we zijn geen machines - Schone Kleren

schonekleren.be

we zijn geen machines - Schone Kleren

Ondanks enkele kleine stappen vooruit,

wordt het leven van de arbeid(st)ers die in Indonesië

voor Nike en Adidas werken

nog altijd beheerst door armoede en angst

WE ZIJN GEEN

MACHINES

Timothy Connor

Maart 2002

Clean Clothes Campaign, Global Exchange, Maquila Solidarity Network


De fabrieksmanagers misbruiken ons en vallen

ons lastig omdat ze denken dat dat onze

productiviteit zal verhogen. Ze begrijpen niet

dat mensen beter werken wanneer ze behandeld

worden met respect voor hun noden. Dat zou u

moeten onderzoeken. Misschien zullen ze dan

ophouden met ons te behandelen als machines.

Een machine moet je alleen aanzetten en dan

begint ze automatisch te werken. Mensen

kunnen zo niet werken.

Vertaling van de commentaar van een Nike arbeidster. Groepsinterview, 21 januari 2002.

Op verzoek van de arbeidster worden haar naam en die van de fabriek niet vermeld.

Het arbeidssysteem behandelt ons als

machines, daarom moeten we blijven werken,

blijven werken, blijven werken.

Arbeidster van de PT Nikomas Gemilang fabriek (Nike en Adidas), sprekend via een tolk.

Diepte-interview op 22 juli 2001. Op verzoek van de arbeidster wordt haar naam niet vermeld.


2

Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3

Lage lonen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3

Belemmering van de rechten van de arbeiders op vrijheid van vereniging . . . . . . . . . . . . . . . . . .3

Gevaarlijke en vernederende arbeidsomstandigheden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4

Besluit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4

Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5

Methodologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6

Bang om vrijuit te spreken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6

Respect voor het recht op vrije vakvereniging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .8

Bevreesd voor hun leven – de PT Nikomas Gemilang fabriek te Serang, West-Java . . . . . . . . . .8

Gevangen gezet voor vakbondsactivisme - De PT Panarub fabriek in Tangerang, West-Java . . .10

Andere fabrieken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12

Een individueel dossier - Leily’s verhaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14

Werkuren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .16

Lonen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .17

Gezondheid en veiligheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21

Blootstelling aan gevaarlijke chemicaliën . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21

Risico’s op acute verwondingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22

Aangepaste medische verzorging in de fabriekskliniek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .23

Blootstelling aan hitte en lawaai . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .23

Verbaal misbruik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .23

Het inzetten van Indonesische soldaten “voor de veiligheid” in de Nikomas Gemilang fabriek . . . .24

Seksueel misbruik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24

Jaarlijks verlof . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25

Besluit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25

Noot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .27

Bibliografie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28


SAMENVATTING

De arbeidsomstandigheden in de sportschoenenfabrieken

die in Indonesië voor Nike en

Adidas-Salomon produceren, zijn wat verbeterd.

De maatregelen zijn echter bijlange niet toereikend

om de arbeiders een waardig leven te

verzekeren:

• LONEN: met een voltijds loon van slechts 2

US$ 1 per dag leven de arbeiders in uiterste

armoede en wie kinderen heeft moet ze naar

familie in het geboortedorp sturen of zich in

schulden steken om in zijn basisnoden te

voorzien.

• VRIJHEID VAN VERENIGING: arbeiders

moeten terecht vrezen dat actieve betrokkenheid

bij een vakbond kan leiden tot ontslag,

opsluiting in de gevangenis of fysiek geweld.

• ARBEIDSOMSTANDIGHEDEN: ofschoon de

fysieke en psychologische druk waaronder ze

moeten werken wat verminderd is, melden

arbeiders dat ze nog steeds toegeschreeuwd

en vernederd worden en moeten werken in

gevaarlijke omstandigheden.

Dit rapport is gebaseerd op eigen onderzoek aan

de hand van interviews en groepsinterviews die

door de auteur in juli 2001 en januari 2002 van in

totaal 35 arbeiders uit vier voor Nike en/of voor

Adidas-Salomon producerende fabrieken op

West-Java zijn afgenomen.

Lage lonen

WE ZIJN GEEN

MACHINES

Ondanks enkele kleine stappen vooruit,

wordt het leven van de arbeid(st)ers die in Indonesië

voor Nike en Adidas werken

nog altijd beheerst door armoede en angst

De arbeiders leven in extreme armoede. Ze verdienen

voor een voltijdse baan ongeveer US$ 56

per maand en verklaren dat de recente verhoging

van de wettelijke minimumlonen de

dramatische verhoging van de voedselprijzen

niet heeft bijgehouden. Voor voldoende extra

inkomen moeten ze veel overwerken. Ze zijn

echter zwaar getroffen door de economische

inzinking in de VS die de vraag heeft doen afnemen

en het aantal overuren in de meeste onderzochte

fabrieken heeft doen dalen.

Ongeveer de helft van de arbeiders die kinderen

hebben zijn uit armoede verplicht ze te sturen

naar familieleden in hun verafgelegen geboortedorp.

Velen kunnen hun kinderen slechts drie of

vier keer per jaar bezoeken. Ze vinden die scheiding

uiterst pijnlijk. Wie zijn kinderen bij zich

houdt, moeten schulden maken om in de

basisnoden van het gezin te kunnen voorzien.

Belemmering van de rechten

van de arbeiders op vrijheid

van vereniging

De arrestatie, gevangenneming en het lange

proces van Ngadinah Binti Abu Mawardi van de

Panarub fabriek (Adidas) hebben de vrees van de

arbeiders versterkt dat vakbondsactiviteiten hun

vrijheid in gevaar kan brengen. In de Nikomas

Gemilang fabriek (Nike en Adidas) hebben de

bedreigingen met geweld tegen mondige arbeiders

en de onzekerheid over de moordpoging op

Dhr. Rakhmat Suryadi de vrees doen ontstaan

dat betrokkenheid bij een vakbond hun veiligheid

in gevaar kan brengen.

In enkele fabrieken zijn sommige vormen van

discriminatie tegen leden van onafhankelijke vakbonden

verminderd. Maar arbeiders verklaren

dat zelfs in die fabrieken de werkgevers bij het

ontslaan van arbeiders actieve vakbondsleden

hebben gediscrimineerd.

In 2001 wees Nike een aantal concrete voorstellen

van mensenrechtenorganisaties af die

bedoeld waren om de vrijheid van de arbeiders

om mee te werken in vakbonden, te versterken.

1 Begin maart 2002 was de waarde van een Amerikaanse dollar EUR 1,160 (BEF 46,79). Om de waarde van de in US dollar

vermelde bedragen in euro te berekenen, moet je ze vermenigvuldigen met 1,16

3


4

Gevaarlijke en vernederende

arbeidsomstandigheden

De fysieke en psychologische druk op de arbeiders

is wat verminderd. Maar daartegenover

staan nog praktijken waaruit blijkt dat de gezondheid

en de waardigheid van de arbeiders niet

gerespecteerd worden.

Positieve stappen zijn o.m.:

• Hervormingen zodat arbeiders nu ziekteverlof

kunnen nemen;

• Hervormingen die het seksueel misbruik

beduidend hebben verminderd.

De volgende problemen blijven:

• Arbeiders worden nog altijd toegeschreeuwd

wanneer ze te traag werken, en in sommige

fabrieken worden ze nog vernederd en uitgescholden

voor dom of voor dieren als hond

of aap;

• Het is zeer moeilijk voor de arbeiders om het

wettelijk jaarlijks verlof te nemen;

• Ademhalingsziektes tengevolge van het inademen

van giftige chemicaliën komen nog altijd

voor, zij het minder vaak;

• In de Nikomas Gemilang fabriek gebeuren nog

altijd ongevallen waarin arbeiders vingers verliezen;

• In dezelfde fabriek moeten arbeidsters die wettelijk

(onbetaald) menstruatieverlof willen nemen,

nog altijd via een vernederende procedure

het fysiek bewijs leveren dat ze hun maandstonden

hebben door hun onderbroekje uit te

trekken voor de (vrouwelijke) fabrieksdokters.

Besluit

Er zijn prijzenswaardige verbeteringen, maar die

kunnen bijlange niet verzekeren dat Nike en

Adidas arbeiders in waardigheid kunnen leven.

Nike en Adidas moeten:

• De fabriekseigenaars en regeringen in de producerende

landen duidelijk maken dat het

opleggen van arbeidsnormen, met inbegrip van

verhoogde lonen, niet zal leiden tot automatische

relocalisatie naar landen met lagere arbeidskosten;

• Druk uitoefenen opdat het recht van de arbeiders

op organiseren en collectief onderhandelen

wordt nageleefd;

• Er zich toe engageren dat de arbeiders een

voltijds loon krijgen dat ten minste voldoende

is om in de basisbehoeften van een gezin te

voorzien én over een klein bedrag te beschikken

dat ze naar goeddunken kunnen besteden;

• Samenwerken met internationale vakbonden

en mensenrechtenorganisaties om een

transparant programma van fabriekscontroles

uit te werken dat wordt geïnspecteerd door

geloofwaardige organisaties die onafhankelijk

zijn van de bedrijven zelf (d.w.z. niet door hen

geselecteerd worden).

Deze Nike werkneemster zuchtte diep toen ze het had

over de 20 000 paar sportschoenen die de week voordien

verbrand werden. “De fabriek zei dat de kwaliteit niet

voldoende was. We zijn teleurgesteld want we moeten

tot laat werken gedurende vele dagen en dan verbranden

ze gewoon alles. Nu moeten we nog harder werken

om ze te vervangen.”

Toen ze geïnterviewd werd in November 2001 verdiende ze

Rp. 449 300 (US$ 45) per maand en was gedwongen om

het maximum aantal overuren per week te werken.

Ze maakt voetbalschoenen die meestal voor Europa of

Afrika bestemd zijn.

Ze leeft alleen in een kleine kamer naast vele andere in

West Java. Ze betaalt Rp. 85 000 (US$ 8,5) per maand aan

huur. Ze hoopt die kamer op een dag te kunnen delen met

haar man die ze nog niet gevonden heeft. Zoals veel

collega’s verwacht ze haar man te ontmoeten in de fabriek.

Ze stuurt geld naar haar familie en blijft zelf achter met

heel weinig. Haar zus werkte voor de gigantische Nikomas

fabriek in Serang, 50 kilometer verder weg, en ze spreken

af als het past. Haar zus heeft haar een waterkoeler en een

radio geleend. Behalve haar zus heeft ze weinig gasten.

Op de vraag of ze aan een andere job gedacht heeft, is

haar antwoord kort: “Vertel eens, wat kan ik doen?”


INLEIDING

WE ZIJN GEEN

MACHINES

Ondanks enkele kleine stappen vooruit,

wordt het leven van de arbeid(st)ers die in Indonesië

voor Nike en Adidas werken

nog altijd beheerst door armoede en angst

In september 2000 publiceerde Oxfam Community

Aid Abroad een rapport waarin de naleving

van het recht van de arbeiders op vrijheid

van organisatie in drie sportschoenenfabrieken in

Indonesië werd onderzocht. Twee van die fabrieken

produceerden voor Nike en één voor

Nike en Adidas. Het rapport, Like Cutting

Bamboo. Nike and Indonesian Workers’ Right to

Freedom of Association 2 , stelde zeer ernstige

schendingen van dat recht vast. Het ging om

dreiging met geweld tegen arbeiders die opkwamen

voor vakbondsrechten, het lastig vallen van

leden van onafhankelijke vakbonden en het

gebruik van voorwendsels om hen te ontslaan.

In één van de fabrieken waren de arbeiders dikwijls

het slachtoffer van verbaal misbruik door

fabrieksopzichters, die scheldwoorden gebruikten

als “hond”, “aap” en “varken”. In twee van

de fabrieken moesten arbeidsters zich onderwerpen

aan vernederende lichaamsonderzoeken

door fabrieksdokters vooraleer ze het wettelijk

menstruatieverlof konden nemen. De arbeiders

moesten vaak meer dan 60 uur per week

werken en, indien ze weigerden, werden ze

ofwel vernederd in aanwezigheid van andere

arbeiders ofwel bedreigd met ontslag. Het allerbelangrijkste

voor de geïnterviewde arbeiders

was dat in alle drie de fabrieken het normale

weekloon veel lager was dan wat ze nodig

hebben om in hun individuele basisbehoeften te

voorzien. Als ze veel overuren werkten, zorgde

het bijkomende loon voor overwerk ervoor dat

de arbeiders zonder kinderen zich met hun loon

konden voeden, kleden en wonen en een klein

bedrag konden sparen. De arbeiders met

kinderen waren er financieel slecht aan toe, zelfs

met overuren.

Op de dag waarop dat rapport werd bekendgemaakt,

beloofde Nike dat het de situatie zou

onderzoeken, maar het heeft nooit de resultaten

2

“Zoals bamboe hakken. Het recht van Nike arbeiders in Indonesië op vrijheid van vereniging.”

van zo’n onderzoek vrijgegeven. De bedoeling

van dit rapport is te onderzoeken of sinds de

publicatie van het vorig rapport 18 maanden

geleden de arbeidsomstandigheden in de

sportschoenenfabrieken die in Indonesië voor

Nike en Adidas produceren, verbeterd zijn.

Er staat veel op het spel. Het onderwerp van één

van de hevigste debatten van onze tijd is de

vraag of de huidige aanpak van de globalisering

van de wereldhandel het welzijn van de armen in

deze wereld verbetert dan wel ondermijnt. De

sportkledingsector heeft als geen ander in het

middelpunt van de belangstelling gestaan. Ze is

het voorwerp geweest van een decenniumlange

anti-sweatshopcampagne van activisten, vakbonden

en organisaties uit het maatschappelijk

middenveld. De bezorgdheid omtrent arbeidsmisbruiken

in de sportkledingfabrieken is uitvoerig

onder de aandacht van de mondiale media

gekomen.

