Beleef zeven eeuwen geschiedenis in het echt! - Muiderslot

Het Muiderslot
Beleef zeven eeuwen geschiedenis in het echt!
Annick Huijbrechts & Yvonne Molenaar

Het Muiderslot
Beleef zeven eeuwen geschiedenis in het echt!
Annick Huijbrechts & Yvonne Molenaar
© 2013 Stichting Rijksmuseum Muiderslot

Colofon
Auteur: Annick Huijbrechts (Turtle Art)
Tekst- en beeldinbreng: Yvonne Molenaar
Tekstredactie: Ida Schuurman
Vormgeving: Endeloos Grafisch Ontwerp
Fotografie: Mike Bink, Kropot en Endeloos Grafisch Ontwerp
© 2013 Stichting Rijksmuseum Muiderslot
Partners
Deze uitgave is mogelijk gemaakt met steun van:

Inhoud
0 Inleiding: de roerige geschiedenis van het Muiderslot 5
Zeven eeuwen vol trots, tragiek en temperament
1 Floris de Vijfde – de held van het volk 8
Grondlegger van het Muiderslot
2 Het mooiste middeleeuwse kasteel van Nederland 14
De bouw van het Muiderslot
3 Vernuftig bouwwerk vol onaangename verrassingen 19
Muiderslot als verdedigingsburcht
4 Er was eens… een romantisch kasteel 23
Muiderslot als woonhuis in de middeleeuwen
5 Bloed, angstzweet en ijselijke kreten 27
Muiderslot als rechtbank en gevangenis
6 Gedichten en liederen galmen tussen de slotmuren 31
Muiderslot als toonaangevende, inspirerende plek
7 Pracht en praal in het Hoge Huys te Muiden 37
Muiderslot als woonkasteel in de Gouden Eeuw
8 Tot in de pruimentijd! 41
De tuinen en boomgaarden van het Muiderslot
9 Te koop voor de sloop 47
Muiderslot als verwaarloosde steenklomp
10 Van kasteel tot volwassen rijksmuseum 51
Museum Muiderslot: architectuur, interieur en collectie
11 Water als vriend en vijand 57
Muiderslot in strijd tégen maar vooral mét het water
12 Beleef de geschiedenis in het echt! 61
Rijksmuseum Muiderslot: levendiger, transparanter en veelzijdiger dan ooit
Slotwoord 63
Levendiger, transparanter en veelzijdiger dan ooit!
Bijlage 1 65
Feiten (op schrift) met betrekking tot het Muiderslot
Bijlage 2 68
Bouwheer en baljuwen van Amstelland, van Naarden en Gooiland, drosten van
Muiden, kasteleins en slotvoogden en bestuurders van het Slot te Muiden.

0
INLEIDING: DE ROERIGE GESCHIEDENIS VAN HET MUIDERSLOT
Zeven eeuwen vol trots, tragiek en temperament
Zeven eeuwen staat het Muiderslot in het water, uitkijkend over de Vecht, de Zuiderzee (nu het IJsselmeer), delen
van Amsterdam, weilanden, molens en de bedrijvigheid in de haven en het stadje Muiden.
Jan Abrahamsz. Beerstraaten schilderde in 1658 dit winterlandschap
met Muiderslot, zonder spits op de Noordertoren.
Beerstraaten is lichtzinnig met de topografie omgesprongen:
links zou Muiden behoren te liggen en rechts de Zuiderzee.
Photo © The National Gallery, London
5
Gedurende die jaren kreeg het Muiderslot kanonskogels te
verduren en brandden haardvuren in de schouwen. Angst- en
ridderzweet en de heerlijkste geuren van gebraden vlees met
kruiden zweemden rond. IJselijke kreten van gemartelde gevangenen
echoden tussen de dikke muren, evenals de klanken
van sonnetten en vrolijk meerstemmig gezongen liederen.
Tegenwoordig klinken vooral de opgewonden stemmen
van kinderen die zich even ridder en jonkvrouwe wanen.
Het Muiderslot was immer omringd door water: een gevaarlijke
vijand, maar bovenal een goede vriend en bondgenoot.
Soms werd het Slot verwaarloosd door de mens, dreigde het
verloren te gaan. Vaker werd het echter liefdevol verzorgd en
opgeknapt. Zodat het nu staat te glimmen van trots voor de
mensen die meer willen weten over zijn roerige bestaan.

1
FLORIS DE VIJFDE – DE HELD VAN HET VOLK
Grondlegger van het Muiderslot
Het verhaal van het Muiderslot begint – hoe kan het ook anders – in de middeleeuwen. De legendarische graaf
Floris V gaf in 1285 de opdracht tot de bouw van de burcht. Hij koos een mooi, strategisch punt aan de rivier de
Vecht, vlakbij de Zuiderzee.
Vader vermoord
Floris was twee jaar toen zijn vader, rooms-koning Willem II
– de beoogde keizer van het Noord-Europese Rijk – in 1256
werd vermoord in zijn strijd tegen de West-Friezen. Dit maakte
diepe indruk op hem. De jonge Floris kreeg les van de beroemde
schrijver Jacob van Maerlandt, die hem voorbereidde
op zijn leven als koningszoon. Samen lazen ze over de heldendaden
van Alexander de Grote en hoe deze zijn vermoorde
vader wreekte. Sindsdien wist Floris wat hem te doen stond!
Gravenportret van Willem II en
Floris V, dubbelportret uit een
reeks Hollandse Gravenportretten
in het stadhuis van Haarlem.
Eerwraak!
Op zijn twaalfde was Floris
meerderjarig en kon hij
zich officieel graaf van Holland
noemen. Tien jaar later
werd hij tot ridder geslagen
tijdens een toernooi in Den
Bosch. De Nederlanden bestonden
in die tijd uit vele
kleine gebieden, ieder met
hun eigen machthebber.
Een mooie uitdaging voor
de ambitieuze ridder Floris.
Meerdere grondgebieden
kreeg hij in handen, maar
dat was voor hem niet genoeg.
Hij wilde eerwraak!
De dood van zijn vader
moest worden gewroken.
8
Machtige vorst
Met man en macht veroverde Floris de fatale vijand van zijn
vader: West-Friesland. Hij liet in West-Friesland vijf dwangburchten
bouwen om het volk te overheersen en zijn macht
te handhaven. In Medemblik kun je nog een deel van kasteel
Radboud vinden; de andere vier burchten bestaan niet meer.
Net als zijn vader werd Floris een machtige vorst. Hij heerste
over de gebieden die we nu Holland, West-Friesland en Zeeland
noemen en had invloedrijke bondgenoten zoals Koning
Edward van Engeland.
West-Friesland omstreeks 1300 met de dwangburchten
van Floris V; onder meer bij Egmond aan de Hoef, in de omgeving
van Alkmaar, bij Wijdenes en kasteel Radboud in
Medemblik.
Graf van zijn vader
Niemand wist waar Willem II, de vader van Floris, begraven was. Floris zette alles op alles om het graf te vinden. Hij
vond het en bracht zijn vaders lichaam naar Middelburg, om het daar in de kerk opnieuw te begraven.

Kaart van Holland omstreeks 1300 met waterwegen. Je ziet
onder meer de rivier de Vecht tussen Utrecht en de Zuiderzee
kronkelen.
De held van het volk
Wanneer Floris V het Muiderslot bezocht, kon hij rekenen op
een groot feestmaal in de Ridderzaal. Hij was geliefd op het
Slot en wist in korte tijd ook de bevolking voor zich te winnen.
Dappere boeren en burgers verhief hij in de adelstand en gaf
hij belangrijke bestuurstaken. Dit tegen het zere been van de
heersende adel. ‘Schandalig!’ De slimme Floris legde dijken en
wegen aan om het handelsverkeer te bevorderen en stelde
sommige burgers vrij van belasting. Daardoor werden de boeren
en burgers rijker en machtiger. Zo werd Floris V al gauw
een held van het volk. Hij werd wel ‘der keerlen god’ (god van
de boeren) genoemd.
9
Tol betalen
Floris kon zakelijk een plaag zijn. Wie de rivier wilde bevaren,
moest voortaan eerst flink tol betalen bij het Muiderslot. Dat
zal de machtige bisschop van Utrecht - zijn grote vijand - niet
leuk hebben gevonden. Daarmee kon Floris namelijk meteen
controleren wie en wat er allemaal het bisdom van Utrecht
in- en uitging.
Oudste stukje papier met ‘Amstelredam’
Voor sommige schippers maakte Floris een uitzondering.
Zo ook voor de ‘mensen die wonen bij Amstelredam’.
Zij hoefden geen tol te betalen, schreef hij in
een brief. Een beroemde brief, want het is het oudste
stukje papier waarop de naam Amsterdam staat; toen
nog een klein dorpje met de naam Amstelredam. De
originele brief is te vinden in het Stadsarchief van
Amsterdam.
Grote broer in Den Haag
Het Muiderslot kreeg er een ‘grote broer’ bij, die nóg beroemder
zou worden in de wereld: het Haagse Binnenhof met zijn
imposante Ridderzaal. In 1290 maakte Floris dit paleis van
zijn vader af, naar voorbeeld van de Westminster Hall in Londen.
Daarmee had hij de eer van zijn vader definitief gered.
Bouwtekening van de Ridderzaal.

Ridderorde
In 1279 had Floris zijn eigen ridderorde gesticht: de Souvereinde Orde van St. Jacob in Holland. De ridderslag van de eerste
12 ridders van de Orde vond plaats in Floris’ eigen Ridderzaal in Den Haag.
De Ridderzaal in Den Haag, nog altijd het hart van het Haagse
Binnenhof waar de Nederlandse regering zetelt. Iedere derde
dinsdag van september – Prinsjesdag – rijdt de koning in zijn
gouden koets naar deze imposante zaal om namens de regering
de troonrede voor te lezen. Daarin staan onder andere de
beleidsplannen voor het komende jaar.
Thuis in Den Haag
Wanneer hij niet rondreisde door zijn rijk, woonde Floris V
als een koning in Den Haag. Hij was getrouwd met Beatrijs
van Vlaanderen en samen hadden zij zeven kinderen. Van
alle kinderen werd alleen zoon Jan ouder dan tien jaar. Wie
Den Haag bezoekt, vindt een standbeeld van ‘Jantje’ naast de
Hofvijver. Hij wijst naar het Binnenhof, waar tegenwoordig
de Nederlandse regering zetelt.
Dag mijn lieve Jantje!
Nog steeds zingen Nederlandse kinderen dit liedje over
Jantje: “In Den Haag daar woont een graaf en zijn zoon
heet Jantje. Als je vraagt waar woont je pa, dan wijst hij
met zijn handje. Met zijn vingertje en zijn duim, op zijn
hoed draagt hij een pluim. Aan zijn arm een mandje, dag
mijn lieve Jantje!”
10
Vijanden van Floris
Intussen maakte Floris ook vijanden. Sommige edelen waren
niet gecharmeerd van zijn vriendschap met het gewone volk.
Bovendien pikte hij Amstelland (met het latere Amsterdam)
en Nedersticht (waaronder Woerden) in van zijn aartsvijand
de bisschop van Utrecht. Die kon zijn bloed wel drinken!
Gevangene in zijn eigen Muiderslot
De gevaarlijkste vijanden van Floris bleken dichterbij dan hij
kon vermoeden. Een groep belangrijke edelen die voor Floris
werkten, beraamde in 1296 een complot tegen hem, in
samenwerking met zijn voormalige bondgenoot de Engelse
koning. Floris was namelijk overgestapt naar de Fransen!
Gijsbrecht van Amstel, Herman van Woerden en Gerard van
Velsen nodigden Floris uit voor een valkenjacht.
Graaf Floris denkt op valkenjacht te gaan, maar wordt in
plaats daarvan gevangen genomen. Schoolplaat gemaakt
door Nederlands bekende historieschilder J.H. Isings. Schoolplaten
werden gebruikt als illustratie bij verhalen.

Floris was daar uiteraard voor in, het was zijn geliefde hobby.
Plotseling namen de drie mannen Floris gevangen en werd
hij vijf dagen opgesloten in een kamer van… zijn eigen Muiderslot!
Met zwaardsteken vermoord
Dappere boeren hadden dit nieuws gehoord en trokken met
een groot leger richting het Muiderslot om hun graaf te bevrijden.
Snel sloegen de ontvoerders met Floris op de vlucht,
maar ver kwamen ze niet. Tien kilometer verderop, bij het dorp
Muiderberg, wachtte een groep boeren uit Naarden hen op.
De geboeide Floris V probeerde te ontsnappen, maar zijn
paard viel in een sloot. Op dat moment heeft één van de
edelen – vermoedelijk Gerard van Velsen – hem lafhartig
met zwaardsteken vermoord.
11
Van Amstel en Van Woerden vluchtten daarna naar het buitenland
en verloren al hun bezittingen. Gerard van Velsen
werd gevangen genomen, hij bekende en werd berecht. Vermoedelijk
is hij geradbraakt; een pijnlijke doodstraf waarbij
de veroordeelde op een rad werd gebonden en zijn ledematen
werden gebroken.
Muiderslot verwoest
Na zijn dood werd zoon Jan de volgende graaf, maar Jan
verbleef nog in Engeland. Floris’ grootste vijand de bisschop
van Utrecht zag zijn kans schoon. Hij haastte zich naar Muiden,
bestormde het Slot en maakte het naar verluidt ‘met
de grond gelijk’. Gelukkig viel dat mee en werd het zo’n
tachtig jaar later weer opgebouwd, anders zou dit verhaal
nu uit zijn.
Het allereerste Nederlandse geschiedenisboek
Floris V wilde graag dat mensen over de geschiedenis
konden lezen in gewone volkstaal. Tot dan toe verschenen
boeken in het Latijn. In zijn opdracht werd het allereerste
Nederlandstalige geschiedenisboek geschreven.
Spieghel Historiael door Jacob van Maerlant. Na zijn
dood zette de beroemde schrijver Melis Stoke dit werk
voort. Hij beschrijft in het Rijmkroniek van Holland tevens
het leven en de gewelddadige dood van Floris V.
De geboeide Graaf Floris V wordt bruut
vermoord bij Muiderberg.
Valkenjacht en vrouwenjacht
De valkenjacht was een grote happening, verbonden met vermaak, plezier en ‘vrouwenjacht’. In groot gezelschap reden
de adellijke dames en heren uit op hun paarden, vergezeld door hun dienaars en de valkenier met zijn knechten. Je status
bepaalde de vogelsoort die je meenam: een adelaar voor de keizer, giervalken voor een koning of koningin en slechtvalken
en haviken voor de edelmannen en vrouwen. Aan een lange leren veter werden de getrainde roofvogels eropuit
gestuurd om wild te vangen. Daarna barstte het feest los.

