Download - Marius Broos

De Antwerpse burgerij wist het natuurschoon en
de rust van de heide te waarderen. Na het aangenaam
verpozen kwam op zondagavond de terugtocht
op gang. De spoorwegdienstregeling van
1909 vermeldt tussen zeven en tien uur vier treinen
naar de Sinjorenstad en in 1935 zelfs zes
treinen. De helft hiervan was extra ingelegd.
Het had overigens niet veel gescheeld of de Kalmthoutse
Heide was helemaal afgegraven geweest.
In de jaren 1860-1870 sneuvelden de ‘Boterbergen’
en de ‘Nolse Duinen’ voor de stadsuitbreidingen
van Antwerpen. In 1868 werden tot
vier zandtreinen per dag naar Antwerpen ingelegd.
In de jaren 1890-1900 was het de beurt aan
de ‘Vossenbergen’. Vanaf hier ging er zand naar
de werken voor de ‘Middenstatie’ in Antwerpen
en de aansluitende ophogingen van de ringspoorweg
met de goederenstations Zurenborg en Borgerhout.
(In de buurt van de Kalmthoutse Heide is
nog steeds de ligging van enkele aftakkingen uit
de spoorweg Antwerpen - Roosendaal in het terrein
waar te nemen.)
Een smalspoorweg op de Kalmthoutse Heide
Toch werd het tracé nog een keer gebruikt, maar
nu met de bedoeling om toeristen tot ver op de
heide te brengen. Het initiatief ging uit van Bernhard
Bernsohn-Stern, een Antwerpse diamantkoopman,
die sinds 1908 eigenaar was van het
landgoed Mont-Noir. Zijn landgoed lag op een uur
gaans van het station Heide en ontbeerde een
verharde toegangsweg.
Op 21 april 1910 werd een concessie gevraagd
voor een smalspoorweg met paardentractie. De
Naast het voermansbedrijf en het taxivervoer kwam in mei 1930 bij Van
Hees een eerste autobus in dienst voor groepsvervoer en een dagelijkse
dienst op marktdagen tussen Nispen en Roosendaal. Op het einde van de
jaren dertig telde het bedrijf twee à drie taxi’s, vier à vijf autobussen en
een gelijk aantal vrachtauto’s van allerlei slag en soort. Foto, collectie Familie
Van Hees, Nispen.
16
enkelsporige lijn had een lengte van 5,585 kilometer
en een spoorwijdte van 75 cm. Pas in 1912
startten de werkzaamheden. Het toeristisch en
economisch belang van het smalspoortje stond
voor Bernsohn-Stern vast. Heide was immers een
centrum van eendagstoerisme met een bijzonder
bloeiend hotelwezen en talloze buitenverblijven.
Honderden toeristen trof men er op vrije dagen
aan, zodat een rechtstreekse verbinding van het
station Heide met het centrum van de duinen ongetwijfeld
een succesvolle en winstgevende exploitatie
moest gaan opleveren.
Dit alles werd echter wreed verstoord door het
uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Bernsohn-
Stern vluchtte in 1914 naar het buitenland en liet
het landgoed Mont-Noir voorgoed in de steek.
Het juist voltooide smalspoortje werd nimmer in
gebruik genomen. Kort na de bevrijding in 1918
werd het al weer opgebroken.
Autobussen en vrachtauto’s
Tussen Roosendaal en Kapellen waren vóór
1925 alle inwoners van Essen en Kalmthout uitsluitend
aangewezen op de trein. Het alternatief
was lopen of fietsen. Alleen welgestelden beschikten
over een eigen rijtuig. Pas in de jaren
twintig verspreidden autobussen en vrachtauto’s
zich als een olievlek over het platteland. Geen
dorp of gehucht of het werd wel aangedaan door
een autobus, waarmee de inwoners voor een appel
en een ei konden reizen. Aan beide zijden
van de grens stond het namelijk iedereen vrij om
met wat voor vervoermiddel dan ook personen en
goederen te vervoeren. Het werd zeer lucratief
om met autobussen parallel
aan trein of tram te rijden. De
kosten waren zeer laag, terwijl
geen sterveling de ondernemers
kon dwingen om ook
tijdens de stille uren de autobus
op de weg te houden.
Ondernemers zorgden voor
een moordende concurrentiestrijd
op de weg. Als gevolg
daarvan werden de tarieven
omlaag geschroefd,
waardoor de rentabiliteit van
de ondernemingen in gevaar
kwam. Menigeen verdween
dan ook weer snel van de weg
of zette een eigen bedrijf met
‘luxe-touringcars’ op.
Een voorbeeld is Van Hees te
Nispen. Scholen en verenigingen
maakten maar wat graag
gebruik van hun diensten voor
de jaarlijkse uitstapjes. Voorheen
was vader Peerke van
Hees voerman met paard en
kar op Roosendaal geweest.