Als de twee ondernemingen met het grootste

marktaandeel (zij controleren samen 49% van

de winstgevende sportschoenenmarkt in de VS)

kunnen Nike en Adidas het zich gemakkelijk

veroorloven om programma’s in te voeren om

de rechten te beschermen van de arbeiders die

hun producten maken. Beide ondernemingen

hebben gedragscodes aangenomen en controlesystemen

ingevoerd die, zo beweren ze,

hen tot voortrekkers maken op het vlak van

duurzaam ondernemen. Samen met Reebok zijn

beide ook lid van de Fair Labor Association, een

multi-stakeholder organisatie voor fabriekscontrole.

Daarenboven heeft Nike het Global

Compact van de Verenigde Naties ondertekend,

en zich dus ertoe geëngageerd om een waaier

van mensenrechten te bevorderen, met inbegrip

van het recht van arbeiders op vrije vereniging.

De mate waarin de initiatieven die deze ondernemingen

hebben genomen het respect voor de

5


6

mensenrechten en de elementaire waardigheid

van de arbeiders in de ontwikkelingslanden

hebben verhoogd, is van vitaal belang voor consumenten,

arbeiders en de internationale zakenwereld.

Indien hun hervormingen doelmatig en

duurzaam zijn, dan wordt het tijd dat mensenrechtenorganisaties

en activisten hun klemtonen

anders leggen en andere ondernemingen onder

druk zetten om hun voorbeeld te volgen. Indien

de arbeidsomstandigheden daarentegen weinig

verbeterd zijn, dan is de uitdaging voor de

mensenrechtengemeenschap om de druk op de

ondernemingen aan te houden om ze aan te

zetten tot echte hervormingen

METHODOLOGIE

Dit rapport is gebaseerd op eigen onderzoek dat

verricht is door middel van interviews en

groepsinterviews. Ze werden in juli en november

2001 en in januari 2002 afgenomen van in totaal

35 arbeiders uit 4 fabrieken die in West-Java

voor Nike en/of voor Adidas produceren.

In juli 2001 nam de auteur van 6 arbeiders die

toen tewerk gesteld waren in fabrieken die voor

Nike en/of Adidas produceren, diepte-interviews

af. Ze werden op band opgenomen en duurden

tussen de één en drie uur. Ook is een interview

afgenomen van een 7de arbeider die ontslagen

was uit een fabriek die voor beide ondernemingen

produceerde omdat hij betrokken was in een

vakbondsactie. De auteur heeft ook 5 groepsinterviews

van elk 2 uur gehouden met in totaal

28 arbeiders uit 4 fabrieken die voor Nike en/of

Adidas produceren. Het eerste vond plaats in juli

2001 en de 4 andere in januari 2002. Deze interviews

en groepsinterviews zijn afgenomen in het

kader van onderzoek voor een doctoraatsthesis,

gesuperviseerd door de School for Geosciences

van de Universiteit van Newcastle, Australië.

Om de interviews en groepsinterviews te organiseren

werkte de auteur samen met lokale nietgouvernementele

organisaties die contacten

hadden met de betrokken arbeiders. Om in het

belang van de arbeiders alles vertrouwelijk te

houden, werden de interviews en groepsinterviews

niet in de fabriek gehouden, maar op plaatsen

bepaald door de lokale contactgroep. Het

samenwerken met lokale niet-gouvernementele

organisaties die al een vertrouwensrelatie met

arbeiders hebben opgebouwd is een aanpak van

fabriekscontrole die voorgestaan wordt door,

onder andere, de Fair Labor Association, waar

Nike en Adidas lid van zijn.

Omdat de auteur niet voldoende Bahasa

Indonesia kent om interviews af te nemen, werden

tolken ingehuurd. Die tolken waren

onafhankelijk van de organisaties die de ontmoetingen

met de arbeiders organiseerden.

De foto’s die dit rapport illustreren, werden in

november 2001 genomen door Ashley Gilbertson.

Gilbertson is een beroepsfotograaf uit

Melbourne, Australië. De foto’s zijn van arbeiders

uit 4 sportschoenenfabrieken die voor Nike

en/of voor Adidas produceren. Twee van die fabrieken

waren niet vertegenwoordigd in de interviews

of groepsinterviews door de auteur.

Voordat hij de foto’s nam, interviewde Gilbertson

de betrokken arbeiders en de informatie die ze

gaven, is opgenomen in de onderschriften bij de

foto’s.

Het rapport bevat ook een gevalsstudie. Het is

de vertaling van een rapport voorbereid door

Julianto op basis van een interview dat hij afnam

met een Nike arbeidster in november 2001.

Julianto werkte bij een Nike onderaannemer tot

april 2000. Toen werd hij verplicht ontslag te

nemen wegens zijn betrokkenheid bij het organiseren

van een arbeidersdemonstratie voor

hoger loon. Hij werkt nu als arbeidsorganisator.

Zoals vele Indonesiërs heeft hij slechts één

naam.

BANG OM VRIJUIT

TE SPREKEN

Het is jammer genoeg zo dat Aziatische sportschoenenarbeiders

die zich tegenover onderzoekers

eerlijk uitspreken over de arbeidsomstandigheden

in hun fabrieken, grote risico’s

nemen.

Het Like Cutting Bamboo rapport (Connor 2000)

noteerde het geval van een Indonesische Nike

arbeider die een anonieme telefoon had gekregen

waarin z’n leven werd bedreigd indien hij

bleef spreken over de omstandigheden in zijn

fabriek.

Het geval van Mevr. Lap Nguyen, een Vietnamese

Nike arbeidster die het slachtoffer was

van intimidatie, gewelddaden en ontslag nadat zij

met Amerikaanse reporters had gesproken over

de omstandigheden in haar fabriek, is ook goed

gedocumenteerd (zie bijv. Connor 2001). Nike

heeft de herhaalde eis van mensenrechtengroepen

om toestemming te geven voor een

onafhankelijk onderzoek van Mevr. Laps geval,

genegeerd.


Bovenop de bezorgdheid voor hun eigen veiligheid

en inkomen, zijn Nike arbeiders er vaak

bezorgd voor dat zich eerlijk uitspreken over de

omstandigheden in hun fabrieken ertoe zal leiden

dat bedrijven zoals Nike bestellingen zullen

annuleren, zodat de arbeiders hun werk verliezen.

Dit is een boodschap die dikwijls wordt

versterkt door bedrijfsleiders en opzichters. Zij

waarschuwen de arbeiders ervoor dat spreken

over fabrieksproblemen met buitenstaanders de

toekomst van de fabriek zal schaden en hun

werk in gevaar zal brengen.

Met uitzondering van twee vroegen alle arbeiders

die werden geïnterviewd om hun namen

geheim ter houden, omdat ze bang waren voor

represailles vanwege hun fabriek. Met uitzondering

van de Nikomas Gemilang en de Panarub

fabrieken vroegen alle geïnterviewde arbeiders

om ook de naam van hun fabriek geheim te

houden, om te voorkomen dat de multinationale

sportkledingondernemingen uit reactie tegen de

slechte publiciteit het aantal bestellingen zouden

veminderen.

De arbeiders die voor dit rapport werden gefotografeerd,

gaven te kennen dat zij zich ervan

bewust waren dat zij op de foto’s geïdentificeerd

en gestraft kunnen worden door de werkgever.

Allen beslisten het risico te nemen om zo de

internationale aandacht te trekken op de

omstandigheden waarin zij en hun collega arbeiders

leven. Om de identificatie van die arbeiders

moeilijker te maken worden hun namen en de

namen van hun fabrieken geheim gehouden.

Indien vertegenwoordigers van Nike en Adidas

kunnen waarborgen dat de arbeidsters niet

zullen gediscrimineerd worden omdat ze deelnamen

aan dit onderzoek, zullen ze vrijgegeven

worden.

Althans in het openbaar beweren Nike vertegenwoordigers

dat de onderneming elke vorm van

intimidatie die arbeiders ervan weerhoudt om

zich openlijk over fabrieksomstandigheden uit te

spreken, verafschuwt. In februari 2001 ontspon

zich in een interview op 2jjj, een Australisch

radiostation, het volgende gesprek tussen Nike

woordvoerster Maria Eitel en Steve Cannane van

2jjj 3 :

3 Zie: http://www.abc.net.au/triplej/morning/features/s251857.htm

Steve Cannane: Een Nike fabrieksbaas in

Indonesië die beweert dat Nike zal opkrassen

indien jullie klagen, is dus fout als hij dat zegt en

u zal dit soort van intimidatie niet toelaten?

Maria Eitel: Hij is totaal verkeerd en dat is een

totaal onaanvaardbare intimidatie.

Jammer genoeg heeft Nike geweigerd om

dergelijke uitspraken te ondersteunen met actie.

In mei 2001 besprak de Schone Kleren

Campagne met Nike het geval van een fabriek in

Indonesië. De manager had de arbeiders bekritiseerd

omdat ze met buitenlandse onderzoekers

en activisten hadden gesproken en had hen

gewaarschuwd dat elke verdere openbare kritiek

op de fabrieksomstandigheden Nike ertoe kon

brengen om de productie naar andere fabrieken

in andere landen over te hevelen. De Schone

Kleren Campagne eiste dat Nike een ontmoeting

zou hebben met die arbeiders en hun in het bijzijn

van de fabrieksleiding en een onafhankelijke

derde partij zou verzekeren dat de onderneming

geen bestellingen zou annuleren als reactie op

negatieve publiciteit.

Uit de omvangrijke correspondentie over deze

zaak blijkt dat Nike herhaaldelijk weigerde deze

stap te zetten. In een e-mail gedateerd vrijdag 28

december bijv., suggereerde Nike woordvoerder

Dusty Kidd dat zo’n ontmoeting niet nodig was

omdat Nike na eigen onderzoek geen bewijs had

gevonden dat de fabrieksmanager de uitspraken

die de arbeidsters aan hem hadden toegeschreven,

werkelijk had gedaan.

Dit is een verkeerd argument. Het is voordelig

voor Nike als de arbeiders hun mond houden

over arbeidsmisbruiken. Daarom kan een onderzoek

door de onderneming zelf niet als

onafhankelijk beschouwd worden. Zelfs indien

Nike werkelijk gelooft dat die bedreigingen niet

werden geuit, dan nog mag dat hen er niet van

weerhouden om een ontmoeting te hebben met

de arbeiders en de fabrieksleiding en hen ervan

te verzekeren dat eerlijke verklaringen omtrent

de fabrieksomstandigheden hun hun job niet

zullen kosten. In plaats daarvan heeft Nike impliciet

laten blijken dat het liever arbeiders met de

vrees laat zitten dat vrijuit spreken hun werk in

gevaar brengt.

7


8

RESPECT VOOR HET

RECHT OP VRIJE

VAKVERENIGING

Tot juli 1998 mochten Indonesische arbeiders

alleen lid worden van de SPSI, de officiële

regeringsvakbond onder de dictatuur van

Soeharto. Deze vakbond heeft nauwe banden

met het Indonesische leger en doet in de

meeste gevallen weinig om de arbeiders te

helpen. Hij functioneert namelijk meer als een

instrument van regeringsmacht dan als een middel

voor de arbeiders om hun gemeenschappelijke

belangen te verdedigen.

Sedert Soeharto in 1998 de macht verloor is het

in Indonesië legaal om onafhankelijke vakbonden

op te richten en er zijn er verschillende geregistreerd

in Nike onderaannemingsbedrijven.

Daarenboven hebben een aantal vakbonden die

vroeger behoorden tot SPSI, zich afgesplitst en

de SPSI Reformasi opgericht. De kleding- en

schoenenvakbond SPTSK was oorspronkelijk

een onderdeel van SPSI en vervolgens van SPSI

Reformasi, maar heeft zich sindsdien afgescheiden

van SPSI Reformasi en heeft een eigen federatie

opgericht. Het is de grootste vakbond in

de meeste sportschoenenfabrieken in Indonesië

die contracten hebben met Adidas en Nike. Er is

een belangrijk debat aan de gang over de vraag

of SPTSK en andere vakbonden die zich van SPSI

af hebben afgesplitst, wel degelijk hervormd zijn.

De situatie blijkt complex te zijn, waarbij enkele

SPTSK vakbondsfunctionarissen echt de belangen

van de arbeiders dienen, en waarbij anderen

zich gedragen zoals in de tijd van Soeharto. In

een klein aantal fabrieken die voor Nike en

Adidas produceren, zijn er naast de SPTSK nog

andere onafhankelijke vakbonden.

Bevreesd voor hun leven – de PT

Nikomas Gemilang fabriek te

Serang, West-Java

PT Nikomas Gemilang stelt ca. 23.000 arbeiders

tewerk en produceert voor zowel Nike als

Adidas. Ze is eigendom van de Pou Chen

onderneming, Nikes belangrijkste leverancier

van sportschoenen. Pou Chen heeft ook een

aantal andere grote sportschoenenfabrieken in

China en Vietnam, met inbegrip van het gigantische

Yue Yuen fabriekscomplex in Dongguan,

China, dat meer dan 40.000 werknemers tewerkstelt.

Bij de enorme Nikomas fabriek probeert één van de

tien veiligheidsagenten nabij de toegang, de fotograaf

tegen te houden.

Mediabelangstelling voor deze fabriek heeft de

eigenaars ertoe gebracht om de Nike logo’s aan de

buitenkant te verwijderen. Voordien waren die logo’s

een favoriete achtertrond voor fotografen van

omheiningsdiensten. Dit bedrijf stelt meer dan 24 000

mensen tewerk.