2
HET MOOISTE MIDDELEEUWSE KASTEEL VAN NEDERLAND
De bouw van het Muiderslot
Vandaag de dag is het Muiderslot wereldberoemd als het mooiste én best bewaarde middeleeuwse kasteel
van Nederland. Het begon zijn bestaan echter als een eenvoudige waterburcht: vier dikke muren met hoektorens,
omringd door een slotgracht. In de loop van de tijd verwierf het Slot zijn vernuftige bouwdetails en
bijzondere staaltjes van vakmanschap.
Handboor, hakbijl en zaag
In zijn eerste vorm was het Muiderslot een soort ommuurd
kampement met vier hoektorens. De dikke muren boden bescherming
aan de krijgstenten van de soldaten op de binnenplaats.
De bouw van het oorspronkelijke Muiderslot duurde
nog geen tien jaar. Dat is snel, als je bedenkt dat alles puur
handwerk was. Er waren geen elektrische liften of hijskranen;
de duizenden stenen, bouwmaterialen en gereedschappen
moesten omhoog gehesen worden met touwen en katrollen.
Een gat boren? Een balk op maat maken? Dat kostte wat
zweetdruppels met handboor, hakbijl of zaag.
Dikke muren en ronde torens
In 1285 begon de bouw op de zandgrond bij de rivier. Zandgrond
is een solide, natuurlijke ondergrond waarop veel kastelen
zijn gebouwd. Eerst legden de bouwers een stenen ondergrond
van 32x35 meter, bijna een half voetbalveld. Daarna
volgden de dikke muren, op sommige plekken wel 1,5 meter
dik! Iedere hoekpunt kreeg een ronde toren die wat uitstak,
zodat de wachters vanuit de torens de omgeving én de buitenmuren
van het kasteel goed konden zien. Geen vijand kon
ongezien naar boven klimmen.
Voorburcht met boerderijen en huisjes
Voor de ingang van het kasteel, op de plek waar nu de tuinen
zijn, bevond zich in de middeleeuwen een voorburcht: stallen,
schuren, boerderijen en huisjes van werklieden met muren
eromheen. Rondom het kasteel en de voorburcht kwam een
dubbele gracht. De enige manier om in het kasteel te komen
was via de voorburcht, over de houten ophaalbrug, door de
grote poort.
Plattegrond van de bel-etage met restauraties in rood door
architect Berden uit 1895.
14
Scheve toren van Muiden
De Westertoren linksachter is de oudste, hoogste én scheefste
toren van het Slot. Je moet maar liefst 83 treden omhoog,
om de top te bereiken. Opvallend in de lager gelegen hoge
torenkamer zijn de verticale houten balken tussen de muren,
die moesten voorkomen dat de muren scheefzakten. Desondanks
is de Westertoren behoorlijk scheefgezakt; vorige eeuw
dreigde de toren zelfs af te scheuren! De slotgracht werd toen
gedempt en het gehele gebouw kreeg een zwaar cementen
korset. Sindsdien is de toren scheef maar wel stevig.

Gebouwd, verwoest, vernieuwd en versleuteld
De bouw van het Muiderslot begon eenvoudig: vier
torens met muren ertussen. Daarna kreeg het enkele
woonvertrekken.
De wraak van de bisschop van Utrecht zorgde voor
vergaande verwoesting van het bouwwerk rond 1296.
Circa 80 jaar was het Slot niet meer dan een ruïne.
Daarna (rond 1370) begon graaf Hertog Albrecht weer
aan de opbouw van het kasteel tot de huidige vorm.
In de daaropvolgende eeuwen werd het Muiderslot
continu verbouwd, vernieuwd en versleuteld. Zo kreeg
het Slot hogere torens, een tweede woonvleugel en
- omstreeks 1450 - leistenen daken in plaats van de
kwetsbare rietdaken.
15

Een vliegende steiger of duiventil
Bij sommige vensters vind je gaten in de buitenmuur,
zogeheten kortelingsgaten. Daardoor kun je een balk
(korteling of hordijs) naar buiten schuiven. Klim maar
uit het raam, leg een plank over de balken en je hebt een
vliegende steiger of balkon. Handig! Zo had je bij een
vijandelijke aanval een extra weergang voor de verdediging.
In rustigere tijden ook prima uit te bouwen als
duiventil of buitengemak.
Bouwpakket voor de doe-het-zelver
De kap van de Westertoren werd gebouwd in de 14 e
eeuw. Dit was een precies werkje met kruisende balken
en verbindingsbalken die als de spaken van een wiel de
muren bijeen moesten houden. Iedere pen-en-gat had
zijn eigen maat en alles moest precies in elkaar passen.
Dat konden de knappe ambachtslui wel in die tijd! Als
een bouwpakket leverden zij de materialen aan vanuit
hun werkplaats. De aanwijzingen - de zogeheten ‘telmerken’-
zijn nu nog zichtbaar; ze werden gekrast in het
hout, zodat een beetje doe-het-zelver het geheel precies
in elkaar kon zetten.
16
Overdekte weergang met kromme spantbenen van eikenhout
en hordijzen in de muren.
Puntdak met isolatie
Waarom kreeg het woonhuis zo’n hoge steile houten kap?
Dat was om te voorkomen dat water, sneeuw of hagel door
het dak sloeg. Het glijdt nu gewoon naar beneden. De ruimte
onder de kap was tevens een prima isolatielaag: in de zomer
werd het zo niet te warm, in de winter niet te koud.
Duurzaam bouwen
Zelfs in de middeleeuwen werd al duurzaam gebouwd. Een
goed voorbeeld daarvan zijn de traptreden die je op sommige
plekken tegenkomt. Stenen (wenteltrap)treden, met daarop
ingelegd houten planken. Bij slijtage bleven de stenen liggen
en hoefden alleen de planken vervangen te worden.
Bos met kromme bomen
Opvallend in de overdekte weergang boven de Slotkeuken
zijn de gebogen balken (spantbenen) onder de kap. Deze
zogeheten ‘krommers’ werden gemaakt door eikenbomen
met warmte te bewerken of door de bomen van jongs af aan
krom te trekken. Dat moet een vreemd gezicht zijn geweest,
zo’n bos met kromme bomen! Vanaf 1550 werd deze techniek
alleen nog gebruikt in de scheepsbouw.

Buitengemak aan de Noordertoren, gemaakt met behulp van uitschuifbare balken ofwel kortelingen. Gravure uit de 18 e eeuw
van C. Pronk.
17

3
3 VERNUFTIG BOUWWERK VOL ONAANGENAME VERRASSINGEN
Muiderslot als verdedigingsburcht
Vanaf het begin kreeg het Muiderslot een belangrijke taak mee: verdedigen! Het moest bescherming bieden aan de
bewoners en het omringende land, dus vijanden buitenshuis houden. Daartoe bevat het Slot heel wat doortrapte
bouwtechnieken en slimme vondsten. Het leek een eenvoudig kasteel, totdat je het probeerde te veroveren!
De kogels en pijlen suizen je om de oren
Dapper ga je ten strijde, maar onopvallend het Slot naderen
is onmogelijk. Zodra de wachters jou zien aankomen,
blazen ze alarm en halen ze de houten ophaalbrug
op. Even rustig nadenken ‘wat nu?’ is er niet bij, aangezien
maar liefst 48 schietgaten op je zijn gericht. De kogels en
pijlen suizen je om de oren!
Muren vol kijk- en schietgaten
De wachters van het Muiderslot woonden in de Zuidertoren,
die daarvoor was uitgerust met strozakken, een schouw en
een gemakje (wc). Deze Zuidertoren - als je voor de poort
staat de toren linksvoor - is niet rond zoals de overige drie
torens, maar expres ovaal gebouwd. Daardoor steekt hij iets
19
meer uit, wat nóg beter zicht geeft op de buitenmuren en de
weg naar het Slot. Niemand kon ongemerkt dichtbij komen.
In de torenmuur zitten veel kijk- en schietgaten en zelfs een
zeldzaam dubbel uitgevoerd kijkgat: deze biedt tegelijk zicht
op het begin- én het eindpunt van de ophaalbrug. Daarnaast
bevindt zich een schietgat voor een haakbus, een middeleeuws
handkanon.
Kantelen met slimme schietgaten
Een kasteel is geen kasteel zonder kantelen. Bovenop de
muren en torens vind je deze ‘blokken’ van steen, waarachter
de soldaten zich konden verschuilen. In de kantelen zijn
schietgaten gemaakt. Deze zijn in het midden iets ronder
en ze lopen scherp toe. De ronding geeft het wapen meer
bewegingsvrijheid om goed te kunnen richten.
Dat is pas een warm welkom!
Terwijl je met je soldaten de brug oversteekt, hoor je boven
je gegniffel. ‘Dat is vreemd’, denk je nog. Dan klinkt
een commando en… Splash! Een stortvloed van hete
smurrie en stenen valt over jullie heen. Paniek breekt uit;
het enige wat je kunt denken is: wegwezen!
Mezekouw uniek in Nederland!
De Poorttoren vormde het hart van de verdediging van
het Muiderslot. De regiekamer, van waaruit de soldaten
werden gecontroleerd en instructies kregen. Topstuk van de
Poorttoren is de mezekouw recht boven de poort: drie grote
werpgaten waardoor de vijand letterlijk op een warm onthaal
werd getrakteerd. In plaats van hete olie en pek zal vaker een
De mezekouw van het Muiderslot: qua omvang en grootte
uniek in Nederland!

lading keien, bakstenen en hete keukenbrij naar beneden
zijn gestort. Dat was immers goedkoper. Qua omvang is deze
mezekouw uniek in Nederland. Ernaast zit bovendien nog
een verborgen werpgat. Niet zichtbaar van onderen, maar
dankzij een knik in het kanaal ook precies doeltreffend.
Nu is het een makkie, denk je.
Je staat op de binnenplaats en denkt: ‘Nu is het een
makkie. Ik loop de Zuidertoren in, versla de wachters
daar. Daarna storm ik via de weergang door naar de
Poorttoren, sabel ook daar de soldaten neer, dan heb
ik de complete verdediging verslagen. Mijn troepen
kunnen daarna fluitend het Slot binnenwandelen en
innemen.’
Dat had je gedacht!
Gefopt! geen deur of trap te vinden!
Om te voorkomen dat de vijand bij een overval het gehele
kasteel in één keer kon overmeesteren, was het kasteel in
stukken opgedeeld. Niet overal was een doorgang. Wie zich
bijvoorbeeld de Poorttoren had binnengevochten en dacht
door te stormen naar de strategisch gelegen Zuidertoren,
kwam van een koude kermis thuis. Geen deur te vinden
aan het eind! De weergang naar de Zuidertoren liep expres
dood tegen de muur. Liep je beneden de Zuidertoren in, het
verblijf van de brugwachter, dan kon je ook meteen weer
omkeren. Er was geen trap naar boven! Met een beetje pech
belandde je zelfs via het luik in de vloer in de vergeetkerker.
Zelfs de wenteltrap is doortrapt
De Zuidertoren was alleen maar te bereiken via de Westertoren.
En laat de Westertoren nou ‘toevallig’ de lastigst
inneembare toren zijn! De Westertoren is de hoogste toren
en is duidelijk ook gebouwd voor de verdediging. Zelfs
de wenteltrap is ‘doortrapt!’ Deze nauwe trap bevat maar
liefst 83 ongelijke(!) treden en draait rechtsom. Dat is geen
toeval. Probeer als vijand, met je zwaard in je rechterhand,
maar eens soepel omhoog te klimmen op zo’n trap, terwijl
je tegelijkertijd de klappen van bovenaf moet afweren. Onhandige trap? Ja! Speciaal voor de verdediging!
20

Zo werkt een haakbus
‘Schuif het losse kruit in de loop, goed aanstampen en met een prop op zijn plek houden. Duw dan de stenen kogel ervoor,
steek de lont aan en KABOEM! O ja, zoek eerst dekking!’ Kanonnen waren bijna net zo gevaarlijk voor de schutters als
voor de vijand. Een kleine vergissing met het buskruit kon een enorme ontploffing opleveren. Een ander gevaar vormde
de enorme terugslag na de explosie. Daarom zat er een haak aan de loop van het kanon. Deze drukte je vast in de houten
balk van het schietgat, om zo de terugslag te beperken.
Kloten gaan dwars door de muren
Aan het eind van de middeleeuwen, rond 1500, kwamen de
zogeheten ‘kloten’ in gebruik: stenen kanonskogels met een
vernietigende slagkracht. Daar was geen kasteelmuur tegen
opgewassen. De eerste kogels drukten de steenmassa los en
de volgende serie kogels brak er dwars doorheen. Daarmee
verloor het Muiderslot zijn belangrijke verdedigende taak.
Havenstad Amsterdam
Vanaf 1477 nam de stad Amsterdam de verantwoordelijkheid
voor het onderhoud en de bezetting van het Slot. Het ging
dienen ter beheersing van Amsterdam en het omringende
gebied. Ook bewaakte het de toevoerweg vanuit het oosten
naar de stad. Daardoor kon Amsterdam uitgroeien tot
belangrijke havenstad.
De Zeemeermin van Muiden
Een middeleeuwse legende luidt: Een stel vissers uit
Muiden vingen op een dag een zeemeermin in hun netten.
Zij weigerden haar de vrijheid terug te geven. De
zeemeermin wist te ontsnappen en sprak al zingend een
vloek uit over Muiden, waardoor Muiden altijd klein zou
blijven en Amsterdam groot zou worden:
Muden sal Muden bliven
Muden sal noit becliven (groter worden)
Een grooter wasdom (groei) blijft alleen
An Y en Amstelstadt verpand
21

