05.09.2013 Views

aan het werk de ZIN - Schittering Filosofie

aan het werk de ZIN - Schittering Filosofie

aan het werk de ZIN - Schittering Filosofie

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

<strong>ZIN</strong><br />

<strong>de</strong><br />

<strong>aan</strong> <strong>het</strong> <strong>werk</strong><br />

over<br />

bezieling in<br />

leven en <strong>werk</strong>en<br />

Marlou van Paridon


INHOUD VAN DEZE PREVIEW<br />

INLEIDING - wat geeft je leven zin?<br />

DEEL 1 - waar komt zin vand<strong>aan</strong>?<br />

INTERVIEWS<br />

- Eibert Draisma, uitvin<strong>de</strong>r, <strong>de</strong>signer en artiest<br />

- Ewoud Goudswaard, directeur ASN Bank<br />

- Manon, caissière bij Albert Heijn<br />

- Barbara Baarsma, bijzon<strong>de</strong>r hoogleraar economie en<br />

directeur SEO<br />

DEEL 1 SAMENGEVAT<br />

- waar komt zin vand<strong>aan</strong>?<br />

DEEL 2 SAMENGEVAT<br />

- vier niveaus van zin in leven en <strong>werk</strong>en<br />

DEEL 3 SAMENGEVAT<br />

- waar te beginnen met zin in <strong>werk</strong>en?<br />

DEEL 4 SAMENGEVAT<br />

- levenskunst, over <strong>het</strong> behoud van zin<br />

DEEL 5 SAMENGEVAT<br />

- <strong>het</strong> organisatieperspectief van zin<br />

EPILOOG<br />

<strong>de</strong> <strong>ZIN</strong><br />

<strong>aan</strong> <strong>het</strong> <strong>werk</strong><br />

over<br />

bezieling in<br />

leven en <strong>werk</strong>en


INLEIDING<br />

Wat geeft je leven zin? Gelief<strong>de</strong>n, kin<strong>de</strong>ren, God, kunst, hel<strong>de</strong>n,<br />

wetenschap, goeroes, <strong>werk</strong>?<br />

Dit boek is een filosofische zoektocht naar zingeving in leven en<br />

<strong>werk</strong>en. Ik ben op zoek geg<strong>aan</strong> naar bronnen van zingeving bij<br />

westerse filosofen als Plato, Aristoteles en Nietzsche en bij oosterse<br />

wijzen als Krishnamurti (Indiase mystiek), Hanh (Vietnamees<br />

boeddhisme, mindfulness) en Suzuki (zenboeddhisme). Tevens is<br />

<strong>het</strong> een relaas van hoe ik zelf als mens en als filosoof zin geef <strong>aan</strong><br />

leven en <strong>werk</strong>en. Daarnaast heb ik mensen uit uiteenlopen<strong>de</strong> branches<br />

en met verschillen<strong>de</strong> posities geïnterviewd over hun zingeving<br />

in <strong>werk</strong>en. In <strong>de</strong> gesprekken werd ik keer op keer verrast door <strong>de</strong><br />

vele en subtiele nuances in ie<strong>de</strong>rs persoonlijke zingeving, terwijl er<br />

tegelijkertijd een ge<strong>de</strong>el<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rstroom lijkt te best<strong>aan</strong>.<br />

Zingeving heeft voor velen niet langer een vanzelfspreken<strong>de</strong> link<br />

met <strong>de</strong> eeuwigheid. Veel mensen zoeken en vin<strong>de</strong>n <strong>de</strong> zin van hun<br />

best<strong>aan</strong> in <strong>het</strong> dagelijks leven. Maar of iemand nu <strong>de</strong> meeste waar<strong>de</strong><br />

hecht <strong>aan</strong> <strong>de</strong> eeuwigheid of <strong>aan</strong> <strong>het</strong> aardse, zingeving lijkt ie<strong>de</strong>reen<br />

<strong>aan</strong> <strong>het</strong> hart te g<strong>aan</strong>. Zingeving is misschien wel <strong>het</strong> meest universele<br />

verlangen van mensen.<br />

In dit boek is ie<strong>de</strong>r mens zijn eigen bron van zingeving, maar niet<br />

zon<strong>de</strong>r interactie met <strong>de</strong> wereld en met an<strong>de</strong>ren. Ik geloof niet dat<br />

zingeving een louter individuele bezigheid is. Zin geef je <strong>aan</strong> jezelf,<br />

<strong>aan</strong> elkaar en met elkaar. Werk heb ik centraal gesteld in zingeving<br />

omdat <strong>werk</strong> <strong>de</strong> plek is waar we nog met elkaar geconfronteerd<br />

wor<strong>de</strong>n. Bovendien neemt <strong>werk</strong>en, al dan niet betaald, een groot<br />

<strong>de</strong>el van je leven in beslag. Ik vraag me daarom af of je persoonlijke<br />

zingeving kunt meenemen als je met an<strong>de</strong>ren gaat <strong>werk</strong>en.<br />

Helaas wringt <strong>het</strong> nogal eens tussen <strong>werk</strong> en zingeving. Werk kan<br />

een bron zijn van zingeving, maar zet vaak ook zingeving on<strong>de</strong>r<br />

druk. ‘Wie <strong>werk</strong>t is een slaaf van <strong>het</strong> systeem,’ zei Aristoteles in <strong>de</strong><br />

<strong>de</strong>r<strong>de</strong> eeuw voor Christus. ‘Alleen <strong>de</strong> vrije, niet-<strong>werk</strong>en<strong>de</strong> burger<br />

15<br />

INHOUD


16 INLEIDING<br />

– hij die leeft van zijn bezit – kan betekenis geven <strong>aan</strong> wie hij is.’ Ook<br />

een twintigste-eeuwse filosofe als Hannah Arendt meent dat menselijke<br />

zingeving gesmoord wordt in <strong>het</strong> systeem. ‘Wanneer we bezig<br />

zijn een resultaat na te streven, kunnen we geen betekenis geven <strong>aan</strong><br />

wie we zijn’, zegt Arendt.<br />

Daar hebben zij een punt. Als <strong>werk</strong>nemer zul je je zingeving geregeld<br />

on<strong>de</strong>rgeschikt moeten maken <strong>aan</strong> die van je <strong>werk</strong>gever. Toch<br />

wil ik in dit boek laten zien dat er ook binnen samen<strong>werk</strong>ingsverban<strong>de</strong>n<br />

plaats is voor persoonlijke en ge<strong>de</strong>el<strong>de</strong> bezieling. En dat zingeving<br />

zelfs een voorwaar<strong>de</strong> is om te excelleren als persoon en als<br />

organisatie. In tij<strong>de</strong>n van economische neergang, wanneer <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />

tot materiële motivatie van <strong>werk</strong>nemers min<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n,<br />

is <strong>de</strong> noodzaak tot intrinsieke zin in <strong>werk</strong>en <strong>de</strong>s te dringen<strong>de</strong>r.<br />

In <strong>werk</strong>en doet zich in relatie tot zingeving nog een an<strong>de</strong>re wezenlijke<br />

vraag voor waarin Plato’s wereldbeeld tegenover dat van<br />

Aristoteles komt te st<strong>aan</strong>, te weten: moet je om zin te geven <strong>aan</strong> je<br />

best<strong>aan</strong> jezelf overstijgen, of jezelf voltooien, met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n<br />

‘wor<strong>de</strong>n wat je bent’?<br />

Steve Jobs, ex-topman van Apple, zei in 2008:<br />

‘The only way to do great work is to love what you do.’<br />

Nadat hij ontslagen was bij <strong>het</strong> bedrijf dat hij zelf had opgericht, zei hij:<br />

‘I was rejected, but I was still in love.’<br />

Doe waar je van houdt en blijf daarbij. Dat klinkt simpel, maar is<br />

<strong>het</strong> niet. In <strong>de</strong> dagelijkse praktijk wordt <strong>de</strong> mogelijkheid hiertoe van<br />

binnenuit en van buitenaf uitgehold. Ik wil naar bei<strong>de</strong> kanten kijken,<br />

namelijk naar zingeving van binnenuit en naar zingeving in interactie<br />

met an<strong>de</strong>ren.<br />

Zingeving van binnenuit:<br />

1 Zin in <strong>het</strong> dagelijks leven,<br />

over persoonlijke bronnen van bezieling.<br />

2 Vier niveaus van zin in leven en <strong>werk</strong>en.<br />

Hoe vertalen ie<strong>de</strong>rs bronnen van bezieling zich naar betekenisvol<br />

<strong>werk</strong>en?<br />

3 Waar te beginnen met zin in <strong>werk</strong>en?<br />

Hoe vind je je eigen bronnen van bezieling?<br />

INHOUD


INLEIDING<br />

Zingeving in interactie met an<strong>de</strong>ren:<br />

4 Levenskunst, over behoud van zin in leven en <strong>werk</strong>en.<br />

Hoe houd je vast <strong>aan</strong> je eigen zin ondanks weerstan<strong>de</strong>n in je dagelijks<br />

leven en <strong>werk</strong>en?<br />

5 Het organisatieperspectief van zin, een mo<strong>de</strong>l.<br />

Over <strong>het</strong> sameng<strong>aan</strong> van persoonlijke en collectieve zin.<br />

Deel 5 is bestemd voor <strong>werk</strong>gevers en leidinggeven<strong>de</strong>n. En voor<br />

ie<strong>de</strong>reen die samen<strong>werk</strong>ing en collectieve zingeving <strong>aan</strong> <strong>het</strong> hart<br />

gaat.<br />

Ik heb zeventien mensen uit uiteenlopen<strong>de</strong> branches en met verschillen<strong>de</strong><br />

posities geïnterviewd over hun zingeving in leven en<br />

<strong>werk</strong>en. Ik heb hen allemaal <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> vragen gesteld over hun bronnen<br />

van zingeving. De interviews zijn terug te lezen in dit boek. Na<br />

elk <strong>de</strong>el heb ik een <strong>aan</strong>tal van <strong>de</strong>ze interviews opgenomen.<br />

Door te <strong>werk</strong>en <strong>aan</strong> dit boek ben ik zin g<strong>aan</strong> zien als een manier om<br />

tanen<strong>de</strong> motivatie nieuw vuur in te blazen en om intrinsieke voldoening<br />

in leven en <strong>werk</strong>en te vin<strong>de</strong>n. Wie persoonlijke zingeving<br />

zoekt, maakt bovendien gebruik van <strong>het</strong> gigantische persoonlijk<br />

potentieel dat in zijn of haar onbewuste sluimert. Zin geven is een<br />

mogelijk antwoord op allerlei problemen van onze tijd zoals fragmentatie<br />

van <strong>het</strong> best<strong>aan</strong>, groei om <strong>de</strong> groei, opportunisme en verlies<br />

van waar<strong>de</strong>n. Zin zorgt voor kwaliteit van leven en <strong>werk</strong>en; voor<br />

intrinsieke motivatie en bezieling.<br />

Werkelijke zin dooft niet, <strong>het</strong> is <strong>de</strong> waakvlam on<strong>de</strong>r mensen en<br />

organisaties.<br />

Ik wens ie<strong>de</strong>reen toe dat hij zijn eigen zin serieus kan nemen.<br />

17<br />

INHOUD


20 DEEL 1<br />

‘Wat achter ons ligt en voor ons ligt zijn kleine<br />

zaken, vergeleken met wat in ons ligt.’<br />

Ralph Waldo Emerson, Verenig<strong>de</strong> Staten, 19 <strong>de</strong> eeuw<br />

<strong>ZIN</strong> IS EEN SENSATIE<br />

Als ik <strong>de</strong>nk <strong>aan</strong> zin geven vraag ik me af: wat geeft betekenis <strong>aan</strong><br />

mijn leven? Ik doe mijn ogen dicht en zoek in mijn herinnering. Wat<br />

betekenis heeft, dat kan ik voelen. Ik blijf hangen <strong>aan</strong> een moment<br />

achterop <strong>de</strong> fiets bij mijn moe<strong>de</strong>r op <strong>de</strong> Maasboulevard in Rotterdam.<br />

We g<strong>aan</strong> naar <strong>het</strong> openluchttheater. Het waait, maar achter haar rug<br />

ben ik veilig en warm.<br />

Ik realiseer me dat momenten van betekenis gepaard g<strong>aan</strong> met een<br />

gevoel van helemaal in mijn lichaam <strong>aan</strong>wezig zijn: doordat een<br />

warmte mij doorstroomt, mijn hart sneller gaat kloppen, doordat<br />

iets me raakt in mijn buik of hart. Als ik op die manier na<strong>de</strong>nk over<br />

zingeving, vind ik in mijn leven allerlei gebeurtenissen die betekenis<br />

voor me hebben gehad: <strong>het</strong> eureka van een ont<strong>de</strong>kking, een verrassen<strong>de</strong><br />

ontmoeting, <strong>het</strong> treffen<strong>de</strong> van een kunst<strong>werk</strong>, een opmerking<br />

van een leraar, <strong>de</strong> verwarring van een raadsel, <strong>de</strong> ontroering door<br />

<strong>de</strong> natuur, <strong>het</strong> woor<strong>de</strong>loze begrip tussen mij en iemand an<strong>de</strong>rs. Het<br />

waren momenten van kernachtig weten die een fysieke explosie van<br />

geluk teweeg brachten.<br />

Waren die momenten dan zo bijzon<strong>de</strong>r, of is <strong>het</strong> <strong>de</strong> manier waarop ik<br />

die momenten beleef<strong>de</strong> die ze bijzon<strong>de</strong>r maakten? Wij zijn geneigd<br />

<strong>het</strong> eerste te <strong>de</strong>nken. Daarom zijn we ons hele leven bezig een <strong>aan</strong>tal<br />

van die momenten te creëren in <strong>de</strong> vorm van bruiloften, jubilea,<br />

INHOUD


<strong>ZIN</strong> IN HET DAGELIJKS LEVEN 21<br />

promoties, vakanties en an<strong>de</strong>re hoogtepunten. Als <strong>het</strong> twee<strong>de</strong> waar<br />

zou zijn, dan zou bijna elk moment een moment van betekenis<br />

kunnen zijn.<br />

Zin is een fysieke Zin kan ik fysiek registreren, ook als <strong>het</strong> om tra-<br />

explosie van geluk ditionele bronnen van zingeving gaat zoals religie,<br />

familie en cultuur. Ik kom dagelijks in mijn<br />

lichaam, juist wanneer ik er niet bij na<strong>de</strong>nk,<br />

sporen tegen van <strong>de</strong>ze vertrouw<strong>de</strong> systemen. Soms ont<strong>de</strong>k ik een neiging<br />

tot calvinisme, dan ineens een stukje hokjesgeest of een behoefte<br />

<strong>aan</strong> versmelten met <strong>het</strong> universum. Mijn familie, mijn cultuur en mijn<br />

vrien<strong>de</strong>nkring dragen veel bij <strong>aan</strong> mijn zingeving, maar zijn daar niet<br />

