Groeten uit Europa! - Topos

Jaargang 16
Nummer 4
2006
7 euro
TOPOS
Periodiek van het Laboratorium voor Ruimtelijke Planvorming
Schaal 1 : E uropa

I n h o u d
2 TOPOS / 04 / 2006
Artikelen
08 Groeten uit Europa!
Mark Hendriks en Dirk Sijmons
12 De europese ‘ eenwording’
Lodewijk Wiegersma
16 EU Territorial Cohesion Policy: The Light at the End of the
Tunnel?
Andreas Faludi
20 De ‘ verjonging’ van het erfgoed
Ontwerpen met geschiedenis is een maatschappelijke opgave
Jan Kolen
24 Europa stoomt door (met of zonder Nederland)
Davis Evers
30 Grenzenloze plnningkennis in Europa:
Internationale kennisuitwisseling aangaande ‘land development’ in FARLAND
Terry van Dijk
34 Plannen op de helling
On-nederlandse stedebouwkundige projecten Buro Lubbers
Eric Jonge en Marjan de Vries
38 Wat willen planners met Europa?
Raoul Beunen
42 Waddenland
Een nieuw concept in het denken over de bescherming van de internationale
waddenzee
Hans Revier
46 Space for species: towards a cohesive Natura 2000 network
Paul Opdam
49 Europeaniseren vraagt om een actieve ruimtelijke ordening
De provinciale ruimtelijke ordening in Europese context
Arjen de Wit
08
12
30
34
38

42
46
52
55
58
Rubrieken
04 Redactioneel
Adam Hofland
05 Caperton
Renée de Waal
14 Column
Kristof van Assche
28 Forum
Joren Jacobs en Henk-Jan Kooij
33 Dat vind ik nou mooi!
Rianne Knoot
Onderwijs
41 Onderwijscolumn
Lotte Bontje
52 Het leven zoals het is: de herstructurering
Hoe beleven de bewoners van malburgen de herstructurering van hun
wijk?
Nadja Mertens en Karlijn Soesman
55 Kolonisten banen nieuw spoor
Een studie naar regionale arrangementen in de Drentes Veenkoloniën
Egbert Jaap Mooiweer
58 Een zee van Ruimte
Het watersysteem voor deelplan II Meerstad Groningen
Dirk Oomen
62 Boeken
TOPOS / 04 / 2006 3

Europa – Europia – Eutopia - Utopia
Terwijl miljoenen Nederlanders afgelopen zomer de
auto of vliegtuig namen naar hun vakantiebestemming
in het buitenland, kwamen er duizenden Afrikanen
om die poogde ook grenzen over te komen. Niet voor
een vakantie of voor het plezier, maar uit wanhoop.
Hun leven in landen als Mali en Niger was zo uitzichtloos
dat ze geen andere uitweg zagen dan zich met
lotgenoten in een te klein vissersbootje te proppen
en de meedogenloze oceaan te trotseren. Anderen
stortten zich met honderden tegelijk op 6 meter hoge
hekken in de hoop dat zij één van die enkelingen zouden
zijn die niet bleven haken in het prikkeldraad en
wel de andere kant zouden bereiken.
De drijfveer is geld. Geld waarvan in Europa genoeg
is. Geld waarmee de familie thuis onderhouden kan
worden.
De ellende begint al in eigen land. Smokkelaars vragen
astronomische bedragen om de mannen, het zijn
altijd mannen, in de buurt van de Marokkaanse of
Tunesische kust te brengen. Deze plekken dienen als
springplank omdat hier de afstand tussen het Europese
en Afrikaanse continent het kleinst is. Leg je als
aankomend illegaal nog een paar duizend euro bij
dan kan je via de zelfde smokkelaars nog een plekje
op een visserboot kopen. Bezit je dat geld niet, dan
zal je zelf moeten proberen de douane uit handen te
blijven en de grens over te steken.
Terugkeren naar het eigen dorp kan niet. De familie,
soms zelfs het hele dorp, heeft al het geld bij elkaar
gelegd om de smokkelaars te kunnen betalen voor
jouw reis. Terugkeren met lege handen is een doodzonde.
Dus riskeer je onderkoeling, verdrinking, ondervoeding
en ander fysiek en psychisch letsel om
het Europese fort te enteren en de vruchten van die
welvaart te kunnen plukken.
Afgelopen zomer probeerden 12.000 illegale immigranten
de Italiaanse kust te bereiken en 27.000 de
Spaanse enclaves Melilla en Ceuta. Zonder succes.
6000 anderen waren nog ongelukkiger en gaven het
leven.
De Spaanse premier Jose Luis Rodriguez Zapatero
stelde aan het eind van de zomer voor in Europees
verband te gaan zorgen voor een verkleining van de
welvaartskloof tussen Afrika en Europa om zo de toestroom
van immigranten naar zijn land in te perken.
Terwijl een groot deel van de EU-lidstaten op haar
beurt weer vond dat Spanje de ellende zelf over zich
4 TOPOS / 04 / 2006
had afgeroepen door vorig jaar 700.000 illegalen een
permanente verblijfsvergunning te geven en zo dus
zelf de kat op het spek gebonden had. Een echte oplossing
is niet zomaar gevonden; dat is deze nooit bij
menselijke drama’s van deze omvang.
Ondertussen werken wij hard aan een nog beter en
nog mooier Europa. Als ik de inhoud van deze TOPOS
zo bekijk, lukt dat nog aardig ook. Onszelf beseffen
dat we dat enkel kunnen omdat wij in Europa bijna als
vanzelf worden voorzien in onze basisbehoeften, zoals
goed onderwijs en een zorgstelsel, is daarbij niet
ongezond. Daardoor zijn we ook in staat ons bezig te
houden met meer “secundaire” zaken als ecologische
corridors en recreatielandschappen. Wij staan dan wel
weer elke dag in de file of bevinden ons op een station
zonder rijdende treinen. En het weer laat vaak ook
te wensen over, maar och: er is altijd wel iets.
Adam Hofland
Eindredacteur Schaal 1:Europa
Redactioneel

Caperton
In de rubriek Caperton doet de redactie van TOPOS
verslag van nieuws in de categoriën ‘onderwijs’,
‘onderzoek’, ‘praktijk’ en ‘aankondigingen’. Caperton is de
naam van het land tussen twee afwateringskanalen van
verschillende dorpen. Het is het land tussen verschillende
werelden; de plek waar nieuws zich kan verzamelen.
Leerstoelgroep Landgebruiksplanning
wordt volledig lid
van AESOP
De leerstoelgroep Landgebruiksplanning is toegelaten
als volledig lid van de Association of European Schools
of Planning (AESOP). Dit betekent dat het onderwijsprogramma
in Ruimtelijke Planning in Wageningen erkend
is te voldoen aan de internationale standaard. AESOP is
een netwerk van universiteiten en universiteitsafdelingen
die onderwijs geven en onderzoek verrichten in het veld
van stedelijke en regionale planning. Het lidmaatschap
opent nieuwe mogelijkheden voor internationale samenwerking
en uitwisseling van ervaring.
Meer informatie: www.aesop-planning.com
Stad noch land: ruimtelijke
ontordening in Nederland
Het rommelige land op de grens van waar stad en agrarisch
gebied in elkaar overgaan, weet zich steeds weer
te onttrekken aan de gangbare Nederlandse ideeën over
ruimtelijke ordening. Deze grensgebieden, ook wel tussenland
genoemd, zijn rommelig, soms vervreemdend,
maar ook spannend en vol mogelijkheden. De tentoonstelling
geeft aan de hand van kaarten, tekeningen en
foto’s inzicht in de onvoorspelbare manieren waarop deze
ruimtes zich ontwikkelen. De tentoonstelling is te zien t/m
25 februari 2007 in het NAi in Rotterdam.
Meer informatie: http://www.nai.nl/nl/pers/061005_stadnochland.html
Promotie Wijnand Boonstra
Wijnand Boonstra promoveerde op 30 oktober 2006 met
het proefschrift “A Case Study of Value-Conflicts on Dutch
Rural Land Use”. Conflicten over de inrichting van het landelijk
gebied zijn vaak niet louter een belangenstrijd, maar
vaak ook een waardenstrijd. In het proefschrift wordt
onderzocht hoe waardenconflicten in de praktijk worden
gearticuleerd en hoe erover wordt onderhandeld.
3 Cum Laudes bij MSc
afstudeerders Planning
Bij de MSc diploma uitreikingen afgelopen september is
een uitzonderlijk hoog aantal van 3 cum laudes gehaald
bij de specialisatie Ruimtelijke Planning. Jeroen Laro,
Roderick Simons en Arjen de Wit zijn cum laude afgestudeerd.
De laatst genoemde is nu junior onderzoeker bij
de leerstoelgroep Landgebruiksplanning.
Promoties Maarten Jacobs
en Martijn Duijneveld
Twee medewerkers van de Leerstoelgroep Sociaal-ruimtelijke
Analyse zijn onlangs gepromoveerd. Maarten Jacobs
promoveerde op 10 november. Zijn proefschrift “The production
of mindscapes. A comprehensive theory of landscape
experience” gaat over verschillende manieren waarop de
ervaring van het landschap wordt bestudeerd. Hij ontwikkelt
een overkoepelende theorie, waarin de vraag centraal
staat via welke processen ervaringen van landschappen tot
stand komen.
Martijn Duineveld promoveerde op vrijdag 22 december.
Zijn proefschrift heet: “Van oude dingen, de mensen, die
voorbij gaan; Over de voorwaarden meer recht te kunnen
doen aan de door burgers gewaardeerde cultuurhistories.”
Hij beargumenteert dat als de Nederlandse overheid haar
cultuurhistorisch beleid wil democratiseren daarvoor meer
openheid moet worden gecreëerd in het formele beleidsysteem.
Hoewel zijn onderzoek zich heeft beperkt tot het archeologiebeleid,
zijn de uitkomsten zeer relevant voor andere
beleidsvelden waarbinnen de ambitie bestaat de wensen van
burgers meer bij het beleid te betrekken.
TOPOS / 04 / 2006 5

6 TOPOS / 04 / 2006
Erik de Jong nieuwe docent
Landschapsarchitectuur
Erik de Jong zal de leerstoelgroep Landschapsarchitectuur
voor twee dagen per week komen versterken als
universitair hoofdmedewerker. Hij heeft kunstgeschiedenis
gestudeerd en zich gespecialiseerd in de geschiedenis
van tuinen en landschappen. Vorig jaar heeft hij reeds
zijn entree gemaakt aan Wageningen Universiteit met de
collegereeks ‘600 jaar geschiedenis van de Nederlandse
tuin- en landschapsarchitectuur’. Vanaf dit jaar vervangt
hij het bestaande ‘History of Art, Architecture and Landscape
Architecture’ van Klaas Kerkstra met een serie
getiteld ‘A Cultural History of Garden and Landscape Architecture’.
Daarin wil De Jong de culturele geschiedenis
van de landschapsarchitectuur behandelen in relatie tot
de andere ontwerpdisciplines, kunsten en wetenschappen.
Het vak zal een theoretisch, kritisch, reflectief en ook
praktisch karakter krijgen, dat niet alleen op de ontwikkeling
van het westen is gericht, maar wereldwijd.
De Jong is naast zijn aanstelling aan Wageningen Universiteit
onder andere ook bijzonder hoogleraar in Leiden,
adviseur van dierentuin Artis en ‘senior fellow history of
Landscape Architecture’ bij Dumbarton Oaks Institute for
Landscape Studies, een onderzoeksinstituut van Harvard
University in Washington D.C.
Meer informatie: erik.dejong@wur.nl
Jörg Rekittke new assistant
professor Landscape
Architecture
Jörg Rekittke will be the new assistant professor at the
chair of Landscape Architecture from December 2006 onwards.
Rekittke studied at the Technical University Berlin
and Ecole Nationale Supérieure du Paysage Versailles.
He was teaching assistant at RWTH Aachen University
at Department of Landscape Design and at Department
of Urban Design and Regional Planning. He also got his
doctor’s degree in Aachen. Rekittke also worked at the
University of Siegen and at Hochschule Anhalt.
His primary focus in Wageningen will be on landscape
architecture in relation to urbanism. Rekittke will organise
the urban MSc Atelier during period 3 and 4 from January
till April. Next to education he will do research work.
He is interested in strengthening the connection between
research and the creative act of design. He distinguishes
between research in the classical sense and research applied
in the field of Landscape Architecture, as he calls it
‘limited science’. He will try to clarify the often misty-eyed
interpreted design act by searching for a way to make it
traceable for everyone.
More information: rekittke@email.de Links Erik de Jong, rechts Jörg Rekittke

TOPOS / 04 / 2006
7

Groeten uit Europa!
Landschapsontwerpers en
landschapsplanners moeten
meer nadenken over de
invloed van vrijetijds-
besteding op het landschap.
De Nederlandse rijks-
adviseur voor het landschap
organiseert daarom een
internationaal project
waarin opleidingen worden
opgeroepen ontwerpend
onderzoek te doen naar de
veelkleurige relatie tussen
leisure enerzijds en de
Europese landschappen
anderzijds.
Mark Hendriks
Journalist
Dirk Sijmons
Rijksadviseur voor het landschap
tekstlandschap@gmail.com
8 TOPOS / 04 / 2006
In Oost-Duitsland wordt een voormalig
mijnbouwgebied omgetoverd tot een recreatief
merengebied, compleet met verblijfsaccommodaties,
attracties en vaarroutes.
Aan de Spaanse kust kampen voorheen
populaire badplaatsen met leegstand, omdat
de toeristen wegblijven. Toeristen die massaal
naar Turkije trekken, waardoor de kusten bij
Antalya, Alanya en Marmaris langzaamaan
dichtslibben met hotels, restaurants en discotheken.
Druk bezochte berggebieden in de Alpen
lijden onder hevige erosie. Het intensieve
gebruik door skiërs in de winter en wandelaars
in de zomer eist zijn tol.
In de Italiaanse Apenijnen, waar de landbouw
verdwijnt, keren de beer en de wolf weer terug.
Ecotoerisme en -recreatie kunnen wellicht de
plek van de landbouw innemen en zo fungeren
als nieuwe economische en ruimtelijke dragers
van deze bergachtige streek.
Tweede woningen spreiden zich als een
hagelschot uit over het Europese continent.
Nederlanders overwinteren op Kreta, Duitsers
in Polen, Fransen in Portugal en Tsjechen in
Kroatië. Echter zonder bij te dragen aan de
zorg voor de landschappen van het gastland.
Na de bouw van een woonwijk krijgt het nabij
gelegen platteland in het weekend plotseling te
maken met wandelende stedelingen, hondenuitlaters
en fietsende gezinnen.
Graanvelden in Picardië lijken, als gevolg van
het Europese landbouw- en subsidiebeleid,
steeds meer op die in Bohemen, Groningen
en Roemenië. De identiteit van deze gebieden
moet nodig geherdefinieerd worden, zodat
mensen er verblijven in plaats van er alleen
doorheen te reizen.
Verbond
Bovengenoemde voorbeelden maken
duidelijk dat de relatie tussen landschap
en recreatie en toerisme – vrijetijdsbesteding
of, met een Engelse term,
leisure –omvangrijk en divers is. Een
niet te verwaarlozen verbond.
In de ruimtelijke ordening, het landschapsontwerp
en de planologie wordt
leisure echter nog te vaak als een toevallig
verschijnsel gezien, iets wat in het
landschap ‘gebeurt’. Terwijl de invloed
van leisure op landschappen soms om
sturing vraagt, om ontwerpstrategieën.

De Europese Landschapsconventie
(ELC) – die Nederland in 2005 ondertekende
– roept landen op om zorg te
dragen voor de kwaliteit en de karakteristieken
van hun landschappen,
zowel de mooie als de alledaagse. De
ELC wil de variëteit op het Europese
continent waarborgen.
Vanuit het ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en
het Atelier Rijksbouwmeester is het
project Landscape and Leisure gestart.
Studenten landschapsarchitectuur en -
planning en toerismestudenten in heel
Europa zijn gevraagd inrichtingsvoorstellen
te maken voor ruimtelijke vraagstukken
omtrent dit onderwerp in hun
eigen land. De resultaten moeten in
2008 leiden tot een advies aan de Nederlandse
ministers van LNV en VROM
en de Raad van Europa.
Consumptielandschap
Vrije tijd, recreatie en toerisme staan in
de statistieken van de wereldeconomie
sinds enige jaren op een stevige eerste
plaats. Bovendien vertoont deze sector
nog steeds jaarlijkse groeipercentages
met dubbele cijfers. De mondiale uitgaven
bedragen zo’n € 463 miljard.
Voor toerisme neemt Europa met jaarlijkse
bestedingen van € 252 meer dan
de helft voor haar rekening.
Bij de keuze van een bestemming voor
de besteding van vrije tijd speelt de regio,
de landstreek en het landschap een
steeds belangrijker rol. Een uitgebalanceerd
regionale mix aan recreatieve
voorzieningen, passend in het landschap,
wint aan aantrekkingskracht. De leisuresector
maakt gebruik van de aantrek
kingskracht van stad en landschap. In
sommige ‘landelijke’ regio’s evenaart of
overtroeft de sector leisure inmiddels
de economische impact van de landbouw,
de bosbouw en de mijnbouw, de
productiesectoren die vanouds een
stevig stempel op het aanzien en het
beheer van het landschap drukten.
Het gevarieerde Europese landschap
vormt met cultuurschatten en steden de
trekpleister voor intra-Europees en
intercontinentaal toerisme. In West-
Europa worden de toeristische uitgaven
echter nog overtroffen door de recreatie.
In Nederland bijvoorbeeld staan tegenover
iedere toeristisch uitgegeven euro
twee recreatieve. Vrije tijd in de openlucht
tenslotte heeft niet zo’n duidelijk economisch
profiel en begint al op het balkon
of in de volkstuin.
De indruk is dat overal in Europa zich
processen afspelen die je zou kunnen
typeren als de geleidelijke omschakeling
van productielandschap naar consumptielandschap.
Deze transformatie verloopt
snel. De delfstoffenwinninggebieden
in Spanje, Portugal en Roemenië zijn
bekend vanwege het grootschalig omploegen
van het landschap tot recreatieve
en toeristische regio’s. Vanuit het
vliegtuig blijkt dat het Nederlandse bij
recreanten populaire rivierengebied een
gatenkaas is van klei, zand- en grindwinning.
En ook al zijn de steenkolenmijnen
in Nederland gesloten, er staan
nog veel mijnhoutbossen en dennenakkers
op de arme zandgronden, ooit
bedoeld om rechte stammetjes te kunnen
oogsten die de mijnschachten moesten
ondersteunen. Nu komen deze dennenakkers
meer en meer terecht in de sfeer
van natuurbeleving en recreatie, ook al
zijn die plantages daar nog niet geschikt
voor. Traditionele agrarische functies
maken geleidelijk plaats voor bezoekboerderijen,
‘slapen bij de boer’, fietsverhuurbedrijven,
horeca, speelparadijzen.
Er zijn overeenkomsten, maar het is
duidelijk dat deze processen zich per
land net weer anders voltrekken.
Landschappen vertonen een grote verscheidenheid
dus verschillende potenties
op de vrijetijdsmarkt. Die voormalige
buinkoolwinningsgebieden in Duitsland
staan er nu eenmaal anders voor dan
arcadische landschappen als Toscane of
de Provence. Cultuurlandschappen als
het Groninger terpenlandschap trekken
andere mensen dan natuurlandschappen
als het Lake District in Groot-
Brittannië.
Landschapsvormende kracht
Regio’s werken met verschillende strategieën.
Soms om ontwikkelingen op
gang te brengen, soms om ze te begeleiden
maar soms ook om te voorkomen
dat recreatie en toerisme hun eigen
bestaansbasis ondergraven of zelfs
vernietigen. Idealiter draagt leisure
(financieel) bij aan de instandhouding
en versterking van landschapskwaliteiten,
maar te vaak speelt de paradox van het
massatoerisme ons parten: de landbouw
verdwijnt, dus er is geen boer meer
voor het beheer van het landschapsdecor
dat juist aanleiding vormde voor
het toestromen van toeristen en touroperators.
Met als gevaarlijk gevolg dat
gebieden verschralen.
Recreatie en toerisme zelf vertonen
zich in verschillende gedaanten met een
evenzo verscheiden invloed op het
landschap. Er lopen gradaties van de
nauwelijks merkbare zeer extensief
explorerende vormen van vrijetijdsbesteding
en landschapstoerisme, via
actieve en sportieve vrijetijdsbesteding
in de dagelijkse leefomgeving naar
ronduit parasitaire vormen van toerisme
die niets ‘teruggeven’ aan het landschap.
Aan de toeristisch-recreatieve ontwikkelingen
zijn kansen en bedreigingen
voor het landschap verbonden.
Toerisme en recreatie kunnen zich tot
een formidabele of bedreigende landschapsvormende
kracht ontwikkelen.
Deze verschillen zijn interessant. Het is
dan ook nuttig op Europees niveau
ervaringen uit te wisselen. Het project
Landscape and Leisure zoekt naar zoveel
mogelijk antwoorden op essentiële
vragen. Welke rol spelen de Europese
landschappen in de vrijetijdsbesteding
van hun bewoners en welke betekenis
hebben deze landschappen voor het
toeristische en recreatieve product?
Kunnen we de omslag van productienaar
consumptielandschap door toerisme
en recreatie een positieve wending voor
het landschap geven, dat wil zeggen het
tegengaan van economische achteruitgang
en/of vervlakking en kaalslag?
Kan deze sector leiden tot meer
TOPOS / 04 / 2006 9

verscheidenheid tussen regio’s en
landschappen? En hoe zorgen we dat
de effecten van vrijetijdsbesteding op
het landschap niet schadelijk zijn maar
juist bijdragen aan de versterking van
kwaliteiten en karakteristieken?
Kaalslag
Het project zet zoals gezegd in op
workshops voor ontwerpend onderzoek
als onderdeel van het onderwijsprogramma
op zoveel mogelijk Europese
opleidingen voor landschapsplanners
en landschapsarchitecten in 2007.
Alleen dan kunnen je gebiedsgericht
diagnoses en strategieën ontwikkeld
worden.
Volgens een vast format en een eenvoudige
legenda wordt voor elk land
een globale en landsdekkende kartering
Alledaagse stadsrand in Porto, Portugal.
10 TOPOS / 04 / 2006
gemaakt van de ontwikkelingen.
Vervolgens worden, voor een of twee
gebieden, de uit de confrontatie tussen
landschap en vrije tijd voortvloeiende
planning- en ontwerpopgaven uitgewerkt.
Parallel daaraan wordt door
studenten vrijetijdswetenschappen met
een essay of conceptuele analyses de
nationale diagnose gesteld en worden
strategieën geïnventariseerd om
recreatie en toerisme van een duur
zame en landschappelijke basis te
verschaffen.
Aan het eind van 2007 worden de
resultaten verzameld en vertaald tot het
advies voor de Raad van Europa,een
Europese kaart en een publicatie. Het
materiaal wordt gepresenteerd op het
IFLA-wereldcongres dat tijdens de
Triënnale in 2008 in Nederland wordt
gehouden.
Europa moet zich niet meer enkel bezig
houden met vrede en voedsel, maar ook
met het oplossen van de schaarste aan
waardevolle landschappen, die voldoen
aan de uiteenlopende wensen van de
hedendaagse Europeaan. De ‘apocalyptische’
kaalslag van Europa, die mede
onder invloed van leisure staat, kan
alleen door internationale samenwerking
gestuit worden.
Zie voor meer informatie
www.landscapeandleisure.eu.
Summary
Leisure is booming.
Outdoor recreation and tourism have
an impact on the landscape. This impact
may be hardly noticeable or it
may be firm and become parasitic.

Thus tourism and outdoor recreation
pose a paradox: they may provide
opportunities, but they may also pose
threats.
That is the reason for a joint, inventorymaking
project, initiated by the Dutch
government advisor on the landscape.
The project will consist of workshops
to produce research and design programmes
that will be incorporated into
the curriculum of the landscape
architecture and planning schools and
the schools for tourism, recreation and
leisure.
In 2008 the information will be
transposed to a map of European
leisurescapes. The research and
design results will be published in an
eye catching book. The material will
also be presented at IFLA’s Annual
World Congress that will be held in
The Netherlands in 2008. An advice
will be send to the council of Europe.
Fins liefhebberslandschap.
Europese kaart van cultuurlandschappen (C.A. Mücher et al., 2003).
TOPOS / 04 / 2006 11

De Europese ‘eenwording’
Lodewijk Wiegersma is land-
schapsarchitect in binnen-
en buitenland. Hij heeft zijn
opleiding gevolgd op de
Architectenschool in Kopen-
hagen. Na zijn opleiding
heeft hij gewerkt bij ver-
schillende bureaus en de
afdeling landschapsarchi-
tectuur van Staatsbosbe-
heer. Sinds 1978 werkt hij
zelfstandig en is hij ook
voor tien jaar part time
docent geweest aan de
Wageningen Universiteit.
De laatste jaren is hij be-
trokken bij het onderwijs
en onderzoek van de land-
bouwhogeschool in Kopen-
hagen. Vanwege zijn ervaring
in binnen en buitenland,
heeft hij een essay geschre-
ven over landschapsarchi-
tectuur in Europa.
Lodewijk Wiegersma
Landschapsarchitect
lodewijkwiegersma@hotmail.com
12 TOPOS / 04 / 2006
Verscheidenheid
Eens was er een grote verscheidenheid
in de manier waarop tuinen en parken
werden aangelegd en vormgegeven.
Dat hing samen met de culturele belangstelling
en de welvaart in een bepaald
land - in een hoogconjunctuur wordt de
ontwikkeling van de kunsten en architectuur
vaak bevorderd - en met de aard van
het landschap. Zo is te zien dat ten tijde
van de Moorse overheersing van zuid
Spanje de prachtigste binnentuinen zijn
gemaakt en in het Frankrijk van Lodewijk
XIV le Nostre de gelegenheid kreeg
grote en kostbare parken aan te leggen.
In dezelfde periode deden de prinsen
van Oranje hun best om de tuinkunst
in de Nederlanden tot bloei te brengen
met Honselersdijk en het Loo (afbeelding
1) als fraaie voorbeelden.
Over hoe landschap en tuinkunst met
elkaar in verband staan, heeft de Deense
tuinarchitect C.Th. Sørensen een interessante
hypothese opgebouwd toen hij
bezig was met het schrijven over de geschiedenis
van de Europese tuinkunst.
Hij had al vele jaren daaraan vooraf
gaand een groot aantal historische tuinen
en parken in Europa bezocht, van Villa
Lante in Italië tot Stowe in Engeland.
Bij het overzien van al die prachtige tuinen
kwam hij plotseling tot het inzicht
dat het tuinontwerp direct verband hield
met de genius loci. Met andere woorden:
dat het tuinontwerp een vertaling was
van de eigenschappen en kwaliteiten van
de plek, een vertaling van de diverse (cultuur)landschappen.
Hij gebruikt hiervoor
het woord “ stileren”. Stileren is
het geven van een vereenvoudigde, in
de regel stijlvaste, vorm. Een tuinhistoricus
zou niet op deze gedachte gekomen
zijn, een landschapsarchitect dus wel.
Deze ontdekking bracht hem ertoe de
tuinkunstgeschiedenis niet te beschrijven
volgens de gebruikelijke stijlperioden als
renaissance en barok, maar de verschillende
stijlen te noemen naar het land,
waar ze zijn ontstaan en bloei hebben
gekend.
Hij komt zo tot vier gestileerde landschapsvormen,
naast de eigenlijke, om-
haagde tuin.
Het gestileerde irrigatielandschap in
Spanje, bijvoorbeeld Alhambra.
Het gestileerde bergbeeklandschap in
Italië met Villa Lante als voorbeeld; Het
gestileerde rivierenlandschap in Frankrijk
(en Nederland), met de parken van
Le Nostre als voorbeeld en het gestileerde
heuvellandschap van Engeland
met de parken van Brown.
Deze verschillende stijlvormen hebben
elkaar in de tijd opgevolgd en hebben
zich soms meer, soms minder over Europa
uitgebreid. Ze zijn geleidelijk in
elkaar overgegaan of hebben elkaar verdrongen
zoals de romantische tuin veel
baroktuinen heeft uitgewist. Een ongelooflijk,
bijna barbaarse ontwikkeling.
Halverwege de vorige eeuw was er nog
steeds sprake van verscheidenheid in de
tuinarchitectuur in Europa. In Frankrijk
was er sinds Le Nostre niets meer gebeurd
op het terrein van de tuinkunst dat
de moeite waard was. België was altijd
al een land, waarover in Nederland alleen
smalend gesproken kon worden en in
Duitsland moest alles zeer ecologisch
zijn. Alleen Denemarken had een goede
naam in die tijd.
Toen gebeurde er plotseling iets, dat verreikend
en verrijkend effect zou hebben
op het vak. In Parijs werd een internationale
prijsvraag uitgeschreven voor een
park op een voormalig abattoir terrein
in de stad. Meer dan 400 inzendingen
kwamen binnen vanuit alle kanten van
de wereld. Pijnlijk voor het wat slaperige
vakgebied van de tuinarchitect was, dat
het architecten waren die de prijsvraag
wonnen. Niet met kant en klaar plannen,
maar met structuren, patronen en scenario’s.
Sindsdien is er veel gebeurd. Het vakgebied
bleek ineens rijk te zijn aan mogelijkheden
en men had elkaar internationaal
gevonden. Park de la Villette, zoals het
park werd genoemd, bleek het startsein
voor nieuwe ontwikkelingen, die vooral
door de computer werden voortgedreven
en door een vergroting van de internationale
contacten werd verstevigd.