4
ER WAS EENS… EEN ROMANTISCH KASTEEL
Muiderslot als woonhuis in de middeleeuwen
Het klinkt als een sprookje: wonen in een kasteel als een ridder of jonkvrouwe. Een kasteel in de middeleeuwen
was echter totaal niet spannend of romantisch; het was vooral koud, donker, tochtig en saai. Niet bepaald de
droomplek voor ‘ze leefden nog lang en gelukkig’.
Ramen van varkensblaas
De dikke bakstenen muren werden vaak vochtig en de ramen
waren niet van glas, maar van varkensblaas gemaakt. Daglicht
en frisse lucht kwamen spaarzaam naar binnen via de smalle
schietgleuven. ’s Winters kon je daar een plank voor plaatsen of
een lap koeienhuid tegen de kou, maar het bleef tochten.
Op zoek naar warmte en licht
Omdat het moeilijk was een ruimte warm en aangenaam te
maken, werd een beperkt aantal kamers van het Slot ingericht
als woonruimte. Deze kamers kregen een open vuurplaats,
de schouw. Mensen kropen bij de warmte en het licht van de
schouw bijeen, vertelden elkaar verhalen en gingen vroeg slapen.
Voor extra verlichting kon je fakkels en olielampjes branden
en potjes met varkensvet; al gaven die laatste niet veel licht.
Ze stonken vooral.
Een grote zaal als de Ridderzaal (inhoud van 600 m 3 ) was imposant,
maar lastig te verwarmen. Alleen bij speciale gelegenheden
werd de grote zaal warm gestookt, uitbundig versierd en
gevuld met muziek, eten, drank en mensen.
Stevige, functionele meubelen
De zalen van het kasteel waren kaal en de schaarse meubelen
stevig en functioneel. Iedereen zat op houten banken, alleen de
adel bezat luxere zetels. In de vensteropeningen waren letterlijk
‘vensterbanken’ gemaakt, waarop de mensen konden zitten om
met elkaar te babbelen bij daglicht. Kasten bestonden nog niet,
spullen en kleding werden bewaard in grote houten kisten.
Het lijkt schemerig, maar de huidige Bisschopskamer is nu goed
verlicht vergeleken met toen, dankzij grote ramen. De vensterbanken
vormden zomers een prima zitplek dankzij het binnenvallende
licht en het mooie uitzicht.
23

Op je gemakje zitten
Bij de woonruimten hoorden
gemakjes oftewel wc’s. Het Muiderslot
heeft er nu nog negen.
Gemakjes hingen buitenboord
en hadden doorgaans geen deur.
Mensen deden hun behoefte dus
open en bloot met elkaar. Op het
gemakje kon je gesprekken gewoon
voortzetten. Tegelijkertijd
plonsde alles naar beneden de
slotgracht in als voedsel voor de
vissen. Bij vrieskou bleef het een
tijdje lekker stinken op het ijs. Regelmatig
kwam een veegploeg
de gracht stevig uitbaggeren.
Dat was hard nodig!
Bijzondere waterput
De waterput op de binnenplaats
– in de muur bij de stenen trap –
voorzag in redelijk schoon regenwater,
op natuurlijke wijze gefilterd door het zand. Het was een bijzondere put,
want hij was vanuit drie punten bereikbaar: vanaf de binnenplaats uiteraard,
maar ook vanuit de bakkerij in de kelder én vanuit de daarboven gelegen keuken.
Een slimme vorm van waterleiding.
Om het water drinkbaar te maken, kon je het koken en aanlengen met bier of
wijn. Vaker werd tegen de dorst gewoon pure wijn gedronken, zowel door de
volwassenen als de kinderen. Dat zal een vrolijke boel zijn geweest.
Poepen, slapen en vrijen met z’n allen
De mensen in de middeleeuwen hadden een heel ander idee over wat
‘privé’ was. Of eigenlijk: er was helemaal geen privacy. Slapen deed je
gezamenlijk – met meerdere bewoners - in een groot bed in de woonkamers.
Lekker warm, dat wel. Ook jezelf wassen, naar de wc gaan en
vrijen gebeurde in aanwezigheid van anderen. Voor afzondering waren
de mensen zelfs angstig. In je eentje kon je verleid worden door de duivel,
waardoor je in de hel kwam. Samen met anderen kon je de verleidingstechnieken
van de duivel beter weerstaan.
24
Om je vingers bij af te likken
De geur van vers brood zweemde dagelijks
vanuit de bakkerij door de gangen
en kamers. Zo gebruikten de koks bijvoorbeeld
ronde hompen brood als bord,
daarop werden sauzen, soepen en jus
gegoten waarna je de maaltijd met bord
en al kon opeten. Om je vingers bij af te
likken! Letterlijk, want bestek kwam je
weinig tegen in die tijd. Vlees werd lekker
van het bot gekloven en je kon in het
door water omgeven Muiderslot vast
ook veel verse vis van de graat happen.
Bij gebrek aan kranen en leidingen, toch een
efficiënte manier om water te verspreiden.

De baljuw, hoofdbewoner van het Slot
Al in de tijd van Floris diende het Slot als ambtswoning van de ‘baljuw’, de plaatsvervanger van de graaf of landsheer. De baljuw
moest het gebied besturen en beschermen. Hij was belast met de rechtspraak, het innen van boetegeld en het tijdelijk
opsluiten van misdadigers. Daarnaast was hij ‘kastelein’, oftewel gastheer en beheerder van het Slot.
Zo’n vijf eeuwen lang, tot het jaar 1795, hebben meer dan vijftig baljuws met hun familie het Muiderslot bewoond. Voltijds
of deeltijds. Sommige betrokken het Slot alleen in de zomermaanden. Zij lieten ’s winters de honneurs waarnemen door een
slotbewaarder.
De heraut
In de middeleeuwen herbergde het Slot ook soldaten. Personeel en arbeiders woonden in het Slot of in de voorburcht. Een
andere belangrijke bewoner van het kasteel was de heraut. Deze verbleef in de poorttoren. De heraut wist alles van wapenschilden
en vlaggen. Zijn kennis schreef hij op en tekende hij in een wapenboek. De heraut wist dus ook – aan de kleding,
wapenschilden en pluimen op de helmen te zien – welke vriend of vijand eraan kwam, zodat deze op passende wijze verwelkomd
kon worden.
De kapelaan
Als het Muiderslot een
slotkapelaan heeft gehad,
verbleef die direct boven
de poort in de zogeheten
‘Michaelskapel’. Michael is
immers de bewaker van de
hemelpoort. Het was reuzehandig,
zo’n huiskapel waar
de edellieden meteen konden
biechten. Of je nu vloekte,
andermans vrouw verleidde
of te veel dronk, het
was allemaal geen ramp. Na
wat gebeden of het betalen
van een boete aan de kerk
was je geweten weer zuiver
en de duivel verdreven.
Het familiewapen van Floris V herken je aan de leeuw en de kleuren rood en geel. In het
Muiderslot vind je deze uiteraard in de Herautenkamer.
25

De kerker onderin de hoge Westertoren.
26

5
5 BLOED, ANGSTZWEET EN IJSELIJKE KRETEN
Muiderslot als rechtbank en gevangenis
Zo moeilijk als je als vijand het Muiderslot in kwam, zo lastig kwam je er ook uit. Een ideale gevangenis! Door de
eeuwen heen zijn heel wat bloedspetters, tranen en zweetdruppels gevallen in het Slot. Als je goed luistert, hoor je
nog de ijselijke kreten tussen de muren echoën.
Ontsnappen was onmogelijk
Had graaf Floris V geweten dat hij zelf nog eens gevangene
zou zijn in zijn eigen kasteel, dan had hij vast wat geheime
uitgangen laten bouwen! Helaas hadden zijn bouwers perfect
werk geleverd. Ontsnappen was onmogelijk. Graaf Floris
werd, net als gevangenen van adel en gijzelaars, in een torenkamer
van het kasteel opgesloten. Een gijzelaar was bijvoorbeeld
een edelman die tijdens een gevecht gevangen was genomen
en werd teruggegeven tegen losgeld of grondgebied.
Donkere, kille kerkers
De meeste gevangenen belandden in de donkere, kille kerkers
van het Slot. Wie hier zat was meestal in afwachting van zijn
vonnis en definitieve straf. Lange opsluiting kwam eigenlijk
niet voor. Je kunt je voorstellen dat zelfs de stoerste mannen
hier vol angstzweet in de boeien hebben gezeten.
Gloeiende vuurpook
In de middeleeuwen werd volop gemarteld. Alleen kinderen
onder de 14 en zwangere vrouwen werden ontzien. Had je een
ander geloof of afwijkende manier van leven? Dan brachten
ze je op andere gedachten door bijvoorbeeld een gloeiende
vuurpook op je huid te laten schroeien en inbranden. Ook een
bekentenis werd vaak met martelen afgedwongen.
27
Het bewijs der bewijzen
“Jij zegt dat je onschuldig bent? We zetten duimschroeven
op je duimen en draaien die eens flink aan tot ze
blauw zien. Je vindt jezelf nog steeds onschuldig? Dan
rekken we je eens flink uit op de pijnbank zodat je je
spieren en pezen voelt afscheuren. Weet je nog steeds
zeker dat je onschuldig bent..?” De kans is groot dat je
– tussen al je geschreeuw en gehuil door – toch maar
bekent. Logisch! Bizar genoeg werd zo’n bekentenis na
marteling juist beschouwd als ‘het bewijs der bewijzen’.
Lichte straffen
In de Ridderzaal was het niet altijd feest, er hebben zich ook
heel wat spannende momenten voorgedaan. De rechtspraak!
Wie schuldig werd bevonden aan een licht vergrijp, kreeg een
boete, werd (tijdelijk) verbannen of moest vergiffenis vragen.
Soms moest de schuldige betalen in goederen; nieuwe stenen
voor de kapotte kasteelmuur bijvoorbeeld. Dan droeg hij letterlijk
‘zijn steentje bij’.
Zeg maar dag met je handje
Straffen voor zwaardere vergrijpen waren niet misselijk. In
de middeleeuwen werden zogeheten ‘spiegelende straffen’
opgelegd. Oog om oog, tand om tand. Probeerde je te vluchten?
Hup, je voet werd afgehakt. Diefstal? Zeg maar dag met
je handje! Lijfstraffen als geseling, brandmerken, het afhakken
van ledematen en de strop (doodstraf) waren alledaags, en
zorgden ervoor dat je wel twee keer nadacht voordat je een
misdaad beging.
Voor de bezoekers van het Muiderslot is de kerker tegenwoordig
verlicht. Op de voorgrond zie je een voetklem waarin
de gevangene met zijn voeten werd vastgezet.

28
Langdurige opsluiting, daar deden ze niet aan
in de Middeleeuwen. De voorkeur ging uit
naar – veelal pijnlijke – spiegelende straffen.
Iemand op de pijnbank leggen
Er stond vroeger een pijnbank in de
keuken van het Muiderslot. Aan zijn
handen en voeten werd de gevangene
steeds verder uit elkaar gerekt. Tegenwoordig
betekent de uitdrukking
‘iemand op de pijnbank leggen’ nog
steeds: iemand pittig ondervragen.
Doorgaans zonder de fysieke kwellingen
die daarmee gepaard gingen.
Laat ik mijn geld rollen, of mijn hoofd?
Vrijwel iedere straf was afkoopbaar, als je
maar genoeg geld neertelde. In de Ridderzaal
staat nu nog een houten betaaltafel
met kalkstenen blad. Het verschil tussen een
munt van zilver en eentje van nikkel is daarop
goed hoorbaar. Valsemunters werden dus
meteen ontmaskerd.

Opgeborgen onder de grond, onzichtbaar en onhoorbaar.
Als gevangene zul je doodsbang zijn dat je vergeten wordt.
29
De vergeetkerker
In de vloer van de Zuidertoren zit een luik. Onder dat luik
bevindt zich een zogeheten vergeetkerker. Via een rond
gat onder het luik, het ‘Angstloch’, werden gevangenen
voor onbepaalde tijd opgeborgen. Ontsnappen was
onmogelijk.
De bloedvlek van Floris
Graaf Floris V zat volgens de oude verhalen gevangen
in de torenkamer die nu de Floriskamer heet. ‘Zijn
bloed blijft altijd in de vloer zitten: hoe je ook poetst
en boent, de bloedvlek komt altijd weer terug’,
werd later verteld. Spannend! Maar het is een mooi
fantasieverhaal. Deze torenkamer bestond nog niet in
zijn tijd; bovendien werd Floris niet in het Slot, maar
buiten gedood.
De versterkte deur naar de Floriskamer.

De P.C. Hooftkamer op de bel-etage van de Oostertoren.
30

6 GEDICHTEN EN LIEDEREN GALMEN TUSSEN DE SLOTMUREN
Muiderslot als toonaangevende, inspirerende plek
6Vrolijke tijden braken aan voor het Muiderslot met de komst van P.C. Hooft. Het Slot kreeg een hoognodige opknapbeurt,
werd van binnen comfortabel ingericht en gedichten, sonnetten en liederen galmden tussen de oude
slotmuren. Buiten spreidden tuinen en boomgaarden zich uit. P.C. Hooft was niet alleen de beroemdste bewoner
van het Slot, hij is ook de voornaamste reden dat het Muiderslot vandaag de dag nog bestaat.
De Hollandse Shakespeare
Pieter Corneliszoon Hooft was de zoon van de Amsterdamse
burgemeester C.P. Hooft. In mei 1609 werd hij benoemd tot
drost van Muiden en baljuw van het Gooiland. Hij bewoonde
het Muiderslot gedurende 38 jaar en schreef vele brieven en
documenten. Daardoor weten we veel van zijn tijd.
Het moment
dat Hooft wordt
beëdigd tot drost
van Muiden.
Ten overstaan
van oudburgemeester
van Muiden
Lammert Rijckxz.
Schildering: A.B.J.
Sterck (1865)
In het rustgevende, inspirerende Muiderslot groeide P.C. Hooft
uit tot ‘De Hollandse Shakespeare’. Van achter zijn lessenaar in
zijn werkkamer in de Oostertoren had hij prachtig uitzicht op
de toenmalige Zuiderzee en op de jonge aanplant van de tuinen
en boomgaarden rondom het kasteel. Hier schreef hij zijn beroemde
gedichten, sonnetten, geschiedenisboeken, brieven en
toneelstukken.
Feesten, muziek, zang en spel
Een bonte verzameling van literaire vrienden, geleerden en kunstenaars
bezocht het Muiderslot, vooral tijdens de zomer. P.C.
Hooft nodigde zijn vrienden veelvuldig uit, want vergeleken
met Amsterdam was het op het Slot nogal stil en eenzaam. Of
zoals hij in een van zijn brieven schreef: ‘De eene dagh is gelijck
den ander’.
31
In dit werkvertrek van P.C. Hooft ontstonden beroemde gedichten,
sonnetten, toneelstukken en vele andere werken
van Hooft.