Zoals op vele gebieden in Indonesië zijn de lokale

politieke structuren in Serang complex. Het

Indonesische leger speelt een hoofdrol in alle

aspecten van het Indonesische leven tot op het

lokale niveau, en lokale militaire bevelhebbers

oefenen aanzienlijke macht uit. Er zijn ook officiële

lokale regeringsafgevaardigden, het equivalent

van lokale burgemeesters, bekend als

lurahs. Tenslotte is er een onofficiële machtsstructuur

waar lokale maffiabendes bij betrokken

zijn. In Serang is er een nauwe relatie tussen de

officiële en onofficiële machtsstructuren en

lurahs huren geregeld lokale bendes om hun wil

op te dringen. Die ingehuurde gangsters staan

bekend als “preman”.

Om haar macht over de arbeiders te vergroten

heeft PT Nikomas Gemilang, zoals veel fabrieken,

nauwe banden gesmeed met alle drie

de politieke structuren. Volgens arbeiders van

Nikomas die voor dit rapport werden geïnterviewd,

heeft de fabriek fondsen ter beschikking

gesteld van de lokale lurahs voor een aantal

openbare werken en heeft die ambtenaren ook

gevraagd om arbeiders voor de fabriek te

rekruteren. Dit is een heel interessante bron van

inkomen voor de ambtenaren, want gewoonlijk

vragen ze een premie aan de arbeiders vooraleer

ze hen aanbevelen aan de fabriek. PT Nikomas

stelt ook al lang Indonesische soldaten tewerk

om de veiligheid van de fabriek te verzekeren.

Tenslotte heeft de fabriek ook preman tewerkgesteld

om arbeiders die betrokken zijn bij

het organiseren van vakbondsacties in Nikomas,

te intimideren en lastig te vallen.

Het Like Cutting Bamboo rapport (september

2000) beschrijft hoe arbeiders die op 17 en 18

december 1999 betrokken waren bij een

demonstratie voor hoger loon, het slachtoffer

werden van hevige intimidatie en geweld. Eén

van de geïnterviewde arbeiders, Julianto (foto),

meldde dat hij voor zijn leven vreesde.

Fabrieksmanagers hadden hem naar een kantoor

gebracht en in het bijzijn van een Indonesische

soldaat werd hij uitgescholden. Men zei hem dat

hij zou aangevallen worden door ingehuurde

gangsters indien hij niet ophield met het organiseren

van de arbeiders. Vervolgens werd hij op

straat herhaaldelijk benaderd door vreemdelingen

die hem ervoor waarschuwden dat zijn leven

in gevaar was, indien hij op de fabriek zijn ontslag

niet zou indienen. Nadat een andere Nikomas

arbeider gelijkaardige bedreigingen had gekregen,

werd zijn huis leeggeroofd door een lokale

bende. Tegen april 2000 had deze intimidatie alle

20 arbeiders die een hoofdrol hadden gespeeld

in de organisatie van de demonstratie, ertoe gedwongen

ontslag te nemen.

Naast het onderzoek via interviews voor dit rapport,

had de auteur in januari 2002 een ontmoeting

met de huidige leider van de PT Nikomas

Gemilang afdeling van de SPTSK vakbond. Hij

sprak zich positief uit over de lonen en

omstandigheden op de fabriek en beweerde dat

de vakbondsrechten niet onderdrukt werden op

de fabriek.

Dit stond in sterk contrast met het confidentieel

getuigenis van 16 arbeiders die deelnamen aan

interviews en groepsinterviews in juli 2001 en

januari 2002. Ze meldden dat de arbeiders in

Nikomas nog altijd bang zijn dat meewerken met

de vakbond hun leven in gevaar kan brengen. Zij

vestigden de aandacht op een bijzonder voorval

dat hun vrees in belangrijke mate heeft doen

toenemen. Ze rapporteerden, en lokale vakbonden

en mensenrechtenorganisaties bevestigen

het, dat op 21 maart 2001 Rakhmat Suryadi, een

SPTSK vakbondsfunctionaris op de fabriek,

buiten de fabriek door een aantal mannen met

machetes werd aangevallen toen hij op weg was

naar zijn werk. Hij werd aan het hoofd en de

benen gewond en moest 18 hechtingen op het

achterhoofd krijgen. Hij verbleef een week in de

kliniek en was één maand werkonbekwaam. Zijn

aanvallers zeiden hem niets en deden geen

poging om hem te beroven. De aanval kwam

juist een maand nadat Mr. Suryadi in de

Indonesische krant Kompas werd geciteerd in

een artikel over de arbeidsmisbruiken bij onderaannemers

van Nike.

9


10

Volgens plaatselijke vakbonden en mensenrechtenorganisaties

werden in deze zaak een

aantal mannen gearresteerd. Ze bekenden. Ze

beweerden dat een lokale lurah hen had betaald

om de aanval uit te voeren. Het is nog niet

duidelijk of de lokale politicus op zijn beurt door

iemand anders is betaald. Zelfs indien er een fabriek

bij betrokken was, is het niet noodzakelijk

PT Nikomas geweest, omdat Mr. Suryadi ook

vakbondsactiviteiten in andere fabrieken ondersteund

heeft, met inbegrip van de PT Spindo

Mills fabriek in de buurt.

Alhoewel het niet zeker is wie de aanval op Mr.

Suryadi opgezet heeft, vermoeden de meeste

geïnterviewde arbeiders sterk dat de bedrijfsleiders

van de Nikomas fabriek erbij betrokken

waren. Sinds de aanval zijn veel arbeiders die

deelnamen aan vergaderingen over hun rechten,

niet langer meer bereid dat te doen. Gegeven

het feit dat de arbeiders erevan overtuigd zijn dat

Nikomas in het verleden gangsters tewerkstelde

om arbeiders te bedreigen en te intimideren, is

het niet te verwonderen dat de aanval op Suryadi

op dramatische wijze hun vrees heeft verhoogd

dat actief worden in een vakbond hun leven in

gevaar kan brengen.

Arbeiders van Nikomas verklaarden ook dat zij

bang waren om problemen in de fabriek te

melden aan SPTSK vakbondsleiders omdat

diegenen die dat deden, door hun opzichters

gebrandmerkt werden als onruststokers.

Opzichters lachen die arbeiders uit, vernederen

ze en waarschuwen anderen om geen contact

met hen te houden. Men is ook bang dat als je

een probleem aanbrengt in je fabriek dat tot

gevolg kan hebben dat je wordt overgeplaatst

naar een moeilijkere en gevaarlijke afdeling.

Gelijkaardige vrees werd twee jaar geleden

gemeld door arbeiders die geïnterviewd werden

voor het Like Cutting Bamboo rapport.

In mei 2001 publiceerde de Amerikaanse

mensenrechtenorganisatie Global Exchange een

rapport (geschreven door de auteur van dit rapport)

waarin Nike werd opgeroepen om de angst

die de aanval op Mr. Suryadi had gewekt, weg te

nemen. Het vroeg Nike om vertegenwoordigers

te sturen die de Nikomas arbeiders zouden

verzekeren dat zij vrij zijn om vakbonden te

organiseren zonder vrees voor vergelding

(Connor 2001, p.73). Het rapport stelde Nike ook

voor een vertrouwelijke procedure op te zetten

voor de arbeiders zodat ze aan onafhankelijke

organisaties zouden kunnen melden als ze

bedreigd of gediscrimineerd worden wegens

vakbondsactiviteiten. Dit verzoek is tot nu toe

genegeerd. Blijkbaar is Nike tevreden met de

status-quo bij PT Nikomas, waar angst voor

geweld de arbeiders ervan weerhoudt voor hun

vakbondsrechten op te komen.

Gevangen gezet voor

vakbondsactivisme - De PT

Panarub fabriek in Tangerang,

West-Java

In 2001 vestigde de zaak van Ngadinah Abu

Mawardi internationale aandacht op de moeilijkheden

waarmee Indonesische arbeiders

geconfronteerd worden wanneer ze hun vakbondsrechten

opeisen. De 29-jarige Ngadinah

was de secretaris van de Footwear Workers’

Association (PERBUPAS), de kleinste van de

twee vakbonden in PT Panarub, een fabriek in

Tangerang, West-Java, die produceert voor

Adidas. In de fabriek is er ook een afdeling van

de SPTSK.

In september 2000 organiseerde Ngadinahs vakbond

een staking waaraan de meeste van de

8.000 arbeiders van de fabriek deelnamen. De

arbeiders eisten dat hun overuren aan de wettelijk

bepaalde tarieven uitbetaald zouden worden;

dat ze het wettelijk (onbetaald) menstruatieverlof

zouden kunnen nemen en hogere vergoedingen.

Op 12 september sloten de vakbond

en de bedrijfsleiding een akkoord met de belofte

vanwege de fabriek dat ze de arbeiders die

betrokken waren bij de staking, niet zou ontslaan

of intimideren.

Op maandag 23 april 2001 werd Ngadinah gearresteerd

en in de gevangenis van Tangerang

opgesloten. Ze werd ervan beschuldigd Artikel

160 (anderen aanzetten om de wet te overtreden)

en Artikel 335 (onaangenaam gedrag tegenover

anderen) van de strafwet te hebben overtreden.

Ngadinahs opsluiting in afwachting van haar proces

en de vaagheid van de aanklacht tegen haar

waren aanleiding tot bezorgdheid onder de internationale

mensenrechtenorganisaties. De zaak

kwam uitvoerig in de media, zowel in Indonesië

als in het buitenland, en een aantal internationale

organisaties moedigden hun leden aan om

protestbrieven te sturen naar Adidas, PT Panarub

en de Indonesische regering.

Op 23 mei werd Ngadinah vrijgelaten uit de

gevangenis van Tangerang, maar de beschuldigingen

tegen haar werden niet ingetrokken.


Advocaten van de Social Information and Legal

Guidance Foundation (SISBIKUM), een niet-gouvernementele

organisatie met nauwe banden

met Ngadinahs vakbond, namen haar verdediging

op zich. De uitvoerend secretaris van die

organisatie, Arist Merdeka Sirait, vestigde er de

aandacht op dat PT Panarub in het verleden al

bestuursleden van Ngadinahs vakbond had

ontslagen. Hij sprak zijn overtuiging uit dat het

bedrijf had samengespannen met de politie om

Ngadinah te arresteren om zo de onafhankelijke

vakbond in de fabriek te onderdrukken. De

Jakarta Post was dezelfde mening toegedaan en

meldde op 25 mei dat Ngadinah was gearresteerd

wegens een klacht die ingediend was

door een manager van PT Panarub, Slamet

Supriyadi… Supriyadi had de politie verteld dat

Ngadinah het meesterbrein was achter de vierdaagse

massale staking door 8.000 arbeiders in

de fabriek van de onderneming te Tangerang van

8 tot 11 september verleden jaar. Hij stelde dat

de stakingen die door Ngadinah waren uitgelokt

voor de onderneming een verlies van Rp 500

miljoen tot gevolg hadden”. Ngadinah zelf verklaarde

bij haar vrijlating uit de gevangenis dat in

Indonesië “werkgevers en regeringsfunctionarissen

samenspannen om wettelijke vakbondsactiviteiten

te onderdrukken”. Adidas-

Salomon heeft niet gereageerd op de beweringen

dat z’n leverancier samenspande met de

politie om Ngadinah te arresteren.

Gedurende haar proces voerde Ngadinah aan dat

de staking een spontane uitbarsting was van

frustatie omwille van jaren van lage lonen en

gedwongen overwerk. Op een bepaald moment

vertelde ze aan de rechter: “In de fabriek heeft

elke productielijn van 47 arbeiders een productiecijfer

van 620 schoenen per dag… 720 indien

we overuren doen. Het reële dagelijkse minimumcijfer

is gewoonlijk 700. Indien we ons cijfer

niet halen wordt de leiding heel kwaad op ons.

Zo kwaad dat ze soms schoenen gooien naar de

arbeiders. Daarom staakten de arbeiders, niet

omdat ik hun de opdracht gaf.” 4

Naarmate het proces vorderde, uitte SISBIKUM

zijn bezorgdheid over het feit dat het niet eerlijk

verliep. Ngadinahs verdediger rapporteerde dat

de getuigen van de verdediging zeer lang en herhaaldelijk

werden ondervraagd door de rechter,

dat experts die als getuige wilden optreden voor

de verdediging, niet werden aanvaard, en dat er

8 getuigen van de aanklager werden aanvaard

tegenover 2 van de verdediging. Tenslotte nam

de advocaat ontslag als haar verdediger omwille

van de manier waarop het proces verliep.

Ngadinah verdedigde vervolgens zichzelf. De

zaak kreeg veel aandacht van de media, zowel in

Indonesië als in het buitenland.

Op 30 augustus werd Ngadinah vrijgesproken

van de twee beschuldigingen tegen haar. De

rechters verklaarden dat de bewijzen geleverd

door de aanklager en de getuigenverklaringen

onvoldoende bewijskracht hadden. In januari

nam Ngadinah deel aan een groepsinterview

samen met andere arbeiders van PT Panarub. Ze

is er vast van overtuigd dat de steun van internationale

mensenrechtenorganisaties de enige

reden voor haar vrijspraak. Ware het niet van die

steun, dan zat ze nu in de gevangenis, gelooft ze.

Vóór Ngadinahs arrestatie was het gebruikelijk

dat leden van haar vakbond door de opzichters

werden uitgepikt en brutaler werden behandeld

dan de anderen. Ze kregen ook onderhoudstaken,

zoals het poetsen van de fabrieksvloer.