De computer
De veelzijdige computer, die de meest
ingewikkelde oplossingen kan tekenen
en de meest prachtige presentaties kan
produceren heeft een vaste plaats op de
architectenbureaus veroverd. Het grafische
beeld dat kan worden opgeroepen
is zo verleidelijk; kijk eens al die blije
mensen, kinderen met vliegers en
skaters, jong geliefden en ouderen op
een bank. Het is alles zo echt (afbeelding
3). De buitenkant (van het plan) is
belangrijker geworden dan de eigenlijke
inhoud, met een vervlakking van het
vak als resultaat. Het gebruik, het onderhoud
en de kosten krijgen minder aandacht.
De afstand tot de gebruiker lijkt
groter te zijn geworden door het gebruik
van dit wonderlijke apparaat (ondanks
alle inspraak waar architecten mee te
maken hebben.)
1. Paleis het Loo
Men kan zich in alle ernst afvragen of de
komst van de computer voor het zachte
vak, dat de tuin-en landschapsarchitectuur
nu eenmaal is, wel zo een zegen is.
De programma’s, die dit alles mogelijk
maken worden overal in Europa gebruikt;
vandaar dat al deze ontwikkelingen overal
in Europa plaatsvinden en blijkbaar
zo sterk zijn, dat geografische en culturele
verschillen er niet meer zo toe doen.
Internationale contacten
Een belangrijke vorm van internationaal
contact vormen stages of studies met
behulp van “Erasmus” in het buitenland,
maar ook congressen spelen een
rol, misschien meer in sociale zin dan
inhoudelijk, maar dat is ook belangrijk.
Een andere vorm van uitwisseling van
ideeën is de studiereis. Een groep
studenten uit Wageningen heeft de
afgelopen zomer Kopenhagen en het
gebied van de Sont bezocht, een gebied
waarvan politici en planologen grote
verwachtingen heeft nu er een brug/
tunnel verbinding tussen Zweden en
Denmarken is aangelegd. Een groep
studenten van de Architectenschool in
Kopenhagen is bezig een excursie voor
te bereiden naar de Randstad in de
veronderstelling dat de Sont regio en de
Randstad veel gemeen hebben en men
dus van elkaar kan leren.
Tijdschriften en architectuur(jaar)boeke
n, liefst in het Engels, zijn voorlopig
niet weg te denken als intermediair
voor ideeën en opvattingen (en dragen
bij aan de sterstatus van ontwerpers.)
Zij zijn ook belangrijk als geheugen
voor historici en andere geïnteresseerden.
Men moet echter niet vergeten,
dat dit materiaal is geselecteerd en slechts
TOPOS / 04 / 2006 13

2. Architecten winnen prijsvraag Parijs met
structuren en patronen
een kleine uitsnede laat zien van alles
dat er wordt geproduceerd. Dit geeft de
dames en heren redacteurs een aardige
verantwoording.
Men moet spreken van het voorlopige
belang van de geschreven media, omdat
weldra -helaas, helaas- de computer de
dominante informatiebron zal zijn.
Het onderwijs
De enige kracht, die deze vervaging van
verschillen in benadering, deze internationalisering,
kan tegenwerken ligt in
het onderwijs. Men mag verwachten dat
het onderwijs wordt gegeven vanuit de
cultuur van het land (niet omdat deze
beter zou zijn dan andere, maar gewoon
anders), waarbij Sørensens “genius
loci”, de karakteristieken van stad en
landschap een belangrijke rol speelt.
Nederland heeft jarenlang zich kunnen
onderscheiden van de andere opleidingen
in Europa door de grote nadruk op
de inzichtelijke methodieken en het
helder woordgebruik. Dit mede door
de inzet van Meto Vroom en de zijnen.
Ook de soort studieopdrachten was vrij
uniek: terwijl op de meeste opleidingen
14 TOPOS / 04 / 2006
de stedelijke opgave de hoofdmoot uitmaakte,
werd in Wageningen het landelijk
gebied veel aandacht gegeven.
Hoe gaat het onderwijs, dat nu onder leiding
staat van een niet Europeaan zich
ontwikkelen? Zal er een Nederlandse
benadering van het vak blijven bestaan
of wordt het internationaler?
In Denemarken heeft nog steeds de stedelijke
opgave prioriteit en wordt veel
meer dan in Wageningen aandacht gegeven
aan de uitwerking. Daarbij speelt de
consequente en eenvoudige vormgeving
een grote rol. De huidige hoogleraar
landschapsarchitectuur aan de Architectenschool
in Kopenhagen is op de eerste
plaats een kunstenaar. Maar ook hier
staat, gezien de jongste projecten, de
traditionele “ Deense eenvoud” onder
druk door invloeden van buitenaf.
Nieuwe ontwikkelingen?
In de hierboven geschetste “nieuwe ontwikkelingen”
liggen prachtige onderwijsopdrachten
verscholen, want al de
successen ten spijt is het van belang te
3. Het is alles zo echt
weten of de plannen, die vandaag de
dag worden gemaakt wel zo nieuw en
voortreffelijk zijn.
Ga de plannen die gepubliceerd worden
in jaaroverzichten en tijdschriften eens
kritisch analyseren op vorm en gebruik,
duurzaamheid en materiaalkeuze. Is het
project wel te onderhouden tegen redelijke
kosten? Wat is de plaats, die de beplanting
heeft in het ontwerp?
(Vroeger was beplanting het belangrijkste
uitdrukkingsmiddel van de tuin- en
landschapsarchitect en in het gebruik
van beplanting onderscheidde deze zich
van de stede(n)bouwer en architect.) Wat
is de relatie tussen landart en landschapsarchitectuur?
Zijn we niet ver
van de wortels van het vak verwijderd
geraakt en wat zijn dan die wortels?
Zo zijn er veel vragen te stellen die
nodig beantwoord moeten worden in
Wageningen, Velp en Amsterdam.
Summary
Lodewijk Wiegersma is a landscape
architect who has worked in the Nether-

lands and Danmark. He descripes
the history and position of landscape
architecture in Europe. The garden
architect C.Th. Sørensen discovered
that a garden couldn’t be described by
a trend, such as baroque, but by the
country or place where it was designed
and flourished: the genius loci.
Something changed in the landscape
architecture profession after the design
contest of La Villette in Paris,
where architects won in stead of landscape
architects.
The computer entered the world of
landscape architecture which resulted
in (Landscape)architects from all over
the world using the same programs.
The international exchange of information
about our profession flourishes.
The computer playes a big part in this.
Cultural and geographical and methodical
differences between countries
are disappearing. Educational institutes
like universities have the opportunity
and (moral) obligation to battle
this globalization of the profession.
Fundamental questions like, have we
traveled to far from our roots and what
are these roots, are questions which
need to be answered to clarify the
position of landscape architecture in
the world of designing.
Column
Planning en Europa
Zelf ben ik een groot voorstander van Europa, een eengemaakt Europa, een Verenigde
Staten van Europa. Ik ben een groot voorstander van planning, van een collectief nadenken
over een goede ruimtelijke inrichting. Maar ik ga er niet vanuit dat iedereen het met me
eens is. En ik ben geen voorstander van nutteloze bureaucratie.
Een van de meest nutteloze nog niet bestaande bureaucratieen, een die het bestaan resoluut
ontzegd dient te worden, is een Europese plannings- instantie naar Nederlands model.
Stemmen gaan tegenwoordig op om net zoiets op poten te zetten. Er is een lobby aan de
gang om planning op een Europese schaal van de grond te krijgen. Een niet erg succesvolle
lobby tot nog toe, gelukkig.
Europa kan haar pijlen beter op andere zaken richten, dingen die een eenmaking versnellen
en een samenhangend, krachtig, onafhankelijk optreden naar buiten toe mogelijk
maken: een gezamenlijke defensiemacht, een uitvoerende macht –president en ministers–,
een buitenlands beleid, een promotie van regionale machten ten nadele van de
nationale, het aandikken van een Europese administratie bij het ontmantelen van nationale
bureaucratie. Het aankweken met alle middelen –herschrijving van geschiedenisboeken,
verplichte verplaatsing van studenten door uitdunning van universiteiten, verplaatsing van
ambtenaren, verplichte invoering van Engels als officiele taal, herdefinitie van partijgrenzen....
– van Europees patriottisme.
Misschien moet China nog enkele keren zijn welvaart vermenigvuldigen, misschien moet
Amerika nog wat meer militaire avonturen aangaan, misschien moeten de Europese landen
nog wat ruwer wakker geschud worden als ze weer eens denken uniek, superieur en
onafhankelijk te zijn. Misschien moeten de wakkere burgers uit hun droom ontwaken als ze
denken dat meer Europa meer bureaucratie betekent. Misschien dat het er dan van komt.
Tot het zover is, moeten we het doen met minder. Voorstanders van een eengemaakt Europa
kunnen alle wettelijke middelen gebruiken om rechtstreeks op de genoemde doelen
af te stevenen- weinig kans op succes zonder catastrofes. Ze kunnen tegelijk trachten het
Europese wetgevingsproces te ondersteunen, waarbij politieke eenmaking kan resulteren
uit duizend kleine regeltjes, integratie van onderaf, recht dat politiek maakt. Ze kunnen ook
kritiek leveren op nationale overheden die de eigen verantwoordelijkheden ontwijken door
naar Europa te wijzen, die zo de eenmaking systematisch vertragen.
Moest dit niet over ruimtelijke ordening gaan? Precies, over het geringe belang van ruimtelijke
ordening bij de Europese eenmaking, over het enorme belang van de eenmaking.
Over het geringe belang van een gezamenlijk ruimtelijk beleid, over het enorme belang van
een gezamenlijk buitenlands beleid. Het moet gaan over de fictie van objectiviteit die nog
steeds leeft in het ruimtelijk beleid van sommige landen, en over de gevaren Europa daarmee
te besmetten. Het zou ook moeten gaan over de volkomen onverkoopbaarheid van
veel fossiele planningsmodernismen in veel Europese landen, over het wegsmelten van
draagvlak voor de unie daardoor, over de onmogelijkheid tot een ruimtelijk plan op Europese
schaal te komen dat nieuwe kwaliteiten kan scheppen, economische ontwikkelingen
kan vertalen, meer kan zijn dan een optelsom van bestaande geografische kenmerken en
lokale en regionale wensen.
Net zomin als de Sovjetunie ooit maakbaar was met geweld, zal de Europese unie dat
zijn. Het zal moeten groeien. En net zoals de ruimtelijke planning van die Sovjetunie nooit
gewerkt heeft, omdat ze veel complexiteit en onvoorspelbaarheid over het hoofd zag, zal
een Europese planning naar modernistisch model niet werken.
[Uitzondering: grand projets, netwerken en plekken waar af en toe met zijn allen aan gewerkt
kan worden –oude dingen, wegen, parken, pronkstukken. Maar alsjeblieft geen vernieuwende
ruimtelijke concepten voor Europa gaan uitdenken. En alsjeblieft die gedachten
niet institutionaliseren en het dagelijkse leven laten bepalen in de Auvergne, in Friesland,
in Helsinki.]
Kristof van Assche
TOPOS / / 04 01 / / 2006 2004 15

EU Territorial Cohesion Policy: The Light at
the End of the Tunnel?
On 24-25 May 2007 the
planning ministers of the
member states of the
European Union will meet
at Leipzig to discuss the
‘Territorial Agenda for the
EU 2007-2010: Towards a
More Competitive Europe
of Diverse Regions’. If the
signs are correct, then this
may reinvigorate EU
territorial cohesion policy.
The stakes are high. Being
the second-largest item on
the EU budget, cohesion
policy is up for review in
2008. Recognition of the
need for territorial
cohesion may be an
argument in favour of
sustaining this policy
Andreas Faludi
Professor of Spatial Policy Systems in
Europe, Delft University of Technology
A.K.F.Faludi@tudelft.nl
16 TOPOS / 04 / 2006
EU territorial cohesion policy builds on
the ‘European Spatial Development
Perspective’ (ESDP; CEC, 1999; Faludi
& Waterhout, 2002), identifying polycentrism,
urban-rural partnership, access to
infrastructure and knowledge and the
prudent management of the natural and
cultural environment as the issues.
However, there is no more talk of spatial
development at European level.
The concept of territorial cohesion has
come in its place (Faludi, 2006).
Including it alongside economic and
social cohesion amongst the objectives
of the Union and amongst the competences
shared between the Union and
the member states, the Treaty establish-
ing a Constitution for Europe would
have given territorial cohesion a legal
base, something which spatial development
lacks at the European level.
French and Dutch voters have made
this into a remote prospect. The Barroso
Commission puts all its eggs into one
basket: the reinvigoration of the Lisbon
Strategy of turning Europe into the
most competitive region of the world.
The emphasis is on ‘Growth and Jobs’
(CEC, 2005). Also, until not long ago,
the Financial Perspectives for 2007-
2013 loomed large. Six net-contributors
to the budget, the United Kingdom,
France, Germany, Austria, Sweden and,
yes, The Netherlands demanded reforms.
Of course, the aim was to reduce their
contributions, but the proposals also
posed a fundamental challenge to the
role of the Commission in managing
the second-largest item on the budget,
the cohesion funds. EU territorial cohesion
is part of cohesion policy, where
the Polish Commissioner Danuta Hübner
and the Directorate-General Regional
Policy are responsible. The main
instruments are the ‘structural funds’.
Cohesion policy was the brainchild of
Jacques Delors, Commission President
in 1985-1995. There had been regional
policy before, but it amounted to
little more than assisting the member
states with their regional policy. Under
Delors regional policy was oriented
towards the twin Community objective
in the Single European Act of 1986 of
economic and social cohesion. Within
envelopes decided beforehand, regional
and local authorities and also private
stakeholders can apply for Community
funding. This has resulted in a form of
‘multi-level governance’ and has given
the Commission access to stakeholders,
and vice versa the stakeholders a way of
talking to the Commission.
The lion’s share of the funds goes to
‘least favoured regions’, since EU enlargement
to be found mainly in Central
and Eastern Europe, but note that
(ultra-)peripheral and mountain regions
and islands are also eligible, even if
they are not exactly in dire economic
straits. In essence, though, this is
distributive policy, compensating
regions for disadvantages that they
suffer in competing in the Single Market.
This policy came under fire in the ‘Sapir
Report’ (Sapir et al., 2004) on EU economic
governance: cohesion policy was
not about competitiveness, and it was
bureaucratic. Accepting the principle
of solidarity with new member states,
some net-contributors, in particular the
UK, wanted to give regional policy the
axe and simply transfer to the new
members their share to cofinance their
growth strategies. This went at the
jugular vein of Commission-led cohesion
policy.
The net-contributors did not get their
way. The compromise arrived at in, as
seems usual, the early hours of the
morning, was for the overall financial
framework to be reduced, but for cohesion
policy (and also the even more
controversial Common Agricultural
Policy and the UK budget rebate) to
continue. However, and here comes the
countermove, all member states are
committed to all these policies coming
under review in 2008, the aim being to

arrive at a new budget setup in time for
the next Financial Perspectives starting
in 2014.
The Commission heard the challenge
to its cohesion policy loudly and clearly.
Meanwhile, it has reoriented cohesion
policy to support the ‘Growth and Jobs’
agenda, and this is also true for territorial
cohesion policy. In fact, being the
second-largest item – after the Common
Agricultural Policy – on the budget,
cohesion policy is one of the few instruments
that the Commission can use
for this purpose. For the rest, the Lisbon
Strategy depends on the willingness
and ability of member states to
work towards the targets set. They need
to, amongst others, reform labour markets,
increase female participation, invest
in R&D, et cetera. However all that
they have really committed themselves
to is the formulation of ‘Lisbon Action
Plans’ and to regular reporting on its
implementation, using agreed indicators.
The idea behind this is that, rather
than finding themselves at the bottom
of the league table, member states will
voluntarily seek to better their ways.
For cohesion policy, a similar policy
cycle is in place. The Commission publishes
so-called ‘Community Strategic
Guidelines’, the first version of which
has just been officially approved (Council
of the European Union, 2006).
Member states are required to publish
‘National Strategic Reference Frameworks’
each and subsequently so-called
Operational Programmes. (At the end
of September 2006, the Dutch government
has just adopted its National Strategic
Reference Framework.) These are
discussed with the Commission for
whether they conform to the Community
Strategic Guidelines and to the
relevant regulation (Official Journal
of the European Union, 2006). For the
purpose of their mandatory ex-ante
evaluation, the Directorate-General
Regional Policy has issued a guidance
document (European Commission,
The ‘pentagon’ London-Paris-Milan-Munich-Hamburg where on 20% of the (EU15) area 40% of
the population produce 50% of the GDP(Schön, 2000)
Directorate General Regional Policy,
2006). Annex 4 is about how the specific
needs and characteristics of the
territories need to be taken into account
according to the problems or opportunities
resulting from their geographic
situations. The appendix specifies this
further. It proposes indicators to be
used, including indicators based on work
done by the European Spatial Planning
Observation Network ESPON. This
amounts to the mainstreaming of a
form of spatial/territorial analysis.
Indeed, the guidance document suggests
that the National Frameworks as
well as the Operational Programmes
should each include a section on territorial
cohesion.
Meanwhile, the work done by hundreds
of researchers throughout Europe in
the framework of ESPON has born
even more fruit. Under the Dutch Presidency
in 2004 the responsible member
state ministers resumed their practice
of holding informal meetings (Faludi &
Waterhout, 2005). They decided to produce
an ‘evidence-based’ document
drawing on ESPON. At Luxembourg
in 2005 they accepted a scoping document,
‘Territorial State and Perspectives
of the European Union: Towards a
stronger European territorial cohesion
in the light of the Lisbon and Gothenburg
ambitions’ (Gothenburg referring
to the EU strategy of sustainable development;
CEC, 2001). It is this docu-
TOPOS / 04 / 2006 17

ment that is now being elaborated with
a view to the next meeting in May
2007.
The draft being circulated whilst these
lines are being written has a cunning
resemblance to the ESDP, both as
regards the topics discussed, as well as
its compromise character, with too many
concerns being articulated and too little
focus. Still, the priorities are to strengthen
polycentrism and urban-rural partnership,
promote clusters of competitive
EROP (Europese Commissie, 1999)
18 TOPOS / 04 / 2006
and innovative activities, strengthen the
trans-European networks, promote
trans-European risk management and
strengthen trans-European ecological
structures and cultural resources. With
the exception of risk management,
which is a topic that has come up in the
wake of floods and draughts over the
past years, the themes have already
been present in the ESDP. This is true
even for competitiveness. In fact, one
year before Lisbon, the ESDP has already
related polycentrism on the scale
of the EU, i.e. the need to develop more
so-called Global Economic Integration
Zones outside the ‘pentagon’ London-
Paris-Milan-Munich-Hamburg, to the
need for Europe to become more
competitive. To prove their point, the
makers of the ESDP have invoked the
comparison with the United States,
where there are at least four such zones:
the East Coast, the West Coast, the
Mid-West and the ‘Sun Belt’.
The ministers will no doubt take notice
of the ‘Territorial State and Perspectives’,
but rather than on this background
paper what they will focus on is the
‘Territorial Agenda for the European
Union’. If the signs are correct, then
there will be a number of innovative
elements in this, in particular a request
for a Commission White Paper on
territorial cohesion. Apparently, member
states have come to accept that the EU
needs to have a territorial cohesion
policy irrespective of whether or not
the Constitution in its present or
amended form gets ratified. The draft
currently in circulation suggests also
that the Territorial Agenda will be discussed
at the European Council during
the Slovenian Presidency in 2008, which
would be the first time that territorial
issues would receive attention from this
elevated body. Slovenia is not only the
first of the new member states that
have entered the EU in 2004 to hold the
EU Presidency, but also happens to be
a country with keen spatial planners, so
this is an exciting prospect.
So the impression is that member states
want to do business with the Commission,
which is new, and that the Commission
has found ways of inserting
considerations of territorial cohesion
into the conditions attached to the
structural funds. This is a good sign.
During the ESDP process, there was
much mutual suspicion. Optimism needs
to be qualified, though: it is the spatial
planners – still the primarily players,
although the field is now being descri-

ed as territorial cohesion policy – who
have come round to this view. There
are two reasons for them to accept EU
territorial cohesion policy:
Reason one is ideational: over the years,
the planners have been involved in intense
mutual learning, forming a supranational
expert community. This has
been the effect of cooperating on the
ESDP, of engaging in the many hundreds
of projects under the Community
initiative INTERREG and, as far as
researchers are concerned, also in
ESPON. Such learning is a part of what
is called ‘Europeanisation’ that is not
often appreciated.
Reason two for planners to look to the
European level – and to the Commission
as the gatekeeper – is that they are
in need of support. Planning with its
pretensions of co-ordinating the sectors
is not a strong position.
Environmental policymakers can draw
particular strength from European
policies, and economic policy makers
appear much closer to the ‘Growth and
Jobs’ agenda. It would be decidedly attractive
for planners if they, too, could
get support from the European level.
Will they succeed? Will the ‘Territorial
Agenda 2007-2010’ to be adopted in
Leipzig carry enough weight?
Remember that the ministers there will
be the ministers responsible for spatial
development. They may be preaching
to the converted, but will others listen?
This is why the intention of putting the
topic before the European Council is
exciting, and the more so since it will
be carried forward by Slovenia, the
paragon amongst the new member
states.
So the story is one of experts engaging
in bureau-politics, taking their ministers
along to defend their case. With the exception
perhaps of some French circles
(Faludi, 2006), there is no overwhelming
political concern for territorial
cohesion. The task is plainly to make
territorial cohesion into one, and this is
what the Territorial Agenda needs to be
doing. It needs to state how territorial
cohesion policy can bolster cohesion
policy as such. Beyond this it needs to
show how one can knock sense, from a
spatial or territorial point of view, not
only into cohesion policy, but also other
spatially relevant EU policies that all
too often work at cross-purposes with
each other. This is a tall order in a
compact country like The Netherlands,
and naturally even more so in the EU
of soon 27 members. Some hard thinking
is needed to tackle this problem,
but fortunately, as EU jargon will have
it, ‘coherence’ of policies is already
rising as a topic on the political agenda,
another reason for planning to see and
grasp the opportunity of the day.
In so doing, planners need to be savvy
about what the EU is. They need to
leave popular misconceptions behind
and apprehend the nature of European
integration as the exciting, open-ended
learning process that it is.
Literature
- CEC - Commission of the European
Communities (1999) European Spatial
Development Perspective: Towards Balanced and
Sustainable Development of the Territory of the
EU. Luxembourg: Office for Official Publications
of the European Communities.
- CEC - Commission of the European
Communities (2001) A Sustainable Europe for a
Better World: A European Union Strategy for
Sustainable Development. Luxembourg: Office
for Official Publications of the European
Communities.
- CEC – Commission of the European
Communities (2005) Working Together for
Growth and Jobs: A New Start for the Lisbon
Strategy (Communication to the Spring European
Council), 2 February 2005. http://ec.europa.eu/
growthandjobs/pdf/COM2005_024_en.pdf
- Council of the European Union (2006)
Community Strategic Guidelines on Cohesion,
2006/0131 of 18 August 2006; approved by the
European Parliament on 27 September 2006.
http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/06/
st11/st11807.en06.pdf
- European Commission - Directorate-General
Regional Policy (2006) Working Paper No. 1 on
Ex Ante Evaluation: The New Programming
Period, 2007-2013 - Methodological Working
Papers. Brussels. August 2006 http://ec.europa.
eu/regional_policy/sources/docoffic/2007/
working/wd1_exante_en.pdf
- Faludi, A. (2006) From European spatial
development to territorial cohesion policy.
Regional Studies. Vol. 40, No. 6.
- Faludi, A. and Waterhout, B. (2002) The Making
of the European Spatial Development
Perspective: No Masterplan (The RTPI Library
Series). London: Routledge.
- Faludi, A. and Waterhout, B. (2005) The usual
suspects: The Rotterdam informal ministerial
meeting on territorial cohesion. Tijdschrift voor
Economische en Sociale Geografie. Vol. 96, No.
3.
- Luxembourg Presidency (2005) Scoping
Document and Summary of Political Messages
for an Assessment of the Territorial State and
Perspectives of the European Union: Towards a
stronger European territorial cohesion in the
light of the Lisbon and Gothenburg ambitions.
http://www.eu2005.lu/en/actualites/
documents_travail/2005/05/20regio/Min_
DOC_1_fin.pdf
- Official Journal of the European Union (2006)
Council Regulation (EC) No 1083/2006 of 11
July 2006 laying down general provisions on the
European Regional Development Fund, the
European Social Fund and the Cohesion Fund
and repealing Regulation (EC) No 1260/1999. 31
July 2006. http://ec.europa.eu/regional_policy/
sources/docoffic/official/regulation/pdf/2007/
feder/ce_1080(2006)_en.pdf
- Sapir, A., P. Aghion, G. Bertola, M. Hellwig, J.
Pisany-Ferry, D. Rosita, J. Viñals & H. Wallace,
with M. Butti, M. Nava, P.M. Smith (2004) An
Agenda for a Growing Europe: The Sapir
Report. Oxford: Oxford University Press.
TOPOS / 04 / 2006 19

De ‘verjonging’ van het erfgoed
Ontwerpen met geschiedenis is een maatschappelijke opgave
Nederlandse ontwerpers
zijn haast van nature ver-
trouwd met het gegeven
dat ontwerpen niet zomaar
een transformatieopgave
is, maar altijd ook een
nuttige dialoog of lastige
confrontatie met de ge-
schiedenis van de plek, de
stad of het landschap.
Ontwerpen met geschie-
denis is daarom méér dan
een methodische ‘truc’ met
historisch repertoire, en
méér dan een eenduidige
interpretatie van de be-
staande topografie of his-
torische vormentaal. Daar
komt nog bij dat de maat-
schappelijke rol en beteke-
nis van het verleden, en
daarmee onze omgang met
het erfgoed in onze leef-
omgeving, in een korte tijd
ingrijpend is veranderd.
Jan Kolen
Bijzonder hoogleraar voor het Erfgoed
van Stad en Land (Belvedere), Faculteit
Letteren, Vrije Universiteit
jca.kolen@let.vu.nl
20 TOPOS / 04 / 2006
Het oude paradigma zouden we kunnen
betitelen als het ‘Grote Conserveringsproject’
van de traditionele monumentenzorg.
Vanaf ongeveer het midden
van de negentiende eeuw, in sommige
landen (zoals Zweden) zelfs wat eerder,
in andere (zoals Nederland) juist wat
later, hebben de Europese natiestaten
een heel corpus aan wetten en regels, verdragen
en formele instituties ontwikkeld
voor de bescherming en overlevering
van hun onvervreemdbare oudheden,
archeologische monumenten,
historische gebouwen, en nu en dan
zelfs hele landschappen. Die inspanningen
hebben succes gehad. Zelfs in een
klein land als Nederland hebben we
inmiddels meer dan 60.000 monumenten,
merendeels gebouwen, met een
wettelijk beschermde status. In veel opzichten
bezat dat conserveringsproject
echter een nogal gesloten karakter. Het
object van de monumentenzorg was
steeds scherp omlijnd: de nadruk lag op
de overlevering van materiële objecten,
en veel minder op het vermogen van
erfgoed om uiteenlopende verhalen,
betekenissen en ervaringen te genereren,
hoewel de monumentenzorg zélf
uiteraard voortkwam uit allerlei cultuurpolitieke
en maatschappelijke idealen.
Ook in sociaal opzicht was de monumentenzorg
aanvankelijk een besloten,
exclusieve aangelegenheid. Ze behoorde
tot het interesseveld van politici,
geleerde gezelschapen, connaisseurs en
later van hoog opgeleide professionals,
een elite die tegelijk schatbewaarder en
publiek was. Tot op zekere hoogte werd
het erfgoed beschouwd als een gesloten
systeem. De waarde ervan was voorgegeven
in het verleden zelf, zo was de
heersende gedachte, ook al moesten er
kenners aan te pas komen om die waarde
aan het object te onttrekken en te
definiëren. Artefacten, monumenten en
gebouwen waren waardevol omdat ze
bijzondere, intrinsieke eigenschappen
bezaten, omdat ze bewezen hadden de
relevante geschiedenis van de gemeenschap
te kunnen absorberen en verlengen.
Maatschappelijk verschijnsel
Maar de tijden zijn veranderd, en hoewel
conservering en wettelijke bescherming
nog steeds belangrijke instrumenten
zijn, of zouden moeten zijn, van de
zorg voor het erfgoed, stelt de samenleving
nieuwe vragen aan het verleden
die ook weer andere omgangsvormen
met het erfgoed met zich meebrengen.
Vooral na 1990 heeft het ‘conserveringsparadigma’
terrein moeten prijsgeven
aan een nieuw ‘transformatieparadigma
’. Het erfgoed heeft zijn statische en
kwetsbare imago afgeschud. Het speelt
een actieve rol in culturele en ruimtelijke
transformaties van uiteenlopende
aard, van pogingen tot hervorming van
de multi-culturele samenleving tot
allerlei economische ontwikkelingen
(denk aan de ‘creatieve stad’) en de
vorm-geving van landschappen en stedelijke
regio’s. Het accent is verschoven
van het lokale, fysieke object naar de
omgeving in de breedste zin van het
woord. Het begrip ‘erfgoed’ refereert in
deze brede zin niet langer uitsluitend
aan gebouwen en museumstukken,
maar aan hele landschappen en delen
van de stedelijke omgeving, en vooral
aan de deels immateriële wereld van
herinneringen, verhalen, ervaringen en
tradities. Erfgoed is daarmee tegelijk
onderhevig aan een proces van democratisering.
Het is voor een steeds grotere
groep toegankelijk, en dat maakt
dat het een geschikte substantie is voor
het bouwen van netwerken voor culturele
en politieke samenwerking, voor
de constructie van nieuwe (gedeelde)
identiteiten, en voor het genereren van
allerlei vormen van publieke participatie.
Van een min of meer gesloten
systeem is het erfgoed een opeens een
open domein geworden.
Door deze verschuiving zijn ‘erfgoed’
en ‘geschiedenis’ meer dan ooit maatschappelijke
verschijnselen. En dat verklaart
weer waarom het verleden van
plekken, landschappen en steden in
toenemende mate wordt omgeven met
herinneringen en persoonlijke erva-

ingen. Niet alleen oeroude archeologische
vindplaatsen, historisch-geografische
structuren en vooroorlogse architectuur
staan in de belangstelling,
maar ook de erfenis van de Tweede Wereldoorlog,
de architectuur en stedenbouw
van de Wederopbouw en de
landschappen en woonwijken van onze
eigen jeugd. En geruisloos schuift de
grens verder door naar het heden. In
een bespreking van Pierre Nora’s
Engelstalige editie van Lieux de Mémoire
(Realms of Memory) voor The New York
Review schrijft Tony Judt: ‘We live in
growing fear that we shall forget the
past, that it will somehow get misplaced
among the bric-a-brac of the present.
We commemorate a world we have lost,
sometimes even before we have lost it’.
De korte levensduur en hoge omloopsnelheid
van de beeldbepalende historische
thema’s wordt bekrachtigd door
ontwikkelingen in de mediawereld en
informatietechnologie. Archeologische
ontdekkingen van ‘Time Team’ zijn een
race tegen de klok, die we thuis kunnen
volgen op internet of televisie. Dankzij
satellieten en CNN bevroor de vangst
van Saddam Hussein op 14 december
2003 nog diezelfde dag tot tv-historie,
en werd zijn bouwvallige schuilhut al
binnen enkele ogenblikken getransformeerd
tot historisch monument.
Historische noties en herinneringen,
zegt cultuurhistorica Alison Landsberg,
zijn in hoge mate transporteerbaar geworden.
Ontwikkelingen in de sfeer van
de massamedia, informatietechnologie,
en museale technieken leiden er toe dat
historische verhalen en beelden die
voorheen nog sterk gebonden waren
aan plekken, steden en regio’s, nu snel
en gemakkelijk kunnen circuleren binnen
de samenleving. Door het gebruik
van al of niet gemanipuleerde filmbeelden,
animaties en levensechte ensceneringen
van het verleden (re-enactments)
wordt de historische ervaring ogenschijnlijk
steeds ‘echter’ en krijgt deze
bijna het karakter van een levensechte
ervaring of zelfs een persoonlijke herinnering.
Als voorbeeld noemt Landsberg
de ‘Holocaust-experience’. Films als
Schindler’s List en The Pianist, de nieuwe
Holocaust musea (zoals het US Holocaust
Memorial Museum en Yad Vashem),
maar ook de nieuwe presentaties
en reconstructies in de Europese concentratiekampen
zelf (zoals Auschwitz
en Vught), halen de toeschouwer binnen
in een wereld van emoties en geweld,
waar eerdere museale presentaties
vaak nog een wat meer afstandelijke
houding tot het verleden opriepen. Het
erfgoed stelt individuen en groepen in
staat nauwe relaties aan te knopen met
geografisch verre en historisch diepe
geschiedenissen, met een verleden waaraan
ze nooit zelf hebben geparticipeerd.
Dit alles heeft uiteraard grote
consequenties voor de omgang met het
erfgoed van stad en land. Doordat het
verleden in onze leefruimte vrij oproepbaar
is geworden, wordt de uniciteit en
authenticiteit van erfgoed serieus op de
proef gesteld. Dat zien we ook vaak
terug in de op het verleden geïnspireerde
vormgeving van nieuwe gebouwen
en landschappen. Museale presentaties,
de beeldcultuur van de publieke en
virtuele ruimte en Lieux de Mémoire, zo
stelt Landsberg, zijn kunstmatige verleng-stukken
geworden van de persoonlijke
ervaring en herinnering – een geheugenprothese
(‘prosthetic memory’).
Zoektocht van de stad
De veranderende waardering voor de
geschiedenis en het erfgoed van stad en
land is echter niet alleen het resultaat
van nieuwe mentaliteiten en culturele
noties. Ook de dynamiek van onze
fysieke leefomgeving resulteert in
geheel nieuwe historische repertoires
die zich in de tijd anders ‘gedragen’ dan
het oude, duurzame erfgoed, en dat
beïnvloedt uiteraard weer onze
historische percepties en herinneringen.
In de meeste Nederlandse regio’s
hebben in korte tijd niet alleen de
grondgebonden landbouw en de rurale
cultuur terrein moeten prijsgeven, maar
ook het traditionele bedrijf dat zo
nadrukkelijk vorm gaf aan de stad.
Philips, bijvoorbeeld, was niet zo maar
een industrieel imperium, maar was in
het Eindhoven van de vorige eeuw een
bedrijf met een soort familiestructuur,
dat zorg droeg voor werk en ontspanning,
opleiding en sociale voorzieningen,
en voor een werk – een woonplek.
Na 1980 verloor het Philipsconcern
geleidelijk zijn leidende positie in de
internationale electrotechnische industrie.
De connectie met de regio Eindhoven
werd zwakker en het concern
verhuisde zijn hoofdvestiging naar
Amsterdam. Het is dus niet vreemd dat
de regio op zoek is naar nieuwe mogelijkheden
voor economische ontwikkeling,
en eigenlijk naar een nieuwe
sociale identiteit. Wie de website van de
stad bezoekt leest dat Eindhoven zich
profileert als een productieve en creatieve
stad (net als alle andere Nederlandse
steden overigens) die dat graag
illustreert aan de hand van haar rijke
industriële verleden. Bedrijfsgebouwen
van Philips, woonwijken en directiewoningen,
het Philipsstadion en de
lichttoren, maar ook herinneringen en
historische verhalen, worden daarom
zorgvuldig ingezet voor marketingdoeleinden.
Er wordt gezocht naar
nieuwe bestemmingen voor oude bedrijfsgebouwen,
en het industriële erfgoed
vormt het uitgangspunt voor wandelroutes
en nieuwe stedenbouwkundige
concepten. In al deze gevallen worden
onderdelen van de stedelijke omgeving
benut als symbolisch kapitaal. Ze dragen
de boodschap uit dat het zin heeft
om in de regio te investeren, om je er
als hoogopgeleide of ondernemer te
vestigen, of er gewoonweg op bezoek
te gaan om het verleden te aanschouwen.
De presentatie van het erfgoed illustreert
in dergelijke gevallen dat de stad op
zoek is naar nieuwe ruimtegebruikers,
nieuwe vormen van werkgelegenheid,
en een nieuwe, ‘post-industriële’
identiteit. De snelheid waarmee sociaaleconomische
veranderingen zich in veel
regio’s na de Tweede Wereldoorlog
TOPOS / 04 / 2006 21

