaksberg<strong>en</strong><br />

tot 1699: to<strong>en</strong> werd hun <strong>de</strong> bedi<strong>en</strong><strong>in</strong>g ontnom<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

het oratorium op W<strong>in</strong>kelhorst verplaatst naar e<strong>en</strong><br />

grondstuk. later nieuwe kerk of Nijkerk g<strong>en</strong>oemd.<br />

Volg<strong>en</strong>s Geerd<strong>in</strong>k gaf <strong>de</strong> bisschop van Munster,<br />

bij beschikk<strong>in</strong>g van 27 October 1699, met goedkeu-<br />

r<strong>in</strong>g van d<strong>en</strong> aartsbisschop van Sebaste <strong>in</strong> partibus<br />

<strong>in</strong>fi<strong>de</strong>lium <strong>en</strong> apostolisch<strong>en</strong> vicaris PETRUS CODDE,<br />

vergunn<strong>in</strong>g, dat e<strong>en</strong> bepaald missionaris, dool' hem<br />

of an<strong>de</strong>re autoriteit<strong>en</strong> aangewez<strong>en</strong>, <strong>de</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong>: vroe-<br />

ger op W<strong>in</strong>kelhorst verricht, nu voor <strong>de</strong> Katholiek<strong>en</strong><br />

1) Bijdrag<strong>en</strong> 302, 303.


59<br />

III het Drostambt Haaksberg<strong>en</strong>, zou mog<strong>en</strong> verricht<strong>en</strong><br />

III <strong>de</strong> nieuwe kapel nabij Haaksberg<strong>en</strong> <strong>in</strong> zijn bisdom.<br />

Al is er <strong>in</strong> na te meld<strong>en</strong> getuig<strong>en</strong> verklar<strong>in</strong>g sprake<br />

van, dat JOOST CHRISTOFFEL V AN BEVERFaRDE als Drost<br />

<strong>in</strong> 1695 vergunn<strong>in</strong>g bad gegev<strong>en</strong> om d<strong>en</strong> roomseh<strong>en</strong><br />

godsdi<strong>en</strong>st vrij <strong>en</strong> ongeh<strong>in</strong><strong>de</strong>rd uit te oef<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> dat<br />

dit daarna op bet erve Hoffste<strong>de</strong> buit<strong>en</strong> Haaksberg<strong>en</strong><br />

ook geschied is, toch blijkt van e<strong>en</strong> toelat<strong>in</strong>g <strong>door</strong><br />

R. <strong>en</strong> St. niet; terwijl uit <strong>de</strong> na te meld<strong>en</strong> stukk<strong>en</strong><br />

volgt, dat <strong>in</strong> 1721, to<strong>en</strong> BENTINCK er Drost was, <strong>de</strong><br />

godsdi<strong>en</strong>stoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g er verbod<strong>en</strong> was.<br />

Omstreeks of na 1699 zal dan waarschijnlijk aan<br />

R. <strong>en</strong> St. <strong>in</strong>gedi<strong>en</strong>d zijn e<strong>en</strong> verzoek, waarvan e<strong>en</strong><br />

ongedagteek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> ongeteek<strong>en</strong>d afschrift of concept<br />

<strong>in</strong>houdt, dat <strong>de</strong> "Roomsgez<strong>in</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong>gezet<strong>en</strong><strong>en</strong> van Hax-<br />

berg<strong>en</strong>" om d<strong>en</strong> welstand van hunne plaats <strong>en</strong> van<br />

het geheele. Drostambt te favoriseer<strong>en</strong> vroeger ver-<br />

zocht hadd<strong>en</strong> <strong>de</strong> toelat<strong>in</strong>g, om <strong>in</strong> e<strong>en</strong> afgezon<strong>de</strong>r<strong>de</strong><br />

stille plaats hunn<strong>en</strong> godsdi<strong>en</strong>st te mog<strong>en</strong> oef<strong>en</strong><strong>en</strong>,<br />

dat zij bij gebreke van verlof, verplicht war<strong>en</strong> hunne<br />

godsdi<strong>en</strong>stplicht<strong>en</strong> <strong>in</strong> naburige kerk<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> pro-<br />

v<strong>in</strong>cie te vervull<strong>en</strong>, waar<strong>door</strong> <strong>de</strong> ner<strong>in</strong>g <strong>en</strong> koopman-<br />

scbap grootelijks werd gediverteerd, dat er zicb nu<br />

op <strong>de</strong> uiterste gr<strong>en</strong>s naast Haaksberg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> geord<strong>en</strong>d<br />

monnik had ne<strong>de</strong>rgezet, die <strong>de</strong> meeste <strong>in</strong>gezet<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

van Haaksberg<strong>en</strong> tot zich trok, zoodat spoedig alle<br />

han<strong>de</strong>l <strong>en</strong> ner<strong>in</strong>g hier zou stilstaan <strong>en</strong> er red<strong>en</strong> ge-<br />

gev<strong>en</strong> werd, dat vele huisgez<strong>in</strong>n<strong>en</strong> van woonplaats<br />

zoud<strong>en</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> "tot irreparable scha<strong>de</strong> niet alle<strong>en</strong><br />

van alle so wel Gereformeer<strong>de</strong>, als roomsche parti-<br />

culiere <strong>in</strong>geset<strong>en</strong><strong>en</strong>", maar ook, bij consequ<strong>en</strong>tie, van<br />

<strong>de</strong> Prov<strong>in</strong>cie <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong>.<br />

Op grond daarvan verzocht<strong>en</strong> zij, dat hun slechts


60<br />

e<strong>en</strong>igermate <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g van hunne religie <strong>in</strong> hun<br />

district mocht word<strong>en</strong> veroorloofd op zoodanige voor-<br />

waard<strong>en</strong> van stilheid <strong>en</strong> gehoorzaamheid, als R. <strong>en</strong><br />

St. zoud<strong>en</strong> geliev<strong>en</strong> voor te schrijv<strong>en</strong>.<br />

Uit di<strong>en</strong> tijd moet ook bet rekwest aan R. <strong>en</strong> St.<br />

zijn, me<strong>de</strong> ongedagteek<strong>en</strong>d, maar on<strong>de</strong>rteek<strong>en</strong>d <strong>door</strong><br />

H. vAN ÂMELONSEN, q.q-, waarbij "<strong>de</strong> roomsch-catho-<br />

lieke <strong>in</strong>geset<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>de</strong>s dorps <strong>en</strong> gerigts Haxberg<strong>en</strong>"<br />

betoogd<strong>en</strong>, dat e<strong>en</strong> groot <strong>de</strong>el van het kerspel buit<strong>en</strong><br />

bet gerigt hun godsdi<strong>en</strong>st moest uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong>, sommig<strong>en</strong><br />

te Alstätte <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> naar <strong>de</strong> W<strong>in</strong>kelborst bij bet<br />

tolhuis, bei<strong>de</strong> <strong>in</strong> Munsterland, ter kerk g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> die<br />

van bet dorp dit ook moest<strong>en</strong> do<strong>en</strong> <strong>en</strong> dit groot<strong>en</strong>-<br />

<strong>de</strong>els <strong>door</strong> d<strong>en</strong> Ve<strong>en</strong>edijk <strong>en</strong> bij <strong>in</strong>undatie of <strong>door</strong>-<br />

brek<strong>in</strong>ge bij w<strong>in</strong>tertijd, over het ve<strong>en</strong> zelfs moest<strong>en</strong><br />

gaan, waar<strong>door</strong> het dorp <strong>in</strong> e<strong>en</strong> erbarmelijk<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

zeer behoeftig<strong>en</strong> toestand kwam te gerak<strong>en</strong> <strong>door</strong> het<br />

ontbrek<strong>en</strong> van "ner<strong>in</strong>ge, handter<strong>in</strong>ge, coopmanschap-<br />

p<strong>en</strong>", <strong>en</strong>z. Zij verzocht<strong>en</strong> daarom, dat het hun niet<br />

langer mocht word<strong>en</strong> geweigerd om bti of omstreeks<br />

het dorp <strong>de</strong> roomsche religie <strong>door</strong> e<strong>en</strong> priester<br />

"N. B. werelts syn<strong>de</strong>" te lat<strong>en</strong> bedi<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong>e beschikk<strong>in</strong>g hierop is mij niet bek<strong>en</strong>d; <strong>in</strong><br />

Februari 1721 had <strong>de</strong> Drost 1) bij aangeplakte publi-<br />

catie <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g van d<strong>en</strong> roomseh<strong>en</strong> godsdi<strong>en</strong>st<br />

te Haaksberg<strong>en</strong> verbod<strong>en</strong>; <strong>de</strong>sniettem<strong>in</strong> trad op Zondag<br />

23 November 1721 <strong>de</strong> priester GERHARD BERNARD BEER<br />

<strong>de</strong>s voormiddags, tijd<strong>en</strong>s <strong>de</strong> godsdi<strong>en</strong>stoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>de</strong>r<br />

gereformeerd<strong>en</strong>, op <strong>en</strong> <strong>de</strong>ed publiek<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st aan het<br />

huis van Schuit<strong>en</strong>hag<strong>en</strong>. Hij werd uit di<strong>en</strong> hoof<strong>de</strong><br />

corporeel gearresteerd <strong>door</strong> POTHOFF als Fiscus van<br />

1) Wolf B<strong>en</strong>t<strong>in</strong>ck tot Langeveldsloo was se<strong>de</strong>rt 1713 Drost<br />

van Haaksberg<strong>en</strong>: hij overleed 26 April 1726.


61<br />

d<strong>en</strong> Drost <strong>de</strong>r Heerlijkheid Haaksberg<strong>en</strong>. Deze zaak<br />

di<strong>en</strong><strong>de</strong> d<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>d<strong>en</strong> dag voor d<strong>en</strong> Richter Dr. JOAN<br />

VAN DER SLUIS, waar <strong>de</strong> priester Beer voor <strong>de</strong> betal<strong>in</strong>g<br />

<strong>de</strong>r ev<strong>en</strong>tueel beloop<strong>en</strong> boete Herm<strong>en</strong> ter Hoffstee<strong>de</strong>,<br />

Jan Wiss<strong>in</strong>ck <strong>en</strong> H<strong>en</strong>drie Ass<strong>in</strong>ck tot borg<strong>en</strong> stel<strong>de</strong>.<br />

Veerti<strong>en</strong> dag<strong>en</strong> later, 7 December, werd hij we<strong>de</strong>r<br />

gearresteerd ; di<strong>en</strong> dag werd er noodgerigt gehoud<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> Beer we<strong>de</strong>r on<strong>de</strong>r borgtocht ontslag<strong>en</strong>, die <strong>in</strong> het<br />

d<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>d<strong>en</strong> dag gehoud<strong>en</strong> gericht aanvoer<strong>de</strong>, dat<br />

hij uit Deld<strong>en</strong> geboortig <strong>en</strong> <strong>in</strong>landsch priester was<br />

<strong>en</strong> lang voor het pleg<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> roomseh<strong>en</strong> gods-<br />

di<strong>en</strong>st <strong>in</strong> het dorp Haaksberg<strong>en</strong> <strong>in</strong>gehuurd had <strong>en</strong><br />

woonachtig geweest was bij H<strong>en</strong>drik Ronneboom. Yan<br />

<strong>de</strong> zij<strong>de</strong> van d<strong>en</strong> Drost werd gesust<strong>in</strong>eerd, dat hij<br />

woon<strong>de</strong> aan <strong>de</strong> nieuwe kercke <strong>in</strong> het Munsterland,<br />

waar hij gewoon was d<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st te do<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar hij<br />

ook op Zondag 16 November had afgekondigd, dat<br />

hij d<strong>en</strong> daaropvolg<strong>en</strong>d<strong>en</strong> Zondag bij Scholt<strong>en</strong> t<strong>en</strong> Hag<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> Haaksberg<strong>en</strong> zou optred<strong>en</strong>, zijne hoor<strong>de</strong>rs verma-<br />

n<strong>en</strong><strong>de</strong> om daar te kom<strong>en</strong>. De Drost hield het er voor,<br />

dat wanneer e<strong>en</strong> <strong>in</strong>boorl<strong>in</strong>g <strong>de</strong>zer prov<strong>in</strong>cie zich<br />

metterwoon <strong>in</strong> Munsterland begeeft <strong>en</strong> daar e<strong>en</strong>e<br />

publieke bedi<strong>en</strong><strong>in</strong>g als priester aan vaardt, hij als vreem-<br />

<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g moet word<strong>en</strong> beschouwd ; terwijl bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

priester niet bevoegd was om, zon<strong>de</strong>r zijne toestem-<br />

m<strong>in</strong>g als officier van <strong>de</strong> plaats; zijn domicilie <strong>in</strong> het<br />

drostambt te vestig<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar <strong>in</strong> strijd met <strong>de</strong> resolutie<br />

van R. <strong>en</strong> St. di<strong>en</strong>st te do<strong>en</strong>. De Drost voer<strong>de</strong> nog<br />

aan, dat er te Haaksberg<strong>en</strong> nog e<strong>en</strong> priester woon<strong>de</strong>,<br />

LANSINCKg<strong>en</strong>aamd, die als <strong>in</strong>gezet<strong>en</strong>e nooit e<strong>en</strong>ige<br />

moeilijkheid had on<strong>de</strong>rvond<strong>en</strong>.<br />

In <strong>de</strong> langdurige procedure, waar<strong>in</strong> Beer niet ont-<br />

k<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> nieuwe kerk over <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> te bedi<strong>en</strong><strong>en</strong>,


62<br />

had op 10 April 1722 e<strong>en</strong>e beëedig<strong>in</strong>g voor d<strong>en</strong> richter<br />

plaats van vier getuig<strong>en</strong>verklar<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, eerst<strong>en</strong>s van die<br />

van JAN LANSINK<strong>en</strong> <strong>de</strong> weduwe van AREND'i'ELINTELO,<br />

beid<strong>en</strong> omstreeks 70 jaar oud, dat het hun bek<strong>en</strong>d<br />

was dat <strong>in</strong> 1695 <strong>de</strong> Drost van Haaksberg<strong>en</strong> aan <strong>de</strong><br />

roomschgez<strong>in</strong>d<strong>en</strong> vergund had d<strong>en</strong> roomseh<strong>en</strong> gods-<br />

di<strong>en</strong>st vrij <strong>en</strong> onverh<strong>in</strong><strong>de</strong>rd uit te oef<strong>en</strong><strong>en</strong>, gelijk<br />

hunne nabur<strong>en</strong> <strong>in</strong> Tw<strong>en</strong>the <strong>en</strong> dat <strong>de</strong> Drost voor <strong>de</strong>ze<br />

toelat<strong>in</strong>g "tot e<strong>en</strong> erk<strong>en</strong>t<strong>en</strong>isse g<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> heeft <strong>de</strong> summa<br />

van hon<strong>de</strong>rt <strong>en</strong> 't sestigh cal'. guld<strong>en</strong>s, <strong>door</strong> JAN<br />

NOORTBECKEgewes<strong>en</strong> Rigter van Diep<strong>en</strong>heim daertoe<br />

belastet, afgehaelt" <strong>en</strong> voorts dat daarna <strong>de</strong> roomsche<br />

godsdi<strong>en</strong>st werkelijk <strong>en</strong> onverh<strong>in</strong><strong>de</strong>rd is uitgeoef<strong>en</strong>d<br />

<strong>en</strong> verricht op het erve Hoffste<strong>de</strong> buit<strong>en</strong> Haaksberg<strong>en</strong>.<br />

De twee an<strong>de</strong>re getuig<strong>en</strong>, H. van Amelons<strong>en</strong>, -oud<br />

omstreeks fil jaar, <strong>en</strong> Theodorus Lans<strong>in</strong>gh, oud om-<br />

streeks 25 jaar, verklaard<strong>en</strong>, dat zij nam<strong>en</strong>s <strong>de</strong><br />

roomsehgez<strong>in</strong>d<strong>en</strong> van Haaksberg<strong>en</strong> alsme<strong>de</strong> nam<strong>en</strong>s<br />

hunn<strong>en</strong> roomseh<strong>en</strong> priester G. B. Beer met bijzon<strong>de</strong>re<br />

opdracht <strong>in</strong> November 1721 gegaan zijn naar <strong>de</strong><br />

Bukborst, om aan d<strong>en</strong> daar vertoev<strong>en</strong>d<strong>en</strong> Drost aan-<br />

gifte van hem te do<strong>en</strong>, <strong>en</strong> znlks vóór het eerste<br />

optred<strong>en</strong> van Beer. Zij hadd<strong>en</strong> "voorsr. Rooms priester,<br />

zijn<strong>de</strong> e<strong>en</strong> weerelts Heer, a<strong>en</strong>gegev<strong>en</strong> <strong>in</strong> qualiteit als<br />

e<strong>en</strong> seculier priester off, als geseit, e<strong>en</strong> weerelts Heer<br />

<strong>en</strong> <strong>in</strong>heimach van Deld<strong>en</strong> geboortigh, om <strong>de</strong> Roomsch<br />

ges<strong>in</strong>d<strong>en</strong> van anse dorp Hoxberg<strong>en</strong> te bedi<strong>en</strong><strong>en</strong>" <strong>en</strong><br />

dat hij alreeds tot dit doel e<strong>en</strong> won<strong>in</strong>g gehuurd had.<br />

Zij hadd<strong>en</strong> echter <strong>door</strong> ongesteldheid van d<strong>en</strong> Drost<br />

ge<strong>en</strong> audi<strong>en</strong>tie kunn<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong>, maar e<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />

"domestiqu<strong>en</strong>" had hun gezegd: "Gij hebt aan U pligt<br />

voldaan."<br />

M<strong>en</strong> was <strong>in</strong> September 1722 nog aan het proce-<br />

,


63<br />

<strong>de</strong>er<strong>en</strong>, to<strong>en</strong> <strong>de</strong> zaak <strong>in</strong>gevolge resolutie van <strong>de</strong><br />

Ord<strong>in</strong>aris Ge<strong>de</strong>puteerd<strong>en</strong> ter Landschap van Overijssel<br />

van 7 September uitgesteld werd tot 23 November.<br />

Wat was er geschied? DR. BAL'l'HASARMUNTZhad<br />

als bedi<strong>en</strong><strong>de</strong> van G. B. Beer zich tot Ord<strong>in</strong>aris Ge-<br />

<strong>de</strong>puteerd<strong>en</strong> gew<strong>en</strong>d <strong>en</strong> hun dij zaak uite<strong>en</strong>gezet. Dit<br />

stuk werd <strong>in</strong> band<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> Drost gesteld, die. er<br />

uitvoerig schriftelijk op antwoord<strong>de</strong> <strong>en</strong> zijn <strong>in</strong>g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

standpunt bleef handhav<strong>en</strong>.<br />

Wanneer m<strong>en</strong> aanneemt, dat er to<strong>en</strong> admissie voor<br />

<strong>de</strong> op<strong>en</strong>bare godsdi<strong>en</strong>stoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g verkreg<strong>en</strong> is, zal eerst<br />

van di<strong>en</strong> tijd af <strong>de</strong>ze priester Beer moet<strong>en</strong> geacht<br />

word<strong>en</strong> pastoor te Haaksberg<strong>en</strong> te zijn geweest: hij bleef<br />

dit dan tot 1732, to<strong>en</strong> hij naar Zwolle verplaatst werd,<br />

waar hij tot Aartspriester van Salland b<strong>en</strong>oemd werd.<br />

In <strong>de</strong> "Naamlijst <strong>de</strong>r KE.Pastoors van <strong>de</strong> Holland-<br />

sche z<strong>en</strong>d<strong>in</strong>g over <strong>de</strong> jar<strong>en</strong> 1710-70" komt hij als<br />

G. B. <strong>de</strong> Beer voor <strong>en</strong> als pastoor te Haaksberg<strong>en</strong><br />

van 1713-32: <strong>de</strong> bewerkers <strong>de</strong>zer lijst hebb<strong>en</strong> hunne<br />

aanteek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> tracht<strong>en</strong> te verb<strong>in</strong>d<strong>en</strong> met hetge<strong>en</strong><br />

van Heuss<strong>en</strong> <strong>in</strong> het beg<strong>in</strong> <strong>de</strong>r <strong>18e</strong> <strong>eeuw</strong> <strong>door</strong> d<strong>en</strong><br />

drnk heeft geme<strong>en</strong> gemaakt.<br />

Uit het voorgaan<strong>de</strong> volgt echter, dat hij, die zich<br />

zei v<strong>en</strong> G. B. Beer schreef 1) wel aan d<strong>en</strong> pastoor<br />

G. <strong>de</strong> Beer, <strong>door</strong> van H<strong>en</strong>ss<strong>en</strong> <strong>en</strong> van Rijn g<strong>en</strong>oemd,<br />

kan opgevolgd zijn, maar dan <strong>in</strong> <strong>de</strong> bedi<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>de</strong>r<br />

nieuwe kerk on<strong>de</strong>r het bisdom van Munster <strong>en</strong> t<strong>en</strong><br />

behoeve <strong>de</strong>r Haaksberger roomschgez<strong>in</strong>d<strong>en</strong> alle pasto-<br />

rale functi<strong>en</strong> vervul<strong>de</strong>, maar tev<strong>en</strong>s, dat Haaksberg<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> 1722 nog ge<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> resi<strong>de</strong>er<strong>en</strong>d pastoor had.<br />

To<strong>en</strong> <strong>door</strong> <strong>de</strong> bevor<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van G. B. Beer <strong>in</strong> Februari<br />

1732 naar Zwolle, <strong>de</strong> statie Haaksberg<strong>en</strong> vacant was<br />

1) Arch. .áartsb. Utrecht, I, 76.


64<br />

geword<strong>en</strong>, b<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> <strong>de</strong> Nuntius GONZAGAd<strong>en</strong> eerst<strong>en</strong><br />

Mei 1732 tot pastoor THEODORUSLANSù\TK1), vermoe<strong>de</strong>-<br />

l\ik d<strong>en</strong> reeds hiervor<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd<strong>en</strong> Lans<strong>in</strong>gh, die hier<br />

tot zijn overlijd<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1760 pastoor bleef, terwijl hij<br />

<strong>in</strong> 1751 tot aartspriester van Tw<strong>en</strong>the b<strong>en</strong>oemd werd.<br />

Toch leest m<strong>en</strong> bij Geerd<strong>in</strong>k 2), dat hij naar Ootmarsum<br />

verplaatst werd, waar<strong>door</strong> er bij <strong>de</strong>z<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hiaat <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> opvolg<strong>in</strong>g komt, zoodat er bij hem staat : "Volgt<br />

1762 i> MATTHIASTRAPMANte M:epp<strong>en</strong> gebor<strong>en</strong>."<br />

Lans<strong>in</strong>k werd <strong>in</strong> 1761 te Haaksberg<strong>en</strong> opgevolgd<br />

<strong>door</strong> Jan H<strong>en</strong>drik ~ratthijs Trapman. die bij missive<br />

.van 22 Maart 1779 met twee led<strong>en</strong> zijner geme<strong>en</strong>te,<br />

d<strong>en</strong> med. doctor JOANNESBUERSINCK<strong>en</strong> HERMANNEs<br />

LEFERINK, aan <strong>de</strong> publicatie van 1778 vol<strong>de</strong>ed <strong>en</strong><br />

berichtte, dat het <strong>Roomsche</strong> Kerkhuis. waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> ge-<br />

me<strong>en</strong>te van Haaksberg<strong>en</strong> bar<strong>en</strong> godsdi<strong>en</strong>st waarneemt,<br />

geleg<strong>en</strong> is omtr<strong>en</strong>t 200 à 300 schred<strong>en</strong> t<strong>en</strong> noord-<br />

west<strong>en</strong> van het dorp op e<strong>en</strong>e plaats g<strong>en</strong>aamd <strong>de</strong><br />

Hoffbraeck, waar het <strong>in</strong> 1740 is opgebouwd, naar het<br />

beste wet<strong>en</strong> van <strong>de</strong> berichtgevers, met goedkeur<strong>in</strong>g<br />

van R. <strong>en</strong> St., waarvan zij echter ge<strong>en</strong> schriftelijke<br />

permissie of goedkeur<strong>in</strong>g <strong>in</strong> hand<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong>, dat<br />

se<strong>de</strong>rt di<strong>en</strong> tijd <strong>de</strong> roomsche godsdi<strong>en</strong>st aldaar be-<br />

st<strong>en</strong>dig is waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, dat <strong>de</strong>ze geme<strong>en</strong>te thans<br />

<strong>door</strong> hem, Trapman, bedi<strong>en</strong>d wordt <strong>en</strong> dat <strong>in</strong> dit<br />

kerkgebouw op <strong>de</strong> Zondag<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re kerkdag<strong>en</strong> tot<br />

waarnem<strong>in</strong>g van hunn<strong>en</strong> godsdi<strong>en</strong>st gewoonlijk om-<br />

streeks 1700 person<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> d<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>jarig<strong>en</strong> leeftijd<br />

') Arch. Aartsb. Utrecht, I, 79.<br />

2) .Hij laat Lans<strong>in</strong>k op blz. 304 <strong>de</strong>r Bijdrag<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1743, op<br />

blz. 123 <strong>in</strong> 1751 pastoor te Ootmarsum word<strong>en</strong> <strong>en</strong> hem op<br />

blz. 262 <strong>in</strong> September 1751 sterv<strong>en</strong> of voor <strong>de</strong> pastorie te O.<br />

bedank<strong>en</strong>, welk laatste zoo te pas kwam om <strong>in</strong> October 1751<br />

Helter als pastoor te O. te kunn<strong>en</strong> plaats<strong>en</strong>.