Sinds haar proces heeft dit soort van discriminatie

opgehouden. Ngadinah en andere arbeiders

van Panarub zijn ervan overtuigd dat dit

eerder het gevolg is van de nieuwe belangstelling

vanwege de internationale gemeenschap

voor de omstandigheden in de fabriek,

dan van een verandering van inzicht vanwege de

fabrieksleiding. De fabriek discrimineert nog

steeds tussen Perbupas en SPTSK in de mate

dat SPTSK over een kantoor kan beschikken in

de fabriek en Perbupas niet.

Toen ze na haar proces terugkeerde naar de fabriek,

werd ze overgeplaatst naar de personeelsafdeling.

Ze heeft daarvoor echter niet de nodige

opleiding gehad en ze heeft herhaaldelijk gevraagd

om terug te mogen keren naar de productieafdeling.

De fabriek heeft die aanvragen

steeds geweigerd en erop gewezen dat ze nodig

is waar ze is. Ngadinah is er vast van overtuigd

dat ze op die afdeling is geplaatst om haar van de

andere arbeiders af te zonderen en te

voorkomen dat ze hen ertoe zou aanzetten mee

te werken aan vakbondsactiviteiten. De leider

van de Perbupas vakbond in Panarub werkt in

één van de opslagplaatsen – nog een afdeling

waar hij weinig contact heeft met de andere

arbeiders. Hij heeft ook meermaals gevraagd op

de productieafdeling te mogen werken, maar dat

is hem herhaaldelijk geweigerd.

4 De commentaar van Ngadinah werd vertaald door Agatha Schmaedeck, een lid van de Amerikaanse organisatie United

Students Against Sweatshops en die een deel van het proces van Ngadinah volgde.

11


12

Panarub stelt veel arbeiders met een tijdelijk contract

tewerk. Dat maakt het voor deze arbeiders

zeer moeilijk om actieve vakbondsleden te worden.

Arbeiders die deelnamen aan de groepsinterviews

in januari 2002 schatten dat zowat 40%

van de 8.000 arbeiders op Panarub een contract

hebben van 6 maand. In augustus 2000, toen de

contracten van 600 arbeiders afliepen, werd de

grote meerderheid opnieuw aangenomen, maar

aan alle arbeiders die lid waren geworden van

Perbupas, werd gezegd dat ze niet langer van

dienst konden zijn. Sindsdien hebben militanten

van Perbupas ervan afgezien om tijdelijken te

rekruteren uit vrees dat ze daardoor hun job

zouden kunnen verliezen. Adidas zou Panarub

ervan moeten overtuigen om te stoppen met het

tewerkstellen van tijdelijken en om zijn personeel

de stabiliteit van een vaste job te bieden.

Andere fabrieken

Er zijn Fabrieken waarvan de arbeiders vroegen

om de namen niet bekend te maken – enkele

stappen vooruit, maar actieve vakbondsleden

hebben nog altijd reden om te vrezen voor

onrechtvaardig ontslag.

Zoals boven besproken vroegen arbeiders van

andere sportschoenenfabrieken die voor dit rapport

werden geïnterviewd om de naam van hun

fabriek geheim te houden. Al deze fabrieken produceren

voor Nike, niet voor Adidas.

In enkele van die fabrieken zijn er belangrijke verbeteringen

geboekt wat betreft de naleving van

het recht van de arbeiders op vrije vereniging.

Het Like Cutting Bamboo rapport gaf een gedetailleerde

beschrijving van een aantal praktijken

die door fabriekseigenaars werden aangewend

om het leven van onafhankelijke vakbondsleiders

moeilijk te maken en om arbeiders af te

schrikken om lid te worden van onafhankelijke

vakbonden. Een aantal van deze praktijken is

opgehouden. De Nike sportschoenenfabrieken

met onafhankelijke vakbonden stellen hen nu

een kantoor ter beschikking in de fabriek en vergaderen

regelmatig met hun leiders. Ze geven

hun vertegenwoordigers meer vrijheid om tijdens

de werkonderbrekingen vakbondskwesties

met de arbeiders te bespreken. Vakbondsmilitanten

krijgen over het algemeen de toelating

om gedurende de onderbrekingen informatie

over de vakbond uit te delen aan andere arbeiders,

maar de fabrieken censureren wat wordt

uitgedeeld en weigeren alle materiaal met kritiek

op de arbeidsomstandigheden. In die fabrieken

worden onafhankelijke vakbondsleiders niet

langer bedreigd met het feit dat ze nooit promotie

zullen krijgen en één of twee kregen inderdaad

promotie. De praktijk om onafhankelijke

vakbondsleiders voortdurend van de ene afdeling

naar de andere over te plaatsen om hen van

hun stuk te brengen, is ook opgehouden, en

geen enkele vakbondsleider in deze fabrieken

was gedurende de twee voorafgaande jaren

bedreigd met geweld.

Sommige arbeiders geloofden dat deze verbeteringen

er gekomen waren omdat hun vakbond

er hard voor geijverd heeft om de onderlinge solidariteit

onder de arbeiders te versterken.

Anderen geloofden dat ze het resultaat waren

van de internationale media-aandacht voor de

onderdrukking van de vakbondsrechten in hun

fabriek. Tijdens één van de groepinterviews in

januari 2002, zei een onafhankelijke vakbondsmilitant

die regelmatig contact had met arbeiders

van andere Nike fabrieken (via een tolk):

We hopen, we hopen werkelijk dat u begint

meer aandacht te schenken aan andere fabrieken,

omdat wij nu betere omstandigheden

en betere voorzieningen hebben. Als arbeider,

als arbeider denk ik dat we solidair moeten zijn

met andere Nike fabrieken. Alsjeblieft, heb

meer aandacht voor anderen en kom niet

alleen naar hier. Ik weet dat onze verbeterde

omstandigheden komen van mensen zoals jullie…

We willen het alleen duidelijk maken.

Indien je rapporteert over betere omstandigheden…

zal de internationale gemeenschap

misschien denken; “het is nu in orde “, terwijl

van de ca. 14 fabrieken (die voor Nike produceren

in Indonesië)… er feitelijk slechts twee

zijn (waar de zaken verbeterd zijn)… en de

anderen zijn er nog steeds erg aan toe.

Jammer genoeg is er zelfs in die fabrieken een

belangrijke factor die de meeste arbeiders ervan

weerhoudt om hun vakbondsrechten vrij uit te

oefenen: de arbeiders blijven bang dat lid worden

van een onafhankelijke vakbond hun jobs in

gevaar brengt. De praktijk om voorwendsels te

zoeken om leden van onafhankelijke vakbonden

te ontslaan of hen te “schorsen” (gedwongen

onbepaald verlof) is wat aan Like Cutting

Bamboo zijn naam gaf. Eén van de voor dat rapport

geïnterviewde arbeiders beschreef de

impact op de onafhankelijke vakbonden van het

feit dat hun leden op die manier ontslagen werden,

met de woorden: “like cutting bamboo

wood” (als bamboehout hakken, nvdv).

Arbeiders die voor dat rapport werden geïnterviewd,

gaven me recente voorbeelden van deze

praktijk en vertelden dat veel arbeiders die


wilden lid worden van een vrije vakbond,

besloten hadden dit niet te doen uit vrees hun

werk te verliezen.

Eén van de in juli 2001 geïnterviewde arbeiders

was al 4 maand met gedwongen verlof van

onbepaalde duur. Begin maart 2001 was hem en

63 andere arbeiders verteld dat er voor hen geen

werk meer was omdat de bestellingen waren

verminderd. Alhoewel er op dat moment slechts

een kleine minderheid van de arbeiders van de

fabriek lid was van een onafhankelijke vakbond

waren 45 van de 63 arbeiders die werkloos werden,

lid van een onafhankelijke vakbond en 4

waren bestuursleden van de vakbond. Op het

einde van de maand werden die arbeiders

ontslagen. Met uitzondering van twee aanvaardden

allen een ontslagpremie. De geïnterviewde

arbeider was één van de twee die tegen hun

ontslag protesteerden en daarom verlof van

onbepaalde duur kregen met een verminderd

loon in afwachting van een oplossing van de

zaak. Hij was ervan overtuigd dat de fabriek

probeerde om de invloed van de onafhankelijke

vakbond te verminderen door een disproportioneel

groot aantal van de leden ervan te ontslaan.

De arbeider legde zijn geval voor aan het

Indonesische Ministerie van Arbeid, maar dat

nam een beslissing in het voordeel van de fabriek.

Jammer genoeg kan men er niet op vertrouwen

dat de Indonesische administratie en het gerecht

in dit soort zaken zonder vooroordelen optreden.

Tijdens de dictatuur van Soeharto spanden

rechters en ambtenaren dikwijls samen met

werkgevers om de vakbondsrechten te onderdrukken,

met de motivering dat het wenselijk is

een investeringsklimaat te behouden dat de fabrieksproductie

ertoe aanzet om in Indonesië te

blijven. Alhoewel er een proces van democratische

hervorming op gang is gekomen, blijft de

gehechtheid aan de regels van de rechtsstaat

zwak. Het Jaarlijks Rapport van 2001 van

Amnesty International noteert dat in Indonesië

“de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht

nog altijd ondermijnd wordt door corruptie en

inmenging vanwege de regering. 5 .

Terwijl de arbeider protesteerde tegen zijn

afdanking wegens een “activiteitsdaling” wierf

de fabriek meer dan 30 nieuwe arbeiders aan,

maar weigerde die arbeider werk. In januari 2002

rapporteerden vakbondsmilitanten van de fabriek

dat hij zijn strijd uiteindelijk had opgegeven en

een ontslagpremie had aanvaard omdat “de weg

te lang was” en hij niet langer in staat was de

beslissing aan te vechten.

Een andere, in juli 2001 geïnterviewde, arbeidster

van dezelfde fabriek was ook met gedwongen

verlof van onbepaalde duur, in dit geval als

gevolg van een incident in april 2001. Volgens

haar maakten zij en een vriendin zich zorgen over

het feit dat een lijnopzichter die de reputatie had

brutaal en agressief te zijn tegenover de arbeiders,

aangesteld werd op hun afdeling. Ze beslisten

een formele klacht in te dienen tegen zijn

aanstelling.

Maar vooraf begon al een gerucht te circuleren

dat ze van plan waren de arbeiders aan te zetten

om de productie te vertragen uit protest tegen

de aanstelling. De arbeidster ontkende dat ze

ooit die bedoeling had gehad. Ze werd ondervraagd

door de bedrijfsleiding en ervan

beschuldigd de arbeiders ertoe aan te zetten

zo’n slecht werk af te leveren dat op een dag

80% van de productie afgekeurd had moeten

worden. Volgens de arbeidsters was dit een

valse beschuldiging. Ze stelde dat er op die dag

slechts 13 van in totaal 300 geproduceerde

stukken afgekeurd werden. De arbeidster is

ervan overtuigd dat zij en de andere bij het incident

betrokken arbeidsters het mikpunt werden

omdat zij de reputatie hadden op te komen voor

de rechten van de arbeiders. Zij en haar vakbond

legden haar zaak voor aan het Centrale Comité

voor Regeling van Arbeidsgeschillen (P4P) bij het

Indonesische Ministerie voor Arbeid. Het comité

nam een beslissing in het nadeel van de arbeidster

en ze werd ontslagen.

Met de toelating van die arbeidster schreef de

auteur tussen juli en november 2001 een aantal

keren een brief naar Nike waarin hij de onderneming

vroeg om toestemming te geven voor een

onafhankelijk onderzoek van deze zaak, om er

zeker van te zijn dat ze niet onterecht ontslagen

was. Nike ging niet in op het verzoek om een

onafhankelijk onderzoek. Het verklaarde in de

plaats dat Nike stafleden de zaak zouden onderzoeken.

De onderneming heeft een aantal

verdere vragen van de auteur om informatie te

bekomen over dit intern onderzoek, genegeerd.

Indien Nike het ernstig meent met de waarborg

dat arbeiders die opkomen voor hun rechten,

niet zullen worden gediscrimineerd, dan had de

onderneming logischerwijs een onafhankelijk

onderzoek door een geloofwaardige controle-

5 Het Jaarlijks Rapport van Amnesty International 2000 beschreef de rechterlijke macht in Indonesië als “zwak en corrupt”.

13


14

organisatie moeten organiseren. Tegen januari

2002 kon de arbeidster onmogelijk nog verder

protesteren tegen haar ontslag en had daarom

een ontslagpremie aanvaard. Opnieuw verklaarden

leden van haar vakbond dat “de weg te lang

was”.

In een andere fabriek waren de arbeiders ervan

overtuigd dat het beslissingsproces over wie

werkloos wordt gedurende een minder goede

periode, aan de fabrieksleiding veel ruimte laat

om zich van actieve vakbondsleden te ontdoen.

Bij die gelegenheden kiezen de opzichters persoonlijk

welke arbeiders van hun lijn hun werk

verliezen. Dit geeft aan de opzichters een grote

mate van vrijheid om leden van onafhankelijke

vakbonden of arbeiders die af en toe klagen over

slechte arbeidsomstandigheden, te verwijderen.

Op de checklist van alle opzichters staat vermeld

welke arbeiders lid zijn van de onafhankelijke

vakbond, en dat vergroot de vrees van de arbeiders.

Arbeiders door mij geïnterviewd, hadden

hun opzichters gevraagd waarom hun vakbondslidmaatschap

op die lijsten vermeld was, maar

ze hadden geen afdoend antwoord gekregen.

Een had gegrapt dat, indien die informatie

bedoeld was om de opzichters eraan te herinneren

wie een premie en een loonsverhoging

moest krijgen, ze dan zeer dankbaar zou zijn,

maar dat ze daar op een of andere manier aan

twijfelde. Onlangs ontsloeg die fabriek 600 arbeiders

maar nu wel geen disproportioneel groot

aantal leden van de onafhankelijke vakbond.