Ontwerpend omgaan met ons cultureel erfgoed: een schuinweglopende uitsparing in een flatgebouw in de Leidsche Rijn dat de loop van een
Romeinse weg aangeeft (bron: gemeente Utrecht)
hebben voltrokken, hebben niet alleen
een snelle opeenvolging van ruimtelijke
transformaties met zich mee gebracht,
maar uiteraard ook een voortgaande
‘verjonging’ van het erfgoed. Elke fundamentele
transformatie produceerde
weer een nieuwe voorraad gebouwen
en ruimten (industriecomplexen, bedrijventerreinen,
parken, infrastructuur),
die vaak al na enkele decennia weer
vroegen om herbestemming en nieuwe
economische en stedenbouwkundige
programma’s om het ontstaan van ‘urban
wastelands’ te voorkomen. Haast
‘parallel’ aan het stedelijk weefsel ontvouwt
het erfgoed zich in onze tijd dus
als een uitdijend web van gebouwen,
sporen, lieux de mémoire, historische verhalen
en symbolen, waarin telkens weer
nieuwe objecten, plekken, herinneringen
en betekenissen worden ingeweven.
Soms leidt dit tot een regelrechte worsteling
met erfenissen. West-Berlijn, zo
stelt de Duitse historicus Rudolph, ‘weet
nog steeds niet wat het is, behalve geschiedenis
die voorbij is’. En hij vervolgt
met de opmerking dat de stad moet
zoeken naar een nieuwe status, als geen
andere regio in Europa. Door de vele
belangwekkende historische gebeurtenissen
en cultuurverschuivingen die
22 TOPOS / 04 / 2006
zich in Berlijn hebben voorgedaan, is
het verleden hier de meest voor de hand
liggende bouwstof voor de verdere
vormgeving van de regio. Maar voor
welk verleden moet de regio nu eigenlijk
blijvend een plaats inruimen? Is dat
voor de bloeiperiode rond 1900, de tijd
dat Duitsers en joden er nog vreedzaam
samenleefden, de beladen rol van de
stad in de Tweede Wereldoorlog, de tijd
van wereldverbeteraars en avant-garde
in de jaren ‘70 en `80, of de val van de
muur en de Eenwording van Duitsland,
of dat alles tegelijk?
Ruimterevolutie
De beperkte plaatsgebondenheid van
historische ervaringen enerzijds en de
snelle transformatie van historische
lagen anderzijds passen bij uiteraard bij
de ruimtelijke principes die ten grondslag
liggen aan de mondialisering, hoewel
het begrip ‘mondialisering’ hier met
de nodige reserves moet worden gehanteerd
en de ‘ruimtelijke principes’
ervan om een nadere toelichting vragen.
Zo’n toelichting vinden we Peter
Sloterdijk’s Im Weltinnenraum des Kapitals
(2004). Zowel voor- als tegenstanders
van de mondialisering menen, aldus
Sloterdijk, dat de mondialisering is
gebaseerd op de zogenaamde ‘samenpersbaarheid’
van de leefruimte. Dat
begrip moeten we in eerste instantie
niet al te letterlijk opvatten. Het gaat
immers om iets relatiefs, niet om een
absolute inkrimping van de ruimte,
maar om een verkorting van de afstand
en een vergroting van de onderlinge
bereikbaarheid van plekken. Maar misschien
is dat wel iets te veel geredeneerd
vanuit een ‘premoderne’ perceptie van
de ruimte. In dat samenpersen van de
ruimte zit haast iets programmatisch.
Het brengt plekken nader tot elkaar en
zorgt daarmee voor een snelle en omvangrijke
verspreiding van dominante
culturele en economische waarden -
ook historische. Daardoor leidt het samenpersen
van de ruimte ook onherroepelijk
tot een symmetrische ruimte,
waarin plekken weliswaar niet volstrekt
identiek zijn, maar dan toch in sterke
mate inwisselbaar en vergelijkbaar, en
misschien niet volstrekt gelijkvormig,
maar wel meetkundig gelijkwaardige
punten. Voorstanders zien dat als een
zegen, als een oplossing voor grote
sociaal-economische en internationaalpolitieke
vraagstukken van onze tijd,
tegenstanders als een bedreiging voor

het mozaïek van lokale culturen en
culturele verschillen. Dat proces is echter
al vroeg in gang gezet. De grote wereldreizen
tijdens de Renaissance baanden de
weg voor een wereldmarkt én voor de
wereldwijde verspreiding van westerse
culturele waarden en religieuze overtuigingen.
Want met de ontdekkingsreizigers
en de eerste handelaren in hun
kielzog verspreidden ook de christelijke
ruimtebeleving en architectuur zich snel
over het aardoppervlak. De principes
van deze ruimte-revolutie zijn nog
steeds werkzaam, niet in de laatste plaats
in het stedelijke weefsel. Daarin zijn de
ruimtelijke verplaatsing en beweging
immers de leidende principes zijn, en
niet de plaatsgebonden activiteit en het
plaatsbesef.
Het programmatische van deze ‘samenpersing’
kan ook worden opgevat als
een synchroniseringsproject, om de
woorden van Sloterdijk te gebruiken.
Plekken die voorheen van elkaar werden
gescheiden door een haast onoverbrugbare
wereld, worden niet alleen dichter
bij elkaar gebracht, maar ook de tijdsafstand
ertussen verdampt geleidelijk.
De mondialisering behelst daarom niet
alleen een inkrimping van de ruimte,
maar ook van de beleefde tijd. En in
zo’n samengeperste wereld zijn historische
verdiepingen en zichtbare
tijdslagen misschien wel veel minder
vanzelfsprekend dan wij denken. Die
synchronisering van plekken is in zekere
ook afleesbaar aan de omgang met het
lokale en regionale verleden. Dat verleden
wordt namelijk steeds minder
ruimte gegund om op eigen voorwaarden
in het landschap te kunnen voortbestaan.
Het verleden houdt op anders
en oneigentijds te zijn, doordat het blijkbaar
overal moet worden verpakt in
eigentijdse vormen en ontwikkelingen,
van re-enactments en reconstructies tot
architectuur en kunst, om het zo een
welgedefinieerde plaats te geven in de
eigentijdse regio. Daardoor gaat van alle
ruimtelijke, economische en culturele
transformaties waarin op een krampachtige
manier gebruik wordt gemaakt
van het verleden, ook weer een vervlakkende
werking uit. De regio als nieuwe
symmetrische ruimte dus, ondanks of
misschien wel dankzij de eigentijdse
vormgeving van het verleden. Daarin
schuilt misschien wel het grootste gevaar
van het opnieuw vorm geven aan
historische plekken en identiteiten.
Deze laatste verliezen in dat proces
namelijk veel van hun oorspronkelijke
zeggingskracht doordat ze al te zeer
worden vermengd met de vormentaal
van onze eigen tijd, hoe belangrijk een
op de historie geïnspireerde vormgeving
ook kan zijn voor een duurzame
omgang met de ruimte.
Nieuwe opgave
Wat betekent dat alles nu voor ontwerpen
met geschiedenis, bijvoorbeeld in
een land als Nederland waar dat tot een
belangrijk beginsel van de ruimtelijke
vormgeving is geworden? Allereerst dat
het ruimtelijk ontwerp via een historische
opgave direct ook een veel bredere
maatschappelijke opgave is geworden.
Dat vereist van de ontwerper dat hij of
zij tegelijk vormgever, historicus én
antropoloog is, zonder het hoofddoel
van het ontwerp –het maken van een
nieuwe en functionele ruimte- uit het
oog te verliezen. Dat de opgave van de
architect, landschapsarchitect of stedenbouwkundige
tevens een brede maatschappelijke
opdracht inhoudt, wil
echter niet zeggen dat de taak van de
ontwerper daarmee een dienende is geworden.
In maatschappelijk perspectief
kan of moet de ontwerper, zo leren we
misschien wel van Sloterdijk, zowel constructief
als kritisch aan de slag gaan
met de historische dimensie van de
eigentijdse leefruimte. Maar de maatschappelijke
lading van de ontwerpopgave
vraagt in zekere zin ook om een
nieuw soort geschiedenis. Dat is geen
geschiedenis van het voltooide verleden
en historische essenties, noch een
geschiedenis die het experiment is van
de hedendaagse herinneringscultuur. Er
is behoefte aan een geschiedenis van
transformaties: een tak van de geschiedenis
die zich zowel langs de theoretische
als empirische weg verdiept in
processen van culturele en ruimtelijke
verandering, en die bereid is om van
daaruit te participeren aan de ruimtelijke
cultuur van de eenentwintigste
eeuw.
Literatuur
- Sloterdijk, P. (2004), Im Weltinnenraum
des Kapitals. Für eine philosophische Theorie
der Globalisierung, Suhrkamp, Frankfurt
am Main
- Judt, T. (1998), review of Realms of
Memory (by Pierre Nora), in: The New
York Times Review, volume 45,
number 19, December 3, 1998
Summary
Jan Kolen is professor “heritage of the
urban and rural landscape” at the Vrije
Universiteit in Amsterdam. In this essay
he is discussing the design approach
towards our cultural heritage and the
role of the urban developer, architect
and landscape architect in such a
process. Our society changed rapidly
the last decennia and so did the
attitude towards the cultural heritage.
That asks for a different approach
from the professionals contributing to
the development of our cities and
landscape.
He concludes with pleading for a
‘history of transformations’. That is a
form of history which deepens in the
processes of cultural and spatial
changes. A form adapted to the needs
and speed of the 21 st century.
TOPOS / 04 / 2006 23

Europa stoomt door (met of zonder
Nederland)
Een aantal problemen dat
Nederland heeft met de
‘Brusselse bemoeienis’
komt voort uit een ongeluk-
kige wisselwerking tussen
sectorale regelgeving en de
ruimtelijke ordening. Bij
zowel de totstandkoming
van richtlijnen als bij de
vertaling naar nationale
wetgeving wordt er onvol-
doende aandacht besteed
aan de mogelijke ruimtelijke
effecten. Een bevoegdheid
van de EU voor ‘territoriale
cohesie’ zou dit probleem
kunnen verhelpen door zo
een afweging al op EU-
niveau te laten plaatsvinden.
Territoriale cohesie stond
al in de door Nederland en
Frankrijk afgewezen EU-
grondwet en zal waarschijn-
lijk in een nieuw verdrags-
voorstel niet ontbreken.
David Evers
Onderzoeker, Ruimtelijk Planbureau
evers@rpb.nl
24 TOPOS / 04 / 2006
Europa in Nederland
Met de eenwording van Europa wordt
het steeds onverstandiger om geen
rekening met het buitenland te houden,
zelfs voor zo’n plaatsgebonden aangelegenheid
als de ruimtelijke ordening.
De EU heeft tot nu toe geen officiële
bevoegdheid op dit terrein maar dit
betekent zeker niet dat de EU geen
invloed heeft op ruimtelijke ontwikkelingen.
Het RPB-rapport Unseen Europe
beschrijft de impact van allerlei sectorbeleidsvelden
(milieu, landbouw, concurrentie,
transport, etc.) van de EU in
Nederland (Van Ravesteyn & Evers
2004). Hieruit blijkt dat op sommige
gebieden cruciale Europese maatregelen
door Nederlandse planologen onopgemerkt
blijven totdat het ‘te laat’ is –
denk aan de invoering van het Natura
2000-netwerk waardoor bouwvergunningen
ongeldig zijn verklaard. Er zijn
ook andere voorbeelden te noemen
waar Europa ongezien is gebleven en
waar dit heeft geleid tot lastige situaties
in de planningpraktijk.
Het meest besproken onderwerp op dit
moment zijn de gevolgen van het Europese
luchtkwaliteitsbeleid, omdat een
groot aantal bouwplannen hierdoor is
stilgelegd. Een onderzoek in opdracht
van het Ministerie van VROM heeft een
inventarisatie gemaakt van het aantal
bouwplannen dat hinder van deze maatregel
heeft ondervonden. Hieruit blijkt
dat ongeveer de helft van alle nieuwbouwplannen
ten tijde van de publicatie
van het rapport hiermee te maken heeft.
Dit betreft niet alleen de Randstad maar
het hele land, met uitzondering van de
twee noordelijke provincies (DHV et al.
2005). Tegelijkertijd is het nationale
beleid gericht op het inhalen van een
beoogde bouwachterstand. Hoe is het
mogelijk dat ‘Brussel’ zo ineens de helft
van de ruimtelijke plannen in ons land
in gevaar brengt?
Het antwoord ligt in een ongelukkige
wisselwerking tussen de Nederlandse
ruimtelijke ordening en Europese
sectorregelgeving. Het beleid over de
luchtkwaliteit is niet nieuw. Het huidige
luchtkwaliteitsbeleid van de EU is terug
te vinden in de Kaderrichtlijn Luchtkwaliteit
uit 1996. In dat jaar hebben de
lidstaten afgesproken om de luchtverontreiniging
in kaart te brengen en
vervolgens actieplannen op te stellen
voor zones waarin de gezondheidsnormen
worden overschreden. Volgens
de richtlijn dienen de studies en beleidsplannen
te worden gerapporteerd aan
de Europese Commissie en bekendgemaakt
aan de bevolking. Deze richtlijn
is nader uitgewerkt in drie subrichtlijnen
(voor zwaveldioxide, stikstofoxiden,
stikstofdioxide, fijn stof en lood),
waarin termijnen zijn voorgeschreven
waarbinnen het aandeel van deze
stoffen tot bepaalde grenzen moet zijn
gereduceerd. In 2005 was de deadline
voor fijn stof (wat de huidige ‘crisis’ in
de bouw heeft veroorzaakt). Bij de implementatie
van deze richtlijn in het
Besluit luchtkwaliteit is ervoor gekozen
om deze sectormaatregel te koppelen
aan de ruimtelijke ordening: in gebieden
waarin de normen worden overschreden
mogen geen nieuwe ontwikkelingen
plaatsvinden die deze zullen verergeren
(andere lidstaten hebben dit overigens
niet gedaan). Het probleem is dat het
zeer moeilijk blijkt om aan de afgesproken
normen te voldoen waardoor een
belangrijk deel van het land ‘op slot’ is
komen te staan (MNP 2005). Dat dit
gedwongen huwelijk tussen het EUmilieubeleid
en de Nederlandse ruimtelijke
ordening ongelukkig is, blijkt uit
de vele pogingen om hier onderuit te
komen. In de Nederlandse ruimtelijke
ordening is het heel gebruikelijk om het
niet over normen te hebben maar over
‘doelstellingen’, of in het kader van een
goede afweging te maken compromissen
te sluiten, vaak door middel van compensatie.
Voorstellen om een ‘saldobenadering’
te hanteren stuitte echter op
onbegrip op Europees niveau. Dit
voorbeeld laat zien dat Nederland
onvoldoende rekening heeft gehouden
met de ruimtelijke gevolgen van een
sectormaatregel toen het nog kon,
namelijk de totstandkoming van de

ichtlijn en de vertaling naar nationale
wetgeving. Ook na de invoering blijkt
er onvoldoende communicatie naar de
lagere overheden te zijn geweest; anders
waren er minder vergunningen verleend
voor projecten die later in de problemen
zouden komen.
Een verwante maatregel is de Kaderrichtlijn
Water (KRW) uit 2000, die wellicht
ingrijpender gevolgen zal hebben voor
de ruimtelijke ontwikkeling van ons land
dan de Kaderrichtlijn Luchtkwaliteit.
Dat de zorg over de KRW slechts langzamerhand
toeneemt, komt doordat de
eerste deadline ‘pas’ in 2015 is.
Net als de Kaderrichtlijn Luchtkwaliteit
komt de KRW niet onverwacht. Het is
in eerste instantie een stroomlijning van
eerdere richtlijnen op het gebied van
waterkwaliteit, zoals de 1976 Zwemwater-
Energieafhankelijkheid van Europa (Europese Commissie 2002)
Hervormingen in de landbouw (Europese Commissie 2004)
richtlijn en een verdrag uit 1992 over
grensoverschrijdende waterlopen en
meren. Nederland heeft ook hard gewerkt
aan de totstandkoming van deze
richtlijn. De KRW kent een met de
Kaderrichtlijn Luchtkwaliteit vergelijkbare
werkwijze (onderzoek, opstellen
van actieplannen en vaststellen van
streefwaarden). De termijn waarbinnen
de streefwaarden voor waterkwaliteit
moeten zijn behaald, is vastgesteld voor
het jaar 2027 met de eerste deadline in
2015. Maar het is nu al duidelijk dat de
afgesproken normen wel erg streng zijn
voor Nederland, gezien de hoge mate
van fosfor en nitraat in de bodem. Een
studie van Alterra (Van der Bolt et al.
2003) heeft berekend dat twee derde
van de landbouw in Nederland moet
verdwijnen om (misschien) aan de water-
kwaliteitseisen te voldoen. Kennelijk is
hier ook onvoldoende rekening gehouden
met de ruimtelijke gevolgen toen
Nederland koos om in te stemmen met
de richtlijn. Of ons land hier onderuit
kan komen is zeer de vraag: ‘regels zijn
regels’ in Europa, vooral voor kleinere
landen.
Nederland in Europa
Beide voorbeelden hebben laten zien
dat na de totstandkoming van EUregelgeving
een lange periode kan verstrijken
met verschillende fasen van
inspanning. In het begin lijkt het wat
mistig en vrijblijvend maar aan het einde
kunnen er harde normen aankomen die
zijn af te dwingen door het Europese
Hof. Vooruitkijken lijkt noodzakelijk
om later niet in de knel te komen, maar
hoe?
Eén manier is om het Europese schaalniveau
beter in de gaten te houden. Een
relativering van de positie van Nederland
binnen Europa geeft aan welke
onderwerpen later aan de orde zouden
komen, waarvan de effecten in Nederland
anders uit zullen kunnen pakken
dan het Europese gemiddelde.
Een voorbeeld van een aankomend
onderwerp is de vergrijzing. Europa
heeft samen met Japan de oudste
bevolking van de wereld. Dit zal in de
toekomst verder toenemen (VN 2004).
Problemen worden verwacht met
betrekking tot collectieve pensioenregelingen,
doordat er onvoldoende
werknemers zullen zijn om de kosten
van de gepensioneerden te betalen.
Ook zijn er gebieden die dreigen te ontvolken
door de demografische veranderingen,
waardoor het lastig wordt om
voorzieningen en diensten op peil te
houden. In Nederland, mede door de
immigratie, is dit verschijnsel veel minder
aan de orde dan in andere delen van
Europa zoals Noord-Italië, Spanje en
Oost-Duitsland. Toch is het denkbaar
dat er maatregelen zouden kunnen
komen op Europees niveau om dit te
mitigeren, zoals het bevorderen van selectieve
migratie. Het is verstandig om nu
TOPOS / 04 / 2006 25

EU-milieubeleid in Nederland
al te denken over wat voor ruimtelijke
gevolgen een dergelijke beslissing zal
hebben.
Een ander thema van toenemende betekenis
is de energievoorziening. Met de
economische opbloei van landen zoals
India en China en een beperkte voorraad
fossiele brandstoffen is het denkbaar
dat in de komende decennia de energieprijzen
fors zullen stijgen. Het is denkbaar
dat er initiatieven en maatregelen
zullen komen om de energievoorziening
op EU-niveau te garanderen en alternatieven
te bevorderen. De afhankelijkheid
van Nederland is boven het Europese
gemiddelde, dus als er regels komen op
EU-niveau zou dat in het voordeel van
ons land kunnen werken, omdat andere
landen verplicht eraan moeten meewerken.
Ook hier moet er nagedacht worden
over wat voor ruimtelijke gevolgen
dergelijke beslissingen zullen hebben in
Nederland; energiewinning uit wind en
biomassa vergen veel ruimte (Gordijn
et al. 2003).
Ook de landbouw moet op de Europese
schaal bekeken worden. Het EU-
26 TOPOS / 04 / 2006
Ontvolking in Europa (Bron: ESPON 1.1.4 2005)
beleid heeft een zware stempel op deze
sector en het grondgebruik gedrukt. Er
is een enorme schaalvergroting opgetreden
en bepaalde gewassen zoals suikerbieten
worden door de prijsbescherming
in Europa geproduceerd. Er zijn ingrijpende
hervormingen in deze sector
gaande, deels door intern ongenoegen
met het beleid (conflicten met onder
andere concurrentiebeleid, regiobeleid
en milieubeleid) en extern door druk
via organisaties zoals de WTO, die dit
beleid als een soort protectionisme
beschouwt. Voor sommige landen zal
dit een pijnlijk proces zijn; voor andere
landen is het een kans. In Nederland
lijkt het saldo overwegend positief: veel
Nederlandse landbouwproducten vallen
niet onder de prijsbescherming en zijn
al rendabel. Daarnaast profiteert Nederland
van de verschuiving naar plattelandsontwikkelingen.
Het veranderende
EU-beleid kan aangegrepen worden
om de ruimtelijke problemen in het
landelijk gebied aan te pakken. Zo kan
vervuilende landbouw een nieuwe
functie krijgen, zoals natuur, wat ook
bijdraagt aan de doelstellingen van de
Kaderrichtlijn Water.
Wat deze drie voorbeelden laten zien is
dat er op EU-niveau verschillende
onderwerpen zijn die een lange termijn
kennen en waarin de Nederlandse situatie
soms uitzonderlijk is. Het gevolg is
dat generieke oplossingen op EUniveau
in Nederland een andere werking
kunnen hebben. Dit is niet per se
ongunstig, zoals bij de lucht- en waterkwaliteitsnormen:
het kan vriezen, het
kan dooien. In ieder geval is het belangrijk
om alert te blijven en gevoel te
hebben voor de heersende problemen
op EU-niveau en actief aan het debat
mee te doen. Ook is het belangrijk om
op de ruimtelijke uitwerking te anticiperen.
Territoriale cohesie
Een effect van allerlei sectorale maatregelen
die genomen worden op EUniveau
is dat er soms conflicten tussen
bestaan. De EU is zich bewust dat een
gebrek aan afstemming niet alleen de
geloofwaardigheid van haar beleid in
gevaar brengt, maar ook geld kost

(Robert et al. 2001). Om deze reden
wordt een ruimtelijke aanpak aanbevolen:
zo kunnen de verschillende belangen
worden afgewogen en waar mogelijk
verzoend. Vroeger werd deze exercitie
‘spatial planning’ genoemd, maar nu
heet hij ‘territoriale cohesie’ (zie het
artikel van Faludi elders in dit nummer).
Een probleem tot nu toe is dat de EU
hier weinig for-mele bevoegdheden
voor heeft en: as long as there is no legal
basis for territorial cohesion, there is no formal
obligation or incentive to take the territorial
impact into account in the EU policy process
(TSPU 2006, p. 39).
Toch wordt er informeel volop aan
territoriale cohesie gewerkt. Belangrijke
documenten zijn het Europees Ruimtelijk
Ontwikkelingsperspectief (EROP) uit 1999
en het Territorial State and Perspectives of
the European Union (in wording). Zelfs
zonder formele beleidsstatus heeft het
EROP al een zekere invloed gehad op
Europese besluitvorming, zoals het
toedelen van structuurfondsen. Nog
belangrijker is het feit dat Territoriale
Cohesie al opgenomen is in de ontwerp
grondwet als een bevoegdheid van de
EU. Op dit moment is het nog gissen
hoe ‘echte’ ruimtelijke planning op EUniveau
zal worden vormgegeven, maar
dat die er op een gegeven moment aankomt,
lijkt onvermijdelijk. Dit omdat
territoriale cohesie hetzelfde modus
operendus kent als andere beleidsvelden:
eerst informele bijeenkomsten van
deskundigen regelen, daarna vrijblijvende
intentieverklaringen van ad hoc
politieke commissies opstellen en
uiteindelijk een richtlijn met toetsbare
normen creëren.
Als territoriale cohesie in de huidige
vorm wordt aangenomen kan het veel
van de bovengenoemde problemen
verhelpen. Sectoren zullen worden gedwongen
om de ruimtelijke effecten
van voorgestelde maatregelen in kaart
te brengen. Zo zullen er minder ‘verrassingen’
komen met bouwvergunningen
die eigenlijk niet afgegeven hadden
moeten worden.
Conclusie
Europa kan opgevat worden als een soort
voortstomende olietanker: een klein
land kan dan hooguit proberen hem
ietsje meer naar bakboord of naar
stuurboord te richten, maar echt keren
of stoppen is onmogelijk. Uitstappen
evenmin. De beste optie is om vooruit
te blijven kijken en voor te bereiden op
wat achter de horizon ligt. Op dit moment
lijkt het belangrijkste ruimtelijke
vraagstuk territoriale cohesie te zijn.
Momenteel probeert de Franse presidentskandidaat
Sarkozy een afgeslankte
versie van de door Nederland en Frankrijk
afgewezen grondwet alsnog in te
voeren. Hierin zal de term territoriale
cohesie niet ontbreken. De Nederlandse
regering kiest echter terughoudend te
blijven ten opzichte van Europa. Zij
ziet geen heil in een nieuw verdrag;
Europa moet zich alleen bezighouden
met concrete maatregelen zoals veiligheid,
welvaart en energie (NRC.Next 20
sept. 2006: 10). Gezien de werkwijze
van Europa is het echter verstandiger
om toch actief mee te doen dan uit
principiële redenen, hoe terecht dan
ook, aan de kant te blijven zitten. Op
die manier heb je inspraak in wat er
uiteindelijk gaat gebeuren en beter
inzicht in de werking daarvan. Gelukkig
schijnt dit, ondanks de uitspraken van
de regering, toch op ambtelijk niveau te
gebeuren. Tot nu toe heeft Nederland
een belangrijke bijdrage geleverd aan de
wording van de Territorial State and
Perspectives of the European Union en het
uitwerken van de term territoriale
cohesie. Dit moet voort-gezet worden:
Nederland stoom ook door!
Literatuur
- Bolt, F. van der, R. Van den Bosch, T. Brock, P.
Hellegers, C. Kwakernaak, D. Leenders, O. Schuurmanns
and P. Verdonschot (2003) Aquarein:
Gevolgen van de Europese kaderrichtlijn Water
voor landbouw, natuur, recreatie en visserij.
Alterra-rapport 835. Wageningen: Alterra.
- DHV, TNO en Rigo (2005) Lucht voor ruimtelijke
plannen? Inventarisatie van de invloed van
beleid en regelgeving voor luchtkwaliteit op knelpunten
bij de realisatie van ruimtelijk plannen in
Nederland. Eindrapportage in opdracht van
Ministerie van VROM.
- ESPON (2006) European Territorial Research
in Progress: Conference Proceedings of the 1st
ESPON Scientific Conference. 13-14 October 2005.
- ESPON 1.1.4 (2005) The spatial Effects of
Demographic Trends and Migration. Final
report. European Spatial Planning Observation
Network (ESPON).
- Europese Commissie (2002) Energy: Let us
overcome our dependence. Luxemburg.
- Europese Commissie (2004) The Common
Agricultural Policy Explained. Luxemburg.
- Evers, D., A. van Hoorn, A. de Vries, J.
Tennekes, A. Harbers, S. Klaver (2006) Gezien
Europa. Rotterdam: NAi-Uitgevers/ Den Haag:
Ruimtelijk Planbureau.
- Gordijn, H., F. Verwest and A. van Hoorn (2003)
Energie is ruimte, Rotterdam: Nai Uitgevers.
- NRC.Next (2006) “Meer Europa? ‘Tut tut, ho
ho’” 20 september 2006.
- Ravesteyn, Nico van & David Evers (2004)
Unseen Europe. Rotterdam: NAi-Uitgevers/ Den
Haag: Ruimtelijk Planbureau.
- Robert, J., M.A. Figueiredo, M. Hollanders, C.J.
Reincke, T. Stumm and J.M. de Vet (2001) Spatial
impacts of Community policies and costs of
non-coordination. European Commission.
ERDF contract 99.00.27.156.
- Territorial State and Perspectives of the
European Union (2006) Draft 18 September.
http://www.vasab.org.pl/events/Warsaw/TSP-
Draft-180906.pdf
- Verenigde Naties (2004) World Population
Prospects: The 2004 Revision. United Nations
Population Division.
Summary
The Netherlands, a country in the
heart of Europe well-known for its
openness and business acumen,
surprised many in 2005 by voting
against the European Constitution.
Despite this, it Europe continues to
play an important part in the
Netherlands. It is impossible to ignore
EU-legislation once it has been
established as a directive, and it is
unwise to ignore European policy
debates which may produce future
legislation. The example of spatial
planning is a case in point: here the
EU already has a large de facto
impact on spatial development via
sectoral policies. The introduction of
‘territorial cohesion’ as an official
power of the EU will enhance this. It is
in the best interest for the Dutch to
take an active part in the debate and
prepare themselves for some kind of
European-level planning, otherwise
this will be decided for and without
them.
TOPOS / 04 / 2006 27

FORUM
Joren Jacobs & Henk-Jan Kooij
In de rubriek ‘Forum’ peilt de TOPOS-redactie de opinies rondom een actueel onderwerp. Hiertoe
worden vakgenoten, lezers en prominenten benaderd. In dit Forum staat het fenomeen ‘schaamgroen’
centraal.
Het is niet voor iedereen direct duidelijk wat wordt bedoeld met schaamgroen; het is weer typisch zo’n
rare vakterm. De een denkt bij schaamgroen aan afschermende beplanting rond een bedrijventerrein,
de ander denkt aan laaggemaaide rozenbottelstruiken of aan de bekende hondenpoepveldjes die bij
iedereen om de hoek liggen. Hoe het ook zij, schaamgroen is groen zonder een andere functie dan het
verhullen van iets. Geen kind kan er spelen, ecologisch heeft het vrijwel geen betekenis, maar onderhoudsvriendelijk
is het wel. Het wordt gebruikt om landschappelijk ongewenste ontwikkelingen te
verhullen of om aan voldoende oppervlak ‘groene ruimte’ in de stad te komen; het liefst zo goedkoop
mogelijk.
Zoals bij veel keuzes moet er bij de aanleg van groen een afweging gemaakt worden tussen de kwali-
teit en kwantiteit van het groen en het geld dat er voor beschikbaar is; het is de eeuwenoude tweespalt
tussen budget en kwaliteit. Moeten we, zodra de kwaliteit van het groen te laag is, maar gewoon
géén groen aanleggen in plaats van schaamgroen? Of is er gewoon genoeg geld bij de ontwikkelaars
en kunnen die makkelijk de wijk of het bedrijventerrein mooi en functioneel aanleggen? Valt er trouwens
niet meer geld te verdienen als het project ook voor de langere termijn aantrekkelijk is?
De redactie van TOPOS is benieuwd naar de meningen rond dit onderwerp; met name meer ideologische
overwegingen hebben, naast het doorgaans dominante fi nanciële verhaal, onze interesse.
Kan schaamgroen überhaupt een zinvolle functie vervullen of is het een zinloze tussencategorie?
Paul Roncken
Docent Landschapsarchitectuur, Wageningen
Universiteit
SCHAAM
Schildpad en Haas maken een tocht over de snelweg
door de lage landen. Haas neuriet en rijdt. Schildpad
maakt een kruiswoordpuzzel. Het is overdag, net
voorbij lunchtijd.
Schildpad:
Tjeeeetje! [maakt grommende geluiden]
Nou ja zeg! [sissende geluiden]
Haas:
Kom je er niet uit, Paddo? Lees eens voor.
Schildpad:
11 letters; ‘Lelijk en verborgen’...
Haas:
[reageert meteen] Monsterlijk!
Schildpad:
Goh, dat zou goed kunnen. Even kijken... Nee. Er
moeten minstens één ‘a’ in voorkomen. Maar voor de
rest... petje af Haas.
Haas:
Eens even denken... [speurt de weg voor zich af alsof
hij op zoek is naar aanwijzingen] Wat is nu eigenlijk
28 TOPOS / 04 / 2006
Foto Gertjan Jobse
zo lelijk dat het verborgen moet worden?
Schildpad:
[antwoord droog] Mijn grote teen.
Haas:
Ja, inderdaad. Die zit goddank de hele dag goed
opgeborgen in je schoeisel. Aan zo’n lelijke knoepert
heeft niemand wat.
Schildpad:
Hoewel, mijn moeder zei me altijd dat ik pas een
geschikte vrouw zou vinden als iemand die teen zou
waarderen, als een schat, als een unicum. Als iets
typisch van mij en daarom om-van-te-houden.
Haas:
Maar je hebt mij toch? Ik hou van vanalles aan je,
maar niet van die grote teen.
Schildpad:
[beteuterd] Weet ik. Ik schaam me er ook voor.
[...] Dankzij jou schaam ik me er eigenlijk voor. Terwijl
het juist de sleutel zou moeten zijn voor mijn liefdesgeluk.
Volgens mijn moeder dan.
Haas:
Hoor eens Patatje van me, we hebben allemaal wel
iets waar we ons voor schamen. Neem nou bijvoorbeeld
dit viaduct hier. Zo aartslelijk. Alleen maar
techniek zonder enig aardig jasje aan. Het is maar
goed dat er wat mooie bomen omheen staan. Dat

compenseert een beetje.
Schildpad:
En jij dan? Waar schaam jij je voor?
Haas:
Voor mijn haar.
Schildpad:
Je hebt niet eens haar. Op een paar snorharen na. Je
hebt een vacht!
Haas:
[barst in gierend lachen uit] Ik schaam me voor mijn
haar! Snap je um niet?
Schildpad:
Niet grappig Haas. We hebben het over gevoelige
materie. Dat weet je best.
Haas:
Ach Poetepad. Nog lange tenen ook. [stilte] Nachtmerrie!
Schrijf dat maar op. Is ook 11 letters én heeft
een ‘a’. Toch blijf ik ‘monsterlijk’ een veel mooier
woord vind. Klopt die ‘a’ wel?
Schildpad:
Tsss! [maakt een zuchtend geluid] Dat past!
En die ‘a’ is van SCHAAM. Met als omschrijving: 6
letters ‘verlegen uitdrukking zonder rood’.
Michiel Uitdehaag
Planoloog Amer Adviseurs
De term is misleidend. Hij suggereert namelijk dat de
bedoelde groenstroken in geen geval als volwaardig
gezien mogen en moeten worden. Dat is te kort door
de bocht.
In de eerste plaats maken deze groenstroken vaak
deel uit van een ontwerp, bijvoorbeeld om bedrijventerreinen
in te passen in landschappen. Deze
inpassing kan inderdaad op verschillende manieren
gebeuren, met verschillende kostenplaatjes. Eén van
de denkbare opties is het werken met groen om een
inpassing en/of overgang naar landschappen te creeren.
Volgens mij is daar niets mis mee, zolang het
groen maar niet achteraf als ‘afscherming’ is neergezet
maar in het ontwerp wordt betrokken. Het groen
moet dan deel uitmaken van de groenstructuur van
zowel het ontwerp als het landschap. Overigens hoeft
een goed groen raamwerk niet per se duur te zijn.
Daarnaast krijgt het groen steeds vaker wel degelijk
andere functies dan louter de afschermende. Hele
parken worden aangelegd aan randen van bedrijvenparken,
ter ontwikkelingen van ecologische verbindingszones
en/of wandelroutes voor tijdens de pauzes.
Niet zelden maken deze groenstructuren weer
deel uit van een grotere structuur.
Waar het vooral op vastloopt, is de onduidelijkheid
over wie het groen onderhoudt of het gebrek aan
middelen daarvoor. Als dat niet is geregeld, verwordt
ieder stukje groen tot iets vreselijks, hoe mooi bedacht
ook. Waar ik voor zou pleiten is te komen tot
heldere afspraken over wie het groen op welke wijze
onderhoudt...dan pas zal de schaamte over het groen
verdwijnen. De meerwaarde van aantrekkelijk groen
zal dan vanzelf steeds vaker worden ingezien.
Gertjan Jobse
Landschapsarchitect Bosch Slabbers
Schaamgroen is zinloos. Het ontstaat als visie ontbreekt
en standaardisering prevaleert boven maatwerk.
Schaamgroen is ook niet nodig, want even
nadenken opent vaak nieuwe mogelijkheden.
Het tegenovergestelde van schaamgroen is een rode
Ferrari; een oplossing die iets toevoegt en waar iedereen
trots op is. Dit vereist extra inspanning, maar
het betaalt zich uiteindelijk altijd terug.
Hoe doe je dat? Ik concentreer mij even op landschappelijke
inpassing in ruimtelijk beleid. Soms is
het landschap zelf de basis voor een plan; dit biedt
de kans om op een goede plek, een gewenste functie
op een mooie, betekenisvolle manier te realiseren!
Klinkt logisch, maar wat als dit niet kan? De praktijk
leert immers dat de vraag om inpassing vaak speelt
als juridische procedures in beeld komen. Het bestemmingsplan
is bijvoorbeeld aangevochten en gemeenten
moeten aan de bezwaren tegemoet komen.
Paniek! Er komt dan vaak verhullend schaamgroen,
want het is al te laat om het hele plan overhoop te
gooien.
Je zou zelfs kunnen zeggen dat de kans op schaamgroen
groter is, nu het ruimtelijk beleid een juridische
basis krijgt met de nieuwe Wet op de Ruimtelijke Ordening.
Gelukkig biedt deze wet ook mogelijkheden.
Met de `soft power` van een overtuigend plan kun je
veel bereiken!
Een brede blik is dus gewenst. Redenerend vanuit de
karakteristiek van het landschap is inpassing meer
dan een incident. Het is zaak voort te bouwen op de
bestaande structuren en hier iets eigentijds aan toe te
voegen.
Inpassing heeft ook de plicht iets nieuws toe te voegen.
Dat hoeft overigens niet altijd groen te zijn, liever
niet: een grondsculptuur als identiteitsdrager, ruimtelijk
kader en magnifiek uitzicht ineen... Laat het in
ieder geval meer zijn dan een randje beplanting, want
daar kijk je de helft van het jaar dwars door heen!
29
TOPOS / 04 / 2006 29