In de Ridderzaal werd naar hartenlust poëzie voorgedragen,
gezongen, muziek gemaakt, toneel gespeeld, gediscussieerd
en - naar het zich laat raden - voortreffelijk gedineerd. Alle
gasten lieten zich graag betoveren en inspireren door deze
prachtige omgeving.
32
Later zouden deze individuele, toonaangevende schrijvers,
wetenschappers, bestuurders, rechtsgeleerden en kunstenaars
als een culturele groep worden beschouwd; ze gingen
in de 19 e eeuw de Nederlandse cultuurgeschiedenis in als de
‘Muiderkring’.
‘Neêrlands Dicht’rei, vereenigd bij den ridder Hooft, op het Slot te Muiden’. Dit monumentale stuk van portretschilder J.A.
Kruseman werd in 1852 tentoongesteld in Amsterdam. De belangrijkste dichters en geleerden uit de vriendenkring van Hooft:
v.l.n.r. Jacob Cats, Constantijn Huygens, Laurens Reael, Anna Roemersdochter Visscher, P.C. Hooft, Joost van den Vondel, Roemer
Visscher, Maria Tesselschade, Caspar van Baerle en Daniël Heinsius.

Muiderkring
De latergenoemde Muiderkring werd gevormd door onder andere:
Koopman en dichter Roemer Pieterszoon Visscher, zijn dochter Maria Tesselschade (Tesseltje),
dichteres en graveerster, en haar zus de dichteres Anna Roemer Visscher. Vooral
Maria was veelvuldig op het Muiderslot te vinden en middelpunt van de bijeenkomsten.
Muzikanten als Dirk Sweelinck, organist van de Oude Kerk in Amsterdam en zangeres
Francesca Duarte zorgden voor de muzikale aankleding.
Constantijn Huygens – een van de grootste dichters uit de 17 e eeuw, tevens geleerde,
componist en diplomaat – kon het goed vinden met P.C. Hooft en Maria Tesselschade.
Huygens was secretaris van drie prinsen van Oranje (Frederik Hendrik, Willem II en Willem
III).
Jacob Cats, volksdichter van Nederland, jurist en politicus. Schreef o.a. didactische gedichten.
Het Catshuis in Den Haag – waar hij tot aan zijn dood verbleef – is nu de ambtswoning
van de Nederlandse minister-president.
Hugo de Groot, rechtsgeleerde en schrijver, in Europa ook beroemd als de geleerde Grotius. Belangrijk adviseur van raadpensionaris
Van Oldenbarnevelt. Schreef (in 1625) ’Over het recht van oorlog en vrede’. Daarin legt hij de basis voor het
volkenrecht. Hugo de Groot zat sinds 1619 voor landverraad gevangen in Slot Loevestein en wist spectaculair te ontsnappen
in een boekenkist.
Deze kist was vermoedelijk van Hugo de Groot’s vriend Gerardus Vossius, theoloog, geleerde en goeverneur van Nederlands-
Indië. Hij richtte samen met zijn vriend Casper Barlaeus in 1631 de illustere school, het Athenaeum Illustre van Amsterdam
op. Dit wordt algemeen beschouwd als de voorloper van de Universiteit van Amsterdam.
Deze dichter en schrijver Caspar van Baerle, Casparus of Casper Barlaeus was tevens zeer goed bevriend met P.C. Hooft. Hij
was weduwnaar en (evenals Huygens en Bredero) ‘aanbidder’ van Maria Tesselschade. Later bekoelde de vriendschap met
Hooft; Van Baerle leed aan depressies en waanbeelden en pleegde vermoedelijk zelfmoord. Hij werd begraven in de Nieuwe
kerk op de Dam in Amsterdam.
Joost van den Vondel schreef zijn grafschrift: Hier sluimert Baerle neffens Hooft. Geen zerk hunn’ glans noch vrientschap dooft.
Joost van den Vondel was kousenverkoper in de Amsterdamse Warmoesstraat, maar vooral beroemd dichter en toneelschrijver.
Beroemdste toneelstukken zijn o.a. Gijsbrecht van Aemstel en Lucifer. Hij schreef veel religieuze en hekeldichten. Het
Vondelpark in Amsterdam is naar hem vernoemd.
Ook gerekend tot de Muiderkring: Laurens Reael, bewindhebber van de VOC en lid van de Rederijkerskamer d’Eglantier en de
jong overleden dichter en toneelschrijver Gerbrand Bredero.
33

Opvissen van portiervrouw en zoete broodjes bakken
Het was de 17 e eeuw, oftewel de ‘Gouden Eeuw’ en de mensen
en het land werden rijker. Uit brieven weten we dat de
slimme P.C. Hooft telkens weer een nieuwe strategie verzon
om geld los te weken vanuit de Haagse rekenkamer. Daarmee
kon hij zijn Slot verder opknappen. Zo schonk hij de
rekenmeesters kostbare Braziliaanse suikerbroden om ze
gunstig te stemmen - hij bakte dus letterlijk ‘zoete broodjes’.
Bovendien vroeg hij extra beloning voor activiteiten die officieel
niet tot zijn taak behoorden. Eén daarvan: het opvissen
van de portiersvrouw uit de slotgracht! Gouden eeuw dankzij VOC
Hollanders waren avonturiers en ontdekkingsreizigers.
Ze reisden met hun schepen de hele wereld rond, ontdekten
nieuwe gebieden en lieten daar hun vermaarde
handelsgeest op los. In 1602 bundelden de handelscompagnieën
en kooplieden hun krachten in de Verenigde
Oost-Indische Compagnie (VOC). Daarna groeide de
handel in specerijen, koffie, suiker, tabak en andere inheemse
gewassen explosief. De Republiek groeide uit
tot een zeer welvarend land. Ook schilderkunsten, wetenschap
en letteren floreerden als nooit tevoren.
34
P.C. Hooftprijs
Pieter Corneliszoon Hooft heeft veel betekend voor de
Nederlandse literatuur. Niet voor niets is de belangrijkste
prijs voor Letterkunde in Nederland naar hem vernoemd:
de P.C. Hooftprijs. Dé oeuvreprijs voor Nederlandstalige
schrijvers en dichters.
P.C. Hooftstraat in Amsterdam
Je komt de naam P.C. Hooft nog regelmatig tegen in het
dagelijkse leven. Wie Amsterdam bezoekt, moet zeker
even een kijkje nemen in de P.C. Hooftstraat. Het is de
beroemdste, meest luxe winkelstraat van Nederland.
Hier komen Nederlandse en buitenlandse beroemdheden
om te winkelen en gezien te worden.
Schouw met een blazoen van rederijkerskamer d’Eglantier. Rederijkerskamer
was de benaming voor een dichtgenootschap
van burgers (rederijkers) in de 15 e en 16 e eeuw. Het wapenschild
bevat de lijfspreuk ‘In Liefde Bloeyende’; verwijzend naar het
lijden van Christus én naar de bloei van de eglantier.

Sonnet van Hooft
(opgedragen aan zijn afwezige verloofde Christina van Erp, met wie Hooft in 1610 in het huwelijk zou treden)
Geswinde Grijsart die op wackre wiecken staech,
De dunne lucht doorsnijt, en sonder seil te strijcken,
Altijdt vaert voor de windt, en ijder nae laet kijcken,
Doodtvijandt van de rust, die woelt bij nacht bij daech;
Onachterhaelbre Tijdt, wiens heten honger graech
Verslockt, verslint, verteert al watter sterck mach lijcken
En keert, en wendt, en stort Staeten en Coninckrijcken;
Voor ijder een te snel, hoe valtdij mij soo traech?
Mijn lief sint ick v mis, verdrijve’ jck met mishaeghen
De schoorvoetighe Tijdt, en tob de lange daeghen
Met arbeidt avontwaerts; vw afzijn valt te bang.
En mijn verlangen can den Tijdtgod niet beweghen.
Maer ‘t schijnt verlangen daer sijn naem af heeft gecreghen,
Dat jck den Tijdt, die jck vercorten wil, verlang.
35

7
7 PRACHT EN PRAAL IN HET HOGE HUYS TE MUIDEN
Muiderslot als woonkasteel in de Gouden Eeuw
De dag dat P.C. Hooft zijn intrek nam in het Muiderslot, was het kasteel in slechte toestand. Hij liet meteen onderhoud
uitvoeren aan de beschadigde daken, goten, muren en ramen. Met de komst van zijn tweede vrouw, Leonora
Hellemans, werd de oude middeleeuwse burcht verbouwd tot een mooi woonkasteel, aangepast aan het wooncomfort
van de Gouden Eeuw. Liefkozend noemde Hooft zijn vernieuwde woning: het Hoge Huys te Muiden.
Aangename luxe en comfort!
Beide echtelieden waren gewend aan het comfort van hun
Amsterdamse herenhuizen op de Keizersgracht (ter hoogte
van het huidige nummer 65). Zij wensten dezelfde luxe van
hun ‘zomerverblijf’ in Muiden. Het Slot kreeg grote ramen
waar eerst schietgleuven zaten, helderwitte binnenmuren en
kloosterkozijnen. Op de binnenplaats kwam een overdekte
wachtruimte.
Rechts de overdekte wachtruimte die in 1631 op verzoek van
Hooft werd gebouwd. Deze ‘galerije’ werd eind 19 e eeuw
weer afgebroken om het Slot in zijn middeleeuwse vorm
terug te brengen. Tekening: A. Rademakers.
Woonkamers en pronkkamers
De Gouden Eeuw was een rijke tijd en dat was zichtbaar aan
het interieur van het Hoge Huys te Muiden. De best ingerichte,
decoratieve kamers waren voor de gasten, zoals de Prinsenkamer,
waarin Prins Maurits verbleef (1618) en later ook Prins
Johan Maurits van Nassau (1672). De ‘Hooftjes’ zelf woonden
in de meer huiselijke, informele vertrekken in de Oostertoren.
Het begrip ‘slaapkamer’ bestond nog niet, in alle woonkamers
werd zowel gewoond als geslapen.
37
De schouw als pronkstuk
Centrale plek in de woonkamers was nog steeds de schouw,
de belangrijkste bron van warmte en licht. In deze tijd vooral
ook een echte blikvanger! Zo hingen bij de schouw vaak
prachtige festoenen van bloemen uit de tuin. Dankzij houten
banken met omklapbare rugleuning kon je zelfs kiezen
of je met je rug of met je gezicht naar het warme vuur wilde
zitten. Zonder het meubel te hoeven verschuiven. Voor het
branden van de houtblokken werd gebruik gemaakt van koperen
vuurbokken. Raar maar waar: deze brandijzers waren
vaak de meest kostbare voorwerpen in een vertrek!
De Prinsenkamer grenst direct aan de Ridderzaal. Het is aannemelijk
dat deze werd gebruikt als voorzaal, voor het informeel
ontvangen van gasten. Tegenwoordig bevat de kamer
een prachtig gedecoreerde beddenkoets en kinderledikant.

Je eigen portret aan de muur
Tapijten vormden een geliefde wandbekleding in het 17 e -eeuwse
kasteelinterieur. En schilderijen uiteraard. Vooral het portret
behoorde tot de topstukken van een woning. Je was eigenlijk
niemand, zolang je niet met je gezicht aan de muur hing. Dat
betekende urenlang – vaak dagenlang – stilzitten. De moeite
waard, want het resultaat bleef eeuwenlang goed!
Pieter Corneliszoon Hooft en zijn vrouw lieten zich eveneens
‘vereeuwigen’. Hooft kon kiezen uit verschillende schilders,
waaronder Rembrandt van Rijn. De bekende hofschilder Michiel
van Mierevelt zou uiteindelijk het beroemde portret
maken van Hooft, waarop hij de ambtsketen draagt dat hij
had gekregen van de Franse koning.
Nare nacht van benauwde drie jaren
In 1624 stierf Hoofts eerste vrouw Christina, nadat hun
vier kinderen haar waren voorgegaan. Wat volgde was
een – zoals Hooft het omschreef – ‘naere nacht van
benaude drie jaren’. De zon brak weer door met zijn
tweede vrouw Leonora Hellemans: ‘lachend licht, lieve
leven’. Zij was zijn buurvrouw op de Keizersgracht in
Amsterdam, tevens een aantrekkelijke, welgestelde
Vlaamse weduwe. Hooft deed flink zijn best om haar
te veroveren en uiteindelijk viel ze voor zijn charmes.
Leonora had twee dochters en samen kregen ze nóg
twee kinderen, Arnout en Christina.
Pracht en praalinterieurs
Grote spiegels waren in de 17 e eeuw nog moeilijk te vervaardigen
en daardoor zeer kostbaar. De grootste in de mooiste ebbenhouten
lijsten hingen uiteraard in de beste kamers.
Een ander paradepaardje was de koperen kroonluchter. Zo’n
kroon met brandende kaarsen was een must voor de praalkamer.
Verder verlichtte Hooft de kamers met kandelaars,
olielampen (‘snotneuzen’), lantaarns en wellicht hingen er
ook toortsen.
Om de pracht en praal compleet te maken schitterden op
de tafels en buffetkasten velerlei zilveren voorwerpen. Ul-
38
Portret van Hooft door M. van Mierevelt.
Omnibus Idem
Op de schouw in de Prinsenkamer staat in gouden letters
de lijfspreuk van P.C. Hooft: ‘Omnibus Idem’. Met in het
midden de zon als blazoen. Deze spreuk kwam uit Italië,
waar hij had rondgereisd. Het betekent: ‘Voor allen hetzelfde’.
Daarmee doelde Hooft op gelijke behandeling. Zoals
de zon voor allen gelijk schijnt, zo meende Hooft recht
te spreken zonder aanzien des persoons.