Niettemin zijn de arbeiders ervan overtuigd dat

de fabriek met de vakbondsleiders zou moeten

onderhandelen om een eerlijker methode te

zoeken om te bepalen welke arbeiders hun werk

verliezen.

In de meeste onderzochte fabrieken zijn de

bestellingen van schoenen onlangs beduidend

verminderd. Aan de arbeiders in deze fabrieken

is verteld dat dit komt doordat de economische

inzinking in de VS na de terroristische aanval van

11 september de vraag drastisch heeft doen

dalen. Naast de fabriek die in december 2001

600 arbeiders ontsloeg, is een andere Nike

onderaannemer in maart 2002 van plan om 400

arbeiders te ontslaan. De twee onderzochte fabrieken

waar de bestellingen niet verminderd

zijn, zijn PT Nikomas Gemilang en PT Panarub.

Het is bijzonder zorgwekkend dat bestellingen

van Nike verminderen in fabrieken waarin

onafhankelijke vakbonden ingeburgerd zijn geraakt,

terwijl bestellingen stabiel gebleven zijn in

PT Nikomas Gemilang, een fabriek die vakbondsactiviteiten

radicaal heeft onderdrukt. Mensenrechtengroeperingen

hebben Nike al vaak opge-

roepen om geregeld het niveau van zijn bestellingen

bij elke fabriek bekend te maken zodat elke

discriminatie van fabrieken met vakbonden nagespoord

kan worden. De onderneming blijft dat

weigeren.

Persberichten suggereren dat ook andere factoren

dan de economische inzinking in de VS een

rol kunnen spelen. Op 11 februari publiceerde

Business Week een artikel waarin Anton Supit,

de voorzitter van de Indonesische Schoenindustrievereniging,

werd geciteerd met de verklaring

dat de politieke instabiliteit en de hogere kosten

als gevolg van de inflatie “Nike, Reebok, Adidas

en anderen” ertoe aanzetten om bestellingen in

China en Vietnam te plaatsen. In januari 2002

had de auteur een ontmoeting met vertegenwoordigers

van 2 fabrieken in Vietnam die

sportschoenen produceren voor Nike. In die fabrieken

stegen de bestellingen sterk. In tegenstelling

tot Indonesië, is in Vietnam de enige bij

wet toegelaten vakbond de officiële vakbond van

de communistische regering.

Een individueel dossier - Leily’s

verhaal

(Dit is een vertaling van een rapport opgesteld

door Julianto, zelf een ex-werknemer van de

Nikomas fabriek, die nu werkt als vakbondsvrijgestelde

in Serang op West-Java.)

Op zondag 4 november 2001 interviewde ik een

Nikomas arbeidster. Het interview vond plaats in

haar huis. Ze stemde ermee in dat haar verhaal

zou worden gepubliceerd, op voorwaarde dat ik

haar een andere naam gaf. Ze verklaarde dat het

gebruik van haar echte naam gevaarlijk zou kunnen

zijn voor haar wanneer het rapport in handen

kwam van de fabrieksleiding.

Leily begon bij Nikomas te werken in 1997, van

zodra ze haar diploma van de middelbare school

had behaald. De job werd haar gesuggereerd

door een vriendin die daar werkte. Eerst was ze

zeer blij dat ze zo gemakkelijk een job had gevonden

en ze hoopte dat ze haar ouders zou kunnen

helpen. Maar haar loon was zo laag dat ze

nauwelijks zichzelf kon onderhouden. Ze moest

wonen in de slaapzaal van de fabriek, zodat ze

haar ouders in Centraal Java wat geld zou kunnen

opsturen om te helpen betalen voor de

school van haar 2 zussen. De slaapzaal was heel

oncomfortabel, ze moest een kamer van 3 bij 6

meter delen met 11 andere arbeidsters. Het toilet

was op 80 meter van haar kamer en ze

moesten ervoor in de rij staan.


In het atelier was de toestand niet beter. De

groepsleider en de opzichter waren heel brutaal

tegen de arbeiders. Haar opzichter schreeuwde

hen toe en schold hen voortdurend voor ‘aap’,

‘varken’ en ‘domme’. Leily dacht dat die brutaliteit

veroorzaakt was door de druk vanwege het

management om de hoge productiecijfers te

halen. Leily en haar vriendinnen waren niet altijd

in staat het cijfer te halen. Als gevolg daarvan

smeet haar opzichter twee keer de buitenzool

van een schoen naar haar. Eind 1998 werden

Leily en twee andere arbeidsters van de

stikafdeling om dezelfde reden gestraft en

moesten de hele dag vooraan voor de productielijn

rechtop staan. De volgende morgen

moesten ze de fabrieksvloer poetsen vooraleer

ze aan het werk mochten gaan. Leily voelde zich

vernederd door deze behandeling.

Vanaf eind 1999 tot begin 2000 werd Leily

bedreigd met ontslag omdat ze een arbeidersvergadering

had bijgewoond en weigerde er iets

over los te laten. Ze werd lastig gevallen door

fabriekspersoneel en een veiligheidsagent brak

in in haar kastje op de slaapzaal om naar haar

notities van de vergadering te zoeken. Vanaf die

dag heeft ze nooit nog een arbeidersvergadering

bijgewoond uit vrees dat ze ontslagen zou worden.

In oktober 1999 huwde Leily met een collega

arbeider van Nikomas. Ze verhuisde van de

slaapzaal naar een klein huis met één slaapkamer

dat ze huren voor Rp 150.000 (US$ 14.50) per

maand. Ze hebben een kind dat bij Leily’s ouders

woont in Centraal Java. Leily en haar echtgenoot

moeten veel overuren doen alleen al om de

kosten voor levensonderhoud te betalen.

Daarom kan ze niet stoppen met werken om

voor haar kindje te zorgen. Ze denkt dat ze elk Rp

800.000 per maand nodig hebben om in hun

basisbehoeften te voorzien. Maar Leily’s voltijdse

loon bedraagt slechts Rp 438.000 per

maand en dat van haar man Rp 441.000 per

maand. Ze doen heel veel overuren zodat ze elke

maand wat geld kunnen opsturen voor hun kindje.

Reizen naar Centraal Java is zeer duur en

daarom kunnen ze zich slechts om de 4 maand

één reis van haar ofwel haar man veroorloven

om hun kindje te bezoeken. Leily wenst heel erg

dat er kinderdagopvang bij de fabriek zou zijn.

In oktober 2000 werd een vriendin van Leily ziek,

maar de opzichter dwong haar verder te werken.

Pas wanneer ze het bewustzijn verloor, riep de

opzichter een ziekenwagen om haar naar de kliniek

te brengen. Leily is ook getuige geweest

van veel soorten geweld tegenover de arbeidsters,

maar ze zweeg erover omdat ze haar werk

niet wou verliezen. Ze is ontevreden over haar

werkomstandigheden maar ze voelt zich

enigszins gesterkt door de vriendinnen rondom

haar met wie ze dezelfde ervaringen kan delen.

Tegenwoordig is er veel verbeterd in de manier

waarop de opzichters hen behandelen, wat goed

is. Maar de moeilijkheden waarmee de arbeidsters

geconfronteerd worden, nemen veel vormen

aan. Leily kan nooit menstruatieverlof

nemen, waar ze nochtans recht op heeft, maar

haar opzichter geeft haar geen toestemming.

Dat is het geval voor de meeste arbeidsters. Ze

hoopt dat de arbeidsomstandigheden in haar fabriek

verder zullen verbeteren. Door middel van

dit interview hoopt Leily dat:

• PT. Nikomas Gemilang stopt met alle vormen

van geweld tegen arbeiders en de opzichters

die de regels overtreden, straft;

• Nike en Adidas de lonen verhogen;

• Nike en Adidas zorgen voor slaapgelegenheid

voor gehuwde arbeiders;

• Nike en Adidas zorgen voor kinderdagopvang

en een transportvergoeding;

• Nike en Adidas toelaten dat de arbeiders hun

eigen organisatie hebben.

15


16

WERKUREN

Nikes gedragscode bepaalt dat elke fabriek “op

regelmatige basis de arbeiders één vrije dag per

week moet geven met niet meer dan 60

werkuren per week, of indien de plaatselijke

beperkingen lager zijn, die moet naleven.”

Adidas’ Standards of Engagement bepalen dat

Dit koppel bestaat uit jonge twintigers.

Ze leven in een klein complex met andere

Nike werknemers. De man werkt in de

nabijgelegen Nike fabriek sinds 3 jaar. Toen

het koppel geïnterviewd en gefotografeerd

werd in november 2001 was de vrouw

8 maand zwanger.

Ze zijn bang. Nu betalen ze Rp. 80 000

(US$ 8) huur per maand en Rp. 12 0000

(US$ 1,20) voor water. In november 2001

bedroeg zijn loon Rp. 435 000 (US$ 43,5) en

met eventueel overwerk kon hij maximaal

nog Rp. 200 000 (US$ 20) verdienen. “Nu is

er geen overwerk. Mijn loon is O.K. voor

voeding – rijst van lage kwaliteit – voor ons

maar we kunnen geen radio of niks kopen.

Als ouder ben ik bezorgd over mijn baby.

“We sparen beetje per beetje. Het enige

waar ik bang voor ben is onze financiële

situatie als de baby geboren is want het

loon bij Nike is te laag.”

In januari 20002 verhoogden de plaatselijke

regeringen in Indonesië de minimumlonen

maar werknemers zeggen dat vermindering

in de subsidies voor brandstof en andere

elementaire producten betekenen dat de

verhoging van het minimumloon geen

gelijke tred houdt met de inflatie.

de “werknemers niet verplicht mogen worden

om, ofwel, overuren meegerekend, meer dan

60 uur per week te werken, uitgezonderd in uitzonderlijke

omstandigheden, ofwel meer dan

het plaatselijk wettelijk aantal maximum uren.

De werknemers moeten tenminste 24 opeenvolgende

uren vrijaf krijgen per zevendaagse

periode, en moeten jaarlijks betaald verlof krijgen”.


De werkuren fluctueren samen met de

seizoensschommelingen van de bestellingen. Ze

verschillen ook van fabriek tot fabriek en tussen

verschillende fabrieksafdelingen. Het Like

Cutting Bamboo rapport stelde vast dat in al de

fabrieken de ondervraagde arbeiders regelmatig

meer dan 60 uur per week moesten werken en

dat in de Nikomas Gemilang fabriek werkweken

van 70 uur en meer gebruikelijk waren.

Arbeiders die overwerk weigerden, waren het

slachtoffer van een hele reeks mogelijke straffen.

In sommige fabrieken kregen de arbeiders

een aantal waarschuwingsbrieven, wat kon

resulteren in ontslag. In andere fabrieken werden

ze uitgescholden en vernederd met

opdrachten als het poetsen van de toiletten of

vooraan voor de andere arbeiders gaan staan.

De meeste arbeiders die in november 2001 en

januari 2002 voor dit rapport werden geïnterviewd

vertelden dat ze nu veel minder overwerk

moeten verrichten dan de gewoonte was tijdens

de piekperiodes in het verleden. In sommige

afdelingen van enkele fabrieken doen de arbeiders

nog nauwelijks overwerk, in andere varieert

de werkweek tussen de 45 en 60 uur per week.

Dat is heel wat minder dan de werkweken die

gebruikelijk waren in de vorige 6 tot 12 maanden.

Eén van de in juli 2001 geïnterviewde Nike

arbeiders werkte toen 11 uur per dag, 7 dagen

per week (dus een 77-urige werkweek). Tegen

januari 2002 was haar werkweek gedaald tot 57

uur per week. Arbeiders van PT Nikomas

Gemilang meldden dat van december 2000 tot

februari 2001 veel arbeiders in de fabriek 12 uur

per dag gedurende 7 dagen per week werkten

(84 uur per week). Vanaf januari 2002 kwamen

werkweken van 60 uur veel meer voor.

Die kortere werkweken zijn waarschijnlijk grotendeels

het gevolg zijn van de hierboven

besproken vermindering van de bestellingen.

Maar het kan ook het gevolg zijn van het feit dat

Nike en Adidas meer moeite doen om hun

gedragscodes op te leggen. Volgens een arbeider

van Nikomas kwam aan de buitengewoon

lange werkweken tot februari 2001 een einde

nadat een inspecteur van Nike was tussengekomen.

Arbeiders van een aantal andere fabrieken

zeiden dat de bedrijfsleiders aangekondigd

hadden dat overwerk boven een

bepaald aantal uren per week vrijwillig is, en dat

het mogelijk is overwerk boven dat niveau te

vermijden door naar de personeelsmanager te

gaan. Vaak was het probleem in die fabrieken dat

een klacht bij de personeelsmanager de

opzichter buitenspel zet, en dus dienden de

arbeiders geen klacht in om te vermijden dat ze

het slachtoffer zouden worden van de woede

van de opzichters. Aanvragen om geen “verplicht”

overwerk te moeten verrichten, worden

in deze fabrieken nog altijd afkeurend bekeken

en de arbeiders die ze indienen, worden dikwijls

ervoor gewaarschuwd dat ze hun werk kunnen

verliezen.

De paradoxale kant aan de vermindering van het

overwerk is dat de lonen zo laag zijn dat de arbeiders

in hun wanhoop zoveel mogelijk uren

werken. Arbeiders van alle fabrieken legden er

herhaaldelijk de nadruk op hoe levensbelangrijk

het inkomen uit overwerk is om in hun

basisnoden te kunnen voorzien, omdat het met

het basisloon bijna onmogelijk is om zelfs alleen

maar voeding en huur te betalen. In januari 2002

zei Ngadinah van Panarub (Adidas) in een

groepsinterview (via een tolk):

We leven van ons loon voor overwerk - alle

arbeiders van Panarub. Indien je geen overwerk

kunt doen, verdien je zeer weinig.