Grenzenloze planningkennis in Europa:
Internationale kennisuitwisseling aangaande ‘land development’ in FARLAND
Lange tijd zijn nationale
planningsystemen en -
culturen strikt van elkaar
gescheiden gebleven. Het
is nog steeds niet makkelijk
om toegang tot buitenland-
se informatie te krijgen, laat
staan werkelijk te begrijpen
hoe men over de grens
planning bedrijft. Toch doet
de Europese Unie dappere
pogingen om praktijk-
mensen en onderzoekers
die actief zijn op vergelijk-
bare terreinen met elkaar in
gesprek te brengen. Zoals
in het FARLAND-project,
waarin kennis over landin-
richting wordt uitgewisseld.
Wat is realistisch om te ver-
wachten van zo’n project?
En wat zijn de valkuilen?
Terry van Dijk
PostDoc onderzoeker Leerstoelgroep
Landgebruiksplanning, Wageningen
Universiteit
terry.vandijk@wur.nl
30 TOPOS / 04 / 2006
Het FARLAND project
In 2004 ging een (deels) door de EU
gefinancierd project van start onder de
vlag FARLAND, hetgeen staat voor
Future Approaches in Land Development.
In dit project wisselen tien organisaties
uit zeven EU landen hun kennis
over landinrichting uit. Het doel is om
met de kennis van de één de innovatiebehoefte
van de ander te vullen.
Daartoe worden zogenaamde Study
Tours georganiseerd, waarin alle partners
bij één land op excursie gaat om alles
over diens landinrichting te leren, en
vooral de recente innovaties daarin.
Daarnaast zijn er zogenaamde Technical
Exchange Visits , waarin een bepaald
thema wordt besproken en waaraan alleen
die partners deelnemen die daarin
interesse tonen.
De tien partners zijn uitvoeringsorganisaties
(zoals DLG) en onderzoeksinstellingen
uit Galicië (Spanje), Portugal, Nord-
RheinWestfalen (Duitsland), Hongarije,
Litouwen, Vlaanderen en Nederland. In
totaal zal er meer dan een miljoen Euro
aan Europees geld in dit project besteed
worden, aangevuld met zeker zoveel
nationaal geld. Reis- en verblijfskosten
vormen een belangrijke kostenpost, die
helaas onmisbaar is in een internationaal
project waarin je elkaar veelvuldig
FARLAND groep laat zich informeren over een grote
havenuitbreiding bij Antwerpen (foto: Terry van Dijk)
wilt ontmoeten.
Ikzelf ben aangetrokken door Alterra om
de component ‘Review and Exchange’
invulling te geven. Dat houdt in dat wij
het proces van kennisuitwisseling faciliteren
en begeleiden. Vanuit die rol is het
boeiend eens wat gedachten met u te delen
over de realiteit van het uitwisselen
van kennis.
‘Future Approaches’, de andere component,
is erop gericht om de leringen in
het project actief en op een hapklare manier
aan beleidsmakers door te geven.
Zo moet voorkomen worden dat de
resulterende kennis een dode letter wordt.
Vraag en aanbod
Stel je wilt dat de kennis van de een de
lacunes in andermans kennis vult. Dan
praat je dus over het bijeenbrengen van
vraag en aanbod. Bij partij A bestaat een
vraag naar kennis en partij B kan die kennis
bieden. De overzichtelijkheid van
dit model gaat op twee belangrijke punten
mank, waardoor de uitwisseling van
kennis niet zo systematisch kan verlopen
als het lijkt.
Ten eerste weet partner A niet altijd wat
zijn innovatiebehoefte is. Want als je
een vraag kunt formuleren weet je al
wat je nodig hebt. Als je iemand vraagt
hoe laat het is, spreek je daarmee de

EU-project Waterfront Breskens (Gemeente Sluis, 2006) Project mede mogelijk gemaakt door de EU (Gemeente Sluis, 2006)
veronderstelling uit dat die persoon dat
waarschijnlijk weet, maar je weet ook
welk type informatie je gaat krijgen. Je
weet wat je zoekt: een tijdstip. Het is
daarentegen juist het onbewuste van
innovatiebehoefte dat kennisuitwisseling
zo boeiend maakt. Je ontmoet een
aanpak die zo totaal nieuw is dat je het
zelf niet had kunnen verzinnen. En je
ziet opeens een kans om een tekortkoming
van jouw systeem, waar je je eigenlijk
al bij neer had gelegd, te verhelpen.
Ten tweede is ‘de’ Nederlandse landinrichting
onmogelijk te beschrijven. Het
heeft te veel aspecten en het is permanent
in ontwikkeling. Het zou best kunnen
vóórkomen dat een (hetzij bewuste,
hetzij onbewuste) innovatiebehoefte
van A baat heeft bij een element uit de
landinrichtingspraktijk van B vijftien
jaar geleden. Omdat dat element inmiddels
overboord is gezet, wordt dat op
de Study Tour helaas niet vermeld. Het
is natuurlijk ondoenlijk om alle aspecten
door de decennia heen aan elkaar te
presenteren.
Toch blijft het jammer dat vraag en
aanbod onmogelijk sluitend bijeen te
brengen zijn. De vraag is deels latent en
het aanbod te veelomvattend om over
te brengen. Maar door bij het aanbod
vooral innovatieve praktijken te
benadrukken, zoals in FARLAND het
geval is, worden waarschijnlijk kansen
gemist.
Babylonische spraakverwarring
De grootste uitdaging van een project
als deze is om elkaar echt te begrijpen.
Niet dat discussies en informatieoverdracht
problematisch verloopt. De vaardigheid
in de Engelse taal van de meeste
deelnemers is prima. Maar wat gaat
er werkelijk schuil achter die woorden
die men in de mond neemt? Verstaan
ze elkaar echt? Elk woord is een mini-
theorie, beladen met cultuurafhankelijke
connotaties en instrumentele uitwerkingen.
Zo is het in Nederland al bijna onmogelijk
om over ‘herverkaveling’ te
praten als zijnde een neutraal mechanisch
concept (het uitruilen van eigendom)
aangezien het meteen als één van
de vier vormen van landinrichting begrepen
wordt, met alle procedurele details
van dien.
We hebben dan ook hard gewerkt om
een zo breed mogelijk gedragen lijst van
definities te maken, waarop we altijd
kunnen terugvallen in geval van bewuste
verwarring en waar ieder zich zoveel
mogelijk aan moet proberen te houden
in zijn of haar bewoordingen.
Maar gebleken is dat sommige termen
zich gewoon niet laten vastleggen.
Vooral geografische begrippen. Want wat
is bijvoorbeeld een ruraal gebied? Wij
vinden het Groene Hart of de Betuwe
ruraal, maar de Spaanse deelnemers kijken
dan of ze water zien branden. Zij
vinden heel Nederland peri-urbaan. En
inderdaad, eenmaal ver in de Galicische
bergen te zijn geweest en daar de leegheid
en de geïsoleerdheid van de boerderijen
daar te hebben gezien is de vergelijking
met de Betuwe ver te zoeken.
Zelfs de betekenis van een woord als
‘bos’ is voor iedereen anders. Op een
Study Tour in Galicië bleek dat ze voor
wat extra landbouwgrond voor het dorp
gewoon een stuk bos opzij schoven.
Van de Duitsers en Nederlanders vielen
de monden open. Welke instantie
keurde zoiets goed? Het nuchtere antwoord
was dat in een regio met 70%
bos daar niemand toestemming voor
hoeft te geven.
Kennis, zeker planningskennis, blijkt
niet zo eenduidig verpakt te kunnen
worden als we zouden willen. De taalbarrières
blijven van toepassing.
Technologische veronderstellingen
En zelfs al konden we vraag en aanbod
naadloos bij elkaar brengen en perfect
informatie overdragen, wat is dan uiteindelijk
het effect? Een betere landinrichting
bij alle partners? De veronderstelling
om te kunnen groeien naar een
steeds betere planning lijkt in veel onderzoeks-
en uitwisselingstrajecten een impliciete
veronderstelling. Met het vullen
van andermans innovatiebehoefte wordt
het allemaal beter.
Maar wat is ‘goede’ landinrichting. Is dat
efficiënt, of met minimaal gemor, of
met minimaal tijdsbeslag, of met maximaal
resultaat? Misschien is het geen
van allen. Misschien is het criterium dat
een instrument past bij de heersende
cultuur op dat moment. En wat voor
het ene land goed werkt, kan in het andere
land op veel irritatie rekenen.
Zeker in landinrichting, waar de relaties
tussen mensen en hun grond worden
verschoven.
Relaties tussen mensen en grond zijn
juridisch en emotioneel buitengewoon
uiteenlopend. Het instrument kan daar
onmogelijk aan voorbij gaan. Een instrument
is geen neutraal construct,
maar reflecteert de mening van waarop
zij van toepassing is wat betreft wenselijke
ingrepen in individuele rechten en
belangen.
Helemaal zelfvoldaan is de vaak gehoorde
stelling dat de nieuwe lidstaten niet
de ‘fouten’ moeten maken die onze landinrichting
in de na-oorlogse decennia
beging. Nee, laat ze meteen de nieuwste
(lees: beste) inzichten toepassen: flexibel,
multifunctioneel. Hebben wij in de
jaren ’50 en ’60 het verkeerd gedaan?!
Allerminst! Op dat moment was dat een
algemeen gedragen doelstelling, waarin
de landinrichting zeer succesvol geweest
is. Onze denkbeelden en belangen voor
het landelijk gebied zijn inmiddels ver-
TOPOS / 04 / 2006 31

Kijken bij een landbouwgebied dat binnenkort van functie zal veranderen
(foto: Terry van Dijk)
anderd, maar niet beter geworden, is mijn
overtuiging.
Gelukkig is in het FARLAND-project
deze stelling nog niet geponeerd, ook
niet impliciet. Maar de vraag doet zich
natuurlijk wel voor: waartoe dient deze
kennisuitwisseling?
Aanwijsbare uitkomsten
Zoals betoogd kan van overzichtelijke
en lineaire kennisuitwisseling maar
deels sprake zijn. En natuurlijk zullen
er best voorbeelden zijn, ook binnen
FARLAND, waar het zo gaat. De grote
toegevoegde waarde van een project als
dit is, mijns inziens, de creatieve en onvoorspelbare
processen parallel aan het
‘officiële’ traject.
Zo heeft zich tijdens het project een
aantal clusters van like minded people gevormd,
verbonden door een visie, een
concept of een fascinatie. Deze clusters
zijn de totale groep nu gaan zien als een
unieke bron van informatie waar ze zonder
veel moeite uit kunnen putten.
Door immers tijdens bijeenkomsten of
via de e-mail vragen(lijstjes) uit te zetten
kun je relatief eenvoudig die informatie
verwerven die je voor het opbouwen
van jouw mini-onderzoekje nodig hebt.
Natuurcompensatie in aanleg (foto: Terry van Dijk)
32 TOPOS / 04 / 2006
Het Belgische dorpje Doel wordt binnenkort van de kaart geveegd door zware
industrie (foto: Terry van Dijk)
De clusters hebben nu elk een wetenschappelijk
artikel in de steigers staan
en dat begint al boeiende vormen aan
te nemen. Zo wordt een vergelijkende
en verklarende analyse gedaan naar de
uiteenlopende procedurele vormen die
in Europa voorkomen. Ook wordt bekeken
of een instrument nu een technisch-rationele
constructie is of eerder
een spiegel van de regionale cultuur.
Boeiende vragen waarvoor FARLAND
een prima voedingsbodem is.
Persoonlijke ‘kliks’
Wat in dit alles het belangrijkste is, is dat
de groep mensen in het project goed
met elkaar overweg kunnen. En als er
één project is dat is uitgegroeid tot een
soort familiegebeuren, dan is het FAR-
LAND wel. We stappen allemaal bijna
maandelijks in het vliegtuig om elkaar
te ontmoeten en elke keer is het net alsof
je thuiskomt. Dat komt omdat de mensen
elkaar goed liggen, maar ook omdat
we samen bijzondere dingen meemaken.
We liggen elkaar goed, ondanks culturele
verschillen. Vooral de verschillen in
hiërarchie zijn heel treffend. Zo spreken
de drie Duitsers (van rond de 30
jaar) de dame in hun midden consequent
met ‘u’ en ‘mevrouw’ aan. Er
wordt zelfs over ‘mevrouw’ gesproken
als ze er zelf niet bij is. De dame blijkt
een rang hoger in de organisatie te zitten
en dan spreekt men dus in de beleefdheidsvorm.
Maar behalve dat we elkaar goed liggen
is elke reis een bijzondere geweest.
Tijdens een week in Santiago de Compostela
werden we op het adembenemende
stadhuis (werelderfgoed)
tegenover de kathedraal ontvangen. In
Paderborn werden we in een lange boerenkar
door de bossen gereden en op
een open plek was er een grote barbecue
georganiseerd. In Leuven reden we met
de bus over een straatkat (nu gekscherend
het FAR-lijk genoemd). In Belgisch
Limburg werden er tandems geregeld
om de geplande fietstocht ook
voor de niet-fietsers doorgang te laten
vinden. In Münster gingen we na de
vergaderingen gezellig de kerstmarkt
over. En wat gaan we in Litouwen en
Portugal nog meemaken?
Als je een gemeenschappelijke geschiedenis
hebt kunnen er mooie dingen
ontstaan. Vriendschappen voor het
leven. Misschien is dát wel wat tot het
verwijderen van grenzen in kennis leidt:
dat we elkaars culturen en regionale
eigenaardigheden leren kennen, waardoor
de uitersten van xenofobie en
neo-kolonialisme vermeden worden.
Meer weten? Farland (2006) http://
www.farland-project.org
Literatuur
- Van Dijk, T. (2006) Transplanting
instruments that work: four practical
lessons on eliminating erronous
assumptions. Planning Theory and Practice
Jrg. 7, No. 4.
- Van Dijk, T. (2002) Export of
planning knowledge need comparative
analysis: the case of applying Western
land consolidation knowledge in
Central Europe. European Planning
Studies, Jrg. 10, No. 7.
Summary
Planning practices differ throughout
Western Europe. The EU co-finances
exchange of planning knowledge, for
instance in the FARLAND project,
being a seven nationality project with
an intensive calendar of meetings and
excursions. Innovations are the key
word, for which supply and demand
are to be linked. This essay explores
the potential of knowledge exchange
in this project; what can one expect
from partners informing and being
informed on land development?

Dat vind ik nou mooi!
Landschap in beweging…
Waar je ook bent, hoe je je ook
voortbeweegt: het landschap om je heen
is nooit hetzelfde. Wat wil je nog meer,
het landschap dat elk moment van de dag
een nieuw schilderij te voorschijn tovert!
Kijk maar naar boven. De lucht die
alsmaar voortbeweegt, de kleuren die
daarbij veranderen, het landschap soms
schilderachtig maken, maar soms ook
triest.
Ook het stadslandschap is continu in
beweging. Als je je ogen een klein beetje
toeknijpt, zie je alleen maar de felle
kleuren van het voorbijrazende verkeer.
Water en wind zijn zeer dynamische
elementen die zorgen voor heel wat
beweging in het landschap. Ga op een
stormachtige dag naar zee en dan merk je
in alle opzichten dat het landschap om je
heen alles behalve stilstaat.
Veel mensen stappen in hun auto en
vergeten vaak dat ze tijdens hun tocht
enorm veel van het voorbijtrekkende
landschap kunnen genieten. Ze sluiten
zich op in hun comfortabele auto met
allerlei soorten van digitaal vermaak en
vergeten dat het landschap buiten de auto
zoveel meer kan bieden dan alleen een
snelle route van A naar B. Neem eens de
rust om tijdens het rijden, tijdens het
stilstaan in de file, goed om je heen te
kijken. Het zit hem soms in de kleine
dingen in het landschap: een groep vogels
in V-vorm voorbijtrekkend, de zon die net
tussen twee bomen doorschijnt of een
grote boot die zich in het avondrode water
voortbeweegt.
Het landschap is als een film, soms met
veel actie, een andere keer meer rust.
Soms prachtige beelden, soms angstig,
maar nooit hetzelfde, altijd in beweging...
Rianne Knoot
TOPOS / 04 / 2006 33

Plannen op de helling
On-Nederlandse stedebouwkundige projecten Buro Lubbers
In de Nederlandse ontwerp-
praktijk voor stedebouw en
landschapsarchitectuur
duiken voortdurend de
beelden op van een aantal
(Noord-) Europese projec-
ten. Projecten die bijna
unaniem door vakgenoten
worden gewaardeerd om
hun schoonheid. Menig
ontwerpbureau voorziet
haar plannen van referentie-
beelden van deze projecten
en ook in gemeentelijke
beeldkwaliteitsplannen of
nota’s van randvoorwaar-
den wordt rijkelijk gebruik
gemaakt van deze beelden.
Maar wat maakt deze Euro-
pese voorbeelden nu zo
bijzonder en hoe staan ze
in verhouding tot de
Nederlandse praktijk?
Eric Jongen
Stedebouwkundige
Marian de Vries
Architect
info@burolubbers.nl
34 TOPOS / 04 / 2006
1:Europa
Bij het maken van analyses en bij het
ontwikkelen van ruimtelijke concepten
wordt veelvuldig gebruik gemaakt van
referentieprojecten en referentiebeelden
uit Noord Europa. De projecten dienen
als inspiratie en om los te komen van
standaard oplossingen en tweedimensionale
verkavelingsplannen. Op de schaal
van Europa is een lijstje van interessante
voorbeelden van woningbouw in een
landschappelijke setting snel gemaakt.
Menig landschapsarchitect of stedebouwkundige
heeft via boeken, vakbladen of
tijdens één van de excursies langs de
Europese voorbeelden kennis gemaakt
met de Siedlung Halen van Atelier 5 in
Zwitserland, Fredensborghusene van
Jørn Utzon in Denemarken, Dianas Have
en Hestra Parkstad van het Deense architecten
bureau Vandkunsten, het wooncomplex
Hödlwald van de architectengroep
Splitterwerk en het wooncomplex
van Baumschlager & Eberle in Nüziders,
beide in Oostenrijk.
De gemeenschappelijke noemer in de
hierboven opgesomde projecten is de
relatie tussen bebouwing en landschap.
Eerst is de landschappelijke onderlegger
geanalyseerd en gedefinieerd en daarna
worden bebouwde structuren met dit
landschap geconfronteerd. De meerwaarde
voor zowel architectuur als
openbare ruimte zit in het feit dat de
bebouwing daarbij interactie aan gaat
met het landschap waardoor situaties
en plekken ontstaan die nooit standaard
kunnen worden opgelost en die alleen
kunnen op deze bepaalde plek. Dit resulteert
in unieke projecten met een juiste
concentratie van bebouwing in het landschap,
collectieve openbare ruimten,
zorgvuldige overgangen privé-openbaar,
relaties binnen-buiten, (dubbele) oriëntatie
van de woningen, meervoudig
grondgebruik, collectieve voorzieningen,
etc. Alle aspecten en facetten die de
hedendaagse stedebouw de benodigde
sprankeling kunnen geven. Natuurlijk is
de situatie in het buitenland vaak grilliger
en robuuster dan wij in Nederland
kennen en er is daar geen andere keus
dan te reageren op het landschap. In landen
als Oostenrijk, Zwitserland, Zweden
of Denemarken is men gewend aan het
omgaan met hoogteverschillen en het
bouwen in ruigere of bosrijke landschappen.
1:NL
Toch zijn er ook in de Nederlandse praktijk
voldoende kansen en mogelijkheden
om projecten te realiseren die uitblinken
op hierboven genoemde aspecten.
Hierbij moet verder worden gegaan dan
het (op)waarderen van een aantal landschappelijke
elementen als dragerstructuur
voor het stedebouwkundig plan.
Landschap en bebouwing moeten op
elkaar reageren en met elkaar worden
verweven. De crux zit hierbij in de benadering
vanuit het landschap. Door
eerst het bestaande landschap te analyseren
en te definiëren, of door eerst een
nieuw landschap te ontwerpen en pas
daarna de gebouwen hierin te situeren.
Hierbij moeten gebouwen zich relateren
aan het landschap en worden confrontaties
met hoogteverschillen, landschappelijke
elementen (zoals bomen) in de
architectuur opgelost. Op het raakvlak
van architectuur en landschap zitten
daarbij de kansen voor het vormgeven
van bijzondere: semi-openbare ruimtes,
overgangen van privé naar openbaar,
(architectonische) privé buitenruimtes,
parkeeroplossingen, e.d.
1:BL
Met behulp van een tweetal projecten
van Buro Lubbers zal kort worden beschreven
hoe deze benadering kan worden
toegepast en wat dit aan bijzondere
situaties en plekken op kan leveren. De
twee projecten zijn: de ontwikkeling van
woningbouw op het terrein van een voormalig
retraitehuis Manresa in Venlo en
het ontwerp voor woningbouw in en
rond het voormalige kazernecomplex
Saksen Weimar in Arnhem.
Manresa
Het gebied Manresa is gelegen aan de
oostkant van Venlo op een bosrijke stijl-

and van de Maas. Zeer oude bomen en
sterke hoogteverschillen karakteriseren
het gebied.
In opdracht van Johan Matser Stedelijke
herstructurering werkt Buro Lubbers
sinds 2003 aan de inrichting van Manresa.
In het gebied worden maximaal 60 koopwoningen
gerealiseerd in het hogere
prijssegment.
De werkzaamheden omvatten achtereenvolgens
een structuurvisie, beeldkwaliteitsplan,
supervisie over de architectuur
en de uitwerking van de openbare
ruimte. Door deze continue betrokkenheid
is een plan ontstaan met maximale
samenhang tussen landschap en architectuur.
Op het plateau zijn drie open plekken
aanwezig. De open plekken geven licht
en ruimte in het bos en bieden bovendien
een prachtig zicht op de bosrand
met verschillende soorten bomen. Het
bebouwingsconcept gaat daarom uit van
bebouwing op de rand van de open plekken,
in plaats van de open plekken te
benutten.
Er zijn drie bouwvlekken aangewezen,
elk met een eigen karakter. Uitgangspunt
voor de bebouwing is het behoud van
zoveel mogelijk bomen. Daartoe zijn alle
bomen, ongeveer 1200 stuks, ingemeten
door boomspecialist Pius Floris. Met die
informatie is een werkmaquette gemaakt.
In het westen, op de grens van de stijlrand
en grote open plek, is een appartementenblok
gesitueerd dat qua grootte
vergelijkbaar is met het voormalige retraîtehuis.
Het appartementencomplex
bestaat uit twee volumes met een dubbele
oriëntatie naar zowel de open plek
als de Maas en het centrum van Venlo.
Op de zuidelijke helling komen woningen
die gebruik maken van het hoogteverschil
van ongeveer zes meter.
Entrees op diverse niveaus, dakterrassen
en loopbruggen bepalen het beeld. De
woningen zijn lang en smal, waardoor
ze zich precies tussen de boomstammen
bewegen. De bomen staan soms op
slechts 30 cm van de gevel. Dankzij het
hoogteverschil is optimale privacy mogelijk
en een keur aan woningtypen met
Manresa: Plankaart
Manresa: Maquette plan met ingemeten bomen naar soort
even zovele buitenruimtes.
In het oosten is een woningcluster van
patiowoningen ontworpen. De woningen
voegen zich als een olievlek tussen en
rond de bomen en blijven alle onder de
boomkronen. Op sommige plaatsen
zijn bestaande bomen opgenomen in
patio’s.
Normaalgesproken kan er niet onder
bomen gebouwd worden, vanwege het
wortelgestel dat zich precies onder de
kroonspiegel bevindt. Door toepassing
een speciale fundering is dit wel mogelijk.
De inrichting van de openbare ruimte
reageert eveneens op de gegevenheden
van de plek.
Het gebied wordt op een natuurlijke manier
in tweeën gedeeld: een buitenschil
en een binnengebied. De verschillen zijn
het gevolg van natuurlijke tegenstellingen
zoals helling versus plateau, bosgebied
versus beschutte open plek, natuurlijk
versus ingericht. De natuurlijke verdeling
in buitenschil en middengebied
wordt in het plan versterkt, waardoor er
een logische overgang van semi-openbaarheid
naar privé ontstaat.
Voor de wegen geldt hetzelfde als de
bebouwing. Er wordt zoveel mogelijk
gebruik gemaakt van bestaande wegen,
TOPOS / 04 / 2006 35

om de bomen te sparen. Op sommige
plaatsen wordt de weg als brugconstructie
uitgevoerd, zodat de boomwortels
ontzien worden en voldoende lucht en
water krijgen en niet afsterven door de
druk van grond en verkeer. De paden
worden allemaal zwevend uitgevoerd.
Ter plaatse van bomen wordt een ruimte
in het pad uitgespaard. Momenteel is
een team van ontwerpers en adviseurs
bezig met de uitwerking van het plan.
Buro Lubbers voert in dit traject de regie
en is verantwoordelijk voor het ontwerp
van de openbare ruimte. Voor de woningen
zijn Diederendirrix architecten,
Korteknie Stuhlmacher Architecten en
ir. Bart Duvekot Architect actief.
Saksen Weimar
In januari van dit jaar schreef de gemeente
Arnhem een prijsvraag uit voor de
ontwikkeling van het gebied rond het
voormalige kazernecomplex Saksen Weimar.
Buro Lubbers heeft in opdracht
van en in samenwerking met Westerbeek
Vastgoed, Giesbersgroep, Vivare,
Grontmij en Braaksma & Roos Architecten
hiervoor de inzending Groene
Treden gemaakt. Op 27 juni jl. selecteerde
de jury Groene Treden als winnend
ontwerp.
De landschappelijke ligging van de locatie
Saksen Weimar aan de heuvelrijke
bosachtige noordrand van Arnhem is
zeer bepalend voor het landschappelijk
en stedenbouwkundig ontwerp. De ligging
op de overgang van de stad naar
de Veluwe, op een noordhelling met
zicht op het dal van Valkenhuizen, geeft
de locatie karakteristieken die in Nederland
maar weinig voorkomen. De grote
niveauverschillen in het gebied en het
feit dat de locatie wordt omringd door
landschappelijk waardevolle eenheden
zijn de belangrijkste uitgangspunten
Saksen Weimar: Profiel noord-zuid
36 TOPOS / 04 / 2006
voor het ontwerp van Groene Treden.
Groene Treden bestaat uit geaccidenteerd
bosachtig landschap karakteristiek voor
deze omgeving, met daarin opgenomen
verschillende woonmodules en het
kazernecomplex Saksen Weimar. Het
kazernecomplex is het nieuwe icoon
van de locatie. Het exercitieterrein blijft
gehandhaafd en wordt, omarmd met
nieuwe en bestaande bebouwing, een
aantrekkelijk pleinruimte. Hier wordt
met een mix van wonen, kunst, cultuur,
startende ondernemers en kleinschalige
horeca een betekenisvolle plek voor
Arnhem gecreëerd.
De belangrijkste ingrepen in de landschappelijke
onderlegger zijn het plooien
van het terrein en het aansluiten op
landschappelijke eenheden en routes in
de omgeving. De opbouw van het gebied
bestaat in de huidige situatie uit ca. zeven
terrassen die aflopen naar het noorden.
De terrassen worden aan de noordzijde
opgehoogd en aan de zuidzijde afgegraven
waardoor een opeenvolging van zuidhellingen
ontstaat. De “steile” zuidhellingen
bieden unieke mogelijkheden
voor de realisatie van bijzondere woningtypologieën
en zorgen tevens voor veel
variatie in het boslandschap doordat het
hemelwater in de laagtes langer wordt
vastgehouden. Hier worden met behulp
van een kunstmatige leemlaag kleine
poelen gemaakt.
Voor het woongebied zijn flexibele
woonmodules ontworpen die reageren
op het nieuw gecreëerde reliëf. De woonmodules
zijn geïnspireerd op de Halen
siedlung (van Atelier 5 in Zwitserland)
en Fredensborghusene (van Jørn Utzon
in Denemarken) en profiteren optimaal
van de niveauverschillen. Op de steile hellingen
komen on-Nederlandse woningtypologieën
die wat betreft Zuid oriëntatie,
overgang privé-openbaar en par-
keeroplossingen optimaal profiteren van
de niveauverschillen. De modules zijn
opgebouwd uit grondgebonden woningen
met een achtertuin of een architectonische
buitenruimte op het zuiden.
Ze worden aan de binnenzijde ontsloten
door een woonerf en liggen aan de buitenzijde
vrij in het beboste landschap.
De opbouw van de woonmodules kent
veel overeenkomsten met de siedlung
Halen in Bern uit 1961. In dit beroemde
project van Atelier 5 is voor het vormgeven
van openbaar-semi-openbaarprivé
en het oplossen van het parkeerprobleem
optimaal gebruik gemaakt van
de ligging op een steile helling. Daarbij
zijn de scheiding van voetgangersgebied
(beboste zones tussen de woonmodules)
en straten voor autoverkeer (woonerven
binnenzijde woonmodules) thema’s
die ook aan het einde van de jaren ’60
erg actueel waren. Op de schaal van de
hele wijk en de manier waarop de woonmodules
zich voegen in het geplooide
landschap is het plan Groene Treden schatplichtig
aan het plan van Jørn Utzon in
Denemarken. De grote winst hierbij is
dat iedereen ongeacht het marktsegment
van zijn of haar woning, op een helling
in het bosachtige landschap kan wonen.
1:1
Een integrale ontwerpbenadering waarbij
zowel de rol van de landschapsarchitect
als die van de architect op elkaar
moeten worden afgestemd is erg belangrijk.
Landschappelijke stedebouw impliceert
dat met het ontwerp van de landschappelijke
onderlegger randvoorwaarden
worden gegeven en condities worden
geschapen waarop de architectuur moet
reageren. Tijdens het hierop volgende
ontwerpproces vindt een kruisbestuiving
tussen architect en landschapsarchitect
plaats, waardoor plannen onver-

wachte en specifieke kwaliteiten krijgen
en zich daarmee onderscheiden van doorsnee
projecten. In deze fase treedt de
landschapsarchitect op als supervisor.
1:1 leidt tot architectuur die respectvol
is naar de omgeving en tot een omgeving
die meerwaarde levert aan de architectuur.
Met ontwerpen als voor Manresa en
Groene Treden wordt gepoogd om projecten
“on-Nederlandse” karakteristieken
en kwaliteiten te geven. Door eerst het
landschap te definiëren en te ontwerpen
en daarna bebouwing en architectuur
hierop te laten reageren, kunnen bijzondere
projecten worden gerealiseerd die
uniek zijn voor een bepaalde plek. Het
bijzondere karakter van de genoemde
Noord Europese voorbeelden kan hierdoor
ook in Nederlandse projecten
worden teruggevonden.
Noot
Buro Lubbers ontwerpt stedenbouwkundige
plannen vanuit het landschap en
vanuit de openbare ruimte. Bij de aanpak
van dergelijke opgaven wordt uitgegaan van
het landschap en de daarin gegroeide
structuren. Het idee hierbij is om
historische structuren en de ontwikkeling
van deze structuren in het onderliggende
landschap te begrij-pen en te gebruiken als
aanleiding voor de ontwikkeling van nieuwe
bouwste-nen. Doel daarbij is om woon-,
werk- en verblijfsmilieus te ontwikkelen die
specifiek aansluiten op de karakteris-tieken
en kwaliteiten van de plek.
Saksen Weimar: Profiel ingreep afgraven zuidhellingen
Saksen Weimar: Principeprofiel woonmodules
Summary
In the Netherlands there are different
kinds of landscapes which have possibilities
and opportunities to relate to
landscape approached designs in
other countries of Europe. Projects of
other countries can be used as
references. By analysing these
projects the advantages which they
have become clear and after
translating can be used in projects in
the Netherlands. Manresa (near
Venlo) and Saksen Weimar (Arnhem)
are examples where the landscape
architecture com-pany Buro Lubbers
made use of refe-rences of projects
abroad. They made use of Halen
siedlung (of Atelier 5 in Switzerland)
and Fredensborghusene (van Jørn
Utzon in Denmark). These projects
incorporated landscape features which
are also situated in the Dutch
landscape near Arnhem. Utilizing the
unique landscape qualities and
incorpo-rating interesting program and
architec-ture will distinguish these
projects from average projects. To get
these results it is important to take the
existing land-scape into account and
to make the design a multidisciplinary
endeavour. This means in general that
it is impor-tant to define the landscape
first. The second step is the reaction
of the archi-tecture to this landscape.
TOPOS / 04 / 2006 37