tieme statussymbolen en tegelijkertijd een goede belegging:
in moeilijke tijden kon je ze eenvoudig omsmelten tot
betaalmiddel.
Op je babbelstoel zitten
De familie Hooft en hun gasten zaten begin 17 e eeuw op
Spaanse stoelen, met leer of stof bekleed en meestal voorzien
van een los stoelkussen. Deze kussens – gedecoreerd
met het familiewapen bijvoorbeeld – waren veel duurder
dan de stoelen zelf.
Er waren praktische stoelen met een ‘bewaarbak’ voor voorwerpen
en de dames praatten bij op een zogeheten ‘babbelstoel’
of ‘praatstoel’; een comfortabele stoel met hellende
rugleuning.
Tafels waren van eiken- of notenhout en konden vaak uitgetrokken
of uitgeklapt worden. Zodra de kinderen boven
39
de eettafel uitstaken, moesten ze blijven staan tijdens het
eten. Dat hoorde zo, daar werd je groot en sterk van. Praten
mochten ze waarschijnlijk ook niet.
Leonora en P.C. Hooft hebben vermoedelijk veel houten kisten
vervangen door modernere kasten en kabinetten.
Klepperdeklep... het water kookt!
In de Slotkeuken van het Hoge Huys vond je tal van prachtige
gebruiksvoorwerpen rondom de bakstenen keukenschouw.
Zoals wafelijzers, een slabak (voorloper van het
vergiet), blaaspijpen, vuurbokken en pottenkijkers. De klepperdeklep
gaf via zijn klepperende deksel aan dat het water
kookte. En Hooft’s goede vriend Constantijn Huygens vond
de ‘voorganger’ van de magnetron uit: een braadspit met
opwindmechanisme. Wanneer de braadtijd voorbij was
klonk een overduidelijke ‘ping!’
Spreuken uit de oude keuken
Veel voorwerpen van vroeger duiken nog steeds op in de Nederlandse taal. Denk bijvoorbeeld aan de volgende uitdrukkingen:
Heet hangijzer
In de schouw hangt een hangijzer, waaraan je een pot of ketel kunt hangen. Deze kan heet worden, je kunt er letterlijk je
handen aan branden. Tegenwoordig kun je over een netelige kwestie zeggen: ‘dat is een heet hangijzer’. Daar kun je dus
figuurlijk je vingers aan branden.
Pottenkijkers
Bij de schouw zie je twee gietijzeren korfjes, de zogeheten pottenkijkers. Bij donker kon de kok hierin een stuk brandend
hout plaatsen om zijn potten en pannen bij te lichten. Een pottenkijker is nu iemand die nieuwsgierig is.
Peperduur
Peper werd in de keuken niet veel gebruikt, want deze was duur. Peperduur. De specerij moest van verre per VOC-schip worden
gehaald. Peperkorrels werden ook wel als betaalmiddel gebruikt. Peperduur betekent nog steeds: buitensporig duur.
Zout werd in de 17 e eeuw eveneens gebruikt als betaal- of ruilmiddel. Het woord ‘salaris’ betekent letterlijk ‘zoutrantsoen’.
Snotneus!
Een olielampje met lange tuit waaruit soms wat olie kon druppelen. Nu: een kind dat zijn neus nog niet droog kan houden,
dat nog niet meetelt.

De berceau (loofgang) doorsnijdt de Kruidhof en de Warmoeshof.
40

8
8 TOT IN DE PRUIMENTIJD!
De tuinen en boomgaarden van het Muiderslot
P.C. Hooft was dol op bomen en planten. Hij liet prachtige tuinen aanleggen en rondom het Slot kwamen boomgaarden
met fruit- en notenbomen, iepen, abelen en pruimen. Vanuit zijn werkkamer in de Oostertoren had hij
een goed zicht op de tuinen en boomgaarden.
Toorentjen
Mogelijk heeft Hooft zelfs een tuinhuisje gehad waarin hij
zomers werkte en schreef. Veel van zijn brieven vanaf de zomer
van 1628 signeerde hij vanuit het ‘Toorentjen’ dat tot ‘zyn
boekkamer strekte, waar hy las en schreef’. Of zoals zijn goede
vriend, de beroemde dichter Joost van den Vondel het teder
beschreef: een ‘zeskant huisken, zijn afgescheiden kluisken’.
Sappige, verse vruchten
Hooft ontving zijn gasten voornamelijk tijdens de zomermaanden.
Hij serveerde hen vol trots de opbrengsten van het land
en zijn tuinen – een lekkere stamppot van groente, vlees en
kruiden bijvoorbeeld - en nodigde ze ook van harte uit om zelf
pruimen, perziken en aardbeien te plukken.
De sappige, verse vruchten vonden gretig aftrek bij zijn vrienden
uit de stad, vooral de pruimen uit de omvangrijke boomgaard
achter het kasteel. Niet voor niets eindigde de kasteelheer zijn
brieven met ‘Tot in de pruimentijd!’, een nog steeds gebezigde
groet op het Muiderslot.
Nuttig, sierlijk & symmetrisch
Koken vergde een goede voorbereiding. Vlak voor ‘sluit’ de supermarkt
binnenrennen was er niet bij. Het Muiderslot lag ver
van de groentemarkten van Amsterdam en moest zichzelf zo
veel mogelijk voorzien van groenten, fruit en kruiden. Daarnaast
was een tuin belangrijk voor de status van de eigenaar;
het was immers de 17 e eeuw! Hooft koos daarom voor een
nutstuin mét een siertuin, een gangbare combinatie voor Hol-
L. Moritz schetste in 1847 een realistisch beeld van de Ridderzaal
en Hooft’s gasten. ‘Een feestmaal op het slot te Muiden,
het oogenblik voorstellende dat Maria Tesselschade een door
haar gegraveerden beker, vergezeld van eenige dichtregels,
aan mevrouw de Groot (Maria van Reigersberch) overhandigt’.
41
landse buitenplaatsen. Vergeleken met het buitenland was
de aanleg eenvoudig: pronkzucht werd door de calvinistische
Hollanders vermeden.
Hollands classicisme
Kenmerkend voor die tijd was de cultuurstijl van het Hollands
classicisme in gebouwen, tuinen en landschappen.
Belangrijkste behartiger van het Hollands classicisme
naar Italiaans voorbeeld was Hooft’s goede vriend Constantijn
Huygens. Het classicisme refereert aan de Griekse
en Romeinse kunst, waarbij rust en stilte beschouwd
worden als de essentie. Dit uitte zich in eenvoudige,
rechthoekige vormen, symmetrie en een harmonische
lengte- en breedteverhouding ‘waarmee de van oorsprong
volmaakte schepping zichtbaar werd gemaakt’.

In 1956 werd dit ontwerp voor de Cruydhof van J. Mezger en A.
Kipp uitgevoerd. Het torentje van Hooft, dat in het midden is
getekend, werd niet gerealiseerd. [tekening: P.J. Aerts]
De Cruydhof (kruidentuin)
Hier zullen de koks van het kasteel handenwrijvend doorheen
hebben gewandeld, op zoek naar de heerlijkste smaken
en aroma’s voor hun spijzen: rozemarijn voor in de wijn,
kervel voor de palingsoep en peterselie en laurierblad voor
een overheerlijke runderstaartschotel.
Nuttig waren ook de geneeskrachtige kruiden - zoals de
ontsmettende goudsbloem en zeepkruid - en de verfstoffen.
Als je bijvoorbeeld de wortel van de meekrap droogde
en verpulverde had je een mooie rode verfkleur voor wol
en garen.
42
Bloemen en festoenen
Veelkleurige bloemperken fleurden de tuinen op en leverden
vrolijke versiering voor de Slotkamers. Tijdens de zomermaanden
kon je de kamers ook lekker parfumeren door
kruiden, takken of fijne blaadjes groen in het vuur te gooien.
Een graaggeziene gaste op het kasteel ten tijde van Hooft
was de dichteres Maria Tesselschade. Zij had een groot talent
voor het maken van bloemsierkunst. Vaak versierde zij
bij speciale gelegenheden de schouw van de Ridderzaal met
bloemrijke bloemenslingers, oftewel ‘festoenen’. Dit gebeurt
tegenwoordig nog steeds op het Slot, dankzij de hedendaagse
‘Muzen‘ of bloemvrijwilligers van het Muiderslot.
Warmoeshof (moestuin)
Tomaten, pompoenen, uien, aardappels, kolen, wortelen,
peulen... Je vond ze allemaal in de moestuin, of Warmoeshof.
Er was een koolkwartier, een blad- en warmoeskwartier, een
wortelkwartier en een gemengd kwartier. De tuinmannen
hadden hun handen vol aan het bewerken van de grond en
de gewassen.
De huidige tuinen van het Muiderslot komen zoveel mogelijk
overeen met de tuinen die P.C. Hooft liet aanleggen omstreeks
1620. Ook de pruimenboomgaard is terug, met maar
liefst 18 historische pruimensoorten!
Van Olifantspoot tot Aardbeispinazie… Alle (historische) gewassen
krijgen dagelijkse verzorging van de hedendaagse
warmoezeniers van het Muiderslot.

De beroemde pruimenboomgaard van P.C. Hooft achter het kasteel.

Recept stokvis (16 e -17 e eeuw)
Een smakelijk recept voor
de visliefhebbers. Alle ingrediënten
waren aanwezig in
de tuinen van het Slot. Alleen
voor de vis moest je even een
hengeltje uitwerpen.
400 gram stokvis
1 kilogram aardappelen
2 uien
1 prei
tijm
1 teen knoflook
venkelzaad
4 tomaten
peper en zout
4 el. olijfolie
Laat de stokvis ongeveer 12 uur
weken, daarna goed laten uitlekken.
Verwijder vellen en graten.
Snij de stokvis in stukken.
Schil de aardappelen en snij
deze in dikke plakken. Verwarm
de olie en fruit daarin de gesneden
ui en prei met knoflook
en tijm. Voeg, zodra de ui kleur
heeft, de gesneden tomaten,
het venkelzaadjes en de stukken
stokvis toe. Giet er een glas
water op en laat de schotel 45
minuten stoven. Voeg de aardappelen
toe en laat het geheel
nog ongeveer 30 minuten stoven
tot de stokvis en aardappelen
gaar zijn.
Een hoofd als kool
De legende van de bakker van Eeklo is gevangen in dit unieke schilderij dat te vinden
is op het Muiderslot. Ontevreden mensen lieten bij deze Vlaamse wonderbakker
hun hoofd opnieuw bakken. Terwijl ze wachten op het resultaat hadden ze een kool
als tijdelijk hoofd. Het overbakken was niet zonder risico’s. De kans bestond dat je
uiteindelijk een heethoofd, een misbaksel of een halvegare werd. Kortom: ijdelheid
heeft zo zijn risico’s.
Beplanting van vestingwallen
Op de omringende vestingwallen kwam je een gezellig hoekje met tulpen en kruiden
niet tegen. Wel stonden er iepen, noten en abelen om de wind te breken. Doorgaans
diende de beplanting van vestingwallen 3 doelen:
1. Behoefte aan hout – hoge bomen met veel hakhout, zoals els, eik, es, wilg.
2. Tegenhouden van aanvallers – dichte doornstruiken.
3. Maskering, aan het oog onttrekken – bladerrijke bomen als olm, iep, eik en noten.
44

Allereerste foto van het Muiderslot, gemaakt door A.J. Hansen in 1875.
46

9
9 TE KOOP VOOR DE SLOOP
Muiderslot als verwaarloosde steenklomp
Na de vrolijke jaren met P.C. Hooft werd het Muiderslot nog anderhalve eeuw door andere slotvoogden bewoond.
Daarna kwam het plotseling in zwaar weer terecht. Ruwe patriotten, Franse soldaten, gevangenen en kilo’s buskruit
vulden de kamers, terwijl het Slot compleet werd verwaarloosd. Een ruïne bleef over.
Porselein vloog de gracht in
Patriotten togen in 1787 vanuit Amsterdam naar Muiden en
bezetten het Slot, dat eigendom van de staat was, dus van
de vijand. Hardhandig verjaagden zij de slotvoogd en vernielden
en plunderden het kasteel. Al het kostbare porselein
vloog door de ramen de gracht in! Sindsdien werd het Slot
niet meer bewoond. Tenminste, niet meer door een baljuw,
drost of slotvoogd. Niet lang daarna (1795) kwamen de Nederlanden
in handen van Frankrijk, onder aanvoering van de
machtige Lodewijk Napoleon.
Arm en nederig is mijn slotje
‘Al wat maar eenigszins mooi was werd in 1787 door de
Pruisen, in 1795 door de Sans-Culotten, en later door diversen
gestolen, verbrand of vernield, en ik zou gevoeglijk
kunnen zingen: Arm en nederig is mijn Slotje’, zo
treurde de latere slotbewaker Taunay.
Maar liefst 90.000 pond buskruit
Franse soldaten namen hun intrek in het Slot, evenals gevangenen;
voornamelijk opstandige Amsterdammers. Dat was
even wat anders dan de fijngevoelige dichters en zangers
van weleer! Het Slot werd opslagplaats voor wapens en het
herbergde op last van Keizer Napoleon Bonaparte maar liefst
90.000 pond buskruit! Een zorgzame kasteelheer en liefdevolle
vrouw des huizes waren niet meer aanwezig. Niemand keek
om naar het aftakelende Slot, niemand pleegde onderhoud.
Vloeren dreigden te bezwijken
Nadat Napoleon in 1813 was verslagen, werden de Noordelijke
en Zuidelijke Nederlanden (later Nederland en België) één
koninkrijk, geregeerd door Koning Willem 1. Het voorheen zo
47
trotse en machtige Muiderslot was inmiddels compleet verwaarloosd
en in verval geraakt. Torens brokkelden af, muren
raakten overwoekerd en zelfs de vloeren dreigden te bezwijken.
Wat een vernedering!
Een absoluut dieptepunt volgde in 1825: het Muiderslot werd
te koop aangeboden voor de sloop. Wat een vernedering! Het
regende protesten, vooral van schrijvers en dichters. Zij vonden
dat het kasteel bewaard moest blijven ter herinnering
Het Slot is er slecht aan toe; de Zuidertoren is een bouwval
zonder spits. Het gebouw op het voorplein is half afgebeeld,
van tuinaanleg is geen sprake meer. Gemaakt rond 1783-1785
door P. van Loo.
Vernedering des vaderlands
‘En wat wordt nu de bestemming van “’t eerbiedwaardige
Muiderslot” in den Bataafschen en Franschen tijd?
’t Volgde de vernedering des Vaderlands: nu een kazerne
voor Sans-Culottes, dan een cachot voor woelgeesten,
dan een magazijn voor kruid en kogels!’, aldus de geschiedvorser
Jan ter Gouw (1862).

