sterven en rouwverwerking.indd - SORAG-Akademie

sorag.nl

sterven en rouwverwerking.indd - SORAG-Akademie

Sterven en

rouwverwerking

• Deze gratis cursus is een module uit de

SORAG-cursus Basiscursus Psycho en

Gedragstherapie

• Deze cursus laat je kennismaken met een

thema uit een van de SORAG-cursussen

en mag uitsluitend worden gebruikt voor

persoonlijke doeleinden.

• De auteursrechterlijke eigendommen liggen bij

de Coöperatie SORAG-Akademie U.A., zodat

deze cursus niet mag worden gekopieerd of

gebruikt voor commerciële doeleinden.

© Coöperatie SORAG-Akademie U.A. 2010

SORAG-Akademie Kanaalstraat 91A 5986 AE Beringe Tel. 077-3076600 www.sorag.nl


Gratis cursus

Sterven en rouwverwerking

SORAG-Akademie

STERVEN

EN ROUWVERWERKING

Als er iets een belangrijke en grote rol speelt in een mensenleven

is het wel geboorte en sterven, zowel van jezelf

als van de mensen van wie je houdt. De gevoe lens over

de dood zijn heel persoonlijk en worden vooral bepaald

door je achtergrond, je cultuur, wie het betreft, de manier

waarop en het moment van overlijden. Som mige mensen

zijn bang voor hun eigen sterven en an dere spreken de

wens uit om eerder te mogen ‘gaan’ dan hun partner of

geliefde.

De verwerking van een sterfgeval, iemand wordt uit je

leven, uit je omgeving weggerukt, gaat gepaard met een

scala aan emoties. De verwerking van het verlies is een

persoonlijk proces, dat ook een persoonlijke invulling

dient te krijgen. Toch heeft de mensheid over de gehele

wereld een cultuurgerichte oplossing gevonden om het

verdriet draaglijk te maken. Ze ontwierpen riten, gebruiken,

gewoonten en gedragscodes om zowel de achterblijvers

als de overledenen op hun weg te helpen.

EEN STRAK PROTOCOL

Wij hebben onszelf in onze cultuur een vrij strak protocol

aangemeten als het om de gewoonten rondom

ster ven gaat, deels bepaald door verschillende geloofsovertuigingen

en deels omdat het nu eenmaal zo hoort.

Natuurlijk hebben we wel een keuze. Wijzelf of onze

nabestaanden kunnen bij een begrafenisondernemer

keuzen maken voor de kist, de afscheidsdienst, de bloemen

en de kaarten, de muziek en de keuze voor een

crematie of een begrafenis. Toch hangt er een sterk rolpatroon

rondom de verwerking van sterven. We mo gen

wel huilen maar niet te intens; het is niet de bedoe ling

dat je jezelf echt laat gaan, want dat doe je -als je dat al

doet- privé.

Na de dienst is er meestal koffi e, thee en koek of een

complete broodmaaltijd, waarbij men eigenlijk al weer

SORAG-Akademie Kanaalstraat 91A 5986 AE Beringe Tel. 077-3076600 www.sorag.nl

1


Gratis cursus

Sterven en rouwverwerking

SORAG-Akademie

een beetje overgaat tot de orde van de dag. Religieuze

structuren sturen het verloop van de stervensbegelei ding

volgens vaststaande riten, maar iemand die geen geloof

aanhangt, zal deze spiritualiteit zelf invulling moeten

geven.

Vaak weten mensen niet tot hoe ver zij daarbij kunnen

gaan en blijven dan steken bij de normale gang van

za ken. Er is tegenwoordig zelfs een bureau dat mensen

hierbij helpt. Ze vertellen mensen dat zij niet alleen naar

hun begrafenisondernemer hoeven te luisteren, maar wel

degelijk een eigen keuze hebben over de wijze van het

afscheid. Veel mensen weten niet dat zij bij het afl eggen

aanwezig mogen zijn of dat zij dit zelf mogen uit voeren.

Voor verpleegkundigen of verzorgenden die hier dagelijks

mee te maken krijgen, kan het een mooie afsluiting

zijn om dit voor bijvoorbeeld hun ouders te mogen doen.