Wat willen planners met Europa?
Planning en besluitvorming
op allerlei bestuurlijke ni-
veaus ondervindt steeds
meer invloed vanuit Euro-
pa. Het is dan ook verba-
zingwekkend dat er relatief
weinig inzicht is in de wijze
waarop Europees beleid en
regelgeving doorwerkt en
wat de rol van verschil-
lende actoren daarbij is. Dit
inzicht is noodzakelijk om
discussies over de rol van
Europa, bijvoorbeeld ten
aanzien van ruimtelijke
ordening, op een zinnige
manier te voeren. Een gat
in de markt dus voor on-
derzoekers op het gebied
van planning en besluit-
vorming.
Raoul Beunen
Onderzoeker Leerstoelgroep
Landgebruiksplanning Wageningen
Universiteit
raoul.beunen@wur.nl
38 TOPOS / 04 / 2006
Europees beleid en regelgeving spelen
in toenemende mate een rol in de ruimtelijke
ordening. Europees beleid en
regelgeving worden bijvoorbeeld vaak
genoemd als reden waarom plannen en
projecten niet mogen worden toegestaan.
Maar is het wel zo dat Europa
bepaalt wat wij in ons land wel en niet
mogen doen? Uiteraard heeft Europa
invloed, maar de uiteindelijke beslissingen
maken we toch zeker zelf?!
Voordat we een antwoord kunnen geven
op deze vraag is het nodig om inzicht
te hebben in de invloed van Europa op
de besluitvorming in ons land. En dat
ontbreekt helaas nog al eens. Ondanks
het toenemende besef van de Europese
invloed is er nog maar weinig inzicht in
de wijze waarop Europees beleid en regelgeving
doorwerken naar het nationale,
regionale en lokale bestuursniveau.
Het boek Making European Space
(Jensen & Richardson, 2004) is een van
de weinige studies naar de relatie tussen
Europees beleid en de inrichting van de
ruimte. Het is een aanrader voor alle
planners die geïnteresseerd zijn in Europa
maar ook voor diegene die meer
willen weten over de wijze waarop gedachten
en ideeën de inrichting van de
ruimte bepalen. De onderzoekers laten
in dit boek zien hoe via Europees beleid
een eenzijdig beeld over de inrichting
van Europa is ontstaan. Dit beeld is de
discussies over de inrichting van de
ruimte gaan domineren. In dit beeld
staan economische groei en de daarvoor
noodzakelijke mobiliteit centraal
en worden andere belangen, ideeën en
alternatieven buitengesloten. Ze spreken
dan ook van een monotopia. De schrijvers
plaatsen de nodige vraagtekens bij
de democratische legitimiteit hiervan
en roepen op tot een kritische analyse.
“They (actors within transnational policy processes)
need to understand how a monotopia
can be reproduced across policy spaces, and
how minds and actions are subtly shaped so
that once highly controversial ideas become
natural, and alternatives become unthinkable.
This means understanding the relations between
discourse and the ways they are institutional-
ised: how policy ideas get formed and reproduced”
(Jensen & Richardson, 2004).
Implementatie onderzoek
Inzicht in de invloed van Europees beleid
en regelgeving op de besluitvorming
in Nederland kan worden verkregen
door het implementatie proces te
onderzoeken. De suggestie wordt nogal
eens gewekt dat implementatie simpelweg
het uitvoeren van beleid is. Europa
stelt beleid en regelgeving op en de lidstaten
voeren het uit. Dit beeld is echter
veel te simplistisch. Implementatie wordt
in de literatuur dan ook beschreven als
een complex en langdurig politiek proces
waarin een groot aantal partijen gezamenlijk
een beleidsuitkomst moeten
bepalen (Pressman & Wildavsky, 1973;
Barrett, 2004; Schofield, 2001;
Mazmanian & Sabatier, 1983). Dat betekent
dat bij elke keuzesituatie waarin
het betreffende beleid een rol speelt,
telkens opnieuw de betekenis van dit
beleid “bevochten” wordt.
Implementatie literatuur benadrukt ook
de interpretatieruimte van beleid en regelgeving.
Het boek “ruimte rond regels”
beschrijft uitvoerig dat regelgeving per
definitie niet uniform kan worden toegepast
(Bakker & Van Waarden, 1999).
Er is altijd sprake van zogenaamde discretionaire
ruimte: ruimte om beleid en
regelgeving op eigen wijze te interpreteren
en ruimte om deze op eigen wijze
toe te passen. Aan de ene kant biedt deze
ruimte de mogelijkheid om regelgeving
flexibel toe te passen in specifieke
situaties. Aan de andere kant ontstaan
hierdoor verschillen in toepassing. De
hoeveelheid ruimte die een bepaalde
wet of beleid toelaat, wisselt uiteraard
en bovendien wordt dit beïnvloed door
institutionele kaders.
Ook Europese regelgeving kent een
“ruimte rond regels”. Dat betekent dat
lidstaten altijd een zekere mate van
vrijheid hebben om deze regelgeving
naar eigen inzichten toe te passen. Het
besef van discretionaire ruimte rondom
Europese regelgeving wordt nog versterkt
als we eens kritischer kijken naar

de wijze waarop Europese regelgeving
is geformuleerd. Europese regelgeving
is vaak het resultaat van een langdurig
overleg- en onderhandelingsproces.
Deelnemers aan dit proces, de verschillende
lidstaten, hebben vaak heel andere
belangen en ideeën over regelgeving.
Het uiteindelijk voorstel is er één waar
ze allen mee moeten instemmen. Deze
complexe besluitvormingssituatie leidt
er vaak toe dat Europese regelgeving
vaag wordt geformuleerd (Fairbrass,
2000; Dimitrakopoulos & Richardson,
2001). Deze vaagheid geeft betrokken
immers veel meer mogelijkheden om er
hun eigen invulling aan te geven.
Scharpf (1988) noemt deze besluitvormingssituatie
de “joint decision trap”
waarmee hij wil aangeven dat beleid en
regelgeving dat op een dergelijke manier
tot stand komt altijd gebreken zal vertonen.
Meer dan andere regelgeving
laat Europese regelgeving dus ruimte
voor interpretatie en ruimte voor zeer
gedifferentieerde toepassing.
Implementatie van Europees beleid is
dus geen kwestie van simpelweg regels
overnemen. Het is dan ook van belang
om inzicht te krijgen in de keuzes die
gemaakt worden door verschillende betrokkenen
en de wijze waarop regels
worden geïnterpreteerd en toegepast.
Dit bepaalt immers voor een groot deel
de gevolgen die Europees beleid en
regelgeving hebben op planning en
besluitvorming in de lidstaten.
Een voorbeeld: implementatie van
de vogel- en habitatrichtlijn
Het feit dat Europese regelgeving vaag
of breed is geformuleerd, zorgt voor
vele onduidelijkheden bij de uitvoerders
ervan. Zij moeten immers aan deze
regelgeving voldoen maar weten vaak
niet op welke wijze. Een goed voorbeeld
hiervan zijn de vele onduidelijkheden,
problemen en conflictsituaties die zijn
ontstaan rondom de vogel- en habitatrichtlijn.
Een analyse van de problematiek
rondom deze Europese richtlijnen laat
zien dat de onduidelijkheden rondom
de regels oorzaak is geweest voor vele
Uit de kranten (foto Raoul Beunen)
conflicten (Beunen, 2006). Zo was er
bijvoorbeeld geen duidelijkheid over
welke regels toegepast moesten worden,
wat deze regels precies inhielden en was
er geen of onvoldoende informatie
over het voorkomen van beschermde
soorten. In veel gevallen wisten besluitvormers
dus niet of niet goed hoe ze
met de Europese regelgeving moesten
omgaan. Het is dan ook niet verwonderlijk
dat veel besluiten niet aan de eisen
van de Habitatrichtlijn voldeden en via
rechtzaken zijn gefrustreerd.
Deze situatie heeft laten zien dat de rijksoverheid
een grote verantwoordelijkheid
heeft bij de implementatie van Europese
regelgeving. Ten eerste is de rijksoverheid
verantwoordelijk voor het informeren
van alle relevante betrokkenen. Vooral
provincies en gemeenten die in hun
besluitvorming rekening moeten
houden met deze nieuwe Europese
eisen, moeten op de hoogte zijn van
deze regelgeving om ook daadwerkelijk
te kunnen voldoen aan de gestelde
eisen. In het geval van de vogel- en
habitatrichtlijn is daarnaast informatie
over beschermde gebieden en het
voorkomen van beschermde soorten
essentieel.
Maar informeren alleen is niet voldoende.
We hebben immers laten zien dat
regelgeving (en zeker Europese regelgeving)
altijd ruimte geeft om op verschillende
wijze te worden geïnterpreteerd
en toegepast. Deze ruimte betekent dat
er ook duidelijkheid moet worden gegeven
over de invulling ervan. De rijks-
overheid is in die zin verantwoordelijk
voor een vertaalslag van het Europese
niveau naar het Nederlandse niveau.
Dit betekent dat er keuzes gemaakt
moeten worden en dat lagere overheden
en andere betrokken actoren moeten
worden ingelicht over deze keuzes.
Gebeurt dat niet dan worden deze gedwongen
om zelf op zoek te gaan naar
een geschikte werkwijze. Dit zal vaak
een trial-and-error proces zijn, vooral
ook omdat deze actoren onvoldoende
op de hoogte zijn van de Europese
regelgeving en vaak de inhoudelijke
kennis ontberen om de regelgeving op
geschikte wijze in te vullen. Door alle
onduidelijkheden en tegenstrijdige visies
en belangen is besluitvorming vaker via
rechtzaken verlopen. Ten aanzien van
de vogel- en habitatrichtlijn is te zien
dat daardoor de nadruk op procedurele
eisen van de richtlijnen is komen te
liggen. Dit zijn namelijk aspecten waar
rechters op toetsen. De inhoud en het
oorspronkelijk doel van de richtlijn
verdwijnt daarmee naar de achtergrond
(Beunen, 2006).
Na een periode waarin vele plannen en
projecten tot rechtzaken hebben geleid,
ontstond het idee dat deze Europese
regelgeving ervoor zou zorgen dat geen
enkel plan of project meer zou kunnen
doorgaan. Het interdepartementaal beleidsonderzoek
naar de Europese en
Nederlandse natuurbeschermingsregelg
eving met als titel “Nederland op slot?”
en krantentitels als “verlamd door het
beest”, “gemeenten in de tang van Eu-
TOPOS / 04 / 2006 39

opese regels” of “bedreigde dieren
schrik van bestuurders” zijn hiervan een
illustratie. Inmiddels lijkt het allemaal
wel mee te vallen met de starheid van
de regelgeving. De meeste projecten
zijn, zij het met vertraging, alsnog doorgegaan.
Actoren hebben geleerd van de
problemen en hebben dan ook meer
aandacht voor de (procedurele) eisen
die de vogel- en habitatrichtlijn stelt. In
praktijk betekent dit dat de vereiste onderzoeksrapporten
braaf worden opgesteld.
Deze dienen echter alleen om
genomen besluiten te legitimeren en
niet als basis voor het te nemen besluit.
Het is belangrijker dat er een rapport
ligt, dan dat dit inhoudelijk een rol
speelt. De vraag is echter of dit is wat
ooit met de richtlijnen is beoogd. Het
doel van de richtlijnen is immers niet dat
er meer onderzoeksrapporten worden
opgesteld maar dat Europees bedreigde
soorten en gebieden meer bescherming
genieten.
In het geval van de vogel- en habitatrichtlijn
heeft de Nederlandse rijksoverheid
een afwachtende houding aangenomen.
Ze zijn zelfs een aantal maal door het
Europese hof van Justitie op de vingers
getikt. Zo heeft bijvoorbeeld het
aanwijzen van beschermde gebieden erg
lang geduurd. Ook het aanpassen van
de nationale natuurbeschermingsregelgeving
is pas recentelijk afgerond. Maar
ook de informatievoorziening is erg
moeizaam verlopen. Vaak werd de
noodzakelijke informatie pas verspreid
nadat de nodige problemen waren opgetreden.
Het is duidelijk dat regelgeving zichzelf
niet implementeert; dit doen de betrokken
uitvoerders. Juist in het geval van
Europese regelgeving is het van belang
dat de nationale overheid haar verantwoordelijkheid
neemt en zorgt voor een
inhoudelijke vertaling. Ze moet actief
duidelijkheid geven over de regelgeving
en de gewenste omgang ermee. Alleen
dan kan voorkomen worden dat Europese
regelgeving alleen maar leidt tot
meer regeldruk, hogere proceskosten
en frustraties.
40 TOPOS / 04 / 2006
Wat willen planners met Europa?
Met de bovenstaande inzichten willen we
pleiten voor meer aandacht voor onderzoek
naar de implementatie van Europees
beleid en voor meer besef van de
rol die nationale actoren hebben bij de
uitvoering van Europees beleid. Er is
meer inzicht nodig in de wijze waarop
Europese regels doorwerken en hoe er
invulling aan wordt gegeven. Dit kan
vervolgens gebruikt worden voor het
evalueren van dit Europees beleid.
Leidt het Europees beleid uiteindelijk
tot gewenste resultaten? Welke rol speelt
Europese beleid in de strijd om de
ruimte? Hoe gebruiken actoren het Europees
beleid om hun eigen belangen te
behartigen? In hoeverre botst Europees
beleid met nationale ideeën en belangen?
En tot op welke hoogte is het wenselijk
dat Europa zich met de ruimtelijke
ordening van de lidstaten bemoeit? Een
discussie over de rol van Europa is voor
planners uitermate relevant omdat er
allerlei Europese initiatieven lopen op
het gebied van de ruimtelijke ordening.
Voorbeelden daarvan zijn het European
Spatial Development Perspective (ESD
P), het concept “territoriale cohesie” en
Guiding Principles for Sustainable Spatial
Development of the European
Continent (GPSSDEC-CEMAT) (zie
bijvoorbeeld Faludi, 2000 of Faludi en
Waterhout, 2002).
Vogelrichtlijn (foto Raoul Beunen)
De vraag is of er überhaupt wel behoefte
is aan een samenhangende Europese
visie op de ruimtelijke ordening. Wie
moet deze visie opstellen en op basis
waarvan? En wiens belangen worden
daarmee behartigd? Jensen & Richardson
(2004) plaatsen in hun boek grote vraagtekens
bij de legitimiteit van dit soort
initiatieven en laten zien dat het allerlei
ongewenste effecten kan hebben voor
plannings- en besluitvormingpraktijken
in de lidstaten. Juist daarom is onderzoek
naar de relatie tussen Europa en de
ruimtelijke ordening van groot belang.
Hiermee komen we ook weer terug bij
de vraag “wat willen planners met Europa”.
Voor diegene die “iets” willen met
Europa zijn er in ieder geval voldoende
mogelijkheden. Zij kunnen namelijk het
gewenste onderzoek uitvoeren.
Hiermee kunnen planners een waardevolle
bijdrage leveren aan de discussies
over de rol die Europa speelt en kan
spelen bij de inrichting van de ruimte.
Want uiteindelijk is Europa toch best
belangrijk.
Literatuur
- Bakker, W. & F. van Waarden (ed.) (1999) Ruimte
rond regels. Stijlen van regulering en beleidsuitvoering
vergeleken. Amsterdam: Uitgeverij Boom.

- Bardach, E. & E. Kagan (1982) Going by the
book. The problem of regulatory unreasonableness.
Philidelphia: Temple University Press.
- Barrett, S.M. (2004) Implementation studies:
time for a revival? Personal reflections on 20
years of implementation studies. Public
Administration. Jrg. 82, No. 2.
- Beunen, R. (2006) European Nature
conservation legislation & spatial planning: for
better or for worse? Journal of Environmental
Planning and Management. Jrg. 49, No. 4.
- Dimitrakopoulos, D. & J. Richardson (2001)
Implementing EU public policy. In: Richardson,
J. (2001) European Union: Power and Policy-Making.
London: Routlegde.
- Fairbrass, J. (2000) EU and British biodiversity
policy: ambiguity and errors of judgement. CSERGE
Working Paper, GEC 2000-04.
- Faludi, A. (2000) The European Spatial
Development Perspective – What Next?’,
European Planning Studies Jrg. 8, No 2.
- Faludi, A. & B. Waterhout (2002) The Making of
the European Spatial Development Perspective, No
Masterplan. London: Routledge.
- Jensen, O.B., & T. Richardson (2004) Making
European Space. Mobility, power and territorial identity.
New York: Routledge.
- Mazmanian, D.A. & P.A. Sabatier (1983)
Implementation and Public Policy. Glenview, IL:
Scortt, Foresman and Co.
- Pressman J. & A. Wildavsky (1973)
Implementation. How Great Expectations in Washington
are dashed in Oakland. Berkeley: University of
California Press.
- Scharpf, F.W. (1988) The joint decision trap:
lessons from German federalism and European
integration’, Public Administration. Jrg. 66, No. 3.
- Schofield, J. (2001) Time for a revival? Public
policy implementation: a review of the literature
and an agenda for future research. International
Journal of Management Reviews Jrg. 3, No. 3.
Summary
The influence of European policies on
spatial planning in the member states
is growing. It is surprising, however,
that little is know about the relationships
between European policies and planning
and decision making practices. In
which way do the activities of the EU
affect physical spaces? More insight is
required before we can discuss the
desirability and possibilities of a
European spatial planning system.
Studying the implementation of European
policies is one of the possibilities
to get more insights. It emphasises the
roles of actors and their interpretation
and application of policies. A study of
the implementation of the Birds and
Habitats directives in the Netherlands
is given as an example. Lotte Bontje
Onderwijscolumn
De Masterfase: over verwetenschappelijking
en initiatieven
In de vorige Onderwijscolumn (Topos 2) dreef ik een beetje spot
met het fijne en beschermde wereldje van de Hucht. Natuurlijk is
een column niet een plek om woorden terug te nemen of te nuanceren.
Toch wil ik nog even terug komen op dat onderwerp.
Het is, uiteraard, niet helemaal waar dat je bij ons constant aan het
handje wordt meegenomen. In de Bachelor is dat wel zo, en dan
is het vaak nuttig, zoals de ‘papa’ van het eerste jaar, Gerrit Kleinrensink.
In de Masterfase gaan er toch momenten komen dat je zelf
met initiatieven moet komen. Taak van de docenten dan om niet
alleen de lieve papa uit te hangen. Begeleiders van je afstudeervakken
moeten je kunnen prikkelen en daar horen ook ongezouten kritieken
bij. Niet echt papa-achtig te noemen. Hoewel, het is wellicht
te vergelijken met een kritische papa die hun ouder wordende zoon
of dochter wil uitdagen om het beste in hem of haar naar boven te
halen. Zucht, zo’n vader lijkt me trouwens erg vermoeiend.
Maar een logisch vervolg en aanvulling op de Bachelor is dat in de
Master wetenschappelijke diepgang wordt toegevoegd. Althans, dat
wordt geprobeerd. Hiervoor is een stukje specialisatie nodig. Dit is
voor velen niet makkelijk, want onze studie wordt vaak vanwege
brede vakgebied gekozen. Helaas, helaas, enige focus is nodig om
diepgang te krijgen. Of tenminste 10 jaren extra studiebeurs, maar
dat zit er voorlopig niet in. Naast het maken van keuzen wordt je
in de Master-fase gedwongen om zelfstandig en met initiatief te
werken. Dit wordt natuurlijk in de Bachelor ook erg gewaardeerd,
maar is nu noodzakelijk. Zonder initiatief geen afstudeervak en
stage, twee essentiële onderdelen van dit studiedeel. Daarnaast
zijn er nog een handjevol vakken waarin je wordt voorbereid op de
gewenste ‘verwetenschappelijking’. Zelf ben ik geen wetenschapper,
ontdekte ik. Ik denk veel te snel; wat heeft wetenschap nu voor
zin? Conflicten en problemen in ruimtegebruik moeten we toch
gewoon met elkaar oplossen? Wat kan een stoffige wetenschapper
daar nu aan toe voegen? Want voor echte wetenschap moet je
toch bij andere vakgebieden zijn? Ho, ik was van plan vandaag niet
te gaan zeuren. Misschien moet ik die wetenschap niet zo serieus
nemen. Want wat is er nu leuker om al filosoferend oplossingen te
bedenken? En dan ook nog eens eindelijk diepgang, discussie en
koppeling met praktijk! Eerlijk is eerlijk; de Master is tot nu toe zeer
leerzaam. Mits je die zelfstandigheid en initiatieven hebt, natuurlijk.
Hierbij hoop ik dat ik mijn toch enigszins cynische slotstuk van de
vorige onderwijscolumn, waarin ik me afvroeg of we na onze opleiding
wel klaar zouden zijn voor de grote-mensen-wereld, iets heb
kunnen nuanceren. Als ik zie hoe vaak pas afgestudeerde ‘vrienden
van het Zusterhuis’ snel hun plekje kunnen vinden, dan is het
rechtvaardig om te zeggen dat afgestudeerde Landschapplanners
en –ontwerpers zeker wel klaar zijn voor een passende baan in het
werkveld. En bij deze zou ik alle net-afgestudeerden hierbij veel
succes en plezier willen toe wensen!
Goh, wel een veel te lief einde hè?! Tsja, grote kans dat ik mijn medestudiegenoten
in het vakgebied nog een keer tegen kom. En als
planner wil ik natuurlijk iedereen te vriend houden!
TOPOS / / 04 01 / / 2006 2004 41

Waddenland
Een nieuw concept in het denken over de bescherming van de
internationale waddenzee
Aan het begin van onze jaar-
telling keek een Romeinse
legerofficier verbijsterd
naar de mensen die leefden
in een gebied waarvan hij
niet wist of het bij de zee of
bij het land hoorde. Twintig
eeuwen later genieten er
elk jaar ruim tien miljoen
bezoekers van de prachtige
natuur en de bijzondere
cultuurhistorie.
Internationale verdragen,
Europese richtlijnen en
nationale wetgeving pogen
het landschap en de natuur-
lijke waarden van dit unieke
en uitgestrekte kustgebied
te beschermen.
Hans Revier
Hoofdredacteur van het Wadden-Magazine,
oud-directeur Waddenvereniging
revier@waddenvereniging.nl
42 TOPOS / 04 / 2006
Maar de huidige bewoners, die generaties
lang vorm gaven aan het gebied dat
anno 2006 in vele toonaarden in talloze
publicaties bejubeld wordt, zetten zich
meer en meer af tegen deze in hun ogen
betuttelende regelgeving. Toch moet de
toekomst van zowel de natuurlijke als
de sociaal-economische ontwikkeling
van dit waddenland gezocht worden in
de bescherming en het behoud van de
rust, ruimte en rijkdom van het gebied,
zo betoogt Hans Revier, oud-directeur
van de Waddenvereniging, onlangs benoemd
tot lector Mariene Wetlands
Studies aan de CHN te Leeuwarden en
de Hanzehogeschool in Groningen.
Dat recentelijk de verschillende stakeholders
elkaar daarin zowel nationaal
als internationaal gevonden hebben is
een eerste, noodzakelijke stap op weg
naar een duurzame toekomst van het
Waddenland.
De scène had niet misstaan in één van
de vele TV-series over de geschiedenis
van het Romeinse rijk. Een vertegenwoordiger
van het Romeinse establishment
kijkt aan de noordelijke rand van
zijn rijk verbijsterd toe hoe een volk
zich handhaaft in een gebied waar twee
keer per dag de zee zich met donderend
geweld instort. Een dergelijke scène is
niet ontsproten aan de fantasie van een
televisiemaker, maar is terug te lezen in
de boeken van legerofficier Plinius de
oudere. Rond het jaar 79 bezocht hij een
gebied dat waarschijnlijk in de buurt van
het huidige Delfzijl gelegen was. “Daar
bewoont dit miserabele ras opgehoogde stukken
grond of platforms, die ze met de hand hebben
aangelegd boven het niveau van het hoogst bekende
getij. Levend in hutten gebouwd op de
gekozen plekken, lijken zij op zeelieden in
schepen als het water het omringende land bedekt,
maar op schipbreukelingen als het getij
zich heeft teruggetrokken.” Zo beschrijft
hij in Naturalis Historia het volk der
Gaucen. Het waddengebied bestond in
die tijd uit uitgestrekte veenmoerassen,
gelegen achter een aaneengesloten strandwal.
Waar rivieren uitmondden, zoals
ter hoogte van de monding van de huidige
Eems, kon de zee kilometers ver
landinwaarts stromen. Door grote dynamiek
tussen land en water, zoet en zout
in dit gebied was er sprake van een grote
natuurlijke productie. De overvloed aan
vissen en schelpdieren maakte het geschikt
voor menselijke bewoning. En
het duurde dan ook niet lang voordat
de bewoners de natuurlijke omstandigheden
naar hun hand probeerden te
zetten.
Strijd tegen het water
De strijd tegen het water heeft altijd centraal
gestaan bij de verdere ontwikkeling
van het waddengebied. Terpen en wierden
werden opgeworpen en al voor de
Middeleeuwen startte men met het aanleggen
van lage dijken. Zo af en toe wist
de natuur het te winnen van de mens.
Stormvloeden sloegen delen van de
strandwal weg en de binnendonderende
zee vaagde grote delen van het veenmoeras
weg. Zo kreeg de Waddenzee
haar uiteindelijke vorm. In de waddeneilanden
herkennen we nog de restanten
van de oude strandwal. Nog steeds
spoelen brokken oud veen aan, souvenirs
van het uitgestrekte veenmoeras. De
bewoners van de kuststreek probeerden
vanaf de vroege Middeleeuwen het door
kleiafzet vruchtbare land met dijken
tegen de invloed van de zee te beschermen.
Aan het eind van deze tijd was er
al sprake van een ondoorbroken dijklijn
langs de gehele internationale Waddenzeekust.
Tot in de zestiger jaren van de
vorige eeuw wist men de bedijkte kleigebieden
steeds verder uit te breiden
door een ingenieus systeem van landaanwinning.
Met behulp van rijshouten
dammetjes werd de aanslibbing aan de
kustlijn gestimuleerd. Na voldoende
opslibbing van de kwelders werd het
nieuwe land ingedijkt en bij de bestaande
landbouwgrond gevoegd. Maar soms
ging het toch weer mis. Door ontwatering
ten behoeve van de landbouw klonk
het ingedijkte gebied in en kwam onder
de zeespiegel te liggen. Een dijkdoorbraak
bij een stormvloed had tot gevolg
dat de zee weer terrein terugwon. Zo
ontstonden de Zuiderzee, de Lauwers

zee en de Dollard. In de 20 ste eeuw werden
die weer afgedamd, gedeeltelijk
ingedijkt en ingepolderd. De huidige
deltadijken markeren de scherpe grens
tussen de uitgestrekte natuur van de
Waddenzee en het door de strijd tegen
het water gekenmerkte cultuurgebied
achter de dijk. Niet alleen in het landschap,
met zijn terpen en waterlopen,
weerspiegelt zich de haat-liefde-verhouding
met de zee. Ook de sociaal-economische
en cultuurgeografische geschiedenis
van het gebied wordt hierdoor
sterk bepaald. Door de ligging aan zee
heeft de bevolking al vroeg een levendige
uitwisseling met heel Europa. Maar tegelijkertijd
voltrekt de ontwikkeling van
het waddengebied zich ver weg van de
politieke en culturele centra van Europa.
Ondanks de relatieve rijkdom die de
zeevaart en de landbouw op vruchtbare
grond met zich meebrengt, blijven de
waddenbewoners in de ogen van de
politieke en culturele elite ‘provincialen’.
In de lange kuststrook van Nederland,
Duitsland en Denemarken, aan de periferie
van noordwest Europa, is sprake
van een overeenkomstige ontwikkeling
van de politieke en culturele structuur.
De wijze van dijkenbouw en afwatering,
de sociale organisatiestructuur en een
levendige taaltraditie (het Fries) zijn
daar exponenten van. Maar de waddenregio
ontwikkelt zich niet tot een politieke
eenheid. Verschillende overheersers,
overheden en landen zwaaien er de
scepter. Maar toch ontstaat door de
gemeenschappelijke vijand, het water,
een unieke sociale organisatie. Een van
bovenregionale instanties onafhankelijk
bestuur waakt over de dijkenbouw en
de afwatering. Deze vormen van zelfstandige
samenwerking, die al in de vroege
elfde eeuw ontstonden, kennen we nu
nog als de waterschappen in Nederland
of het Deich- und Sielverband in Duitsland.
Natuurbescherming
Van bescherming van de waddennatuur
is pas in de twintigste eeuw sprake. In
de jaren twintig worden de eerste natuur-
reservaten ingesteld. Het vogeleilandje
Griend in Nederland, en de Duitse eilandjes
Jordsand, Norderoog, Memmert
en Mellum zijn daar voorbeelden van.
Toch duurt het tot het begin van de
jaren tachtig voor er sprake is van een
integraal beschermingsregime voor de
internationale Waddenzee. Twintig jaar
eerder onderkent men de unieke natuurwaarden
van de Waddenzee en groeit
het besef dat deze door de plannen voor
indijking en inpoldering, de waterverontreiniging
en de toenemende recreatiedruk,
ernstig gevaar lopen. Nederland
kiest voor een integrale aanpak middels
het instellen van de Planologische Kernbeslissing
Waddenzee (PKB).
Gekoppeld aan de provinciale en gemeentelijke
indeling van de Waddenzee
vormt de PKB de grondslag voor het
beleid en het beheer van de Waddenzee
ten behoeve van het rijk, de provinciale
en de gemeentelijke overheid.
Hoofddoelstelling van de PKB is de bescherming
en duurzame ontwikkeling
van de Waddenzee als natuurgebied.
Menselijke activiteiten en economische
belangen worden via het in de PKB omschreven
afwegingskader getoetst aan
deze hoofddoelstelling. De PKB wordt
vastgesteld door het Nederlandse
parlement – op dit moment is de derde
PKB in procedure -, maar kent op zich
niet de kracht van wet. Daarom is aan
de PKB-Waddenzee de Natuurbeschermingswet
gekoppeld. Begin tachtiger
jaren is een groot deel van de Nederlandse
Waddenzee aangemerkt als natuurreservaat.
Na aanvullende besluiten is
95% van het gebied beschermd natuurgebied.
De hoofdvaargeulen, naar bijvoorbeeld
Delfzijl, Harlingen en Den
Helder zijn hiervan uitgezonderd.
Evenals de strook Waddenzee onder de
eilanden. Dit gebeurt op uitdrukkelijk
verzoek van de eilander bevolking. Men
vreest namelijk dat een dergelijke aanwijzing
het cultuurhistorisch bepaalde
medegebruik van de Waddenzee door
de eilanders sterk beperkt. De delen
Waddenzee onder de eilanden tot aan
de eerste geul worden nu middels ge-
meentelijke verordeningen beschermd.
De natuurbeschermingswet stelt dat het
verboden is zonder toestemming activiteiten
te ondernemen die het beschermde
gebied verstoren, schade toebrengen
of ten gronde richten, met inbegrip van
de flora en fauna en het belang van het
gebied voor de wetenschap. Voor de
verschillende vormen van menselijke
activiteiten in de Nederlandse Waddenzee
moet derhalve een vergunning
worden afgegeven. Waar Nederland
uitgaat van een complex beleidsinstrumentarium
dat activiteiten zoneert, stelt
Duitsland nationale parken in. De deelstaten
Sleeswijk-Holstein, Nedersaksen
en Hamburg reguleren middels de Wetten
op de Nationale Parken de toegankelijkheid
van delen van de Waddenzee. De
kernzones (zero use zones of zones 1)
zijn niet voor het publiek toegankelijk en
slechts bij uitzondering zijn commerciële
activiteiten toegestaan. Dit gebied
beslaat ruwweg 50% van de Duitse
Waddenzee. De Deense Waddenzee is
bij wet aangemerkt als Fauna en Natuurreservaat.
Een kleine kernzone (10%) is
voor publiek gesloten. Pleziervaart
wordt toegestaan in 60% van het Fauna
en Natuurreservaat. De resterende 30%,
waarin de voornaamste vaargeulen
vallen, kent nauwelijks beperkingen.
Deze verschillen in benadering van de
bescherming van de Waddenzee hebben
geruime tijd het debat over de meest
wenselijke internationale bescherming
van de Waddenzee overheerst. De
implementatie van de EU Vogelrichtlijn
en de EU Habitatrichtlijn gaf echter
een nieuwe impuls aan het denken over
de internationale Waddenzeebescherming.
Op grond van de EU Vogelrichtlijn en
de Habitatrichtlijn is de internationale
Waddenzee aangewezen als speciale
beschermingszone. Deze aanwijzingen
geschieden op grond van nationale
wetgeving. Zo wordt in Nederland de
vogel- en habitatrichtlijn via de natuurbeschermingswet
geïmplementeerd.
Trilateraal beleid
In 1978 besluiten Nederland, Duitsland
TOPOS / 04 / 2006 43