aan Pieter Corneliszoon Hooft, de ‘Hollandse Shakespeare’ én de beroemdste
bewoner. Het Muiderslot was immers een belangrijk historisch
monument van kennis, beschaving en levenswijsheid.
Met dit aanplakbiljet werd de verkoop van het Muiderslot aangekondigd.
Door de verkoop van Domeinen (eigendommen van de staat)
hoopte men de staatsschuld te saneren. Het ‘Amortisatiesyndicaat’
zoals dat bovenaan vermeld staat, was de naam van een fonds dat
daartoe was opgericht door Koning Willem 1.
48
Hoera, het Muiderslot was gered!
Uiteindelijk vond ook koning Willem I dat het
Muiderslot als gedenkteken van oudheid en
grootheid behouden moest blijven. Hoera, het
Muiderslot was gered! Maar van restauratie was
nog lang geen sprake. Ideeën waren er genoeg:
het Muiderslot als invalidenhuis voor zeevarenden,
als kuuroord met zeebaden, als kostschool
voor jonge dames… Er gebeurde echter niks want
de bodem van de schatkist bleef continu zichtbaar.
Intussen leidden de slotbewaarder en zijn gezin
gratis geïnteresseerde bezoekers rond door de ‘begroeide
binnenplaats, droefmakende zalen en holle
lege vertrekken waarin de voetstap weerklonk op
den houten vloer’, aldus de ‘laaiend enthousiaste’
omschrijving van een van de bezoekers.
Van ruïne tot trots kasteel
De grote ommekeer vond plaats in 1878, toen de
dienst Domeinen het Muiderslot overdroeg aan
de afdeling Kunsten en Wetenschappen van het
Ministerie van Buitenlandse Zaken. Het Muiderslot
was nu officieel een Rijksmuseum; een
van de eerste Rijksmusea in Nederland. Een nieuwe,
meer harmonieuze bestemming lonkte! Om
te beginnen kwam een bedrag voor restauratie
vrij, waarmee de verwaarloosde steenklomp kon
worden verzorgd en opgeknapt.
Rond 1900 kreeg het Slot een eerste ingrijpende
facelift waardoor het weer voldeed aan het ideaalbeeld
van een middeleeuwse burcht. Zo kreeg
het – dankzij architecten J.H.W. Berden en P. Cuypers
– de waterput, nieuwe kantelen en hogere
torenspitsen. Een stenen boogbrug verving de
houten slotbrug. Eindelijk stond er weer een gezond,
middeleeuws kasteel dat zich vol trots kon
tonen aan de buitenwereld!

Ingrijpende herstelwerkzaamheden tijdens de eerste grote uitwendige restauratie van het Muiderslot gedurende de periode
1895 tot 1909, onder leiding van restauratie-architect J. W. Berden.
49

50
R. Akhnetichine schilderde zijn mystieke
visie op het Muiderslot in 1996.
50

10
10 VAN KASTEEL TOT VOLWASSEN RIJKSMUSEUM
Museum Muiderslot: architectuur, interieur en collectie
Van buiten kreeg het Slot rond 1900 een complete make-over, maar van binnen was het nog leeg. De ontwikkeling
tot een volwassen Rijksmuseum ging niet zonder slag of stoot, het waren moeilijke tijden. Gelukkig droegen
vele mensen bij aan deze nieuwe invulling van het Muiderslot.
Lege kamers, kale muren
Sinds het Slot een Rijksmuseum was (1878), begon het verzamelen
van meubelen en schilderijen. Het Muiderslot was
echter geen familiebezit waarbij erfstukken van generatie
op generatie overgingen. Geen fraaibewerkte wc-pot waarvan
de beroemde betovergrootvader al gebruik maakte. Ook
geen Mingvazen die eeuwenlang – met de barst naar de
muur gedraaid – pronkten op het dressoir. Bewoners hadden
er tijdelijk gezeten en bij vertrek namen ze hun eigendommen
weer mee. Daarbij hadden de roerige perioden hun tol
geëist: de kamers waren leeg, de muren kaal.
Pentekening van Gerrit Lambers toont een fragment van de
kale Ridderzaal anno 1838.
Feesten in Amsterdam voor literaire helden
Eind van de 19 e eeuw waren er in Amsterdam uitbundige
feesten ter ere van Nederlands beroemdste dichter Joost van
den Vondel en later P.C. Hooft’s 300 e geboortedag (1881). Voor
de gelegenheid werd ook het Muiderslot versierd en stijlvol
51
aangekleed. Een daverend succes! Er was veel belangstelling
voor de literaire helden en het kasteel.
Liefhebbers van Hooft en het Muiderslot vormden daarop
een Commissie voor de Inwendige Restauratie van het Muiderslot.
Besloten werd het Slot in te richten tot een monument
voor de Muiderkring, met P.C. Hooft als middelpunt.
Middeleeuws of zeventiende eeuws?
Architect Pierre Cuypers kreeg de opdracht om de Ridderzaal
van het Slot in 17 e -eeuwse stijl te herstellen, als gedenkteken
voor P.C. Hooft en de Muiderkring. Daarmee werd de buitenkant
van het Slot middeleeuws en het interieur (grotendeels)
17 e -eeuws. Verwarrend? Nee hoor. In de 21 e eeuw is dit nog
steeds dé manier waarop de veelzijdigheid van de geschiedenis
van het Muiderslot tot zijn recht komt. Wie het kasteel
heeft bezocht, weet precies wat we bedoelen.
Oorlog gooit roet in het eten
In het kader van de 100-jarige onafhankelijkheid van de Nederlanden
werd in 1913 enthousiast een speciale tentoonstelling
georganiseerd, met 17 e -eeuwse meubelen, klein huisraad
en schilderijen. Deze waren bijna allemaal door liefhebbers
in bruikleen gegeven. Velen lieten de voorwerpen na de tentoonstelling
in bruikleen achter in het Slot, zodat de zalen
van Hoofts Hoge Huys mooi aangekleed bleven. Er leken goede
jaren in het verschiet.
Helaas, de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) gooide al gauw
roet in het eten. Voorwerpen in bruikleen waren niet verzekerd
tegen oorlogsrisico. En ook al bleef Nederland neutraal,
de oorlog dreigde. Bovendien werd het Slot tijdelijk gesloten
voor publiek vanwege de opslag van munitie in de kelders.
Een grote overstroming in 1916 deed ook een duit in het zakje.
Kortom: de mensen wilden hun eigendommen terug en
het museum verloor zijn glanzende aankleding.

Ter gelegenheid van de
300 e geboortedag van
P.C. Hooft werd onder
meer de Ridderzaal
(Groote Zaal) gerenoveerd.
Van het ontwerp
van P.J.H. Cuypers
maakten de Gebroeders
Reimeringer deze
penlitho; afgebeeld in
de Kunstbode 2 (1880).
De overwegend 17 e -
eeuws ingerichte Ridderzaal
- naar de periode
van P.C. Hooft. De
wandvullende Muiderkringcollectie
uit de 19 e
eeuw maakt de weergave
van de cultuurgeschiedenis
compleet.
52

M U S E U M in metershoge letters
Vooruitlopend op de Tweede Wereldoorlog werd in 1939 -
in verband met de mobilisatie - de Nieuwe Hollandse Waterlinie
waar het Muiderslot deel van uitmaakte, in stelling
gebracht. Iedereen was bezorgd: als het Slot toch maar niet
platgebombardeerd zou worden! Dit leidde tot een creatief
plan: van wit geschilderd hout werden metershoge letters
getimmerd tot het woord ‘MUSEUM’. De reuzeletters
werden aan weerszijden op het dak van het Slot geplaatst
tegen dreigende luchtaanvallen. Zandkisten en emmers
water stonden klaar op de zolders. Gelukkig is een bombardement
uitgebleven.
Muiderslot als schoolgebouw en speelplaats
Datzelfde jaar kreeg het museum een opvallende nevenfunctie,
dankzij een list van de slotbewaarder. Het Slot zou bezet
worden, maar de slotbewaarder wees het leger op de nabijgelegen
school. Nederlandse soldaten bezetten daarop het
schoolgebouw in Muiden in plaats van het museum. Maar
waar moesten de schoolkinderen nu naartoe?
Zelfs de landelijke pers kwam verslag doen toen de schoolgaande
jeugd opvang vond in het Slot. Tot mei 1940 klonken
de kinderstemmen door de zalen en op de binnenplaats. Totdat
de capitulatie plaatsvond en de Duitsers Nederland bezetten.
Toen kon de Muidense jeugd weer terecht in de eigen
schoolgebouwen en werd het kasteel weer opengesteld als
museum.
Amerikaanse, Engelse en Canadese helden
Na de bevrijding bezochten veel Amerikaanse, Engelse en
Canadese soldaten het Muiderslot ter ontspanning en inspiratie.
Zo’n vesting spreekt toch tot de verbeelding! Eindelijk
was de tijd aangebroken van vrijheid, educatie en vermaak.
En dat betekende allesbehalve stilzitten. De mensen rondom
het museum gingen vol bezieling aan de slag.
Niets kon het museum meer tegenhouden
In 1947 werd de 300 e sterfdag van Hooft herdacht met een
grootse Hoofttentoonstelling. Dat leverde meteen een re-
53
cordaantal aan bezoekers op. Nu kon niets of niemand het
museum meer tegenhouden! Nadat de waterlinies werden
opgedoekt, kon het militaire terrein plaatsmaken voor tuinen
en parkeerplekken. De taveerne werd in gebruik genomen,
feesten en culturele evenementen vulden de zalen en
terreinen. In korte tijd groeide het Muiderslot uit tot een van
de beroemdste monumentale hoogtepunten van de Lage
Landen.
Zeven eeuwen geschiedenis en kunsten
Het middeleeuwse kasteel – met al zijn bouwkundige rijkdommen
– kreeg uiteraard de hoofdrol in de collectie. Daarnaast
vormde het de basis voor een toonaangevende presentatie
van zeven eeuwen geschiedenis en kunsten. De
bijgebouwen, de vestingwallen, de historische tuinen, de
boomgaard, de bijzondere collectie wapentuig en alle voorwerpen
uit het interieur dragen bij een aan compleet beeld
van de ontwikkelingen die zich 700 jaren lang hebben voorgedaan
in en rondom het Slot. Waarbij de 17 e eeuw van P.C.
Hooft een prominente positie inneemt. De inrichting van het
Hoge Huys - met overwegend 17 e -eeuwse meubelen, siervoorwerpen,
schilderijen en huishoudelijke artikelen - geeft
een uniek beeld van het Hollandse interieur in de Gouden
Eeuw.
Meer zalen en kamers open voor publiek
Rond de millenniumwisseling kreeg het Muiderslot nog een
flinke opknapbeurt en in 2003 vierde het groots zijn 125-jarig
jubileum als Rijksmuseum Muiderslot. Een bijzondere reeks
19 e -eeuwse historiestukken en portretten van de vermaarde
Muiderkring sieren sindsdien de Ridderzaal. Met de renovatie
van 2006 zijn meer zalen en kamers van het Muiderslot
opengesteld en ingericht voor het publiek.
Vele kwetsbare boeken, prenten, tekeningen en textiele
voorwerpen zijn momenteel ondergebracht in het depot van
Rijksmuseum Amsterdam. De komende jaren zal ook dit deel
van de collectie meer en meer (deels virtueel) toegankelijk
worden voor het publiek.

‘Nieuwe Muiderkring ontstaan’ kopte De Telegraaf 22 september 1939. ‘De Bijbelsche schilderijen, met ietwat onpaedagogische
motieven, de zwaar bewerkte eiken kisten en de alcoof met roode gordijnen passen niet bij de gele banken’, maar de
jeugd genoot: ‘Fijn, we kunnen net op den dijk zien.’
54

De indrukwekkende wapencollectie in de Wapenzaal, op de eerste verdieping van het hoofdgebouw.

Het deels verzonken Waterschild Paviljoen, achter het kasteel in de pruimenboomgaard, is gebouwd op de plek van één van
de 19 e -eeuwse bomvrije gebouwen van de Hollandse Waterlinie.
56

11
1 WATER ALS VRIEND EN VIJAND
Muiderslot in strijd tégen maar vooral mét het water
In 2012 is het spectaculaire Waterschild Paviljoen opgeleverd. Dat vertelt de geschiedenis van het Muiderslot
in strijd tégen maar vooral mét het water. Zijn hele bestaan werd het Muiderslot omringd door water. Het IJsselmeer
- wat voorheen de Zuiderzee was - en de rivier de Vecht liggen uitgestrekt aan de zuid- en oostkant. De
vestinggracht aan de westkant. Het water vormde geregeld een bedreiging voor het Slot, maar was vooral een
trouwe vriend en bondgenoot.
Kolkende golven tegen de dijken
Dankzij de uitgestrekte watervlakte kon een vijand niet ongezien
het Slot besluipen. Het water vormde echter ook een
bedreiging: de kolkende golven beukten voortdurend tegen
de dijken rondom het Slot. Deze raakten beschadigd, werden
gerepareerd en versterkt, om tijdens de volgende grote storm
weer volledig te worden weggeslagen. Zo ging het maar
door. Na zo’n overstroming was het Slot soms maandenlang
onbereikbaar over land.
57
Het water bedwingen
Het leek dweilen met de kraan open. Maar daar kwam enigszins
verandering in. Het Muiderslot stond immers in Holland!
Dé plek op de wereld waar water dag in dag uit overwonnen
moest worden. De volhardende Hollanders kregen noodgedwongen
steeds meer verstand van water. Ze leerden het water
te bedwingen en maakten het tot een bondgenoot.
De vijand komt: zet de boel onder water!
In de 15 e eeuw kwam ruim rondom
het Slot een omwalling met
palissaden (lange palen). Tijdens
de 80-jarige oorlog met
Spanje (in 1577) werden de vestingwerken
van het Muiderslot
verder versterkt met bastions
(vijfhoekige uitbouwen). Daarmee
bleef het water beter buiten
de deur, evenals de vijand.
Zodra een vijandelijk leger in de
buurt kwam, zetten de troepen
expres het gehele omliggende
gebied enkele decimeters onder
water. Te diep om doorheen
te lopen of te rijden, maar niet
diep genoeg om te bevaren. Dit
In 1632 verscheen de atlas ‘Tonneel
der steden van Hollandt’
van Marcus Zuerius Boxhorn,
met daarin deze plattegrond
van Muiden en het Muiderslot.