Ook bij het graf is al die stijfheid niet nodig. Een kist hoeft

niet per se de grond in te zakken en mensen mo gen -als

zij dit willen- het graf zelf dichtmaken. In andere culturen

is het heel gewoon dat de nabestaanden hun bijdrage

leveren aan het klaarmaken van de overledene en het

afronden van de begrafenis. Wij hebben dit alle maal

uit handen gegeven vanwege allerlei regelgeving en

het bedrijfsmatig maken van een begrafenis, maar er

staat nergens geschreven dat het niet anders mag. Het

kan een welkome bijdrage leveren aan het verwerkingsproces

van de nabestaanden.

Rituelen -en vooral als ze zelf bepaald zijn- vormen

in feite een genezingsproces. Een moment waar men

met een goed gevoel op terug kan kijken, ondanks het

ver driet. Er is langzaam een verandering merkbaar in

de gangbare structuur. Er zijn bijvoorbeeld handgeschilderde

kisten verkrijgbaar en er zijn zelfs kisten van een

soort recyclebaar karton die door de nabestaanden zelf

beschilderd kunnen worden. De kunstwereld speelt hier

op in door het maken van asurnen in kunstzinnige vormen

en het wordt steeds normaler dat de nabestaanden

zelf bepalen waar de as van hun geliefde door henzelf

SORAG-Akademie Kanaalstraat 91A 5986 AE Beringe Tel. 077-3076600 www.sorag.nl

2


Gratis cursus

Sterven en rouwverwerking

SORAG-Akademie

wordt uitgestrooid. Sinds kort is het ook toegestaan

ie mand in doeken te wikkelen en dus zonder kist aan de

aarde toe te vertrouwen.

Al deze zaken zijn bepalend voor de verwerking van het

rouwproces. Dat is goed want het komt nogal eens voor

dat verdrietverwerking in de volksmond wordt verward

met verdrietwegwerking, en wat dat voor problemen

oplevert weten we inmiddels. Natuurlijk heeft een rouwende

familie recht op een verdrietige periode, maar

deze mag toch niet al te lang duren. Op een bepaald

moment is het volgens de omgeving hoog tijd om weer

‘normaal’ te gaan doen. Als je er over nadenkt is het geen

rond de dood gebeurt allemaal nogal strak en stijf en

je kunt je afvragen waar al die emoties uiteindelijk zijn

gebleven?

EMOTIONELE VERWERKING

Emoties kunnen heftig van aard zijn en soms zelfs zo

heftig dat wij denken dat wij er door overspoeld raken

en er misschien zelfs aan ten onder zullen gaan. Toch

gebeurt dit zelden of nooit. Een mens is sterker dan

men denkt en daar denk ik persoonlijk wel vaker aan als

ik zelf eens verdrietig ben. Dan vraag ik mij af hoe het

mogelijk is dat mensen die de holocaust hebben overleefd

en (bijna) hun hele familie verloren hebben, het

geluk in het leven hebben kunnen hervinden. Natuurlijk

zijn er mensen met oorlogstrauma’s, die het geluk nooit

hebben teruggevonden, maar er zijn er ook vele die dat

wel hebben gedaan. Zij stichtten een gezin en hervonden

het geluk. Niet dat zij het vergeten zijn… maar toch!

Waarschijnlijk zijn wij in soortgelijke situaties allemaal

even sterk en is de drang naar het leven zo groot dat wij

inderdaad overleven, ongeacht wat er gebeurt.

Niet bij elke begrafenis of crematie zullen je emoties

even sterk zijn. De intensiteit hangt af van de band die je

met de overledene had en in welk mate je vrede hebt met

het overlijden. Als er een stokoude tante overlijdt zul je

waarschijnlijk alleen huilen om je persoonlijke gemis. Als

er een jonge vriend van je sterft, of je kind of je ouders,

SORAG-Akademie Kanaalstraat 91A 5986 AE Beringe Tel. 077-3076600 www.sorag.nl

3


Gratis cursus

Sterven en rouwverwerking

SORAG-Akademie

vaak veel te jong of na een ongeval, spelen er ook emoties

van boosheid, onbegrip, woede, mach teloosheid

mee. Het is begrijpelijk dat je dan harder huilt of meer

van je stuk bent.

Het is goed om je emoties te tonen. Huil, schreeuw, wees

boos of woedend, maar doorleef en verwerk het verdriet.