<strong>de</strong> enige bron van.<br />

Alle religies en levensfilosofieën zijn even prachtig als be<strong>de</strong>rfelijk;<br />

even waar als <strong>aan</strong>vechtbaar. Ze hebben alleen eeuwigheidswaar<strong>de</strong><br />

als ik ze levend kan hou<strong>de</strong>n, door ze elke dag opnieuw te wegen in<br />

mijn eigen ziel. Alleen als ze telkens opnieuw zwaar genoeg bevon<strong>de</strong>n<br />

wor<strong>de</strong>n overleven ze. Het ijkpunt van <strong>de</strong> betekenis van mijn leven ben<br />

ik zelf en jij bent <strong>het</strong> van dat van jou. Met elkaar geven we betekenis<br />

<strong>aan</strong> <strong>de</strong> wereld.<br />

Naarmate ik ou<strong>de</strong>r word, krijgen <strong>de</strong> dingen en mensen om me heen<br />

meer betekenis, omdat ze hele werel<strong>de</strong>n vertegenwoordigen waarvan<br />

ik <strong>de</strong>el uitmaak of heb gemaakt. Ik voel iets bij die werel<strong>de</strong>n. Ik heb<br />

daar gehuild en gelachen. Ik ben daar soms opnieuw geboren en van<br />

schaamte hon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n keren gestorven. Ik heb me daar verstopt en in<br />

vervoering laten brengen. Ik heb daar geleefd. Daarom vind ik <strong>het</strong><br />

niet erg om ou<strong>de</strong>r te wor<strong>de</strong>n. Want ik ben niet gestopt met groeien.<br />

Mijn leven groeit dagelijks in betekenis.<br />

Dat dingen zin voor me hebben heeft niets met bewuste keuzes te<br />

maken. Het gaat om alles en ie<strong>de</strong>reen die ooit mijn <strong>aan</strong>dacht heeft<br />

getrokken. Hoe meer <strong>aan</strong>dacht ik ergens <strong>aan</strong> besteed, hoe meer zin<br />

<strong>het</strong> voor me krijgt.<br />

Ik geloof dat zin geven volgt uit <strong>aan</strong>dacht. Als ik <strong>werk</strong>elijk <strong>aan</strong>dacht<br />

wil geven, moet ik mijn verwon<strong>de</strong>ring, mijn zintuigen en mijn gevoelens<br />

openzetten en alles optimaal registreren. Mijn <strong>de</strong>nkhoofd hobbelt<br />

daar achter<strong>aan</strong> en helpt met <strong>het</strong> vertalen van wat mij raakt in<br />

woor<strong>de</strong>n en gedachten. Dat <strong>aan</strong>dachtig waarnemen iets te maken<br />

heeft met betekenis begreep ik voor <strong>het</strong> eerst toen ik <strong>de</strong> acteur Porgy<br />

INHOUD


22 DEEL 1<br />

Franssen een paar jaar gele<strong>de</strong>n iets hoor<strong>de</strong> zeggen tij<strong>de</strong>ns een masterclass.<br />

Hij had net <strong>aan</strong> <strong>het</strong> publiek verteld dat toneelspelen eeuwige<br />

herhaling is. Het lijkt <strong>het</strong> echte leven wel, dacht ik. Daarop vroeg ik<br />

hem vanuit <strong>het</strong> publiek: ‘Als toneelspelen alsmaar herhaling is, waar<br />

komt dan toch steeds <strong>de</strong> vonk vand<strong>aan</strong>?’ Dit was zijn antwoord, dat<br />

ik driftig neerpen<strong>de</strong>:<br />

‘Het gaat niet om wat ik speel. De tekst is niets. Dat zijn maar een<br />

paar zinnen. Het gaat om wat erachter zit bij mijzelf op dat moment.<br />

Ik sta open. Ik ben me helemaal bewust van <strong>de</strong> ruimte om me heen.<br />

Ik registreer <strong>de</strong> <strong>de</strong>tails van <strong>de</strong> omgeving en van mijn tegenspeler. Wat<br />

heeft die <strong>aan</strong>, hoe reageert die, hé, wat zie ik daar? Dat is <strong>het</strong> moment<br />

van <strong>de</strong> waarheid. Daardoor laat je je tekst en wat je doet naar binnen<br />

komen. Daardoor laat je <strong>het</strong> afketsen op je ziel, op je bo<strong>de</strong>m. Dat is<br />

wat <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r wil zien. Ik laat iets van mijn ziel zien door open te g<strong>aan</strong><br />

voor mijn omgeving.’<br />

Op zoek naar <strong>de</strong> zin van leven en <strong>werk</strong>en zoek ik geen waarheid<br />

maar betekenis. Alles heeft een subjectieve en relatieve betekenis en<br />

krijgt pas objectieve geldigheid op <strong>het</strong> moment dat meer<strong>de</strong>re mensen<br />

<strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> betekenis <strong>de</strong>len. En dan nog alleen maar voor dat moment.<br />

<strong>ZIN</strong> IS BEZIELING<br />

Is dat alles? Hebben dingen betekenis omdat ik er iets bij voel en<br />

beleef, al dan niet samen met an<strong>de</strong>ren? Ik wil meer. Ik wil dat mijn<br />

leven ergens over gaat. Ik wil <strong>het</strong> verschil maken in <strong>het</strong> licht van <strong>de</strong><br />

eeuwigheid.<br />

Het i<strong>de</strong>e van ‘<strong>de</strong> mens die <strong>het</strong> verschil maakt’ heeft veel filosofen<br />

geïnspireerd, te beginnen bij <strong>de</strong> eerste grote westerse filosoof Plato<br />

(vier<strong>de</strong> eeuw voor Christus). Plato wil<strong>de</strong> <strong>de</strong> mens verbeteren. Hij<br />

introduceer<strong>de</strong> <strong>het</strong> fenomeen ziel als menselijk instrument waarmee<br />

wij kunnen streven naar ‘<strong>het</strong> eeuwige schone, <strong>de</strong> i<strong>de</strong>ale vorm’ buiten<br />

<strong>de</strong>ze wereld en zo onszelf verbeteren. De ziel was een heel concreet<br />

gegeven voor Plato. Hij lokaliseer<strong>de</strong> <strong>de</strong> ziel in ons lichaam, ver<strong>de</strong>eld<br />

over buik, hart en hoofd. De ziel verlangt naar <strong>het</strong> eeuwige schone en<br />

zet ons daarom <strong>aan</strong> tot goedheid en balans in <strong>het</strong> leven, aldus Plato.<br />

Plato was <strong>de</strong> man van <strong>de</strong> betovering. Hij spiegel<strong>de</strong> mensen voor dat er<br />

INHOUD


<strong>ZIN</strong> IN HET DAGELIJKS LEVEN 23<br />

iets beters is waar naar zij op weg zijn en verwees zo <strong>het</strong> aardse leven<br />

naar <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> plaats. Hij meen<strong>de</strong> zelfs dat alles dat wij op aar<strong>de</strong> zijn<br />

en doen slechts schijn is. Alles wat bezield is treft in zichzelf volgens<br />

hem een zwakke afspiegeling <strong>aan</strong> van <strong>het</strong> eeuwige schone, ‘<strong>de</strong> i<strong>de</strong>e’,<br />

die <strong>de</strong> enige ware <strong>werk</strong>elijkheid vertegenwoordigt.<br />

Hoezeer Plato ook afstand tot <strong>de</strong> aardse <strong>werk</strong>elijkheid nam, hij was<br />

tegelijkertijd praktijkgericht, een opvoe<strong>de</strong>r. Voor hem was <strong>de</strong> ziel iets<br />

dat richting geeft <strong>aan</strong> <strong>het</strong> aardse leven. De drie ziels<strong>de</strong>len verschaffen<br />

ons verlangens en daarmee drijfveren voor <strong>het</strong> leven: <strong>het</strong> begerend<br />

ziels<strong>de</strong>el in <strong>de</strong> buik is <strong>de</strong> bron van zinnelijk verlangen, <strong>het</strong> streven<strong>de</strong><br />

ziels<strong>de</strong>el in <strong>het</strong> hart is <strong>de</strong> bron van vuur, lief<strong>de</strong> en passie en <strong>het</strong> kennen<strong>de</strong><br />

ziels<strong>de</strong>el in <strong>het</strong> hoofd is <strong>de</strong> bron van wijsheid. Plato leg<strong>de</strong> een<br />

rangor<strong>de</strong> <strong>aan</strong> tussen <strong>de</strong> verlangens en <strong>de</strong> ziels<strong>de</strong>len. De verlangens<br />

van <strong>de</strong> buik zijn inferieur <strong>aan</strong> <strong>de</strong> verlangens van <strong>het</strong> hart en alleen <strong>het</strong><br />

kennen<strong>de</strong> ziels<strong>de</strong>el, <strong>de</strong> ratio is in staat <strong>het</strong> eeuwige schone te bena<strong>de</strong>ren<br />

(maar nooit om die helemaal te kennen).<br />

Maar helemaal <strong>de</strong>finitief sprak Plato zich nooit uit. Geduren<strong>de</strong> zijn<br />

leven bleef hij zijn eigen inzichten on<strong>de</strong>rzoeken. In Politeia 1 leg<strong>de</strong><br />

hij een hele praktische relatie tussen <strong>de</strong> ziels<strong>de</strong>len en iemands rol in<br />

<strong>de</strong> samenleving. Was je <strong>het</strong> meest geïnspireerd door <strong>het</strong> begeren<strong>de</strong><br />

ziels<strong>de</strong>el, dan was je een boer of een hand<strong>werk</strong>sman. Als <strong>het</strong> vurige<br />

streven van <strong>het</strong> hart je inspireer<strong>de</strong>, dan behoor<strong>de</strong> je tot <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>nklasse<br />

en als je geïnspireerd was door <strong>het</strong> kennen<strong>de</strong> ziels<strong>de</strong>el, dan was<br />

je bestuur<strong>de</strong>r of filosoof.<br />

Het hoogste verlangen was zoals eer<strong>de</strong>r gezegd <strong>het</strong> overkoepelen<strong>de</strong><br />

verlangen naar verbinding met <strong>het</strong> eeuwige schone. Als <strong>de</strong> drie<br />

ziels<strong>de</strong>len op or<strong>de</strong> waren en in harmonie met elkaar, dan kon gevolg<br />

wor<strong>de</strong>n gegeven <strong>aan</strong> dit hoogste verlangen en was <strong>de</strong> mens in balans.<br />

Voor <strong>de</strong> maatschappij gold <strong>het</strong>zelf<strong>de</strong>: als <strong>de</strong> drie invloe<strong>de</strong>n van <strong>het</strong><br />

begeren<strong>de</strong>, <strong>het</strong> streven<strong>de</strong> en <strong>het</strong> kennen<strong>de</strong> op or<strong>de</strong> waren en met<br />

elkaar in harmonie, dan was er balans en rechtvaardigheid in <strong>de</strong><br />

samenleving.<br />

De Amerik<strong>aan</strong>se Filosofe Martha Nussbaum verwijt Plato in De<br />

Breekbaarheid van <strong>het</strong> Goe<strong>de</strong> 2 dat hij zich op een rationeel eiland<br />

terugtrekt uit <strong>de</strong> aardse realiteit van gevoelens, kwetsbaarheid en<br />

toeval.<br />

In Wat Lief<strong>de</strong> Weet 3 toont Nussbaum <strong>aan</strong> dat Plato niet consequent<br />

was in zijn diskwalificatie van <strong>het</strong> niet-intellectuele. In dit boek haalt<br />

INHOUD


24 DEEL 1<br />

zij een opmerkelijke passage uit <strong>de</strong> Phaedrus van Plato <strong>aan</strong>: Socrates,<br />

<strong>de</strong> spreekbuis van Plato, zegt hier:<br />

‘De niet-intellectuele elementen zijn onmisbare bronnen van motiveren<strong>de</strong><br />

energie. Wij hebben <strong>de</strong> niet-intellectuele elementen nodig om te<br />

komen waar <strong>het</strong> intellect ons wil brengen.’<br />

‘De niet-intellectuele elementen vervullen hier dus een belangrijke<br />

rol bij <strong>het</strong> streven naar inzicht,’ aldus Nussbaum. Ik wil maar zeggen:<br />

ook Plato bleef <strong>het</strong> niet-intellectuele on<strong>de</strong>rzoeken.<br />

Stel we besluiten <strong>het</strong> zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> betovering van iets hogers te stellen<br />

dat we na kunnen streven. Zou<strong>de</strong>n we dan nog bezield kunnen<br />

wor<strong>de</strong>n? Plato’s leerling Aristoteles had daar een antwoord op. Net<br />

als Plato streef<strong>de</strong> Aristoteles naar balans in <strong>het</strong> leven, maar voor hem<br />

hield dat iets an<strong>de</strong>rs in. In zijn wereldbeeld is er niet iets hogers buiten<br />

<strong>de</strong> aardse wereld waar<strong>aan</strong> verantwoording moet wor<strong>de</strong>n afgelegd.<br />

Volgens Aristoteles is alles, ook <strong>het</strong> hogere en <strong>de</strong> schijn, on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el<br />

van <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> natuur die constant in beweging is, <strong>de</strong> ‘ousia’. Ik zou<br />

<strong>de</strong> ousia willen vergelijken met ‘<strong>het</strong> veld’ uit <strong>de</strong> kwantumfysica: één<br />

onon<strong>de</strong>rbroken veld van ragfijne <strong>de</strong>eltjes waaruit alles en ie<strong>de</strong>reen is<br />

samengesteld en waartussen een constante uitwisseling plaatsvindt.<br />

Alles in <strong>de</strong> ousia van Aristoteles bestaat uit actualiteit (hoe <strong>het</strong> nu<br />

is) en potentie (hoe <strong>het</strong> kan wor<strong>de</strong>n). Bezield zijn betekent volgens<br />

Aristoteles dat iets of iemand een specifieke potentie heeft en tevens<br />

<strong>de</strong> instrumenten in zich draagt om die potentie te actualiseren en tot<br />

voltooiing te brengen 4 . In elk bezield proces is <strong>het</strong><br />

doel van <strong>het</strong> proces dus al in <strong>de</strong> kiem <strong>aan</strong>wezig.<br />

Hij noemt dat <strong>de</strong> doeloorzaak. Zo is in <strong>het</strong> zaad<br />

van een eikenboom reeds potentieel alles <strong>aan</strong>wezig<br />

waartoe <strong>de</strong> eikenboom zal uitgroeien. En zo is<br />

in <strong>de</strong> mens vanaf <strong>de</strong> geboorte <strong>de</strong> ‘potentiële mens’<br />

<strong>aan</strong>wezig die hij in zijn leven kan wor<strong>de</strong>n als hij<br />

zichzelf voltooit. Je zou die potentie kunnen vertalen<br />

met ‘<strong>aan</strong>leg’. Iemand heeft <strong>aan</strong>leg om musicus te wor<strong>de</strong>n, voetballer,<br />

wetenschapper of timmerman. Dit wordt <strong>het</strong> teleologisch standpunt<br />

genoemd.<br />

Plato geeft ons<br />

betovering,<br />

Aristoteles<br />

benoemt wat er is.<br />

Aristoteles’ wereldbeeld is wat min<strong>de</strong>r betoverend dan dat van Plato.<br />