Toen ik in juli 2001 een (Nike) arbeider die 77 uur

per week werkte, vroeg of hij minder uren wenste

te werken, antwoordde hij dat hij natuurlijk

liever wat meer wou rusten, maar dat hij het

overwerk nodig had om iets te kunnen sparen. In

een groepsinterview van januari 2001 omtrent

een andere Nike onderaannemer zei een arbeider

dat, ofschoon overwerk vrijwillig is in hun

fabriek, “het door de omstandigheden opgedrongen

wordt omdat ze zonder niet kunnen

overleven. Arbeiders die nu minder dan 60 uur

per week werken hebben leven in extreme

armoede.

LONEN

Het Like Cutting Bamboo rapport (september

2000) stelde vast dat de lonen van de arbeiders

veel lager waren dan wat ze nodig hadden om in

hun basisbehoeften te voorzien en dat ze sterk

afhankelijk waren van overwerk om financieel

rond te komen. Het stelde ook vast dat vooral

arbeiders met kinderen zich in een erg slechte

financiële positie bevonden.

Sindsdien heeft onderzoek betaald door Nike, de

toereikendheid van de lonen van Nike arbeiders

in Indonesië bestudeerd. In februari 2001 publiceerde

Nike een rapport met de titel

“Workers’ Voices: An Interim Report of Workers’

Needs and Aspirations in Nine Contract Factories

in Indonesia”. Het onderzoek werd opgezet door

17


18

de Global Alliance for Workers and Communities,

en uitgevoerd door het Center for Societal

Development Studies van de Atma Jaya

Katholieke Universiteit te Jakarta. Daarin werd

vastgesteld dat de meeste arbeiders bij Nikes

onderaannemers het officiële regionale minimumloon

of meer kregen, dat toen ongeveer,

Rp. 286.000 (US$ 32.9) bedroeg. Het kwam

echter tot de vaststelling dat in de meeste

Indonesische provincies het minimumloon lager

was dan het bestaansminimum zoals geschat

door de regering en gebaseerd op de behoeften

van een ongehuwde man. Als overwerk en vergoedingen

in rekening worden gebracht bedroeg

het gemiddeld maandloon in de negen fabrieken

tussen Rp. 471.550 (US$ 54) en Rp. 614.150

(US$ 70,6). Zelfs met inachtneming van het

belangrijke aandeel van overwerk in het inkomen

van de arbeiders meldden “meer dan de helft”

van de deelnemers aan de groepsinterviews dat

hun lonen “laag en onvoldoende waren” 6 .

De voor dit rapport geïnterviewde arbeiders beklemtoonden

sterk dat hun lonen te laag blijven.

Zoals hierboven vermeld, vonden de interviews

plaats in juli en november 2001 en in januari

2002. In 2001 kregen de geïnterviewde arbeiders

een basisloon tussen Rp. 426.000 (US$

37,50) en Rp. 500.000 (US$ 44) per maand.

Het afgebeelde loonstrookje is van Ngadinah van

de PT Panarub fabriek (Adidas). Het toont dat ze

in een periode van 3 weken tussen 9 en 30

november 2001 een basisloon kreeg van Rp.

343.000 (US$ 32,50) plus twee bijkomende vergoedingen

die in totaal Rp. 33.600 (US$ 3,16)

bedroegen. Van dat bedrag werd Rp. 11.130

(US$ 1,05) afgetrokken voor haar wettelijke ziekteverzekering

(Jamsostek) en voor andere

kosten, zodat ze Rp. 365.700 (US$ 34,50) overhield

voor de drie weken. Haar wekelijks

inkomen gedurende deze periode bedroeg dus

Rp. 121.900 (US$ 11,50) en ze moest overleven

met Rp. 17.414 (US$ 1,65) per dag.

In januari 2002 werden de wettelijke minimumlonen

in de meeste Indonesische provincies beduidend

verhoogd, in enkele zelfs met 38% om te

arbeiders te helpen het hoofd te bieden aan de

prijsstijgingen als gevolg van de vermindering van

de regeringssubsidies voor voedsel en brandstof.

Arbeiders in de onderzochte Nike en Adidas fabrieken

verdienen nu een basisloon tussen Rp.

565.000 (US$ 56) en Rp. 590.000 (US$ 58,50) per

maand. Volgens de arbeiders die in januari 2002

deelnamen aan de groepsinterviews zijn de prijzen

echter sneller gestegen dan de lonen en is hun

economische situatie dus niet verbeterd. Op 17

januari verhoogde de regering de brandstofprijzen

met gemiddeld 22% maar in de voorafgaande

maanden waren de prijzen van basisgoederen

zoals rijst en petroleum al dramatisch gestegen

wegens het hamsteren voor de afschaffing van de

subsidies. (Jakarta Post 2002b). Op 9 januari

meldde de Jakarta Post dat de prijs van petroleum

“drastisch was gestegen” en dat in West-Java,

waar de meeste onderaannemers van Nike en

Adidas zich bevinden, de prijs van de rijst was

gestegen van zijn gewone niveau van Rp. 2.600

(US$ 0,26) per kilo tot tussen Rp. 2.800 (US$ 0,28)

en Rp. 3.200 (US$ 0,32) per kilo. De prijs van palmolie

was van normaal Rp. 2.800 (US$ 0,28) gestegen

tot Rp. 3.500 (US$ 0,35) per kilo (Jakarta Post

2002b). Arbeiders van de Panarub fabriek te

Tangerang, West-Java, meldden in een groepsinterview

op 21 januari dat rijst op de goedkoopste

markt nu Rp. 4.000 (US$ 0,40) per kilo kost, een

verhoging met 50% in vergelijking met 6 maand

ervoor. De prijs van de eieren was omhoog gegaan

van Rp. 6.000 (US$ 0,60) tot Rp. 8.000 (US$ 0,80)

per kilo, een verhoging met 33% 7 . Begin februari

2000 werd Java getroffen door grote overstromingen

en de economische kost zal waarschijnlijk

honderden miljoenen dollar bedragen. De overstromingen

veroorzaakten veel schade aan de

gewassen en transportsystemen (wegen en

bruggen) met als gevolg nog verdere stijging van

de voedselprijzen (Business Times 2002).


De recente vermindering van het overwerk heeft

de nieuwe loonsverhoging verder teniet gedaan.

Zoals in het vorige hoofdstuk vermeld, zijn de

arbeiders afhankelijk van het inkomen voor overwerk

om in hun basisbehoeften te voorzien en

wat spaargeld over te houden. In juli 2001

meldde een ongehuwde arbeidster die in een

gratis verblijfplaats van de fabriek woonde dat ze

met haar premie voor overwerk sommige maanden

tot Rp. 100.000 (US$ 9,70) kon sparen. In

januari 2001 reageerden zes deelnemers aan

een groepsinterview van de dezelfde fabriek op

de vraag hoeveel ze konden sparen, met ironisch

gelach. In plaats daarvan vertelden ze dat ze nu

tegen het eind van de maand, voordat hun maandelijks

loon uitbetaald werd, geld moesten lenen.

De situatie is het ergst voor arbeiders met

kinderen. De ontoereikendheid van hun loon maakt

het voor hen uitermate moeilijk om hun gezin te

onderhouden. In sommige fabrieken kunnen ongehuwde

arbeiders die bereid zijn om met acht op

één kamer te leven, hun voordeel doen met het

gratis logement op de fabriek. Die keuze is er niet

voor arbeiders met een gezin. Achtentwintig per

cent van de voor het Global Alliance rapport geïnterviewde

arbeiders waren ouders. Dat rapport

bevatte de volgende paragraaf:

Wanneer in de groepsinterviews aan de arbeiders

werd gevraagd waarom sommigen

ongelukkig waren, meldden enkele jonge ouders

dat ze niet samenleven met hun kleine

kinderen. Die arbeiders verklaarden dat ze

wegens het gebrek aan goedkope kinderopvang

en de hoge kosten voor onderwijs in de

wijde omtrek van Jakarta, verplicht waren hun

kinderen achter te laten bij de familie in hun

geboortedorp. (Center for Societal Development

Studies 2001, p.20).

Eén van de doelen van dit onderzoek was een

idee te krijgen van welk percentage Nike en

Adidas arbeiders gescheiden van hun kinderen

moeten leven en op welke manier dat een impact

heeft op hen en hun gezinnen. Ongeveer 28%

van de arbeiders in Nike onderaannemers in

Indonesië zijn ouders (Center for Societal

Development Studies 2OO1, p. 20). Aan de 35

arbeiders die ofwel werden geïnterviewd of die

deelnamen aan groepsinterviews, werd gevraagd

het percentage ouders in hun fabrieken te schatten

die zich verplicht zagen hun kinderen bij familieleden

te plaatsen in hun geboortedorp. Dertig

schatten dat meer dan de helft hun kinderen

achterlieten in hun dorp. Van de rest schatte er

één de helft, een ander 40% en de andere drie

vonden het moeilijk een schatting te maken, maar

zeiden dat het er “heel veel” waren 8 .

De meeste arbeidsters in deze situatie kunnen

zich slechts veroorloven om hun kinderen om de

één tot zes maanden te bezoeken, afhankelijk

van de afstand tussen de fabriek en het dorp. De

meeste arbeiders van andere eilanden dan Java

zien hun kinderen eens om de paar jaar. Een

arbeider had een dochtertje van drie jaar, en hij

en z’n vrouw konden haar slechts eenmaal per

maand zien. Natuurlijk vonden ze de scheiding

uitermate pijnlijk. Alle arbeiders zeiden dat indien

hun loon voldoende zou zijn om in de basisbehoeften

van een gezin te voorzien of indien de

fabriek voor kinderopvang zou zorgen, de

meeste arbeiders ervoor zouden kiezen hun

kinderen bij zich te houden.

Tegenwoordig nemen arbeiders die hun kinderen

bij zich houden, een enorme financiële last op

zich. Een arbeider had een zoon van een jaar en

vertelde dat hij een lening moest aangaan om

het levensonderhoud van zijn vrouw te bekostigen

die voor de baby zorgde. Tussen de maandelijkse

betaaldagen moeten ze dikwijls voedsel

kopen op krediet. Een andere arbeider die in juli

2001 werd geïnterviewd, had een zuster die ook

op de fabriek werkte en een zoontje had van drie

jaar. Ze bevond zich in een zeer moeilijke financiële

situatie. Ze moest een buurvrouw Rp.

60.000 per maand betalen om voor haar zoon te

zorgen en moest besparen op basisvoedsel om

melk te kunnen kopen voor het kind. Eén van de

ongehuwde arbeiders verklaarde dat de

armoede van zijn collega arbeiders met een

gezin een té gevoelig probleem was om direct

met hen te kunnen bespreken. Maar uit wat hij

zag hoe ze leefden en hoe weinig ze aten, kon hij

afleiden hoe moeilijk ze het hadden.

6 Het Global Alliance rapport wees erop dat de uurlonen in de 9 fabrieken, die toen varieerden tussen US$ 0,32 en US$

0,42 veel hoger waren dan het gemiddelde uurloon voor Indonesische productiearbeiders in 1999 (US$ 0,17) (Center for

Societal Development Studies 2001, p. 23). Bij het maken van deze vergelijking vergat het te vermelden dat de meeste

Nike fabrieken zich in dicht bevolkte industriële zones bevinden waar de levensduurte en het minimumloon allebei beduidend

hoger zijn dan in de meeste streken van Indonesië.

7 Naar de auteurs beste weten zijn er nog geen officiële cijfers omtrent de recente inflatie van de prijzen voor basisvoedsel

op West-Java.

8 Dit is natuurlijk geen precies cijfer, maar het geeft een algemeen beeld van hoeveel Nike en Adidas sportschoenenarbeiders

zich in Indonesië in die situatie bevinden. Er is meer onderzoek nodig, vooral naar de impact op deze kinderen van het

feit dat ze gescheiden van hun ouders moeten leven.

19


20

Tien personen leven in dit gebouw, gelegen in een krottenwijk

op honderd meter van een Nike fabriek. Er is één kleine

keuken, één badkamer en een kleine gemeenschappelijke

wasplaats. Er is geen stromend water, enkel een bron en een

emmertje met een touw om water op te halen om te koken en

te wassen.

In november 2001 bedroeg de huur van deze kleine, donkere

kamers Rp. 80 000 (US$ 8) per maand. De werknemers

ontvingen een basisloon van Rp. 426 000 (US$ 43) per maand

en een dagelijkse toelage van Rp. 5000 (US$ 0,50) die

verondersteld wordt voldoende te zijn voor lunch en transport.

De werknemers beweerden tot juli 2001 alleen in staat te zijn

te overleven door lange overuren te werken. Maar door de

economische achteruitgang in de Verenigde Staten sinds juli,

zijn door de gedaalde de bestellingen voor Nike de overuren

drastisch teruggevallen. Nu zijn veel werknemers gedwongen

om leningen aan te gaan van kredietinstellingen. De gemiddelde

lening bedraagt Rp. 300 000 (US$ 30) volgens één bron.

Om die schulden te kunnen terug te betalen, is de werknemer

gebonden aan de fabriek.


GEZONDHEID

EN VEILIGHEID

Indien de productieprocessen in de sportschoenenproductie

niet goed beheerd worden, kunnen

ze zeer ernstige risico’s betekenen voor de

gezondheid van de arbeiders. Mogelijke gevaren

omvatten de blootstelling aan gevaarlijke chemicaliën,

ademhalingsziektes, spier- en gewrichtsproblemen

(letsels door repetitieve bewegingen

en rugletsels door opheffen van zware lasten),

gevaar voor acute verwondingen (scheurwonden,

amputaties, verplettering, val), blootstelling

aan overmatige hitte en geluid en gevaar voor

oogletsels. Een doelmatig management van

gezondheid en veiligheid vereist een waaier van

maatregelen met inbegrip van epidemiologische

controle van het personeel, nauwgezette opleiding

van de arbeiders, controle van de industriële

hygiëne en de betrokkenheid van de arbeiders in

veiligheidscomités met werkgevers- en werknemersafgevaardigden.