Hoe naar en ingrijpend het doorleven van dat soort heftige

emoties ook mag zijn, de opluchting, de leegte en

het begrip dat er erna komt zijn fi jn en nood zakelijk. Als

er patiënten bij je komen bij wie blijkt dat ze nooit hebben

gehuild of nooit iets van emotie hebben laten blijken bij

een toch voor hen ingrijpend overlijden, kun je er jaren

later toch nog op aansturen dat zij dit alsnog doen. De

emoties zitten dan waarschijnlijk als het ware opgesloten,

te wachten tot zij naar buiten mo gen en zijn nog altijd

even intens.

Bepaalde muziek, geuren of woorden kunnen deze emoties

oproepen. Het is maar net wat bij iemand de gevoelige

snaar van de herinnering raakt. Vaak weet zo iemand

wel welke muziek bij hem of haar emoties op roept en

heeft men het tot een gewoonte gemaakt deze te vermijden.

Je kunt deze mensen het belang van ver werking uitleggen

en hen zo stimuleren bepaalde mu ziek juist een

paar keer op te zetten en er naar te luiste ren, met alle

gevolgen van dien. Je kunt er ook voor kiezen te vragen

om de muziek bij het volgende consult mee te nemen

zodat zij de emoties begeleid kunnen ondergaan.

Emoties opgedaan bij het verlies van een kind gaan

ei genlijk nooit over. Zij zijn te intens en te onnatuurlijk in

ons gevoel en onze gedachten. De felheid van de pijn

neemt in de loop van de jaren af, maar kan opeens weer

oplaaien. Het verschil tussen het verwerkingspro ces van

vaders en moeders is reeds besproken in een vorige

les. De verwerking ligt bij mannen toch vaak anders

dan bij vrouwen. Lange tijd werd gedacht dat mannen

hier minder bij voelen en daarom minder rouwen, maar

natuurlijk is dit niet zo. Mannen rouwen anders, veelal

introverter en daardoor misschien zelfs moeilijker.

SORAG-Akademie Kanaalstraat 91A 5986 AE Beringe Tel. 077-3076600 www.sorag.nl

4


Gratis cursus

Sterven en rouwverwerking

SORAG-Akademie

Ook huisdieren kunnen door hun overlijden zorgen voor

een zeer intens verdriet. Wij zijn in onze cultuur erg

ge hecht aan onze huisdieren en zij staan in sommige

ge zinnen op hetzelfde gevoelsmatige niveau als elk

ander gezinslid. Voor sommige mensen zijn huisdieren

zelfs belangrijker dan mensen. Dit gebeurt vaak wanneer

mensen ernstig teleurgesteld zijn geraakt in hun medemens

of langdurig onderhevig waren aan een intense

eenzaamheid, waarbij het dier hun geluk in het leven

opvulde. Als het dier dan sterft is dat bijna gelijk aan het

sterven van een menselijke vriend en volgt er ook nu een

uitgebreid rouwproces. De opmerking: ‘Dan neem je toch

een nieuwe kat’, kan dan ook bijzonder pijnlijk zijn.

De liefde die iemand voor zijn dier voelt kan volgens

sommigen erg ver gaan en wordt daardoor niet altijd ten

volle begrepen. De liefde voor een hond of een kat wordt

dan nog als redelijk gezien, maar het wordt al an ders als

het over een kleinere diersoort gaat, zoals bij voorbeeld

een vogeltje, een hamstertje of een muisje. Ernstiger

wordt het wanneer het om een dier gaat zon der knuffelgehalte

zoals een spin, een pad of een hage dis. Toch

gaat het hier om hetzelfde verdriet, met als graadmeter

de band die je met het diertje had en de mate waarin je

het sterven met je gevoel kunt rijmen. Zo zijn er (voornamelijk

voor honden en katten) ook echte huisdierbegraafplaatsen,

die veelvuldig door de huis dierbezitters

worden bezocht en soms zelfs beter en intenser worden

onderhouden dan die van een mens.