\<br />

65<br />

pleg<strong>en</strong> bije<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> nog uit <strong>de</strong><br />

buurtschap Bokuloh on<strong>de</strong>r d<strong>en</strong> roomseh<strong>en</strong> priester<br />

van Goor, uit <strong>de</strong> buurschap Bekkum on<strong>de</strong>r Deld<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> nog uit e<strong>en</strong>e an<strong>de</strong>re buurschap Bokulo on<strong>de</strong>r<br />

Ensche<strong>de</strong> behoor<strong>en</strong><strong>de</strong>. omstreeks 200 à 300 m<strong>en</strong>sch<strong>en</strong><br />

tot hetzelf<strong>de</strong> doel daar gewoon zijn te kom<strong>en</strong>.<br />

Hieruit volgt, dat <strong>in</strong> <strong>de</strong> statie Haaksberg<strong>en</strong> se<strong>de</strong>rt<br />

1740 best<strong>en</strong>dig <strong>in</strong> hetzelf<strong>de</strong> kerkhuis di<strong>en</strong>st werd<br />

gedaan, dat dus hier tijd<strong>en</strong>s het pastoraat van Lans<strong>in</strong>k<br />

gebouwd is.<br />

Gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> zijn pastoraat had Trapman, die <strong>in</strong> 1788<br />

overleed, moelijkhed<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> paar geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>,<br />

waar<strong>door</strong> omtr<strong>en</strong>t hem meer bek<strong>en</strong>d is geword<strong>en</strong>;<br />

AREND <strong>en</strong> BEREND BOUWMEESTERS beklaagd<strong>en</strong> zich, na<br />

dit <strong>in</strong> 1782 zon<strong>de</strong>r gevolg bij <strong>de</strong> Nuntiatuur gedaan<br />

te hebb<strong>en</strong>, <strong>in</strong> 1786 over hem bij <strong>de</strong> Ord<strong>in</strong>aris Ge<strong>de</strong>-<br />

puteerd<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Stat<strong>en</strong> van Overijssel. Aan <strong>de</strong> laatste<br />

klacht ontle<strong>en</strong> ik het volg<strong>en</strong><strong>de</strong>:<br />

Ar<strong>en</strong>d Bouwmeesters dan gaf te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, dat voor<br />

e<strong>en</strong> groote tw<strong>in</strong>tig jar<strong>en</strong> te Haaksberg<strong>en</strong> was "<strong>in</strong>ge-<br />

kroop<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rooms prijster. g<strong>en</strong>aamt Matthyas Trap-<br />

man, geboortig uit Munsterland, die wel tot Mepp<strong>en</strong><br />

zijne 1,doopsee<strong>de</strong>le" zal kunn<strong>en</strong> aanwijz<strong>en</strong>, maar van<br />

7.ijne wijd<strong>in</strong>g als roomsch priester ge<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> brief<br />

kan verte<strong>en</strong><strong>en</strong> dan van Rhe<strong>in</strong>e <strong>in</strong> het Munsterland,<br />

teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> wett<strong>en</strong> van dit land hier <strong>in</strong>gekroop<strong>en</strong> zijn<strong>de</strong>.<br />

N u had <strong>de</strong>ze pastoor hem <strong>en</strong> zijn broe<strong>de</strong>r Ber<strong>en</strong>d<br />

al 5 a 6 jaar lang, meer dan an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, afgewez<strong>en</strong> van<br />

<strong>de</strong> roomsche sacram<strong>en</strong>tan, hetge<strong>en</strong> te meer griev<strong>en</strong>d<br />

was, daar het geschied<strong>de</strong> <strong>door</strong> e<strong>en</strong> "Munsterman",<br />

zoo teg<strong>en</strong>strijdig teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> wett<strong>en</strong> <strong>de</strong>r roomseh<strong>en</strong> als<br />

teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> re<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> wett<strong>en</strong> <strong>de</strong>s lands.<br />

Hij had ook aanstoot gegev<strong>en</strong> <strong>door</strong> op 21 Deer. ] 780<br />

VEHSL. EN MEDED. XXlV. 5


66<br />

op<strong>en</strong>lijk <strong>in</strong> <strong>de</strong> kerk te predik<strong>en</strong>, dat zij, die op <strong>de</strong><br />

heilige dag<strong>en</strong>, waarop het toegelat<strong>en</strong> was om te mog<strong>en</strong><br />

arbeid<strong>en</strong>, niet wild<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>, <strong>de</strong>s duivels k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />

war<strong>en</strong> <strong>en</strong> met God ge<strong>en</strong> <strong>de</strong>el zoud<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>in</strong> Zijn<br />

rijk, <strong>en</strong>z.<br />

Rekwestrant verzocht voorts niet meer of m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

dan d<strong>en</strong> pastoor te veroordoel<strong>en</strong> om zijn doopbrief<br />

<strong>en</strong> bewijs van priesterwijd<strong>in</strong>g over te legg<strong>en</strong> <strong>en</strong> hem<br />

te casseer<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> prov<strong>in</strong>cie of wel hem te ge-<br />

last<strong>en</strong> d<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gelijk d<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> te behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong>,<br />

Bij appo<strong>in</strong>tem<strong>en</strong>t van 19 Octr. 1786 werd het be-<br />

zwaarschrift <strong>in</strong> hand<strong>en</strong> van pastoor Trapman gesteld,<br />

aan wi<strong>en</strong>s bericht <strong>en</strong> overgeleg<strong>de</strong> bescheid<strong>en</strong> ik het<br />

volg<strong>en</strong><strong>de</strong> ontle<strong>en</strong>. Hij verme<strong>en</strong>t, dat zelfs bij het aller-<br />

gestr<strong>en</strong>gst on<strong>de</strong>rzoek Ge<strong>de</strong>puteerd<strong>en</strong> niets t<strong>en</strong> laste van<br />

hem, hetzij als persoon <strong>en</strong> '<strong>in</strong>gezet<strong>en</strong>e, hetzij als roomsch<br />

priester zull<strong>en</strong> ont<strong>de</strong>kk<strong>en</strong> "tge<strong>en</strong> hem onwaardig maakt<br />

e<strong>en</strong> <strong>in</strong>gezeet<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>woon<strong>de</strong>r <strong>de</strong>zer gezeg<strong>en</strong><strong>de</strong> Vrije<br />

Republijcq tezijn". Mocht dit echter het geval zijn,<br />

"zoo verbanne m<strong>en</strong> hem t<strong>en</strong> <strong>eeuw</strong>ig<strong>en</strong> dage uit dit<br />

vrije gewest <strong>en</strong> m<strong>en</strong> verbie<strong>de</strong> hem ooyt d<strong>en</strong> grond,<br />

die hij nu meer dan <strong>de</strong>rtig jaar<strong>en</strong> als zijn geliefd<br />

Va<strong>de</strong>rland beeft aangemerkt, weer te betred<strong>en</strong>."<br />

Hij toont ver<strong>de</strong>r aan, dat hij op het verzoek van<br />

zijn wijl<strong>en</strong> oom Theod. 'I'rapman, pastoor te Tubberg<strong>en</strong>,<br />

aan d<strong>en</strong> Landdrost van Tw<strong>en</strong>tbe als kapelaan aldaar<br />

was toegelat<strong>en</strong> ell daartoe d<strong>en</strong> 16 Augustus 1756 d<strong>en</strong><br />

gewon<strong>en</strong> eed "bij bandtast<strong>in</strong>ge <strong>in</strong> ee<strong>de</strong>splaatse" had<br />

afgelegd <strong>en</strong> d<strong>en</strong> <strong>de</strong>rd<strong>en</strong> October 1758 was geconti-<br />

nueerd als kapelaan van d<strong>en</strong> priester BLOEMEN1j.<br />

') In <strong>de</strong> copie-acte staat: Bloem<strong>en</strong> te Ootmarsum: maar <strong>de</strong><br />

cont<strong>in</strong>uatie betreft <strong>de</strong> statie 'Iubberg<strong>en</strong>, waar H. Bloem<strong>en</strong> se<strong>de</strong>rt<br />

30 Juni 1758 als pastoor <strong>in</strong> dierist was.


67<br />

Hij was vervolg<strong>en</strong>s <strong>door</strong> d<strong>en</strong> Nuntius naar Haaks-<br />

berg<strong>en</strong> gezond<strong>en</strong> <strong>en</strong> had zijne z<strong>en</strong>d<strong>in</strong>g of oommissie<br />

als pastoor op 21 Januari 1761 aan d<strong>en</strong> Verwalter<br />

Drost van Haaksberg<strong>en</strong>, J. H. VAN COEVERDEN,ver-<br />

toond <strong>en</strong> met zijn priesterlijk woord <strong>in</strong> ee<strong>de</strong>s plaats<br />

verklaard allés te zull<strong>en</strong> nakom<strong>en</strong>, wat bij plakkaat<br />

van 9 April 1732 te di<strong>en</strong> e<strong>in</strong><strong>de</strong> vastgesteld <strong>en</strong> hem<br />

voorgelez<strong>en</strong> was, waarna hij "tot Rooms Catholijcq<br />

Priester by Haaxberg<strong>en</strong>" was aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> toege-<br />

lat<strong>en</strong>. Zoo noodig zou hij zijne oorspronkelijke wijd<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> <strong>de</strong>rnissorium van d<strong>en</strong> Nuntius te Brussel van 1756<br />

nog kunn<strong>en</strong> overlegg<strong>en</strong>.<br />

Hij acht het onnoodig rek<strong>en</strong>schap te gev<strong>en</strong> van<br />

hetge<strong>en</strong> hij, naar <strong>de</strong> leer <strong>de</strong>r kerk, zijn plicht achtte<br />

als zielbezorger zijner geme<strong>en</strong>te te do<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte<br />

van <strong>de</strong> toelat<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> sacram<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>te-<br />

lid; terwijl uit <strong>de</strong> beschikk<strong>in</strong>g van 11 Juli 1782, die<br />

hij van d<strong>en</strong> Marquis DE BUSCA1), pauselijk nuntius<br />

te Brussel, ontvang<strong>en</strong> had naar aanleid<strong>in</strong>g van <strong>de</strong>ze<br />

zelf<strong>de</strong> aangeleg<strong>en</strong>heid, kon blijk<strong>en</strong>, dat bij volg<strong>en</strong>s<br />

z~jne kerkelijke overheid zicb volkom<strong>en</strong> gerechtvaar-<br />

digd bad. De Nuntius tocb schreef: "Quae <strong>in</strong> Tui<br />

<strong>de</strong>f<strong>en</strong>sionem attulisti contra obtrectationes et varia<br />

dictaria fratrum Arnoldi et Bernardi 'I'extorum, ea<br />

sane nobis summopere probata simt : quapropter<br />

mandamus D. Archiepiscopo, ut eos, ad se accitos,<br />

graviter <strong>in</strong>crepet et moneat, ne <strong>in</strong> posternm similia<br />

effutere au<strong>de</strong>ant, multo graviorem tum certe animad-<br />

version em subi turi."<br />

Wat zijne predikatie betreft, berichtte bij, dat hij,<br />

') Ignatius Busca, patrit<strong>in</strong>s Mediolan<strong>en</strong>sis, archiepiscopus Emes<strong>en</strong>us,<br />

was volg<strong>en</strong>s Geerd<strong>in</strong>k van 1775-78 nuntius: hij was het<br />

blijkbaar nog <strong>in</strong> 1782.<br />

. ,


68<br />

to<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong>ige jar<strong>en</strong> o<strong>en</strong>ige feestdag<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> room-<br />

sche kerk werd<strong>en</strong> afgezet <strong>en</strong> het arbeid<strong>en</strong> werd vrij-<br />

gesteld, aan zijne geme<strong>en</strong>te had aanbevol<strong>en</strong> om alsnu<br />

op die dag<strong>en</strong> te werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> ze niet <strong>in</strong> lui- <strong>en</strong> ledig-<br />

heid <strong>door</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />

D<strong>en</strong> 24 November 1785 werd op dit rekwest ge-<br />

disponeerd, het verzoek van Bouwmeester afgeslag<strong>en</strong><br />

met serieuse recommandatie om Ordo Ged. met "zo-<br />

danige futile <strong>en</strong> onware klagt<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>simulatiën" niet<br />

we<strong>de</strong>rom lastig te vall<strong>en</strong> <strong>en</strong> zicb <strong>in</strong> het vervolg<br />

betamelijk <strong>en</strong> met meer eerbied teg<strong>en</strong> pastoor Trap-<br />

man te gedrag<strong>en</strong>.<br />

II.<br />

In het landgericht Deld<strong>en</strong>, waaron<strong>de</strong>r het dorp<br />

H<strong>en</strong>gelo behoor<strong>de</strong>, werd op drie plaats<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st ge-<br />

daan, <strong>in</strong> e<strong>en</strong> kerkhuis op Rosiak, <strong>in</strong> e<strong>en</strong> boer<strong>en</strong>huis<br />

op Harmel<strong>in</strong>k <strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> kerkhuis te H<strong>en</strong>gevel<strong>de</strong>.<br />

De bei<strong>de</strong> eerste kerkbuiz<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1778 bedi<strong>en</strong>d<br />

<strong>door</strong> d<strong>en</strong> pastoor GERHARDUSTEussE uit Deld<strong>en</strong>, bet<br />

kerkhuis te H<strong>en</strong>gevel<strong>de</strong> of op het Slot <strong>door</strong> pastoor<br />

HOLT, die beid<strong>en</strong> <strong>de</strong> gevor<strong>de</strong>r<strong>de</strong> verklar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> aflegd<strong>en</strong>.<br />

Pastoor Teusse <strong>de</strong>ed op 22 Mei 1778 verklar<strong>in</strong>g,<br />

me<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rteek<strong>en</strong>d <strong>door</strong> twee lidmat<strong>en</strong> voor bet<br />

kerkhuis Roes<strong>in</strong>k <strong>en</strong> <strong>door</strong> twee voor Hermel<strong>in</strong>k, dat<br />

bij op Zondag<strong>en</strong> <strong>en</strong> heilige dag<strong>en</strong> d<strong>en</strong> godsdi<strong>en</strong>st<br />

verricbtte 1°. <strong>in</strong> het <strong>in</strong> 1763 van <strong>de</strong> Rid<strong>de</strong>rschap<br />

gekochte <strong>en</strong> <strong>door</strong> particuliere eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> opzettelijk<br />

tot e<strong>en</strong> kerkhuis <strong>in</strong>gericht boer<strong>en</strong>huis Ros<strong>in</strong>k, op d<strong>en</strong><br />

Deld<strong>en</strong>eresch geleg<strong>en</strong> <strong>en</strong> 2°. op het boer<strong>en</strong>erf Har-<br />

mel<strong>in</strong>k te Waal<strong>de</strong>, wel vijf kwartier van het Ros<strong>in</strong>k<br />

geleg<strong>en</strong> <strong>en</strong> dit voor <strong>de</strong> roomscbgez<strong>in</strong>d<strong>en</strong> van H<strong>en</strong>gelo;<br />

terwijl <strong>de</strong> dagelijksche morg<strong>en</strong>di<strong>en</strong>st privaat geboud<strong>en</strong>


69<br />

werd <strong>in</strong> e<strong>en</strong>e kapel 1) of vertrek van zijn woonbuis<br />

op d<strong>en</strong> Deld<strong>en</strong>erbr<strong>in</strong>k, eig<strong>en</strong>dom van <strong>de</strong> roomsche<br />

statie van Deld<strong>en</strong>, 1/2 uur van Ros<strong>in</strong>k, 1 uur van<br />

Harmel<strong>in</strong>k verwij<strong>de</strong>rd, zoals dit al wel se<strong>de</strong>rt e<strong>en</strong><br />

<strong>eeuw</strong> te vor<strong>en</strong> geschied was.<br />

Aan <strong>de</strong>ze verklar<strong>in</strong>g ontle<strong>en</strong> ik dat, terwijlap<br />

Harmel<strong>in</strong>k om d<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> Zondag <strong>en</strong> alle heilige<br />

dag<strong>en</strong> <strong>de</strong> godsdi<strong>en</strong>st voor <strong>de</strong> roomschgez<strong>in</strong>d<strong>en</strong> van<br />

het kerkdorp H<strong>en</strong>gelo, uitmak<strong>en</strong><strong>de</strong> met alle vreem<strong>de</strong>-<br />

l<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, passagiers ter occasie aldaar omtr<strong>en</strong>t voorbij-<br />

gaan<strong>de</strong> groote landspassage <strong>en</strong> ook uit naburige<br />

geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> wel 1200 person<strong>en</strong>, uitgeoef<strong>en</strong>d werd,<br />

<strong>de</strong>ze uitoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g op Ros<strong>in</strong>k alle Zondag<strong>en</strong> <strong>en</strong> feest-<br />

dag<strong>en</strong> geschied<strong>de</strong> "<strong>en</strong> wel met <strong>de</strong>ese clausule annex,<br />

"dat over d<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> Sondag het gehele ligham <strong>de</strong>r<br />

"Roomse statie van Deld<strong>en</strong> uitmak<strong>en</strong><strong>de</strong> getaxeert<br />

"circa op twee duts<strong>en</strong>t lee<strong>de</strong>mat<strong>en</strong> ge<strong>in</strong>corporeert<br />

"wort, ofte tot di<strong>en</strong> godsdi<strong>en</strong>st b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> pert<strong>in</strong>eer<strong>en</strong><strong>de</strong>."<br />

Als eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> van het Ros<strong>in</strong>k <strong>en</strong> van het daarop<br />

staan<strong>de</strong> roomsche kerkhuis badd<strong>en</strong> reeds <strong>in</strong> 1774 <strong>de</strong><br />

burgemeesters H. Hl


70<br />

<strong>de</strong> statie gedaan t<strong>en</strong> behoeve van zijn neef, die d<strong>en</strong><br />

z<strong>en</strong>d<strong>in</strong>gabrief van d<strong>en</strong> Nuntius had bekom<strong>en</strong>.<br />

Intussch<strong>en</strong> was ook LAMBERTUSBRUGGINK,kapelaan<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> statie Haaksberg<strong>en</strong>, <strong>in</strong> het bezit e<strong>en</strong>er missie<br />

naar Deld<strong>en</strong>, zulks na doo<strong>de</strong> van pastoor Teusse, d<strong>en</strong><br />

27 st<strong>en</strong> .... 1776 <strong>door</strong> d<strong>en</strong> Nuntius Busca <strong>in</strong> forma<br />

afgegev<strong>en</strong>, ontbrek<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong> bet gedrukt stuk alle<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />

naam <strong>de</strong>r maand. Deze had het stuk aan d<strong>en</strong> Land-<br />

drost overgelegd om toelat<strong>in</strong>g te verkrijg<strong>en</strong>, die er<br />

op schreef: "Na<strong>de</strong>maal mijn niet is geblek<strong>en</strong> dat <strong>de</strong><br />

<strong>Roomsche</strong> missie te Deld<strong>en</strong> vacant is, wordt <strong>de</strong> hier-<br />

nev<strong>en</strong>sgaan<strong>de</strong> missie niet geapprobeert <strong>en</strong> d<strong>en</strong> Roomsch<br />

Priester Lambertus Brugg<strong>in</strong>ks wel serieuselijk gelast<br />

daarvan ge<strong>en</strong> gebruik te mak<strong>en</strong>. HEIDEN HOMPESCH."<br />

Bij rekwest, aan R. <strong>en</strong> St. overgegev<strong>en</strong> 22 October<br />

1776, droeg Brugg<strong>in</strong>k, on<strong>de</strong>r overlegg<strong>in</strong>g _van voor-<br />

mel<strong>de</strong> missie <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re stukk<strong>en</strong>, aan h<strong>en</strong> voor:<br />

Hoe dat bet <strong>in</strong> d<strong>en</strong> jaare 1774 gebeurt is, dat<br />

wijl<strong>en</strong> <strong>de</strong> Pastor van Deld<strong>en</strong> Gerardus Teuze, <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

maand Maart' jongstled<strong>en</strong> overled<strong>en</strong>, will<strong>en</strong><strong>de</strong> be-<br />

werk<strong>en</strong>, dat sijn Neef mee<strong>de</strong> Gorhardus Tueze g<strong>en</strong>aamd,<br />

sijn opvolger wierd met cons<strong>en</strong>t van d<strong>en</strong> Heere<br />

Nuntius tot Brussel, op welgemelte syn neeve <strong>de</strong>ese<br />

statie heeft geresigneert gehad, stell<strong>en</strong><strong>de</strong> t<strong>en</strong> di<strong>en</strong><br />

eyn<strong>de</strong> tot e<strong>en</strong> fundam<strong>en</strong>t van <strong>de</strong>ese resignatie aan<br />

d<strong>en</strong> Heere Nuntius voor, dat het Politicque welsijn<br />

vereijschte, dat <strong>de</strong>ese resignatie geschied<strong>de</strong>, <strong>de</strong>els om<br />

aan seeker groot Heer plaisier te do<strong>en</strong>, die Eijg<strong>en</strong>aar<br />

van <strong>de</strong> kerke tot Deld<strong>en</strong> was; <strong>de</strong>els omdat d<strong>en</strong> Aarts-<br />

priester 'van het Tw<strong>en</strong>the daar mee<strong>de</strong> voor ge<strong>in</strong>oli-<br />

neert sou<strong>de</strong> zijn;<br />

Dat ook wel waar is, dat er twee <strong>priesters</strong> <strong>in</strong> het<br />

Tw<strong>en</strong>the gevond<strong>en</strong> sijn, die zoo e<strong>en</strong> getuijg<strong>en</strong>isse wel<br />

. hebb<strong>en</strong> will<strong>en</strong> afgev<strong>en</strong>;


71<br />

Edog dat het niet m<strong>in</strong> seker is, dat dit attest ver-<br />

scheijcl<strong>en</strong> zak<strong>en</strong> behelst, die niet conform <strong>de</strong> waarheijd<br />

zijn, als gehoor<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> woon<strong>in</strong>ge van <strong>de</strong> statie aan<br />

<strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te, <strong>en</strong> <strong>de</strong> kerke e<strong>en</strong> half quartiel' uur van<br />

Deld<strong>en</strong> aan particulier<strong>en</strong> ;<br />

En sijn<strong>de</strong> nog ru<strong>in</strong><strong>de</strong>r waal': dat d<strong>en</strong> Aarts Priester<br />

van Tw<strong>en</strong>the zoo e<strong>en</strong> resignatie had<strong>de</strong> goedgekeurt,<br />

als strijd<strong>en</strong><strong>de</strong> met sijn gemoed, om e<strong>en</strong> jonger Capel-<br />

laan met e<strong>en</strong> betere statie te voorsi<strong>en</strong>, tot praojudicie<br />

<strong>en</strong> na<strong>de</strong>el van vier ou<strong>de</strong>re Capellan<strong>en</strong>, als zijn buijt<strong>en</strong><br />

d<strong>en</strong> suppliant, HBKDRICUSLAMMERL'\TK, HAMPSINK <strong>en</strong><br />

G. MORSEL, waarvan <strong>de</strong> onclergeteek<strong>en</strong><strong>de</strong> cie oudste is;<br />

Nev<strong>en</strong>s meer an<strong>de</strong>re voorgev<strong>en</strong>s die valsch war<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> <strong>de</strong> Nuntius misleijd hebb<strong>en</strong>;<br />

Dat <strong>de</strong> Heere Nuntius ter oor<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong> sijn<strong>de</strong>,<br />

dat hij bedrog<strong>en</strong>, immers misleijd .was, datelijk ge-<br />

neegsaam verklaard heeft, dat hij zoo e<strong>en</strong> s<strong>en</strong>d<strong>in</strong>ge<br />

voor onwettig aansag;<br />

Dat h!i ook <strong>de</strong> on<strong>de</strong> Pastor gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> sijn leev<strong>en</strong><br />

lang voor wettige Pastor sou<strong>de</strong> erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, als blijv<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

daarvan <strong>in</strong> besitt<strong>in</strong>ge, <strong>en</strong> dat hij na sijn doot e<strong>en</strong><br />

nieu we dispositie over <strong>de</strong>ese statie zou<strong>de</strong> maak<strong>en</strong><br />

ev<strong>en</strong> e<strong>en</strong>s, als of er nooijt e<strong>en</strong> s<strong>en</strong>d<strong>in</strong>ge op <strong>de</strong> jonge<br />

Priester Teusse afgegev<strong>en</strong> was, dit geblijkt uijt het<br />

Extract van drie di verse briev<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> vorig<strong>en</strong><br />

Heere Nuntius aan d<strong>en</strong> Aarts Priester van Tw<strong>en</strong>the<br />

geschrev<strong>en</strong> sub Al), gelijk mee<strong>de</strong> uijt het extract<br />

1) Volg<strong>en</strong>s d<strong>en</strong> Aartspriester H. O. Meijel' te ROSSUlllhad <strong>de</strong><br />

nuntius Th. 1\1:. Ghil<strong>in</strong>i zich omtr<strong>en</strong>t. het geval te Deld<strong>en</strong> bij<br />

brief van 28 Juli 1774 uitgelat<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze woord<strong>en</strong>: "Pastores<br />

illi, qui do<strong>de</strong>runt tam amplum testimonium <strong>in</strong> favorem Rdi Dni<br />

Teusse, quique oa audaoia processerunt, ut nee Amplitud<strong>in</strong>em<br />

vestram Iuturam all<strong>en</strong>am a collatione pastoratas ausi fuer<strong>in</strong>t<br />

asserere, hi promeriti sunt coram nobis maximam repreh<strong>en</strong>-


,<br />

72<br />

van e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re brief van d<strong>en</strong> 15 Augustus 1774<br />

sub B 1) <strong>en</strong> eijn<strong>de</strong>lijk nog van d<strong>en</strong> Heere JOH. ANT.<br />

MAGGIORA, by afwes<strong>en</strong>theijd of vacatuure <strong>de</strong> N untiature<br />

adm<strong>in</strong>istreer<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong> dato d<strong>en</strong> 13 November 1775 aan<br />

gemel<strong>de</strong> Aarts Priester geschrev<strong>en</strong> hiernev<strong>en</strong>s sub C. 2)<br />

siouern, coram Deo vix erit, ut tantum crim<strong>en</strong> expiare poss<strong>in</strong>t:<br />

<strong>de</strong>ceperunt nos et <strong>de</strong>ceperunt quam maxime", bij brief van 15<br />

December 1774: ncnm Dom<strong>in</strong>us ex hac vita migraverit, literas<br />

mittemus ad dom<strong>in</strong>um Brugg<strong>in</strong>ck" <strong>en</strong> bij brief van 16 Jan. 1775:<br />

n<strong>de</strong>claramus hadie, nos, vi<strong>de</strong>licet mortua s<strong>en</strong>iors Dna Teusse, <strong>de</strong><br />

ea<strong>de</strong>m statione disposituros, ac si nunquam fuisset provisa. "<br />

I) Door H. Roijer, secret. on<strong>de</strong>r dagteek<strong>en</strong><strong>in</strong>g van 21 Oct.<br />

1776 voor accor<strong>de</strong>er<strong>en</strong>d verklaard uittreksel uit e<strong>en</strong> brief, geadresseerd<br />

aan H<strong>en</strong>rick Meijel' voor d<strong>en</strong> heel' H. O. Meijer,<br />

R. P. tot Rossum:<br />

Amplissime Dom<strong>in</strong>e,<br />

A quatuor istius vestri Districtus Capellanis Iitteras doloris<br />

pl<strong>en</strong>as accepimus, quae certe non parurn nos affecerunt, filiorum<br />

vices dol<strong>en</strong>tes Patres compatimur; sed media etiam nabis non<br />

<strong>de</strong>erunt, queis praeter compassionem etiam cum effectu possimus<br />

sarciré eorum dolores; cupimus ea propter ut A. V. has litteras<br />

ipsis leg<strong>en</strong>das tradat, ut sic vi<strong>de</strong>ant nos eorum preces non solum<br />

b<strong>en</strong>igno Iavore excepisse: sed praeter<strong>en</strong> paratos esse etiam eos<strong>de</strong>m<br />

modis omnibus oonsolari:<br />

Post alia:<br />

Et revera praev<strong>en</strong>ti, ut eramus ab iis duobus Pastoribus vix<br />

cre<strong>de</strong>re potuimus qu<strong>in</strong> diss<strong>en</strong>tiret Ds. archipresbyter;<br />

