Download - Marius Broos

VERKEER en VERVOER in ESSEN, KALMTHOUT en ROOSENDAAL
‘La Ville d’Anvers’ en de
‘Fonderies Anversoises’
Rond 1900 werd vanuit Antwerpen
per trein stadsbeer als
meststof voor de landbouw
aangevoerd. De speciaal aangelegde
gierputten aan de
Handelsstraat waren bereikbaar
via een spooraansluiting.
In de volksmond werd het
complex aangeduid met ‘La
Ville d’Anvers’ (De Stad Antwerpen).
Na 1900 kende ook Essen
enige industriële activiteiten.
De ijzergieterij ‘Fonderies
Anversoises’ zorgde voor
werkliedenvervoer, grondstoffen
(steenkolen en smeedijzer)
en producten (riooldeksels en
lantaarnpalen) per trein. Sommige
arbeiders kwamen uit
Bergen op Zoom, een bakermat
van ijzerindustrie. De fabriek
was gevestigd iets ten zuiden van het station
(aan de Heikantstraat, later houtzagerij Loos), maar
bestond slechts van 1907 tot 1917.
Aanvullend railvervoer
In 1868 was in West-Brabant het spoorwegnet
voltooid. Ten noorden van Antwerpen kwam een
verdere uitbreiding niet van de grond. De inwoners
van dorpen zonder station bleven dus aangewezen
op rijtuigen of wagendiensten.
In Nederland werden in 1878 de voorwaarden
voor de aanleg van spoorwegen versoepeld. De
‘stoomtram’ veroorzaakte een grote ommekeer in
het openbaar vervoer. Wanneer een stoomtram
niet sneller reed dan 15 kilometer per uur, dan
mocht zij zelfs van de bestaande wegen gebruik
maken. Zo konden de aanlegkosten tot een minimum
beperkt blijven. De locomotieven, rijtuigen
en goederenwagens hadden een vrij lichte constructie.
In België werd in 1884 de aanleg van buurtspoorwegen
mogelijk. Het grote verschil was echter dat
in Nederland de aanleg werd overgelaten aan
particulier initiatief en dat in België het tot stand
komen een zaak was van de ‘Nationale Maatschappij
van Buurtspoorwegen’ (NMVB).
Buurtspoorwegen ten noorden van Antwerpen
In aansluiting op de stadstram Antwerpen (Klapdorp)
- Merksem (Oude Bareel) die al sinds 20 juli
1879 met paardentractie werd gexploiteerd, kwamen
in 1887 stoomtramverbindingen met Brasschaat
(Dorp) en Bergen op Zoom tot stand. De
lijn naar de markiezenstad liep vanaf het emplacement
Merksem IJskelder door de polders over
Ekeren, Hoevenen, Stabroek en Zantvliet. Ruim
Straatzijde van het monumentale stationsgebouw te Roosendaal uit 1907.
Het gebouw werd flink vernield in september 1944 en enkele jaren later
deels in een andere stijl opgebouwd. Sindsdien bleef het nagenoeg ongewijzigd.
Inmiddels werd het op de Rijksmonumentenlijst geplaatst en kwamen
restauraties in uitvoering. Foto uit 1939, collectie Marius Broos.
13
een jaar later reed er ook een stoomtram van Ekeren
over Oorderen naar Lillo Fort. Bij de buurtschap
Blauwhoef vond contact plaats met de hoofdlijn
over Stabroek. In 1890 werd ook Breda per tram
bereikbaar vanuit Brasschaat (Dorp). Deze lijn
volgde de oude rijksstraatweg over Maria ter Heide,
Wuustwezel, Zundert en Rijsbergen. Het vervoer
van reizigers, goederen en post kwam snel
in handen van de stoomtram. Tot dan toe hadden
de Posterijen vanuit Wuustwezel en omliggende
dorpen de post op het Kalmthoutse spoorwegstation
opgehaald. Voor de komst van de spoorwegen
was Wuustwezel nog het centrale punt voor
de Posterijen geweest.
Met de stoomtramverbindingen tussen Merksem
(Oude Bareel) - Schoten (1889), Lillo Fort - Lillo
Haven (1892) en Maria ter Heide - Brecht (1896)
was het buurtspoorwegnet ten noorden van Antwerpen
voorlopig voltooid (zie kaart 1). Voor alle
aankomende reizigers uit het noordwesten en het
noordoosten was het emplacement Merksem IJskelder
het overstappunt op de paardentram naar
het centrum van Antwerpen. Het stadsbestuur
duldde immers geen stoomtrams binnen haar
vesting.
Stoomtrams in West-Brabant
De eerste stoomtram in West-Brabant reed op 15
september 1882 van Bergen op Zoom naar het
Tholenseveer. Het grootste tramwegnet in West-
Brabant werd echter aangelegd door de ‘Zuid-
Nederlandsche Stoomtramweg-Maatschappij’
(ZNSM). Vanuit Breda ontstond in 1890 niet
alleen een verbinding met Antwerpen, maar ook
met Etten en Oudenbosch. Op oudejaarsdag
1892 werd de lijn vanuit Oudenbosch verlengd tot