INTENSIVERING VAN HET LEVEN

Jezelf voorbereiden op een naderende dood intensiveert

je leven; zo leren wij van mensen die moeten le ren

omgaan met een levensbedreigende ziekte. Aan de werkelijke

les die hierin schuilt gaan wij eigenlijk voorbij. Wij

denken in het algemeen dan wel even na over ons eigen

leven en tellen onze zegeningen, met als gevolg dat

wij voor een bepaalde tijd even met dezelfde inten siteit

naar het leven proberen te kijken, alvorens weer terug

te vallen in het leven van alledag. De mensen die het

werkelijk aangaat, de ernstig zieken, vallen door gaans

SORAG-Akademie Kanaalstraat 91A 5986 AE Beringe Tel. 077-3076600 www.sorag.nl

5


Gratis cursus

Sterven en rouwverwerking

SORAG-Akademie

echter niet terug in de sfeer van alledag wanneer zij hun

ziekte (onverwacht) overleven. Zij hebben daad werkelijk

de vluchtigheid van het leven ervaren.

Dat is de les die wij, als wij niet geconfronteerd worden

met een bedreigend ziekteproces, zouden moeten leren

teneinde ons leven een waardevolle invulling te kunnen

geven. Het besef dat iets -en dan in dit geval je leven-

begrensd is, maakt dat je het intensiever leeft en dat je

de tijd naar waarde inschat. Het daadwerkelijk bewust

zijn van je sterfelijkheid maakt dat je elke dag echt leeft.

Als je leeft met het idee dat je wel tachtig zult worden,

of misschien zelfs totaal voorbij gaat aan het gegeven

ooit zelf te zullen sterven, zul je sommige dagen gewoon

voorbij laten gaan. Er zijn immers toch nog genoeg

da gen. Doelloosheid wordt dus opgelost door groei. Elke

dag van je leven betekent groei als je je best doet om die

dag echt te leven.

De psychiater Elizabeth Kübler-Ross is een duidelijk

aanhangster van deze levensfi losofi e. Zij besteedde een

groot deel van haar werkend leven als psychiater aan

het begeleiden van stervenden over de gehele we reld en

maakte ook de verschillende cultuurriten omtrent leven

en sterven mee.

HET JOODSE STERVEN

Het sterven bij de joden is een samenspel van verschillende

riten, die worden uitgevoerd door de stervende

en de nabestaanden. Het hangt van de persoonlijke

ge loofsbelijdenis af in hoeverre de riten inderdaad ten

uit voer gebracht worden. De mate van het joodse identiteitsbewustzijn

is daarbij bepalend. Het sterven is een

soms uit te stellen, maar uiteindelijk onvermijdelijk proces

en de joden kiezen er veelal eerst voor om de pa tiënt

de ernst van zijn ziekzijn te onthouden. Deze regel komt

voort uit het bijbelverhaal over de koningen.

Een rabbi die een terminale patiënt bezoekt zal er in de

regel voor kiezen om de patiënt hoopvol te benaderen.

Men vindt dat een patiënt in de terminale fase (shechiv

SORAG-Akademie Kanaalstraat 91A 5986 AE Beringe Tel. 077-3076600 www.sorag.nl

6


Gratis cursus

Sterven en rouwverwerking

SORAG-Akademie

mera) omringd dient te worden met hoop, liefde en verzorging.

Toch ontstaat er weleens een dilemma, want

een andere regel vanuit het koningenverhaal zegt juist

dat je een stervende de kans moet geven om zijn zaak jes

te regelen alvorens hij sterft (goses). Zo ontstond er een

tussenvorm waarin de zieke wel aangemoedigd wordt

om bepaalde zaken te regelen, maar er niet ge sproken

wordt over een naderend sterven. De patiënt behoudt in

dat geval zijn hoop op herstel en leeft zonder angst voor

de dood.

Langzaam aan zal de rabbi gedurende verschillende

bezoeken de belijdenis over het sterven bespreken.

Doordat dit weinig abrupt verloopt heeft de patiënt de

kans om er aan te wennen. Daarna houdt de patiënt zich

bezig met berouwvolle processen, het op orde brengen

van zijn materiële bezittingen en de toewijzing daarvan,

het zegenen en afscheid nemen van de familie en het

geestelijk testament. Al deze riten zorgen ervoor dat de

patiënt uiteindelijk rustig en voorbereid zijn dood, zijn

overgang naar een ander leven, ondergaat.