Het i<strong>de</strong>e dat <strong>de</strong> mens on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el is van een ‘blind’ natuurlijk proces<br />

waarin <strong>de</strong> uitkomst al is meegebakken is voor velen niet inspirerend.<br />

INHOUD


<strong>ZIN</strong> IN HET DAGELIJKS LEVEN 25<br />

Voor mensen die opgegroeid zijn met <strong>het</strong> christendom is <strong>het</strong> moeilijk<br />

te accepteren dat <strong>de</strong> mens zich niet kan verheffen tot iets dat ‘meer’ is.<br />

De i<strong>de</strong>eën van Plato en Aristoteles ten <strong>aan</strong>zien van menselijke bezieling<br />

zou<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> manier verwoord kunnen wor<strong>de</strong>n:<br />

Plato: Zin geven is jezelf overstijgen<br />

Aristoteles: Zin geven is jezelf voltooien; is wor<strong>de</strong>n wat je bent<br />

In eerste instantie lijkt <strong>het</strong> alsof in Aristoteles’ wereldbeeld <strong>de</strong> drijfveer<br />

om je best te doen ontbreekt. Wat motiveert je nog als je toch al<br />

gaat wor<strong>de</strong>n wat je bent? Maar is dat zo? Word je automatisch wat je<br />

bent of moet je daar iets voor doen, of wellicht iets voor laten? Jezelf<br />

overstijgen lijkt een grotere uitdaging in zich te hebben, maar misschien<br />

is <strong>de</strong> impliciete uitdaging in ‘wor<strong>de</strong>n wat<br />

je bent’ wel net zo groot of groter.<br />

Als voorbeeld zou<strong>de</strong>n we kunnen kijken naar<br />

topsporters. Ik moet <strong>de</strong>nken <strong>aan</strong> <strong>de</strong> Olympische<br />

finale turnen in Lon<strong>de</strong>n in 2012 waar <strong>de</strong> Friese<br />

Epke Zon<strong>de</strong>rland goud won. Zon<strong>de</strong>rland won op<br />

een nog nooit vertoon<strong>de</strong> manier. Ik vraag me af<br />

wat Epke Zon<strong>de</strong>rland bezield heeft om te komen<br />

Is <strong>het</strong> ooit iemand<br />

gelukt om te<br />

wor<strong>de</strong>n wat hij of<br />

zij is? Nietzsche<br />

dacht van niet.<br />

waar hij is: was <strong>het</strong> <strong>de</strong> wens om zichzelf te overstijgen of <strong>de</strong> wens om<br />

zijn potentie te voltooien?<br />

Overstijgen is relatief. Het suggereert een norm die je kunt overtreffen.<br />

Jezelf voltooien zoals Aristoteles zei is absoluut en suggereert<br />

<strong>het</strong> best<strong>aan</strong> van een eindpunt, maar wát die voltooiing is blijft een<br />

mysterie. Wie zal zeggen wat jouw potentie is? Dat weet je pas als <strong>het</strong><br />

eruit komt. Er is geen universele meetlat voor. Alleen jijzelf weet of<br />

je eruit gehaald hebt wat erin zit. Ik <strong>de</strong>nk bij Epke Zon<strong>de</strong>rland <strong>aan</strong><br />

voltooiing, maar Zon<strong>de</strong>rland is zelf <strong>de</strong> enige die dat kan zeggen, of<br />

misschien zelfs hij niet.<br />

Stel we g<strong>aan</strong> ervan uit dat ie<strong>de</strong>r een heel eigen potentie heeft. Hoe ga<br />

je die leren kennen? Die kun je niet be<strong>de</strong>nken. Je moet in beweging<br />

komen en <strong>het</strong> leven zelf zal <strong>het</strong> je vertellen. Aristoteles meen<strong>de</strong> dat <strong>het</strong><br />

voltooien van je potentie een levenslang proces is waarbij diepg<strong>aan</strong><strong>de</strong><br />

fysieke waarneming en <strong>de</strong>nken elkaar afwisselen.<br />

Als we <strong>het</strong> hebben over waarnemen <strong>de</strong>nk ik dat zowel Plato als<br />

Aristoteles iets hebben laten liggen. Bij Plato’s zoektocht naar waarheid<br />

werd, zoals Nussbaum al constateer<strong>de</strong>, <strong>het</strong> gevoelsmatige en<br />

INHOUD


‘Wat <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne mens in <strong>de</strong> weg zit is<br />

onverschilligheid jegens zichzelf’<br />

Erich Fromm, Duitsland, 20ste eeuw.


<strong>ZIN</strong> IN HET DAGELIJKS LEVEN 27<br />

<strong>het</strong> toeval in <strong>het</strong> menselijk best<strong>aan</strong> genegeerd. Plato en Aristoteles<br />

gebruikten bei<strong>de</strong>n <strong>de</strong> re<strong>de</strong> om <strong>de</strong> irrationele kant van <strong>het</strong> best<strong>aan</strong> in<br />

invloed te beperken. Ik <strong>de</strong>nk dat we daarmee een <strong>de</strong>el van wat wij<br />

zijn en dus ook van onze potentie mislopen. Ik <strong>de</strong>nk<br />

dat niet alleen <strong>het</strong> hoogste goe<strong>de</strong>, maar ook <strong>de</strong> diepste<br />

oergrond een menselijke inspiratiebron is. Ik verlang<br />

zowel naar on<strong>aan</strong>tastbare zuiverheid als naar <strong>de</strong> dionysische<br />

vormeloosheid van <strong>de</strong> oerbron. Als <strong>de</strong> duistere<br />

kant van <strong>de</strong> <strong>werk</strong>elijkheid niet wordt meegenomen in<br />

<strong>de</strong> waarneming, dan wordt een <strong>de</strong>el van <strong>het</strong> menselijke<br />

veroor<strong>de</strong>eld en kan er geen balans zijn.<br />

Is zin geven<br />

jezelf<br />

overstijgen,<br />

of jezelf<br />

voltooien?<br />

Om je potentie te kennen moet je diepg<strong>aan</strong>d volledig waarnemen en<br />

geen verlangen bij voorbaat uitsluiten. Hoe doe je dat en wat zou er<br />

gebeuren als we dat doen? Ik zou <strong>het</strong> willen on<strong>de</strong>rzoeken en hiervoor<br />

gebruik ik zowel Plato’s als Aristoteles’ beeld van <strong>de</strong> ziel.<br />

Plato suggereer<strong>de</strong> fysieke <strong>aan</strong>wezigheid van verlangens in ons<br />

lichaam. Ondanks al zijn voorbehoud over <strong>het</strong> temperen van driften,<br />

sc<strong>het</strong>ste Plato een fysiek beeld van <strong>de</strong> ziel door <strong>de</strong> ziel te lokaliseren in<br />

buik, hart en hoofd. Wat als we kijken naar <strong>de</strong>ze ziels<strong>de</strong>len als inspiratiebron<br />

voor <strong>het</strong> aardse leven? Of die verlangens nu geïnspireerd zijn<br />

door iets búiten <strong>de</strong> wereld of niet wil ik in <strong>het</strong> mid<strong>de</strong>n laten, maar dat<br />

die verlangens best<strong>aan</strong> is evi<strong>de</strong>nt, want ik kan ze voelen. Ik voel <strong>het</strong><br />

zinnelijk verlangen in mijn buik en <strong>het</strong> vurige streven in mijn hart.<br />

Mijn hoofd en mijn hart verlangen naar wijsheid. Als <strong>het</strong> erom gaat<br />

in beweging te komen en te g<strong>aan</strong> leven dan zijn <strong>het</strong> Plato’s ziels<strong>de</strong>len<br />

die mij hiertoe <strong>aan</strong>zetten. Van Aristoteles heb ik geleerd dat er een<br />

potentie in mij <strong>aan</strong>wezig is waar ik nog maar zeer ten <strong>de</strong>le weet van<br />

heb. Wat moet ik doen om mijn voltooiing niet te missen in dit leven?<br />

Of moet ik misschien van alles laten?<br />

Goe<strong>de</strong> waarneming gaat me veel vertellen. Ik <strong>de</strong>nk dat ik niet alleen<br />

zo veel mogelijk in <strong>de</strong> buitenwereld moet waarnemen, maar ook alle<br />

verlangens die in mij zitten in <strong>de</strong>tail moet registreren om te weten<br />

wat ik ben.<br />

INHOUD


40 EIBERT DRAISMA | 45 JAAR<br />

Eibert Draisma | 45 jaar<br />

zelfstandig <strong>werk</strong>end <strong>de</strong>signer | uitvin<strong>de</strong>r | artiest<br />

Waar <strong>de</strong>nkt u <strong>aan</strong> bij zingeving?<br />

‘De essentie van zingeving is dat waar je blij van wordt. Dat zijn automatisch<br />

<strong>de</strong> dingen waarvan je <strong>het</strong> gevoel hebt dat <strong>het</strong> iets van jezelf is.<br />

Als je iets uit passie doet dan wordt <strong>het</strong> automatisch goed.’<br />

Wat is passie?<br />

‘Passie is voor mij dat je ook door hele kleine dingen geïnspireerd<br />

kunt raken. Je ziet overal mogelijkhe<strong>de</strong>n en daar ga je iets mee doen.<br />

Maar passie wordt ook te veel opgewaar<strong>de</strong>erd. Dat noem ik <strong>het</strong> x-factor<br />

effect. Door al dat popsterrengedoe <strong>de</strong>nkt ie<strong>de</strong>reen dat je “<strong>het</strong><br />

ware” moet vin<strong>de</strong>n. Terwijl <strong>het</strong> er juist om gaat dat je gewoon goed<br />

bent zoals je bent.<br />

Ik geef sinds 1992 les <strong>aan</strong> <strong>de</strong> Design Aca<strong>de</strong>mie in Eindhoven <strong>aan</strong><br />

mensen vanaf 18 jaar. Per klas heb ik maar een paar mensen met<br />

passie. Ik ben er voorzichtig mee gewor<strong>de</strong>n te <strong>de</strong>nken dat ie<strong>de</strong>reen<br />

passie heeft. Misschien is <strong>het</strong> een kwestie van opvoeding. Dat<br />

je geleerd hebt van kleinere dingen te genieten en dat je daardoor<br />

zelfverzeker<strong>de</strong>r bent. Je hebt houvast want je vindt van alles leuk. Je<br />

<strong>de</strong>nkt : ‘ik kan <strong>het</strong> zo leuk maken als ik zelf wil.’<br />

Als je opgegroeid bent met ka<strong>de</strong>rs dan is <strong>het</strong> lastig om je vrijheid te<br />

pakken. Sommige mensen vin<strong>de</strong>n <strong>het</strong> heel bedreigend. Want als je je<br />

vrijheid pakt en je bent ongelukkig, dan is dat je eigen schuld.’<br />

Verdwijnt passie als je ka<strong>de</strong>rs ziet?<br />

‘Nee, mensen met passie die zien misschien wel ka<strong>de</strong>rs, maar die laten<br />

zich niet tegenhou<strong>de</strong>n. Heel veel mensen beperken zichzelf doordat<br />

ze <strong>de</strong>nken: “ik weet er niets van”. En <strong>de</strong> omgeving zegt dat ook: “wat<br />

weet jij er nou van?” Maar daar hoef je je niets van <strong>aan</strong> te trekken. ‘<br />

Kunt u voorbeel<strong>de</strong>n van uw eigen zingeving geven?<br />

‘Ik vind <strong>het</strong> heel leuk om soms tegen beter weten in ergens heel veel<br />

tijd in te steken. Ik heb bijvoorbeeld een half jaar lang elke avond<br />

<strong>aan</strong> een schaal ge<strong>werk</strong>t uit allerlei bouten, moertjes, sleutels, bestek.<br />

Dat doe ik op gevoel. Je moet puzzelen; steeds een stukje erbij. Het<br />

is heel rustgevend.<br />

INHOUD


ZELFSTANDIG WERKEND DESIGNER | UITVINDER | ARTIEST<br />

Dat had ik nodig als meditatief project naast een b<strong>aan</strong> waarin ik heel<br />

ongelukkig was. En ik merk dat als ik dit soort dingen doe, dat an<strong>de</strong>re<br />

dingen dan beter g<strong>aan</strong>. Die schaal verkoop ik niet, want dat beetje<br />

geld staat niet in verhouding tot alle lief<strong>de</strong> en tijd die daarin zijn<br />

g<strong>aan</strong> zitten. Maar ik ben nu een twee<strong>de</strong> schaal <strong>aan</strong> <strong>het</strong> maken en dat<br />

lukt <strong>de</strong>nk ik in twee dagen. Hij wordt nog beter dan <strong>de</strong> eerste. Die ga<br />

ik verzilveren en verkopen. Zo komt er betaald <strong>werk</strong> voort uit mijn<br />

vrije <strong>werk</strong>.’<br />

Waarom was u ongelukkig in een vaste b<strong>aan</strong>?<br />

‘Ik was in dienst geg<strong>aan</strong> bij een <strong>de</strong>sign bureau waar ik al 10 jaar voor<br />

freelancte. Ze vroegen me als creatief directeur en ik kreeg een dik<br />

salaris en een auto van <strong>de</strong> zaak. Maar al snel merkte ik dat ik in dienst<br />

geen nee kan zeggen tegen opdrachten die ik onzinnig vind. En dat<br />

bedrijf <strong>de</strong>ed zulke onzindingen voor geld dat <strong>het</strong> <strong>werk</strong> me echt tegen<br />

ging st<strong>aan</strong>. Ik moest bijvoorbeeld een elektrisch apparaat maken met<br />

een magneetje erin om je gezicht te masseren zodat rimpels wegblijven.<br />

Dat werd dan verkocht via Tel Sell. Ik werd er heel ongelukkig<br />

van en heb na een half jaar opgezegd.’<br />

Kon u geen kwaliteit leveren?<br />

‘Jawel, dat <strong>de</strong>ed ik ook, maar zo’n apparaat is gewoon onzin. Dat<br />

helpt helemaal niet tegen rimpels. En ik ben ook een i<strong>de</strong>alist. Ik wil<br />

een betere wereld.<br />

Ik heb een tijdje met mijn vriendin Ine in Oeganda ge<strong>werk</strong>t in een<br />

ontwikkelingsproject, om mensen te leren kunst uit koehoorns te<br />

maken die op <strong>de</strong> Europese markt zou<strong>de</strong>n verkopen. Maar <strong>het</strong> was<br />

teleurstellend. Nadat we daar zijn vertrokken is er helemaal niets<br />

meer gebeurd met die koehoorns.<br />

Westerse mensen groeien op met <strong>het</strong> perspectief dat je iets kunt doen<br />

om je situatie te verbeteren. Dat hebben ze daar niet. Als ontwikkelings<strong>werk</strong>er<br />

ben je <strong>de</strong>gene die <strong>de</strong> kar trekt, maar zodra je weg bent<br />

<strong>de</strong>nken ze ‘laat maar, te veel moeite’. Dat was wel frustrerend. Ik heb<br />

er een jaar ingestoken. Ik kreeg alleen een ticket en verblijfkosten. En<br />

toch is <strong>het</strong> fijn om iets goeds voor <strong>de</strong> wereld te doen.’<br />