Deltadijken markeren de scheiding tussen cultuur- en natuurlandschap,
© Waddenvereniging/Roy Vrouwenvelder
In de Middeleeuwen ontwikkelde men het systeem van afwatering
© Waddenvereniging/Roy Vrouwenvelder
44 TOPOS / 04 / 2006
Achteruitgang van de bevolking en voorzieningen
© Waddenvereniging/Roy Vrouwenvelder
en Denemarken samen te werken rond
de bescherming van de Waddenzee. In de
Gemeenschappelijke Verklaring betreffende
de bescherming van de Waddenzee
(Kopenhagen 1982) spreken de drie
landen de intentie uit om overleg met
elkaar te plegen en maatregelen te coördineren
teneinde een aantal internationale
overeenkomsten uit te voeren. Dit
betreft met name de Conventie van
Ramsar (Overeenkomst inzake de bescherming
van waterrijke gebieden, in
het bijzonder als verblijfplaats voor
watervogels, Ramsar 1971), de Conventie
van Bonn (Verdrag inzake de Bescherming
van Trekkende Wilde Diersoorten),
de Conventie van Bern (Verdrag inzake
het behoud van wilde dieren en planten
en hun leefmilieu in Europa) en de EU
Vogelrichtlijn en –Habitatrichtlijn.
Afgesproken wordt om regelmatig ministeriele
conferenties te organiseren.
Van belang is dat de drie landen bepalen
dat de Gemeenschappelijke Verklaring
en andere afspraken in het raamwerk
van deze samenwerking niet bindend
zijn naar internationaal recht. Alleen de
in 1990 gesloten Overeenkomst over de
bescherming van zeehonden in de
Waddenzee is bindend, aangezien deze
valt onder de Conventie van Bonn. Dit
levert af en toe merkwaardige ontwikkelingen
op. In 1993 spreken de drie landen
af de schelpdiervisserij (de visserij op
mosselen en kokkels) in te perken, vanwege
de effecten op de natuurwaarden.
Nederland implementeert deze afspraak
door delen van de Waddenzee voor de
visserij te sluiten. Onder andere twee
platen in de monding van de Eems, de
Hond en de Paap. Deze wadplaten liggen
in betwist gebied. Hier is de grens met
onze oosterburen nog niet vastgesteld.
Volgens Duitse opvattingen behoren
“der Hund und das Paapsand” tot het
grondgebied van Nedersaksen. Vandaar
dat men in 2000 aan een Duitse mosselvisser
vergunning geeft voor het vissen
op mosselzaad op deze platen.
Protesten van Nederlandse zijde halen
weinig uit. De Duitse overheid wijst op
haar eigen beleid, dat een beperkte visserij

op mosselzaad toestaat, en op haar eigen
interpretatie van de grens tussen het Nederlandse
en het Duitse wad. De met
een onvervalst Zeeuws accent sprekende
Duitse mosselvisser is daarbij de lachende
derde.
Waddenland
Na eeuwenlang vechten tegen het water
en het opbouwen van een bestaan als
zelfstandige visser, schipper of boer is
de laatste decennia de bevolking in de
waddenregio geconfronteerd met dramatische
veranderingen. Herstructurering
van de landbouw, de drastische achteruitgang
van de visserij en de kleine regionale
scheepvaart hadden economische
stilstand en soms achteruitgang tot
gevolg. De bevolking verminderde en
daarmee ook de openbare en particuliere
dienstverlening. Tegelijkertijd nam het
toerisme in de waddenregio een grote
vlucht. Op jaarbasis bezoeken nu ruim
tien miljoen vakantiegangers en dagjesmensen
het internationale waddengebied.
Veelal ziet men het vreemde vakantie-
publiek als indringers, die het authentieke
culturele erfgoed van de waddenregio
als openluchtmuseum beschouwen.
Daarenboven wordt de zee niet langer
als vijand en de Waddenzee niet meer
als waterstaatkundig probleem gezien.
Het vrees aanjagende wad noemt men
nu liefkozend ‘laatste wildernis’ en publicaties
van de eilander VVV’s bezingen
de overweldigende natuur. Europese
regels en Haagse wetten bepalen tot in
detail wat wel en niet mag op het wad.
Bewoners die veertig jaar geleden nog
zij aan zij met de jonge Waddenvereniging
streden tegen de inpoldering van
de Waddenzee, keren de natuurbescherming
nu de rug toe. Ondanks de vele
consultatierondes in het gebied bestaat
grote scepsis ten opzichte van de
ministersconferenties over de Waddenzee.
De aanmelding van de internationale
Waddenzee als werelderfgoed kan slechts
mondjesmaat op steun rekenen, ondanks
schriftelijke beloftes van de rijksoverheid
dat deze aanmelding geen extra beperkende
regels met zich mee zal brengen.
Er dreigt dus een patstelling. Enerzijds
de drie waddenoverheden die, gedreven
door nationale belangen, er niet in
slagen gezamenlijke bindende afspraken
te maken, anderzijds de lokale bevolking
die, geconfronteerd met de al in gang
gezette fundamentele veranderingen in
de leefomgeving, geen behoefte heeft aan
nieuw beleid en nieuwe regels. De
Waddenvereniging maakt zich zorgen
over deze ontwikkelingen. Het beleid, dat
zowel de belangen van natuur en
milieu als de noodzakelijke sociaaleconomische
ontwikkeling integreert,
staat onder druk. De economische
achteruitgang in de kustregio wil men
keren door industrialisatie, vergroting
van de waddenhavens en het opheffen
van beperkingen voor schadelijke,
toeristische activiteiten. Bescherming
van natuur, milieu en landschap van de
waddenregio wordt als blok aan het been
ervaren. Vandaar dat de Waddenvereniging
op de 10 e trilaterale ministerconferentie
over de Waddenzee
(Schiermonnikoog 2005) het concept
‘Waddenland’ presenteert. In Waddenland
werken mensen samen aan een duurzame
toekomst van de waddenregio.
Vanuit het besef dat de waddenregio
ontstaan is vanuit een uniek samenspel
tussen natuurlijke processen en menselijke
activiteiten, weten de verschillende
belangengroeperingen elkaar te vinden.
Landbouw, visserij en havengebonden
activiteiten zijn gebaseerd op de natuurlijke
mogelijkheden van de Waddenzee.
Het toerisme laat mensen kennis maken
met de unieke natuur en cultuurhistorie
en vormt een afzetmarkt voor de duurzaam
geproduceerde waddenproducten.
Dat deze ambitie werkelijkheid kan
worden blijkt uit de ontwikkelingen van
het afgelopen jaar. Geconfronteerd met
de ambtelijke en vaak bureaucratische
discussies over de verdeling van het
Waddenfonds 1 lukte het de vereniging
zeer uiteenlopende belangengroeperingen
om de tafel te krijgen en gezamenlijk
een plan voor noodzakelijke
investeringen in de waddenregio te
maken. Wellicht zal binnenkort een
Italiaanse toerist zich verbazen hoe aan
de rand van Europa in harmonie met
de natuur gewerkt wordt aan een duurzame
toekomst.
Noten en Literatuur
1 Het kabinet Balkenende 2 besloot een
Waddenfonds in het leven te roepen om te
investeren in natuurherstel en de duurzame
sociaal economische ontwikkeling van het
Nederlandse waddengebied. De instelling
van dit fonds is gekoppeld aan het besluit
om over te gaan tot gaswinning onder de
Waddenzee.
− Abrahamse, J., W. Joenje & N. van Leeuwen-
Stelt, 1976. Waddenzee, natuurgebied van Nederland,
Duitsland en Denemarken. 368 pp.
Waddenvereniging en Natuurmonumenten.
− Abrahamse, J., M. Bemelman & M.
Hillenga, 2005. Wadden, verhalend
landschap. 350 pp. Tirion Natuur en
Common Wadden Sea Secretariat
− Fey, T., 2002. Wadden, gids voor liefhebbers.
192 pp. Uitgeverij Uniepers en Waddenvereniging
− Lambers, K. et all., 2003. Trilateral or
European Protection of the Wadden Sea?
283 pp. SDU en Waddenvereniging
− D. Mulder, 2005. Wie wint het word of
het wad, 10e trilaterale Waddenzeeconferentie.
WADDENmagazine 2005-5, 24-25
− Revier, H. 2006. Derde Nota Waddenzee,
3 X = Scheepsrecht? WADDENmagazine,
2006-1, 11-14.
Summary
The Wadden Region with her sea and
coasts is a valuable and unique nature
area with a rich social history. Dynamics
of nature have formed the area where
a lot of people enjoy the peace, space
and riches. Since the 20 th century there
is a wide range of nature protection
guidelines and laws. The inhabitants,
for a great deal also responsible for forming
this unique landscape, do not
always agree with all these regulations.
However, it is important to protect this
European nature and culture area, argues
Hans Revier, lector Mariene Wetlands
in Leeuwarden and Groningen.
The former director of the Wadden Sea
Society pleads for an international concept
‘Waddenland’ where all involved
parties work together on a collective
program to protect and develop the
Waddensea region.
TOPOS / 04 / 2006
45

Space for species: towards a cohesive Natura
2000 network
Biodiversity is considered
as one of the most impor-
tant natural resources,
providing foods, medicines
and fibers to people, as
well as spiritual values and
enjoyment. Biodiversity
also controls and prevents
outbreaks of pests in crops
and timber plantations. By
that, biodiversity repre-
sents an important, but
difficult to quantify eco-
nomic value. Last but not
least, biodiversity is an
important component of
ecological resilience, the
potential of ecological
systems to recover from
disturbance. Biodiversity is
the machinery of ecosys-
tem functioning.
Prof. dr. Paul Opdam
Extraordinary professor Landscape Ecology
paul.opdam@wur.nl
46 TOPOS / 04 / 2006
In this light, the world wide concern about
the decline of biodiversity is understandable.
This decrease is mainly caused
by the loss, fragmentation and deterioration
of natural and semi-natural habitats
due to human activities all around the
world. The urgency of this process was
recognized at the United Nations world
conference in Rio de Janeiro in 1992,
and implemented in the Convention of
Biodiversity (CBD). The EU Head of
States committed themselves to stop the
decline of biodiversity by 2010. The
main current EU-policy is the Natura
2000 network of protected areas, as
part of the Habitat and Bird directives.
Member states are currently involved in
the designation of protected areas, based
on the current distribution and occurrence
of target species and habitat types.
This portfolio of protected areas is an
important first step towards a Europewide
conservation network.
It is scientifically recognized that ecological
networks can be an effective spatial
strategy for conservation of biodiversity,
in particular in a world which is predominantly
used by humans, either for
food or timber production, or for
housing, drinking water production,
infrastructure and industries. The network
concept is supported by the meta-
Bittern (roerdomp)
population theory, which is a spin off of
the island biogeography theory of Mac-
Arthur and Wilson. It is very appropriate
to describe what happens in fragmented
populations, which are restricted to and
dependent on the small patches of
(semi)-natural ecosystems, embedded in
human used land. The theory predicts
that the small local populations which
are not viable by themselves can persist
in a network of small populations. In
such a network, called a metapopulation,
the local populations support each other
by exchange of individuals or seeds. As
a result, local loss of populations can be
replenished by immigrants who colonize
deserted patches and settle new populations.
If the rates of these two processes,
local extinction and recolonization, are
in balance, the species can be sustainable
at the regional scale. The other condition
for sustainability is that the network is
large enough to prevent stochastic extinction
of all local populations in one
year. Hence, in ecological networks, the
local risk of extinction is spread over
the regional level: while the individual
ecosystem patches can’t offer sustainable
conditions, the whole network
might.
So far the theory, but what about the
real world? In the Netherlands and in

The Natura 2000 protected sites showing no or little coherency Nature Policy Plan 2000 shows an ecological network which consist of
the large ecological patches connected by robust ecological corridors
other regions where human land use is
a dominant driver of spatial development,
many populations of species can
be found which show the characteristics
of metapopulations. For example, the
bittern, a large marsh heron, uses the
fresh water marshes across the whole
River Rhine delta as one single network.
This means that all marshes in the
Netherlands are interdependent as far
as the future of this species is concerned.
The heron occurs in pretty large
local populations in the Oostvaardersplassen
and in the large marshland complexes
in the northwest of the Province
of Overijssel and adjacent parts of
Friesland. Such major cornerstones of
the Dutch Delta landscape are always
inhabited by bitterns. On the contrary,
smaller and more remote marsh areas,
for example in Brabant and Gelderland,
are often unoccupied for a couple of
years, and then might show new establishing
local populations. For the much
smaller sedge warbler, a song bird species
of the same marsh habitat, similar processes
were observed on a regional scale.
The densities of the populations of this
species vary a lot due to dry periods in
the African wintering areas. During
such dry weather spells, the number of
breeding pairs of this species in the
Dutch delta decreases considerably, even
more so in regions with a high degree
of habitat fragmentation. This shows
that fragmentation causes populations to
be more vulnerable to large scale variations
in weather conditions, which is the
case under the climate change weather
regime. Similar patterns were observed
all over the world at a variety of spatial
scales for example for mammals, reptiles,
amphibians, butterflies, locusts, and
plants. These obser-vations, which are
supported by experimental studies with
simulated models of metapopulation
systems, learn that biodiversity conservation
on the long term requires a careful
consideration of the spatial distribution
of ecosystems across regions. The
effectiveness of conservation networks
therefore depends on the amount and
spatial configuration of habitats. This
brings ecology into the domains of
spatial planning and design.
The European conservation strategy will
only be effective if the portfolio of
Natura 2000 protected sites will be an
ecologically cohesive network. It will
only be ecologically sustainable if the
exchange of individuals between sites
takes place at a high enough rate, compared
to the rate of local extinctions.
There are two arguments for this statement.
First, many Natura 2000 areas
are too small to ensure sustainability
for all target species on their own.
Secondly, even for species which find
large enough areas in many Natura 2000
sites, a cohesive network is still of value.
Climate change is predicted to shift
suitable climate zones across geographic
scales, and species will have to respond
by expanding northward, while vanishing
in the southern parts of their range.
This can only happen if individuals are
able to “jump” from site to site, and
establish new populations in sites that
became suitable due to warmer winters
or hotter summers. Hence, appropriate
connectivity is an essential feature of
landscapes to allow populations to adapt
to shifting climate zones. What is appropriate
depends on the density of networks
units, their size and quality, and it
also depends on the rate of climate
change. The faster the rise of temperature,
the faster the response of species
must be, and the better the cohesion of
the network ecosystems.
Is this awareness commonly found
among European policy makers? Not at
all. The implementation of the Natura
2000 network so far is only focused at
the designation of protected areas.
There is no analysis, and hence no insight,
as to whether the network will be
able to function as a cohesive ecosystem
network. Many countries still are unaware
of this principle, and are even reluctant
to take further steps into the implementation
of the European nature network.
Article 10 of the Habitat directive urges
TOPOS / 04 / 2006
47

countries to ensure sufficient cohesion
by developing the landscape between
the protected sites and making it sufficient
permeable, by removing barriers,
stimulating corridors zones and green
veining of the agricultural landscape.
This article is only recently brought into
discussion at the EU-level.
How could the Natura 2000 portfolio
become an ecologically coherent network?
On the way to ecological sustainability,
three crucial steps have to be
taken:
- Define the problem: find out where in
the European landscape the spatial cohesion
needs to be improved, and explain
why (defining the location of bottlenecks
and their causes).
- Define the set of possible solutions.
Solutions must be implemented in the
regional context, which may be widely
different among regions across Europe.
There are many ways to improve the
Sedge warbler (rietzanger)
48 TOPOS / 04 / 2006
cohesion of the landscape (other than
legal protection). So it is important to
link the ecological effectiveness of potential
solutions to the type of bottleneck.
This leads to a set of potential strategies
to develop spatial cohesion in the European
Ecological Network.
- Implement spatial cohesion strategies
into the spatial planning policy at the
regional and local level. Design solutions
that fit into the regional socio-economic
context. Planning and design rules for
ecological networks should be available
for regional planning authorities and
stakeholder groups.
Planning ecological networks is a learning
process with many actors at different
levels of spatial scale. Fifteen years
of scientific research in The Netherlands,
with applications elsewhere in
Europe, provided a broad expertise
which can be of use to other countries
(see literature list). For example, there is
software to evaluate the sustainability
of ecological networks for target species,
which has been applied to screen the
Dutch part of the Natura 2000 network.
The input of these models varies for
different parts of Europe, but the assessment
software is applicable everywhere.
Dutch design handbooks for ecological
corridors and ecological networks can
be adapted for application elsewhere in
Europe. However, scientific knowledge
developed in one country is not always
simply transferable to other geographic
regions: adaptations for different ecological
conditions are necessary. Also, the
application methods need to be improved
in dialogue with the ever varying
regional political and spatial context.
Making the Natura 2000 network ecologically
cohesive requires the mobilization
of all available knowledge on
landscape ecology, spatial planning and
organizing public support. It also requires
that at the EU level the regional planning
and design activities are coordinated.
And it is urgent. The first impacts of
climate change are already measurable
in a changing distribution of species.
Prof. dr. Paul Opdam is working for the
departments of Nature Conservation
and Plant ecology and is extraordinary
professor Landscape Ecology within
the chair group Land Use Planning.
Furthermore he’s a researcher at the research
institute Alterra. Within his field
of work he has special attention for the
spatial approach within landscape ecology
and bridging ecology and spatial
planning and design. Within this context
Paul Opdam has written an essay
about the European ecological network.
Literature
- Briers, R.A., 2002. Incorporating connectivity
into reserve selection procedures. Biological
Conservation 103, 77-83.
- Groot Bruinderink, G., Sluis, Th. V.d., Lammertsma,
D., and Opdam. P. 2003. Designing a coherent ecological
network for large mammals in Northwestern
Europe. Conservation Biology 17: 549-557.
- Jongman,R.H.G., Külvik M., Kristiansen, I., 2004.
European ecological networks and greenways.
Landscape and Urban Planning 68, 305–319
- Margules, C.R., Pressey, R.L., 2000. Systematic
conservation planning. Nature 405, 243-253.
Opdam, P., Verboom, J., Pouwels R., 2003.
Landscape cohesion: an index for the
conservation potential of landscapes for
biodiversity. Landscape ecology 18: 113-126.
- Opdam, P. and Wascher, D. 2004. Climate change
meets habitat fragmentation: linking landscape and
biogeographical scale level in research and conservation.
Biological Conservation 117: 285-297.
- Opdam, P., Steingrover, E., Van Rooij, S., 2006.
Ecological networks: a spatial concept for multiactor
planning of sustainable landscapes.
Landscape and Urban Planning 75_ 322-332.
- Scott, J. M., Davis, F. W., McGhie, R. G., Wright,
R. G., Groves, C., Estes, J., 2001. Nature reserves:
Do they capture the full range of America’s biological
diversity? Ecological Applications 11, 999-1007.
- Van Rooij, S.A.M., Steingrover, E.G., Opdam,
P.F.M. 2003. Corridors for life. Scenario
development of an ecological network in
Cheshire County. Alterra report 699, Wageningen.
- Verboom, J., R. Foppen, P. Chardon, P. Opdam,
& P. Luttikhuizen. 2001. Introducing the key
patch approach for habitat networks with
persistent populations: an example for marshland
bird. Biological Conservation 100: 89-101.
- Vos, C., Opdam, P., Steingrover, E., Reijnen, R.,
2006. Transferring ecological knowledge into a
multi-actor planning process: planning and
designing ecological corridors. In: WU, J. and
Hobbs, R. (eds). Key topics and perspectives in
landscape ecology. Landscape ecology series,
Cambridge University Press, New York (in press).

Europeaniseren vraagt om een actieve ruimtelijke ordening
De provinciale ruimtelijke ordening in Europese context
In het ‘Europa van de re-
gio’s’ spelen regionale
overheden volgens som-
migen een grotere rol
dan nationale overheden.
De effecten van Europees
beleid, dat in de regel
tamelijk abstract gefor-
muleerd is, worden vaak
pas zichtbaar en voelbaar
op het regionale niveau.
Ook in de ruimtelijke
ontwikkelingen. Daarom
worden subnationale
overheden geacht hun
ruimtelijk beleid te ‘euro-
peaniseren’. Maar wat is
eigenlijk europeaniseren?
Hoe doe je dat? En hoe
succesvol zijn de Neder-
landse provincies daarin?
Deze vragen worden in
dit artikel beantwoord
aan de hand van de bevin-
dingen uit een onderzoek
naar de invloed van de
Europese Unie op de
provinciale ruimtelijke
ordening.
Arjen de Wit
Junior wetenschappelijk medewerker,
leerstoelgroep Landgebruiksplanning,
Wageningen Universiteit
arjen.dewit@wur.nl
Voorop gesteld: de Europese Unie doet
niet aan ruimtelijke ordening. Eén van
de belangrijkste principes van de EU is
subsidiariteit, wat betekent dat de EU
zich alleen dán met een onderwerp
bezighoudt, als haar optreden doeltreffender
is dan een optreden op een lager
schaalniveau. Gelet op dat uitgangspunt
zijn de lidstaten het erover eens dat de
Europese Unie geen bevoegdheid voor
ruimtelijke ordening hoeft te hebben.
Daar komt nog bij, dat een gemeenschappelijk
ruimtelijk beleid gevoelig kan
liggen. Ruimtelijke ordening heeft tenslotte
betrekking op ‘het territorium’,
en sommige landen zien het als een
aantasting van hun soevereiniteit, als de
EU zich daarmee gaat bemoeien.
Toch wringt er iets. Want heel veel Europees
beleid heeft wel degelijk invloed
op de ruimtelijke ontwikkelingen in de
lidstaten. Denk bijvoorbeeld aan de
Kaderrichtlijn Water, de Habitatrichtlijn
en het uitgebreide stelsel van landbouwsubsidies.
Bovendien: als er iets grensoverschrijdend
is, dan is het wel ‘de
ruimte’. De gedachte om enige samenhang
in de ruimtelijke ontwikkelingen
binnen Europa te brengen, ligt dus
voor de hand. Uit die gedachte ontstond
in 1999 het Europees Ruimtelijk
Ontwikkelingsperspectief (EROP), een
niet-bindend document, waar de (toen
nog) vijftien Europese ministers voor
ruimtelijke ordening tijdens een ‘informele’
bijeenkomst voor tekenden.
Daarmee spraken zij af, te streven naar
een evenwichtige en duurzame ontwikkeling
van het grondgebied van de
Europese Unie. Omdat de ministers
zich bewust waren van de noodzaak
om subnationale overheden hierbij te
betrekken, stelden zij in het EROP “dat
lokale en regionale bestuurlijke en administratieve
instanties bij hun planning
met betrekking tot de ruimte de geïsoleerde
kijk op hun grondgebied zouden
moeten laten varen en van meet af aan
rekening zouden moeten houden met
Europese verbanden en vervlechtingen.”
(Europese Commissie, 1999). Met
andere woorden: regionale overheden
moeten europeaniseren.
Europeanisering
De Europese Unie heeft zich ontwikkeld
tot een institutie van grote betekenis,
waar lagere overheden niet meer omheen
kunnen. Om binnen de EU goed
te kunnen functioneren, wordt van ze
verwacht dat ze zich aanpassen aan de
regels, gebruiken, procedures en het
beleid van de EU. Dat aanpassingsproces
heet europeanisering. Börzel en
Risse (2000) onderscheiden drie
dimensies van europeanisering: policy,
politics en polity.
Policy
De Policy-dimensie heeft betrekking op
de concrete beleidsinvloed van de
Europese Unie. Naar schatting wordt
TOPOS / 04 / 2006 49

75% van de Europese wet- en regelgeving
uitgevoerd door decentrale overheden.
Dat betekent dat het beleid en de beleidsinstrumenten
van die overheden sterk
wordt beïnvloed door Europa. Voor
sectoren als water en milieu, die rechtstreeks
met Europees beleid te maken
hebben, is die invloed makkelijker te
bepalen dan voor ruimtelijke ordening.
Immers: er is geen Europees ruimtelijk
beleid, en de invloed zal dus bestaan
uit indirecte effecten vanuit verschillende
sectoren. Het Ruimtelijk Planbureau
onderzocht de invloed van zes ruimtelijk
relevante Europese beleidsvelden op
ruimtelijke ontwikkelingen in Nederland
en noemde die studie niet voor niets
“Unseen Europe” (Van Ravesteyn en
Evers, 2004). De schrijvers geven daarmee
aan dat het zeer moeilijk is om een
volledig beeld te krijgen en dat de
effecten vaak niet worden gezien of
onderschat. De vraag is dan ook, in
hoeverre provinci-ale afdelingen ruimtelijke
ordening zich bewust zijn van de
invloed die de Europese Unie heeft op
hun beleid.
Bij het onderzoek, dat werd uitgevoerd
in zes provincies, werd door de afdelingen
ruimtelijke ordening in de eerste
plaats gewezen op de problemen die de
afgelopen jaren zijn opgetreden met
luchtkwaliteitsnormen, de Habitatrichtlijn
en de Kaderrichtlijn Water. Een
enkeling gaf aan dat bepaalde instrumenten
van het provinciale grondbeleid
en de ontwikkeling van bedrijvigheid
opgevat kunnen worden als staatssteun,
en daarom aan beperkingen gebonden
zijn.
De afdelingen ruimtelijke ordening
leggen dus de nadruk op de sticks, het
beleid dat regulerend of restrictief werkt.
Van de carrots, stimulerend beleid door
middel van subsidies, zijn ze zich veel
minder bewust. De betrokkenheid van
ruimtelijke ordening bij het Europees
regionaal beleid blijkt relatief klein te
zijn. Provincies geven aan veel baat te
hebben bij structuurfondsgelden, waarmee
men bijvoorbeeld bedrijventerreinen
bouwt en infrastructuur verbetert. Maar
50 TOPOS / 04 / 2006
ondanks het duidelijk ruimtelijke karakter
van dit soort projecten is ruimtelijke
ordening slechts zijdelings betrokken
bij de planontwikkeling. De regie ligt
meestal bij de afdeling economische
zaken of verkeer en vervoer. Opvallend
is verder dat het Europese landbouwbeleid
bij geen enkele afdeling ruimtelijke
ordening ter sprake komt, terwijl uit
“Unseen Europe” blijkt, dat dit beleid
wel degelijk invloed heeft op ruimtelijke
ontwikkelingen. Zo wordt de concentratie
van melkveehouderij in Noord
Nederland versterkt en stimuleert het
EU-beleid multifunctionele landbouw.
Politics
De Politics-dimensie heeft betrekking op
de mate waarin lagere overheden deelnemen
aan Europese besluitvorming.
De relatie tussen verschillende bestuursniveaus
wordt steeds meer gekenmerkt
door onderlinge afhankelijkheid en
steeds minder door hiërarchie. Doordat
nationale overheden enerzijds bevoegdheden
afstaan aan supranationale organisaties
als de Verenigde Naties en de
Europese Unie, en anderzijds aan decentrale
overheden, is een situatie ontstaan
waarin verschillende overheidsniveaus
van elkaar afhankelijk zijn om hun eigen
doelen te bereiken. Bijvoorbeeld: een
provincie heeft Europees structuurfondsgeld
nodig om een weg aan te
leggen; de Europese Commissie heeft
de expertise en organisatiecapaciteit van
provincies nodig om in Nederland haar
regionaal beleid te realiseren. Er ontstaat
een systeem van ‘multi-level governance’:
overheden vormen een beleidsnetwerk,
onderhan-delen met elkaar en proberen
elkaar te beïnvloeden. De politicsdimensie
roept dus de vraag op: in hoeverre is
de provincie onderdeel van dit beleidsnetwerk?
Praat men mee in Europa?
Het blijkt dat de interesse binnen provincies
voor deelname aan Europese
beleidsvorming toeneemt. Provincies
beginnen zich te realiseren, dat Europa
weliswaar ver weg lijkt, maar dat de
Brusselse beslissingen vroeg of laat bij
hén terechtkomen. Daarom kan het
lonen om in een vroeg stadium betrokken
te raken bij Europese beleidsvormingsp
rocessen. Andersom staan de Europese
Commissie en het Europees Parlement
steeds meer open voor regionale betrokkenheid,
omdat ze zich realiseren dat
regio’s in de uitvoeringsfase onmisbaar
zijn.
Toch blijkt het voor provincies een lastige
opgave om hun stem in Europa te
laten horen. Provincies kunnen drie wegen
naar Brussel bewandelen, elk met
hun eigen obstakels. De eerste weg voert
langs het Comité van de Regio’s, een
raadgevend orgaan bestaande uit regionale
en lokale bestuurders. De provincies
twijfelen aan de effectiviteit van het
Comité omdat dit orgaan te laat bij
beleidsvormingsprocessen zou worden
betrokken. De kernbeslissingen zijn dan
al genomen. Daar komt nog bij, dat de
adviezen door verdeeldheid binnen het
Comité vaak niet concreet genoeg zijn.
De tweede weg loopt via de Haagse
ministeries. Zij zijn in de Raad van de
Europese Unie vertegenwoordigd en
kunnen deskundigen afvaardigen naar
expertgroepen die de Commissie ondersteunen
bij de beleidsvoorbereiding.
Volgens provincies hechten de ministeries
uit angst voor machtsverlies echter
nog sterk aan hiër-archische verhoudingen
en betrekken zij subnationale
overheden te weinig bij hun Europees
handelen, enkele gunstige uitzonderingen
daargelaten.
De obstakels op de eerste twee wegen
zetten provincies ertoe aan om de
derde weg te kiezen, die van de directe
lobby. De provincies hebben vertegenwoordigers
in Brussel, die coalities
proberen te vormen met andere regio’s
in Europa. Via deze weg komen provincies
langzamerhand steeds meer rechtstreeks
in contact met de Europese
Unie. Maar door het informele karakter
en de grote concurrentie van andere
lobbyende regio’s, belangenorganisaties
en private partijen vormt ook deze weg
geen stabiele basis om mee te praten in
Europa.
Door het ontbreken van een Europese

evoegdheid voor ruimtelijk beleid is
het extra lastig om ruimtelijke ordening
een plaats te geven in de lobby. Er is
geen direct aanspreekpunt in Brussel.
De interesse voor deelname aan Europese
beleidsvorming is bij afdelingen
ruimtelijke ordening dan ook duidelijk
kleiner dan bij bijvoorbeeld milieu,
natuur of landbouw.
Polity
De polity-dimensie tot slot beschrijft
veranderingen in de ‘mentaliteit’ van een
overheid, de bestuurscultuur en de
manier van werken. Dit hangt nauw
samen met de structuur van een overheid:
een culturele verandering kan aanleiding
zijn voor een organisatorische verandering.
Bijvoorbeeld door het oprichten
of opheffen van afdelingen en het
verschuiven van verantwoordelijkheden.
Het polity-aspect van Europeanisering
gaat in dit geval dus over cultuurveranderingen
bij de provincies en over de
organisatorische ontwikkelingen die
daarmee samenhangen.
Deze institutionele verandering wordt
in veel provincies aangeduid als het
‘Europaproof ’ maken van de organisatie.
Provincies beschikken daarvoor
over een afdeling Europese Zaken, die
de taak heeft de bewustwording van
Europa bij de medewerkers te vergroten.
‘Europa’ moet een vanzelfsprekend
onderdeel van hun denken en handelen
worden. Dat betekent dat medewerkers
zelf de voor hun werk relevante ontwikkelingen
gaan volgen en kunnen
beredeneren hoe ze die zouden kunnen
benutten, of hoe ze er rekening mee
kunnen houden. Dit lukt steeds beter.
Vooral afdelingen als milieu en water,
die de afgelopen jaren tamelijk onverwacht
getroffen werden door grote
problemen met bijvoorbeeld luchtkwaliteitsnormen
en de Kaderrichtlijn
Water worden door schade en schande
wijs en tonen zich steeds pro-actiever.
Bij afdelingen ruimtelijke ordening is
het bewustzijn nog niet zo ver ontwikkeld.
De implementatie van het EUbeleid
wordt in eerste instantie gezien
als een sectorale aangelegenheid.
Daardoor blijkt vaak pas achteraf welke
invloed een bepaalde beleidsaanpassing
heeft op ruimtelijke ontwikkelingen.
Ruimtelijke ordening loopt op die manier
telkens achter de feiten aan.
Ruimtelijke blik
Europees beleid wordt door provinciale
afdelingen ruimtelijke ordening dus
vooral ervaren als een obstakel, dat
nauwelijks te beïnvloeden of te ontwijken
is. Het interessante is, dat de oorzaak
van dat negatieve beeld waarschijnlijk
juist gezocht moet worden in een gebrek
aan een ruimtelijke blik op het Europese
beleid. De problemen die de afgelopen
jaren zo in het nieuws geweest zijn,
hadden niet zozeer betrekking op het
beleid zelf, als wel op de uitwerking die
het had op allerlei vormen van
ruimtegebruik. Niet de luchtkwaliteitsnorm
is het probleem, maar het feit dat
daar bij de aanleg van een woonwijk
onvoldoende rekening mee wordt
gehouden. Dit besef dringt langzaam
door. Bij één van de provincies gaf een
medewerker aan, dat de implementatie
van de Vogel- en Habitatrichtlijnen
inmiddels vooral als ruimtelijk vraagstuk
wordt beschouwd. Daardoor is men
beter in staat om compenserende maatregelen
te treffen.
Bovendien komen er in de ervaring van
provincies regelmatig tegenstrijdigheden
voor tussen verschillende Europese
beleidslijnen. Een concreet voorbeeld
in één van de provincies is de tracékeuze
van een rondweg, die vanwege
luchtkwaliteitsnormen verder buiten de
stad moest worden gelegd, terwijl toetsing
aan de Habitatrichtlijn de weg juist
richting de stad duwde.
Juist vanwege het sectorale karakter van
Europees beleid is het belangrijk dat de
provinciale ruimtelijke ordening vroeg
bij beleidsvorming en -uitvoering
betrokken wordt en bijdraagt aan een
goede afstemming met ander beleid en
provin-ciale doelstellingen.
Als provincies daarin slagen, betekent
europeaniseren voor de ruimtelijke or-
dening misschien wel helemaal niet zo’n
grote aanpassing als voor veel sectorafdelingen.
Immers, in het ruimtelijk afstemmen
van verschillende beleidsvelden
aan de hand van een integrale visie
heeft de provinciale ruimtelijke ordening
al jaren ervaring.
Noot en Literatuur
Dit artikel is gebaseerd op de afstudeerscriptie
Europees denken en handelen, de invloed van de
Europese Unie op de provinciale ruimtelijke
ordening, die Arjen de Wit in 2005 schreef in het
kader van zijn MSc-opleiding Ruimtelijke
planning aan Wageningen Universiteit. Het
onderzoek bestond uit een literatuurstudie en
interviews met medewerkers van zes provincies,
het Interprovinciaal Overleg en het ministerie van
VROM.
- Börzel, T.A. en T. Risse (2000) When Europe
Hits Home: Europeanization and Domestic
Change. European Integration online Papers.
Volume 4, No. 15. http://eiop.or.at/eiop/
texte/2000-015a.htm
- Europese Commissie, Comité voor Ruimtelijke
Ontwikkeling (1999) EROP, Europees Ruimtelijk
Ontwikkelingsperspectief. Op weg naar een
evenwichtige en duurzame ontwikkeling van het
grondgebied van de EU, Luxemburg: Bureau
voor officiële publicaties der Europese
Gemeenschappen.
Europese Commissie (2006), http://ec.europa.
eu/avservices/photo/photo_thematic_en.cfm?id
=&mark=PRO,SYMB.
- Ravesteyn, N. van en D. Evers / Ruimtelijk
Planbureau (2004) Unseen Europe, A survey of
EU Politics and its impact on spatial development
in the Netherlands, Rotterdam: NAi.
Summary
Many European policy fields influence
spatial developments in Europe. Subnational
governments like the Dutch
provinces are therefore supposed to
‘europeanise’ their spatial planning.
This means they adapt their way of
working and their policy to EU rules
and regulations. In general, spatial
consequences of EU policy are often
underestimated. The provincial spatial
planning departments are more aware
of the negative effects of EU policy
than of the possibilities it offers.
Though provinces are increasingly active
in European policy making, spatial
planning is hardly involved.
Provinces are dealing with EU policy
too much along the sectoral track.
More involvement of the spatial planning
departments could help implementing
EU policies more efficiently.
TOPOS / 04 / 2006 51