Het jodendom staat passieve euthanasie toe door de

patiënt levensrekkende medicamenten te onthouden,

om daarmee de doodstrijd te verkorten. De joodse wet

schrijft voor dat een stervende en een dode gelijkwaardig

aan een levende behandeld dienen te worden. Het is

nadrukkelijk verboden om van de zijde van een ster vende

te wijken. Een jood sterft niet eenzaam en alleen, maar

waardig in het bijzijn van zijn familie. De familie voelt zich

hierdoor na het sterven tevreden, want zij we ten dat zij

alles gedaan hebben wat in hun macht lag. Het voorkomt

een schuldgevoel en het geeft rust om te weten dat ook

jouw sterven niet angstig, alleen en een zaam zal zijn.

Het joodse geloof heeft verschillende riten die het

af sluiten van een bepaalde levensperiode aangeven, zo

ook bij het sterven. Dit is bedoeld om duidelijk de overgang

van de ene naar de andere periode te markeren,

waardoor iedereen zich terdege bewust is van het feit dat

iemand sterft ofwel gestorven is. In onze westerse cultuur

komt ongeloof omtrent het sterven nogal eens voor.

SORAG-Akademie Kanaalstraat 91A 5986 AE Beringe Tel. 077-3076600 www.sorag.nl

7


Gratis cursus

Sterven en rouwverwerking

SORAG-Akademie

Na het sterven beginnen de joodse familieleden direct

met de voorbereidingen voor de begrafenis en worden

ze hiervoor zelfs ontheven van de normale geloofsriten.

Voordat de daadwerkelijke begrafenis plaatsvindt verscheuren

de nabestaanden hun kleding, om zo letterlijk

uiting te geven aan de verscheurdheid die zij door dit

sterven ervaren. Alle mogelijke emoties, zoals woede,

angst en verdriet, worden hierbij vrijgelaten voor de

verwerking ervan. Het jodendom is pertinent tegen het

verdringen van verdriet om het sterven en vandaar ook

moeten de nabestaanden iets van hun kapotte kleding

blijven dragen, waardoor zij constant de mogelijkheid

hebben tot het uiten van hun emoties.

Tijdens het spreken aan het graf worden er bewust

uit spraken gedaan waardoor er een hartverscheurend

verdriet onder de nabestaanden losbreekt en zij besef fen

wat zij verloren hebben. De joden zien het rouwpro ces

als het afl eren van het wachten op de overledene. Een

jood ervaart het verdriet vanwege rouw als de erg ste pijn

die er bestaat.

BOEDDHISTISCH STERVEN

Boeddha leerde zijn aanhangers het bewustzijn van

de dood in het dagelijks leven. Maak nooit plannen

zonder rekening te houden met de dood. De dood is

een on voorziene gast die op een keer onvermijdelijk je

pad kruist. Boeddha zegt dat alles wat leeft uiteindelijk

ge scheiden dient te worden van datgene wat hij liefheeft

ofwel begeert. Als je de ware aard van de kringloop des

levens aanvaardt behoef je niet angstig te zijn voor de

dood.

Sterven is bij de boeddhisten vooruitgang naar iets

groters. Een boeddhist koestert noch het leven noch

de dood, maar aanvaardt de kringloop zoals hij uitvalt.

Het ‘Tibetaanse Dodenboek’ leert de mens zodanig te

ster ven dat men hiermee ook een zo goed mogelijke

we dergeboorte bewerkstelligt. Een ziel komt alleen in

de vorm van een mens of een dier op aarde terug als

zij de lessen over de kringloop, het goed en het kwaad,

de vergankelijkheid en het materialisme niet goed heeft

SORAG-Akademie Kanaalstraat 91A 5986 AE Beringe Tel. 077-3076600 www.sorag.nl

8


Gratis cursus

Sterven en rouwverwerking

SORAG-Akademie

geleerd. Terugkomen in een menselijke of dierlijke vorm

is eigenlijk het gevolg van falen in je vorige leven, waardoor

de ziel een volgende kans krijgt in zijn leerproces.

Vervolmaakte zielen (zij die het wel begrepen hebben)

zijn voor eeuwig van wedergeboorte bevrijd en leren hun

lessen op een hoger niveau, in het Nirvana. Deze hele

leer heeft natuurlijk zijn weerslag op de manier waarop

men in het boeddhisme met de dood en de stervende

omgaat. Er gaan vele levens vooraf aan het Nirvana en

daarom gaan boeddhisten uit van de stelling dat alles

wat geboren is zal sterven en alles wat sterft geboren zal

worden.