Zijn er dingen die uw zingeving in <strong>de</strong> weg st<strong>aan</strong>?<br />

‘Mijn beperking is bijvoorbeeld dat ik me overal verantwoor<strong>de</strong>lijk<br />

voor voel.<br />

Een tijd terug praatte ik met een vriendin die een soort coach is. Die<br />

41<br />

INHOUD


42 EIBERT DRAISMA | 45 JAAR<br />

was bezig zich te verdiepen in <strong>de</strong> theorie van Byron Katie. Dat lijkt<br />

op boeddhisme.<br />

Van haar heb ik geleerd dat je een gedachte los kunt laten. Die komt<br />

uit je hersenen en daar hoef je niets mee. Dat was voor mij een eye<br />

openener. Ik zit me ergens druk over te maken maar ik weet om te<br />

beginnen helemaal niet of dat voor an<strong>de</strong>ren ook zo is. En als dat zo<br />

is, wat dan nog?’<br />

Kun je als kunstenaar beter zingeven omdat je scheppend bezig bent?<br />

‘De wereld gaat <strong>aan</strong> scheppingsdrang ten on<strong>de</strong>r. Mensen zeggen tegen<br />

mij dat mijn bedrijf moet groeien. Waarom? We maken al te veel rotzooi.<br />

Er moet min<strong>de</strong>r geschept wor<strong>de</strong>n.<br />

Stel dat ik een bedrijf met <strong>werk</strong>nemers had en <strong>het</strong> liep goed, dan zou<br />

ik ook niet willen groeien. Dan zou ik zeggen: “We hebben allemaal<br />

te eten. Zo groot als we nu zijn is precies groot genoeg.” Je hoeft niet<br />

te scheppen. Mijn hele omgeving zegt: “zou je geen kin<strong>de</strong>ren willen?”<br />

Ik vind kin<strong>de</strong>ren erg leuk. En ik ben echt wel jaloers op vrien<strong>de</strong>n met<br />

kin<strong>de</strong>ren. Tegelijkertijd <strong>de</strong>nk ik. Het is niet zo dat ik nu ongelukkig<br />

ben omdat ik geen kin<strong>de</strong>ren heb.’<br />

Is scheppen <strong>het</strong>zelf<strong>de</strong> als groeien in omvang?<br />

‘Dat hangt natuurlijk van je <strong>de</strong>finitie van scheppen af. De meeste<br />

mensen <strong>de</strong>nken bij scheppen <strong>aan</strong> dingen die je kunt beetpakken.<br />

Maar scheppen kan in<strong>de</strong>rdaad in hele kleine dingen zitten. Dat kan<br />

ook zijn dat je achter <strong>de</strong> bar staat. Dan schep je gezelligheid.’<br />

Ik kom in mijn boek tot vier niveaus van zingeving, <strong>het</strong> fysieke, <strong>het</strong><br />

gevoelsmatige, <strong>het</strong> mentale en <strong>het</strong> verbin<strong>de</strong>n<strong>de</strong>. Herkent u één of<br />

meer<strong>de</strong>re niveaus van zingeving voor uzelf?<br />

‘Ik geloof dat die terreinen sterk met elkaar verweven zijn en dat alle<br />

niveaus van belang zijn. Het is net als met eten. Als je gezond wilt<br />

leven moet je gevarieerd eten. Als je als mens in balans wilt zijn moet<br />

je <strong>aan</strong>dacht <strong>aan</strong> alle niveaus geven.’<br />

Het fysieke<br />

‘Ik vind <strong>het</strong> leuk om iets te maken met mijn han<strong>de</strong>n. Dat gaat net als<br />

‘ik heb zin in een ijsje’. Waarom? Dat weet ik niet. Dan kijk ik rond<br />

in mijn atelier en valt me iets op. Meestal ligt er nog wel iets waarvan<br />

ik <strong>de</strong>nk: ‘daar wil ik iets mee’.<br />

Het is ook fijn om iets te doen waar je heel goed in bent. Ik heb<br />

INHOUD


ZELFSTANDIG WERKEND DESIGNER | UITVINDER | ARTIEST<br />

bijvoorbeeld door <strong>de</strong> jaren heen steeds beter leren hard sol<strong>de</strong>ren.<br />

Dat doe je met zilver.<br />

Het is fijn om iets mooi en sterk te maken; daar word ik blij van.<br />

En beweging is belangrijk voor me. Als ik ongelukkig ben bijvoorbeeld,<br />

dan moet ik g<strong>aan</strong> hardlopen of spinnen. Ik merk dat als ik<br />

weinig beweeg dat <strong>het</strong> niet goed gaat met mijn psyche. Zo is alles<br />

<strong>aan</strong> elkaar gekoppeld. Als iets niet goed gaat en je neemt tijd om te<br />

mediteren dan gaat <strong>het</strong> fysiek ook beter en an<strong>de</strong>rsom. Het is allemaal<br />

belangrijk.’<br />

Het gevoelsmatige<br />

‘Ik ben empathisch. Het is leuk om me te verplaatsen in hoe mensen<br />

functioneren. Daarom vind ik <strong>het</strong> leuk om leraar te zijn. Het is erfelijk<br />

bepaald dat ik me van alles ga afvragen. Waar komt iets vand<strong>aan</strong><br />

dat mensen doen?<br />

Ik verplaats me ook in mijn kunst<strong>werk</strong>. Dat is wel een probleem voor<br />

<strong>de</strong> kunstenaar. Als iemand je <strong>werk</strong> niet mooi vindt, voelt <strong>het</strong> als kritiek<br />

op jou.<br />

Tij<strong>de</strong>ns mijn opleiding had ik daar last van. Als een docent zei: ‘ik zie<br />

Eibert er niet in’, dan sneed dat door mijn hart. Nu ik ou<strong>de</strong>r ben is<br />

<strong>de</strong> waar<strong>de</strong>ring voor mijn <strong>werk</strong> min<strong>de</strong>r belangrijk. Als ik nu echt iets<br />

goeds maak dan weet ik. Er zijn altijd mensen die <strong>het</strong> mooi vin<strong>de</strong>n.<br />

Dat ik <strong>het</strong> zelf fijn vind om te doen is <strong>de</strong> bottom line. ‘<br />

Het mentale<br />

‘Ik heb een speelse geest. Ik vind <strong>het</strong> vaak heel leuk om als ik iets<br />

zie te <strong>de</strong>nken: ‘goh, wat zou ik daar nog meer mee kunnen doen?’<br />

Ik vind <strong>het</strong> leuk om best<strong>aan</strong><strong>de</strong> technieken op een onconventionele<br />

manier te gebruiken.<br />

Toen ik jong was heeft mijn va<strong>de</strong>r me laten zien dat <strong>het</strong> leuk is om te<br />

zien hoe dingen in elkaar zitten. Met als gevolg dat ik als kind ie<strong>de</strong>r<br />

ca<strong>de</strong>autje dat ik kreeg helemaal uit elkaar haal<strong>de</strong>. Maar, o wee, als<br />

ik <strong>het</strong> niet meer in elkaar kreeg. Dat heeft ook te maken met mijn<br />

empathisch vermogen: Ik kijk naar alles alsof <strong>het</strong> leeft.’<br />

43<br />

INHOUD


44 EWOUD GOUDSWAARD | 53 JAAR<br />

Ewoud Goudswaard | 53 jaar | algemeen directeur<br />

ASN Bank<br />

De ASN Bank is opgericht in 1960 door vakbondsle<strong>de</strong>n die een<br />

manier zochten om te voorkomen dat hun geld terecht kwam bij<br />

verkeer<strong>de</strong> doelen. In <strong>de</strong> 50 jaar dat <strong>de</strong> bank bestaat is dat altijd <strong>het</strong> uitgangspunt<br />

gebleven. Tegenwoordig wordt <strong>het</strong> geld dat <strong>de</strong> ASN bank<br />

in beheer krijgt alleen in duurzame doelen uitgezet. De uitgangspunten<br />

van <strong>het</strong> duurzaamheidbeleid zijn gebaseerd op drie pijlers:<br />

• Mensenrechten,<br />

• Biodiversiteit,<br />

• Klimaat.<br />

Waar <strong>de</strong>nkt u <strong>aan</strong> bij zingeving?<br />

‘Zingeving betekent voor mij dat <strong>het</strong> ertoe moet doen wat ik doe.<br />

Dat ik iets bijdraag. Dat <strong>het</strong> nuttig is. Een voorbeeld hiervan is dat ik<br />

laatst tij<strong>de</strong>ns een congres in Lon<strong>de</strong>n in een panel zat. Daar was een<br />

zaal vol mensen die <strong>de</strong> hele tijd excuses zaten te verzinnen waarom<br />

ze geen verstandigere dingen met hun geld kon<strong>de</strong>n doen. Dan doet<br />

<strong>het</strong> mij genoegen dat ik kan laten zien dat we inmid<strong>de</strong>ls tien miljard<br />

euro on<strong>de</strong>r beheer hebben. En dat we 550.000 klanten hebben die<br />

gedreven wor<strong>de</strong>n door i<strong>de</strong>alen.’<br />

Heeft dat raakvlakken met uw zingeving in <strong>het</strong> dagelijks leven?<br />

‘Jazeker. Ik streef altijd zoveel mogelijk <strong>het</strong> sameng<strong>aan</strong> van waar<strong>de</strong><br />

en nut na. Als iets waar<strong>de</strong> voor mezelf heeft, dan zit daar ook mijn<br />

zingeving in. Maar nut speelt voor mij een onmisbare rol. Ik kijk ook<br />

naar <strong>het</strong> resultaat van een actie. Zon<strong>de</strong>r nut heeft <strong>het</strong> min<strong>de</strong>r waar<strong>de</strong>.<br />

Het verbin<strong>de</strong>n van die twee gaat eigenlijk automatisch.’<br />

Als een actie geen nut heeft, kan <strong>de</strong>ze dan toch waar<strong>de</strong> hebben?<br />

‘De waar<strong>de</strong> ervan is dan dat ik ervan geleerd heb. Je leert van je<br />

fouten. We maken veel fouten dus we leren veel.’<br />

Wat maakt dat u op <strong>de</strong>ze positie bij <strong>de</strong> ASN Bank bent gekomen?<br />

‘Ik heb meer dan 17 jaar bij <strong>de</strong> ING ge<strong>werk</strong>t. Na 4 m<strong>aan</strong><strong>de</strong>n sabbatical<br />

heb ik besloten niet in diezelf<strong>de</strong> b<strong>aan</strong> terug te keren. Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> reis<br />

met ons gezin <strong>de</strong>stijds, heb ik veel en lang gepraat met mijn vrouw<br />

over wat ik nu <strong>werk</strong>elijk belangrijk vind, over <strong>de</strong> balans tussen privé<br />

en zakelijk, over <strong>de</strong> waar<strong>de</strong>n die je vindt in je <strong>werk</strong>. Ik ben tot <strong>de</strong><br />

INHOUD


ALGEMEEN DIRECTEUR ASN BANK<br />

conclusie gekomen dat ik maatschappelijke meerwaar<strong>de</strong> zocht en ben<br />

op zoek geg<strong>aan</strong>. Dat heeft me naar <strong>de</strong> ASN Bank gebracht. En ik heb<br />

tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> sollicitatieprocedure een 36-urige <strong>werk</strong>week afgedwongen,<br />

ten behoeve van <strong>de</strong> balans tussen <strong>werk</strong> en privé. ‘<br />

Dat is 10 jaar gele<strong>de</strong>n. De bank had <strong>de</strong>stijds 150.000 klanten en<br />

groei<strong>de</strong> niet hard genoeg. Na enig on<strong>de</strong>rzoek durf<strong>de</strong> ik wel te zeggen<br />

dat ik <strong>de</strong> omvang van <strong>de</strong> bank in 5 jaar kon verdubbelen, door tegelijkertijd<br />

trouw te blijven <strong>aan</strong> <strong>de</strong> i<strong>de</strong>ële uitgangspunten van <strong>de</strong> bank.<br />

Inmid<strong>de</strong>ls is <strong>de</strong> ASN Bank verreweg <strong>de</strong> grootste duurzame bank in<br />

Ne<strong>de</strong>rland.’<br />

Is <strong>de</strong> zingeving van uw bank van invloed op <strong>het</strong> <strong>aan</strong>namebeleid van<br />

<strong>werk</strong>nemers?<br />

‘Mensen moeten goed in hun vak zijn, maar ook <strong>aan</strong>gesproken<br />

wor<strong>de</strong>n door duurzame thema’s. Werknemers vin<strong>de</strong>n niet per se allemaal<br />

<strong>het</strong>zelf<strong>de</strong>. De één vindt <strong>het</strong> ene thema belangrijker en <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r<br />

<strong>het</strong> an<strong>de</strong>re. Voor alle posities, van laag tot hoog, wordt als on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el<br />

van sollicitatieprocedures een slotgesprek gevoerd met iemand van<br />

<strong>de</strong> directie. We willen waarborgen dat ie<strong>de</strong>reen die hier <strong>werk</strong>t onze<br />

missie ook kan uitdragen. Als hier iemand komt solliciteren en <strong>het</strong><br />

belangrijk vindt om met een Porsche met le<strong>de</strong>ren bekleding voor te<br />

komen rij<strong>de</strong>n, dan wordt die niet <strong>aan</strong>genomen.’<br />

De filosoof Nietzsche heeft i<strong>de</strong>alisten vergeleken met nihilisten, omdat<br />

i<strong>de</strong>alisten alles in hun leven on<strong>de</strong>rgeschikt maken <strong>aan</strong> één i<strong>de</strong>aal. Hoe<br />

verhoudt zich dat tot uw opvatting van <strong>het</strong> duurzaamheidi<strong>de</strong>aal?<br />

‘Ik ben heel blij dat mensen i<strong>de</strong>alen hebben. Dat is een groot goed.<br />

Zon<strong>de</strong>r i<strong>de</strong>alen is <strong>het</strong> leven leeg. Maar je moet natuurlijk toest<strong>aan</strong><br />

dat je i<strong>de</strong>alen veran<strong>de</strong>ren in <strong>de</strong> loop <strong>de</strong>r tijd. Je krijgt steeds an<strong>de</strong>re<br />

inzichten omdat <strong>de</strong> wereld veran<strong>de</strong>rt en omdat je als persoon veran<strong>de</strong>rt.<br />

De ASN Bank maakt ook steeds ontwikkeling door in <strong>het</strong><br />

formuleren van duurzame criteria. We laten ze on<strong>de</strong>rzoeken door<br />

technici, door specialisten en g<strong>aan</strong> in dialoog met onze klanten. Wij<br />

willen ons met onze i<strong>de</strong>alen niet buiten <strong>de</strong> <strong>werk</strong>elijkheid plaatsen.<br />

We blijven ze steeds toetsen <strong>aan</strong> <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>ren<strong>de</strong> wereld. Lange tijd<br />

werd <strong>de</strong> ASN Bank in <strong>de</strong> bancaire sector met scepsis <strong>aan</strong>gekeken.<br />