Post alia:<br />

Sed <strong>in</strong>terim praestat animadvertere, quod non agitur <strong>de</strong> Pastoratu<br />

vacante pel' obiturn.<br />

Post alia:<br />

Quidquid itaque sit, iste Pastor s<strong>en</strong>ior nondum est mortuus,<br />

nosque eum adhuc ut Pasterem recognoscimus et recognovimus.<br />

Ampme Dis V. addictissimus.<br />

Bruxellis 15 Augusti 1774.<br />

Jh. Ma Archiepe Rbadi<strong>en</strong>. Nunts Apeus.<br />

2) Door Seer. Roijer als accor<strong>de</strong>er<strong>en</strong>d geteek<strong>en</strong>d uittreksel uit<br />

e<strong>en</strong> brief, geadresseerd ev<strong>en</strong>als <strong>de</strong> vorige:<br />

Amplme Dne.<br />

Post alia.<br />

De Pastoratu autem Deld<strong>en</strong>si nil aliud addam, nise me nunquam<br />

passurum junior ille Tuesse <strong>de</strong>fuueto Patruo permaneat <strong>in</strong>


73<br />

dat <strong>in</strong>tussoh<strong>en</strong> <strong>de</strong> voorige Heer Nuntius van Brusse,<br />

na Rom<strong>en</strong> herroep<strong>en</strong> sijn<strong>de</strong>, het teg<strong>en</strong>swaardig Hooft<br />

<strong>de</strong>r Nuntiatuure, d<strong>en</strong> Aarts Bisschop Ignatius Busca,<br />

<strong>de</strong>eze zaak mee<strong>de</strong> <strong>in</strong> overweg<strong>in</strong>ge g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><strong>de</strong>,<br />

datelijk ont<strong>de</strong>kt heeft dat <strong>de</strong> s<strong>en</strong>d<strong>in</strong>ge op d<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>s-<br />

woordig<strong>en</strong> sig wan<strong>en</strong><strong>de</strong> Pastor van Deld<strong>en</strong> G. Tuesse<br />

sub- <strong>en</strong> opreptief verkreg<strong>en</strong> was;<br />

En oversulx goedgevond<strong>en</strong> heeft, om d<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r-<br />

geschrev<strong>en</strong> Suppliant, als bijna vier jar<strong>en</strong> ou<strong>de</strong>r<br />

capellaan zijn<strong>de</strong> dan <strong>de</strong> Priester Teuze, eu dus uijt<br />

ge<strong>en</strong> passie, drift of animositeit, maar om wettige<br />

red<strong>en</strong><strong>en</strong> met <strong>de</strong> statie van Deld<strong>en</strong> te voorsi<strong>en</strong>, uijt-<br />

wijs<strong>en</strong>s <strong>de</strong> acte van admissie ofte z<strong>en</strong>d<strong>in</strong>ge hiernev<strong>en</strong>s<br />

sub D;<br />

Dat <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rgetek<strong>en</strong><strong>de</strong> egter, schoon wel <strong>de</strong> ver-<br />

seker<strong>in</strong>ge hebb<strong>en</strong><strong>de</strong>, van met <strong>de</strong>ese statie te sull<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> voorsi<strong>en</strong>, voor het bekoom<strong>en</strong> <strong>de</strong>r acte van<br />

Pastoratu, quod <strong>en</strong>im Exc ffiUS Dnus tune coustituit, sanete et<br />

religiose servabitur, et a successore Nuntio servaturn iri pro<br />

certo babeatis.<br />

Cet<strong>en</strong>un quod dignissimo Nepoti vestro significavi, iIlud i<strong>de</strong>o<br />

tantum a me peractum est, ut vobis ope iIlius media <strong>in</strong>dicarem,<br />

quibus junior iste Pastor usus est ad extorqu<strong>en</strong>dam Pastoratus<br />

Collationem, displicet sane quod s<strong>en</strong>sus mei non recte vobis s<strong>in</strong>t<br />

redditi. Itaque animo sitis constanti, neque quicquam vereatur<br />

bac <strong>in</strong> re A. V. pectus ego ferreum et ost<strong>en</strong>dam, et praebebo<br />

semper ad servandam aequissimam justissimamque vestram voluntatem<br />

tempestive tantum modo me vel successorem EXC lllUffi<br />

D. Nuntium <strong>de</strong> obitu veri Pastoris, S<strong>en</strong>ioris nempe Teusse, ubi<br />

contigerit, admon<strong>en</strong>dum curetis, atque s<strong>in</strong>e mora majores Litteras<br />

pro altera dignissimo Missionario ad Deld<strong>en</strong>sem Pastoraturn vos<br />

acoopturos esse persuasi sitis. Deum <strong>in</strong>terim preoor s<strong>en</strong>sus verae<br />

submissionis et obedi<strong>en</strong>tiae junicri Teusse aspiret et omne dicor<br />

observantia.<br />

Ais Vae<br />

Bruxellis 13 IXbris 1775.<br />

Addiotissimus famulus et obsequus<br />

Jo. Ant. Maggiara. Nuntiaturae Adm<strong>in</strong>istrator.


74<br />

aanstell<strong>in</strong>ge tot Pastor van Deld<strong>en</strong>, best gedagt heeft,<br />

om d<strong>en</strong> Heere Land Droste van Tw<strong>en</strong>the, <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>tie<br />

van d<strong>en</strong> Heere Nnntius voor te stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> van dit<br />

geheele geval k<strong>en</strong>nis te geev<strong>en</strong>;<br />

Dat d<strong>en</strong> suppliant na bekom<strong>in</strong>ge <strong>de</strong>r acte van <strong>de</strong><br />

commissie, sig ook op d<strong>en</strong> 18 October jongstled<strong>en</strong>,<br />

na<strong>de</strong>r bij welgemelte syn Excell<strong>en</strong>tie heeft geaddres-<br />

seert, met Eerbiedig verzoek van admissie, om <strong>in</strong>ge-<br />

volge placaat van d<strong>en</strong> jaare 1732 van d<strong>en</strong> 9 April<br />

met <strong>de</strong>ese statie van Deld<strong>en</strong> na vertoon<strong>in</strong>ge <strong>de</strong>r Acte<br />

van aanstell<strong>in</strong>ge daarbij gerequireerd voorsi<strong>en</strong> te<br />

mog<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, vermits hij e<strong>en</strong> <strong>in</strong>boorl<strong>in</strong>g <strong>de</strong>zer staat,<br />

als <strong>in</strong> Tw<strong>en</strong>the tot Deld<strong>en</strong> geboor<strong>en</strong> sijn<strong>de</strong>, <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

wereld Priester is, gelijk hierover ge<strong>en</strong> speculatie<br />

kan vall<strong>en</strong>, vermids hij <strong>in</strong> het Haxbergsche reets tot<br />

capellaan geadmitteert is geword<strong>en</strong>;<br />

Dan dat welgemelte Reere Droste die admissie<br />

verweijger<strong>en</strong><strong>de</strong> is, zoo lange <strong>de</strong> Heere Nuntius <strong>de</strong><br />

red<strong>en</strong><strong>en</strong> niet wil communicer<strong>en</strong>, waarom <strong>de</strong> vorige<br />

z<strong>en</strong>d<strong>in</strong>ge onwettig <strong>en</strong> we<strong>de</strong>rroep<strong>en</strong> is geword<strong>en</strong>.<br />

Nietteg<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> hij suppliant d<strong>en</strong> Heere Land<br />

Droste ook heeft lat<strong>en</strong> si<strong>en</strong> het Extract <strong>de</strong>r briev<strong>en</strong><br />

<strong>door</strong> d<strong>en</strong> vorig<strong>en</strong> Heer Nuntius aan d<strong>en</strong> Aarts Priester<br />

van Tw<strong>en</strong>the geschrev<strong>en</strong>, hiernev<strong>en</strong>s sub A, waarbij<br />

g<strong>en</strong>oegsaam geblijkt, dat syn Excell<strong>en</strong>tie misleiid was<br />

geword<strong>en</strong>;<br />

Dat d<strong>en</strong> suppliant on<strong>de</strong>r eerhiedigheyd verme<strong>en</strong>d,<br />

e<strong>en</strong>ig <strong>en</strong> alle<strong>en</strong> tot <strong>de</strong>ese statie beregtigd te sijn, wijl<br />

dat <strong>de</strong> Heere Nuntius, <strong>in</strong>gevolge goedgunstige per-<br />

missie <strong>en</strong> toelat<strong>in</strong>ge van UEdie Mogg. bij diverse<br />

vlaccat<strong>en</strong>, bijson<strong>de</strong>rlijk dat van d<strong>en</strong> 9 April <strong>de</strong>s jaars<br />

1732 het regt van stati<strong>en</strong> te vergeev<strong>en</strong>, exerceert.<br />

Op <strong>de</strong>ze <strong>en</strong> meer<strong>de</strong>r aangevoer<strong>de</strong> grond<strong>en</strong> verzocht


75<br />

Brugg<strong>in</strong>k, dat R. <strong>en</strong> St. zoud<strong>en</strong> geliev<strong>en</strong> hem te<br />

on<strong>de</strong>rsteun<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij te staan, dat bij <strong>in</strong>gevolge sijne<br />

bekom<strong>en</strong> acte van aanstell<strong>in</strong>g, <strong>in</strong> bet bezit van <strong>de</strong><br />

statie of pastorie van Deld<strong>en</strong> gesteld werd of als<br />

Pastor mocbt word<strong>en</strong> geadmitteerd.<br />

R. <strong>en</strong> St. na het verzoek, dat 22 October 1776 te<br />

Zwolle was overgegev<strong>en</strong>, <strong>in</strong> hand<strong>en</strong> van <strong>de</strong> Gecom-<br />

mi tteerd<strong>en</strong> tot <strong>de</strong> kerkelijke zak<strong>en</strong> gesteld te hebb<strong>en</strong>,<br />

beschikt<strong>en</strong> hierop afwijz<strong>en</strong>d 30 October d.a.v., zich<br />

geheel aansluit<strong>en</strong><strong>de</strong> aan het rapport <strong>de</strong>r gecommit-<br />

teerd<strong>en</strong>, luid<strong>en</strong><strong>de</strong>: "dat bij <strong>de</strong> overweeg<strong>in</strong>g <strong>de</strong>r po<strong>in</strong>t<strong>en</strong><br />

"aan hun ter exam<strong>in</strong>atie ge<strong>de</strong>man<strong>de</strong>erd, ge<strong>en</strong>e <strong>de</strong>r<br />

"m<strong>in</strong>ste is voorgekoom<strong>en</strong> het po<strong>in</strong>t <strong>de</strong>r missi<strong>en</strong> van<br />

"<strong>de</strong> <strong>Roomsche</strong> Priester<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong>eze Prov<strong>in</strong>cie allez<strong>in</strong>ts<br />

"<strong>de</strong>p<strong>en</strong><strong>de</strong>er<strong>en</strong><strong>de</strong> van <strong>de</strong> willekeurige begripp<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />

"<strong>Roomsche</strong> Geestelijkheijd ofte wel d<strong>en</strong> Nuntius van<br />

"d<strong>en</strong> Paus te Brussel resi<strong>de</strong>er<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> omt.r<strong>en</strong>t bet-<br />

"welke <strong>de</strong> voorzi<strong>en</strong><strong>in</strong>g van Rid<strong>de</strong>rschap <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong><br />

"om veelvuldige reed<strong>en</strong><strong>en</strong> t<strong>en</strong> hoogst<strong>en</strong> noodzaakelijk<br />

"is geword<strong>en</strong>, voornaamlijk ook daarom, dat <strong>de</strong>zelve<br />

"missi<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> word<strong>en</strong> afgegeev<strong>en</strong> ter vervull<strong>in</strong>ge<br />

"van statiën, die <strong>door</strong> <strong>de</strong> dood <strong>de</strong>r Roomscbe Pries-<br />

"ter<strong>en</strong> zijn vacant geword<strong>en</strong>, maar ook wel wanneer<br />

"<strong>de</strong> Priester<strong>en</strong> nog <strong>in</strong> leev<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> functie zijn, <strong>en</strong><br />

"om <strong>de</strong> e<strong>en</strong> of an<strong>de</strong>re red<strong>en</strong> bij <strong>de</strong>zelve suspect ge-<br />

"word<strong>en</strong>, hetge<strong>en</strong> al ras gebeurd, wanneer <strong>de</strong>eze of<br />

"ge<strong>en</strong>e na <strong>de</strong>rzelver begripp<strong>en</strong> zig te veel ge<strong>in</strong>cl<strong>in</strong>eerd<br />

"betoond, om <strong>de</strong> politijke beveel<strong>en</strong> <strong>de</strong>r hooge overig-<br />

"heijd te obtempereer<strong>en</strong>, hetwelk <strong>de</strong> volmaakte <strong>de</strong>-<br />

"p<strong>en</strong>d<strong>en</strong>tie van d<strong>en</strong> Roomseh<strong>en</strong> Stoel klaar aan d<strong>en</strong><br />

"dag legt <strong>en</strong> <strong>de</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>re mooglijkheijd om <strong>de</strong> <strong>Roomsche</strong><br />

"<strong>in</strong>gezeet<strong>en</strong><strong>en</strong> aan bunne verpligt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> omtr<strong>en</strong>t <strong>de</strong><br />

"wettige overigbeijd te houd<strong>en</strong>, waarvan' Ridd. <strong>en</strong><br />

"Sted<strong>en</strong> <strong>in</strong> verscheij<strong>de</strong> voorvall<strong>en</strong> <strong>de</strong> bewijz<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>


76<br />

"moet<strong>en</strong> ontwaar wor<strong>de</strong>ti, alwaaromme zij provisioneel<br />

"t<strong>en</strong> opzigte van het voorgemel<strong>de</strong> <strong>en</strong> on<strong>de</strong>r reserve<br />

"van hun nadsr rapport omtr<strong>en</strong>t <strong>de</strong> missi<strong>en</strong> <strong>in</strong> 't ge-<br />

"neraai, ,;,an gedagt<strong>en</strong> zijn, dat Ridd. <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong>, appro-<br />

"beer<strong>en</strong><strong>de</strong> het g'e<strong>en</strong> <strong>door</strong> d<strong>en</strong> Heere Droste van Tw<strong>en</strong>te<br />

"met het verweiger<strong>en</strong> zijner approbatie op <strong>de</strong> nieuwe<br />

"afgegeev<strong>en</strong>e acte van d<strong>en</strong> Nuntius Busca, <strong>in</strong> faveur<br />

"van d<strong>en</strong> Roomseh<strong>en</strong> Priester Lambertus Brugg<strong>in</strong>k,<br />

"is gedaan, zoud<strong>en</strong> behoor<strong>en</strong> te verstaan, dat <strong>de</strong>zelve<br />

"missie niet zal word<strong>en</strong> aang<strong>en</strong>oom<strong>en</strong> nogte geap-<br />

"probeeI'd, maar d<strong>en</strong> voorig<strong>en</strong> Roomseh<strong>en</strong> Priester<br />

"gema<strong>in</strong>t<strong>in</strong>eerd contra qnoscnnque op <strong>de</strong>eze zijne<br />

"statie, bij po<strong>en</strong>e, <strong>in</strong>di<strong>en</strong> er iets <strong>door</strong> <strong>de</strong> directie van<br />

"<strong>de</strong> <strong>Roomsche</strong> Geestelijkheiid of an<strong>de</strong>re van <strong>de</strong> Room-<br />

"sche Religie b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong>eze Prov<strong>in</strong>cie, daar teeg<strong>en</strong><br />

"mogt word<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rnoom<strong>en</strong>, alsdan teeg<strong>en</strong> alle <strong>de</strong>-<br />

"ge<strong>en</strong>e die daar aan <strong>de</strong> hand le<strong>en</strong><strong>en</strong>, zal word<strong>en</strong> ge-<br />

"proce<strong>de</strong>ert als teeg<strong>en</strong> op<strong>en</strong>baare veragters <strong>en</strong> over-<br />

"tree<strong>de</strong>rs van's Lands wett<strong>en</strong> zal behoor<strong>en</strong>."<br />

Te H<strong>en</strong>gelo had <strong>de</strong> Roomschgez<strong>in</strong><strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te,<br />

aangemoedigd <strong>door</strong> art. 10 van het RegI. van 11 April<br />

1778, zich <strong>in</strong> October tot R. <strong>en</strong> St. gew<strong>en</strong>d, te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />

gev<strong>en</strong><strong>de</strong>, dat zij se<strong>de</strong>rt e<strong>en</strong> reeks vau jar<strong>en</strong> hare<br />

getolereer<strong>de</strong> godsdi<strong>en</strong>stoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g ambulatoir om d<strong>en</strong><br />

an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> Zondag teg<strong>en</strong> betal<strong>in</strong>g van huurgeld had<br />

moet<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> aan twee boer<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong>, het Hertuel<strong>in</strong>k<br />

<strong>in</strong> Wool<strong>de</strong> <strong>en</strong> het Roes<strong>in</strong>k, bet eerste e<strong>en</strong> balf uur,<br />

het an<strong>de</strong>re 11/4 uur van het dorp geleg<strong>en</strong>, dat <strong>de</strong><br />

kerkgangers op <strong>de</strong> slechte, onbegaanbare weg<strong>en</strong> <strong>de</strong>r-<br />

waarts aan vele onaang<strong>en</strong>aamhed<strong>en</strong> van w<strong>in</strong>d <strong>en</strong> weer<br />

zich moet<strong>en</strong> blootstell<strong>en</strong>, maar ook hun godsdi<strong>en</strong>st<br />

<strong>in</strong> teg<strong>en</strong>woordigbeid van bet vee moet<strong>en</strong> verricht<strong>en</strong>,<br />

waar<strong>door</strong> zij dikwijls <strong>in</strong> hun aandacht word<strong>en</strong> ge-<br />

stoord, dat bier<strong>door</strong> ook veel ner<strong>in</strong>g aan bet dorp


77<br />

H<strong>en</strong>gelo wordt onttrokk<strong>en</strong>. De on<strong>de</strong>rteek<strong>en</strong>aars,<br />

BERENT ENSINK~HERMANUSWILBRINK, ALBERTGELINK<br />

<strong>en</strong> BAR'l'HOLOMEUS MASELANDverzocht<strong>en</strong> daarom, on<strong>de</strong>r<br />

overlegg<strong>in</strong>g e<strong>en</strong>er teek<strong>en</strong><strong>in</strong>g, om e<strong>en</strong>e "kerkschure"<br />

van ongeveer 100 voet<strong>en</strong> l<strong>en</strong>gte <strong>en</strong> 30 breedte <strong>in</strong><br />

d<strong>en</strong> zoog<strong>en</strong>aamd<strong>en</strong> Weem<strong>en</strong>gaar<strong>de</strong> bij H<strong>en</strong>gelo, e<strong>en</strong><br />

plaats, die niet aan d<strong>en</strong> weg <strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> afgeleg<strong>en</strong><br />

hoek ligt, te mog<strong>en</strong> zett<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar on<strong>de</strong>r hunn<strong>en</strong><br />

priester, d<strong>en</strong> pastoor van Deld<strong>en</strong>, hunn<strong>en</strong> godsdi<strong>en</strong>st<br />

te verricht<strong>en</strong>, waar<strong>door</strong> ook het dorp H<strong>en</strong>gelo zeer<br />

zou<strong>de</strong> word<strong>en</strong> bevoor<strong>de</strong>eld.<br />

Bij na<strong>de</strong>r rekwest drong<strong>en</strong> <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> person<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

'1 IJ.&!) op <strong>in</strong>willig<strong>in</strong>g van hun verzoek aan, waarop<br />

l 25 October l1.g·fi goedgunstig werd beschikt.<br />

De "Post van d<strong>en</strong> Ne<strong>de</strong>r-Rhijn" 1) vermeldt <strong>de</strong>ze<br />

vergunn<strong>in</strong>g <strong>de</strong>r Stat<strong>en</strong> om, zon<strong>de</strong>r betal<strong>in</strong>g van e<strong>en</strong>ige<br />

recognitie, e<strong>en</strong> kerkhuis te bouw<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r toevoeg<strong>in</strong>g,<br />

dat <strong>de</strong> <strong>in</strong>woners van H<strong>en</strong>gelo <strong>de</strong> kost<strong>en</strong> van e<strong>en</strong>e<br />

nieuwe kerk niet kunn<strong>en</strong><strong>de</strong> g-oedmak<strong>en</strong>, e<strong>en</strong>e <strong>in</strong>za-<br />

mel<strong>in</strong>g <strong>de</strong>d<strong>en</strong>, waarbij bleek, dat hunne Protestantsche<br />

landg<strong>en</strong>oot<strong>en</strong> ruim zoo veel als <strong>de</strong> Roomschgez<strong>in</strong>d<strong>en</strong><br />

badd<strong>en</strong> bijgedrag<strong>en</strong>, terwijl vele onroomsche eig<strong>en</strong>-<br />

geërfd<strong>en</strong> boom<strong>en</strong>, tot timmerhout bekwaam: <strong>in</strong> hunne<br />

bossch<strong>en</strong> <strong>de</strong>d<strong>en</strong> vell<strong>en</strong> tot di<strong>en</strong>st van <strong>de</strong> H<strong>en</strong>gelosche<br />

roomscbe kerk, dat <strong>door</strong> m<strong>in</strong>vermog<strong>en</strong><strong>de</strong> boer<strong>en</strong>,<br />

zon<strong>de</strong>r e<strong>en</strong>ige betal<strong>in</strong>g van vracht, aangevoerd werd.<br />

H<strong>en</strong>gelo bleef on<strong>de</strong>r d<strong>en</strong> pastoor Teusse te Deld<strong>en</strong><br />

ressorteer<strong>en</strong> tot di<strong>en</strong>s overlijd<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1803, terwijl als<br />

<strong>de</strong>servitor <strong>in</strong> 1795 optrad L. GELINK, die als pastoor<br />

te H<strong>en</strong>gelo opvolg<strong>de</strong>.<br />

Het <strong>de</strong>r<strong>de</strong> kerkhuis <strong>in</strong> het gericht Deld<strong>en</strong> was te<br />

H<strong>en</strong>gevel<strong>de</strong> <strong>en</strong> wel op <strong>de</strong> hofste<strong>de</strong> "het Slot", e<strong>en</strong><br />

1) Deel IX, 983.


78<br />

uurtje van Goor. In <strong>de</strong> naamlijst <strong>de</strong>r EE. Heer<strong>en</strong><br />

Pastoors van <strong>de</strong> Hollandsche Z<strong>en</strong>d<strong>in</strong>g over <strong>de</strong> jar<strong>en</strong><br />

1710-1770 1) heet <strong>de</strong> statie Gom' <strong>en</strong> 't Slot; daar<strong>in</strong><br />

word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd: MELCHIORMEDffiN1708-17, GERARDTIS<br />

ENSMA.N1717-37, GERARDUSTEus,SE 1737-44, FRAN-<br />

CISCUSBERNARDUSBLOEMEN1744-57 <strong>en</strong> CHRISTIAANHOLT<br />

1757·-87, zoodat hieruit <strong>de</strong> opvolg<strong>in</strong>g, bij Geerd<strong>in</strong>k<br />

(blz. 295) vermeld, moet word<strong>en</strong> aangevuld <strong>en</strong> verbeterd.<br />

G<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> Gerardus 'l'eusse noem<strong>de</strong> ze <strong>in</strong> 1741 <strong>de</strong><br />

statio Goor<strong>en</strong>sis 2); <strong>de</strong> laatstg<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> pastoor Holt<br />

noem<strong>de</strong> zich "rooms priester op Slot <strong>in</strong> H<strong>en</strong>geveldt"<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> op 22 Mei 1778 <strong>door</strong> bern afgeleg<strong>de</strong>, met twee<br />

lidmat<strong>en</strong> PH. GROOTHEDDE<strong>en</strong> J. B. SLOET on<strong>de</strong>rteek<strong>en</strong><strong>de</strong>,<br />

verklar<strong>in</strong>g aan R. <strong>en</strong> St., dat <strong>in</strong> zijne statie<br />

slechts één kerkbuis was, geleg<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> buurtschap<br />

H<strong>en</strong>gevel<strong>de</strong>, bestemd tot waarnem<strong>in</strong>g van d<strong>en</strong> <strong>Roomsche</strong>n<br />

godsdi<strong>en</strong>st voor <strong>de</strong> <strong>in</strong>gezet<strong>en</strong><strong>en</strong> van Goor, tot<br />

welk kerkhuis ongeveer 1000 lidmat<strong>en</strong>, zoo uit Goor<br />

<strong>en</strong> H<strong>en</strong>gevel<strong>de</strong>, als uit <strong>de</strong> heerlijkheid Borkulo <strong>en</strong><br />

omligg<strong>en</strong><strong>de</strong> dorp<strong>en</strong> beboer<strong>en</strong>. In <strong>de</strong>ze verklar<strong>in</strong>g<br />

geeft hij op, dat zoowel <strong>de</strong> dagelijksche als <strong>de</strong> Zon-<br />

.dagSche Di<strong>en</strong>st <strong>door</strong> hem verricht werd <strong>in</strong> het kerkhuis,<br />

dat e<strong>en</strong> is met zijne won<strong>in</strong>g <strong>en</strong> dat hij niet<br />

weet, wanneer dit is toegestaan, maar wel dat het,<br />

zoolang m<strong>en</strong>sch<strong>en</strong> heugt, zoo geschied is.<br />

In 1774 werd <strong>in</strong> band<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> Drost van<br />

Tw<strong>en</strong>tbe e<strong>en</strong> verzoek gesteld van J. C. J. BARONVON<br />

RAET 3) "als Eyg<strong>en</strong>aer van t Slott te H<strong>en</strong>geveld,<br />

1) Archief v. d. Gesch. v. h. Aartsbisdom Utrecht II, 160, IV, 116.<br />

2) I<strong>de</strong>m I, 79.<br />

S) Johan Caspar Joseph von Raet was e<strong>en</strong> zoon van Alexan<strong>de</strong>r<br />

Willem von Raet <strong>en</strong> Gerhard<strong>in</strong>a Margaretha Cathar<strong>in</strong>a van Staverd<strong>en</strong><br />

tot <strong>de</strong> Berghorst <strong>en</strong> getrouwd met Juliana Wilhelm<strong>in</strong>a<br />

B<strong>en</strong>t<strong>in</strong>ck tot Brekkel<strong>en</strong>kamp, (F. F. VOIl Raet. Beijträge zur<br />

Gesch. Westphal<strong>en</strong>s I, 230).