ANDERE CULTUURGEBONDEN RITEN

Roemeense ongetrouwde meisjes worden na hun overlijden

als bruid opgebaard en begraven omdat zij zonder

huwelijk een onvolmaakte ziel zouden zijn en in die hoedanigheid

narigheid zouden kunnen veroorzaken voor

de nabestaanden. Een bevredigde ziel (middels een

huwelijk, dood of levend) vormt geen bedreiging voor de

gemeenschap. Een willekeurige jongeman treedt in het

huwelijk met de dode en legt een pop in de kist vanwege

het nog ongeboren kind.

Eigenlijk overal ter wereld is het onder de zwarte bevolking

gebruikelijk, en wordt dit zelfs verwacht, dat men zijn

emoties de vrije loop laat om zo het verwerkings proces

te vervolmaken. Het motto is daarbij dat als men lief wil

hebben men ook moet kunnen rouwen.

Onder de Papoea’s, en ook wel onder verschillende

in dianenstammen, kiest men zelf het moment van sterven

en zondert men zich af. De dood is hier een natuurlijk

onderdeel van de levenscyclus en er is geen sprake van

verzet, maar van berusting. Deze mensen doden eigenlijk

zichzelf door middel van wilskracht. Zij gaan ergens

zitten of liggen en sterven veelal dezelfde dag, zonder de

omgeving hiermee te belasten. Wel is er vooraf af scheid

genomen en dat wordt zonder meer geaccep teerd door

de omgeving. Het is het verloop van een natuurlijk

SORAG-Akademie Kanaalstraat 91A 5986 AE Beringe Tel. 077-3076600 www.sorag.nl

9


Gratis cursus

Sterven en rouwverwerking

SORAG-Akademie

proces. Natuurlijk is er wel sprake van verdriet en rouw,

iets dat per gemeenschap weer anders wordt ervaren.

De emoties worden bijvoorbeeld luidkeels ge toond, men

slaat zichzelf tot bloedens toe met een steen, hakt uit

eerbetoon een vingerkootje af of trekt zich de haren uit

het hoofd. Met het doven van het vuur waarin de dode

verbrand wordt, raakt ook het verdriet minder en is de

rouwperiode afgesloten.

Al deze uitingen van emotie geven aan hoezeer de dood

en het rouwproces omringd worden door gebrui ken die

enerzijds belemmerend en anderzijds bevrij dend kunnen

werken. Wat wij hiervan kunnen leren is dat sterven en

rouwen eigenlijk een persoonlijke invul ling verlangt en

dat wij elkaar de vrijheid moeten bieden om dit ook op

een persoonlijke manier te doen, zonder elkaar in een

keurslijf te dwingen, dat zowel geestelijke als lichamelijke

klachten op kan roepen.

STERVEN IN WELVAART

Sterven in welvaart is een behoorlijk beladen onder werp.

Binnen onze cultuur en onze medische weten schap laten

we een mens niet meer sterven. Al het mo gelijke moet

gedaan worden om iemands leven te rek ken, ook als dit

het verlengen van een lijdensweg ople vert. Dan heb ik

het nog niet eens over het euthanasie vraagstuk, maar

eigenlijk over een grens die wij als mensen in een welvaartstaat

overschrijden.

Verpleeghuizen zitten vol met mensen die alleen nog

maar leven dankzij hun grote dagelijkse dosis medicamenten

voor allerhande aandoeningen, waaraan zij

an ders binnen afzienbare tijd zouden sterven. Ik heb dit

een jaar lang met eigen ogen kunnen aanschouwen en

heb ervaren hoe mensen mij vroegen er alsjeblieft een

einde aan te maken. Natuurlijk heb ik dat niet gedaan,

maar ik heb mij wel bedacht dat euthanasie eigenlijk een

stap te ver is. De stap terug is dat je in het geval van

een bepaalde aandoening, waarvan je weet dat het een

slopende lijdensweg wordt, ervoor zou moeten kunnen

kiezen om iemand zijn natuurlijke weg te laten gaan.