An<strong>de</strong>re bankiers zagen niet hoe je i<strong>de</strong>alen kon verenigen met <strong>de</strong> eisen<br />

die klanten <strong>aan</strong> <strong>de</strong> bank stellen. Men vond dat je je als grote bank<br />

niet kon permitteren om an<strong>de</strong>rs tegen beleggingsdoelen <strong>aan</strong> te kijken<br />

dan alleen vanuit <strong>het</strong> oogpunt van winstgevendheid. Ik vind dat een<br />

45<br />

INHOUD


46 EWOUD GOUDSWAARD | 53 JAAR<br />

rare re<strong>de</strong>nering. Als jouw persoonlijke drijfveer is dat je niks met<br />

kin<strong>de</strong>rarbeid te maken wilt hebben, hoe kun je dan geld stoppen in<br />

bedrijven die met kin<strong>de</strong>rarbeid <strong>werk</strong>en? ‘<br />

Hoe <strong>de</strong>nkt u zelf dat <strong>het</strong> mogelijk is dat bankiers geld stoppen in<br />

projecten waar kin<strong>de</strong>rarbeid mee gefinancierd wordt?<br />

‘Hoe dat kan? Daar zit een zeker opportunisme in. En gebrek <strong>aan</strong><br />

kracht. Misschien dat <strong>de</strong>ze bankiers niet durven op te st<strong>aan</strong> voor<br />

hun eigen i<strong>de</strong>alen. Of dat ze onvoldoen<strong>de</strong> <strong>de</strong> vrijheid hebben om zich<br />

daarover uit te spreken.’<br />

Zijn <strong>de</strong> mensen die bij <strong>de</strong> ASN Bank <strong>werk</strong>en moediger, omdat ze zich<br />

uitspreken?<br />

‘Of ze moedig zijn weet ik niet. Wij hebben ook <strong>de</strong> structuur gecreeerd<br />

waarin ze zich uit mogen spreken. Ze krijgen <strong>de</strong> vrijheid om<br />

dat te doen. En niet ie<strong>de</strong>reen spreekt zich in <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> mate uit. Er<br />

<strong>werk</strong>en op <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> af<strong>de</strong>lingen verschillen<strong>de</strong> typen mensen.<br />

De mensen van <strong>de</strong> marketingaf<strong>de</strong>ling zijn over <strong>het</strong> algemeen mondiger<br />

dan <strong>de</strong> mensen van <strong>de</strong> administratie. Onze me<strong>de</strong><strong>werk</strong>ers hebben<br />

een omgeving gezocht waar ze zich prettig bij voelen. Een omgeving<br />

waar ze trots op kunnen zijn.’<br />

Ik kom in mijn boek tot vier niveaus van zingeving, <strong>het</strong> fysieke, <strong>het</strong><br />

gevoelsmatige, <strong>het</strong> mentale en <strong>het</strong> verbin<strong>de</strong>n<strong>de</strong>. Herkent u één of<br />

meer<strong>de</strong>re niveaus van zingeving voor uzelf?<br />

‘Ik zit niet zo in elkaar dat ik daar bewust mee bezig ben, maar ik<br />

herken die soorten zingeving wel. Ik kom dagelijks met al die niveaus<br />

in <strong>aan</strong>raking. Het leuke van mijn leven is dat ik tussen die soorten<br />

zingeving kan schakelen. Op <strong>het</strong> moment dat je niet meer <strong>aan</strong>dacht<br />

kan geven <strong>aan</strong> al die soorten zingeving, dan ben je niet meer in staat<br />

je sterk te maken, omdat je dan contact met jezelf verliest.’<br />

Kunt u op één of meer<strong>de</strong>re niveaus van zingeving na<strong>de</strong>r ing<strong>aan</strong>?<br />

Gevoelsniveau<br />

‘Wij zijn hier heel erg gericht op contact met elkaar als collega’s en<br />

met stakehol<strong>de</strong>rs. We hebben een open cultuur en blijven dat voe<strong>de</strong>n:<br />

via <strong>werk</strong>nemersbijeenkomsten en via frequente besprekingen met<br />

mensen van verschillen<strong>de</strong> disciplines. Telkens als er een probleem<br />

rijst dan roepen we mensen van <strong>de</strong> betrokken disciplines bij elkaar<br />

INHOUD


ALGEMEEN DIRECTEUR ASN BANK 47<br />

om <strong>de</strong> juiste beslissing te kunnen nemen. Ie<strong>de</strong>reen reageert vanuit<br />

zijn eigen expertise en zo krijgen we een rijk perspectief op een probleem.<br />

Hierbij wor<strong>de</strong>n mensen van alle niveaus betrokken; van een<br />

directielid tot een postkamerme<strong>de</strong><strong>werk</strong>er.<br />

Naar klanten toe proberen we <strong>het</strong>zelf<strong>de</strong> te doen. We geven klanten<br />

geregeld <strong>de</strong> gelegenheid zich uit te spreken over ons beleid en onze<br />

me<strong>de</strong><strong>werk</strong>ers spreken zich daar ook over uit naar klanten toe. Wij<br />

brengen over <strong>aan</strong> klanten wat <strong>de</strong> resultaten van on<strong>de</strong>rzoeken door<br />

onze experts zijn. Zoals bijvoorbeeld over genetische modificatie. We<br />

zoeken ook contact met klanten via markton<strong>de</strong>rzoek en via ons call<br />

centre, maar ook door bijeenkomsten als <strong>de</strong> Dag van <strong>het</strong> Ethisch<br />

Beleggen te organiseren en op internet discussies te openen over <strong>de</strong><br />

keuzes die we maken. We on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n dan contact via twitter en<br />

an<strong>de</strong>re sociale media met <strong>de</strong> klanten. We leggen klanten uit hoe we<br />

tot bepaal<strong>de</strong> keuzes komen. Dan krijg je dat klanten soms zeggen: ‘Ik<br />

ben <strong>het</strong> niet eens met uw oor<strong>de</strong>el, maar toch vertrouw ik dat mijn<br />

geld bij jullie in goe<strong>de</strong> han<strong>de</strong>n is. De manier waarop jullie na<strong>de</strong>nken<br />

over wat je doet maakt dat ik bij jullie blijf.’<br />

Verbindingsniveau<br />

‘Ik vind <strong>het</strong> waar<strong>de</strong>vol dat ik in staat ben me in <strong>het</strong> leven te verbin<strong>de</strong>n<br />

met mensen; met mijn vrouw, met mijn zoon, met collega’s. Het is<br />

een kunst om continue verbindingen te leggen. Dat maakt <strong>het</strong> leven<br />

waar<strong>de</strong>vol. Verbindingen leggen gaat niet vanzelf. Je moet je open<br />

stellen, er zelf in investeren, jezelf inspannen om te luisteren. Als je<br />

alleen maar zendt en niet luistert; of als je niets geeft, dan krijg je ook<br />

weinig terug. Dat geldt in mijn <strong>werk</strong> maar ook in <strong>de</strong> relatie met mijn<br />

zoon. Als ik daar geen energie in stop, zal ik daar op <strong>de</strong> lange termijn<br />

spijt van hebben en wellicht <strong>het</strong> contact met mijn kind kwijtraken. Ik<br />

laat wel een <strong>de</strong>el van mezelf thuis. In privésituaties is <strong>de</strong> verbinding<br />

-met echt goe<strong>de</strong> vrien<strong>de</strong>n bijvoorbeeld – langer en ook dieper dan<br />

op <strong>het</strong> <strong>werk</strong>. Uitein<strong>de</strong>lijk ben je in een organisatie een voorbijganger.<br />

Het is wel goed om je dat te realiseren.’<br />

INHOUD


48 MANON | 40 JAAR<br />

Manon 1 , 40 jaar, caissière bij Albert Heijn<br />

Manon is sinds haar 14 <strong>de</strong> met enkele tussenpozen caissière in <strong>de</strong><br />

supermarkt. Geen klant komt ongemerkt langs haar kassa bij <strong>de</strong><br />

Albert Heijn. Binnen één minuut heb je een gesprek dat ergens over<br />

gaat.<br />

Waarom doet u <strong>het</strong> <strong>werk</strong> dat u doet?<br />

‘Wat ik mooi vind is niet alleen <strong>het</strong> praatje bij <strong>de</strong> kassa. Het is <strong>de</strong><br />

magie in <strong>de</strong> winkel. Mijn leukste plek was <strong>de</strong> Albert Heyn op <strong>de</strong><br />

Nieuwmarkt. Dat was een klein winkeltje. Daar kwamen allerlei soorten<br />

mensen, acteurs, hells angels, zwervers. Alles viel op zijn plaats.<br />

Ie<strong>de</strong>reen, klanten en personeel, was daar bereid om te luisteren of<br />

gezelligheid te brengen.<br />

En ik heb er veel geleerd. Hoe je geduld moet hebben. Hoe je met<br />

zwervers om moet g<strong>aan</strong>. Je kunt veel opbouwen met mensen wanneer<br />

je interesse toont. Ik vind een mens belangrijk. Maar er was een<br />

inci<strong>de</strong>nt en toen ben ik weggeg<strong>aan</strong>. Vrouwen zijn vaak jaloers op mij<br />

omdat ik gelukkig ben.’<br />

Hoe komt <strong>het</strong> dat u zo gelukkig bent?<br />

‘Nou, mag ik gelukkig zijn. Ik heb mijn ou<strong>de</strong>rs verloren toen ik 9 was.<br />

En mijn pleegou<strong>de</strong>rs zorg<strong>de</strong>n niet goed voor me. Die zei<strong>de</strong>n dat ik<br />

dik was: “je bent niks waard”, “jij kan toch nooit geld verdienen”. Het<br />

duur<strong>de</strong> een hele tijd voordat ik van dat onwaardige gevoel af was. Als<br />

mensen dan zei<strong>de</strong>n: “je bent een topper”, dan geloof<strong>de</strong> ik dat niet.<br />

Maar nu wel. Ik heb altijd een lichtje in mezelf gehad. Ik ben een<br />

engel. Mijn innerlijk is puur. Mijn lief<strong>de</strong> is oprecht.’<br />

Kunt u persoonlijke zingeving in <strong>het</strong> <strong>werk</strong> vin<strong>de</strong>n?<br />

‘Ik wil wel <strong>werk</strong>en. Ik wil niet elke dag vrijheid. Je leert meer door<br />

routine. Ik vind on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> mensen zijn belangrijker dan vakantie.<br />

Maar je moet je <strong>werk</strong> zelf leuk maken. Als je <strong>het</strong> alleen als <strong>werk</strong> ziet<br />

dan overleef je <strong>het</strong> niet. Niet gewoon ‘ik verdien mijn geld’, maar ook<br />

léven als je <strong>aan</strong> <strong>het</strong> <strong>werk</strong> bent. Leven is dagelijks opst<strong>aan</strong> en blij zijn<br />

met wat je hebt. Alles eruit halen wat je maar kan. Ik sta om 5 uur<br />

op en ga om 6 uur <strong>de</strong> <strong>de</strong>ur uit. Dan zit ik in <strong>de</strong> bus met een muziekje<br />

in mijn oren. Ik zit dan mee te swingen. Muziek is ‘all or nothing’ en<br />

1 Manon geeft er <strong>de</strong> voorkeur <strong>aan</strong> dat haar achternaam niet vermeld wordt<br />

INHOUD


CAISSIÈRE BIJ ALBERT HEIJN<br />

daar houd ik van. En als ik dan binnenkom in <strong>de</strong> winkel dan groet<br />

ik ie<strong>de</strong>reen. Ook zo even uit <strong>de</strong> verte zwaaien naar <strong>de</strong> bakker. Dan<br />

toon je respect op een natuurlijke manier. Al is er maar eentje die je<br />

ziet st<strong>aan</strong>. Dan is je dag al goed.’<br />

Kunt u concrete voorbeel<strong>de</strong>n geven van zingeving in <strong>werk</strong>?<br />

‘Dat ik me kan uitspreken. Wij hebben bijvoorbeeld last van scholieren<br />

die onbeschoft doen tegen <strong>het</strong> kassapersoneel. Er wordt van mij<br />

gevraagd dat normaal te vin<strong>de</strong>n, maar dat doe ik niet. Want ik weet<br />

hoe <strong>het</strong> hoort. Ook jongeren weten best hoe ze zich moeten gedragen.<br />

Elk mens weet vanaf <strong>het</strong> moment dat hij verstand heeft wat goed is<br />

en wat niet. Jongeren die <strong>de</strong> verkeer<strong>de</strong> toon tegen mij <strong>aan</strong>sl<strong>aan</strong>, daar<br />

zeg ik wat van, maar met respect. En dan weten ze precies waar <strong>het</strong><br />

over gaat.<br />

Ze schel<strong>de</strong>n me uit en af en toe word ik bedreigd, maar er gebeurt<br />

nooit wat. Want ik doe alles met respect voor <strong>de</strong> persoon en dat<br />

voelen ze.<br />

Bouwvakkers kunnen er ook wat van. Laatst was er één die me pestte<br />

en ik zei: “Moet je vrouwen pesten?”. “Vrouwen?”, zei hij, “ik zie geen<br />

vrouw, alleen een varken”. Toen heb ik hem uitgeschol<strong>de</strong>n, met respect.<br />

En nu zegt hij netjes gedag.’<br />

Wat doet u <strong>het</strong> liefst in <strong>het</strong> <strong>werk</strong>?<br />

‘Een beetje lol maken met collega’s. Ik zie graag pretlichtjes in an<strong>de</strong>rmans<br />

ogen. En dan een beetje plagen. Door <strong>de</strong> saamhorigheid met<br />

collega’s wordt <strong>het</strong> een leuke b<strong>aan</strong>. We doen ook dingen voor elkaar.<br />

Als jij altijd op je kont blijft zitten en <strong>de</strong>nkt “ik krijg mijn geld toch<br />

wel”, dan zullen mensen je ook nooit helpen. En als je met elkaar<br />

onenigheid hebt, dan voelt <strong>de</strong> klant dat ook.<br />

Ik heb ook een goe<strong>de</strong> relatie met <strong>de</strong> chef. Wij hebben allebei iets met<br />

formule 1 en daar praten we dan over. Maar <strong>de</strong> laatste tijd heeft hij<br />

<strong>het</strong> helaas te druk om een praatje te maken.’<br />

Is luisteren naar persoonlijke zingeving egoïstisch?<br />

‘Als je egoïstisch bent dan leef je alleen voor jezelf. Als je met zingeving<br />

bezig bent dan <strong>werk</strong> je <strong>aan</strong> jezelf om een beter iemand te<br />

wor<strong>de</strong>n. Hoe weet je wat beter is? Dat weet je gewoon. Maar negatieve<br />

mensen weten dat niet. Daar staat <strong>de</strong> intuïtie uitgeschakeld. Een<br />

normaal mens weet wel <strong>het</strong> verschil tussen goed of slecht. Dat gaat<br />

erover of je jezelf in <strong>de</strong> spiegel kunt <strong>aan</strong>kijken.’<br />