Het is ook wenselijk dat er

aangepaste professionele medische zorg ter

beschikking is in fabrieksklinieken.

Een betrouwbare beoordeling van de prestaties

van een fabriek op dit gebied vereist het goed

bijhouden van fabrieksgegevens en volledige

inspecties door opgeleide specialisten.

Ofschoon deze problematiek blijkbaar een belangrijk

onderdeel is van de controleprogramma’s

van hun ondernemingen, geven Nike en

Adidas zeer zelden de toestemming aan echt

onafhankelijke specialisten om de omstandigheden

te onderzoeken en er systematisch en

volledig transparant over te rapporteren.

Tijdens de weinige gelegenheden waarop professionele,

onafhankelijke en transparante inspecties

toegelaten zijn, zijn er ernstige risico’s aan

het licht gekomen. In maart 1999 gaf Nike aan

Dara O’Rourke de toestemming om de Tae

Kwang Vina fabriek in Vietnam te inspecteren.

Die fabriek was eerder op negatieve manier in de

media gekomen omdat ze de arbeiders blootstelde

aan giftige chemische dampen. O’Rourke

was ten volle bevoegd voor de opdracht, hij is nl.

opgeleid als gezondheids- en veiligheidsspecialist

en is nu assistent-professor in milieu- en arbeidsbeleid

aan de MIT. Alhoewel de fabriek de blootstelling

van de arbeiders aan giftige solventen en

andere chemicaliën had verminderd, constateerde

hij dat het niveau van blootstelling aan een

aantal van die chemicaliën nog de Vietnamese

regeringsnormen overtrad. Hij verzamelde bewijzen

van een aantal andere gezondheids- en veiligheidsproblemen

in de fabriek, zoals overmatig

geluid en hitte, slechte ergonomie, verkeerd

gebruik van beschermingsuitrusting en ondermaatse

opsporing van ziekteoorzaken (O’Rourke

en Brown 1999). In 2000 evalueerde O’Rourke de

bevindingen van een Nike inspectie door

PricewaterhouseCoopers van een Indonesische

fabriek die voor Nike en Reebok produceerde. Hij

concludeerde dat de inspectie het gebruik van

gevaarlijke chemicaliën en andere ernstige

gezondheids- en veiligheidsproblemen niet had

vastgesteld. (O’Rourke 2000).

Totdat ondernemingen als Nike en Adidas bereid

zijn erop aan te dringen dat gezondheid en veiligheid

op een professionele en volledig

transparante manier worden geïnspecteerd, kunnen

interviews en groepsinterviews als deze tenminste

een algemeen idee geven van de ernst

van de gevaren waar de arbeiders aan blootgesteld

worden.

Blootstelling aan

gevaarlijke chemicaliën

Zes van de arbeiders die deelnamen aan het

onderzoeksprogramma brachten het probleem

ter sprake van ademhalingsziekten veroorzaakt

door het inademen van chemische dampen. De

gevaren van blootstelling aan dampen van organische

solventen in sportschoenenfabrieken kwamen

sterk onder de internationale aandacht in

1997, toen één van Nikes eigen controlerapporten,

opgesteld door de accountingfirma Ernst

and Young, gelekt werd naar de New York Times

(Greenhouse 1997). Het rapport vond bewijzen

van uiterst hoge niveaus van blootstelling. Vooral

onrustwekkend was de blootstelling aan tolueen

op niveaus tussen 6 en 177 maal het Vietnamese

maximum (TRAC 1997). Tolueen is een

chemisch solvent dat het centrale zenuwsysteem

kan aantasten, lever- en nierbeschadiging

en oogirritaties kan veroorzaken. Er zijn ook heel

wat wetenschappelijke bewijzen dat blootstelling

aan tolueen miskramen kan veroorzaken

9 . Het uitgelekte rapport noteerde dat de

blootstelling aan tolueen en andere chemicaliën

resulteerde in “groeiende aantallen werknemers

die aan huid-, hart- en keelziektes en allergieën

lijden” (TRAC 1997).

9 Informatie over de gevaren van tolueen is samengevat in de Toxocological Profile for Toluene, herzien, gepubliceerd door

de U.S. Agency for Toxic Substances and Disease Registry (Atlanta, ATDSR, 1998).

21


22

Nike heeft, wat het chemicaliën op “waterbasis”

noemt, geïntroduceerd voor het aaneenlijmen

van de verschillende onderdelen van sportschoenen.

Het zou nauwkeuriger zijn om die chemicaliën

“op waterbasis” te beschrijven als chemicaliën

met “minder solventen”. Ze bevatten nog

potentieel gevaarlijke organische solventen,

maar minder dan de vroeger gebruikte chemicaliën

op “solventbasis”. De blootstelling van de

arbeiders aan de dampen van deze chemicaliën

moeten nog altijd gemeten worden via industrieel-hygiënische

controles, en de blootstelling

moet op basis van de controleresultaten verminderd

of geëlimineerd worden. De meest doeltreffende

vormen van beheersing vormen lokale

afzuiging en productvervanging. Individuele gasmaskers

mogen alleen in laatste instantie

gebruikt worden. Ze zijn immers slechts doelmatig

zijn als elke individuele arbeider zijn eigen

aan hem aangepaste uitrusting heeft, als de

patronen regelmatig worden vernieuwd

vooraleer ze verzadigd zijn en als de arbeiders

opleiding hebben gekregen over hun gebruik,

schoonmaak en bewaring.

In mei 1998 engageerde Nike zich ertoe dat al

zijn fabrieken voor luchtkwaliteit de gezondheidsnormen

van de VS administratie zouden halen. In

april en mei 2001 heeft de auteur de onderneming

een aantal keren gevraagd om testresultaten

ter beschikking te stellen om te bewijzen dat

deze luchtkwaliteitsnormen inderdaad gehaald

werden, maar de onderneming heeft dusver

geweigerd om die informatie te geven.

Arbeiders die voor dit rapport geïnterviewd werden

zeiden dat Nike inspecteurs zond om de

luchtkwaliteit in de fabriek te meten, maar dat ze

geen resultaten van de tests gekregen hebben.

Eén van de in juli 2001 geïnterviewde Nike arbeidsters

werkte met chemicaliën “op waterbasis”

en meldde dat zij twee tot driemaal per week

aanvallen van pijnlijke ademhaling kreeg. Die

duurden gewoonlijk tot twee uur. Ze schatte dat

vijf van de acht arbeiders op haar afdeling

dezelfde problemen hadden.

Tegen januari 2002 had die arbeidster de fabriek

verlaten. De toen geïnterviewde vakbondsmilitanten

van haar fabriek zeiden dat er in de fabriek

nog altijd arbeiders zijn met ademhalingsproblemen

maar dat het aantal gedaald was,. Eén van

de arbeiders van de Nikomas Gemilang fabriek

die deelnam aan een groepsinterview vertelde

hoe een vriend van hem in juni 2001 ontslag had

genomen omdat hij was beginnen bloed op te

hoesten toen hij ziek werd, volgens hem als

gevolg van zijn werk in de fabriek.

Er is dringend verder onderzoek nodig om een

volledig beeld te krijgen van de mate waarin

ademhalingsziekten veroorzaakt door het inademen

van giftige chemicaliën, nog een probleem

vormt in de sportschoenenfabrieken die voor

Nike en Adidas en andere merken produceren.

Risico’s op acute verwondingen

Arbeiders in de warme persafdeling van

sportschoenenfabrieken werken met zware metalen

gietvormen en indien er één valt op een

onbeschermde voet, kan dat leiden tot amputatie

of erge verplettering. Om de arbeiders te beschermen

zijn sterke schoenen met staal versterkte

neuzen vereist. Eén van de arbeiders van Nikomas

Gemilang die in juli 2001 werd geïnterviewd, zei

dat arbeiders van de persafdeling herhaaldelijk

sterkere en veiligere schoenen hadden gevraagd,

maar het bedrijf had dat geweigerd omdat ze te

duur zouden zijn. Arbeiders van Nikomas Gemilang

die in januari 2002 deelnamen aan het groepsinterviews,

meldden dat er op die afdeling nog geen

veilige schoenen ter beschikking waren gesteld.

Op sommige afdelingen van de fabrieken

moeten de arbeiders bijzonder goed opletten dat

hun vingers niet in de machines geraken en

afgesneden worden. Het gevaar is vooral groot

wanneer ze onder druk staan om vlug te werken.

Arbeiders van Nikomas Gemilang die in juli 2001

deelnamen aan interviews en in januari 2002 aan

groepsinterviews, schatten onafhankelijk van

elkaar dat er onder de 23.000 arbeiders op de

fabriek gemiddeld 5 of 6 per jaar een ongeval

hebben met het verlies van een of meer vingers

tot gevolg. Arbeiders die in januari 2002 deelnamen

aan het groepsinterview, meldden dat een

arbeider de week voordien een deel van zijn

vingers had verloren in een ongeval. Arbeiders

die in 2000 voor het Like Cutting Bamboo rapport

werden geïnterviewd, schatten toen dat dit

soort ongevallen veel meer voorkwam. De fabriek

neemt dus waarschijnlijk meer voorzorgsmaatregelen

om dit soort verwondingen te

voorkomen. De standaardprocedures inzake

gezondheid en veiligheid vereisen dat de fabrieken

zorgvuldig statistieken bijhouden over

het aantal verwondingen van dit soort, om de

oorzaken ervan te identificeren en als middel om

ze te voorkomen. Totdat Nike en Adidas en hun

leveranciers bereid zijn om hun gezondheids- en

veiligheidspraktijken open te stellen voor openbaar

onderzoek is het onmogelijk na te gaan of

de ondernemingen afdoende stappen nemen

om die verwondingen te voorkomen.


Aangepaste medische

verzorging

in de fabriekskliniek

Arbeiders die in 2000 voor het Like Cutting

Bamboo rapport werden geïnterviewd, stelden

dat de veel geroemde gratis klinieken in deze

fabrieken eerder functioneerden als controleinstrumenten

dan als middel om de gezondheid

van de arbeiders te bevorderen. Dat wordt geïllustreerd

door de manier waarop verhinderd

wordt dat arbeidsters menstruatieverlof

nemen. Volgens de Indonesische wet hebben

vrouwen het recht om voor een bepaalde tijd

onbetaald verlof te nemen wanneer ze hun

maandstonden hebben. Fabrieksarbeidsters die

lange uren moeten staan of zitten in de fabriek

en die zich geen geneesmiddelen kunnen

veroorloven om hun ongemakken te verlichten,

hebben dit verlof soms nodig wanneer ze bijzonder

erge maandstonden doormaken.

Arbeidsters van twee fabrieken meldden dat,

vooraleer zij dit verlof konden nemen, ze verplicht

waren naar de fabriekskliniek te gaan om

zich aan een medisch onderzoek door fabrieksdokters

te onderwerpen om te bewijzen dat ze

hun maandstonden hadden. Deze vernederende

procedure had tot gevolg dat zeer

weinig arbeidsters dit verlof namen.

Tegen januari 2002 had één van de fabrieken

die praktijk stopgezet. Nu kan men daar en in de

meeste andere fabrieken relatief gemakkelijk

menstruatieverlof nemen. Maar alhoewel het

beleid in de Nikomas fabriek officieel veranderd

is, moeten vrouwen die menstruatieverlof

willen nemen nog altijd hun onderbroekje uittrekken

voor vrouwelijke fabrieksdokters.

Slechts weinig arbeidsters zijn bereid deze

vernedering te ondergaan en nemen dus dit

verlof niet.

Op één gebied was er volgens alle arbeiders

vooruitgang: het bekomen van ziekteverlof. In

het verleden hadden arbeiders het enorm moeilijk

om ziekteverlof te krijgen. Er werd grote druk

op hen uitgeoefend om te blijven werken, zelfs

als ze zeer ziek waren. De voor dit rapport geïnterviewde

arbeiders verklaarden dat de situatie

op dit vlak beduidend verbeterd was. Alhoewel

in sommige fabrieken de arbeiders moeten

blijven werken tot ze relatief ernstig ziek zijn, zijn

de werkgevers toch inschikkelijker met het toestaan

van ziekteverlof als ze een doktersattest

hebben.

Blootstelling aan

hitte en lawaai

In de groepsinterviews wezen een aantal arbeiders

op de hitte en het lawaai, problemen die het

werk op hun afdeling uiterst onaangenaam

maakten. Inspecties ter plaatse zijn nodig om na

te gaan of de betrokken hitte- en lawaainiveaus

zo hoog zijn dat ze een gevaar vormen voor de

gezondheid van de arbeiders.

VERBAAL MISBRUIK

Het Like Cutting Bamboo rapport (september

2000) stelde vast dat verbale mishandeling van

de arbeiders gebruikelijk was en dat arbeiders in

de PT Nikomas Gemilang stelselmatig werden

uitgescholden door de opzichters indien ze te

traag werkten of fouten maakten. De opzichters

beschimpten hen vaak met scheldwoorden als

“hond”, “aap” of “varken”. Dit verbale geweld

werd bijzonder extreem wanneer er hoge productiecijfers

gehaald moesten worden.

Het hierboven besproken Global Alliance rapport

van februari 2001 stelde vast dat 30,2% van de

geïnterviewde arbeiders uit 9 Nike onderaannemers

in Indonesië persoonlijk het slachtoffer

waren geweest van verbaal geweld en dat

56,8% getuige was geweest van het probleem.