SORAG-Akademie Kanaalstraat 91A 5986 AE Beringe Tel. 077-3076600 www.sorag.nl

10


Gratis cursus

Sterven en rouwverwerking

SORAG-Akademie

Er worden zelfs mensen gereanimeerd van wie men

duidelijk weet dat sterven gezien de lichamelijke en/of

geestelijke slepende toestand, de vervulling van een hartenwens

is. Je zult maar oud zijn, twee beroerten gehad

hebben en opgesloten zitten in een lichaam dat een aftakelingsproces

ondergaat dat je je ergste vijand nog niet

zou toewensen. Als je dan je derde beroerte doormaakt

zullen de artsen wederom vechten voor het behoud van

je leven, waarvan jij vindt dat het gezien je leeftijd en je

toestand wel mooi geweest is. Wij moeten onze zieken

ook kunnen laten gaan zonder het gevoel te hebben

persoonlijk te falen. Ik vind het persoonlijk een kwestie

van falen wanneer we naar de verpleeghui zen kijken die

voor een groot deel gevuld zijn met men sen die leven in

een trieste, uitzichtloze situatie en die eigenlijk op een

natuurlijke manier, uit zichzelf zouden willen sterven.

Zouden kunnen sterven, wanneer zij niet het slachtoffer

waren van de medische wetenschap die in dit geval tot

het uiterste gaat.

Passieve euthanasie is op dit onderwerp eigenlijk ook niet

van toepassing. Ook passieve euthanasie is al een stap

te ver. Het gebeurt trouwens niet alleen met oude ren, het

kan op elke leeftijd voorkomen. Veel te vroeg geboren en

nauwelijks levensvatbare baby’s worden ook kunstmatig

in leven gehouden. Dat is in principe een prachtige zaak

maar lang niet altijd verloopt zo’n behandeling naar wens

en houdt het kindje aan de be handeling blijvend ernstig

lichamelijk of geestelijk letsel over. Ondanks dat wordt er

in sommige gevallen ge woon doorbehandeld, terwijl we

zo’n kindje los zouden moeten laten en het een natuurlijke

dood zouden moe ten laten sterven.

Begrijp het niet verkeerd, ook ik vind het trekken van

een grens in deze een heel moeilijke zaak. We zijn altijd

weer blij als een geliefde of wijzelf het dankzij de bril jante

medische wetenschap weer gered hebben, maar toch is

er een grens. En juist deze grens, de grens van respect

voor het leven en de dood, overschrijden we elke dag.

Als we deze grens in de gaten zouden houden en zieke

mensen als individu zouden benaderen, in plaats van het

SORAG-Akademie Kanaalstraat 91A 5986 AE Beringe Tel. 077-3076600 www.sorag.nl

11


Gratis cursus

Sterven en rouwverwerking

SORAG-Akademie

handhaven van een standaard behande lingsprotocol,

zou het hele euthanasievraagstuk bijna overbodig

worden.

ROUWBEGELEIDING

Als begeleider tijdens de rouwperiode moet je je heel

bewust zijn van alle emoties die bij rouw optreden. Een

stelregel is hierbij dat niets moet en alles kan. Ontreddering,

angst, eenzaamheid, boosheid, woede, verdriet,

intense droefheid, afgewezen voelen, rusteloosheid,

onwerkelijkheid, verdringing, schuldgevoel, ongeloof,

het zijn emoties die allemaal kunnen optreden. Mensen

kunnen tengevolge van rouw en verdriet velerlei lichamelijke

klachten ontwikkelen, zoals vormen van pijn

(rugpijn, hoofdpijn, schouderpijn, buikpijn), huidaandoeningen

(afscherming), darmproblemen (vasthouden),

blaasontsteking (gebrek aan harmonie), moeheid,

apa thie, vermageren, eetlustgebrek en ook ‘geestelijke

vermagering’.

Dit laatste is eigenlijk de meest ernstige klacht, want het

stagneert het verwerkingsproces waardoor iemand zijn

interesse in het leven verliest, zijn vreugde kwijt is en zich

eenzaam en alleen voelt. Het vergt een geïnteres seerde

en daadwerkelijk betrokken attitude om deze mensen

met behulp van gesprekken uit hun schulp te halen.

Daarvoor heb je ‘Fingerspitzengefühl’ nodig, een antennetje

dat je zelf zult moeten ontwikkelen. Laat de patiënt

zien dat er ruimte is voor het uiten van welke emotie dan

ook en erken het verdriet. Denk aan de gentle teachingmethode

en maak voortdurend oog contact. Vermijd te

allen tijden dooddoeners die al meer dan genoeg tegen

een rouwende geuit worden, zoals ‘Kop op joh, het gaat

straks wel weer beter’, ‘Het leven gaat door hoor!’ en

‘Leer er maar mee leven’.