79<br />

gerigts Deld<strong>en</strong>", waar se<strong>de</strong>rt jar<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>Roomsche</strong><br />

godsdi<strong>en</strong>st werd gehoud<strong>en</strong>, om <strong>de</strong> zeer kle<strong>in</strong>e kerk-<br />

schuur aldaar zooveel te mog<strong>en</strong> vergroot<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan-<br />

timmer<strong>en</strong>, "dat <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te daerb<strong>in</strong>n<strong>en</strong> volkom<strong>en</strong><br />

kan bevat word<strong>en</strong>."<br />

Dat <strong>de</strong> godsdi<strong>en</strong>stoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> vroeger beurtel<strong>in</strong>gs<br />

daar <strong>en</strong> op het huis Heker<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong> werd<strong>en</strong>, volgt<br />

uit e<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1771 aan d<strong>en</strong> Landdrost <strong>in</strong>gedi<strong>en</strong>d rekwest<br />

van O. M. BElL"TUlCK 1) <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re led<strong>en</strong> van <strong>de</strong> roomscha<br />

geme<strong>en</strong>te te Goor, dat 4 Sept. 1771 <strong>door</strong> <strong>de</strong>z<strong>en</strong> ge-<br />

r<strong>en</strong>voyeerd werd aan R. <strong>en</strong> St. In dit rekwest werd<br />

aangevoerd, dat zij thans tot waarnem<strong>in</strong>g van hun<br />

godsdi<strong>en</strong>st ongeveer e<strong>en</strong> uur moet<strong>en</strong> gaan <strong>en</strong> zich<br />

naar e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r gericht begev<strong>en</strong>, dat <strong>de</strong> priester<br />

eig<strong>en</strong>lijk zijne missie "op Goor <strong>en</strong> niet op Slott"<br />

heeft <strong>en</strong> dat voor <strong>de</strong>z<strong>en</strong> <strong>de</strong> di<strong>en</strong>st ouk op d<strong>en</strong> Huize<br />

Heeker<strong>en</strong> plaats vond; waar <strong>de</strong> plaats daartoe nog<br />

met we<strong>in</strong>ig moeite zou<strong>de</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>in</strong>gericht word<strong>en</strong>,<br />

dat <strong>door</strong> <strong>de</strong> sterfgevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re omstandighed<strong>en</strong>,<br />

op d<strong>en</strong> huize Heeker<strong>en</strong> voorgevall<strong>en</strong>, <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

er van daar is geraakt <strong>en</strong> geheel op het Slot ge-<br />

kom<strong>en</strong> tot groot na<strong>de</strong>el van verzoekers <strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />

geme<strong>en</strong>e <strong>in</strong>gezet<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>door</strong> het verval van <strong>de</strong> ner<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> hanter<strong>in</strong>g.<br />

Terwijlomtr<strong>en</strong>t <strong>de</strong> vroegere uitoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g van d<strong>en</strong><br />

godsdi<strong>en</strong>st op Heeker<strong>en</strong> <strong>door</strong> d<strong>en</strong> op het Slot wo-<br />

n<strong>en</strong>d<strong>en</strong> priester attest<strong>en</strong> van ou<strong>de</strong> m<strong>en</strong>sch<strong>en</strong> werd<strong>en</strong><br />

overgelegd, werd daarbij gevoegd e<strong>en</strong>e <strong>in</strong> curia <strong>door</strong><br />

d<strong>en</strong> secretaris van Goor J. C. POTHOFFgeteek<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

verklar<strong>in</strong>g van 1 Febr. 1768, dat <strong>de</strong> Burgemeester<strong>en</strong><br />

van Goor het wel mocht<strong>en</strong> lijd<strong>en</strong>, dat <strong>de</strong> <strong>Roomsche</strong><br />

') B<strong>en</strong>t<strong>in</strong>ek van Brekkel<strong>en</strong>kamp was <strong>de</strong>stijds eig<strong>en</strong>aar van<br />

Heeker<strong>en</strong>.


·.{<br />

80<br />

borgers <strong>de</strong>r stad als van ouds hun godsdi<strong>en</strong>st op<br />

Reeker<strong>en</strong> of bij <strong>de</strong> stad Goor uitoef<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, terwijl<br />

ook daar<strong>door</strong> <strong>de</strong> ner<strong>in</strong>g <strong>de</strong>r kooplied<strong>en</strong> <strong>en</strong> "an<strong>de</strong>re<br />

hantter<strong>in</strong>g<strong>en</strong>" begunstigd werd<strong>en</strong>.<br />

Ret verzoek strekte om verlof te bekom<strong>en</strong> om<br />

d<strong>en</strong> godsdi<strong>en</strong>st "soa nu geheel op het Slott word<br />

"gehoud<strong>en</strong>, voor <strong>de</strong> helft gelijk voor <strong>de</strong>s<strong>en</strong> we<strong>de</strong>r<br />

"vrij op d<strong>en</strong> Huise Heeker<strong>en</strong> te mog<strong>en</strong> oef<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

"voorts haar Priester te <strong>in</strong>junger<strong>en</strong> sulx aldaar te<br />

"do<strong>en</strong> op d<strong>en</strong> sel v<strong>en</strong> voet als zijn prae<strong>de</strong>cesseur<strong>en</strong><br />

"hebb<strong>en</strong> gedaan" <strong>en</strong> werd met e<strong>en</strong> na<strong>de</strong>r soortgelijk<br />

verzoek, <strong>door</strong> Dr. J. J. SLA.T~;RUS, nam<strong>en</strong>s <strong>de</strong> led<strong>en</strong><br />

<strong>de</strong>r roomsche kerkgeme<strong>en</strong>te aan R. <strong>en</strong> St. <strong>in</strong>gedi<strong>en</strong>d,<br />

waar<strong>in</strong> ook aangevoerd werd, dat "niets nieuws, op-<br />

"sigtelijks of dat tot er~ernisse, scha<strong>de</strong> of na<strong>de</strong>el <strong>de</strong>r<br />

"Gereformeer<strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te van Goor of e<strong>en</strong>ige an<strong>de</strong>re<br />

"verstrekt, get<strong>en</strong>teert of verzogt word", bij be-<br />

schikk<strong>in</strong>g van 12 Maart 1772 van <strong>de</strong> hand gewez<strong>en</strong>;<br />

zulks terwijl <strong>de</strong> landdrost S. V. G. L. graaf van<br />

Heid<strong>en</strong> Hompesch van advies was, dat het verzoek<br />

"son<strong>de</strong>r e<strong>en</strong>ige difficulteyt of praejudicie voor <strong>de</strong><br />

"Gereformeer<strong>de</strong> Geme<strong>en</strong>te zou<strong>de</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ge-<br />

"accor<strong>de</strong>ert. "<br />

On<strong>de</strong>r e<strong>en</strong> later<strong>en</strong> pastoor, JOHANNESBRAMER,werd<br />

e<strong>en</strong>e kerk <strong>en</strong> pastorie te Wegdam <strong>en</strong> e<strong>en</strong>e kapel te<br />

Goor gebouwd, welke bei<strong>de</strong> hij bedi<strong>en</strong><strong>de</strong>; <strong>de</strong> pastorie<br />

werd <strong>in</strong> 1806 naar Wegdam overgebracht <strong>en</strong> <strong>de</strong>ze<br />

parochie, ook R<strong>en</strong>geveld g<strong>en</strong>oemd, had als eerst<strong>en</strong><br />

pastoor RERMANUSKOOK, die <strong>in</strong> 1809 van Kon<strong>in</strong>g<br />

Lo<strong>de</strong>wijk e<strong>en</strong> geldsom kreeg om ook te Goor e<strong>en</strong>e<br />

pastorie te bouw<strong>en</strong>, waar JOHA.NNESEpPL.'lK <strong>in</strong> 1809<br />

pastoor werd.


I)<br />

Il<br />

VERSL. EN MEDED. XXIV. 6<br />

81<br />

Nadat <strong>de</strong> voormel<strong>de</strong> verzoek<strong>en</strong> van 1771 war<strong>en</strong><br />

afgewez<strong>en</strong>, <strong>de</strong>d<strong>en</strong> <strong>de</strong> "rool11sges<strong>in</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong>woner<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<br />

ste<strong>de</strong> Goor" <strong>in</strong> 1776 op nieuwe<strong>en</strong> pog<strong>in</strong>g om e<strong>en</strong><br />

kerkgebou w te Goor te krijg<strong>en</strong>; <strong>in</strong> hun verzoekschrift<br />

aan R. <strong>en</strong>' St. steld<strong>en</strong> zij voorop: ~,dat voor <strong>de</strong>seu <strong>de</strong><br />

"<strong>Roomsche</strong> priester, schoon op het Slot te H<strong>en</strong>gevel<strong>de</strong><br />

.,gerigts Deld<strong>en</strong> woonagtig, egter op alle son- <strong>en</strong> feest-<br />

"dag<strong>en</strong> e<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st te Goor op d<strong>en</strong> huise Heker<strong>en</strong> ton<br />

"di<strong>en</strong>ste van <strong>de</strong> remonstrant<strong>en</strong> plagt waar te nem<strong>en</strong>;<br />

"dat na doo<strong>de</strong> van wijl<strong>en</strong> d<strong>en</strong> heer van Beker<strong>en</strong> .<br />

•.<strong>de</strong>sselfs k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>rjarig <strong>en</strong> op school gelegd<br />

"sijn<strong>de</strong>, voorts <strong>de</strong>sselfs soon, <strong>de</strong> teg<strong>en</strong>swaardige heel'<br />

"van Heker<strong>en</strong> <strong>de</strong>ll gereformeerd<strong>en</strong> Godsdi<strong>en</strong>st 0111-<br />

"helsd hebb<strong>en</strong><strong>de</strong>, het do<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st te Goor<br />

"<strong>in</strong> onbruik geraakt is, soodat <strong>de</strong> remoustrant<strong>en</strong> tans<br />

"g<strong>en</strong>oodsaakt sijn om alle son- <strong>en</strong> feestdag<strong>en</strong> e<strong>en</strong> uur<br />

"van Goor op het Slot ter kerk te gaan."<br />

Behalve op <strong>de</strong> gewoonte, beroep<strong>en</strong> z~i zich op <strong>de</strong><br />

, gunstige ligg<strong>in</strong>g <strong>de</strong>r stad Goor, om er e<strong>en</strong> plaats nit<br />

te kiez<strong>en</strong> voor het pleg<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> roomseh<strong>en</strong> gods-<br />

di<strong>en</strong>st, zon<strong>de</strong>r ergernis <strong>de</strong>r gereformeerd<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ook<br />

op <strong>de</strong> <strong>in</strong>stemm<strong>in</strong>g van d<strong>en</strong> Magistraat van Goor, die<br />

<strong>door</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>r Burgemeestereu, J. B. Anffmorth, het<br />

rekwest<strong>de</strong>ed on<strong>de</strong>rteek<strong>en</strong><strong>en</strong>. waarbij verzocht werd<br />

om b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> Goor e<strong>en</strong> kerk of be<strong>de</strong>huis te hebb<strong>en</strong>.<br />

Nadat dit rekwest <strong>in</strong> Februari 1777 <strong>in</strong> hand<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<br />

Gecommitteerd<strong>en</strong> tot <strong>de</strong> kerkelijke zak<strong>en</strong> gesteld was,<br />

werd er op aangeteek<strong>en</strong>d, dat het vervall<strong>en</strong> was <strong>door</strong><br />

het rapport van 11 April 1778 <strong>en</strong> dus geroyeerd<br />

moest word<strong>en</strong>.<br />

Later, <strong>in</strong> 1782, werd <strong>door</strong> G. F. van Hugonpoth<br />

tot Aerdt voor zijne schoonmoe<strong>de</strong>r J. M. van Hövell<br />

tot Westerflier. douairière B<strong>en</strong>t<strong>in</strong>ek, aan R. <strong>en</strong> St.


82<br />

verzocht om op Heeker<strong>en</strong> als huiskapelaan toe te<br />

lat<strong>en</strong> J. A. DŒRAETHS,vicaris <strong>de</strong>r St. Servaaskerk te<br />

Maastricht, e<strong>en</strong> wereldlijk geestelijke, die daar als<br />

haar adm<strong>in</strong>istrateur zou<strong>de</strong> optred<strong>en</strong> of wel e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<br />

<strong>door</strong> haar te kiez<strong>en</strong> wereldlijk geestelijke, di<strong>en</strong> zij op<br />

haar voornoemd huis of el<strong>de</strong>rs <strong>in</strong> <strong>de</strong> prov<strong>in</strong>cie, waar<br />

zij zich zou bev<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, d<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st zou lat<strong>en</strong> do<strong>en</strong>.<br />

Op 13 April 1782 werd daarop <strong>in</strong> zoo Vel' gnnstig<br />

beschikt, dat haar toegestaan werd om voor haar <strong>en</strong><br />

haar huisgez<strong>in</strong>, maar voor ge<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> meer, d<strong>en</strong><br />

di<strong>en</strong>st te lateu verricht<strong>en</strong>.<br />

Nadat <strong>in</strong> 1786 afwijz<strong>en</strong>d beschikt was op eeu re-<br />

kwest van <strong>de</strong> "led<strong>en</strong> <strong>de</strong>r rooms<strong>en</strong>e godsdi<strong>en</strong>st" te<br />

Goor om b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> stad of stadswigbold e<strong>en</strong> kerk-<br />

huis te mog<strong>en</strong> bou w<strong>en</strong>, daar er slechts we<strong>in</strong>ig roomach-<br />

gez<strong>in</strong><strong>de</strong> huisgez<strong>in</strong>n<strong>en</strong> war<strong>en</strong>, werd op 13 April 1787<br />

het rekwest van <strong>de</strong> <strong>Roomsche</strong> pastoor <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>te<br />

te Goor om op het land, <strong>de</strong> Höfste, e<strong>en</strong> kerkhuis te<br />

mog<strong>en</strong> bouw<strong>en</strong>, geaccor<strong>de</strong>erd, om daar <strong>door</strong> d<strong>en</strong><br />

tijclelijk<strong>en</strong> gewon<strong>en</strong> Priester of dool' d<strong>en</strong> kapelaan,<br />

ev<strong>en</strong>als op het Slot, <strong>de</strong> di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> te do<strong>en</strong> verricht<strong>en</strong>,<br />

mits <strong>de</strong> Pastoor van Goor, op het 8lot won<strong>en</strong><strong>de</strong>, scha-<br />

<strong>de</strong>loos werd gesteld voor e<strong>en</strong> dan noodig<strong>en</strong> kapelaan.<br />

Op 11 Maart 1789 werd het verzoek <strong>de</strong>r <strong>Roomsche</strong><br />

geme<strong>en</strong>te te GOOI", om d<strong>en</strong> kerkdi<strong>en</strong>st op het huis<br />

Heeker<strong>en</strong> <strong>in</strong> het bonwhuls uit te oef<strong>en</strong><strong>en</strong>, totdat bet<br />

kerkhuis te Goor gesticht zou<strong>de</strong> zijn, toegestaan.<br />

Dit geschied<strong>de</strong> na het overlijd<strong>en</strong> van pastoor HOLT,<br />

to<strong>en</strong> G. VAN DER LINDE pastoor op het 8lot was, die<br />

<strong>in</strong> 1801 <strong>door</strong> voornoemd<strong>en</strong> BRAIIIEH werd opgevolgd.<br />

III<br />

On<strong>de</strong>r het gericht Ked<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, waaron<strong>de</strong>r eig<strong>en</strong>lijk


83<br />

<strong>de</strong> reeds besprok<strong>en</strong> stan Goor behoor<strong>de</strong>, ressorteerd<strong>en</strong><br />

ook <strong>de</strong> Rijss<strong>en</strong>sche kwartier<strong>en</strong> Rijss<strong>en</strong>, Enter <strong>en</strong><br />

Wierd<strong>en</strong>. In 1778 werd alle<strong>en</strong> te Rijss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kerkhuis<br />

aangetroff<strong>en</strong>, bedi<strong>en</strong>d <strong>door</strong> pastoor TH"EODORUS<br />

ENSMAN.Deze was <strong>in</strong> 1761 opg-evolg-d aan JOANNES<br />

HENJ~ICUSGEERDINK,die volg<strong>en</strong>s eig-<strong>en</strong>handige aanteek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

<strong>in</strong> het parochiaal doopreg-ister; tersecretarie<br />

te Rijss<strong>en</strong> berust<strong>en</strong><strong>de</strong>, <strong>in</strong> 1757 hiel' <strong>de</strong> bedi<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

aanvaard<strong>de</strong> <strong>en</strong> 15 October 1757 <strong>de</strong> eerste doops<strong>in</strong>schrijv<strong>in</strong>g<br />

<strong>de</strong>ed 1). In 1758 had <strong>de</strong> statie 580 communicant<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> bij bet jus b<strong>in</strong>andi, d. i. het recbt<br />

om tweemaal per dag <strong>de</strong> mis te bedi<strong>en</strong><strong>en</strong> 2). Zijn<br />

voorganger was EGBER'1'BERHAYINK3), die hier van<br />

1739 tot 1757 stond.<br />

Op 20 October 1760 beg<strong>in</strong>t e<strong>en</strong>e an<strong>de</strong>re hand <strong>in</strong><br />

het doopboek, zoodat moet aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, dat<br />

Geerd<strong>in</strong>k reeds <strong>in</strong> 1760 - al is het ook eerst tij<strong>de</strong>lijk<br />

- vervang<strong>en</strong> is <strong>door</strong> Ensman, e<strong>en</strong> broe<strong>de</strong>r<br />

(niet filius uter<strong>in</strong>us, zooals Geerd<strong>in</strong>k. ·blz. 379, ver-'<br />

meldt) van H<strong>en</strong>ricus Ensman, pastoor te Old<strong>en</strong>zaal.<br />

Welke opgav<strong>en</strong> <strong>de</strong> pastoor <strong>en</strong> kerkmeesters te<br />

Rijss<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1778 gedaan hebb<strong>en</strong>, is mij niet geblek<strong>en</strong>:<br />

<strong>de</strong>ze ontbrek<strong>en</strong> <strong>in</strong> het pakket, waar<strong>in</strong> stukk<strong>en</strong> van<br />

1781 <strong>en</strong> 1786 word<strong>en</strong> aangetroff<strong>en</strong>.<br />

In 1781 was bet ou<strong>de</strong> altaar <strong>in</strong> het kerkgebouw<br />

') Volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> lijst <strong>in</strong> Ach. Aartsb. II 159, werd hij <strong>in</strong> 1760<br />

opgevolgd; volg<strong>en</strong>s Geerd<strong>in</strong>k. blz. 379, heette hij Wilhelm Geerd<strong>in</strong>k,<br />

gebor<strong>en</strong> te Nunter (Nntter) bij Ootmarsum eu overleed hij,<br />

ua kort<strong>en</strong> tijd pastoor te R. geweest te zijn, aan waterzucht.<br />

. ?) Arch. Aartsb. VIII, 369.<br />

S) Geerd<strong>in</strong>k. blz. 379, noemt hem Abraham<strong>in</strong>k, ook Braam;<br />

hij zou 21 Juni 1705 te Agelo gebor<strong>en</strong> ziju; het parochiaal doopboek,<br />

tel' secretarie te Ootmarsum berust<strong>en</strong><strong>de</strong>, geeft noch omtr<strong>en</strong>t<br />

hem, noch omtr<strong>en</strong>t zijn opvolger, wi<strong>en</strong>s geboorteplaats ook on<strong>de</strong>r<br />

<strong>de</strong> parochie Ootmarsum zou<strong>de</strong> zijn, e<strong>en</strong>ig bericht. .


84<br />

<strong>in</strong> verval <strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> Derk L<strong>in</strong>teloo <strong>en</strong> Herm van Boxel<br />

zich nam<strong>en</strong>s <strong>de</strong> Rijss<strong>en</strong>scbe Ruomsche geme<strong>en</strong>te tot<br />

d<strong>en</strong> Landdrost g-ew<strong>en</strong>d om het te mog-<strong>en</strong> vervang<strong>en</strong><br />

<strong>door</strong> e<strong>en</strong> nieuw, die h<strong>en</strong> naar R. <strong>en</strong> St. verwees, tot<br />

wie <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> zich met Hermannus Meyers<br />

met gelijk verzoek w<strong>en</strong>d<strong>de</strong>, on<strong>de</strong>r verklar<strong>in</strong>g, dat zij<br />

zich naar het Reglem<strong>en</strong>t van ] 1 :\pril 1778 zoud<strong>en</strong><br />

g-edrag<strong>en</strong>, welk verzoek bij beschikk<strong>in</strong>g van 3 April<br />

1781 werd toegestaan.<br />

In 1786 was aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> e<strong>en</strong> strev<strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />

<strong>Roomsche</strong> bevolk<strong>in</strong>g- te Enter om e<strong>en</strong> zelfstandig<br />

kerkg-ebouw te verkrijg<strong>en</strong>, welk strev<strong>en</strong> bij d<strong>en</strong> pa-<br />

rochus te Rijss<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> gunstig onthaal vond.,<br />

"De Roomsch Catholique geme<strong>en</strong>te van Enter be-<br />

"staan<strong>de</strong> uit ongeveer hondart huijsges<strong>in</strong>n<strong>en</strong>" w<strong>en</strong>d<strong>de</strong><br />

zich <strong>in</strong> Maart van dit jaar tot R. <strong>en</strong> St., betoog-<strong>en</strong><strong>de</strong>,<br />

"dat sij se<strong>de</strong>rt <strong>de</strong> retorrnatie altoos <strong>en</strong> onafgebrok<strong>en</strong><br />

Ilhet gelnk hebb<strong>en</strong> gehad van op on<strong>de</strong>rscheid<strong>en</strong><br />

"plaats<strong>en</strong> <strong>in</strong> hun dorp <strong>in</strong> boer<strong>en</strong>huijs<strong>en</strong> of sog<strong>en</strong>aam<strong>de</strong><br />

"kerksehuir<strong>en</strong> hunn<strong>en</strong> godsdi<strong>en</strong>st te mog<strong>en</strong> verrigt<strong>en</strong>,<br />

"<strong>en</strong> dat d<strong>en</strong>sel v<strong>en</strong> altoos is waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>door</strong> d<strong>en</strong><br />

.tij<strong>de</strong>lijk<strong>en</strong> Roomseh priester van Rijss<strong>en</strong>;<br />

~,dat sij voor ongeveer elf jar<strong>en</strong> het ongeluk hebb<strong>en</strong><br />

"gehad, dat buit<strong>en</strong> hun remonstrant<strong>en</strong> voork<strong>en</strong>nisse,<br />

"mogelijk alle<strong>en</strong> op <strong>in</strong>stantie van die van Rijss<strong>en</strong>, die<br />

~,daarbij weg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> noodsakelijk moet<strong>en</strong><strong>de</strong> gedaan<br />

"word<strong>en</strong> verter<strong>in</strong>g<strong>en</strong> (verbeter<strong>in</strong>g<strong>en</strong>?) seer ge<strong>in</strong>teres-<br />

"seerd sijn, dat bij e<strong>en</strong>e Resolutie van UWEd. Mog.<br />

"is goedgevond<strong>en</strong> dat d<strong>en</strong> Roomseh Priester van<br />

"Rijss<strong>en</strong> d<strong>en</strong> ord<strong>in</strong>air<strong>en</strong> kerkdi<strong>en</strong>st alle<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />

"Rijss<strong>en</strong> zou<strong>de</strong> verrigt<strong>en</strong>."<br />

Zij betoogd<strong>en</strong>, dat zij 1 à It uur <strong>en</strong> bij hoog<br />

water 'wel 2 uur van Rijss<strong>en</strong> verwij<strong>de</strong>rd <strong>en</strong> daar<strong>door</strong>


85<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> uitoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g van hun godsdi<strong>en</strong>st zeer bemoeilijkt<br />

zijn, dat zij zelfs verplicht zijn hunne oud<strong>en</strong> van<br />

dagon, vrouw<strong>en</strong> eu k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> op wag<strong>en</strong>s of karreu el'<br />

he<strong>en</strong> te vervoer<strong>en</strong>, terwijl zij bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> aan <strong>de</strong>o<br />

Rijss<strong>en</strong>sch<strong>en</strong> priester <strong>en</strong> tot on<strong>de</strong>rhoud <strong>de</strong>r kerk<br />

moet<strong>en</strong> contribueer<strong>en</strong>. Zij z\<strong>in</strong> van oor<strong>de</strong>el, dat zij<br />

e<strong>en</strong> voor h<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oegzaam kerkhuis kunn<strong>en</strong> bouw<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rhoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar<strong>en</strong>bov<strong>en</strong> e<strong>en</strong> Priester voor<br />

eig<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g.<br />

"Op het voetspoor van an<strong>de</strong>re merkelijk onsterker<br />

"<strong>Roomsche</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> dit quartier." verzoek<strong>en</strong> zij<br />

verlof tot bouw<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> kerkhuis <strong>en</strong> bet waar-<br />

nem<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st daar<strong>in</strong> <strong>door</strong> e<strong>en</strong> Priester. Op<br />

<strong>de</strong> <strong>in</strong>willig<strong>in</strong>g van dit verzoekschrift, <strong>door</strong> Fr. J.<br />

Lokamp <strong>en</strong> A. Berger<strong>in</strong>k uit aller naam on<strong>de</strong>rteek<strong>en</strong>d.<br />

van Maart 1786 werd bij nador rekwest <strong>door</strong> <strong>de</strong>-<br />

zelfd<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rteek<strong>en</strong>d aangedrong<strong>en</strong>, nadat hun bij<br />

beschikk<strong>in</strong>g van ti April was opgedrag<strong>en</strong>, zich met<br />

d<strong>en</strong> Priester te Rijss<strong>en</strong> te "vergelijk<strong>en</strong>" <strong>en</strong> schik-<br />

k<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> omtr<strong>en</strong>t het houd<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> kerk-<br />

di<strong>en</strong>st te Rijss<strong>en</strong> <strong>en</strong> Enter. Zij war<strong>en</strong> <strong>in</strong> hun aan-<br />

gew<strong>en</strong><strong>de</strong> pog<strong>in</strong>g<strong>en</strong> niet geslaagd; zelfs het aanbod<br />

van on<strong>de</strong>rhoud van e<strong>en</strong> kapelaan werd afgewez<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> zij schrev<strong>en</strong> dit <strong>en</strong>kel <strong>en</strong> alle<strong>en</strong>, zoo het schijnt,<br />

toe aan <strong>de</strong> "hoofdigheid van d<strong>en</strong> priester te "Rijss<strong>en</strong><br />

"<strong>en</strong> het gevreesd word<strong>en</strong><strong>de</strong> gemis van ,voor<strong>de</strong>el, dat<br />

"e<strong>en</strong>ige <strong>in</strong>geset<strong>en</strong><strong>en</strong> van Rijss<strong>en</strong> daarbij zoud<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />

"te lijd<strong>en</strong>."<br />

Heel vri<strong>en</strong><strong>de</strong>lijk luidt het b~i het verzoek overge-<br />

leg<strong>de</strong> <strong>door</strong> d<strong>en</strong> pastoor geschrev<strong>en</strong> briefje niet, dat<br />

ik hier <strong>in</strong>lasch : "Indi<strong>en</strong> Franciscus Joseph Lookamp<br />