expres onder water zetten van land ter verdediging noemen
we ‘inundatie’. De eerste experimenten hiermee vonden plaats
in 1624. In 1629 kwam de eerste formele instructie tot inundatie,
vanuit de Utrechtse waterlinie.
Verdediging van Holland
Water werd het allerbelangrijkste wapen ter verdediging van
Holland! Voor het Muiderslot was hierin een belangrijke rol
weggelegd. Van 1629 tot 1952 zou de Muiderslotvesting deel
uitmaken van maar liefst vier waterlinies ter verdediging
van Holland en Amsterdam: de Utrechtse waterlinie, de
Oude en de Nieuwe Hollandse waterlinie en de Stelling van
Amsterdam. Deze waterlinies zijn wereldberoemd geworden.
Waterlinies
Een waterlinie was een strook van aaneengesloten forten
en versterkingen, met water als het belangrijkste verdedigingswapen.
Als de vijand naderde werden over de gehele
linie stroken weiland onder water gezet. Daardoor kon de vijand
grote delen van het land, of bijvoorbeeld de steden Amsterdam
en Utrecht, niet bereiken. De nog begaanbare wegen werden
onder schot gehouden vanuit de forten. Geen vijand kwam er
langs!
Boze boeren en verwoest land
Aan inundatie kleefden grote nadelen. P.C. Hooft moest bij
voorbeeld in 1629 – tegen zijn zin in – de omliggende landerijen
onder water zetten om de Spaanse aanvallers te weren. Dat
was nog een hele klus. Boze boeren maakten de dijken ’s nachts
telkens weer dicht. Het zoute water verwoestte namelijk hun
land en maakte het jarenlang onvruchtbaar. Daar ging hun
broodwinning! De Spanjaarden zouden uiteindelijk niet in de
buurt komen.
Rampjaar 1672, Muiden onder water
In 1672 vielen Franse legers het land binnen onder aanvoering
van Lodewijk XIV. Ook legers uit Engeland, Keulen en Münster
kwamen aanstormen. Prins Johan Maurits van Nassau verbleef
destijds in het Muiderslot en gaf bevel de dijken op verschillende
plekken door te steken. Verder werd de sluis opengezet. Binnen
vijf dagen stond al het land rondom Muiden onder water.
58
In het rampjaar 1672 kwamen het Slot en Muiden door inundatie
op een eiland te liggen. Het Slot (linksboven afgebeeld)
hoort thuis op de letter A in de tekening. 180° gedraaid, om
precies te zijn.
Belangrijk voor Amsterdam
Maar liefst anderhalf jaar bleef de polder onder het zoute
water staan. Het Slot en het plaatsje Muiden lagen op een
eiland; onbereikbaar over land. Een ramp voor de bewoners,
maar voor de bescherming van Amsterdam heel belangrijk.
De stad Amsterdam stuurde veel extra manschappen, grof
geschut, kruit, lood, timmerlieden en geld richting Muiden
om te helpen. De wallen werden versterkt en voorzien van
extra bolwerken en palissaden. De Franse legers trokken
zich uiteindelijk terug en het Muiderslot kwam niet in de
vuurlinie terecht.
Sluizen en een beer
Met zijn grote zeesluis werd Muiden in 1674 de sleutel, het
sluitstuk van de zogeheten inundaties. Een nauwkeurig
gecontroleerde onderwaterzetting was nu mogelijk. Veel
later, in 1851, werd in de zeewering bij het Muiderslot
ook nog een stenen dam gebouwd; een zogeheten ‘beer’.
Daarmee was het inundatiesysteem nog verder verbeterd:
drie sluisdeuren beheersten vanaf toen het in- en uitlatende
water.

Vliegtuigen: het einde van een tijdperk
Waterbeheersing bleef eeuwenlang de succesvolle basis van de Hollandse
landsverdediging. Zo was het in de Eerste Wereldoorlog reden voor Duitsland
om niet aan te vallen. De hoop dat deze vorm van defensie voldoende zou blijven,
werd in mei 1940 door de Duitse bezetter echter hard de bodem ingeslagen.
Vliegtuigen lieten zich niet tegenhouden door ondergelopen weilanden!
Daarmee had de Hollandse Waterlinie zijn verdedigingswaarde verloren. Het
einde van een tijdperk. Sinds 1952 maakt Muiden officieel geen deel meer uit
van de Nationale verdedigingswerken. De Stelling van Amsterdam behoort nu
tot Wereld Erfgoed.
Waterschild Paviljoen
Tegenwoordig kunnen de bezoekers van het Muiderslot de strijd met en tegen
het water zelf beleven. Hiervoor moeten ze het water letterlijk trotseren in
het Waterschild Paviljoen.
Het Waterschild Paviljoen is in 2012 gebouwd op de fundamenten van een
oud bomvrij gebouw, naast de pruimenboomgaard. Het dak ziet er uit als een
schild dat gedeeltelijk is opgetild; een verwijzing naar Floris V. Je loopt de trap
af en komt in een ruimte waar je op tijdlijnen aan de wand aan de ene kant
water als ‘vriend’ en aan de andere kant water als ‘vijand’ van het Muiderslot
kunt zien. Zo ontdek je het verhaal van meer dan zeven eeuwen waterdefensie
van het Muiderslot, de vesting en de linies. Het verhaal over Hollands eeuwenoude
strijd mét en tégen het water.
59
De Zuiderzee was levensgevaarlijk
De Zuiderzee was een grote binnenzee
in Nederland. De zee kende
veel stromingen en een heftig getij
en was vaak levensgevaarlijk. Regelmatig
hielden de dijken het niet en
stroomden de vele dorpjes rondom de
Zuiderzee over. Ook voor Muiden en
het Muiderslot bleef dit een voortdurende
dreiging.
Tijdens een grote watersnoodramp
in 1916 braken op tientallen plaatsen
rondom de Zuiderzee de dijken door.
Water overspoelde het land en vijftig
mensen kwamen om het leven. Op
de binnenplaats van het Muiderslot
stond het water tot 1,5 meter hoog.
Het was duidelijk: er moest iets gebeuren.
Op dat moment werd besloten
tot de bouw van de Afsluitdijk.
Afsluitdijk: Zuiderzee getemd &
omgedoopt tot IJsselmeer
Duizenden Nederlanders werkten vanaf
1927 mee aan dit megaproject, de
Afsluitdijk tussen Friesland en Noord-
Holland. In 1932 was het zover: de 30
kilometer lange dijk was voltooid.
Geen eb en vloed meer of hoge waterstanden.
De Zuiderzee was getemd en
werd omgedoopt tot IJsselmeer. Geleidelijk
aan zou het zoute water zoet
worden. Een deel van het IJsselmeer
werd drooggelegd of ingepolderd. Al
met al een ijzersterk staaltje van waterbeheersing,
waar Nederland trots
op kan zijn.

12
12 BELEEF DE GESCHIEDENIS IN HET ECHT!
Rijksmuseum Muiderslot: levendiger, transparanter en veelzijdiger dan ooit
Oei, je hebt bij binnenkomst 48 schietgaten op je gericht! Overwin je je angst en loop je door, dan valt er heel wat
te beleven! Het Muiderslot laat vandaag de dag alle aspecten van zijn roerige bestaan zien. Dwalend door de zalen,
gangen en torens ontdek je zelf de avonturen die zich hier hebben afgespeeld in de afgelopen eeuwen. Geschiedenis
in het echt!
Hoe was het leven op een middeleeuws kasteel?
De Ridderroute voert je naar de nok van de hoogste toren van
het kasteel, de Westertoren. Het uitzicht over het IJmeer en in
de verte Amsterdam en Pampus is adembenemend! Onderweg
ontdek je het middeleeuwse, avontuurlijke leven tussen
de harnassen, maliënkolders, hellebaarden, kruisbogen en
zwaarden. In de Kemenade kunnen jeugdige bezoekers zich
verkleden als schildknaap of jonkvrouwe. Heel even voel je je
Floris V: je springt te paard voor een spannend Toernooispel
en laat je in de Jachtkamer tot ridder slaan.
Slimme bouwkunsten ter verdediging
Tijdens de Torenroute ontdek je alle slimme trucs, bouwkunsten
en verrassingen die het Muiderslot voor de vijand in petto
had. Van de strategisch gelegen Poorttoren tot de doodlopende
weergang en het verborgen werpgat. Sluip achter
de kantelen, loer door de schietgaten en gooi virtueel stenen
naar de vijand via de beroemde mezekouw boven de brug.
61
Een wandeling door de Gouden Eeuw
Samen met een gids stap je de Gouden Eeuw binnen, de tijd
van de beroemdste bewoner van het kasteel: P.C. Hooft. Dit
deel van het museum bevat prachtig ingerichte werk- en
woonkamers vol schilderijen, sierlijke meubelen, beddenkoetsen,
bewerkte schouwen en veel pracht en praal. De gids
van het Muiderslot vertelt je over het leven en de bijzondere
gewoonten in de Gouden Eeuw.
Omvallen van vermoeidheid
Een harnas was wel 20 à 25 kilo zwaar! Probeer daar
maar eens een sprong mee te maken, of te vechten. Dat
houd je niet lang vol. Ridders van adel hadden regels. Zij
daagden elkaar uit voor georganiseerde gevechten op
een toernooi. Daarbij mochten ze om de beurt de ander
slaan of stoten. Vaak verloor degene die uiteindelijk
met zijn zware ijzeren pak omviel van vermoeidheid. Die
werd dan gevangen genomen en vrijgelaten tegen losgeld
of grondgebied.

Hoogtepunten van de Gidsroute zijn zeker Hooft’s werkkamer
en de Slotkeuken met al zijn merkwaardige en soms
hilarische gebruiksvoorwerpen. En natuurlijk de indrukwekkende
Ridderzaal!
Even op adem komen…
In de filmzaal van het museum draait een film over de enerverende
bouw- en bewonersgeschiedenis van het Muiderslot.
Je kunt ook plaatsnemen op het terras van de taveerne, met
een drankje, een broodje en prima uitzicht op de binnenplaats
en de mensen die voorbij wandelen. De Museumshop
aan de binnenplaats bevat ridderpakken, speelgoed, boeken,
kaarten en veel meer cadeaus die met het Muiderslot en zijn
historie te maken hebben. Zoek je iets bijzonders? Kijk dan
eens bij de zakjes met zeldzame zaden en peulvruchten van
plantjes van weleer uit de eigen tuinen.
Tuinen en boomgaarden
Slenterend rondom de grote etagelinde komen de geuren
van de historische tuinen je tegemoet. De prachtig onderhouden
tuinen bij het Muiderslot zijn, zoals gebruikelijk was
in de 17 e eeuw, voor de sier en voor de kweek. De Cruydhof
bevat keukenkruiden, geneeskrachtige kruiden en verf- en
sierkruiden. In de Warmoeshof vind je originele, historische
groenteplanten. De Warmoezeniers vertellen je graag en met
trots over de tuin en de gewassen die zij verbouwen. Uiteraard
mag een bezoek aan de beroemde pruimenboomgaard
achter het kasteel niet ontbreken!
Zeven eeuwen waterdefensie
Naast de pruimenboomgaard staat de allernieuwste aanwinst
van het museum: het Waterschild Paviljoen. Binnen
zie en hoor je een mooi overzicht van de strijd met en tegen
het water. Je kunt ter plekke ook zelf het water trotseren! Een
wandeling over de vestigwallen rondom het kasteel biedt
een fantastisch uitzicht op de waterrijke omgeving en het
forteiland Pampus. Je treft veel sporen aan van zeven eeuwen
waterdefensie. Van de rustig kabbelende Slotgracht tot
de 19e-eeuwse Stenen Beer.
62
Bastion met valkenier
In de zomermaanden is op het Bastion vaak de Slotvalkenier
te vinden. De valkenier traint valken – de populairste
jachtvogels – en andere roofvogels om op bevel wild te
vangen. Als je de valkenier aantreft kun je kennismaken
met diverse roofvogels, zoals een uil of een buizerd of
een valk met een rustgevend kapje (huif) op zijn kop. Je
komt van alles te weten; vragen staat vrij. Voel ook eens
de zachte veertjes of staar diep in de scherpe ogen van
deze prachtdieren.

SLOTWOORD
Levendiger, transparanter en veelzijdiger dan ooit!
Het Muiderslot is zeven eeuwen oud, maar gaat nog steeds mee met zijn tijd. Het is zelfs
levendiger, transparanter en veelzijdiger dan ooit! Levendiger bijvoorbeeld dankzij de
actieve spellen waarmee vooral de jonge bezoekers zich vol overgave storten op vriend
en vijand en al spelend interessante kennis over de geschiedenis opdoen. Levendiger ook
dankzij prachtige tentoonstellingen en podiumactiviteiten op het gebied van muziek,
toneel, literatuur en poëzie.
Daarbij won het Slot aan transparantie doordat de laatste jaren meer zalen en kamers
opengesteld zijn voor het publiek. Bezoekers kunnen nu zelf rondzwerven door een groot
deel van het kasteel. Met het Waterschild Paviljoen heeft een belangrijk hoofdstuk uit
de geschiedenis van het Muiderslot – de strijd met en tegen het water - een prominente
plaats in het museum gekregen.
De komende jaren zal het Muiderslot zich verder blijven ontwikkelen en het publiek met
nieuwe ervaringen verrijken. In Rijksmuseum Muiderslot beleef je de geschiedenis in het
echt!
Bert Boer – Directeur Stichting Rijksmuseum Muiderslot
63