Het leven zoals het is: de herstructurering
Hoe beleven de bewoners van Malburgen de herstructurering van
hun wijk?
Op dit ogenblik worden veel
naoorlogse wijken in Neder-
land geherstructureerd met
als belangrijkste doel het
doorbreken van de eenzij-
dige bevolkingsopbouw in
deze wijken. De herstructu-
reringswerkzaamheden zijn
gericht op vernieuwing van
de woningvoorraad: oude
woningen worden gesloopt,
nieuwe huizen worden bijge-
bouwd en veel woningen
worden opgeknapt. Dit
brengt een sterke verhuis-
dynamiek met zich mee.
Sommige mensen zullen uit
de wijk weg moeten en
mensen van elders komen
in de wijk wonen. Iedere
bewoner moet wennen aan
de nieuwe plek en aan de
veranderingen in de buurt.
In dit afstudeervak is
onderzocht hoe bewoners
deze periode beleven.
Nadja Mertens
Student Sociaal-ruimtelijke analyse
nadja.mertens@wur.nl
Karlijn Soesman
Student Sociaal-ruimtelijke analyse
karlijn.soesman@wur.nl
52 TOPOS / 04 / 2006
Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn
veel huizen in Nederland beschadigd of
vernield. Hierdoor, en wegens de geboortegolf
net na de oorlog, ontstond een
grote behoefte aan woningen. De woningnood
moest zo snel mogelijk worden
opgelost. Het tempo van de bouwproductie
werd opgevoerd en snel werden
in groten getale uitbreidingswijken
gebouwd. Massale hoge flats en repeterende
rijtjeshuizen bepaalden vanaf dat
ogenblik het beeld. Ook in Malburgen,
de eerste uitbreidingswijk van Arnhem
aan de zuidkant van de Rijn, zijn in een
hoog tempo 7 000 woningen uit de grond
gestampt. Deze wijken voldoen echter
niet meer aan de huidige woningbehoeften.
Hogere inkomens hebben deze
wijken de rug toegekeerd, waardoor er
een concentratie van voornamelijk lage
inkomens en etnische minderheden is
ontstaan. In veel van deze wijken gaat
de leefbaarheid hard achteruit; zo ook
in Malburgen. De bewoners van Malburgen
klagen bijvoorbeeld over rommel
op straat, criminaliteit, en drugsoverlast.
Als oplossing heeft de gemeente, in overeenstemming
met het landelijke beleid,
gekozen om een meer gedifferentieerde
bevolkingssamenstelling binnen deze
wijken te creëren. In Malburgen zullen
in een periode van tien jaar verschillende
woningen gesloopt of opgeknapt worden.
Daarnaast worden een groot aantal
nieuwe, vooral duurdere, woningen
gebouwd. Deze werkzaamheden leggen
een grote druk op de wijk. Het is een
langdurig proces waarin de fysieke omgeving
rommelig is. De sloop en nieuwbouw
van huizen maakt van de woonomgeving
een bouwput. Om zo een
groot plan te laten slagen, is draagvlak
bij de bewoners van groot belang.
Beleving van de herstructurering
Uit diepte-interviews en enquêtes bleek
dat de bewoners van Malburgen tijdens
de herstructurering overlast hebben van
rommel op straat, stof, bouwverkeer,
trillingen van de sloop en geluidsoverlast.
Niet alleen de fysieke veranderingen
hebben gevolgen voor de bewoners,
maar ook de sociale veranderingen.
Sommige huishoudens worden ergens
anders gehuisvest en er komen nieuwe
mensen in de wijk wonen. Dit brengt
een sterke verhuisdynamiek op gang.
De verhuisbewegingen hebben consequenties
voor het functioneren van de
wijk. Er ontstaat een ingewikkelde bevolkingsdynamiek
(Kleinhans, 2005).
De komst van hogere inkomens kan zelfs
leiden tot conflicten. Sommige oorspronkelijke
bewoners moeten wijken voor
de nieuwkomers, waardoor bestaande
sociale verbanden worden aangetast
(Kleinhans volgens Beckhoven en Van
Kempen, 2002). De verhuizingen die in
Malburgen plaatsvinden hebben niet
alleen invloed op de mensen die daadwerkelijk
verhuizen, maar ook op de
‘blijvers’. Veel mensen merken het verloop
in hun wijk en voor hun gevoel komen
er veel nieuwe mensen in Malburgen
wonen.
Over het algemeen hebben mensen een
voorkeur om bij mensen te wonen waar
zij zich mee kunnen identificeren en waar
zij zich op hun plek voelen . De keuze
voor een huis wordt niet alleen geleid
door de financiële mogelijkheden, maar
ook door de keuze voor een gemeenschap
waar het huishouden zich mee wil
en kan identificeren. Een logisch gevolg
is dat dezelfde ‘soort’ mensen geneigd
zijn bij elkaar te gaan wonen. Hierdoor
ontstaat segregatie. Segregatie is eigenlijk
een neutrale term, maar voor veel mensen
heeft het een negatieve bijklank;
segregatie wordt pas als een probleem
ervaren als de bevolkingsgroep op cultureel,
etnisch of sociaaleconomisch
vlak sterk verschilt met de Nederlandse
samenleving (Drewe e.a., 1972).
Wanneer een wijk geherstructureerd
wordt, bestaat de kans dat het er zo
verandert dat bewoners de wijk niet
langer als ‘hun’ wijk ervaren. Een aantal
specialisten, zoals Musterd en Ostendorf,
vrezen dan ook dat er door herstructurering
nieuwe, onverwachte sociale
processen gaan ontstaan, die negatief
kunnen worden ervaren door verschillende
bewonersgroepen.

Enerzijds ervaren de bewoners van Malburgen
hun wijk niet als gesegregeerd.
Ze benadrukken dat de aanwezigheid
van veel verschillende nationaliteiten de
wijk juist heel gevarieerd maakt. Soms
ervaren mensen dit als een verrijking en
soms als een cultuurverschil. Veel mensen
vinden het leuk om met de verschillende
culturen in aanraking te komen en
hier van te leren. Echter zodra mensen
het gevoel krijgen dat ze buiten een groep
staan, voelen zij zich eerder bedreigd en
ontstaat er een ‘wij-zij-gevoel’.
Anderzijds zijn de bewoners zich ervan
bewust dat hun wijk wel gesegregeerd
is, omdat het vooral bestaat uit goedkopere
huizen. Ze voelen de achterstand
en worden geconfronteerd met rommel,
verval, criminaliteit en werkeloosheid.
De meeste mensen in Malburgen geloven
dat het creëren van menging door
herstructurering een goede strategie is.
Anderen daarentegen zetten hun vraagtekens
bij de aanpak van de gemeente.
Ze vragen zich af of het niet een verplaatsing
van het probleem is. Er is ook
een groep die zich afvraagt of er daadwerkelijk
menging ontstaat en of Malburgen
niet slechts een ‘gouden randje’
van duurdere woningen krijgt.
In het segregatieproces zijn drie opeenvolgende
fasen te onderscheiden, die
zich voortdurend herhalen: infiltratie,
invasie en successie. Infiltratie is een
periode van langzame penetratie, waarin
slechts een aantal mensen zich vestigen
tussen de oorspronkelijke bevolking.
Daarna volgt er een periode van invasie.
De nieuwe bevolkingsgroepering vestigt
zich tussen de originele bewoners. Deze
fase kan doorgaan totdat de nieuwe
bevolkingsgroepering de enige is die
overblijft in het gebied en de oorspronkelijke
bevolkingsgroep vertrokken is:
successie (Mik, 1987).
Door wijken te herstructureren veroorzaakt
de overheid infiltratie. De overheid
wil door het bouwen van duurdere
woningen meer kansrijke mensen naar
de wijk trekken. Langzaamaan komt
steeds meer een ‘ander soort’ mensen
in de wijk wonen. De huidige bewoners
Bouwstenen studie Malburgen 2015
kunnen de komst van de nieuwkomers
als bedreigend ervaren. Een nieuwe,
onbekende groep komt in hun ‘territorium’.
Als deze groep te groot is, kunnen
bewoners het gevoel krijgen dat hun
wijk wordt overgenomen. Dit is natuurlijk
niet de bedoeling van herstructurering.
Het doel is juist een gevarieerde woonwijk
te creëren en niet om het hele
proces tot successie, zoals Mik beschrijft,
te doorlopen. Dan zou immers opnieuw
segregatie ontstaan, maar dan van de
nieuwkomers.
Op dit moment ervaren de bewoners
van Malburgen de komst van de nieuwkomers
niet als infiltratie. Uit de interviews
blijkt dat mensen de komst van
de allochtonen een aantal jaren geleden
wel als infiltratie ervaarden. Een verklaring
hiervoor is dat de bewoners nu
heel goed weten dat nieuwkomers nodig
zijn voor de wijk. Daardoor is het
moge-lijk dat ze positiever tegenover de
komst van deze nieuwe mensen staan.
Het gevoel van infiltratie kan echter
nog wel komen.
Het proces van vernieuwing in de wijk
heeft veel weg van gentrificatie.
Gentrificatie is het proces van stedelijke
vernieuwing waarbij vervallen huizen
worden opgeknapt door bemiddelde
mensen die naar het gebied verhuizen
(Giddens, 2001). Echter tijdens een
herstructurering is meer sprake van een
artificiële vorm van gentrificatie, omdat
de overheid hier met zijn beleid op aanstuurt.
Min of meer dezelfde gevolgen
zijn zichtbaar, zoals een verandering
van de bevolkingssamenstelling, meer
draagvlak voor voorzieningen en een
algemene verbetering van de wijk. Een
negatief gevolg is dat de prijzen in de
wijk stijgen. Niet alleen de huizen worden
duurder, maar ook het alledaagse leven.
De sporen van gentrificatie in Malburgen
zijn zichtbaar in meerdere aspecten.
Ten eerste verandert de verhouding
tussen huur- en koopwoningen. In het
oorspronkelijke plan zou de verhouding
80 % huur- en 20 % koopwoningen
zijn. Door het verkoopsucces van de
eerste woningen is er meer vertrouwen
en durven nu nog meer mensen de stap
te zetten. Dit kan vergeleken worden
met de tweede fase van het gentrificatieproces
(Senécal e.a., 1990). De pioniers
hebben zich gevestigd en hebben het
pad geëffend voor de volgende nieuwkomers.
De projectontwikkelaar speelt
hier op in door een verhouding van
50% huur- en 50% koopwoningen na
te streven. Bewoners merken dat de
huurprijzen hierdoor omhoog gaan en
dat er minder sociale huurwoningen
worden gebouwd. Met als gevolg dat
minder nieuwe, arme mensen in de wijk
kunnen komen wonen. In de dagelijkse
uitgaven merken mensen echter nog
geen prijsstijging.
Conclusie
De bewoners van Malburgen zijn over
het algemeen positief over de herstructurering.
Hoewel er uit de interviews
een aantal negatieve punten naar boven
zijn gekomen, hebben mensen toch een
groot vertrouwen in de verbetering van
de wijk. Door het rotsvaste geloof in
TOPOS / 04 / 2006 53

Sloopoverlast Interview met groep Turkse vrouwen uit Malburgen
de herstructurering en in de positieve
toekomst van de wijk worden de negatieve
aspecten voor de bewoners aanvaardbaar.
Een belangrijke oorzaak voor het sterke
geloof is dat een groep bewoners zelf
op maatregelen hebben aangedrongen
en meegeholpen hebben aan het
ontwikkelen van het herstructureringsplan.
Ze willen zo graag dat hun wijk
weer aangenaam en leefbaar wordt, dat
ze er bijna alles aan willen doen om dit
te bereiken. Juist om deze reden zijn ze
ook geneigd eerder de positieve dan de
negatieve kanten te zien. Dit heeft te
maken met de cognitieve dissonantietheorie
(Van Woerkum en Van
Meegeren, 2003). Wanneer mensen eenmaal
een keuze hebben gemaakt, willen
zij voortdurend deze keuze bevestigd
zien. De bewoners van Malburgen staan
achter de herstructurering en geloven
dat dit de juiste strategie is om de leefbaarheid
van de wijk te verbeteren. Dit
zou bijvoorbeeld kunnen verklaren dat
de blijvers de komst van de nieuwkomers
niet als infiltratie ervaren. Een ander
voorbeeld is de fysieke overlast. Mensen
ervaren wel overlast maar een hoop
mensen begrijpen dat deze overlast
noodzakelijk is om een betere wijk te
krijgen.
Een tweede oorzaak voor het sterke
geloof in de plannen zijn de mogelijkheden
voor bewoners tot planparticipatie.
De Malburgers krijgen veel inspraakmogelijkheden
en informatie over de
herstructureringsplannen. Dit geeft mensen
het gevoel dat ze serieus genomen
worden en hun mening mogen geven.
Op deze manier wordt er volgens
54 TOPOS / 04 / 2006
Kleinhans en Kruijthoff (2002) een
groter draagvlak gecreëerd. In Malburgen
is een goed werkbare vorm ontwikkeld
om bewoners in het planproces te
betrekken. Ze worden inmiddels als een
volwaardige derde partij beschouwd.
Hierdoor is een groep bewoners ontstaan
die heel intensief bij de herstructurering
betrokken is. Deze sterk betrokken
mensen zijn niet alleen belangrijk omdat
ze zich heel erg inzetten voor de herstructurering,
maar ook omdat ze hun
enthousiasme overbrengen op andere
bewoners die minder betrokken zijn.
Ook het enthousiasme en de betrokkenheid
van de instanties zorgen ervoor
dat de overige mensen overtuigd raken
dat de herstructurering de wijk zal
verbeteren.
De derde reden voor het geloof in de
plannen is de grote aandacht voor de
sociale aspecten van herstructurering.
Er worden projecten opgezet om
mensen met elkaar in contact te brengen.
Om het doel van herstructurering te
kunnen bereiken is het niet alleen belangrijk
dat mensen gemengd wonen, maar
dat zij ook gemengd contact hebben.
Deze positieve beleving van de bewoners
van Malburgen zorgt voor een opwaartse
spiraal. Een positieve beleving zorgt
voor een groot draagvlak en een groot
draagvlak versterkt weer de positieve
beleving. De bewoners van Malburgen
beleven de herstructurering positief en
hebben een groot vertrouwen in de
toekomst van de wijk.
Literatuur
- Beckhoven, E. en Van Kempen, R. (2002) Het
belang van de buurt, De invloed van herstructurering op
activiteiten van blijvers en nieuwkomers in een Amsterdamse
en Utrechtse buurt, DGW /NETHUR partnership
nr 20, Utrecht.
- Giddens, A. (2001) Sociology 4th edition, Polity
Press & Blackwell Publishing Ltd, Cambridge and
Oxford.
- Kleinhans, R. (2005) Sociale implicaties van herstructurering
en herhuisvesting, Delft University Press en
OTB technische universiteit Delft, Delft.
- Kleinhans, R. en kruythoff, H. (2002)
Herstructurering: in het spoor van vertrekkers, Een
exploratief-onderzoek naar de ervaringen van herstructure
ringsurgenten uit Hoograven (Utrecht) en Morgenstond
(Den Haag), DGVH/NETHUR partnership nr
18, Utrecht.
- Mik, G. (1987) Segregatie in het grootstedelijk milieu,
Theorie en Rotterdamse werkelijkheid, Economischegeorgrafisch
instituut, Erasmus universiteit
Rotterdam, Rotterdam.
- Senécal, P., Tremblay,C. en Teufel, D. (1990)
Gentrification or urban sprawl ?, Central Montréal and
surrounding area, La socieété d’habitation de
Québec, Montréal.
- Van Woerkum, C. en Van Meegeren, P. (2003 )
Basisboek communicatie en verandering, Uitgeverij
Boom, Amsterdam.
Summary
At this moment a lot of post-war
housing areas in the Netherlands are
being renovated and restructured. A
main goal of these large scale projects
is to transform the limited population,
of mainly unprivileged people, into a
more mixed population. That is why
the main activities are focussed on
renewing the housing stock: old
residents are torn down, new houses
are built and a lot of homes are
renovated. These activities cause a
large moving momentum in the area.
Some people have to move out and a
lot of new people move into the area.
Every resident has to get acclimatized
to their new (and changed) place and
neighbourhood. An important question
is how people experience en feel
about this period in their lives.

Kolonisten banen nieuw spoor
Een studie naar regionale arrangementen in de Drentse
Veenkoloniën
Binnen de plattelandsver-
nieuwing zijn verschillende
bestaande beleidssporen
onvoldoende op elkaar
afgestemd. De incidentele
experimentele en weinig
integrale aanpak bij plat-
telandsvernieuwing wordt
steeds vaker ervaren als
een probleem, waardoor
gezocht wordt naar een
meer structurele aanpak.
Het bestaande beleid biedt
ruimte voor experimenten,
waar dan ook volop ge-
bruik van wordt gemaakt.
Er valt echter weinig
samenhang én richting te
onderscheiden. Vaak
omdat een overkoepelen-
de visie ‘waar men naar
toe wil’ ontbreekt. Een tijdje
is gedacht dat wanneer
genoeg experimenten
plaatsvinden, opstuwing
vanzelf gaat. Eerst werd er
top-down gedacht, vervol-
gens bottom-up óf zelfs
stimulatie vanuit de markt.
Egbert Jaap Mooiweer
Student Landgebruiksplanning
ejmooiweer@nederlandscultuurlandschap.nl
‘Plattelandsvernieuwing’ speelt zich af
binnen bestaande beleidskaders, wat
zijn reflectie heeft op de uitvoering van
experimenten. Wat ontbreekt, is de
koppeling tussen een ‘inhoudelijke
systeemanalyse’ en de procesopzet in
een gebied. Dit geldt voor zowel de
mensen die daarbij betrokken zijn, als
de experimenten die daaruit voortvloeien.
Gewenst is een zorgvuldige
afweging van projecten die kansrijk zijn
en dus daadwerkelijk bijdragen aan de
inhoudelijke problematiek ter plekke.
Op deze manier is meer samenhang in
de verscheidenheid aan projecten aan te
brengen. Hiervoor wordt het begrip
‘arrangementen’ geïntroduceerd. Deze
vormen een onderdeel van het interactieve
beleidsproces van plattelandsvernieuwing.
Het omvat afspraken over
inhoud, participatie en spelregels in de
context van een bepaald project
(Edelenbos en Klein, 2005). ‘Regionale
arrangementen’ kunnen -mijns inziens-
dienen als concept om een structurele
aanpak voor ‘plattelandsvernieuwing’ te
bewerkstelligen.
Doelstelling
Het onderzoek geeft inzicht in mogelijke
bouwstenen voor regionale arrangementen.
Dit inzicht wordt verkregen door
kennis te verzamelen over innovatieve
plattelandsontwikkelingsprojecten en
het analyseren van deze bouwstenen op
samenhang d.m.v. empirisch onderzoek.
Theoretisch kader
De theoretische verkenning wijst op
een verscheidenheid aan arrangementen,
waarbij de rol van de overheid meer of
minder sterk is. Bij een terugtredende
overheid blijkt een bepaald idee over de
kwaliteit van de leefomgeving onderhandelbaar.
Er kan onderscheid gemaakt
worden in ‘etatistische’ en ‘pluralistische’
arrangementen. Bij etatistische arrangementen
bepaalt het Rijk in belangrijke
mate de regels van het spel, bij
pluralistische arrangementen is sprake
van onderhandeling van de overheid
met private partijen over spelregels en
de inzet van machtmiddelen.
Interessant is de al dan niet betrokkenheid
van overheden en het feit dat
omgevingskwaliteit een constante
variabele wordt bij regionale arrangementen;
kennelijk is een bepaald idee
over de kwaliteit van de leefomgeving
onderhandelbaar. Partijen, waaronder
de overheid, maken samen afspraken
over de definitie van ruimtelijke
kwaliteit in een gebied, hoe daar aan
bijgedragen kan worden en wat voor
speelruimte het kent. Dit biedt kansen
voor in het bijzonder die regio’s waar
de overheid zich, op het gebied van
omgevingskwaliteit, minder verantwoordelijk
ziet. De rol van overheden
hierin is variabel: toetser, ondersteuner,
partner, proces-manager, ondernemer.
Gezocht wordt wanneer welke rol
gewenst is.
Regionale arrangementen vormen een
strategisch concept om het proces van
idee tot implementatie te faciliteren.
Lange termijn denken, duurzaam beheer
van projecten en het leggen van relaties
tussen afzonderlijke nieuwe ideeën en
integrale gebiedsontwikkeling staan
centraal, in plaats van gelegitimeerde
politiek-bestuurlijke en beleidsmatige
verankering van projecten. Bij regionale
arrangementen draait het om de ‘geest
achter de letter’ in plaats van de letter
zelf. Criterium is dat er ‘iets mee gedaan’
wordt en het ‘iets’ uitmond in concrete
beleidsmaatregelen. Men stuurt aan op
een ‘verandering van koers’. Driessen
biedt theoretische bouwstenen om het
begrip regionale arrangementen in te
vullen: integrale benadering, verbreding
beleidsverantwoordelijkheid, verruiming
perspectief, verbreding instrumentarium
en differentiatie van beleid. Deze
abstracte begrippen hebben concreet
inhoud gekregen door overlappende
ervaringen met innovatieve gebiedsontwikkeling
te clusteren en zijn vervolgens
geoperationaliseerd in een vijftiental
empirische bouwstenen.
Drentse Veenkoloniën
De stap van theorie naar empirie heeft
TOPOS / 04 / 2006 55

plaatsgevonden in de Drentse Veenkoloniën.
De onderzochte case studies
werken niet vanuit een arrangementen
benadering, maar hebben wel geholpen
bij het operationaliseren van de theoretische
bouwstenen voor regionale
arrangementen. Sociale achterstand,
teruglopende werkgelegenheid en een
agrarische sector die aan de vooravond
van grote veranderingen staat, zorgen
voor een vernieuwingsopgave voor het
héle gebied. Er is niet één centrale
actor die stuurt, maar er zijn meer
sturende partijen die de koers bepalen.
Getracht wordt beleid te maken dat
minder sectoraal is en beter is toegesneden
op de praktijk. De inrichting en
kwaliteit van de Veenkoloniën is in
toenemende mate een lokale en regionale
aangelegenheid geworden.
Vanaf 2002 vormen de maatregelen uit
de Agenda voor de Veenkoloniën de
gemeenschappelijke basis, waaruit projecten
worden ontwikkeld en uitgevoerd.
Deze suggereert de instandhouding van
de huidige landschappelijke invulling als
een harde randvoorwaarde. Dit gaat ten
koste van pogingen om de eenzijdigheid
te doorbreken en het vestigingsklimaat
te versterken. Er bestaan echter nog
andere beleidsvisies en uitvoeringsprogramma’s
welke zijn afgestemd op
de Agenda. De ideeën van Bureau Riek
Bakker zijn meer vernieuwend; openheid
wordt, zij het beperkt, opgeofferd
voor het creëren van nieuwe locaties
voor agrarische bedrijven en nieuwe
woonmilieus.
Basiskwaliteiten van het gebied, een
integrale benadering en burgerparticipatie
zijn belangrijke ingrediënten voor
56 TOPOS / 04 / 2006
gebiedsontwikkeling in de Drentse Veenkoloniën.
Al met al is sprake van een
helder beeld- en inrichtingsplan voor
het gebied, welke duidelijk de gebiedsopgave
en de verschillende ontwikkelingsrichtingen
aangeven. Er is veel draagvlak
voor de plannen onder de bevolking.
Dit blijkt onder andere uit de hoeveelheid
gerealiseerde deelprojecten in het
kader van het zogenaamde Hunzeproject.
Een bepalende factor is de rol van milieuwetgeving
en ruimtelijke ordening. In
de perceptie van veelal private partijen
is zelfs sprake van een ondermijnende
factor. Daarnaast bestaat er onrust bij
akkerbouwers, vanwege de dalende
prijzen en de afnemende financiële steun
uit Brussel voor in het bijzonder suiker
en zetmeelaardappelen. Het ontbreekt
aan uitgewerkte alternatieven en daardoor
aan duidelijkheid over de mogelijke
rol van deze betrokkenen in de
opgave om het gebied uit het slop te
trekken.
Kolonisten banen nieuw spoor
Aan de hand van een drietal case studies
worden de geformuleerde bouwstenen
voor regionale arrangementen getoetst
op herkenbaarheid en samenhang. De
projecten geven verschillende ontwikkelingssporen
aan: 1)versterking van de
concurrentiekracht van de landbouw,
2)inspelen op natuur- en milieumaatregelen
en 3)economische diversificatie.
‘Precisielandbouw Oost-Drenthe’ draait
om het ontwikkelen en uitvoeren van
praktische precisielandbouw toepassingen
die gericht zijn op het verbeteren van
de teelt van aardappelen en suiker-
bieten. ‘Boeren met uitzicht’ werkt aan
natuurontwikkeling in het grootschalige
landbouwgebied én het onder de aandacht
brengen van bijzondere landschapswaarden
bij een groter publiek. Project
Nieuw-Buinen streeft naar het
verplaatsen van agrarische bedrijven uit
het dorpslint in combinatie met de
exploitatie van duurzame energie. Niet
alle bouwstenen spelen een belangrijke
rol in de projecten en de samenhang
tussen de bouwstenen is vaak niet
duidelijk. Er valt wel iets te zeggen over
de mate van herkenbaarheid van een
bouwsteen in een project, ongeacht de
uitvoering. In dit onderzoek worden de
belangrijkste empirische bouwstenen
gevormd door ‘gebiedsgebonden aanpak’,
‘inventieve aanpak’ en ‘kennisbenutting’.
Verder spelen een ‘aanpak
van onderop’, ‘ambities vormen en
koesteren’, ‘losmaken van mensen en
middelen’ en een ‘partnerschapsaanpak’
een beduidende rol. Bouwstenen als
een ‘multi-sectorale aanpak’, het ‘nemen
van risico’s bij toekennen van middelen’,
‘communiceren over voortgang’ zijn
aanwezig, maar vallen te verbeteren.
Een ‘regionale aanpak’, ‘kennisontwikkeling’,
‘verbreding van instrumentarium’
en het ‘opstellen van randvoorwaarden’
spelen nauwelijks een rol. De case
studies leveren uiteindelijk een schema
op waarin de kenmerken van de uitgewerkte
bouwstenen worden beschreven.
Conceptueel ontwerp:
piramidemodel
Bij plattelandsvernieuwing is het belangrijk
onderscheid te maken in verschillende
fasen. Niets gebeurt lineair. Er is

sprake van een dynamisch (gebieds-)
proces dat deels te sturen is en waarbij
continue afweging van verschillende
belangen plaatsvindt. Een conceptueel
ontwerp voor regionale arrangementen
kan hierbij als brugfunctie fungeren.
Het omvat “afspraken over inhoud,
participatie en spelregels die tijdens het
interactieve beleidsproces gelden”
(Edelenbos en Klein; 2005). Er wordt
een modelmatige aanpak geschetst om
te komen tot een regionaal arrangement:
het piramidemodel. Deze benadrukt
participatie en het belang van een lokale
context.
Reflectie
Interessant is de al dan niet betrokkenheid
van overheden en het feit dat omgevingskwaliteit
een constante variabele
wordt bij regionale arrangementen;
kennelijk is een bepaald idee over de
kwaliteit van de leefomgeving onderhandelbaar.
De projecten laten dit op
verschillende manieren zien. De afhankelijkheid
van het gebied van de
productie van aardappelen en suiker
moet doorbroken worden, maar wordt
tegelijkertijd versterkt doordat het
grootschalige agrarische karakter en de
daarmee gepaard gaande open ruimte
wordt gekoesterd; wat leidt tot het ondersteunen
van het project ‘Precisielandbouw’.
Bij ‘Project Nieuw-Buinen’
stimuleert de overheid beleid om
agrarische bedrijven vanwege overlast
(stank, verkeer en geluid) te verplaatsen
uit de linten. Dit, terwijl tegelijkertijd
bouwvergunningen worden afgegeven
om bestaande bedrijven verder te
ontwikkelen en melkveebedrijven van
buitenaf in de linten geplaatst worden
op voormalige akkerbouwbedrijven.
Verder is hier het conserveren van het
ontginningslandschap en het karakter
van de linten heilig en kan er geen besluit
worden genomen over het al dan niet
ontwikkelen van tweede linten, terwijl
uitbreiding van een woningbouwlocatie
met uitzicht op het te ontwikkelen lint
niet op noemenswaardige problemen
stuit. Tot slot het project “Boeren met
uitzicht”. In beleidsstukken wordt het
realiseren van natuurlijke waarden in
het grootschalige landbouwgebied niet
genoemd, toch wordt het initiatief van
de akkerbouwers beloond met een
stimuleringsprijs van de provincie en
haalt het project de landelijke televisie
met een sympathieke documentaire
over de Veenkoloniën. Dit kan uitgelegd
worden als willekeur.
Tot slot
Mijn standpunt is dat Nederland als
vruchtbare delta de morele plicht heeft
een aanzienlijk deel van haar voedselproductie
op eigen grondgebied te
produceren en haar ecologische footprint
te beperken. Helemaal in een
gebied als de Drentse Veenkoloniën.
De grote uitvaart der boeren laten wij
zelf gebeuren door een gebrek aan
marktconforme betaling, duurzame
betaling en continue verandering van
Brusselse en Haagse regelgeving.
Ruimtelijke ordening speelt hier ook
een belangrijk rol waar het gaat om ont
wikkelingsmogelijkheden in het buitengebied.
Het is tekenend dat in een agrarisch
productielandschap als de Drentse
Veenkoloniën het grondgebruik onder
druk staat terwijl er volop initiatieven
zijn om agrarische productie te vervlechten
met andere functies zoals cultuurhistorie,
landschapsschoon, recreatie en
biodiversiteit.
Bovenstaande heb ik mee kunnen nemen
als strategisch beleidsmedewerker bij de
Vereniging Nederlands Cultuurlandschap.
Met haar ‘Deltaplan voor het landschap’
staat een authentieke visie op het
landschap als geheel. Deze landschapsvisie
is ambitieus doordat het gericht is
op alle kavelgrenzen in de gangbare
landbouw in heel Nederland, buiten de
natuurgebieden en buiten het stedelijk
gebied. Dit betreft 69% van het landoppervlak.
De Vereniging beoogt een grootscheeps
herstel van de traditionele kavelgrenzen
en de aanleg en het ontwerp van geheel
nieuwe elementen in heel Nederland
buiten de aangekochte natuurgebieden
en steden. Dit netwerk van landschapselementen
zoals akkerranden, bloemrijke
bermen en slootkanten, heggen en
houtwallen, graften en lanen, wordt in
het plan gekoppeld aan fiets-, ruiter- en
voetpaden en kanoroutes. Het gaat
hierbij om 200.000 km kavelgrenzen en
50.000 kilometer recreatieve routes.
Het ontwerp richt zich op (nieuwe)
cultuurhistorie, biodiversiteit, genietbaarheid,
streekeigenheid, schoonheid
en inpasbaarheid. Het plan vraagt om
een financiering uit een vermogensfonds
in particuliere hand, dat uit rente
een marktconforme duurzame financiering
uitkeert aan grondeigenaren die
het landschap beheren. Lokale commissies
maken in eigen streek de ontwerpen.
In deze commissies hebben vertegenwoordigers
zitting van de boeren, burgers
en lokale bestuurders, heemkunde,
cultuurhistorie, natuurbescherming en
ecologie, toerisme en landschaparchitectuur.
[summary]
The aim of this study is to gain more
insight in the possibilities of the use of
regional agreements concerning rural
innovation. In order to understand this
concept theoretical building blocks
have been developed, which have
been brought about empirically. These
have been analysed in coherence by
empirical research in the area of the
‘Drentse Veenkoloniën’. A spatial
component from the sociological angle
of incidence have been chosen:
enhancing quality of living space. This
angle points out the importance of
participation and local context in a
complex social environment.
The reflection aims to improve the
quality of unique Dutch culture
landscapes and offers a perspective
for (agricultural) entrepreneurs in the
rural area. A creative policy is likeable,
in which leading policy have to support
the executing innovation track much
more.
TOPOS / 04 / 2006 57