"<strong>en</strong> Ar<strong>en</strong>d Borger<strong>in</strong>k met 'I'heodorus Ensman Rooms<br />

"Priester van Rijsseo eo met <strong>de</strong> opsi<strong>en</strong><strong>de</strong>rs van <strong>de</strong>


86<br />

"geme<strong>en</strong>te van Rijss<strong>en</strong> iets te sprok<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, zoo<br />

"verwagt<strong>en</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rgeschrev<strong>en</strong>eu Franciscns Joseph<br />

"Lokamp er~ Ar<strong>en</strong>d Borger<strong>in</strong>k d<strong>en</strong> 9 Julij, zijn<strong>de</strong><br />

"morg<strong>en</strong>, na d<strong>en</strong> laest<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st an het hutis van Jan<br />

"Adolph Meijer.<br />

Rijss<strong>en</strong> d<strong>en</strong> 8 J nlij 1786.<br />

(get.) THEODQR,USEl'ŒJlIAN Rooms pl'.<br />

HA RMANNUS VAN BOXEL.<br />

J aANNES TUSVELT<br />

nam<strong>en</strong>s alle man."<br />

Van <strong>de</strong> zij<strong>de</strong> van d<strong>en</strong> pastoor, zich noem<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

roomsoli priester van <strong>de</strong> Beorus<strong>en</strong>e geme<strong>en</strong>te te Rijss<strong>en</strong>,<br />

Enter <strong>en</strong> Wierd<strong>en</strong>, <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>gezet<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>de</strong>r <strong>Roomsche</strong><br />

Religie te Rijss<strong>en</strong> werd ter voldo<strong>en</strong><strong>in</strong>g aan vor<strong>en</strong>-<br />

vermel<strong>de</strong> beschikk<strong>in</strong>g van 6 April 1786 ook e<strong>en</strong>e<br />

memorie <strong>in</strong>gedi<strong>en</strong>d aan R. <strong>en</strong> St., t<strong>en</strong> betooge, dat<br />

er te Enter ge<strong>en</strong> kerkhnis behoor<strong>de</strong> gebouwd te<br />

word<strong>en</strong> eo geteek<strong>en</strong>d behalve <strong>door</strong> d<strong>en</strong> pastoor, <strong>door</strong><br />

van Boxel <strong>en</strong> Tnsvelt voornoemd <strong>en</strong> <strong>door</strong> Harmanuus<br />

Geerl<strong>in</strong>k. Jan Willom Koedijk <strong>en</strong> Jan H<strong>en</strong>drik Slag-<br />

hekke.<br />

In <strong>de</strong>ze memorie wordt vooropgesteld dat zij "met<br />

"ùe uiterste gevoel<strong>en</strong>s van dankbaarheid erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />

"<strong>de</strong> toeg<strong>en</strong>eg<strong>en</strong>heid", <strong>door</strong> R. <strong>en</strong> St. "<strong>in</strong> <strong>de</strong>eze daz<strong>en</strong><br />

lIaan <strong>de</strong> Roomsgez<strong>in</strong>d<strong>en</strong> doezel' Prov<strong>in</strong>cie betoond<br />

"word<strong>en</strong><strong>de</strong>, <strong>in</strong> het toelat<strong>en</strong> van vermeer<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g van<br />

"<strong>de</strong>rzelver kerkhuiz<strong>en</strong> eu Priester<strong>en</strong>." Zij me<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

echter. dat <strong>de</strong>ze vrijgevigheid hare gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> moet<br />

hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat, waoneer e<strong>en</strong>e geme<strong>en</strong>te zoodanig tot<br />

e<strong>en</strong> g<strong>en</strong>ootschap on<strong>de</strong>r e<strong>en</strong><strong>en</strong> Priester is vere<strong>en</strong>igd,<br />

dat <strong>de</strong>ze el' e<strong>en</strong> fatso<strong>en</strong> lijk on<strong>de</strong>rhoud heeft, het "niet<br />

"billijk is uit e<strong>en</strong>e van ouds standgrijp<strong>en</strong><strong>de</strong> societeit<br />

',van di<strong>en</strong> aard, tot na<strong>de</strong>el van <strong>de</strong>g<strong>en</strong><strong>en</strong>, die daartoe


87<br />

"niet g<strong>en</strong>eg<strong>en</strong> zijn, te scheid<strong>en</strong> <strong>en</strong> dus e<strong>en</strong>ig ge<strong>de</strong>elte<br />

"van <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>te met e<strong>en</strong> ondragelijk<strong>en</strong> nieuw<strong>en</strong><br />

.Jast, om meer dan te vor<strong>en</strong> tot bet on<strong>de</strong>rhoud van<br />

"e<strong>en</strong><strong>en</strong> Priester <strong>en</strong> kerkhuis te moet<strong>en</strong> opbr<strong>en</strong>g-<strong>en</strong>,<br />

"teg<strong>en</strong> <strong>de</strong>szelfs wit <strong>en</strong> dank te bezwaar<strong>en</strong>."<br />

En voorts dat "wanneer niet g<strong>en</strong>oegzaam van het<br />

"groot vermoog<strong>en</strong> <strong>de</strong>r <strong>de</strong>el<strong>en</strong> e<strong>en</strong>er Geme<strong>en</strong>te blijkt,<br />

"alsdan <strong>de</strong> voorbaarige <strong>de</strong>el<strong>in</strong>g <strong>de</strong>r geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

"rlubbeld <strong>in</strong>conv<strong>en</strong>i<strong>en</strong>t noodw<strong>en</strong>dig t<strong>en</strong>gevolge bebb<strong>en</strong><br />

,:moet: als naamlijk niet alle<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> <strong>in</strong>gezet<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

"daar <strong>door</strong> <strong>in</strong> bunne mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong>, nit e<strong>en</strong><strong>en</strong> verkeerd<strong>en</strong><br />

"ijver tot na<strong>de</strong>el van <strong>de</strong> Lauds Schatkist <strong>en</strong> van<br />

"bunne Goedsheer<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> verzwakt, maar ook dat<br />

"zulk e<strong>en</strong> te verre gaan<strong>de</strong> lust, van biertoe geld te<br />

"besteed<strong>en</strong>, yan ge<strong>en</strong> laug<strong>en</strong> duur zijn kan: of dat<br />

"zij, dit al aanstonds bemerk<strong>en</strong><strong>de</strong>- e<strong>en</strong> al te ger<strong>in</strong>g<br />

"bestaan aan bunne Priesters toevoeg<strong>en</strong>."<br />

Hiervan zijn voor <strong>de</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor bet ge-<br />

me<strong>en</strong>ebest zeer na<strong>de</strong>eJige gevolg<strong>en</strong> te wacht<strong>en</strong>, daar<br />

het zeer bezwaarlijk zal zijn om aldaar Priesters van<br />

zulk e<strong>en</strong> geleerdheid, omgang <strong>en</strong> bekwaamheid te<br />

bekom<strong>en</strong>, als t<strong>en</strong> hoogste noodzakelijk is, om het<br />

yolk grondig <strong>in</strong> d<strong>en</strong> godsdi<strong>en</strong>st te on<strong>de</strong>rwijz<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

betzelve op d<strong>en</strong> recht<strong>en</strong> weg van e<strong>en</strong> onberispelijk<br />

gedrag te leid<strong>en</strong>, als tot behoud van e<strong>en</strong>sgez<strong>in</strong>dbeirl<br />

<strong>en</strong> goe<strong>de</strong> harmonie tussch<strong>en</strong> <strong>in</strong>gezet<strong>en</strong><strong>en</strong> van ver-<br />

scheid<strong>en</strong> godsdi<strong>en</strong>st, <strong>en</strong> vooralook tot g<strong>en</strong>eg<strong>en</strong> ge-<br />

hoorzaamheid aan <strong>de</strong> Overheid vereischt wordt. Man-<br />

n<strong>en</strong> van aanmerkelijke geleerdbeid <strong>en</strong> bekwaamheid<br />

zull<strong>en</strong> zich uit vreeze voor e<strong>en</strong> slecht <strong>en</strong> geme<strong>en</strong><br />

on<strong>de</strong>rhoud, zooveel mogelijk, van zulke sobere Priester-<br />

schapp<strong>en</strong> onttrekk<strong>en</strong>.<br />

Al <strong>de</strong>ze <strong>in</strong>conv<strong>en</strong>i<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> hier plaats v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>


88<br />

als R. <strong>en</strong> St. aan die van Enter e<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>r kerk-<br />

huis toestond<strong>en</strong>, waar<strong>in</strong> <strong>door</strong> e<strong>en</strong> Priester of kapelaan<br />

afzon<strong>de</strong>rlijk di<strong>en</strong>st zou word<strong>en</strong> gedaan.<br />

Rijss<strong>en</strong> zou niet <strong>in</strong> staat zijn om zon<strong>de</strong>r Enter <strong>en</strong><br />

Wierd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kerkhuis <strong>en</strong> Priester te on<strong>de</strong>rhoud<strong>en</strong> i<br />

<strong>de</strong> pastoor verklaar<strong>de</strong> zich niet <strong>in</strong> staat om uit zijn<br />

teg<strong>en</strong>woordige <strong>in</strong>komst<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kapelaan te on<strong>de</strong>r-<br />

houd<strong>en</strong> i die van Enter war<strong>en</strong> te ger<strong>in</strong>g bemid<strong>de</strong>ld<br />

om e<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oegzame som voor d<strong>en</strong> kapelaan op te<br />

br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Eu e<strong>in</strong><strong>de</strong>lijk is bet te ducht<strong>en</strong> dat die van<br />

Wierd<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> afzon<strong>de</strong>rlijk kerkhuis <strong>en</strong> peiester<br />

of kapelaan zoud<strong>en</strong> aan vrag<strong>en</strong>. 1)<br />

Mitsdi<strong>en</strong> verzocht<strong>en</strong> zij, dat <strong>de</strong> landsva<strong>de</strong>rlijke zorg<br />

van R. <strong>en</strong> St. niet zou toestaan het bouw<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

kerkhuis te Enter <strong>en</strong> het hebb<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> Priester,<br />

om aldaar di<strong>en</strong>st te do<strong>en</strong>.<br />

Op 8 December 1786 hebb<strong>en</strong> R. <strong>en</strong> St. afwijz<strong>en</strong>d<br />

beschikt.<br />

In het verzoek van Enter wordt meld<strong>in</strong>g gemaakt<br />

van e<strong>en</strong> beschikk<strong>in</strong>g, elf jaar geled<strong>en</strong>. Uit <strong>de</strong> consi-<br />

<strong>de</strong>rati<strong>en</strong> <strong>en</strong> berigt van <strong>de</strong>ll' landdrost van Tw<strong>en</strong>the<br />

over e<strong>en</strong>ige roomscha kerk<strong>en</strong> aldaar van 1775 blijkt,<br />

dat dool' Rijss<strong>en</strong>sche Roomscbe <strong>in</strong>gezet<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> 1774<br />

verzocht was, om hun godsdi<strong>en</strong>st <strong>in</strong> hun kerkhuis<br />

b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> Rijss<strong>en</strong> op alle tijd<strong>en</strong> te mog<strong>en</strong> uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong>,<br />

zon<strong>de</strong>r <strong>in</strong> het vervolg verplicht te zijn hun leer buit<strong>en</strong><br />

Rijss<strong>en</strong> te exerceer<strong>en</strong>. De uitoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g had om d<strong>en</strong><br />

an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> Zondag plaats <strong>in</strong> het kerkhuis te Rijss<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

on<strong>de</strong>r Enter <strong>in</strong> het buis op het goed Leyerweert,<br />

J) Dit IS JU teg<strong>en</strong> praak met <strong>de</strong> z<strong>in</strong>sne<strong>de</strong> bij Geerd<strong>in</strong>k. blz.<br />

379: "hij liet gaarne toe, dat Wierd<strong>en</strong> <strong>en</strong> Enter eig<strong>en</strong>e pastori<strong>en</strong><br />

"werd<strong>en</strong>", t<strong>en</strong>zij hij <strong>in</strong> later<strong>en</strong> tijd van gevoel<strong>en</strong> veran<strong>de</strong>rd is.


89<br />

toebeboor<strong>en</strong><strong>de</strong> aan d<strong>en</strong> richter Cramer te Deld<strong>en</strong>, die<br />

dit buis niet wil<strong>de</strong> vergront<strong>en</strong>.<br />

Het advies luid<strong>de</strong> hieromtr<strong>en</strong>t: "Wel verre dog,<br />

"dat bier <strong>door</strong> e<strong>en</strong>ig ruijmer voorregt aan die Lied<strong>en</strong><br />

"word toegestaan, b<strong>in</strong>d<strong>en</strong> UEd.Mog. hier dool' <strong>de</strong>selve<br />

"met usauwer band<strong>en</strong> aan bunn<strong>en</strong> pligt, verhoed<strong>en</strong><br />

"rlaar<strong>door</strong> on<strong>de</strong>rscbeid<strong>en</strong>e spoorlooshed<strong>en</strong>, op het<br />

~,Leijerweert niet wel te verhoed<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ontdo<strong>en</strong> sig<br />

"te ~elijk met het bevoor<strong>de</strong>el<strong>en</strong> <strong>de</strong>r neer<strong>in</strong>g <strong>en</strong> hand-<br />

~,teer<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het steedj<strong>en</strong> Rijss<strong>en</strong>, van dit twee<strong>de</strong><br />

"kerkhuijs, b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong>es<strong>en</strong> kr<strong>in</strong>g, om hier niet bij te<br />

"voeg<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> gesteldbeid van het Leijerweert <strong>de</strong><br />

"vergroot<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van het Huijs, waarop niet buijt<strong>en</strong><br />

"reed<strong>en</strong>, meermael<strong>en</strong> is aangedrong<strong>en</strong>, ge<strong>en</strong>s<strong>in</strong>ts<br />

"schijnt te permitteer<strong>en</strong> <strong>en</strong> dus dit kerkhuijs niet<br />

"son<strong>de</strong>r veel <strong>in</strong>conv<strong>en</strong>i<strong>en</strong>tie naar el<strong>de</strong>rs di<strong>en</strong><strong>de</strong> te<br />

"word<strong>en</strong> verplaast."<br />

(Wat'dt uooriqexet 1)). Mr. R. E. H.<br />

") Deze belofte zal vermoe<strong>de</strong>lijk niet kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> vervuld.<br />

Bij d<strong>en</strong> dood <strong>de</strong>s schrijvers bevond zich <strong>in</strong> hand<strong>en</strong> van don<br />

secretaris nog slechts e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong> ge<strong>de</strong>elte van het vier<strong>de</strong> stuk van<br />

dit opstel, han<strong>de</strong>l<strong>en</strong><strong>de</strong> over het richterambt Borne. Op goe<strong>de</strong><br />

grond<strong>en</strong> mag word<strong>en</strong> aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, dat het overige nog niet voor<br />

d<strong>en</strong> druk gereed was. (N. v. d. Seer.)<br />


EENIGE MEDEDEELINGEN OM'fRENT KUINRE.<br />

Voor zoover mij bek<strong>en</strong>d -is, bestaan vall het vlek<br />

Ruime twee plattegrond<strong>en</strong>. De oudste is e<strong>en</strong> teeke-<br />

n<strong>in</strong>g van Jacobus van Dev<strong>en</strong>ter, <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re e<strong>en</strong> ge-<br />

drukte van <strong>de</strong> vest<strong>in</strong>g Ku<strong>in</strong>re - <strong>de</strong> schans - be-<br />

staan<strong>de</strong> uit vijf gebrekkig geflankeer<strong>de</strong> bastions.<br />

Volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> eerste heeft Ku<strong>in</strong>re, b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>dijks geleg<strong>en</strong>,<br />

e<strong>en</strong> lang gerekt<strong>en</strong> vorm, aan welks zui<strong>de</strong>lijk uite<strong>in</strong><strong>de</strong><br />

<strong>de</strong> kerk ligt; <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> vertoont <strong>de</strong> buit<strong>en</strong>dijks ge-<br />

leg<strong>en</strong> schans. Deze schans komt ook voor op <strong>de</strong><br />

fraaie, getoek<strong>en</strong><strong>de</strong> kaart van S. Kupfer, <strong>in</strong> mijn bezit<br />

<strong>en</strong> uit omstreeks 1723, <strong>en</strong> op <strong>de</strong> gedrukte kaart van<br />

<strong>de</strong> Lat van 1743. Op <strong>de</strong> laatste kaart met het bij-<br />

schrift, dat <strong>de</strong> schans <strong>door</strong> <strong>de</strong> zee "geruïneerd" is.<br />

Ofschoon ik mij niet <strong>in</strong> <strong>de</strong> geschied<strong>en</strong>is <strong>de</strong>r heer-<br />

lijkheid Ku<strong>in</strong>re zal begev<strong>en</strong>, 7,00 moet ik toch aan-<br />

stipp<strong>en</strong>, dat op het e<strong>in</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>r 14e <strong>eeuw</strong> hertog<br />

Albrecht beslot<strong>en</strong> had <strong>de</strong> Friez<strong>en</strong> te on<strong>de</strong>rwerp<strong>en</strong>.<br />

De Heer Herman van Ruime, die zich eerst bij <strong>de</strong><br />

Friez<strong>en</strong> had aangeslot<strong>en</strong>, koos plotseli ng partij VOOI'<br />

d<strong>en</strong> hertog, die d<strong>en</strong> 27 Augustus 1396 te Ku<strong>in</strong>re<br />

land<strong>de</strong>. W ij zull<strong>en</strong> <strong>de</strong> tocht<strong>en</strong> van <strong>de</strong>ll hertog niet<br />

ver<strong>de</strong>r volg<strong>en</strong>, maar er alle<strong>en</strong> op wijz<strong>en</strong>, dat Ku<strong>in</strong>re<br />

<strong>de</strong> basis dreig<strong>de</strong> te word<strong>en</strong> van <strong>de</strong> krijgson<strong>de</strong>rne-<br />

m<strong>in</strong>g<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> Friez<strong>en</strong>. De bisschop van Utrecht,<br />

Fre<strong>de</strong>rik van Blank<strong>en</strong>heim, zag met lee<strong>de</strong> oog<strong>en</strong>> <strong>de</strong><br />

pog<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> graaf van Holland aan. Het sticht<br />

maakte immers ook aanspraak op e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el van


.,..<br />

91<br />

Friesland! Vandaar dan ook, dat <strong>de</strong> bisschop trachtte<br />

Ku<strong>in</strong>re In zijn bezit te krijg<strong>en</strong>, hetge<strong>en</strong> hem <strong>in</strong> 1407<br />

bij verdrag met Herman van Ku<strong>in</strong>re <strong>en</strong> zijne bei<strong>de</strong><br />

zon<strong>en</strong> gelukte.<br />

Uit dit kort overzicht blijkt het militair belang van<br />

Ku<strong>in</strong>re <strong>in</strong> die dag<strong>en</strong>.<br />

De schans, waarvan wij reeds sprak<strong>en</strong>, bestond<br />

to<strong>en</strong> nog niet, maar wel e<strong>en</strong> kasteel, dat reeds <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> 12e <strong>eeuw</strong> vermeld wordt <strong>en</strong> waarvan wij alle<strong>en</strong><br />

wet<strong>en</strong>, dat het t<strong>en</strong> slotte e<strong>en</strong> langwerpig vierkant<br />

gebouw vorm<strong>de</strong>, op <strong>de</strong> hoek<strong>en</strong> van ron<strong>de</strong> tor<strong>en</strong>s<br />

voorzi<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> d<strong>en</strong>kbeeld van d<strong>en</strong> omvang van het<br />

kasteel krijg<strong>en</strong> wU uit <strong>de</strong> opgave van zijne bewape-<br />

n<strong>in</strong>g <strong>en</strong> krijgsvoorrad<strong>en</strong> <strong>in</strong> 1413. In g<strong>en</strong>oemd jaar<br />

was op het huis aanwezig:<br />

,,12 st.e<strong>en</strong>buss<strong>en</strong> <strong>en</strong><strong>de</strong> dair sijn me<strong>de</strong> 2 camerbuss<strong>en</strong>,"<br />

"vijff loetbuss<strong>en</strong>,"<br />

.,om crue<strong>de</strong> dat gemaeckt was <strong>en</strong><strong>de</strong> reijscap, dat<br />

m<strong>en</strong> crnijtt aff mak<strong>en</strong> sal, 't sam<strong>en</strong> 1 smael tonn<strong>en</strong>."<br />

,,800 buss<strong>en</strong> ste<strong>en</strong>"<br />

,,13 armburst" <strong>en</strong><br />

"vijfl' ton n<strong>en</strong> pij 11."<br />

Fre<strong>de</strong>rik van Blankonlieim, <strong>in</strong> bet bezit van het<br />

slot, liet het aanmerkelijk vertimmer<strong>en</strong>, waartoe Ü1<br />

1408 Kamp<strong>en</strong> 50 <strong>en</strong> Dev<strong>en</strong>ter 100 ou<strong>de</strong> schild<strong>en</strong><br />

le<strong>en</strong><strong>de</strong>, terwijl hij d<strong>en</strong> .30 November 1414 bek<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

o. m. aan Brune van Laar schuldig te zijn 29, Geld.<br />

guld<strong>en</strong> voor hout <strong>en</strong> plank<strong>en</strong> tot timmer<strong>in</strong>g van het<br />

buis te Ku<strong>in</strong>re Dat die timmer<strong>in</strong>g aanmerkelijk was<br />

vernem<strong>en</strong> we van Fre<strong>de</strong>rik van Blank<strong>en</strong>heim zelf,<br />

to<strong>en</strong> hij verklaar<strong>de</strong>, dat hij het slot "van nijs ut<strong>en</strong><br />

gron<strong>de</strong> do<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> heeft." De gedane uitgav<strong>en</strong> v<strong>in</strong>dt<br />

m<strong>en</strong> nog jar<strong>en</strong> lang vermeld. Zoo verklaar<strong>de</strong> d<strong>en</strong>


92<br />

5 October 1427 Rudolph van Diepholt vanweg<strong>en</strong> zijn<br />

voorganger Fre<strong>de</strong>rik van Blank<strong>en</strong>heim aan Willeru<br />

Tijac<strong>en</strong>, kastele<strong>in</strong> te Ruime, schuldig te zijn 2000<br />

fransche schild<strong>en</strong>, van 3 heer<strong>en</strong> pond het stuk, o. m.<br />

weg<strong>en</strong>s timmer<strong>in</strong>g <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re noodzakelijke uitgav<strong>en</strong><br />

voor het huis.<br />

Maar hierme<strong>de</strong> was het nog niet gedaan. Dezelf<strong>de</strong><br />

bisschop bek<strong>en</strong><strong>de</strong> d<strong>en</strong> 28 Maart 1430 e<strong>en</strong> zeker be-<br />

drag schuldig te zijn aan Wibbolt van Wermeloe<br />

o. m. voor <strong>de</strong> timmer<strong>in</strong>g van het huis te Ku<strong>in</strong>re,<br />

Die timmer<strong>in</strong>g<strong>en</strong> slot<strong>en</strong> stellig e<strong>en</strong> herzi<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>de</strong>r<br />

bewap<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>in</strong>. De kastele<strong>in</strong> Seijtie van <strong>de</strong> Water<br />

somt haar op als to<strong>en</strong> te bestaan uit:<br />

2 camerbuss<strong>en</strong>, 5 vogelers, 5 loetbuss<strong>en</strong>. Van e<strong>en</strong><br />

,,?leyne metal<strong>en</strong> busse" zegt hij, dat zij niet <strong>de</strong>ugt<br />

<strong>en</strong> dat hij er d<strong>en</strong> .rneyster" over gesprok<strong>en</strong> heeft,<br />

die er spijze bij do<strong>en</strong> zal <strong>en</strong> dan e<strong>en</strong> "nye kamer-<br />

busse" zal giet<strong>en</strong>.<br />

De voorraad ste<strong>en</strong><strong>en</strong> voor het geschut bedraagt<br />

tusscb<strong>en</strong> <strong>de</strong> 3 à 400. Ver<strong>de</strong>r is aanwezig ~,e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el<br />

loed" <strong>en</strong> It ton gemaekt buskruit. Aangekocht heeft<br />

hij e<strong>en</strong> ton salpeter, e<strong>en</strong> ton zwavel <strong>en</strong> l~· ton<br />

kol<strong>en</strong>, hiervan, zegt hij, "mach m<strong>en</strong> cru<strong>de</strong> aff mak<strong>en</strong>,<br />

wanneer m<strong>en</strong> will." De voorraad armborst<strong>en</strong> geeft<br />

hij op als te bestaan op het huis uit: 9 "cluppel<br />

arrnborste", terwijl hij zelf 4 "cluppel arrnborste"<br />

heeft <strong>en</strong> zijne gezell<strong>en</strong> nog 11 "hoern<strong>en</strong> arrnborste"<br />

<strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s <strong>de</strong> beschikk<strong>in</strong>g over 5 "tonne p.ijle".<br />

Wij zull<strong>en</strong> d<strong>en</strong> reeds gedrukt<strong>en</strong> <strong>in</strong>v<strong>en</strong>taris van het<br />

gereedschap <strong>in</strong> 1427 1) stilzwijg<strong>en</strong>d voorbijgaan <strong>en</strong><br />

alle<strong>en</strong> opmerkzaam mak<strong>en</strong>, dat <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> ver-<br />

1) Bijdrag<strong>en</strong> tot <strong>de</strong> Geschied<strong>en</strong>is van OverijssI, XI, blz. 368 vlg.