Detail van een geëtst Milanees pronkharnas uit de 16 e eeuw.
64

BIJLAGE 1
Feiten (op schrift) met betrekking tot het Muiderslot
1281 24 januari. Bisschop van Utrecht verpandt
de steden Muiden en Weesp aan graaf Floris
V. (Pandacte)
1285 27 oktober. Zoenbrief tussen de gebroeders
van Amstel enerzijds en de bisschop van
Utrecht en graaf Floris V anderzijds.
1296 4 oktober. Eerste uitdrukkelijke vermelding
van het Muiderslot als bestaande burcht,
door Melis Stoke, klerk aan de kanselarij van
graaf Willem II. Stoke schreef in zijn Rijmkroniek
over de moord op graaf Floris V: “Si
voeren te Muden, metten Grave – Ten huse,
dat hi met siere have – Hadde ghecocht
ende doen maken”
1297 Willem van Mechelen, bisschop van Utrecht,
belegert, bestormt en neemt het kasteel in
en sloopt het tot op de grondvesten.
1370 Herbouw Slot op oude grondvesten, in opdracht
van hertog Albrecht.
1373 Rekening en verantwoording over het bepleisteren
en ‘berapen’ (met mortel bedekken
en eventueel gladstrijken) van de kamers
boven en beneden.
1386 Rekening en verantwoording van de bouw
van de Noordoostelijke vleugel.
1418 11 maart. De Stede van Naerden en de Gemeente
van Ghoyland krijgen het Privilege
(recht) van hertog Jan van Beyeren om hen die
schade aanrichten aan bossen en venen op te
pakken en naar het Muiderslot (“op onze Slote
van Muyden”) te sturen.
1432 Splinter van Nyenrode laat de dijk om het
Slot repareren.
1443 Lodewijk van Montfoort laat opnieuw en
grondig “den dyck die voirden huyse tot
Muyden leyt” herstellen. De kapel krijgt gebrandschilderde
ramen.
65
1462 25 augustus. Karel van Bourgondië (Karel de
Stoute) tekent een Handvest “in onsen Slote
van Muyden”, waarin hij onder meer verklaart
dat hij en zijn nakomelingen het Slot
nooit meer zullen afnemen van de grafelijkheid
van Holland.
1471 De kop van de Zuidertoren wordt vernieuwd.
1472-1473 Gheret van Berckenrode laat 97 roeden dijk
versterken. (1 Amsterdamse roede is 13,52 m2)
1475-1477 Een commissie uit de Rekenkamer bezoekt
het Slot en constateert dat de toestand
slecht is. De grote toren helt zodanig, dat
boven aan de daklijst van het zaalblok een
scheur van twee voet breedte is ontstaan.
Voorstel: de houten voorpoort door een stenen
poort vervangen.
1477 De Stad Amsterdam wordt verantwoordelijk
voor het onderhoud en de bezetting van het
Muiderslot.
1480 De dijk wordt opnieuw verhoogd “dat men
dair droechs voets mochte overgaen.”
1488 Kastelein Dirk van Swieten moet 17 man
leger-personeel aannemen.
1506 Het Slot is in slechte staat. De poort en enkele
torens dreigen in de gracht te storten.
1508 Door “storm ende onwieder” wordt een gat
van 85 roeden lang in de dijk geslagen. Deze
wordt voor drie stuivers per roede gerepareerd.
1508 Hertog Karel van Gelder neemt het slot in,
bij verrassing. 10 december volgt het Verdrag
van Vrede te Kamerijk: Karel van Gelder
moet het Slot ontruimen. Dat doet hij, in
1509.
1510 6 maart. Overeenkomst tussen de Stad Amsterdam
en Hyman Jacobszoon, waarbij de
laatste belooft “tot sijner laste ende anxte

te bewaeren ’t Huis te Muyden“. Hij doet dat
met 8 man inwonend personeel.
1527 Het Slot wordt slechts door een onderkastelein
en twee of drie man bezet. Men weigert
hulp van gewapende mannen onder bevel
van de Amsterdamse burgemeester aan te
nemen.
1576 Mei. Diederik Sonoy (geuzenleider in de
80-jartige oorlog) tracht tevergeefs voor Willem
van Oranje het Muiderslot in te nemen.
1577 In opdracht van prins Willem van Oranje
legt ingenieur en fortificatiemeester mr.
Adriaen Anthoniszoon de fortificatie (vestingwerken)
aan rondom het Slot.
1587 De graaf van Leycester laat het Muiderslot
door Overste Jan Bax bezetten, om mede
hierdoor Amsterdam in bedwang te houden.
Amsterdam weet hem te verwijderen.
1609 4 juni. P.C. Hooft beëdigd als “Casteleyn
van Muyden ende Bailluw van Ghoylant”.
Dat gebeurde in Muiden “op ’t hooft van de
Brugge, bij rijzende sonne naar ouder gewoonte”.
1618 Het treurspel Isabella van dr. Samuel Coster
wordt “in de grote zaal tot onthaal van Zyn
Excell. Prince van Orangen ghespeelt”.
1630-1631 Hooft laat een overdekte galerij of voorzaal
bouwen voor de keuken en de Ridderzaal;
zodat de zaale vrijblijft voor de “besoignen”
(zaken) en maaltijden.
1647 21 mei P.C. Hooft overleden.
1672 Graaf Joan Maurits van Nassau laat de wallen
om de stad en het Slot van palissaden
voorzien en betrekt zelf de Blauwe kamer
(Prinsenkamer).
1739-1742-1784 Restauraties aan het Slot.
1787 September. De patriottische stadsbezetting
plundert het Slot en gooit het servies van de
prinsgezinde slotvoogd Nicolaas Warin in de
slotgracht.
66
1793-1795 Het Slot dient tot staatsgevangenis, onder
meer voor de graaf van Bylandt.
1795 Het Slot dient tot kazerne voor Franse ‘Sansculottes’.
1798-1813 Het Slot wordt gebruikt als gevangenis, als
kazerne en als magazijn van oorlog.
1824 Het slot komt onder “Domeinen”.
1825 28 juni. Het Muiderslot wordt voor afbraak
te koop aangeboden.
1825 12 juli. Op hoog bevel wordt aangekondigd
dat de verkoop bij provisie geen voortgang
zal vinden.
1831 Het Slot komt onder beheer van de Provinciale
Waterstaat van Noordholland, wordt
opgemeten en in kaart gebracht.
1840 18 januari. Melding dat de zorg van de Hoge
regering niet verder kan reiken dan het Slot
zo veel en zo lang mogelijk in de bestaande
staat in stand houden.
1878 Augustus. Het Slot gaat van Provinciale
Waterstaat over naar het departement van
Binnenlandse Zaken, afdeling Kunsten en
Wetenschappen. Vanaf dat moment worden
met een klein jaarlijks bedrag de meest
dringende herstellingen aan daken en muren
verricht.
1881 Feestelijke viering van de 300ste geboortedag
van P.C. Hooft. Oprichting van de Commissie
voor de Inwendige Restauratie van
het Muiderslot.
1895-1909 Grote restauratie onder leiding van J.W.H.
Berden, Ridderzaal door P.J.H. Cuypers. Afbraak
galerij op de binnenplaats.
1913 Februari. Tentoonstelling, georganiseerd
door de Commissie voor de Inwendige Restauratie.
40.204 bezoekers. Opvoering “Gerard
van Velsen”.
1947 Herdenking van de sterfdag van Hooft (21
mei 1647). Voortzetting van de restauratie
door de Rijksgebouwendienst. Herinrichting

Slot met originele stukken.
1948 Start van muziek- en andere kunstzinnige
avonden en ontvangsten. (Herstel van dit
17 e -eeuwse gebruik, onder P.C. Hooft).
1951 21 mei. Eerste keer dat de P.C. Hooftprijs
(jaarlijkse Staatsprijs voor letterkunde) in
het Muiderslot wordt uitgereikt.
1954 Maart. Proefgraving door de Rijksdienst van
het Oudheidkundig Bodemonderzoek (onder
leiding van J.G.N. Renaud) Hieruit blijkt
dat het Slot in het 4e kwartaal van de 13e
eeuw is gebouwd.
April. Stichting “Vrienden van het Muiderslot”
opgericht.
Mei. Oprichting cultureel genootschap “De
Muiderkring”.
Overdracht van de omliggende terreinen
door het Ministerie van oorlog aan het ministerie
van Onderwijs, Kunst en Wetenschap.
1955 Stenen remises en houten loods voor het
Slot worden opgeblazen. Reconstructie van
de wallen. Beplanten en uitpalen van het
hof en de wallen.
1956-1962 Tweede grote inwendige restauratie van het
Muiderslot.
Planten van de pruimenboomgaard. Aanleg
oprijlaan en parkeerterrein.
1960-1961 Versteviging van de gehele fundering.
1963 De spitsbogen van de open weergang worden
vervangen door rondbogen.
1968 Met de oplevering van het Poortgebouw als
woning voor de Slotbewaarder, komt definitief
een einde aan de bewoning van het
Muiderslot.
1981 Viering van de 400ste geboortedag van P.C.
Hooft. Onthulling van een bronzen plaquette
van P.C. Hooft door Loeki Metz, aangebracht
aan de pleingevel van de noordoostvleugel
van het kasteel.
67
1984 Renovatie van de Kruidhof naar een ontwerp
van hortulanus H. Boers.
1989 Herinrichting van de Wapenzaal als functioneel
wapendepot.
1991 Met het vertrek van de slotbewaarder komt
een definitief einde aan de bewoning van
het Poortgebouw en krijgt het gebouw een
kantoorfunctie.
1995 Verzelfstandiging Stichting Rijksmuseum
Muiderslot.
1996 Met het verplaatsen van de kassa naar de
stenen coupure wordt het vestingterrein
beter afsluitbaar. De eerste beeldententoonstelling
wordt gerealiseerd in het nieuwe
‘buitenmuseum’.
1999 Aanleg Warmoeshof, een gereconstrueerde
renaissance groentetuin, naast de kruidhof
op de plek van de voormalige voorburcht.
2003-2004 De pruimenboomgaard wordt gerooid en
een jaar later herplant met verschillende
17 e -eeuwse pruimenrassen.
2004-2005 Renovatie Poortgebouw en realisatie van
een nieuw kassagebouw naast de stenen
coupure.
2005-2006 Derde grote inwendige restauratie en herinrichting
van het Muiderslot. Grote delen van
het kasteel worden ontsloten middels twee
vrij toegankelijke, middeleeuwse publieksroutes.
De begeleide Gidsroute wordt teruggebracht
tot de bel-etage.
2012 Oplevering Waterschild, een betonnen bezoekerspaviljoen
in de Pruimenboomgaard,
op de fundamenten van voormalig bomvrij
gebouw A.

BIJLAGE 2
Bouwheer en baljuwen van Amstelland, van Naarden en Gooiland, drosten van Muiden, kasteleins en slotvoogden
en bestuurders van het Slot te Muiden.
1285 Floris V, graaf van Holland en
Zeeland, bouwheer
1305 Berend van den Dorenweerd
1317 Gerrit van Heemskerk
1327 Arst van der Horst
1333 Willem Kuser, bastaard van
graaf Willem, baljuw van
Rijnland
1341 Florens van der Boechorst
1351 Heynrick van Heemskerk
1354 Gerrit de Boele
1358 Ridder Gijsbert van IJsselstein
1373 Coen van Oesterwijk
1380 Willem van Brederode
1388 Jan van den Poele
1396 Jan van Heenvliet van
Cattendyke
1399 Arend van Leyenburg
1407 Ridder Jan van Beverwaarde
1416 Reinoud van Brakel
1418 Dirk van Assendelft
1420 Johan van Nyenrode
1421 Jan en Splinter van Nyenrode
1424 Splinter van Nyenrode
1443 Lodewijk van Montfoort, heer
van Hazerswoude
1446 Gijsbrecht, heer van Nyenrode
1468 Johan van Nyenrode
1476 Dirk, bastaard van Nyenrode
1477 Henderick Ackerman
1482 Anthonis van den Abeele
1484 Joost van Ameijde, heer tot
Abeele
1488 Dirk van Zwieten, heer Arentsz.
heer van Leyenburg bij Heukelom
1500 Evert van Lennep
1506 Joost van Zwieten
1509 Hyman Jacobszoon van Ouder-
Amstel
1513 Anthonis van Lalaing, heer van
Montigny tot Culemborg
1515 Frans van Mercke
1516 Willem van Diest
1523 Jan van Alkemade
1529 Cornelis van Borsselen
1536 Jan de Chami
1545 Jan de Flauw
1546 Wouter van Matenesse
1555 Vincent van Leeuwensteyn
1558 Van Drunen
1562 Paulus van Loo
1579 Jhr. Willem van Zuylen van
Nijevelt, heer van Bergambacht
en Heeraertsbergen
1609 Pieter Corneliszoon Hooft
1649 Gerard Bicker, heer van
Engelenburg
1666 Nicolaas van Vlooswijck Ridder,
heer van Papekop,
Diemerbroek en Raephorst
1675 Martinus Fonteyn
1691 Hendrik Hooft Hzn.
1707 Mr. Hendrik Hooft
1717 Pieter Anthony de Huybert, heer
van Cruyningen en Rilland
1740 Mr. Jan Berend Bicker Hzn.
1750 Bertram Philip Sigismund
Albrecht, graaf van Gronsveld,
Diepenbroek, heer van
Wijngaerden en Ruigbroek
1772 Dirk, baron van Boetselaar, heer
van Kijfhoek enz.
68
1782 Mr. Nicolaas Warin
1789 Mr. Gerrit Corver Hooft
1795 Mr. Samuel Iperusz. Wiselius
weigert zijn benoeming tot
Drost en Baljuw van Muiden
1874 L. D. Taunay
1903 K. Th. E. van Bevervoorde
1909 J. L. de Raadt, burgemeester van
Muiden
1943 H.P. Baard, wetenschappelijk
assistent bij het Rijksmuseum
1948 Ton Koot, algemeen secretaris
van het Rijksmuseum
1972 Mr. S.P. baron Bentick,
Rijksslotvoogd
1975 M. van Hoogstraten, Hoofd
Rijksdienst Kastelenbeheer
1979 G. Heuff, hoofd van de
Rijksdienst Kastelenbeheer
1992 Drs. H.J. Olthof, interimdirecteur
Rijksdienst
Kastelenbeheer
1 oktober: O. van Slooten,
directeur Rijksdienst
Kastelenbeheer
1995 mw. W. ’t Hooft, directeur
Stichting Rijksmuseum
Muiderslot
1999 mw. B.E.J.H.I.E.M. Hilgers-
Michiels van Kessenich,
directeur Stichting
Rijksmuseum Muiderslot
2012 Drs. B. Boer, directeur Stichting
Rijksmuseum Muiderslot

Het Muiderslot - Beleef zeven eeuwen geschiedenis in het echt!
Het Muiderslot heeft de afgelopen zeven eeuwen heel wat meegemaakt: van ridders, graaf Floris,
samenzweringen, slimme bouwtrucs en martelingen tot literaire feesten, P.C. Hooft, dichters en
kunstenaars, vrolijk gezang, oorlogen, overstromingen, sloop en renovatie en de geleidelijke groei naar
een volwaardig Rijksmuseum. Lees over de vele indrukwekkende hoogte- en dieptepunten in de roerige
geschiedenis van dit mooiste middeleeuwse kasteel van Nederland.
www.muiderslot.nl