49<br />

INHOUD


50 MANON | 40 JAAR<br />

Ik kom in mijn boek tot vier niveaus van zingeving, <strong>het</strong> fysieke, <strong>het</strong><br />

gevoelsmatige, <strong>het</strong> mentale en <strong>het</strong> verbin<strong>de</strong>n<strong>de</strong>. Herkent u één of<br />

meer<strong>de</strong>re niveaus van zingeving voor uzelf?<br />

Het fysieke<br />

‘Ik vind <strong>het</strong> wel heel belangrijk hoe <strong>de</strong> winkel eruit ziet. Alles moet op<br />

zijn plek liggen. Ik kan niet tegen grote veran<strong>de</strong>ringen. Ik had moeite<br />

met <strong>de</strong> verbouwing van <strong>de</strong>ze winkel. Ik heb er zelfs nachtmerries van<br />

gehad. Nieuwe systemen, an<strong>de</strong>re sfeer. Dat duur<strong>de</strong> wel even voor ik<br />

daar <strong>aan</strong> gewend was.’<br />

Het mentale<br />

‘Ik heb 7 jaar bij Albert Heijn moeten vechten voor mijn plek; om<br />

ook kassa’s te mogen tellen, bestellen en een beetje leiding te geven. Ik<br />

ben nu verkoper B en daar horen al die taken bij. Ik wil blijven leren.’<br />

Het gevoelsmatige<br />

‘Ik gebruik altijd mijn intuïtie.’<br />

Het verbin<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />

‘Ik heb met veel klanten een bijzon<strong>de</strong>re band. Er zijn mensen die<br />

komen elke dag speciaal bij mij langs om vrolijk te wor<strong>de</strong>n. Je moet<br />

elk mens als een soort diamantje zien. Ik vind dat ik <strong>de</strong> mensen meer<br />

verschuldigd ben dan alleen maar een groetje. Als je er meer instopt<br />

krijg je er ook meer uit. Ik help geen doem<strong>de</strong>nkers en zwartkijkers.<br />

Maar <strong>de</strong> gewone mens die mij normaal behan<strong>de</strong>lt, die krijgt van mij<br />

‘à la carte’.<br />

Trouwens, als jij geen hart had, had ik dit interview niet ged<strong>aan</strong>.’<br />

INHOUD


78 Prof. Dr. BarBara BaarSma | 42 Jaar<br />

Prof. dr. Barbara Baarsma | 42 jaar<br />

Bijzon<strong>de</strong>r hoogleraar markt<strong>werk</strong>ing- en me<strong>de</strong>dingings-<br />

economie en algemeen directeur van SEo Economisch<br />

on<strong>de</strong>rzoek<br />

Naast haar <strong>werk</strong> als algemeen directeur van SEO is Barbara Baarsma<br />

Bijzon<strong>de</strong>r hoogleraar Markt<strong>werk</strong>ing- en me<strong>de</strong>dingingseconomie,<br />

Faculteit Economie en Bedrijfskun<strong>de</strong>, UvA, Amsterdam. Ook is zij<br />

SER-kroonlid, Voorzitter van <strong>de</strong> Commissie Macrobeheersinstrument<br />

in <strong>de</strong> medisch specialistische zorg (VWS), Lid van <strong>de</strong> Raad van<br />

Commissarissen Loyalis NV, Lid van <strong>de</strong> Raad van Toezicht St. Elisabeth<br />

ziekenhuis, Tilburg, Lid van <strong>de</strong> Raad van Commissarissen Stichtingen<br />

Espria en Woonzorg Ne<strong>de</strong>rland, Lid van <strong>de</strong> Raad van Toezicht BNN,<br />

Lid audit committee FNV Bondgenoten, Lid van <strong>de</strong> Raad van Advies<br />

van Peak Invest (on<strong>de</strong>rwijs) en Lid van <strong>de</strong> Raad van Toezicht van <strong>de</strong><br />

Stichting G500 (politieke jongerenbeweging). Zij is vaak als expert te<br />

beluisteren op radio en tv en publiceert regelmatig over economische<br />

politiek, markt<strong>werk</strong>ing en me<strong>de</strong>dinging.<br />

Waar <strong>de</strong>nkt u <strong>aan</strong> bij zingeving?<br />

‘Ik heb niets met zingeving dus ik ben heel benieuwd waar dit over<br />

zal g<strong>aan</strong>. Ik doe niet <strong>aan</strong> yoga en ik moet niets hebben van al die zelfhulpboeken.<br />

Ik ben bang dat ik mijn <strong>aan</strong>pak dan ga rationaliseren en<br />

dan verlies ik mijn intuïtie.’<br />

Waarom doet u <strong>het</strong> <strong>werk</strong> dat u doet?<br />

‘Wat ik graag doe is <strong>de</strong> economie gebruiken om politieke en bedrijfsmatige<br />

besluitvorming te verbeteren. Wat dit <strong>werk</strong> mij brengt is dat<br />

verschillen<strong>de</strong> kanten van mezelf wor<strong>de</strong>n <strong>aan</strong>gesproken. Ik heb mijn<br />

analytisch vermogen nodig, maar ook <strong>het</strong> commerciële en maatschappelijke<br />

komt erbij kijken. Bij SEO proberen wij oplossingen te<br />

be<strong>de</strong>nken voor economische problemen waar <strong>de</strong> maatschappij als<br />

geheel beter van wordt. Wij moeten zorgen dat wat we be<strong>de</strong>nken ook<br />

landt in <strong>de</strong> maatschappij.<br />

INHOUD


BIJZonDEr HooGLEraar marktwErkInG- En mEDEDInGInGSEConomIE<br />

aLGEmEEn DIrECtEur SEo<br />

Bij <strong>de</strong> keuze van mijn banen gaat <strong>het</strong> me er niet om wat <strong>de</strong> buitenwereld<br />

ervan zegt, maar om hoe <strong>het</strong> <strong>werk</strong> overeenkomt met <strong>de</strong><br />

karaktereigenschappen die ik zelf heb en ver<strong>de</strong>r wil ontwikkelen. Ik<br />

vind <strong>de</strong> diversiteit in mijn <strong>werk</strong> geweldig; directeurschap, on<strong>de</strong>rzoek,<br />

gastcolleges en commissariaten. Leuk dat me elke dag iets an<strong>de</strong>rs<br />

gaat overkomen. En ik blijf leren. Mijn gereedschapskist wordt steeds<br />

voller en mooier.’<br />

Welke eigenschap maakt dat u bent waar u bent?<br />

‘In alles wat ik doe heb ik die analytische manier van <strong>de</strong>nken nodig<br />

die in <strong>de</strong> economie zit. Die moet ik gebruiken zodat markten beter<br />

g<strong>aan</strong> <strong>werk</strong>en en besluitvormingsprocessen beter wor<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rbouwd.<br />

Maar dat ik hier zit is omdat ik heel goed weet wat ik wil. Ik weet waar<br />

ik warm voor loop. Die doelgerichtheid heb ik al van kinds af <strong>aan</strong>.<br />

Daarnaast ben ik me steeds min<strong>de</strong>r g<strong>aan</strong> <strong>aan</strong>trekken van wat an<strong>de</strong>ren<br />

vin<strong>de</strong>n. Dat gevoel ervoer ik 12 jaar gele<strong>de</strong>n ineens vrij sterk. Ik was<br />

<strong>aan</strong> <strong>het</strong> fietsen en dacht: “wat heerlijk, <strong>het</strong> kan me niet meer schelen<br />

wat an<strong>de</strong>ren er van <strong>de</strong>nken.” Dat was en is heel prettig.’<br />

U zei zojuist dat u gebruik maakt van intuïtie. Kunt u daar iets meer<br />

over vertellen?<br />

‘Ik ben heel intuïtief. Daar sta ik eigenlijk niet zo bij stil maar ik ervaar<br />

<strong>het</strong> wel. Het overkomt me. Soms loop ik door <strong>de</strong> gang en dan voel ik<br />

zo’n stoot omhoog komen uit mijn buik. Daar luister ik dan naar. Je<br />

moet <strong>de</strong> ruimte nemen om dat toe te st<strong>aan</strong>. Maar ik ben pragmatisch<br />

genoeg om te weten dat dat niet altijd kan.<br />

Bij veel zakelijke beslissingen gebruik ik mijn intuïtie. Maar ik combineer<br />

<strong>het</strong> altijd met mijn kennis en kun<strong>de</strong>. Eerst luisteren naar mijn<br />

intuïtie en dan rekenen, analyseren, en afwegen.<br />

Het <strong>aan</strong>nemen van mensen is iets dat ik altijd op intuïtie doe. Dat<br />

gaat ook wel eens fout. Maar als je jezelf niet toestaat om fouten te<br />

maken, dan ga je je intuïtie begraven.’<br />

Wat is er nodig voor mensen in een organisatie om hun eigen zin <strong>aan</strong><br />

<strong>het</strong> <strong>werk</strong> te kunnen geven?<br />

‘Ik vind rechtstreeks <strong>werk</strong>en voor klanten een hele belangrijke prikkel<br />

in een organisatie. Hoe meer van dat soort automatische prikkels<br />

er zijn, <strong>de</strong>s te min<strong>de</strong>r je met regeltjes hoeft te <strong>werk</strong>en. En hoe meer<br />

vrijheid je mensen kunt geven hoe beter.<br />

79<br />

INHOUD


80 Prof. Dr. BarBara BaarSma | 42 Jaar<br />

Als je mensen wilt die bewust in hun <strong>werk</strong> st<strong>aan</strong>, dan zul je ze vertrouwen<br />

moeten geven. Ik houd erg van <strong>werk</strong>en in een omgeving waar vertrouwen<br />

is in professionals. Je monitort dan alleen op grote lijnen. Te veel<br />

regelgeving ontneemt vrijheid, vertrouwen en verantwoor<strong>de</strong>lijkheid.<br />

Een branche die zwaar lijdt on<strong>de</strong>r regelgeving is <strong>de</strong> accountancy. In<br />

accountantsverslagen staat tegenwoordig vooral waar ze niet verantwoor<strong>de</strong>lijk<br />

voor zijn en in een paar regels waar ze wel verantwoor<strong>de</strong>lijk<br />

voor zijn. Een interessant dilemma. Er moet daar nog vertrouwen<br />

terugverdiend wor<strong>de</strong>n.’<br />

Zijn organisatiedoelstellingen te combineren met persoonlijke zingeving<br />

van mensen die er <strong>werk</strong>en?<br />

‘In een organisatie wor<strong>de</strong>n doelen gesteld. Vaak financiële doelen.<br />

Maar er is verschil of je alleen blind toe<strong>werk</strong>t naar die doelen of dat<br />

mensen ook an<strong>de</strong>re ambities hebben. Financiën is bij vrijwel alles <strong>de</strong><br />

basisvoorwaar<strong>de</strong>, maar je moet niet alleen die doelstellingen inzetten<br />

om zelfrealisatie te be<strong>werk</strong>stelligen.<br />

Ie<strong>de</strong>reen die een bedrijf leidt weet dat winststreven niet <strong>het</strong> enige doel<br />

is. De winst is een mid<strong>de</strong>l om te kunnen investeren; om nog beter<br />

te doen wat je wil doen. De rest moet op an<strong>de</strong>re, inhou<strong>de</strong>lijke wijze<br />

gerealiseerd wor<strong>de</strong>n. Voorbeeld. Wat je <strong>de</strong> laatste jaren ziet is dat grote<br />

advocaten uit hun grote kantoor stappen en een eigen klein kantoor<br />

beginnen. Dat is kwalitatieve groei. Ze hoeven niet meer die enorme<br />

bonus of status. Ze willen op hun manier met <strong>het</strong> vak bezig zijn.’<br />

Is luisteren naar persoonlijke zingeving egoïstisch?<br />

Egoïstisch? Je bent een veel prettiger mens als je in je <strong>werk</strong> <strong>aan</strong>dacht<br />

hebt voor wat je doet en hoe je <strong>het</strong> doet; als je <strong>de</strong> tijd neemt voor reflectie;<br />

voor alles wat je gelukkig maakt. Je bent er voor je <strong>werk</strong>gever alleen<br />

maar waar<strong>de</strong>voller door en je bent succesvoller als je gelukkig bent.<br />

Ik vind in dit verband <strong>de</strong> uitspraak van Kennedy in zijn inaugurele<br />

speech in januari 1961 fascinerend. Die zei: ‘ask not what your country<br />

can do for you; ask what you can do for your country’. Zo is <strong>het</strong> ook<br />

met <strong>de</strong> organisatie waar je <strong>werk</strong>t: vraag je niet af ‘wat doet die organisatie<br />

voor mij?’, maar ook ‘wat kan ik voor die organisatie doen?’<br />

Wat zijn mijn eigenschappen die hier op zijn plaats zou<strong>de</strong>n zijn? Als<br />

die we<strong>de</strong>rkerigheid er breed is, dan wordt <strong>de</strong> maatschappij mooi.’<br />

INHOUD


BIJZonDEr HooGLEraar marktwErkInG- En mEDEDInGInGSEConomIE<br />

aLGEmEEn DIrECtEur SEo<br />

Ik kom in mijn boek tot vier niveaus van zingeving, <strong>het</strong> fysieke, <strong>het</strong><br />

gevoelsmatige, <strong>het</strong> mentale en <strong>het</strong> verbin<strong>de</strong>n<strong>de</strong>. Herkent u één of<br />

meer<strong>de</strong>re niveaus van zingeving voor uzelf?<br />

Het fysieke<br />

‘Zintuiglijkheid is <strong>de</strong> basis van je bewustzijn. Het is goed om extra<br />

<strong>aan</strong>dacht te geven <strong>aan</strong> wat je zelf wilt; ook bij onbenullige keuzes. Er<br />

is niets moeizamer dan als je vraagt wat voor drankje mensen willen,<br />

dat ze dan zeggen: “maakt mij niet uit”. Je moet altijd stilst<strong>aan</strong> bij<br />

wat bij je past. Stel je geeft jezelf <strong>de</strong> ruimte om van alles bewuster te<br />

genieten; van een aardbeientaartje, van <strong>de</strong> glimlach van je kind. Dan<br />

<strong>de</strong>nk ik dat je daarna beter weet wat je wilt.’<br />

Het gevoelsmatige<br />

‘Je bent in je <strong>werk</strong> vaak <strong>aan</strong> <strong>het</strong> stressen. Altijd is er wel weer een<br />

<strong>de</strong>adline. Maar toch vallen er tussendoor ook kwartjes; of eigenlijk<br />

schieten die dan omhoog uit mijn buik. Ik schrik dan op en <strong>de</strong>nk:<br />

“Hé, wat was dat? Ik moet daar iets mee doen”. Je leven wordt veel<br />

beter als je een weg hebt gevon<strong>de</strong>n om daar naar te luisteren. Dat<br />

hoeft geen tijd te kosten. Het zit in <strong>het</strong> dagelijks leven.’<br />

Het verbin<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />

‘Normaal gesproken ben ik re<strong>de</strong>lijk allergisch voor alles wat met<br />

spiritualiteit te maken heeft. Ik vind mensen die zichzelf nog niet<br />

gevon<strong>de</strong>n hebben en daar geen moeite voor doen, hoogst vermoeiend.<br />