93<br />

treek<strong>en</strong> <strong>en</strong>z. van het huis er <strong>in</strong> g<strong>en</strong>oemd word<strong>en</strong>:<br />

"die buss<strong>en</strong>camer", <strong>de</strong> "buttelr\ie", <strong>de</strong> "kelre", <strong>de</strong><br />

"backers kelre", <strong>de</strong> "koek<strong>en</strong>", het "vang<strong>en</strong>huys", <strong>de</strong><br />

"camer" <strong>en</strong> <strong>de</strong> "zael", <strong>de</strong> stall<strong>en</strong> (het waakhuis) <strong>en</strong><br />

het "bouhnijs".<br />

De uitgav<strong>en</strong> voor. het huis <strong>en</strong> het le<strong>en</strong><strong>en</strong> van geld<br />

tot herstel blijv<strong>en</strong> <strong>in</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> tijd<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong>. Zoo<br />

bek<strong>en</strong>t bisschop Rudolf d<strong>en</strong> 29 September 1446 van<br />

Kamp<strong>en</strong> 200 fr. schild<strong>en</strong> gele<strong>en</strong>d te hebb<strong>en</strong> tot tim-<br />

mer<strong>in</strong>g van het huis. Kort er na wordt met geld,<br />

van Evert Cruse gele<strong>en</strong>d, aan het huis e<strong>en</strong> bolwerk<br />

teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> zee opgeworp<strong>en</strong>: Dit bedrag oorspronkelijk --<br />

6 Maart 1455 - 135 rh. guld<strong>en</strong>, wordt 17 October<br />

145 rh. guld<strong>en</strong>, met <strong>in</strong>begrip van <strong>de</strong> vertimmer<strong>in</strong>g<br />

aan het huis gedaan.<br />

Maar nietteg<strong>en</strong>staan<strong>de</strong> al die uitgav<strong>en</strong> wordt <strong>in</strong><br />

1492 getuigd, dat het huis ge<strong>de</strong>eltelijk neergevall<strong>en</strong><br />

is <strong>en</strong> word<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> optimmer<strong>in</strong>g <strong>en</strong> het herstel<br />

van het bolwerk 200 goud<strong>en</strong> rh. guld<strong>en</strong> beschikbaar<br />

gesteld.<br />

Naast dit kasteel lag <strong>in</strong> vroegere <strong>eeuw</strong><strong>en</strong> het kerk-<br />

gebouw. Op d<strong>en</strong> plattegrond van van Dev<strong>en</strong>ter behoort<br />

het huis tot <strong>de</strong> geschied<strong>en</strong>is. Aan zijne bewoners<br />

her<strong>in</strong>nert nog <strong>de</strong> Kastele<strong>in</strong>sdijk aan zee t<strong>en</strong> oost<strong>en</strong><br />

van Ku<strong>in</strong>re.<br />

Tev<strong>en</strong>s mist m<strong>en</strong> op <strong>de</strong> kaart van van Dev<strong>en</strong>ter<br />

nog <strong>de</strong> schans.<br />

Uit <strong>de</strong> me<strong>de</strong><strong>de</strong>el<strong>in</strong>g<strong>en</strong> omtr<strong>en</strong>t <strong>de</strong> krijgsbedrijv<strong>en</strong><br />

te KUIme valt af te leid<strong>en</strong>, dat <strong>in</strong><strong>de</strong>rtijd tussch<strong>en</strong><br />

het verdwijn<strong>en</strong> van het kasteel <strong>en</strong> het opwerp<strong>en</strong> VHn<br />

<strong>de</strong> schans <strong>de</strong> kerk e<strong>en</strong> rol als versterk<strong>in</strong>g speel<strong>de</strong>.<br />

De plaats was gaan<strong>de</strong>weg uit e<strong>en</strong> militair oogpunt<br />

van waar<strong>de</strong> veran<strong>de</strong>rd. De basis teg<strong>en</strong> Friesland was


94<br />

e<strong>en</strong> struikelblok geword<strong>en</strong> op d<strong>en</strong> weg van <strong>en</strong> naar<br />

Friesland.<br />

D<strong>en</strong> l7 October 1508 werd nog- het h u is <strong>en</strong> vlek<br />

Ku<strong>in</strong>re dool' hertog- Karel van Gelre, midd<strong>en</strong> <strong>in</strong> d<strong>en</strong><br />

vre<strong>de</strong>, met 60 of 70 man bezet. Kort er op vernem<strong>en</strong><br />

wij, dat het kasteel zeer vervall<strong>en</strong> was <strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r be<br />

zetti ng. E<strong>en</strong> z<strong>en</strong>d<strong>in</strong>g <strong>de</strong>r prov<strong>in</strong>cie <strong>in</strong> 1531 naar<br />

Brussel kreeg o. m. <strong>in</strong> last te verzoek<strong>en</strong>: het herstel<br />

van het slot <strong>en</strong> het voorzi<strong>en</strong> er van met krijgsvolk,<br />

geschut <strong>en</strong> kruit: maal' op <strong>de</strong>z<strong>en</strong> w<strong>en</strong>sch schijnt ge<strong>en</strong><br />

acht geslag<strong>en</strong> te zijn. Kort el op werd het verlat<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> afgebrok<strong>en</strong>.<br />

Alvor<strong>en</strong>s echter voor goed van Jiet slot afscheid te<br />

nem<strong>en</strong>, will<strong>en</strong> wij nog me<strong>de</strong><strong>de</strong>elsn, dat vóór <strong>de</strong> brug<br />

van het huis recht g-eholld<strong>en</strong> werd <strong>en</strong> dat er e<strong>en</strong><br />

kastele<strong>in</strong>, .meestal tev<strong>en</strong>s burggraa], op was, die <strong>in</strong><br />

overleg met <strong>de</strong> drie groote sted<strong>en</strong> <strong>door</strong> d<strong>en</strong> bisschop<br />

voor e<strong>en</strong> zeker aantal jar<strong>en</strong> b<strong>en</strong>oemd werd. 1) To<strong>en</strong><br />

het kasteel later tot <strong>de</strong> geschied<strong>en</strong>is behoor<strong>de</strong>, bleef<br />

toch het castele<strong>in</strong>schap van Kn<strong>in</strong>re bestaan.<br />

To<strong>en</strong> Ku<strong>in</strong>re <strong>de</strong> Staatsche zij<strong>de</strong> p;ekoz<strong>en</strong> had, :,be-<br />

schanzte" Grovest<strong>in</strong>s, die op d<strong>en</strong> Kuyn<strong>de</strong>r lag, het<br />

vlek, maar van <strong>de</strong> schans, die hij el' maakte, wordt<br />

gezegd, dat zij "e<strong>en</strong> seer slechte" was.<br />

Tij<strong>de</strong>us <strong>de</strong> beleger<strong>in</strong>g van Ste<strong>en</strong>wijk <strong>door</strong> R<strong>en</strong>n<strong>en</strong>berg<br />

overrompel<strong>de</strong> d<strong>en</strong> 23 October 1580 e<strong>en</strong> hoop knecht<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> ruiters het vlek, plun<strong>de</strong>rd<strong>en</strong> <strong>en</strong> verliet<strong>en</strong> het..<br />

In Maart 1581 belegerd<strong>en</strong> Engelsch<strong>en</strong>, Wal<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

soldat<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> ritmeester Isselste<strong>in</strong> <strong>de</strong> kerk, die<br />

<strong>de</strong> R<strong>en</strong>n<strong>en</strong>bergsch<strong>en</strong> "sterk bewalt" hadd<strong>en</strong>. Na e<strong>en</strong>ige<br />

dag<strong>en</strong> g<strong>in</strong>g zij bij verdrag over.<br />

') Zie <strong>de</strong> lijst <strong>de</strong>l' kastele<strong>in</strong>s, voor zoover wij die v<strong>in</strong>d<strong>en</strong><br />

kond<strong>en</strong>, <strong>in</strong> Bijlage I.


95<br />

Na di<strong>en</strong> tijd v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> wij <strong>de</strong> schans te Ku<strong>in</strong>re ver-<br />

meid, b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> wier wall<strong>en</strong> <strong>de</strong> eerste kerk van Ku<strong>in</strong>re<br />

lag. 1) D<strong>en</strong> 28 Mei 1611 beslot<strong>en</strong> Rid<strong>de</strong>rschap <strong>en</strong><br />

Sted<strong>en</strong>, nat <strong>de</strong> ge<strong>de</strong>puteerd<strong>en</strong> te 's Grav<strong>en</strong>hage be-<br />

vor<strong>de</strong>r<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong>, dat <strong>de</strong> schans<strong>en</strong> Blokzijl <strong>en</strong> Ku<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

ter beschikk<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> landschap zoud<strong>en</strong> gelat<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong>. D<strong>en</strong> 3 September 1623 war<strong>en</strong> Rid<strong>de</strong>rschap<br />

<strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> bezorgd omtr<strong>en</strong>t bet weerstandsvermog<strong>en</strong><br />

<strong>de</strong>r schans <strong>en</strong> beslot<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> Stat<strong>en</strong> van N oord-<br />

Holland te schrijv<strong>en</strong> om e<strong>en</strong>ige te committeer<strong>en</strong> om<br />

met ge<strong>de</strong>puteerd<strong>en</strong> uit Rid<strong>de</strong>rschap <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

coufer<strong>en</strong>tie te kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> te overlegg<strong>en</strong> wat <strong>de</strong>fect<strong>en</strong><br />

noch word<strong>en</strong> bevond<strong>en</strong> weg<strong>en</strong>s die fortificatie van<br />

Blocksijll <strong>en</strong><strong>de</strong> Cu<strong>in</strong><strong>de</strong>r, alsme<strong>de</strong> over <strong>de</strong> voorzi<strong>en</strong><strong>in</strong>ge<br />

<strong>in</strong> <strong>de</strong> munitie. Welke uitwerk<strong>in</strong>g dit besluit had,<br />

vermeldt ons <strong>de</strong> geschied<strong>en</strong>is niet, alle<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> wU,<br />

dat Ku<strong>in</strong>re <strong>in</strong> 1629 e<strong>en</strong> versterkte plaats g<strong>en</strong>oemd<br />

wordt, wier krijgswaar<strong>de</strong> to<strong>en</strong> echter niet op <strong>de</strong> proef<br />

gesteld werd.<br />

Jar<strong>en</strong> later treff<strong>en</strong> wij e<strong>en</strong> verslag aan over <strong>de</strong><br />

sterkte, uitgebracht <strong>door</strong> <strong>de</strong> beer<strong>en</strong> L<strong>in</strong>telo <strong>en</strong> Vries<strong>en</strong>,<br />

<strong>in</strong>gevolge e<strong>en</strong> besluit van d<strong>en</strong> Raad van State d.d.<br />

22 ,Juli 1649. Dit rapport is merkwaardig, omdat<br />

het niet alle<strong>en</strong> d<strong>en</strong> toestand <strong>de</strong>r versterk<strong>in</strong>g weer-<br />

geeft <strong>en</strong> hare bewap<strong>en</strong><strong>in</strong>g, maar ook e<strong>en</strong>ige <strong>in</strong>lich-<br />

t<strong>in</strong>g<strong>en</strong> omtr<strong>en</strong>t <strong>de</strong> bezett<strong>in</strong>g bevat. De heer<strong>en</strong> reisd<strong>en</strong><br />

d<strong>en</strong> 27 September 1649 van Blokzijl naar Ku<strong>in</strong>re,<br />

"alwaer wij <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rhoud<strong>in</strong>ge van <strong>de</strong> fortificatie wel<br />

bevond<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> D<strong>en</strong> majoor Dompselaer heeft ons<br />

bij acte vertoont, dat hem d'ùn<strong>de</strong>rhoud<strong>in</strong>ge van <strong>de</strong>ese<br />

fortresse d<strong>en</strong> 4 Augusti jonghstled<strong>en</strong> <strong>door</strong> <strong>de</strong> ge-<br />

') Op het kaartje van B<strong>en</strong>ttast. 1674, is <strong>de</strong> kerk <strong>in</strong> <strong>de</strong> schans.<br />

dui<strong>de</strong>lijk zichtbaar.


96<br />

committeerd<strong>en</strong> van Noorthollandt voor d<strong>en</strong> tijt van<br />

vier jaer<strong>en</strong>, te beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> d<strong>en</strong> 2 November eerstee-<br />

m<strong>en</strong><strong>de</strong>, ad 225 car. gul. jaerlix, hebb<strong>en</strong> geprolongeert.<br />

De voors. majoor beeft ons te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>, dat<br />

het conterscherp achter 'tnoordwester bollwerck soo<br />

laech is, dat hetselve btj <strong>de</strong>urbreckiuge van <strong>de</strong> dijek<strong>en</strong><br />

daeromtr<strong>en</strong>t, 't weick veeltijdts 's w<strong>in</strong>ters gebeurt, van<br />

het seewaeter sou<strong>de</strong> overlocp<strong>en</strong> <strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>in</strong> di<strong>en</strong> val<br />

g-roote solra<strong>de</strong> all <strong>de</strong>se fortresse veroorsaeck<strong>en</strong>, versoeck<strong>en</strong><strong>de</strong>,<br />

dat wij tselve tot sijn <strong>de</strong>charge a<strong>en</strong> U Ed.<br />

lVlog. will<strong>en</strong> rapporteer<strong>en</strong>, om ordre daer<strong>in</strong> te stell<strong>en</strong>.<br />

Wij hebb<strong>en</strong> bevond<strong>en</strong>, dat het huis, daer d<strong>en</strong> lieute-<br />

nant als comman<strong>de</strong>ur van <strong>de</strong>ese plaetse <strong>in</strong> placht<br />

te woon<strong>en</strong>, mitsgae<strong>de</strong>rs <strong>de</strong> barack<strong>en</strong>, daer <strong>de</strong> sol-<br />

daet<strong>en</strong> <strong>in</strong> placht<strong>en</strong> te logeer<strong>en</strong>, <strong>en</strong><strong>de</strong> oock <strong>de</strong> redoutte<br />

bij dit fort sta<strong>en</strong><strong>de</strong> tsaem<strong>en</strong> seer beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> te ver-<br />

vall<strong>en</strong>, hetwelcke wij UEd. Mo. bij <strong>de</strong>e s<strong>en</strong> <strong>in</strong> 't gemoet<br />

voer<strong>en</strong> om te moog<strong>en</strong> overlegg<strong>en</strong> wat ordre daerop<br />

sal di<strong>en</strong><strong>en</strong> gestelt te ward<strong>en</strong>, alsoo wij ons daertoe<br />

niet hebb<strong>en</strong> gelastet bevond<strong>en</strong>, dunck<strong>en</strong><strong>de</strong> ons -<br />

on<strong>de</strong>r correctie - dat <strong>de</strong> redoute, alsoo wij nemant<br />

hebb<strong>en</strong>. conn<strong>en</strong> uijthoor<strong>en</strong>, <strong>de</strong>welcke <strong>de</strong>selve wil be-<br />

woon<strong>en</strong>, t<strong>en</strong> prouffijte van't Jandt sal di<strong>en</strong><strong>en</strong> verkolt<br />

om affgebrook<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>. Op <strong>de</strong>ese fortresse heb-<br />

b<strong>en</strong> wij bevond<strong>en</strong> f) ijser<strong>en</strong> <strong>en</strong><strong>de</strong> 2 metael<strong>en</strong> stuck<strong>en</strong>.<br />

sijn<strong>de</strong> meest son<strong>de</strong>r <strong>en</strong> d' an<strong>de</strong>re met heel slechte<br />

affuijt<strong>en</strong> <strong>en</strong><strong>de</strong> med<strong>en</strong>, <strong>en</strong><strong>de</strong> is aldaer seer we<strong>in</strong>ich<br />

aniunitie van oorlooge <strong>in</strong> voorraedt, waervau wU<br />

vermits d' <strong>in</strong>dispositie van d<strong>en</strong> majeur ge<strong>en</strong> lijste<br />

hebb<strong>en</strong> conn<strong>en</strong> becoom<strong>en</strong>."<br />

Naar aaleid<strong>in</strong>g van dit rapport nam <strong>de</strong> Raad van<br />

State op 23 Maart 1650 het besluit: "Op <strong>de</strong> Kuijn<strong>de</strong>r<br />

zull<strong>en</strong> <strong>de</strong> naeste heer<strong>en</strong> lett<strong>en</strong> op 't huijs van d<strong>en</strong>


comman<strong>de</strong>ur <strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> barack<strong>en</strong>, om <strong>de</strong>selve soa do<strong>en</strong>-<br />

lijck te verhuer<strong>en</strong> off uijt te do<strong>en</strong>, om te bewoon<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong><strong>de</strong> alsoo <strong>in</strong> reparatie buijt<strong>en</strong> laste van Jt landt<br />

on<strong>de</strong>rhoud<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> <strong>en</strong><strong>de</strong> sull<strong>en</strong> <strong>de</strong> redoutte<br />

bij tfort sta<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong><strong>de</strong> vervall<strong>en</strong> z\<strong>in</strong><strong>de</strong> publijck ver-<br />

coop<strong>en</strong>."<br />

De toestand aan zee is bij Ku<strong>in</strong>re <strong>in</strong> d<strong>en</strong> loop <strong>de</strong>r<br />

tijd<strong>en</strong> zeer gewijzigd, wij wez<strong>en</strong> er reecls op, clat cle<br />

schans <strong>door</strong> <strong>de</strong> zee verzwolg<strong>en</strong> werd <strong>en</strong> met haar<br />

tev<strong>en</strong>s <strong>de</strong> laatste overblijfsel<strong>en</strong> <strong>de</strong>r eerste kerk. Om<br />

e<strong>en</strong> d<strong>en</strong>kbeeld van die veran<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> te gev<strong>en</strong>, voe-<br />

g<strong>en</strong> .wij hier nog aan toe, clat reeds <strong>in</strong> het midd<strong>en</strong><br />

) van <strong>de</strong> 15e <strong>eeuw</strong> van het Ou<strong>de</strong> Cuynre <strong>en</strong> van <strong>de</strong><br />

~ Nye stadt gesprok<strong>en</strong> wordt.<br />

Nog tot 1721 werd echter <strong>in</strong> <strong>de</strong> schans begrav<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> van het kerkhof <strong>de</strong>r nieu we kerk we<strong>in</strong>ig of ge<strong>en</strong><br />

gebruik gemaakt. D<strong>en</strong> 4 April 1721 verbood <strong>de</strong><br />

landdrost het begrav<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> schans. Tussch<strong>en</strong> 1721<br />

<strong>en</strong> 1743 verzonk <strong>de</strong> versterk<strong>in</strong>g met het kerkhof<br />

<strong>en</strong> spor<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r kom<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> bij zeer<br />

lage waterstand<strong>en</strong>, zooals <strong>in</strong> 1834 <strong>en</strong> 1839, ann<br />

d<strong>en</strong> dag.<br />

Vermeld<strong>en</strong> wij nog, clat <strong>de</strong> watervloed van 1825<br />

d<strong>en</strong> dijk van Ku<strong>in</strong>re tot Voll<strong>en</strong>have geheel verniel<strong>de</strong>,<br />

dan kan m<strong>en</strong> zich <strong>de</strong> wijzig<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ook van' later<strong>en</strong><br />

tijd gere<strong>de</strong>lijk <strong>in</strong>d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />

97<br />

Het W a a g g e b 0 u w.<br />

In verband met dit gebouw zij opgemerkt, dat<br />

Ku<strong>in</strong>re reeds op het e<strong>in</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>r 14e <strong>eeuw</strong>e<strong>en</strong> aan-<br />

zi<strong>en</strong>lijk<strong>en</strong> boterhan<strong>de</strong>l had <strong>en</strong> dat <strong>in</strong> 1456 e<strong>en</strong> wang<br />

vermeld wordt. Het duur<strong>de</strong> tot het e<strong>in</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>r <strong>18e</strong><br />

VERSL. EN MEDED. XXIV. 7


98<br />

<strong>eeuw</strong> voor dat <strong>de</strong> waag we<strong>de</strong>rom bij name g<strong>en</strong>oemd<br />

wordt <strong>en</strong> wel d<strong>en</strong> 16 Maart (6 April) 177 5, to<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

<strong>de</strong> verga<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g- van Rid<strong>de</strong>rschap <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> het ver-<br />

Je<strong>en</strong><strong>en</strong> van e<strong>en</strong> subsidie voor waag <strong>en</strong> tor<strong>en</strong> besprok<strong>en</strong><br />

werd. D<strong>en</strong> 9 November 1775 had <strong>de</strong> aanbested<strong>in</strong>g<br />

van het teg<strong>en</strong>woordige waaggeball w plaats. In die<br />

aanbested<strong>in</strong>g, <strong>door</strong> <strong>de</strong> heer<strong>en</strong> van <strong>de</strong> heerlijkheid <strong>de</strong><br />

Ku<strong>in</strong><strong>de</strong>r, was het afbrek<strong>en</strong> <strong>en</strong> wegruim<strong>en</strong> van <strong>de</strong> to<strong>en</strong><br />

bestaan<strong>de</strong> waag <strong>en</strong> tor<strong>en</strong> begrep<strong>en</strong> <strong>en</strong> wel tot d<strong>en</strong><br />

laatst<strong>en</strong> ste<strong>en</strong> <strong>de</strong>r fnn<strong>de</strong>er<strong>in</strong>g toe. Het uurwerk <strong>en</strong><br />

<strong>de</strong> klok van het ou<strong>de</strong> waaggebonw zou echter <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

nieuwe we<strong>de</strong>rom e<strong>en</strong> plaats v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>. Als gevolg <strong>de</strong>r<br />

aanbested<strong>in</strong>g verrees bet bakste<strong>en</strong><strong>en</strong> vierkante gebouw,<br />

bov<strong>en</strong> welks midd<strong>en</strong> zich e<strong>en</strong> achtkantige tor<strong>en</strong> met<br />

uurwerk <strong>en</strong> klok verheft. Spaarzaam is het gebruik,<br />

dat er aan van .groefsteeu gemaakt is. In het front<br />

aan <strong>de</strong> straatzij<strong>de</strong> is bet wap<strong>en</strong> van Ku<strong>in</strong>re aang-e-<br />

bracht met het jaartal ,.1776"., De klok <strong>in</strong> d<strong>en</strong> tor<strong>en</strong><br />

heeft tot randschrift <strong>in</strong> blokletters: llDom<strong>in</strong>ulll laudat<br />

et super exaltet eum <strong>in</strong> saecula manomes et b<strong>en</strong>e-<br />

dicat terra. Claudy Frem. me fecit Arnst. 1683."<br />

De begane grond van dit gebouw wordt thans nog<br />

gebruikt voor waag', <strong>de</strong> eerste verdiep<strong>in</strong>g voor ge-<br />

me<strong>en</strong>tehuis,<br />

Wat <strong>de</strong> afrek<strong>en</strong><strong>in</strong>g betreft kunn<strong>en</strong> wij nog meld<strong>en</strong>,<br />

dat Rid<strong>de</strong>rschap <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> <strong>in</strong>gevolge bov<strong>en</strong>vermeld<br />

besluit van 6 April 1775 aan Ku<strong>in</strong>re voor d<strong>en</strong> nieuw<strong>en</strong><br />

tor<strong>en</strong> <strong>en</strong> waag twee ordonnanti<strong>en</strong> badd<strong>en</strong> do<strong>en</strong> slaan,<br />

ie<strong>de</strong>r van 1500 gld. D<strong>en</strong> 23 October 1776 werd<br />

echter beslot<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze zaak bij provisie aan te houd<strong>en</strong>.<br />

Vermoe<strong>de</strong>lijk is die subsidie slechts t<strong>en</strong> <strong>de</strong>ele uitge-<br />

keerd. Wij vond<strong>en</strong> er ver<strong>de</strong>r ge<strong>en</strong> meld<strong>in</strong>g meer<br />

van gemaakt.<br />

-r-.


99<br />

DeN e d erland sc h Her v a I' m <strong>de</strong>k er k.<br />

V661' <strong>de</strong> sticht<strong>in</strong>g <strong>de</strong>r eerste kerk te Ku<strong>in</strong>re was<br />

er e<strong>en</strong> kapel, die ill 11:-32 vermeld wordt als staan<strong>de</strong><br />

on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> abdij van S<strong>in</strong>t Odulpbus te Stavor<strong>en</strong>. In<br />

1165 gaf ecbter bisschop Go<strong>de</strong>fried van Utrecht aan<br />

<strong>de</strong> Friez<strong>en</strong> van Lammebruke vergunn<strong>in</strong>g het land te<br />

bewon<strong>en</strong> tusscheu Ruth<strong>en</strong>kes Dole <strong>en</strong> Wibernes<br />

State <strong>en</strong> tussch<strong>en</strong> <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> Leona <strong>en</strong> Kunr<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

er e<strong>en</strong> kerk te sticht<strong>en</strong>, ou<strong>de</strong>r voorwaar<strong>de</strong> van jaar-<br />

lijks voor ie<strong>de</strong>re ti<strong>en</strong> roed<strong>en</strong> bebouwd land <strong>in</strong> plaats<br />

van ti<strong>en</strong>d<strong>en</strong> e<strong>en</strong> d<strong>en</strong>arius te betal<strong>en</strong>.<br />

Hieruit is af te leid<strong>en</strong>, dat <strong>de</strong> sticht<strong>in</strong>g <strong>de</strong>r oudste<br />

kerk n~ ] 132 plaats bad.<br />

Van <strong>de</strong> gescbied<strong>en</strong>is dier kerk, aan d<strong>en</strong> H. Nicolaas<br />

gewijd, is ons niet veel bek<strong>en</strong>d. Hare ligg<strong>in</strong>g ver-<br />

meldd<strong>en</strong> wij reeds <strong>en</strong> ook <strong>en</strong>kele van bare lotge-<br />

vall<strong>en</strong>. In baar war<strong>en</strong> zev<strong>en</strong> vicariën 1) gesticht:<br />

van <strong>de</strong> H. Maagd Maria <strong>en</strong> d<strong>en</strong> H. \Villebrordus;<br />

van het Hoogwaardig Sakram<strong>en</strong>t; van Onze L. Vrouw<br />

ter Nood; van het H. Kruis; van <strong>de</strong> H. .A nua; van<br />

d<strong>en</strong> H. Antonius <strong>en</strong> van <strong>de</strong>ll H. Nicolaas.<br />

Daar Ku<strong>in</strong>re <strong>in</strong> 1583 <strong>door</strong> <strong>de</strong> troep<strong>en</strong> van Sanoy<br />

. bezet was, kan m<strong>en</strong> bieruit afleid<strong>en</strong>, dat to<strong>en</strong>, wellicht<br />

echter reeds vroeger, <strong>de</strong>ze kerk <strong>in</strong> hand<strong>en</strong> <strong>de</strong>r Her-<br />

vormd<strong>en</strong> was. De toestand, waar<strong>in</strong> echter <strong>de</strong>stijds<br />

het gebouw verkeer<strong>de</strong>, was zeer treurig. Op <strong>de</strong> Sy-<br />

no<strong>de</strong>, 21, 22 <strong>en</strong> 23 October 1595 te Zwolle gehoud<strong>en</strong>,<br />

werd beslot<strong>en</strong> bij Rid<strong>de</strong>rschap <strong>en</strong> Ge<strong>de</strong>puteerd<strong>en</strong> <strong>de</strong>r<br />

1) Volg<strong>en</strong> <strong>de</strong> Acta visitationis van Aegidius <strong>de</strong> Monte behoord<strong>en</strong><br />

tot <strong>de</strong> kerk drie vicariën, namelijk <strong>de</strong> bov<strong>en</strong> drie eerstg<strong>en</strong>oemd<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> war<strong>en</strong> <strong>de</strong> vier laatstg<strong>en</strong>oemd<strong>en</strong> officia <strong>de</strong>r gelijknamige<br />

broe<strong>de</strong>rschapp<strong>en</strong>. •


100<br />

Sted<strong>en</strong> aan te houd<strong>en</strong>, om <strong>de</strong> <strong>in</strong>woners van Ku<strong>in</strong>re<br />

behulpzaam te z\jn <strong>in</strong> het opbouw<strong>en</strong> van hunne ver-<br />

vall<strong>en</strong> kerk. D<strong>en</strong> 12 Februari 1596 beslot<strong>en</strong> Rid<strong>de</strong>r-<br />

schap <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> <strong>de</strong> kwestie van subsidie aan Ku<strong>in</strong>re's<br />

kerk <strong>in</strong> hand<strong>en</strong> te stell<strong>en</strong> van gecommitteerd<strong>en</strong>, om<br />

met d<strong>en</strong> drost van Voll<strong>en</strong>hove "seekere mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> uit<br />