Als bepaalde zaken tussen de patiënt en de overledene

onbesproken zijn gebleven, moedig je de patiënt aan dit

op te schrijven. Een andere mogelijkheid is om de pa tiënt

te vragen of hij of zij wel eens het gevoel heeft dat de

overledene in de omgeving is. Als dit zo is kun je de

SORAG-Akademie Kanaalstraat 91A 5986 AE Beringe Tel. 077-3076600 www.sorag.nl

12


Gratis cursus

Sterven en rouwverwerking

SORAG-Akademie

patiënt motiveren om op die momenten de onbesproken

gevoelens tegen de overledene uit te spreken en zo de

mogelijkheid te scheppen voor een oplossing.

BACH-REMEDIES

Sterven en rouwen kun je met behulp van Bach-remedies

verzachten. Voor de stervende kun je de volgende

remedies inzetten:

• Gentiaan: Als de stervende erg angstig is voor de

dood en geen geloof heeft in de rust en de goedheid

van hetgeen er na zijn sterven komt, kan Gentiaan een

goede dienst bewijzen.

• Struikheide: Als de stervende meer met uiterlijk

ver toon (bijvoorbeeld het constant uiteenzetten van

zijn aandoening of pijn) bezig is om zijn omgeving aan

zijn zijde te binden, dan met het zich voorbereiden op

de naderde dood is Struikheide heel geschikt en zal dit

rust brengen.

• Beuk: Een dominante stervende die zijn omgeving tot

het laatst toe gebiedt en bekritiseert zal rust krijgen

door Beuk en is zo in staat om zijn omgeving los te

laten.

• Zonneroosje: Kenmerkt het sterven zich door paniek

dan is het raadzaam Zonneroosje in te zetten.

• Agrimonie: Laat de stervende zijn ware gezicht,

bij voorbeeld zijn angst, niet naar de omgeving zien

en hult hij zich in een onecht aureool van vrolijkheid

en onbezorgdheid, dan zal Agrimonie zijn verborgen

zor gen transformeren in bespreekbare zorgen.

• Esp: Heeft de stervende geen vrede met zijn

levens loop en is hij bang voor een soort straf na de

dood, dan kan Esp wellicht helpen.

Natuurlijk dienen al deze middelen begeleid te worden

met een gesprek over het probleem.

SORAG-Akademie Kanaalstraat 91A 5986 AE Beringe Tel. 077-3076600 www.sorag.nl

13


Gratis cursus

Sterven en rouwverwerking

SORAG-Akademie

Met behulp van Bach-remedies kunnen we ook de emoties

van nabestaanden ondersteunen.

• Rescue remedie: Schok, schrik, ontsteltenis, verdriet.

• Agrimonie: Maskeren van gevoelens.

• Loodkruid: Geen vertrouwen in zichzelf.

• Gentiaan: Geen vertrouwen in de toekomst.

• Gaspeldoorn/Hondsroos: Apathie, berusting, geen

ondernemingslust.

• Eik: Te veel doorzetten, ondanks alles.

• Herik: Zware depressie, melancholie.

• Den: Zelfverwijt, schuldgevoel.

• Tamme kastanje: Wanhoop.

• Wilg: Bitterheid, wrok.

Als er ernstige problemen ontstaan na het overlijden van

een dierbare, die voortkomen uit het niet kunnen loslaten,

is een therapie op basis van klinische psycho logie

raadzaam of binnen de natuurgeneeskunde het inzetten

van een constitutiemiddel (homeopathie), NEI ® of NLPtherapie.

Deze cursus is een module uit de Basiscursus Psycho- en

Gedragstherapie van de SORAG-Akademie. Door deze

cursus te volgen word je als het ware betrokken bij de

psychische en gedragsproblemen die in een mensenleven

kunnen ontstaan en hij stelt je dan ook in staat om

op een verantwoorde wijze in je eigen praktijk of kring,

mensen met psychische of gedragsproblemen te behandelen.

Wil je meer weten over deze cursus, surf dan naar

www.sorag.nl en lees hier de uitgebreide informatie. Ook

kun je hier een proefl es van deze cursus downloaden.

SORAG-Akademie Kanaalstraat 91A 5986 AE Beringe Tel. 077-3076600 www.sorag.nl

14

More magazines by this user
Similar magazines