“Kom maar weer terug als je er uit bent, ‘what makes you tick’’,<br />

<strong>de</strong>nk ik dan.<br />

Ik doe niet <strong>aan</strong> yoga, maar ik ren wel veel; meestal 15 kilometer. Voor<br />

mij is hard rennen als mediteren. Er gebeurt van alles terwijl ik ren.<br />

Ik ben <strong>de</strong> <strong>de</strong>ur nog niet uit of er komen gedachten. Na 10 km heb<br />

ik rapporten en artikelen geschreven. De laatste kilometers zijn <strong>het</strong><br />

beste. Dan komt <strong>de</strong> omgeving veel meer binnen, omdat je <strong>de</strong> rest ver<strong>werk</strong>t<br />

hebt. Ik ruik en zie ineens veel meer, kleuren, lichtinval. Wat er<br />

dan binnenkomt kan ik weer gebruiken voor inspiratie, creativiteit<br />

en nieuwe i<strong>de</strong>eën.’<br />

81<br />

INHOUD


DEEL I<br />

SAMENGEVAT<br />

<strong>ZIN</strong> IN HET DAGELIJKS LEVEN<br />

• Zin geven is elke dag opnieuw betekenis geven <strong>aan</strong> jezelf en <strong>aan</strong> <strong>de</strong><br />

wereld.<br />

• Alles waar je <strong>aan</strong>dacht naar uitgaat en waar je door geraakt bent, heeft<br />

betekenis.<br />

• Is zin geven jezelf overstijgen, of wor<strong>de</strong>n wat je in potentie bent? En<br />

wat is <strong>het</strong> verschil daartussen? Plato en Aristoteles waren <strong>het</strong> hier niet<br />

over eens.<br />

• Fysieke en ge<strong>de</strong>tailleer<strong>de</strong> waarneming, zowel van <strong>de</strong> omgeving als van je<br />

eigen verlangens, helpen je potentie en je zingeving zich te ontvouwen.<br />

• Eros, <strong>de</strong> god van <strong>het</strong> verlangen, is als geen an<strong>de</strong>r in staat mensen te<br />

raken en leidt zo <strong>de</strong> weg naar bezieling. Zon<strong>de</strong>r Eros houdt <strong>het</strong> leven<br />

op met verlangen naar zichzelf.<br />

• Je ziel is verlangen. Wij zijn verlangen. Zin geef je met je ziel.<br />

• Volgens Plato huist onze ziel in buik, hart en hoofd. Daar ontspringen<br />

<strong>de</strong> verlangens die <strong>de</strong> leidraad voor zingeving vormen.<br />

• Emoties en driften zijn oppervlakkige verlangens.<br />

• Niet <strong>de</strong> oppervlakkige, maar je diepere eigen verlangens zijn bronnen<br />

van zingeving.<br />

• Aan <strong>de</strong> basis van alle verlangens ligt <strong>het</strong> verlangen naar verbinding en<br />

balans.<br />

• Wor<strong>de</strong>n wie je bent betekent je diepere verlangens kennen en volgen.<br />

• Veel van onze diepere verlangens liggen verscholen in <strong>het</strong> onbewuste.<br />

• Via praktijken als mindfulness, meditatie, dansvormen en duursporten<br />

zijn we al langer bezig met <strong>aan</strong>dacht voor <strong>het</strong> lichamelijke en <strong>het</strong><br />

onbewuste.<br />

• Het onbewuste speelt een grote rol in onze creativiteit en <strong>de</strong>nkkracht.<br />

• Wie zijn diepere verlangen volgt vindt zijn zingeving in <strong>werk</strong>en en kan<br />

excelleren.<br />

• Pas als <strong>het</strong> bewustzijn vaker met rust wordt gelaten, kan er ruimte ontst<strong>aan</strong><br />

voor onbewuste, diepere verlangens om zich <strong>aan</strong> te dienen.<br />

• Essentieel hierbij is dat ruimte maken in je bewustzijn in <strong>de</strong> interactie<br />

met an<strong>de</strong>ren niet wordt vergeten, maar on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el vormt van je dagelijks<br />

leven en <strong>werk</strong>en.<br />

39<br />

INHOUD


VIER NIVEAUS VAN <strong>ZIN</strong>GEVING IN LEVEN EN WERKEN 77<br />

Deel 2<br />

SAMENGEVAT<br />

vIEr nIvEauS van ZIn In LEvEn En wErkEn<br />

• Zin ontstaat in je ziel en in interactie met je omgeving. Bezield <strong>werk</strong>en<br />

betekent intrinsiek gemotiveerd zijn. kwaliteit van <strong>werk</strong>en is dan een<br />

doel op zich.<br />

• Ie<strong>de</strong>reen heeft eigen diepere verlangens die tot een of meer niveaus van<br />

zingeving lei<strong>de</strong>n. In <strong>de</strong> drie ziels<strong>de</strong>len die Plato in buik, hart en hoofd<br />

lokaliseer<strong>de</strong>, huizen eigen diepere verlangens.<br />

• De ziels<strong>de</strong>len buik, hart en hoofd correspon<strong>de</strong>ren met respectievelijk<br />

<strong>het</strong> begeren<strong>de</strong>, <strong>het</strong> streven<strong>de</strong> en <strong>het</strong> kenniszoeken<strong>de</strong>.<br />

• De ziel als geheel verlangt naar verbinding en balans. Deze verlangens<br />

st<strong>aan</strong> <strong>aan</strong> <strong>de</strong> basis van specifieke motivaties in <strong>werk</strong>en. In een overzicht<br />

ziet dat er zo uit:<br />

Ziels<strong>de</strong>el Niveau van De motivatie, <strong>het</strong><br />

zingeving verlangen naar<br />

buik <strong>het</strong> fysieke fysiek bezig zijn, zintuiglijkheid,<br />

rituelen<br />

hart en buik <strong>het</strong> gevoelsmatige vurig streven, intuïtie, gevoelens<br />

en contact<br />

hoofd <strong>het</strong> mentale wijsheid, leren, ont<strong>de</strong>kken<br />

balans <strong>het</strong> verbin<strong>de</strong>n<strong>de</strong> dienstbaarheid <strong>aan</strong> <strong>het</strong> grotere<br />

geheel, universele verbinding,<br />

rechtvaardigheid<br />

• Het ene beroep vraagt niet meer zingeving dan <strong>het</strong> an<strong>de</strong>re. wat zin<br />

oplevert is <strong>de</strong> match tussen <strong>de</strong> zingeving van een uniek persoon en zijn<br />

specifieke <strong>werk</strong>, in een specifieke fase van zijn leven.<br />

• Het verlangen naar verbinding ligt ten grondslag <strong>aan</strong> alle an<strong>de</strong>re verlangens<br />

van <strong>de</strong> ziel.<br />

• Het verlangen naar verbinding is wellicht <strong>het</strong> grootste motiveren<strong>de</strong><br />

verlangen, maar ook <strong>de</strong> grootste valkuil, omdat an<strong>de</strong>ren niet altijd <strong>aan</strong><br />

een verlangen naar verbinding tegemoet kunnen komen.<br />

• De verantwoor<strong>de</strong>lijkheid voor <strong>het</strong> vasthou<strong>de</strong>n van zingeving, wat an<strong>de</strong>ren<br />

daar ook mee doen, ligt bij ie<strong>de</strong>reen zelf.<br />

INHOUD


104<br />

DEEl 3<br />

sAMENGEvAT<br />

WAAR TE BEGINNEN MET <strong>ZIN</strong> IN WERKEN?<br />

• Wie passie vindt, vindt ook moed, want passie en moed liggen naast<br />

elkaar in <strong>het</strong> hart.<br />

• om te weten wat je bezielt moet je in beweging komen.<br />

• Ga dingen doen, <strong>de</strong> actie maakt gelukkig.<br />

• Je bewustzijn geeft een beperkte kijk op jezelf en versmalt je pad.<br />

• Je diepere verlangens en potentie sluimeren in je onbewuste.<br />

• Maak ruimte in je bewustzijn, zodat je verlangens zich vanuit je onbewuste<br />

kunnen <strong>aan</strong>dienen.<br />

• Het onbewuste gebruiken gaat via alle praktijken die ervoor zorgen dat<br />

je je bewustzijn tij<strong>de</strong>lijk met rust laat, zoals meditatie, mindfulness of<br />

zen, maar ook via joggen en dansen, of via <strong>aan</strong>dacht voor kunsten, muziek,<br />

toneel, poëzie, en door gebruikmaking van <strong>de</strong> vrije kunsten: o.m.<br />

dialoog en retorica.<br />

• ook een persoonlijke crisis kan diepere verlangens uit je onbewuste<br />

naar boven stuwen.<br />

• Als je te snel opklimt in een organisatie en je kennis en ervaring nog<br />

niet hebt belichaamd, dan zul je voor je succes moeten betalen met<br />

een onevenredig grote investering in tijd en energie. Je bewustzijn zit<br />

dan helemaal vol met alle kennis, vaardighe<strong>de</strong>n en taken die je dagelijks<br />

bij moet hou<strong>de</strong>n om <strong>de</strong> klus te klaren. Niets gaat vanzelf en je<br />

loopt overal achter<strong>aan</strong>.<br />

• Wie op zijn plek zit en <strong>werk</strong>t vanuit zingeving, doet zijn <strong>werk</strong> moeiteloos<br />

en heeft tijd en <strong>aan</strong>dacht over voor nieuwe zaken, voor an<strong>de</strong>re<br />

mensen en om zijn of haar zin te blijven voe<strong>de</strong>n.<br />

• Naast meditatie, mindfulness en <strong>de</strong>rgelijke is <strong>de</strong> dagelijkse interactie<br />

met je omgeving een belangrijke voortduren<strong>de</strong> prikkeling van je onbewuste,<br />

als je daarvoor openstaat.<br />

• openst<strong>aan</strong> doe je door standaard reacties en <strong>de</strong>nkbeel<strong>de</strong>n op te schorten<br />

en door alle dagelijkse fysieke en gevoelsmatige indrukken en impulsen,<br />

zowel <strong>de</strong> negatieve als <strong>de</strong> positieve, ongecensureerd te laten<br />

binnenkomen en <strong>de</strong>ze impulsen alleen maar ‘<strong>aan</strong> te kijken’.<br />

• Ie<strong>de</strong>r mens heeft bepaal<strong>de</strong> triggers, specifieke beel<strong>de</strong>n, muziek, geuren<br />

et cetera, waarmee je je ineens bewust wordt van iets dat leeft in je<br />

onbewuste. Zaak is <strong>de</strong>ze van jezelf te leren kennen.<br />

INHOUD


140<br />

DEEL 4<br />

SAMENGEVAT<br />

LEvEnskunst,<br />

OvER BEHOuD vAn ZIn In LEvEn En WERk<br />

Ken je zelf<br />

jezelf kennen is je diepere verlangens kennen.<br />

Zelfkennis is een levenslang proces in interactie met mensen en met <strong>de</strong><br />

wereld om je heen.<br />

G<strong>aan</strong> voor je bezieling is niet <strong>het</strong> heilige vuur vin<strong>de</strong>n dat ergens op je ligt<br />

te wachten. Het is leren voelen waar je naar verlangt en dit in storm en<br />

tegenwind trouw blijven, ook als an<strong>de</strong>ren <strong>het</strong> afkeuren.<br />

Neem verantwoor<strong>de</strong>lijkheid voor wie je bent<br />

verantwoor<strong>de</strong>lijkheid nemen voor wie je bent betekent je verlangens<br />

volgen. Het betekent dat je niet vergeet wat je zelf belangrijk vindt, ook<br />

al past jouw zingeving helemaal niet in <strong>de</strong> verwachtingen van je omgeving.<br />

Zoek geen bevestiging<br />

De behoefte om gewaar<strong>de</strong>erd te wor<strong>de</strong>n staat je bezieling in <strong>de</strong> weg.<br />

Wie naar zijn eigen bezieling han<strong>de</strong>lt, on<strong>de</strong>rvindt geregeld afkeuring van<br />

zijn omgeving. De beste manier om daarmee om te g<strong>aan</strong> is er niet op te<br />

reageren. Hoe an<strong>de</strong>ren jou zien, is hun perspectief. Laat dat bij <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r.<br />

je behoefte om bevestigd te wor<strong>de</strong>n staat vruchtbare samen<strong>werk</strong>ing in <strong>de</strong><br />

weg. juist als je geen bevestiging zoekt, kun je afhankelijkheid toelaten<br />

en goed samen<strong>werk</strong>en.<br />

vraag vaker om hulp.<br />

Zoek geen dank; heb vertrouwen dat je iemand geholpen hebt. Zorg dat<br />

je zélf weet dat je goed <strong>werk</strong> hebt ged<strong>aan</strong>.<br />

Zoek steeds <strong>de</strong> fouten in wat je doet<br />

Wees niet afhankelijk van waar<strong>de</strong>ring, maar wel van goe<strong>de</strong> we<strong>de</strong>rzijdse<br />

kritiek.<br />

INHOUD


LEvEnskunst, OvER BEHOuD vAn ZIn In LEvEn En WERkEn<br />

Huldig je voortschrij<strong>de</strong>nd oor<strong>de</strong>el<br />

Oor<strong>de</strong>el veel en vaak, maar ga uit van subjectiviteit en tij<strong>de</strong>lijkheid van je<br />

oor<strong>de</strong>el. je oor<strong>de</strong>el is een momentopname waarmee je betekenis geeft en<br />

met behulp waarvan je hel<strong>de</strong>r kunt beslissen.<br />

je oor<strong>de</strong>el komt voort uit <strong>de</strong>nkbeel<strong>de</strong>n enerzijds en gevoelens an<strong>de</strong>rzijds.<br />

Deze kunnen je beletten onbevooroor<strong>de</strong>eld te luisteren naar an<strong>de</strong>rmans<br />

oor<strong>de</strong>el.<br />

Leer je <strong>de</strong>nkbeel<strong>de</strong>n en gevoelens <strong>aan</strong>kijken alsof <strong>het</strong> gasten zijn in <strong>de</strong><br />

herberg die je bent. Ook dat is mindfulness.<br />

je gevoel betrekken bij oor<strong>de</strong>len is belangrijk. Bij oor<strong>de</strong>len louter op basis<br />

van algemeen heersen<strong>de</strong> <strong>de</strong>nkbeel<strong>de</strong>n ben je slechts een doorgeefluik. Dit<br />

is gevaarlijk omdat je dan in staat zou zijn om achter <strong>de</strong> meest scha<strong>de</strong>lijke<br />

<strong>de</strong>nkbeel<strong>de</strong>n te st<strong>aan</strong>, als je omgeving dat ook doet.<br />

Accepteer elk oor<strong>de</strong>el dat je over jezelf hebt en probeer <strong>het</strong> niet te verbloemen.<br />

Alleen dan keur je jezelf niet af en doen an<strong>de</strong>ren dat ook niet.<br />