<strong>de</strong> heerlijkheid Cu<strong>in</strong><strong>de</strong>r <strong>en</strong><strong>de</strong> an<strong>de</strong>rs te praeriseer<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong>ich subsidium totte reparatie <strong>de</strong>r voorschr, kercke."<br />

Nog d<strong>en</strong> \) Maart 1604 beslot<strong>en</strong> Rid<strong>de</strong>rschap <strong>en</strong><br />

Sted<strong>en</strong> Ku<strong>in</strong>re, ev<strong>en</strong>als het ste<strong>de</strong>ke Goor, e<strong>en</strong> subsidie<br />

tot opbouw van hun kerk te verte<strong>en</strong><strong>en</strong> van 250 gld.,<br />

met <strong>de</strong> bijvoeg<strong>in</strong>g tev<strong>en</strong>s, dat bun e<strong>en</strong> "promotheriael"<br />

aan <strong>de</strong> Stat<strong>en</strong>-G<strong>en</strong>eraal verle<strong>en</strong>d zou word<strong>en</strong>, om van<br />

<strong>de</strong>ze ook e<strong>en</strong>ige bulp te erlang<strong>en</strong>, llgemerckt <strong>de</strong>se<br />

kerck<strong>en</strong> <strong>door</strong> onse eig<strong>en</strong><strong>en</strong> krijgsvolk algebrand sijn."<br />

Lang bleef <strong>de</strong> aldus herstelcle kerk niet bestaan,<br />

want d<strong>en</strong> 29 Augustus 1672 werd zij bij d<strong>en</strong> aftocht<br />

cler Munsterseb<strong>en</strong>, na hot verlies van Blokzijl, cloor<br />

d<strong>en</strong> vijand <strong>door</strong> brand vernield. A LIe<strong>en</strong> cie pastorie<br />

schijnt ongecleerd geblev<strong>en</strong> te zijn, want <strong>in</strong> 1698<br />

werd er d<strong>en</strong> verkoop van vastgesteld.<br />

Rid<strong>de</strong>rschap <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong> machtigd<strong>en</strong> d<strong>en</strong> 19 Maart<br />

1675 op het verzoek van cie geme<strong>en</strong>te Ku<strong>in</strong>re, d<strong>en</strong><br />

drost van Voll<strong>en</strong>bove, om <strong>in</strong> het dorp <strong>de</strong> plaats aan<br />

te wijz<strong>en</strong> voor het bouw<strong>en</strong> van e<strong>en</strong>e nieuwe kerk,<br />

llsull<strong>en</strong><strong>de</strong> nochtans d<strong>en</strong> toorn <strong>in</strong> het fort, soals die<br />

nog is staan<strong>de</strong>, lat<strong>en</strong> overblijv<strong>en</strong>." Voor tot d<strong>en</strong> bouw<br />

over te gaan, moest<strong>en</strong> echter cie verzoekers e<strong>en</strong> mo<strong>de</strong>l<br />

overlegg<strong>en</strong> van clie kerk <strong>en</strong> ontv<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zij ver<strong>de</strong>r<br />

voor die nieuwe kerk e<strong>en</strong> subsidie van 150 kar. gld.<br />

<strong>en</strong> fiO kar. gld. voor e<strong>en</strong> glas. M<strong>en</strong> was echter toch<br />

nog tot 1678 g<strong>en</strong>ooclr,aakt d<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st <strong>in</strong> e<strong>en</strong> schuur<br />

te houd<strong>en</strong>. In dat jaar beslot<strong>en</strong> schout, b~ugemeesters,


gezwor<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>te, ou<strong>de</strong> <strong>en</strong> nieuwe kerkeraad <strong>en</strong><br />

kerkmeesters tot d<strong>en</strong> bouw van e<strong>en</strong> nieuwe kerk,<br />

waarvoor reeds e<strong>en</strong> "merkelijke somme gelds" was<br />

bij elkan<strong>de</strong>r gebracht.<br />

Tot het bekom<strong>en</strong> van geld had m<strong>en</strong> vooral te Am-<br />

sterdam, te 's Grav<strong>en</strong>hage, <strong>in</strong> Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, Friesland<br />

<strong>en</strong> Holland gecollecteerd. Heer<strong>en</strong> collectant<strong>en</strong> reisd<strong>en</strong><br />

hierbij steeds vergezeld zijn<strong>de</strong> van e<strong>en</strong> bedi<strong>en</strong><strong>de</strong>, ver-<br />

moe<strong>de</strong>lijk d<strong>en</strong> koster, met wi<strong>en</strong> <strong>de</strong> heer<strong>en</strong> 98 dag<strong>en</strong><br />

uit war<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan wi<strong>en</strong> 25 stuiver daags betaald werd.<br />

De predikant Joannes Oollert had bepaal<strong>de</strong>lijk Am-<br />

sterdam <strong>en</strong>'s Grav<strong>en</strong>hage voor zijn terre<strong>in</strong> uitgekoz<strong>en</strong>,<br />

waar hij achtere<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s 30 <strong>en</strong> 21 dag<strong>en</strong> vertoef<strong>de</strong>.<br />

De overige 47 dag<strong>en</strong> bezocht<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re heer<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />

opgegev<strong>en</strong> prov<strong>in</strong>ciën. De uitgav<strong>en</strong> <strong>de</strong>r collectant<strong>en</strong><br />

drukt<strong>en</strong> geducht op <strong>de</strong> ontvangst<strong>en</strong>. Om e<strong>en</strong> voorbeeld<br />

te Doem<strong>en</strong>, will<strong>en</strong> wij vermeld<strong>en</strong>, dat het boekje opbracht<br />

. f 349- 2-8<br />

Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> aan ongeteek<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

gift<strong>en</strong> ontvang<strong>en</strong>.<br />

Totaal dus<br />

Dit bedrag moest echter verm<strong>in</strong><strong>de</strong>rd<br />

word<strong>en</strong> met:<br />

Verteer<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

Mondkost te Amsterdam<br />

'0 1 / 2 dag collecteloon .<br />

98 dag<strong>en</strong> collecteloon ad<br />

25 sts. daags<br />

101<br />

37-- "-,,<br />

16-15-"<br />

8--15-"<br />

122-10-"<br />

9-15-"<br />

358-17-8<br />

185- "-,, 185- " "<br />

Waar<strong>door</strong> t<strong>en</strong> slotte overbleef. 173-17-8<br />

dus m<strong>in</strong><strong>de</strong>r dan <strong>de</strong> helft <strong>de</strong>r ontvang<strong>en</strong> geld<strong>en</strong>.<br />

Wij zull<strong>en</strong> ons niet ver<strong>de</strong>r <strong>in</strong> becijfer<strong>in</strong>g<strong>en</strong> omtr<strong>en</strong>t<br />

<strong>de</strong> opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> van <strong>de</strong>ze colleet<strong>en</strong> begev<strong>en</strong>, an<strong>de</strong>rs


102<br />

zoud<strong>en</strong> wij nog moet<strong>en</strong> me<strong>de</strong><strong>de</strong>el<strong>en</strong>, dat bij sommig<strong>en</strong><br />

<strong>de</strong> uitgav<strong>en</strong> <strong>de</strong> ontvangst<strong>en</strong> overtroff<strong>en</strong>. In elk geval<br />

haddon <strong>de</strong> collectant<strong>en</strong> e<strong>en</strong> opfrissch<strong>en</strong>d uitstapje.<br />

Vooral uit FrieslanI word<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> gift<strong>en</strong> van<br />

diaconiën verantwoord - arm<strong>en</strong> schijn<strong>en</strong> dus die<br />

geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> niet of zeer we<strong>in</strong>ige bezet<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong><br />

of zeer rijke fonds<strong>en</strong> - <strong>de</strong> stad Harl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gaf 30 gld.<br />

Die gift<strong>en</strong> steld<strong>en</strong> t<strong>en</strong> slotte <strong>in</strong> staat op Don<strong>de</strong>rdag<br />

;2 Mei o. s. of 12 Mei n. s. tot <strong>de</strong> aanbested<strong>in</strong>g van<br />

het kerkgebouwover te gaan. Van dit feit was op<br />

twee verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> dag<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis gegev<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

courant<strong>en</strong>.<br />

De voorwaard<strong>en</strong>, waaron<strong>de</strong>r <strong>de</strong> aanbested<strong>in</strong>g plaats<br />

had, war<strong>en</strong> <strong>in</strong> hoofdzaak, dat <strong>de</strong> aannemer twee goe<strong>de</strong><br />

borg<strong>en</strong> zon stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat bet werk "volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> tee-<br />

k<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>en</strong> het bestek moest opgeleverd word<strong>en</strong>. De<br />

betal<strong>in</strong>g zou <strong>in</strong> vier bepaald omschrev<strong>en</strong> termijn<strong>en</strong><br />

geschied<strong>en</strong>. De m<strong>in</strong>ste <strong>in</strong>schrijver zou als trekgeld<br />

6 ducatons g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong>, mits daarvoor dan ook "vast<br />

staan<strong>de</strong>", totdat e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r het werk voor m<strong>in</strong><strong>de</strong>r<br />

aannam. De aan bested<strong>in</strong>g had daarop plaats volg<strong>en</strong>s<br />

het "bestek <strong>en</strong> conditiën", <strong>in</strong> bijlage II vermeld, aan<br />

Pieter van Dam, Dirks<strong>en</strong> Walrav<strong>en</strong>, Thomas Munster<br />

<strong>en</strong> Abraham Domburgh voor <strong>de</strong> somrna van 7138<br />

car. guld<strong>en</strong>.<br />

Ofschoon, zooals wij zag<strong>en</strong>, <strong>de</strong> geld<strong>en</strong> voor d<strong>en</strong><br />

bouw met gift<strong>en</strong> war<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gebracht! zoo nam dit<br />

toch niet weg sommige feit<strong>en</strong> feestelijk op kost<strong>en</strong><br />

van ongelijk te herd<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Zoo werd<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> eerste<br />

ste<strong>en</strong>legg<strong>in</strong>g op 81 Mei f 19-5-0 verteerd <strong>en</strong> wel-<br />

licht om h<strong>en</strong> gunstig te stemm<strong>en</strong> f 1-7-0 met <strong>de</strong><br />

gild<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> besprek<strong>in</strong>g over het voreer<strong>en</strong> van glaz<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> to<strong>en</strong> t<strong>en</strong> slotte <strong>de</strong> kerk op 30 J uli werd opge-


103<br />

nom<strong>en</strong> <strong>door</strong> Jan Everts, meester metselaar van ValleIl-<br />

have, <strong>en</strong> Abel Simse, messter timmerman van Wol-<br />

v<strong>in</strong>ga, bezegel<strong>de</strong> m<strong>en</strong> die goedkeur<strong>in</strong>g met e<strong>en</strong> verteer<strong>in</strong>g<br />

van f 21-8-0.<br />

Wij zull<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze rubriek van uitgav<strong>en</strong> besluit<strong>en</strong><br />

met <strong>de</strong> me<strong>de</strong><strong>de</strong>el<strong>in</strong>g, dat zoo vel' als wij kond<strong>en</strong> nagaan<br />

alle<strong>en</strong> aan verteer<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van di<strong>en</strong> aard 104<br />

cal'. guld. <strong>en</strong> 10 st. werd<strong>en</strong> uitgegev<strong>en</strong>. Hierbij<br />

moet<strong>en</strong> echter nog gevoegd word<strong>en</strong> <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

bierrek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> tell bedrage van 35 cal'. gl. 5 st. 18.<br />

Ku<strong>in</strong>re kwam t<strong>en</strong> slotte <strong>in</strong> het bezit van e<strong>en</strong> kerk,<br />

waarvan <strong>de</strong> ste<strong>en</strong> hoofdzakelijk uit Wijhe kwam, waar<br />

m<strong>en</strong> <strong>de</strong> .,graeue mopp<strong>en</strong>" met 7 1 / 2 guld<strong>en</strong> betaal<strong>de</strong>;<br />

<strong>de</strong> ste<strong>en</strong><strong>en</strong> voor <strong>de</strong> vloer<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> van el<strong>de</strong>rs aau-<br />

gevoerd <strong>en</strong> kostt<strong>en</strong> ti gld. <strong>de</strong> 1000 stuks.<br />

Overe<strong>en</strong>komstig <strong>de</strong> voorwaard<strong>en</strong> van aanbested<strong>in</strong>g<br />

maakt<strong>en</strong> <strong>de</strong> aannemers gebruik van plaatselijke ar-<br />

beidskracht<strong>en</strong>, vandaar dan ook, dat verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />

timmerlied<strong>en</strong>, smed<strong>en</strong> <strong>en</strong> ververs hun aan<strong>de</strong>el kreg<strong>en</strong>.<br />

Toch bleef nog extra-werk te verricht<strong>en</strong> <strong>en</strong> hier<strong>door</strong><br />

zijn wij <strong>in</strong> staat nog <strong>en</strong>kele bijzon<strong>de</strong>rhed<strong>en</strong> me<strong>de</strong> te<br />

<strong>de</strong>el<strong>en</strong>.<br />

De blauwe verf voor het verw<strong>en</strong> van het gewelf<br />

<strong>de</strong>r kerk <strong>en</strong> <strong>de</strong> bru<strong>in</strong>e voor het portaal <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>ur<strong>en</strong><br />

kostt<strong>en</strong> 6 st. het pond, terwijl <strong>de</strong> schil<strong>de</strong>r voor loon<br />

18 st. daags ontv<strong>in</strong>g. De smed<strong>en</strong> verantwoordd<strong>en</strong><br />

hun werk per stuk zon<strong>de</strong>r opgave van e<strong>en</strong>heidsprijz<strong>en</strong>.<br />

De glaz<strong>en</strong>makers woond<strong>en</strong> zeker buit<strong>en</strong> Ku<strong>in</strong>re,<br />

g<strong>en</strong>oemd word<strong>en</strong> Lam bertus Canneman <strong>en</strong> Lambert<br />

Gosses. Zij leverd<strong>en</strong> o. m. vier gebrau<strong>de</strong> glaz<strong>en</strong>,<br />

namelijk e<strong>en</strong> van <strong>de</strong> prov<strong>in</strong>cie, e<strong>en</strong> van <strong>de</strong> rid<strong>de</strong>r-<br />

schap, e<strong>en</strong> van Dev<strong>en</strong>ter <strong>en</strong> e<strong>en</strong> van Zwolle <strong>en</strong> bo-<br />

v<strong>en</strong>di<strong>en</strong> "het ron<strong>de</strong> glas, soa <strong>in</strong> <strong>de</strong> voorgevel staet."


104<br />

Voor zoover wij kond<strong>en</strong> nagaan werd hun hiervoor<br />

120 car. guld. uitbetaald.<br />

Deze kerk werd <strong>in</strong> IH4'l "smaakvol" veran<strong>de</strong>rd.<br />

M<strong>en</strong> weet wat dit gewoonlijk zegg<strong>en</strong> wil, namelijk<br />

gelijkstaan<strong>de</strong> met "verknoeid". Ook is dit met <strong>de</strong>ze<br />

kerk bet geval.<br />

Zij beeft ge<strong>en</strong> tor<strong>en</strong> <strong>en</strong> vormt e<strong>en</strong> lange rechthoek,<br />

<strong>in</strong> het west<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong> met drie zijd<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> acht-<br />

hoek. De zol<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g bestaat uit e<strong>en</strong> bout<strong>en</strong> tongewelf,<br />

terwijl ijzer<strong>en</strong> ram<strong>en</strong> met groote ruit<strong>en</strong> <strong>de</strong> lichtope-<br />

n<strong>in</strong>g<strong>en</strong> sluit<strong>en</strong>.<br />

Bov<strong>en</strong> d<strong>en</strong> hoofd<strong>in</strong>gang <strong>in</strong> bet west<strong>en</strong> staat het<br />

opschrift:<br />

"Op d<strong>en</strong> 31 May <strong>de</strong>s jaars<br />

1678 heeft <strong>de</strong> Welgeboor<strong>en</strong><br />

Heer Rutger van Haersolte<br />

tot Herx<strong>en</strong>, Haerst<br />

Tout<strong>en</strong> burch <strong>en</strong><strong>de</strong> Paesloo,<br />

Ian tr<strong>en</strong> tmeister van<br />

Voll<strong>en</strong>boo <strong>en</strong> <strong>de</strong>r<br />

Heerlyckheyd Cu<strong>in</strong>re,<br />

Verwalter <strong>de</strong>s drostampts<br />

van Voll<strong>en</strong>hoo <strong>en</strong><strong>de</strong><br />

Castele<strong>in</strong>schap Cu<strong>in</strong>re,<br />

<strong>de</strong> eerste ste<strong>en</strong> van <strong>de</strong>se<br />

kercke gelecht. "<br />

Hierbov<strong>en</strong> e<strong>en</strong> wap<strong>en</strong> met gekwartileerd schild,<br />

kwartier<strong>en</strong> 1 <strong>en</strong> 4 belad<strong>en</strong> met drie kepers, kwar-<br />

tier<strong>en</strong> 2 <strong>en</strong> 3 met drie weerhak<strong>en</strong>.<br />

In <strong>de</strong> kerk zijn opmerkelijk: <strong>de</strong> koper<strong>en</strong> hou<strong>de</strong>r<br />

voor het doopbekk<strong>en</strong>, <strong>de</strong> koper<strong>en</strong> less<strong>en</strong>aar op d<strong>en</strong><br />

preekstoel, bei<strong>de</strong> uit het e<strong>in</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>r 17e <strong>eeuw</strong>, <strong>en</strong><br />

ver<strong>de</strong>r ge twee koper<strong>en</strong> beugels bov<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>door</strong>gang<strong>en</strong>


105<br />

<strong>in</strong> bet doophek. Bei<strong>de</strong> beugels zijn van e<strong>en</strong> gewijzigd<br />

wap<strong>en</strong> van Ku<strong>in</strong>re voorzi<strong>en</strong>, on<strong>de</strong>r het eeue het<br />

jaartal ,,1690", on<strong>de</strong>r het an<strong>de</strong>re ,,1798".<br />

In 1856 kreeg <strong>de</strong> kerk e<strong>en</strong> nieuworgel, dat d<strong>en</strong><br />

14 September werd <strong>in</strong>gewijd <strong>en</strong> vervaardigd was<br />

<strong>door</strong> <strong>de</strong> Gebroe<strong>de</strong>rs Sch<strong>en</strong>er te Zwolle. Ver<strong>de</strong>r hangt<br />

nog <strong>in</strong> <strong>de</strong> kerk e<strong>en</strong> zwart, omlijst han t<strong>en</strong> bord,<br />

waarop met goud<strong>en</strong> scbrijfletters staat:<br />

\<br />

"Komt m<strong>en</strong>sch ist uw<strong>en</strong> w<strong>en</strong>soli ter kerke onbelet<br />

En hoor daer Go<strong>de</strong>s woort suiver <strong>en</strong> onbesmet<br />

Neemt waer dit licht seer kJaer<br />

'tis nu noch hed<strong>en</strong> siet<br />

Gij meucht an<strong>de</strong>rs met vreucht<br />

Godts rijk betred<strong>en</strong> niet"<br />

"Door<br />

Deutelius<br />

16 ! 96"<br />

17 .<br />

Twee scheepjes geheel opgetuigd met volle zeil<strong>en</strong><br />

hang<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> zol<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g. Het e<strong>en</strong>e stelt e<strong>en</strong> oorlog-<br />

schip voor, op d<strong>en</strong> spiegel komt het wilp<strong>en</strong> van<br />

Ku<strong>in</strong>re voor met on<strong>de</strong>rschrift "<strong>de</strong> heerlijkheid Ku<strong>in</strong>re";<br />

het an<strong>de</strong>re is e<strong>en</strong> koffer.<br />

Het nachtmaalzilver bestaat o. a. uit twee gegra-<br />

veer<strong>de</strong> bekers, waarvan <strong>de</strong> merk<strong>en</strong> uitgeslet<strong>en</strong> zijn.<br />

On<strong>de</strong>r d<strong>en</strong> bo<strong>de</strong>m is het wap<strong>en</strong> van K uiure aange-<br />

bracht. Bei<strong>de</strong> bekers dagteek<strong>en</strong><strong>en</strong> uit het e<strong>in</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>r<br />

17e <strong>eeuw</strong>.<br />

Het luid<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> godsdi<strong>en</strong>stoef<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> heeft plaats<br />

met <strong>de</strong> klok, die <strong>in</strong> d<strong>en</strong> ter<strong>en</strong> van het geme<strong>en</strong>tehuis,<br />

waaggebouw, hangt.<br />

DeR oom s cil Kat h a Iie kek er k.<br />

De watervloed van 1825 verniel<strong>de</strong> het to<strong>en</strong> be-<br />

staan<strong>de</strong> kerkgebonw. In <strong>de</strong> plaats hiervan verrees


106<br />

<strong>in</strong> 1827 e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r, dat <strong>de</strong> vorstelijke ~ift tot we<strong>de</strong>r-<br />

opbouw bov<strong>en</strong> d<strong>en</strong> <strong>in</strong>gang aldus herdacbt:<br />

"Door 't bul<strong>de</strong>r<strong>en</strong> van d<strong>en</strong> storm<br />

En 't woed<strong>en</strong> van <strong>de</strong> bar<strong>en</strong><br />

Stort' ik verbrijzeld neer<br />

En bleef op hnlpe star<strong>en</strong>.<br />

Door's Kon<strong>in</strong>gs mil<strong>de</strong> hand<br />

B<strong>en</strong> ik weer opgericht<br />

En tot <strong>de</strong>s Heer<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st<br />

Met luister hier gesticht."<br />

Deze kerk werd <strong>door</strong> e<strong>en</strong> nieuwe vervang<strong>en</strong>, waar-<br />

van <strong>de</strong> eerste ste<strong>en</strong> d<strong>en</strong> 30 Juni 1870 gelegd werd<br />

<strong>en</strong> die d<strong>en</strong> 23 Maart 1871 <strong>in</strong> gebruik g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> werd.<br />

In d<strong>en</strong> tor<strong>en</strong> hangt e<strong>en</strong> klok, <strong>in</strong> 1904 <strong>door</strong> Petit <strong>en</strong><br />

Frits<strong>en</strong> gegot<strong>en</strong>, terwijl het orgel voor ongeveer <strong>de</strong>rtig<br />

jar<strong>en</strong> <strong>door</strong> A<strong>de</strong>ma uit L<strong>eeuw</strong>ard<strong>en</strong> geleverd werd.<br />

Huiz<strong>en</strong>.<br />

Wat <strong>de</strong> particuliere huiz<strong>en</strong> <strong>in</strong> Ku<strong>in</strong>re betreft,<br />

vall<strong>en</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rstaan<strong>de</strong> merkwaardigbed<strong>en</strong> te ver-<br />

meid<strong>en</strong>:<br />

In het buis W I, No. 69, komt <strong>in</strong> <strong>de</strong> ankers het<br />

jaartal ,,1789" voor;<br />

<strong>in</strong> W I, No. 70, het jaartal ,,1648" <strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> W I, No. 72, het jaartal ,,1791".<br />

De bakste<strong>en</strong><strong>en</strong> puntgevel uit het midd<strong>en</strong> <strong>de</strong>r 17e<br />

<strong>eeuw</strong>, met trapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> beitels <strong>in</strong> <strong>de</strong> schu<strong>in</strong>e zijd<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> van on<strong>de</strong> ram<strong>en</strong> met bog<strong>en</strong> over<strong>de</strong>kt,<br />

tbans echter dicbtgemetseld, van WI, No. 100, is<br />

vermeld<strong>in</strong>gswaard.<br />

E<strong>en</strong>7.elf<strong>de</strong> soort gevel vertoont W I, No. 121, nie.<br />

bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> nog e<strong>en</strong> groefste<strong>en</strong><strong>en</strong> kopje als draagste<strong>en</strong><br />

van het bov<strong>en</strong>ste trapje beeft <strong>en</strong> ver<strong>de</strong>r twee gevel-<br />

ste<strong>en</strong><strong>en</strong> bov<strong>en</strong> elkan<strong>de</strong>r, <strong>de</strong> e<strong>en</strong>e met "Anno", <strong>de</strong><br />

an<strong>de</strong>re met ,,1649".


107<br />

In d<strong>en</strong> bakste<strong>en</strong><strong>en</strong> puntgevel W I, No. 120, v<strong>in</strong>dt<br />

m<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> ankers het jaartal "L786".<br />

In <strong>de</strong> gevels van twee huiz<strong>en</strong> staat het wap<strong>en</strong><br />

van Ku<strong>in</strong>re op gevelste<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> wel <strong>in</strong> het huis, ylak<br />

teg<strong>en</strong>over het geme<strong>en</strong>tehuis, met het jaartal ,,1ï70"<br />

<strong>en</strong> <strong>in</strong> het huis W T, No. HI, met "Ao 1ti6t-;".<br />

F. A. HOEFIill.


BIJLAGE 1.<br />

108<br />

Ir ast e 1ei n s<strong>en</strong> bur g g r a v<strong>en</strong> van Ir u<strong>in</strong> re.<br />

1415 - 19 December.<br />

Seyno van d<strong>en</strong> Water, kastele<strong>in</strong>.<br />

1416 - 10 December.<br />

Macharis van Old<strong>en</strong>eel, kastele<strong>in</strong>.<br />

1423 - 20 Februari.<br />

Willem Tyaes<strong>en</strong>, 1427 nog kastele<strong>in</strong> <strong>en</strong> burggraaf.<br />

1427 - 10 October.<br />

1430 - 7 Maart.<br />

Ty<strong>de</strong>man Schuersack, kastele<strong>in</strong> <strong>en</strong> burggraaf.<br />

Aernt die Rover, kastele<strong>in</strong>, voorganger van Seijne<br />

Mulart.<br />

1434 - 3 Mei.<br />

Seijue Mulert, kastele<strong>in</strong> <strong>en</strong> burggraaf.<br />

1451.<br />

H<strong>en</strong>rick van Ess<strong>en</strong> <strong>de</strong> jonge.<br />

1455 - 6 Maart.<br />

1460 - 22 October.<br />

Evert Cruese, kastele<strong>in</strong>, 1457 - 17 October, kastele<strong>in</strong><br />

<strong>en</strong> burggraaf.<br />

1464 - 2 l September.<br />

1470 - 6 Juli.<br />

lVlaes Cruese, kastele<strong>in</strong>, overled<strong>en</strong> vóór 18 Nov. 14n.<br />

1473 - 18 November.<br />

Lubbert van <strong>de</strong>r Vecht, kastele<strong>in</strong>.