Een zee van ruimte
Het watersysteem voor deelplan II Meerstad Groningen
De stad Groningen wordt
uitgebreid in oostelijke
richting. Het masterplan voor
deze uitbreiding, Meerstad
Groningen, is inmiddels
gereed en momenteel wordt
gewerkt aan de uitwerking
van fase 1.
De gemeente Groningen
bood mij de gelegenheid om
binnen het kader van het
masterplan de tweede fase,
deelplan II, te ontwerpen.
Het ontwerp dat verder
wordt besproken was tevens
mijn afstudeerproject voor
de leerstoelgroep Land-
schapsarchitectuur in
Wageningen. Het eindresul-
taat is een integraal ontwerp
voor wonen, water en natuur.
In dit artikel beperk ik me
tot een toelichting op het
ontwerp van het
watersysteem.
Dirk oomen
Student Landschapsarchitectuur
dirk.oomen@wur.nl
58 TOPOS / 04 / 2006
Meerstad wordt gecreëerd in een gebied
op de overgang van de pleistocene zandgronden
naar de holocene kleiafzettingen,
waar een dik pakket veen is gevormd.
Het merendeel van het veengebied is
vanaf de 12e Historie plan Meerstad Groningen
eeuw in gebruik voor
landbouw. Door winning en inklinking
van veen, en sinds kort ook door de
winning van gas in de diepe ondergrond,
is het gebied het laagst gelegen gebied
van Groningen geworden. Het ligt
inmiddels 2 meter onder N.A.P en zal
de komende 50 jaar nog ongeveer 35
tot 45cm zakken. Door de lage ligging
trekt het grondwater naar het gebied en
er moet sterk bemaald worden om te
kunnen blijven gebruiken voor grootschalige
akkerbouw. De ongunstige
economische omstandigheden voor de
landbouw leidden tot vele onsamenhangende
ontwikkelingen in het gebied
zoals zandwinning, aanleg van productiebos
en recreatieterreinen, bouw van
windmolens en natuurontwikkeling.
Tegelijkertijd is er in Nederland een
grote vraag ontstaan naar landelijk c.q.
ruim wonen. Als gevolg daarvan zijn
dorpen in de omgeving van de stad
Groningen sterk gaan groeien.
Hierdoor wordt het landelijke karakter
van de ommelanden aangetast. Provinciale
en gemeentelijke overheden wilden
deze ongewenste ontwikkelingen op een
samenhangende manier aanpakken. Er
werd een strategie bedacht om het
gebied nieuwe economische impulsen
te geven gegeven en tegelijkertijd de
ontstane water- en woonproblematiek
in de regio op te lossen. Met de bouw
van Meerstad Groningen wordt het
gebied opnieuw op de kaart gezet.
Masterplan Meerstad Groningen
Het masterplan geeft de grote lijnen
aan waarlangs het overwegend agrarische
landschap omgevormd gaat worden tot
een multifunctioneel woon-, werk-,
recreatie- en natuurgebied. De totale
ontwikkeling is voorzien voor de
periode 2006-2026. Er gaan 10000
woningen gebouwd worden in dicht-
heden van respectievelijk 6, 9, 15 en 27
woningen per hectare. Er wordt een
groot meer (600 ha) aangelegd om 3
miljoen kubieke meter water te kunnen
bergen tijdens natte perioden. Het meer
moet ook een recreatieve trekker worden
en rond het meer wordt de ecologische
hoofdstructuur van de stad en de regio
versterkt. De masterplankaart legt de
ontwikkelingen voor Meerstad in hoofdlijnen
vast, maar bij de nadere invulling
en uitwerking kon ik hiervan afwijken,
wanneer ik daar reden toe zag. Deelplan
II omvat de aanleg van het meer, de
aanleg van een groen- en waterstructuur
en de bouw van 1350 woningen in een
lage dichtheid. Verder wordt het meer
opgenomen in de ecologische hoofdstructuur.
Een schoon meer voor Meerstad
Groningen
Het is belangrijk dat het water in het
meer helder en voedselarm is. Alleen
dan is het meer aantrekkelijk voor
recreanten en toekomstige bewoners en
alleen dan kan zich in en om het water
een rijk geschakeerde natuur ontwikkelen.
Het water is momenteel eutroof en niet
echt helder omdat door het lage peil
(3.00 tot –3.70 -NAP) voedselrijk water
uit de omgeving via de ondergrond naar
het gebied stroomt. Het meer moet
daarom een hoger peil krijgen dan de
directe omgeving om het zo waterhuishoudkundig
te isoleren en de instroom
van nutriënten te minimaliseren. Verder
moet de door landbouw verrijkte
bovengrond (0.4m dik) verwijderd
worden. Klei- en veenbodems worden
zelfs dieper uitgegraven en vervangen
door zand. Zo wordt voorkomen dat
vissen en windgolven het water troebel
maken door klei en veen op te woelen.
De groei van helofyten en daarmee de
natuurlijke zuivering van het water wordt
gestimuleerd door het water langs de
randen ondiep te houden. Verder in
het meer zullen de diepten die ontstaan
bij de winning van zand, een buffer
vormen tegen de opwarming van het
water in de zomer. Deze diepten gaan

Dwarsprofiel Waddenzee
tevens functioneren als bezinkingsbassins
voor het met fosfaat verrijkte slib, dat
nog ontstaat. Het waterpeil van het meer
is inmiddels vastgesteld op –2.30 NAP.
Bij dit peil en de voorgenomen waterdieptes
moet het meer vergraven worden
waarbij 22 miljoen m 3 grondverzet gaat
worden. Het meer wordt een half verzonken
badkuip in het laagste deel van
provincie Groningen.
Twee open werelden met twee
vormtalen
Het huidige landschap is, afgezien van
de verstoringen, vooral open en weids.
Het geeft een gevoel van vrijheid en
ongebondenheid. Ik wilde deze openheid
en ruimte beleefbaar houden voor de
toekomstige bewoners. Bij de analyse
van het plangebied kwamen verder twee
belangrijke en ruimtelijk gescheiden
kenmerken naar voren. In het westelijk
deel is een 12 e eeuwse radiale verkavelingstructuur
nog steeds zichtbaar en in
het oostelijk deel ligt een natuurlijk
gevormde dekzandrug. Dit contrast
vormde het vertrekpunt voor mijn
verdere ontwerp. In het westelijke deel
wordt die radiale structuur het ordeningsprincipe
voor de water-, wegen-
en groenstructuur. Hier ligt de nadruk
op wonen in lage dichtheid, 9 tot 18
woningen per hectare. Via ruime assen
die naar het meer lopen, blijft de ruimte
beleefbaar voor de toekomstige bewoners.
De lineaire structuur voorkomt dat
de wijken naar binnen gekeerde doolhoven
worden. Het plangebied wordt zo
bovendien verankerd in de omgeving
en het sluit zo aan op deelplan I waar
de radiale structuur eveneens zichtbaar
gebleven is. In het oostelijk deel gaan
het natuurlijke reliëf en het waterpeil
de vorm van het gebied bepalen. De
oever krijgt een natuurlijk en gebogen
tracé en de patronen in de vegetatie
zullen voor een belangrijk deel het gevolg
zijn van de plaatselijke grondwaterstand
en hoogteligging. In dit oostelijk deel
komt de nadruk te liggen op natuurontwikkeling
en de verbinding met de ecologische
hoofdstructuur in de provincie.
Door deze tweedeling ontstaan er twee
werelden, elk met een eigen vormtaal
(lineair naast organisch) en een overwegende
functie.
Waterkwaliteit
In waterrijke woonwijken ontstaan
gemakkelijk problemen door algenbloei,
ophoping van drijfvuil, overtollige kroosvorming,
insectenoverlast en geurvorming.
Dit kan voorkomen worden door
het water in de wijken voldoende in
beweging te houden en te verversen. In
een meer beweegt water nauwelijks,
alleen afkoeling, wind en pleziervaart
brengen water in beweging. De waterstructuur
is zo een vorm gegeven dat
deze ertoe bijdraagt dat het water in
beweging komt. De woonwijken worden
via watergangen verbonden met het
meer. Deze vormen een aaneengesloten
netwerk zonder doodlopende watergangen
en de hoofdwatergangen monden
uit in het meer. De hoofdwatergangen
Masterplan Meerstad Groningen
komen voort uit de 12 e eeuwse radiale
structuur en hebben een tapse vorm.
De beschoeide gebogen contourvorm
van de monding functioneert als golvenvanger.
De vernauwende vorm in de
hoofdwatergangen zorgt ervoor dat de
golven geknepen worden, waardoor het
waterpeil stijgt. Hierdoor komt er een
stroom op gang richting de achtergelegen
woongebieden. Door de ruime maten
van de hoofdwatergangen (minimaal 30
meter breed) zal het water gemakkelijker
doorstromen. Er worden waterdiepten
tot 2 meter aangehouden. De grote volumina
voorkomen een snelle eutrofiëring
en een te verregaande opwarming van
het water. In periodes van afkoeling zal
er een grotere verticale stroming op gang
komen. Dit alles heeft een positieve invloed
op de ontwikkeling van waterflora
en fauna. Bij een hoog vissenbestand
worden insectenpopulaties op een natuurlijke
wijze in toom gehouden.
Helofyten langs de oevers helpen het
water te zuiveren. Verder wordt het
schone regenwater van de woningen
direct afgevoerd op het oppervlaktewater.
De toestroom van dit water bevor-
TOPOS / 04 / 2006 59

dert ook de doorstroming. In het oostelijk
deel komt vooral groot open water
voor en ondiep water met een zuiverende
oeverbeplanting met riet, zegge en
moerasbos; hier worden geen problemen
verwacht met de waterkwaliteit.
Beleving van het water
Water staat voor weids, wind en openheid.
In het huidige masterplan wordt
afbreuk gedaan aan de openheid van
het meer door centraal in het meer een
Ontwerp deelplan II
Vogelvlucht ontwerp deelplan II
60 TOPOS / 04 / 2006
cirkelvormig eiland en weg te situeren.
In mijn ontwerp verdwijnen deze, waardoor
de openheid van het meer sterk
toeneemt. Mensen wonen graag aan het
water en dat werd mogelijk door vele
eilanden te maken, zodat 45 % van de
woningen direct aan het water grenst.
De breedte van de watergangen maakt
dat de bewoners zich niet gaan afschermen
tegen de blik van buren en passanten.
In het westelijk deel zijn zichtlijnen
tussen de eilanden vanuit achtergelegen
woonbuurten naar het meer gecreëerd.
Door de tapse vorm van de watergangen
ontstaat een perspectivische verkorting
waardoor het meer dichterbij lijkt te liggen.
De zichtlijnen liggen in het verlengde
van bomenlanen die de ontsluiting
vormen van de zuidelijk gelegen woonbuurt
in het westelijk deel. Deze zichtlijnen
helpen bewoner en bezoeker zich
te oriënteren. Door te kiezen voor overwegend
groene en zachte randen langs
het meer ontstaat er een aantrekkelijk
beeld voor de waterrecreant. In contrast
hiermee wordt een nieuw dorp op de
kop van de dekzandrug gebouwd. Dit
vormt een stedelijk accent binnen de
zachte groene randen. Een haven en
een strand maken het tot een aantrekkelijke
plek voor recreanten. Op de buitenste
eilanden van het westelijk deel
staan de woningen in aarden wallen
waardoor ze grotendeels uit het zicht
blijven van de waterrecreant. Hierdoor
leggen de woningen geen claim op het
water. De gebogen wallen met woningen
maken de rand van het meer herkenbaar
en zorgen tegelijk voor een bijzonder
einde van de radiale structuur. De
huizen zelf hebben een mooie
besloten tuin op het zuiden en bieden
een prachtig uitzicht over het meer
vanaf de bovenste verdieping en een
terras. Langs het meer loopt een
recreatieve fiets- en wandelroute die de
verschillende openbare plekken aan het
water met elkaar verbindt.
Tot slot
In mijn ontwerp bepaalt het watersysteem
in grote mate de vorm en de
identiteit van deelplan II. Het aanwezige
reliëf en de historische verkavelingstructuur
zijn terug te vinden en de
gekozen vorm van het watersysteem
bevordert zowel de zuivering als de
beleving van de ruimte van het water.
Er is ervoor gekozen de ruimte te delen
en die niet te laten claimen. Mensen
kunnen er wonen in de beslotenheid
van hun huis en tegelijk in de open
ruimte van Groningen.

Summary
The extension of the city of Groningen
(Meerstad) will be combined with the construction
of a large artificial lake to store
excessive rain water and with the development
of a natural area. The integration of
these functions is discussed in this paper,
with an emphasis on the design of the
water system.
The water in the lake and connected waterways
should be clear and clean. Therefore,
the current fertile topsoil will be removed,
the inflow of water rich in nutrients will be
avoided by transforming the lake area from
a sink into a source and natural purification
will be supported by the design of waterways
and vegetation along banks and shore.
The openness of the Groningen landscape
can be experienced in the residential quarters
and two local characteristic and contrasting
patterns (a radial artificial water
structure from 12 th age in the western part
and a natural organic structure made by
wind in the eastern part) are still visible.
Foto: Dirk Oomen
TOPOS / 04 / 2006 61

BOEKEN
Fieldwork
Landschapsarchitectuur in Europa
Lisa Diedrich, Robert Holden en Eric
Luiten
Uitgeverij THOTH, Bussum (www.
thoth.nl), Stichting LAE, 2006
ISBN 90-6868-423-x
Prijs: € 55,00
(24 x 30 cm / 253 pagina’s met 500 ill.
Waarvan 300 in kleur)
Dit boek is de eerste van een driejaarlijkse
publicatie. In het boek Fielwork
wordt allereerst in zeven essays een
aantal onderwerpen besproken. In het
eerste essay wordt verduidelijkt hoe
het boek is ontstaan en met welke
problemen de jury te kampen had.
Daarna worden andere onderwerpen
uitgediept, zoals het agrarisch landschap
(waarin al kort wordt verwezen
naar de projecten), parken, tuinen en
verschillende trends. Ook wordt de
toekomst van de landschapsarchitectuur
in Midden Europa vergeleken met
de landschapsarchitectuur in de rest
van Europa, met wellicht iets te vergaande
informatie. In de verschillende
essays komt de rol van de landschapsarchitect
naar voren op een herkenbare
manier.
Kort gezegd komen er in de essays
verschillende landschappelijke (architectuur)
ontwikkelingen van binnen
Europa aan bod. Alhoewel het zeer
interessant is wordt er helaas niet veel
nieuws uitgelicht.
Vervolgens worden er 43 ontwerpen
62 TOPOS / 04 / 2006
gepresenteerd die verzameld zijn door
landschapsarchitecten uit verschillende
Europese landen. Zowel stedelijke
als landelijke gebieden worden belicht.
De projecten dateren uit de periode
2001 tot 2004. Ieder project wordt
verduidelijkt door tekst, plattegronden
en verschillende illustraties en
foto’s in kleur. Bij de projecten wordt
de nodige informatie gegeven, zoals
het programma, de opdrachtgever en
oppervlakte. Naast deze gegevens
wordt door middel van tekst het ontwerp
uitgelegd. Een duidelijke opbouw
van het boek maakt het zeer leesbaar
en aantrekkelijk. Alhoewel ik me bij
sommige projecten afvroeg of het nu
over landschapsarchitectuur ging, of
over kunst.
Monique Sperling
Indelen en afbakenen
Ruimtelijke typologieën in het
beleid
A. de Vries, H. van Amsterdam en H.
Thorborg
NAi Uitgevers (Rotterdam) en Ruimtelijk
Planbureau (Den Haag) 2006
ISBN: 90-5662-547-0
Prijs: 22,50 euro
Pagina’s: 120
Het Ruimtelijk Planbureau verstaat onder
een ruimtelijke typologie een “indeling
van de ruimte die is gemaakt aan de
hand van vooraf opgestelde criteria”. Een
typologie geeft uitdrukking aan heersende
beleidsopvattingen over ruimte.
Net als een concept kan een typologie
een analyserende of sturende functie
hebben. Analytische typologieën zijn
geschikt voor het herkennen van ruimtelijke
patronen. Sturende typologieën
echter zijn het gevolg van een beleidsbeslissing.
Een typologie kan ingezet
worden in verschillende fasen van de
beleidscyclus en op diverse schaalniveaus.
Het verschil met een concept is
dat een typologie instrumenteel en concreet
is, terwijl een concept vaak een
visie of referentiebeeld is. Typologieën
zijn geschikt als communicatiemiddel.
Of beleid er ook succesvol van wordt,
kan niet direct worden gesteld.
Door decentralisatie wordt het sturen
met nationale typologieën moeilijker.
Nationale typologieën krijgen het karakter
van een referentiebeeld, worden
minder concreet en gaan meer lijken
op een ruimtelijk concept. Deze nationale
typologieën zullen concurrentie
krijgen met typologieën die wel aansluiten
bij de lokale planningpraktijk.
Er ontstaat een dilemma: hoe houdt het
Rijk zicht en invloed op lokale ontwikkelingen
zonder lokale overheden een
typologie op te dringen? Helaas geeft
het RPB geen oplossing voor deze
kwestie. Een ander gevaar wat schuilt
in het gebruik van typologieën is dat
overheden zich vastbijten in een bepaalde
typologie en daardoor verstarren.
De typologieën ‘woonmilieu’, ‘bebouwd
gebied’, ‘detailhandellocatie’ en ‘achterstandswijk’
zijn nader bekeken. De
term ‘bebouwd gebied’ is bijvoorbeeld
een goede benadering voor het aangeven
van de beleefde grens tussen
stad en land. De term is minder geschikt
om de toename van verspreide
bebouwing te onderzoeken.
Deze interessante publicatie maakt de
lezer bewust van de gevolgen van ‘labels
plakken’ en zou daarom voor elke
‘label plakker’ tot de verplichte literatuur
moeten behoren. Door het gebruik van
vier stedelijke voorbeeldtypologieën is
de groene kant helaas blijven liggen.
Jolanda in ’t Veld

De architectuur van het geluk
Alain de Botton (2006)
Uitgeverij Atlas, Amsterdam
ISBN 90-450-1276-6
Prijs: Euro 19,90
De vormgeving, compositie en kleurgebruik
toegepast op bouwwerken, in
kamers, op meubels en in schilderijen
kunnen de mens een gevoel van geluk
geven. Tenminste, als deze drie op
een juiste manier worden toegepast.
Die ‘juiste’ manier is grotendeels
afhankelijk van de aanschouwer want
jawel, smaken verschillen. In ‘De architectuur
van het geluk’ legt Alain de
Botton uit waarom sommige mensen
een positieve ervaring hebben bij een
ontwerp terwijl anderen het verafschuwen.
En hoe algemeen gewaardeerde
stijlen in de samenleving veranderen
met de tijd, zoals de overgang van de
renaissance tuinen naar de Engelse
landschapsstijl.
Eén van de theorieën van AdB is dat
wanneer gebouwen als mooi bestempel
worden deze de persoonlijkheid
van de aanschouwer aanvullen. Zo
zou een chaotisch persoon houden
van heldere, overzichtelijke architectuur.
Een mens zoekt compensatie
van zichzelf in de eigen omgeving;
in de architectuur van hun huis, in
de vormgeving van de meubels en in
kunst bijvoorbeeld.
Dit geldt niet enkel voor individuen
maar ook op maatschappelijk niveau.
Kunststijlen zullen altijd opkomsten
en ondergangen kennen in een samenleving
doordat de behoeften in
deze maatschappij ook veranderen.
Bijvoorbeeld door een veranderend
politiek beleid of door technologische
ontwikkelingen. Kunst zal daarin altijd
de compensatie vormen. Die stijl die
belichaamt wat op dat moment mist
in de samenleving zal de boventoon
voeren, aldus de Botton.
Voor vormgevers in ontwikkeling, zij
die hun mening nog moeten vormen
over hen persoonlijke ‘mooi en lelijk’
is dit boek een goed hulpmiddel. Met
allerlei voorbeelden en foto’s uit de
kunstgeschiedenis worden de theorieën
van de Botton toegelicht zodat
terloops ook deze kennis wordt vergroot.
Aan de hand van dit boek heb ik
begrepen waarom ik bepaalde esthetische
voorkeuren heb. Mocht jij je
voorkeuren al duidelijk hebben, dan
is de theorie ook omgedraaid toepasbaar:
het is een manier jezelf beter te
leren kennen. Allebei een belangrijke
les.
Adam Hofland
Atelier IJmeer 2030+
Teun Koolhaas, Ellen Marcusse
Uitgeverij 010, Rotterdam, 2006
ISBN 90-6450-604-3
Prijs: € 39,50 (283 bladzijden)
De verbinding Almere met de Randstad,
specifieker met Amsterdam, was
in oktober nog in het nieuws door het
kamerbesluit over het doortrekken van
de A6 naar de A9, middels ondertunneling
van het Naardermeer, die niet
doorgaat. Dit besluit spaart de unieke
natuur rondom het Naardermeer, maar
stelt een verbetering van de bereikbaarheid
van Almere uit tot er andere
oplossingen gevonden zijn. Kamerlid
Hofstra kwam prompt met het plan
een brug aan te leggen, over het
IJmeer, tussen Almere en Amsterdam
IJburg.
Nieuw was dat idee echter niet, laat
staan van hemzelf. Twee stedenbouwkundigen,
Teun Koolhaas en
Ellen Marcusse, zijn in 2003 van
start gegaan met het Atelier IJmeer,
in opdracht van de wethouder ruimtelijke
ordening van Almere. In het
atelier kregen de twee de vrijheid
om aan een visie te werken voor het
ontwikkelen van Almere Pampus, het
nieuwste stadsdeel waar de komende
tijd 60.000 woningen gerealiseerd
moeten worden. Dit moet in hun
visie een stadsuitbreiding worden die
landschappelijk en civiel verankerd
is binnen de gehele noordelijke randstad.
Woonmilieus in Almere moeten
gedifferentieerder worden en zich niet
alleen richten op woonvormen in het
bos, die alom tegenwoordig zijn, maar
daarnaast het water in westelijke richting
opzoeken. Almere Pampus wordt
voorgesteld als een stadsdeel dat
deels buitendijks en deels in de luwte
binnendijks aangelegd wordt. Op zeer
diverse manieren worden stedelijke
maritieme woonmilieus vormgegeven,
waar bebouwing met het natuurlijke
milieu wordt verweven. De uitbreiding
verwijst meerdere malen naar succesvolle
Amsterdamse projecten aan
het water. In het stedenbouwkundige
plan wordt, waar mogelijk, de visuele
nabijheid van de hoofdstad benadrukt.
Om Almere in de toekomst goed te
ontsluiten is een brug bedacht vanaf
Almere naar Amsterdam, die aanlandt
in IJburg.
Het boek Atelier IJmeer 2030+ verslaat
het werk van de afgelopen 3 jaar.
De regionale visie die tot stand is gekomen,
is bedoeld als een frame om
richting te geven aan woningbouw en
ontwikkeling van infrastructuur, gedurende
de komende 25 jaar. Het frame
moet verschuivingen in prioriteiten en
nieuwe inzichten kunnen opvangen.
Het boek illustreert de werkwijze van
het project en de tot stand gekomen
visie uitbundig met veel gekleurd
kaart- en referentiemateriaal, waardoor
het zeer toegankelijk en goed
leesbaar is.
Renée de Waal
TOPOS / 04 / 2006 63

Planning als Gesprek
Grondslagen voor ruimtelijke planning
en beleid in de eenentwintigste
eeuw
Wim de Haas
Uitgeverij de Graaff, Utrecht, 2006
ISBN 90-77024-19-0
Prijs: € 24,50 (231 bladzijden)
Wim de Haas benadert in ‘Planning
als Gesprek’ de ruimtelijke planning
als een vorm van taalhandelen, met
een eigen woordenschat, zinsbouw
en grammatica. De Haas herkent
verschillende communicatiegenres:
ontwerpen, onderzoeken, beslissen
en ingrijpen. In het vinden van goede
overgangen tussen de genres, ziet
hij het wezen van de ruimtelijke planning.
In deze passages is ruimte voor
reflectie die planologie een wetenschappelijk
karakter geeft. De noodzaak
voor een dergelijke benadering
komt voort uit een heersend onbehagen
binnen de planning. De idee
van publieke, strategische ruimtelijke
planning en de ontwikkelingen in de
post-moderne tijd, die zich meer en
meer richten op ad hoc en gebiedsgericht
ingrijpen zonder integrale achterliggende
visie, zijn bepaald niet vloeiend
in elkaar overgegaan. Kritische
reflectie op dit soort vraagstukken
ontbreekt, een gemis dat ‘Planning als
Gesprek’ probeert in te vullen, waarbij
veelvuldig wordt teruggegrepen op
filosofen als Kant en Lyotard.
De benadering van planning als taalhandelen,
die uitvoerig wordt uitgelegd,
is wel tamelijk abstract. In latere
hoofdstukken wordt De Haas echter
concreter wat betreft de toepassing
van deze planningsbenadering en
64 TOPOS / 04 / 2006
slaat hij een brug tussen zijn theoretische
benadering en de planningspraktijk.
Het boek is in mijn ogen vooral een
hedendaagse manier van definiëren
wat planning is en hoe we er mee
om kunnen gaan in dit post-moderne
tijdperk. Als student landschapsarchitectuur
kreeg ik een beeld van wat het
ontwerpen in het proces van ruimtelijke
ordening kan zijn. Voor studenten
die op zoek zijn naar theoretische
verdieping is het boek een aanrader.
Renée de Waal
Een plan dat werkt. Ontwerp en politiek
in de regionale planvorming.
Maarten Hajer, Dirk Sijmons, Fred
Feddes e.a.
NAi uitgevers, Rotterdam, 2006
ISBN: 90-5662-472-5
“Een plan dat werkt” is het verslag
van een onderzoek dat medewerkers
van de Universiteit van Amsterdam in
samenwerking met landschapsarchitecten
van H+N+S uitvoerden naar de
kansen van ontwerpend onderzoek op
het regionale schaalniveau. Dit naar
aanleiding van tegenvallende ontwerpkwaliteit
en democratische legitimiteit
op dat schaalniveau.
Na de inleiding gaan de schrijvers in
op de ruimtelijke vraagstukken op de
regionale schaal, en vooral de kansen
die regionaal ontwerp biedt. Regionaal
ontwerp zou in de ogen van de schrijvers
niet allesomvattend, maar selectief
moeten zijn. Als belangrijkste taak
wordt “het bezielen van domme planologische
processen” gezien. Daar-
naast kan het ontwerpend onderzoek
ook een institutionele functie krijgen.
Het daarop volgende hoofdstuk behandelt
de legitimiteit van het regionaal
ontwerp. Planprocessen vinden
volgens het boek tegenwoordig plaats
in netwerken. De legitimeit zoals die in
de representatieve democratie geldt,
komt daarmee in gevaar. Volgens de
schrijvers moet het begrip van legitimiteit
daarom worden aangevuld met
discursieve en performatieve legitimiteit.
Discursiviteit wil zeggen dat politieke
besluiten het resultaat zijn van
een inhoudelijk argumentatieproces
door actoren. Performatieve legitimiteit
betekent dat het proces voor actoren
acceptabel en overtuigend is.
In het hart van het boek doen de
onderzoekers verslag van drie ontwerpprocessen:
de Stelling van Amsterdam,
het Groene Hart en de RZG
driehoek (Rotterdam, Zoetermeer,
Gouda). In alle drie casussen werd
een poging gedaan om via ontwerpend
onderzoek tot oplossingen voor
ruimtelijke problemen op het regionale
niveau te komen. Het proces en
de context verschilden, evenals de
uitgangssituatie en het resultaat. In
intermezzo’s tussen de casussen worden
de resultaten van twee workshops
over de politiek-bestuurlijke rol van de
ontwerper en de bestuurlijk-juridische
landing van plannen besproken.
De schrijvers besluiten het boek met
een betoog waarin zij ‘deltaplanologie’
aandragen als oplossing voor de problemen
in de regio. Met deltaplanologie
willen de auteurs weer een leidend
verhaal in de Nederlandse planning
brengen en tevens de planning effectiever
maken door het probleem
centraal te stellen, duidelijkheid te
scheppen en bestuurders voldoende
armslag te geven.
“Een plan dat werkt” is een inhoudelijk
rijk boek met een intrigerende boodschap.
Het boek kan een stimulans
zijn voor diegenen die planning en
ontwerp met elkaar proberen te verbinden.
De hoofdstukken missen veelal
een goede opbouw en een bondige
formulering; het lijkt vooral een geschreven
ontwerpend onderzoek. Het boek
is de worsteling echter meer dan waard.
Stijn Heukels

TOPOS Perodiek van het Laboratorium voor Ruimtelijke Planvorming
Abonnement
Ja, ik wil een abonnement op TOPOS. Dit abonnement heeft een looptijd van een jaar. Na het
voldoen van de abonnementsgeld ontvang ik ook de eerdere nummers die TOPOS dat jaar uit
heeft gebracht. Het abonnementsgeld van 15 euro maak ik onder vermelding van mijn naam
en adres over op rekeningnummer 397090846 t.n.v. Genius Loci, inzage TOPOS te Wageningen.
Naam (Bureau)
Straat
Postcode
Telefoonnummer
Woonplaats
E-mail
Plaats Datum Handtekening
Abonnement
Ja, ik wil een abonnement op TOPOS. Dit abonnement heeft een looptijd van een jaar. Na het
voldoen van de abonnementsgeld ontvang ik ook de eerdere nummers die TOPOS dat jaar uit
heeft gebracht. Het abonnementsgeld van 15 euro maak ik onder vermelding van mijn naam
en adres over op rekeningnummer 397090846 t.n.v. Genius Loci, inzage TOPOS te Wageningen.
Naam (Bureau)
Straat
Postcode
Telefoonnummer
Woonplaats
E-mail
Plaats Datum Handtekening
Abonnement
Ja, ik wil een abonnement op TOPOS. Dit abonnement heeft een looptijd van een jaar. Na het
voldoen van de abonnementsgeld ontvang ik ook de eerdere nummers die TOPOS dat jaar uit
heeft gebracht. Het abonnementsgeld van 15 euro maak ik onder vermelding van mijn naam
en adres over op rekeningnummer 397090846 t.n.v. Genius Loci, inzage TOPOS te Wageningen.
Naam (Bureau)
Straat
Postcode
Telefoonnummer
Woonplaats
E-mail
Plaats Datum Handtekening

Stuur de ingevulde kaart in een voldoende gefrankeerde envelop naar:
TOPOS
Generaal Foulkesweg 13
6703 BJ Wageningen
Stuur de ingevulde kaart in een voldoende gefrankeerde envelop naar:
TOPOS
Generaal Foulkesweg 13
6703 BJ Wageningen
Stuur de ingevulde kaart in een voldoende gefrankeerde envelop naar:
TOPOS
Generaal Foulkesweg 13
6703 BJ Wageningen

Samantha Verheij
Vormgeving
Adam Hofl and
Eindredactie
Jos van Mierlo
Redactie
Tom Kraak
Redactie
Renée de Waal
Redactie
Eric Bovekerk
Redactie
Monique Sperling
Redactie
COLOFON
TOPOS is de periodiek van de studierichting
Landschapsarchitectuur en
ruimtelijke planning en het Laboratorium
voor Ruimtelijke Planvorming van Wageningen
Universiteit. Het blad wordt
gemaakt door studenten en verschijnt
driemaal per jaar.
Abonnementen
Een abonnement op het tijdschrift TOPOS
kost 15 Euro per jaar. Bij overmaking
van dit bedrag op rek.nr. 397090846 ten
name van TOPOS in Wageningen, krijgt
u de reeds verschenen nummers van
het betreffende jaar en de nieuwe nummers
toegestuurd. Een abonnement op
TOPOS loopt van januari tot december.
Opzeggingen dienen voor 1 december
te geschieden. Leden van de studievereniging
Genius Loci en medewerkers
van het Laboratorium voor Ruimtelijke
Planvorming ontvangen TOPOS gratis.
Voor inlichtingen kunt u mailen naar:
st.topos@wur.nl
Redactie
Eric Bovekerk, Tom Kraak, Jos van Mierlo,
Monique Sperling, Renée de Waal
Eindredactie
Adam Hofl and
Vormgeving
Samantha Verheij
Met medewerking van
Kristof van Assche, Lotte Bontje, Joren
Jacobs, Henk-Jan Kooij, Rianne Knoot.
Jolanda in ‘t Veld
Bestuur
Renée de Waal (voorzitter), Monique
Sperling (secretaris), Stijn Heukels (penningmeester)
Redactieadres
Redactiekamer TOPOS
Generaal Foulkesweg 13
6703 BJ Wageningen
tel. 0317-484245
st.topos@wur.nl
www.topos-magazine.tk
Druk
Ponsen & Looijen, Wageningen
Oplage
550 exemplaren
Registratie
ISSN 1572-302X
TOPOS / 02 / 2003

TOP
L A N D S C H A P
In de serie Toplandschap belicht TOPOS bijzondere plekken in de stedelijke buitenruimte en het rurale
landschap. Heeft u ook een suggestie voor Toplandschap, mail: st.topos@wur.nl