Doe alleen wat bij je past<br />

Heb <strong>de</strong> moed om hel<strong>de</strong>r te zien wat <strong>de</strong> juiste plaats voor je is; ook als je<br />

levensfase of omstandighe<strong>de</strong>n veran<strong>de</strong>ren.<br />

Doe niet <strong>aan</strong> me<strong>de</strong>lij<strong>de</strong>n<br />

Heb als manager van an<strong>de</strong>ren <strong>de</strong> moed om hel<strong>de</strong>r te zien wat <strong>de</strong> juiste<br />

plaats voor an<strong>de</strong>ren is en dat te zeggen. Ontfermen wordt snel ontkrachten.<br />

Levenskunst vraagt van alle partijen in een situatie om naar zichzelf te<br />

kijken. Benut onze westerse vrijheid om elke dag opnieuw betekenis <strong>aan</strong><br />

je leven en <strong>werk</strong>en te geven.<br />

141<br />

INHOUD


HET ORGANISATIEPERSPECTIEF VAN <strong>ZIN</strong>GEVING 171<br />

Deel 5<br />

SAMENGEVAT<br />

hEt organIsatIEpErspEctIEF Van ZIn<br />

• Persoonlijke zin waarborgt behoud van ie<strong>de</strong>rs motivatie in <strong>werk</strong>en, ook<br />

als mogelijkhe<strong>de</strong>n tot promotie, incentive-schema’s en salarisstijgingen<br />

wegvallen. persoonlijke zin levert organisaties een gigantisch potentieel<br />

op <strong>aan</strong> creativiteit, betrokkenheid en excellentie.<br />

• Ook organisaties hebben een zin. De persoonlijke zin van ie<strong>de</strong>r <strong>de</strong>r me<strong>de</strong><strong>werk</strong>ers<br />

voedt <strong>de</strong> zin van <strong>de</strong> organisatie. Zingeving van me<strong>de</strong><strong>werk</strong>ers<br />

negeren betekent je ecosysteem als organisatie on<strong>de</strong>rgraven. Voor een<br />

collectieve bezieling is <strong>het</strong> wenselijk dat ie<strong>de</strong>rs bezieling en die van verschillen<strong>de</strong><br />

on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len van een organisatie in elkaars verleng<strong>de</strong> liggen. Dit<br />

stelt eisen <strong>aan</strong> <strong>het</strong> <strong>aan</strong>namebeleid van <strong>de</strong> organisatie.<br />

• In nieuwe <strong>werk</strong>structuren als net<strong>werk</strong>organisaties en Het Nieuwe Werken<br />

verzwakt soms <strong>het</strong> vanzelfspreken<strong>de</strong> verband. Zin als zelforganiserend<br />

principe van <strong>het</strong> collectief is dan onmisbaar ter versterking van dit verband.<br />

mensen verlangen naar verbinding. Zij stellen graag hun persoonlijke<br />

zin in dienst van collectieve zin wanneer <strong>de</strong>ze laatste eenduidig is en<br />

wanneer oor<strong>de</strong>el wegvalt zodat verschillen kunnen wor<strong>de</strong>n overstegen.<br />

• Net als een mens is een organisatie constant in beweging rondom <strong>de</strong> zin<br />

van haar best<strong>aan</strong>. Dit is een voortdurend on<strong>de</strong>rliggend menselijk proces<br />

dat vier vel<strong>de</strong>n bestrijkt: registreren, incorporeren, <strong>de</strong>len en presteren,<br />

die met elkaar <strong>de</strong> cirkel van Zin vormen.<br />

• Registreren. bij een registreren<strong>de</strong> open houding on<strong>de</strong>rling en naar stakehol<strong>de</strong>rs<br />

zullen dagelijkse impulsen, confrontaties en informatie zo volledig<br />

mogelijk geregistreerd wor<strong>de</strong>n en niet als bedreiging of last wor<strong>de</strong>n<br />

gezien. Deze openheid levert nieuwe kennis en creativiteit op en is noodzakelijk<br />

voor <strong>het</strong> behoud van <strong>de</strong> organisatie ten overst<strong>aan</strong><strong>de</strong> van een<br />

constant veran<strong>de</strong>ren<strong>de</strong> <strong>werk</strong>elijkheid.<br />

• Incorporeren. Wat geregistreerd is moet eerst persoonlijk en collectief<br />

geïncorporeerd wor<strong>de</strong>n. <strong>het</strong> slimme onbewuste van mensen en organisaties<br />

heeft tijd nodig. Dat kan soms heel kort zijn, een minuut, en voor<br />

INHOUD


172 DEEL 5<br />

an<strong>de</strong>re processen langere tijd van ‘in<strong>werk</strong>en’ vergen. ruimte geven <strong>aan</strong><br />

<strong>het</strong> onbewuste vindt plaats door ie<strong>de</strong>rs open en reflectieve houding en<br />

met behulp van dialoog in <strong>de</strong> organisatie. als gevolg daarvan zal <strong>het</strong> grotere<br />

plaatje in elke situatie hel<strong>de</strong>r komen voor te liggen.<br />

• Delen. In dit veld speelt <strong>het</strong> inzetten van <strong>het</strong> hart een belangrijke rol. De<br />

voorg<strong>aan</strong><strong>de</strong> fases, registreren en incorporeren, helpen om persoonlijke<br />

ego’s op <strong>de</strong>ze plek wat naar <strong>de</strong> achtergrond te doen g<strong>aan</strong> en <strong>de</strong> collectieve<br />

en persoonlijke zin meer <strong>de</strong> voorrang te geven. Zo krijgt <strong>het</strong> overstijgen<br />

van tegenstellingen een kans. komen tot een ge<strong>de</strong>eld perspectief<br />

wordt dan eenvoudiger.<br />

• Presteren. als <strong>het</strong> op presteren <strong>aan</strong>komt is er behoefte <strong>aan</strong> ego dat<br />

streeft naar overleven. Echter, <strong>het</strong> ego moet dienen ter on<strong>de</strong>rsteuning<br />

van <strong>de</strong> zin van organisaties en niet an<strong>de</strong>rsom. Wanneer <strong>de</strong> collectieve<br />

zin hel<strong>de</strong>r is voortgekomen uit <strong>de</strong> voortg<strong>aan</strong><strong>de</strong> fases komen in dit veld<br />

ego, focus en <strong>de</strong>skundigheid samen tot een gigantische slagkracht van<br />

<strong>de</strong> organisatie.<br />

• In een organisatie die bewust met haar zin en die van haar me<strong>de</strong><strong>werk</strong>ers<br />

omgaat wordt <strong>de</strong> cirkel van Zin constant als on<strong>de</strong>rliggen<strong>de</strong>, verbin<strong>de</strong>n<strong>de</strong><br />

factor in allerlei samen<strong>werk</strong>ingsprocessen doorlopen.<br />

• De Cirkel van Zin vergt niet veel extra tijd, maar wel ie<strong>de</strong>rs verhoogd<br />

bewustzijn van eigen en collectieve zin en ie<strong>de</strong>rs bereidheid tot en oefening<br />

in <strong>het</strong> gebruikmaken van <strong>het</strong> onbewuste. Dit resulteert in creativiteit,<br />

inzicht, betrokkenheid, flexibiliteit, <strong>de</strong>skundigheid en focus die<br />

noodzakelijk zijn voor <strong>de</strong> slagkracht van <strong>de</strong> organisatie ten overst<strong>aan</strong><strong>de</strong><br />

van een constant veran<strong>de</strong>ren<strong>de</strong> <strong>werk</strong>elijkheid.<br />

INHOUD


EPILOOG<br />

Een winterochtend, 08.30 uur. Lichtpeertjes doen <strong>het</strong> witte zeildoek<br />

van <strong>de</strong> marktkraampjes oplichten in <strong>de</strong> schemering. De advocate, <strong>de</strong><br />

psycholoog en <strong>de</strong> accountant schikken <strong>de</strong> groenten in <strong>de</strong> bakken.<br />

Waspeen en bospeen, pastinaak, koolraap, zoete bataat; <strong>het</strong> land<br />

kleeft nog <strong>aan</strong> <strong>de</strong> groenten. Twee keer per ochtend krijgen ze koffie<br />

en ze mogen naar <strong>de</strong> wc bij <strong>het</strong> restaurant. Eén ochtend per kwartaal<br />

draaien ze onbetaald mee. “Kan ik u helpen? Wat is nou postelein?”<br />

Wegen, opschrijfboekje, optellen, korting berekenen, pinautomaat<br />

bedienen. Ze wor<strong>de</strong>n er blij van.<br />

Op <strong>de</strong> zui<strong>de</strong>rMRKT, een buurtinitiatief in Amsterdam Oud-Zuid,<br />

heerst <strong>de</strong> zin. Een jaar gele<strong>de</strong>n zijn een <strong>aan</strong>tal buurtgenoten een<br />

coöperatie gestart om biologische waar te g<strong>aan</strong> verkopen op een<br />

buurtmarkt, als tegenwicht voor alle verdwenen buurtwinkels met<br />

verse spullen. Inmid<strong>de</strong>ls zijn er 300 mensen lid gewor<strong>de</strong>n en draait<br />

<strong>de</strong> markt elke zaterdag vrijwel geheel op vrijwilligers. In <strong>de</strong>ze buurt<br />

hebben mensen meer dan genoeg van alles behalve van tijd, maar ze<br />

maken graag tijd om hier achter <strong>de</strong> kraam te g<strong>aan</strong> st<strong>aan</strong>. Goe<strong>de</strong> spullen,<br />

han<strong>de</strong>n uit <strong>de</strong> mouwen; ga <strong>het</strong> doen <strong>de</strong> bezieling volgt vanzelf.<br />

Als we iéts <strong>de</strong>len dan is <strong>het</strong> wel <strong>het</strong> verlangen naar verbinding en<br />

in <strong>de</strong>ze tijd beginnen we dat sterker te voelen. Dat kunnen allerlei<br />

vormen van verbinding zijn: verbinding met <strong>het</strong> hogere, met jezelf,<br />

met <strong>de</strong> natuur, met een ein<strong>de</strong> en een begin, met een an<strong>de</strong>r, met <strong>de</strong><br />

groep, met <strong>het</strong> grotere geheel.<br />

We willen verbinding, maar onze maatschappij en onze organisaties<br />

vallen steeds ver<strong>de</strong>r uit elkaar. ‘Om <strong>de</strong> cohesie terug te brengen<br />

moeten we niet iets doen maar iets laten’, zegt kwantumfisicus David<br />

Bohm. Bohm en zijn leerling John Stuart Bell hebben wetenschappelijk<br />

<strong>aan</strong>getoond dat we verbon<strong>de</strong>n zijn 1 . Dat er een energieveld is<br />

dat alle mensen en dingen verbindt en waar afstand geen rol speelt.<br />

In On Dialogue 2 schrijft Bohm dat wij westerlingen ‘kennisfundamentalisten’<br />

zijn; dat <strong>het</strong> ons <strong>de</strong>nken is dat tussen ons in staat en tot<br />

incoherentie leidt.<br />

We trekken muren van kennis, <strong>aan</strong>names en meningen op die we<br />

vervolgens tot in <strong>de</strong>n treure ten overst<strong>aan</strong><strong>de</strong> van elkaar ver<strong>de</strong>digen.<br />

185<br />

INHOUD


186 EPILOOG<br />

En waarom? Dat zijn we dan vaak alweer vergeten. Bohm predikte<br />

luisteren naar elkaar en <strong>de</strong> dialoog <strong>aan</strong>g<strong>aan</strong>.<br />

In dit boek heb ik getracht dit laatste i<strong>de</strong>e han<strong>de</strong>n en voeten te geven.<br />

‘Wat als we uitg<strong>aan</strong> van een verbon<strong>de</strong>nheid die er al is; als we vaste<br />

<strong>de</strong>nkbeel<strong>de</strong>n steeds weer loslaten en zorgen dat menselijke oor<strong>de</strong>len<br />

niet tussen ons in st<strong>aan</strong> maar ons juist ver<strong>de</strong>r helpen op weg naar<br />

verbeter<strong>de</strong> inzichten. Het is <strong>het</strong> eeuwig terugkeren<strong>de</strong> verhaal; <strong>het</strong><br />

verhaal van <strong>de</strong> meeste levensbeschouwingen ter wereld.<br />

Er zijn steeds meer mensen op zoek naar <strong>de</strong> sleutel in dit verhaal met<br />

behulp van oefenpraktijken als mindfulness, yoga, meditatie, qigong,<br />

tai chi. Maar veel mensen komen er ook van terug omdat ze verwacht<br />

had<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> oplossing zich op <strong>het</strong> matje <strong>aan</strong>dient en nalaten <strong>het</strong><br />

geleer<strong>de</strong> toe te passen in <strong>de</strong> praktijk.<br />

In <strong>de</strong> praktijk van leven en <strong>werk</strong>en staat ie<strong>de</strong>rs behoefte zichzelf – en<br />

elkaar – te overstijgen <strong>de</strong> cohesie in <strong>de</strong> weg. Vandaar mijn suggestie<br />

om Aristoteles’ wereldbeeld weer in ere te herstellen: dat we niet bezig<br />

hoeven zijn met elkaar te overtreffen, maar dat excelleren betekent:<br />

je unieke eigen potentie te voltooien. Niet alleen meditatie maar juist<br />

<strong>de</strong> momenten van samen leven en samen <strong>werk</strong>en zijn perfecte gelegenhe<strong>de</strong>n<br />

om je potentieel en je diepere verlangens te leren kennen.<br />

Levenskunst is je nergens door laten verstoren. Ik <strong>de</strong>nk dat dat is<br />

wat <strong>de</strong> stoïcijnen in <strong>de</strong> eeuwen rond Christus bedoel<strong>de</strong>n met <strong>het</strong><br />

trainen van on<strong>aan</strong>ged<strong>aan</strong> zijn. De levenshouding van innerlijke rust<br />

en me<strong>de</strong>dogen van <strong>de</strong> stoïcijn Marcus Aurelius ging niet over <strong>het</strong><br />

<strong>aan</strong>leren van ongevoeligheid, maar over <strong>het</strong> rustig on<strong>de</strong>rg<strong>aan</strong> van <strong>de</strong><br />

meest kwetsen<strong>de</strong> ervaringen; ze doorvoelen en los te laten en op die<br />

manier me<strong>de</strong>dogen en lief<strong>de</strong> leren opbrengen. Het is vergelijkbaar<br />

met <strong>de</strong> lessen van he<strong>de</strong>ndaagse wijzen uit hun eigen cultuur: van<br />

Nelson Man<strong>de</strong>la uit <strong>het</strong> Afrik<strong>aan</strong>se Ubuntu, van Krishnamurti uit<br />

<strong>de</strong> Indiase mystiek en <strong>de</strong> mindfulness van Thich Nhat Hanh uit <strong>het</strong><br />

Vietnamese boeddhisme.<br />

Ze hebben allemaal <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> boodschap. Als ie<strong>de</strong>reen zijn eigen hart<br />

volgt dan ontstaat er een ge<strong>de</strong>eld perspectief op waar <strong>het</strong> <strong>werk</strong>elijk<br />

om gaat, op <strong>de</strong> zin van samen leven en <strong>werk</strong>en.<br />

INHOUD


‘De meeste mensen sterven voordat<br />

zij ten volle geboren zijn’<br />

Erich Fromm, Duitsland, 20ste eeuw.

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!