109<br />

1478 - 13 December.<br />

1485 - 10 September.<br />

Peter van Uterwijck, kastele<strong>in</strong> <strong>en</strong> burggraaf.<br />

1488 - 27 November.<br />

1492 - 5 September.<br />

1494 -- 18 Juni.<br />

Johan Boelman, raad <strong>en</strong> kastele<strong>in</strong>.<br />

1498.<br />

Seyno Mulert.<br />

1509.<br />

1518 - 31 December<br />

1521 - 21 Mei.<br />

Mr. Herman Hag<strong>en</strong>, kastele<strong>in</strong>.<br />

1525 - 19 December.<br />

1527 - 15 April.<br />

Johan Stell<strong>in</strong>ck, kastele<strong>in</strong>.<br />

1527.<br />

Seyno Mulert.<br />

1530.<br />

Johan Holland.<br />

] 535.<br />

Joan Mulert, amptman <strong>en</strong> d<strong>in</strong>gwaer<strong>de</strong>r.


BlLLAG~ II.<br />

110<br />

Bestek <strong>en</strong> Conditi<strong>en</strong>, waarna Schout. Burgomees-<br />

ter<strong>en</strong>, Kerkerraadt, Kerkmeester<strong>en</strong> <strong>en</strong> Geswer<strong>en</strong><br />

Geme<strong>en</strong>te <strong>de</strong>r beerliikbeit Ku<strong>in</strong>re, <strong>door</strong> ordre<br />

van <strong>de</strong> heer Drost, haar kerk will<strong>en</strong> bested<strong>en</strong><br />

te lat<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>.<br />

Met sel wel' k.<br />

T<strong>en</strong> 1.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer moet<strong>en</strong> het fondam<strong>en</strong>t rondtorn<br />

<strong>de</strong> kerk waterpas grav<strong>en</strong> tot 7 voet b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> <strong>de</strong> vloer.<br />

2.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>de</strong> aar<strong>de</strong>, die overblijv<strong>en</strong> sal,<br />

nadat <strong>de</strong> aanvull<strong>in</strong>ge van het fondam<strong>en</strong>t geschiedt is,<br />

gehoud<strong>en</strong> sijn wech te voer<strong>en</strong>, ter plaatse daar het<br />

beste<strong>de</strong>rs sal believ<strong>en</strong>.<br />

3.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>de</strong> kerk mak<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>werks lang<br />

83 voet, breedt 36 1 / 2 voet.<br />

4.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer bet fondam<strong>en</strong>t legg<strong>en</strong> breedt<br />

5 Lekse of IJsselse grawe mopp<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarop met-<br />

sel<strong>en</strong> <strong>de</strong> hooghte van 2 1 / 2 voet. Dan aan. we<strong>de</strong>rsijd<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>snijd<strong>en</strong> 1/2 ste<strong>en</strong> <strong>en</strong> sa we<strong>de</strong>rop metsel<strong>en</strong> tot 21/2<br />

voet, dan we<strong>de</strong>rom aan we<strong>de</strong>rsijd<strong>en</strong> <strong>in</strong>snijd<strong>en</strong> 1/2 ste<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> sa opmetsel<strong>en</strong> tot 2 voet hoogh on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> vloer<br />

<strong>en</strong> dan <strong>in</strong>snijd<strong>en</strong> 3 klesoor <strong>en</strong> van buit<strong>en</strong> opmetsel<strong>en</strong><br />

volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> teik<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>en</strong> dan <strong>in</strong>snijd<strong>en</strong> 1 klesoor.<br />

5.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>de</strong> sijdmner nijt <strong>de</strong> vloei' op-<br />

trekk<strong>en</strong> tot 24 voet<strong>en</strong>, dik 2 mopp<strong>en</strong>, waarvan <strong>de</strong>


111<br />

buijt<strong>en</strong> lage sal sijn grawe mopp<strong>en</strong> kl<strong>in</strong>kert <strong>en</strong><strong>de</strong><br />

b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> lage ro<strong>de</strong> mopp<strong>en</strong>. En <strong>de</strong>wijl <strong>de</strong> achtergevel<br />

meer op <strong>de</strong> reg<strong>en</strong> staat, sal <strong>de</strong> aannemer <strong>de</strong> sta<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> schift<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> achtergevel <strong>de</strong> hartdste<br />

verwerk<strong>en</strong>. Dese muer<strong>en</strong> sull<strong>en</strong> word<strong>en</strong> net gemetselt<br />

<strong>en</strong> gevoeght na vereisch van 't werk.<br />

6.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>de</strong> voor- <strong>en</strong> achtergevel tot aan<br />

<strong>de</strong> balk<strong>en</strong> toe 2 mopp<strong>en</strong> dik mak<strong>en</strong>, op <strong>de</strong>selve ma-<br />

niere als <strong>de</strong> sijdmuel'<strong>en</strong>. En bov<strong>en</strong> <strong>de</strong> balk 11/2 ste<strong>en</strong>,<br />

half grawe <strong>en</strong> half ro<strong>de</strong> mopp<strong>en</strong>. De voorgevel sat<br />

moet<strong>en</strong> net tot cont<strong>en</strong>tem<strong>en</strong>t van <strong>de</strong> beste<strong>de</strong>rs ge-<br />

metselt sijn.<br />

7.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer op <strong>de</strong> laatste <strong>in</strong>snijd<strong>in</strong>ge van het<br />

fondam<strong>en</strong>t <strong>de</strong> muer<strong>en</strong> rondt om <strong>de</strong> kerk 2 voet<strong>en</strong><br />

hoogh met bastaart cem<strong>en</strong>t metsel<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>t geheel<br />

van kl<strong>in</strong>kert, voor het optrekk<strong>en</strong> van <strong>de</strong> vochtigheidt,<br />

strekk<strong>en</strong><strong>de</strong> tot be<strong>de</strong>rf van <strong>de</strong> muer<strong>en</strong>. Sal <strong>de</strong>sgelijks<br />

, gehan<strong>de</strong>lt word<strong>en</strong> met <strong>de</strong> pijlasters <strong>in</strong> <strong>de</strong> buit<strong>en</strong>kant.<br />

8.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer aan ie<strong>de</strong>r sij<strong>de</strong> van <strong>de</strong> kerk mak<strong>en</strong><br />

6 pijlasters <strong>en</strong> <strong>de</strong> fondam<strong>en</strong>t<strong>en</strong> daarvan aldus legg<strong>en</strong><br />

4 <strong>en</strong> 5 mopp<strong>en</strong> ou<strong>de</strong>r <strong>en</strong> sal daarop na behor<strong>en</strong> <strong>in</strong>-<br />

snijd<strong>en</strong>.<br />

9.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer van <strong>de</strong> laatste <strong>in</strong>snijdiuge tot<br />

on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> toogh sich voeg<strong>en</strong> na <strong>de</strong> teik<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>de</strong>sge-<br />

lijks bov<strong>en</strong> <strong>de</strong> toogh, daar <strong>de</strong> pijlaster 3mopp<strong>en</strong> breeclt<br />

sal s,jn <strong>en</strong> maar e<strong>en</strong> mop buit<strong>en</strong> <strong>de</strong> kerniss<strong>in</strong>g tot<br />

on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> goot.<br />

10.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer tussch<strong>en</strong> ie<strong>de</strong>r pijlaster moet<strong>en</strong>


112<br />

mak<strong>en</strong> e<strong>en</strong> glasgat met e<strong>en</strong> ste<strong>en</strong><strong>en</strong> mannek<strong>en</strong> na<br />

believ<strong>en</strong> van <strong>de</strong> beste<strong>de</strong>rs.<br />

11.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>in</strong> <strong>de</strong> voorgevel elm poort moet<strong>en</strong><br />

mak<strong>en</strong>, <strong>de</strong>sgelijks op <strong>de</strong> sij<strong>de</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>ur van die grote<br />

als op <strong>de</strong> teik<strong>en</strong><strong>in</strong>g te si<strong>en</strong> is, of tot cont<strong>en</strong>tem<strong>en</strong>t<br />

van <strong>de</strong> beste<strong>de</strong>rs.<br />

12.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer voor <strong>de</strong> poort <strong>in</strong> <strong>de</strong> voorgevel<br />

legg<strong>en</strong> 3 bawe drempels lang na <strong>de</strong> pcorte haar<br />

breedte, breedt 12 duim, dik 8 duim <strong>de</strong>sgelijks voor<br />

<strong>de</strong> sijd<strong>de</strong>ure na hare breedte.<br />

IR.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer op <strong>de</strong> dakste<strong>en</strong> van <strong>de</strong> gevel e<strong>en</strong><br />

rollaag mak<strong>en</strong> van 2 ste<strong>en</strong> breedt, <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ste<strong>en</strong> hoogh,<br />

daar <strong>de</strong> pann<strong>en</strong> sull<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rschiet<strong>en</strong>.<br />

14.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer vier kantel<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> gevels <strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> klapmuts daarop van hardste<strong>en</strong> aan we<strong>de</strong>rsijd<strong>en</strong><br />

met e<strong>en</strong> lijst legg<strong>en</strong>.<br />

15.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer aan we<strong>de</strong>rsij<strong>de</strong>ri van <strong>de</strong> kerk<br />

leg'g<strong>en</strong> e<strong>en</strong> sware howt<strong>en</strong> goot, wel getopt, na be-<br />

liev<strong>en</strong> van <strong>de</strong> beste<strong>de</strong>rs.<br />

16.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>de</strong> kerk <strong>de</strong>kk<strong>en</strong> met goe<strong>de</strong> wel<br />

gebakte blawe pann<strong>en</strong> <strong>en</strong> vorst<strong>en</strong> wel dicht gelecht<br />

<strong>en</strong> gestrek<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> goedt dak behoort. Doch sull<strong>en</strong><br />

tot aan <strong>de</strong> eerste wurmte toe gespjjkert word<strong>en</strong>, <strong>de</strong>-<br />

wijle gelijk volgest <strong>in</strong> 't timmerwerk tot so verre het<br />

dak met plank<strong>en</strong> sal bekleedt word<strong>en</strong>.<br />

17.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>de</strong> mner<strong>en</strong> van b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r <strong>de</strong><br />

rij afrap<strong>en</strong> <strong>en</strong> met gesifte kalk bepleister<strong>en</strong>.


113<br />

18.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>de</strong> kalk, 5 a 6 dag<strong>en</strong>, wel <strong>door</strong>-<br />

bowt <strong>en</strong> bereidt sijn<strong>de</strong>, lateu legg<strong>en</strong> <strong>en</strong> sal <strong>de</strong> kalk,<br />

nadat se vereisseh<strong>en</strong> sal, met sandt verm<strong>en</strong>g<strong>en</strong> tot<br />

g<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> van <strong>de</strong> beste<strong>de</strong>rs.<br />

19.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer hiertoe alles lever<strong>en</strong> van ste<strong>en</strong>,<br />

pann<strong>en</strong>, kalk, spijkers tot <strong>de</strong> pan neu, steiger hou t<strong>en</strong>.<br />

kalktobb<strong>en</strong>, touw<strong>en</strong>, steiger<strong>de</strong>el<strong>en</strong>, bier <strong>en</strong> arbeids-<br />

loon ell sa iets meer <strong>de</strong>seu aangaan<strong>de</strong> machte ver-<br />

eiseht word<strong>en</strong>, uitg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> het ijserwerk, glas<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

verhog<strong>in</strong>g yan <strong>de</strong> vloer, dat blij v<strong>en</strong> sal tot Laste van<br />

<strong>de</strong> beste<strong>de</strong>rs.<br />

20.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer het sandt mog<strong>en</strong> hal<strong>en</strong>, waar het<br />

hem belieft, uitg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> niet van <strong>de</strong> Ku<strong>in</strong><strong>de</strong>r sewire.<br />

T i ill mer w e r k.<br />

T<strong>en</strong> l.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>in</strong> <strong>de</strong> kerk legg<strong>en</strong> 8 wel ge-<br />

schoor<strong>de</strong> balk<strong>en</strong> van 13 <strong>en</strong> 9 duim, als op <strong>de</strong> teik<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

te si<strong>en</strong> is.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>de</strong><br />

2.<br />

balk<strong>en</strong> .yan sa e<strong>en</strong> l<strong>en</strong>gte<br />

nem<strong>en</strong>, dat se sich kann<strong>en</strong> uitstrekk<strong>en</strong> tot <strong>in</strong> 't<br />

midd<strong>en</strong> van <strong>de</strong> pijlasters.<br />

3.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer op <strong>de</strong> voors. balk<strong>en</strong> zett<strong>en</strong> 8<br />

b<strong>in</strong>t<strong>en</strong> van 11 <strong>en</strong> 8 duim <strong>en</strong> sodanigh gemaakt als<br />

op <strong>de</strong> teik<strong>en</strong><strong>in</strong>g te si<strong>en</strong> is.<br />

4.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>de</strong> voors. b<strong>in</strong>t<strong>en</strong> we<strong>de</strong>rom sett<strong>en</strong><br />

8 b<strong>in</strong>t<strong>en</strong> van 6 <strong>en</strong> 8 duim <strong>en</strong> sodanigh gemaakt als<br />

op <strong>de</strong> teik<strong>en</strong><strong>in</strong>g te si<strong>en</strong> is.


114<br />

5.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer op <strong>de</strong>se voors. b<strong>in</strong>t<strong>en</strong> sett<strong>en</strong> 7<br />

spant<strong>en</strong> van 6 <strong>en</strong> 5 duim <strong>en</strong> sodanigh gemaakt als<br />

op <strong>de</strong> teik<strong>en</strong><strong>in</strong>g te si<strong>en</strong> is.<br />

6.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer op <strong>de</strong>se b<strong>in</strong>t<strong>en</strong> langs <strong>de</strong> kerk<br />

legg<strong>en</strong> 2 wurmt<strong>en</strong>. .<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rste van 10 <strong>en</strong> 7 duim<br />

<strong>en</strong> <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>ste van 9 <strong>en</strong> ti duim <strong>en</strong> moet<strong>en</strong> 11/t<br />

duim met swaluwesteert<strong>en</strong> <strong>in</strong>gesonk<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gelijk<br />

behoert.<br />

7.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer In du stijl<strong>en</strong> van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rste<br />

b<strong>in</strong>t<strong>en</strong> 3 regels mak<strong>en</strong> vall 4 <strong>en</strong> 6 duim, met p<strong>en</strong>ne-<br />

gat<strong>en</strong> <strong>en</strong> 3/4 duims <strong>in</strong>geschot<strong>en</strong>, sodanigh als op <strong>de</strong><br />

teik<strong>en</strong><strong>in</strong>g te si<strong>en</strong> is.<br />

8.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rste regels af tot aan<br />

<strong>de</strong> eerste wurmte <strong>de</strong> regels <strong>de</strong>kk<strong>en</strong> l 1/4 duimsdikte<br />

van goe<strong>de</strong> droge gr<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>de</strong>l<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>de</strong>els l<strong>en</strong>gte son<strong>de</strong>r<br />

sp<strong>in</strong>te, sal die over malkan<strong>de</strong>r<strong>en</strong> rabatteer<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s<br />

<strong>de</strong> tek<strong>en</strong><strong>in</strong>ge <strong>en</strong> twemaal overteer<strong>en</strong> voor het <strong>de</strong>ur-<br />

lekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> behoud<strong>en</strong> van liet dak.<br />

9.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer van <strong>de</strong> eerste wurrute tot bov<strong>en</strong><br />

aan <strong>de</strong> nok toe het dak besetteu met ribb<strong>en</strong> van ;;<br />

<strong>en</strong> 4 duim, e<strong>en</strong> voet van malkan<strong>de</strong>r<strong>en</strong> af sa <strong>de</strong> ver-<br />

<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g uitkomt.<br />

10.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>de</strong> nok mak<strong>en</strong> van 4 <strong>en</strong> 6 duim<br />

eu die wel dicht <strong>in</strong> <strong>de</strong> spant<strong>en</strong> vast spijker<strong>en</strong> ..<br />

11.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer dit dak latt<strong>en</strong> met latt<strong>en</strong> van<br />

11/4 <strong>en</strong> 11/ 2 duim, gesaaght van goe<strong>de</strong> gr<strong>en</strong><strong>en</strong> balk<strong>en</strong>


-<br />

115<br />

<strong>en</strong> sal die wel vast spijker<strong>en</strong> met halve driel<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> half <strong>en</strong>keld<strong>en</strong>.<br />

12.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer op <strong>de</strong> plank<strong>en</strong> van't dak verhev<strong>en</strong><br />

wervels mak<strong>en</strong> van quartiers eik<strong>en</strong> hout bov<strong>en</strong> scherp<br />

gestok<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> loop van't water.<br />

13.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>in</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rste b<strong>in</strong>t<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> 5<br />

regels van 5 <strong>en</strong> 5 duim <strong>en</strong> die 3/4 duims lat<strong>en</strong> <strong>in</strong>-<br />

schiet<strong>en</strong>, waaraan <strong>de</strong> sch<strong>in</strong>kels sull<strong>en</strong> gespijkert wor-<br />

d<strong>en</strong> <strong>en</strong> on<strong>de</strong>r <strong>in</strong> <strong>de</strong> balk e<strong>en</strong> plank van 3 duim dik<br />

daar <strong>de</strong> sch<strong>in</strong>kels opstaan, gelijk op <strong>de</strong> teek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

14.<br />

te si<strong>en</strong>.<br />

o Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>de</strong> sch<strong>in</strong>kels, die van 3 on 3<br />

duim goedt eik<strong>en</strong>hout sijn sull<strong>en</strong>, drie voet yan mal-<br />

kan<strong>de</strong>r<strong>en</strong> sett<strong>en</strong>. of sa het <strong>in</strong> <strong>de</strong> ver<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g uitkomt.<br />

15.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>de</strong>se sch<strong>in</strong>kels verwelv<strong>en</strong> met<br />

duims balk<strong>de</strong>l<strong>en</strong> vier<strong>en</strong>hout. dat droogh wel <strong>in</strong> mal-<br />

kan<strong>de</strong>r geploeght <strong>en</strong> net geschaaft is.<br />

16.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>ste b<strong>in</strong>t<strong>en</strong> voorsi<strong>en</strong> met<br />

jachtband<strong>en</strong> van 4 <strong>en</strong> 8 duim met p<strong>en</strong>negat<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />

wurmt <strong>en</strong> aan <strong>de</strong> stijl<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> tand wel gespijkerd.<br />

17.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>in</strong> <strong>de</strong> kerk <strong>de</strong>sgelijks <strong>in</strong> rie sij<strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>ur<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> van 11/2 duims dikte eik<strong>en</strong>howt, die<br />

wel <strong>in</strong> elkan<strong>de</strong>r<strong>en</strong> voeg<strong>en</strong> <strong>en</strong> ploeg<strong>en</strong> <strong>en</strong> met klamp<strong>en</strong><br />

van 1 1 / 2 duim dik voorzi<strong>en</strong>.<br />

18.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong> voorpoorte van <strong>de</strong> kerk<br />

e<strong>en</strong> portaal mak<strong>en</strong> met drie bekwame <strong>de</strong>ur<strong>en</strong> van<br />

goerlt gr<strong>en</strong><strong>en</strong> hout sa groot <strong>en</strong> net als <strong>de</strong> beste<strong>de</strong>rs<br />

believ<strong>en</strong> <strong>en</strong> het werk vereissch<strong>en</strong> sal.


116<br />

19.<br />

-<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer e<strong>en</strong> steektrap mak<strong>en</strong> OIU na<br />

bov<strong>en</strong> te gaan met e<strong>en</strong> leun<strong>in</strong>g daaraan, <strong>de</strong> bom<strong>en</strong><br />

bereid<strong>en</strong> vall 3 <strong>en</strong> 6 duim <strong>en</strong> <strong>de</strong> tred<strong>en</strong> van 11/2 duim<br />

dik, die % duim <strong>in</strong> <strong>de</strong> bom<strong>en</strong> geschot<strong>en</strong> <strong>en</strong> 8 duim<br />

van malkan<strong>de</strong>r<strong>en</strong> sull<strong>en</strong> sijn.<br />

%0.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer op <strong>de</strong> b<strong>in</strong>t<strong>en</strong> drie plank<strong>en</strong> legg<strong>en</strong><br />

om over te gaan <strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> 2 b<strong>in</strong>t<strong>en</strong> maar e<strong>en</strong> ter<br />

helv<strong>en</strong> e<strong>in</strong><strong>de</strong>, <strong>de</strong> lliank<strong>en</strong> sull<strong>en</strong> si<strong>in</strong> van 11/2 duim dikte.<br />

21.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer dit voors. werk mak<strong>en</strong> van goedt<br />

gr<strong>en</strong><strong>en</strong> howt son<strong>de</strong>r sp<strong>in</strong>te, uitg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> het gewelf,<br />

dat vuer<strong>en</strong> howt, <strong>en</strong><strong>de</strong> duer<strong>en</strong> nev<strong>en</strong>s <strong>de</strong> wervels op<br />

het dak <strong>en</strong><strong>de</strong> sch<strong>in</strong>kels, dat van eik<strong>en</strong> howt zal ge-<br />

maakt word<strong>en</strong>.<br />

22.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer hiertoe lever<strong>en</strong> alle howl, arbeids-<br />

loon, spijkers, bier <strong>en</strong> so iet meer mochte vereischt<br />

word<strong>en</strong>. H<strong>en</strong>ghsels <strong>en</strong> duim<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> <strong>de</strong>ur<strong>en</strong> ook<br />

<strong>de</strong> slot<strong>en</strong> sull<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> te laste van <strong>de</strong> beste<strong>de</strong>rs.<br />

23.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer dit voors. werk mak<strong>en</strong> na het<br />

bestek <strong>en</strong> mo<strong>de</strong>l tot cont<strong>en</strong>tem<strong>en</strong>t van do beste<strong>de</strong>rs.<br />

so au<strong>de</strong>rs sal 't werk t<strong>en</strong> laste van <strong>de</strong> aannemer ver-<br />

maakt word<strong>en</strong>.<br />

Van d e Tor e n.<br />

T<strong>en</strong> 1.<br />

De tor<strong>en</strong> sal gemaakt werd<strong>en</strong> van het mo<strong>de</strong>l, ge-<br />

teick<strong>en</strong>top do kerk <strong>en</strong> niet die op <strong>de</strong> gevel staat.<br />

2.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer het fon<strong>de</strong>m<strong>en</strong>t van <strong>de</strong> tor<strong>en</strong> legg<strong>en</strong><br />

. \<br />

op <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> b<strong>in</strong>te, volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> teik<strong>en</strong>iug.


117<br />

3.<br />

Sal '<strong>de</strong> aannemer <strong>de</strong> stijl<strong>en</strong> van <strong>de</strong> tor<strong>en</strong> mak<strong>en</strong><br />

van 8 <strong>en</strong> 8 duim, <strong>de</strong> karbeels van 6 <strong>en</strong> 8 duim <strong>en</strong><br />

het on<strong>de</strong>rste tafelm<strong>en</strong>t van 8 <strong>en</strong> 8 duim.<br />

4.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer het bov<strong>en</strong>ste tafelm<strong>en</strong>t mak<strong>en</strong><br />

l<br />

van 8 <strong>en</strong> 7 duim <strong>en</strong> <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>ste stijl<strong>en</strong> van 9 <strong>en</strong><br />

9 duim met e<strong>en</strong> omloop volg<strong>en</strong>s <strong>de</strong> teik<strong>en</strong><strong>in</strong>g.<br />

5.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>de</strong> tor<strong>en</strong> beschiet<strong>en</strong> met duims<br />

<strong>de</strong>l<strong>en</strong> op sijn e<strong>in</strong>d tot aan d<strong>en</strong> om loop van gr<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

howt <strong>en</strong> sal die schav<strong>en</strong> <strong>en</strong> ploeg<strong>en</strong> na behoor.<br />

6.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer dit mak<strong>en</strong> met behoorlijke voor-<br />

loev<strong>en</strong>, swaluwsteert<strong>en</strong> <strong>en</strong> tand<strong>en</strong>, gelijk op <strong>de</strong> teike-<br />

n<strong>in</strong>g te si<strong>en</strong> is, ook wel spijker<strong>en</strong>.<br />

7.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>de</strong> tor<strong>en</strong> twemaal oversol<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />

met goe<strong>de</strong> gr<strong>en</strong><strong>en</strong> balk<strong>de</strong>l<strong>en</strong> van 11/4 duim dik <strong>en</strong><br />

die wel met veer<strong>en</strong> voorsion.<br />

8.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>ste sol<strong>de</strong>r <strong>en</strong> ook het<br />

kopj<strong>en</strong> met ord<strong>in</strong>air loodt becled<strong>en</strong>, <strong>de</strong>sgelijks het<br />

tor<strong>en</strong>tj<strong>en</strong> rondtom over <strong>de</strong> pann<strong>en</strong> voor het<strong>door</strong>-<br />

lekk<strong>en</strong>.<br />

9.<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer hiertoe alles moet<strong>en</strong> lever<strong>en</strong> van<br />

howt, spijkers, ·loodt, alle<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r ijserwerk <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />

haan op <strong>de</strong> ter<strong>en</strong> uitg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

N.B. Dit werk, 't sij metsel-, 't sij timmerwerk sal<br />

gemaakt word<strong>en</strong> na Amsterdamse maté <strong>en</strong> sa aan-<br />

stondts word<strong>en</strong> aangevat <strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> maandt van Sep-


\<br />

118<br />

tember moet<strong>en</strong> gantsch veerdich sijn, bij verbeurte<br />

van 100 dukatons:<br />

Sal <strong>de</strong> aannemer gehoud<strong>en</strong> sijn <strong>in</strong> dit werk sovele<br />

mogelik van <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs <strong>de</strong>ser plaats te gebruik<strong>en</strong>,<br />

't sij metselaars, timmerluid<strong>en</strong>. daghhuer<strong>de</strong>rs etc.<br />

Wij voorg<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> beste<strong>de</strong>rs bek<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>de</strong>se voors.<br />

kerke volg<strong>en</strong>s tek<strong>en</strong><strong>in</strong>ge, bestek, conditi<strong>en</strong>, <strong>en</strong> voor-<br />

waard<strong>en</strong> voorbe<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>in</strong>eert besteedt te bebb<strong>en</strong><br />

aan Pieter van Dam, Dirks<strong>en</strong> Walrav<strong>en</strong>, Thomas<br />

Munster <strong>en</strong> Abraham Domburgh voor <strong>de</strong> summa yan<br />

sev<strong>en</strong> duijs<strong>en</strong>dt e<strong>en</strong> hon<strong>de</strong>rdt acbt <strong>en</strong> <strong>de</strong>rtigh Oar. guld.<br />

Oorkon<strong>de</strong> onse hand<strong>en</strong> d<strong>en</strong> ~ Meij 1678.<br />

Volg<strong>en</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rteek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

I<br />

I<br />

J<br />

\

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!