In groepsinterviews meldden arbeiders dat brute

woorden of gescheld normaal zijn in hun fabriek

en beschouwd worden als een normaal aspect

van de relatie met de opzichters. Arbeiders die

deelnamen aan dat onderzoek beschreven verbaal

geweld als “brutale en onvriendelijke woorden,

boos gescheld, en vernederende en

beschamende woorden zoals namen van dieren

en beledigingen omtrent hun intelligentie.

(Center for Societal Development Studies 2001,

p. 4, 27).

Vanaf januari 2002 is het niveau van verbaal

geweld in de meeste voor dit rapport onderzochte

fabrieken gedaald. In de Nike fabrieken

kregen de opzichters een opleiding over hoe ze

zich moeten gedragen tegenover de arbeiders.

In een aantal fabrieken worden arbeiders aangemoedigd

om klacht in te dienen indien ze

beschimpt worden. Dat heeft het aantal gevallen

en de intensiteit van het misbruik verminderd,

maar het komt nog voor. In de meeste fabrieken

worden de arbeiders nog uitgescholden wanneer

ze te traag werken, maar de opzichters

vernederen ze niet meer en schelden ze niet

23


24

meer uit voor dieren. Een uitzondering daarop

vormt de Nikomas Gemilang fabriek (Nike en

Adidas) waar arbeiders meldden dat, alhoewel

de opzichters officiële instructies hadden gekregen

van de bedrijfsleiding om de arbeiders minder

te beledigen, het nog altijd niet ongewoon

was om beschimpt te worden of voor “hond” of

“aap” uitgescholden te worden. Arbeiders van

een aantal fabrieken stelden vast dat de woede

van de opzichters op haar beurt veroorzaakt was

door de druk vanwege de hogere bedrijfsleiders

die eisen dat de arbeiders hoge productiecijfers

halen.

Volgens arbeiders van PT Panarub, dat alleen

voor Adidas produceert, komt verbaal misbruik in

de fabriek nog veel voor. De meeste opzichters

schreeuwen op arbeiders als ze te traag werken

of de productiecijfers niet halen, en velen beledigen

ze vaak door ze “dom” of “idioot” te noemen.

Met uitzondering van de hieronder beschreven

situatie op PT Nikomas Gemilang, waar arbeiders

werden geslagen door Indonesische soldaten

die tewerkgesteld waren als bewakingsagenten,

waren er geen andere bewijzen van geweld

tegen de arbeiders. Arbeiders in twee fabrieken

meldden dat opzichters soms onderdelen van

schoenen op de grond gooien wanneer ze

schelden omdat er fouten zijn gemaakt, maar ze

gooien ze niet meer naar de arbeiders en

gebruiken geen ander geweld meer tegen hen.

HET INZETTEN VAN

INDONESISCHE

SOLDATEN “VOOR

DE VEILIGHEID” IN DE

NIKOMAS GEMILANG

FABRIEK

Gedurende periodes van arbeidsonrust huren de

werkgevers dikwijls Indonesische soldaten in

om de arbeiders aan het werk te houden of om

te verhinderen dat ze staken of demonstreren

voor een hoger loon of betere werkomstandigheden.

In september 1999 bemerkte een studentendelegatie

uit de VS dat er soldaten gestationeerd

waren bij de Nikomas Gemilang fabriek op het

moment dat er loonsonderhandelingen werden

gevoerd. Toen dat onder de aandacht van Nike

werd gebracht, antwoordde de vertegenwoordiger

van Nike, Dusty Kidd, dat Nike “de fabrieken

speciale orders gegeven heeft om geen militair

personeel op de fabrieksterreinen te stationeren”.

Daarop werden de soldaten vervangen

door niet-militair veiligheidspersoneel. Later,

tijdens een geweldloze stakingsactie door de

arbeiders van PT Nikomas op 18 december

1999, werd er politie van Brimob (een

gewapende politiebrigade), uitgerust met geweren,

naar de fabriek geroepen en samen met

veiligheidsagenten en ingehuurde burgers

bedreigden en provoceerden zij de arbeiders

(Bissell et al. 2000).

Arbeiders die in juli 2000 geïnterviewd werden,

meldden dat er opnieuw soldaten als veiligheidsagenten

tewerkgesteld werden door de

fabriek en dat ze betrokken waren geweest bij

wrede en onuitgelokte gewelddaden tegen de

arbeiders. Ze vroegen me om geen specifieke

gevallen te beschrijven om te vermijden dat de

betrokken arbeiders zouden gestraft worden

omdat ze met me spraken. Arbeiders die in januari

aan het groepsinterview deelnamen zeiden

dat klachten door de SPTSK vakbond ertoe

leidden dat de fabrieksleiding enige maanden

stopte met het tewerkstellen van soldaten.

Maar vanaf januari 2002 zijn ze er opnieuw mee

begonnen, maar nu werden ze alleen gestationeerd

voor de fabriek, niet erin. Alhoewel er

geen nieuwe gevallen van gewelddaden tegen

arbeiders door die soldaten zijn geweest, vergroot

hun aanwezigheid bij de fabriek vrees van

de arbeiders dat betrokkenheid bij de vakbond

of medewerking aan een staking hun veiligheid

in gevaar kan brengen.

SEKSUEEL MISBRUIK

Volgens het rapport van Global Alliance over 9

Nike fabrieken in Indonesië, dat Nike in februari

2001 publiceerde, meldden 7,8% van de arbeiders

dat ze het slachtoffer waren van ongewenste

seksuele opmerkingen en 3,3% meldden

ongepaste aanrakingen (Center for Societal

Development Studies, 2001).

De voor dit rapport geïnterviewde arbeiders

beschreven een aantal stappen die werden

gezet om dit probleem op te lossen. Opzichters

en managers kregen een opleiding met de


edoeling seksueel misbruik te ontmoedigen, en

in de Nikomas Gemilang fabriek werden een

aantal opzichters die van seksueel misbruik werden

beschuldigd, ontslagen. De meeste arbeidsters

wisten niet of hun medearbeidsters last

hadden van ongewenste seksuele intimiteiten

omdat het probleem in de Indonesische cultuur

heel gevoelig ligt en dus niet openlijk besproken

wordt. De meesten waren ervan overtuigd dat in

hun fabriek seksueel misbruik tegenwoordig

minder een probleem vormt dan in het verleden.

Geen van de geïnterviewde arbeidsters was zelf

seksueel lastiggevallen, maar sommigen merkten

op dat seksueel misbruik op hun fabriek blijft

voorkomen. Maar de arbeidsters zijn bang om

het te melden omdat ze denken dat ze hun job

zouden kunnen verliezen indien ze een lid van

het management zouden beschuldigen.

JAARLIJKS VERLOF

In alle drie de fabrieken die voor het Like Cutting

Bamboo rapport werden onderzocht, kregen de

arbeiders de toelating om op de religieuze

moslim feestdagen verlof te nemen, maar het

was voor hen zeer moeilijk om ander jaarlijks

verlof te nemen, zelfs al hebben ze theoretisch

wettelijk recht op 12 dagen per jaar.

Lijnopzichters zetten de arbeiders onder grote

druk om geen verlof te nemen op andere dan

religieuze feestdagen.

Arbeiders die voor dit rapport werden geïnterviewd,

beweerden dat het wat gemakkelijker

was geworden om hun wettelijk jaarlijks verlof

te nemen. Maar toch bleven er belangrijke

problemen. Een aantal fabrieken voerde een

beter beleid inzake verloven. Eén had de arbeiders

zelfs een opleiding gegeven over hoe ze

hun verlof konden opeisen. Toch zijn er op het

niveau van de fabriekslijn nog belemmeringen.

Arbeiders moeten nog toestemming van hun

opzichters krijgen om verlof te nemen. Die

weigeren gewoonlijk, tenzij ze een andere

arbeider kunnen vinden om hen op die dag in de

lijn te vervangen. In de meeste fabrieken kunnen

arbeiders hun opzichter dwingen toestemming

te geven door een klacht in te dienen bij

de “dienst maatschappelijk verantwoord

ondernemen” of de personeelsdienst. Klachten

kunnen evenwel leiden tot represailles vanwege

de fabrieksopzichters. Dus dienen de

arbeiders niet graag een klacht in. Het gevolg is

dat weinig arbeiders jaarlijks verlof kunnen

nemen.

25


26

BESLUIT

In Indonesië leven Nike en Adidas arbeiders in

extreme armoede. Zelfs indien er heel veel

overgewerkt kan worden, blijven de lonen zo laag

dat ze gezinnen uit elkaar halen en veel arbeiders

ertoe dwingen gescheiden van hun kinderen te

leven. In tijden als deze, wanneer de combinatie

van een economische inzinking in de VS en stijgende

inflatie in Indonesië, de bestellingen en het

aantal overuren doet teruglopen, wordt de

economische situatie van de arbeiders zeer hachelijk.

Velen moeten schulden aangaan om te overleven.

Door de massale afdankingen als gevolg van

die terugloop, hebben al vele honderden de nu al 40

miljoen werkloze Indonesiërs moeten vervoegen.

Het leven van die arbeiders wordt ook beheerst

door vrees. Ze zijn terecht bang dat vrijuit spreken

over de omstandigheden in hun fabriek of meewerken

in een actieve vakbond hun baan in gevaar

zal brengen. De arrestatie, de gevangenneming en

het proces tegen Ngadinah Binti Abu Mawardi van

de PT Panarub fabriek, die levert aan Adidas, heeft

de bezorgdheid gewekt dat betrokkenheid bij een

actieve vakbond hun vrijheid in gevaar kan brengen.

Aanvallen op mondige arbeiders van de PT Nikomas

Gemilang fabriek, die zowel aan Nike als aan Adidas

levert, hebben de 23.000 arbeiders van die fabriek er

bang voor gemaakt dat betrokkenheid bij vakbondsactiviteiten

hun levens in gevaar kan brengen.

Die armoede en angst worden direct veroorzaakt

door de wijze van zakendoen waarvoor Nike en

Adidas gekozen hebben. Ze werken met mondiale

aannemingssystemen die de kosten van de onstabiele

consumentenmarkten afwentelen op wie

het zich het minst kan veroorloven – jonge arbeidsters

uit doodarme plattelandsgebieden in zich

industrialiserende landen. Om ondernemingen als

Nike en Adidas de flexibiliteit en de lage kosten te

bieden die ze vragen, houden de werkgevers het

voltijdse loon lager dan wat een ongehuwde arbeider

nodig heeft om in zijn basisbehoeften te

voorzien. Daardoor moeten de arbeiders in hun

wanhoop zoveel mogelijk overwerken. Op die

manier kan de werkgever gelijk wanneer de

bestellingen vlug afwerken. De dwang tot maximum

flexibiliteit en minimale kosten verplicht de

fabriekseigenaars ook de groei van actieve vakbonden,

die zouden kunnen staken of hogere lonen

eisen, te onderdrukken. Indien de onderaannemers

hun arbeiders niet onder controle kunnen houden

en hun kosten laag houden, kunnen Nike en Adidas

gemakkelijk hun bestellingen plaatsen bij andere

ondernemingen die daar wel toe bereid zijn.

Nike en Adidas zijn niet de enige in dit geval, maar

ze er meer dan andere ondernemingen toe in staat

om er iets aan te doen. In de mondiale kleding- en

schoenindustrie is aanneming en onderaanneming

van productie heel gebruikelijk geworden. Als

gevolg daarvan zijn extreem uitbuitende arbeidsomstandigheden

de norm geworden. Mensenrechtenorganisaties

hebben reuzenondernemingen

als Nike en Adidas tot doelwit gekozen omdat

ze het met hun winstniveaus gemakkelijker kunnen

veroorloven de arbeiders die hun goederen

produceren een waardig leven te waarborgen.

Nikes nettowinst voor 2001 bedroeg US$ 589,7

miljoen. Adidas’ winst voor het jaar 2000 bedroeg

US$ 160 miljoen. Beide ondernemingen zijn uiterst

gul wanneer het gaat om steun aan atleten. Nike

heeft een contract met Tiger Woods dat hen ertoe

verplicht hem gedurende vijf jaar wekelijks US$

385.000 te betalen (Los Angeles Times 2000) en

een contract met Lleyton Hewitt ter waarde van

US$ 15 miljoen over dezelfde periode. (Business

Review Weekly 2001).

Ondanks hun rijkdom weigeren beide ondernemingen

structurele hervormingen door te voeren om

fatsoenlijke lonen en arbeidsomstandigheden te

verzekeren. Beide weigeren zich te engageren tot

een loonnorm die in de basisnoden van een klein

gezin zou voorzien. Geen van beide is bereid om de

door activisten gevraagde onafhankelijke controleen

inspectiesystemen voor fabrieksomstandigheden

in te voeren. Daarenboven heeft Nike

gedurende de laatste 12 maanden geweigerd een

aantal concrete voorstellen van Oxfam Community

Aid Abroad, de Schone Kleren Campagne en Global

Exchange geweigerd. De bedoeling van die

voorstellen was de vrijheid van de arbeiders om

zich te engageren in vakbondsactiviteiten en om

vrijuit te spreken over de arbeidsomstandigheden

in bepaalde fabrieken, te versterken.

Dat betekent niet dat er geen verbeteringen merkbaar

zijn in die fabrieken. Voor dit rapport geïnterviewde

arbeiders wezen erop dat ze door hun

opzichters minder vaak toegeschreeuwd en

vernederd worden dan 18 maanden geleden en dat

seksueel misbruik minder voorkomt. In enkele fabrieken

zijn sommige soorten van discriminatie

tegen leden van vrije vakbonden verminderd,

alhoewel het cruciale probleem van discriminatie

tegen leden van onafhankelijke vakbonden bij

ontslag nog niet is aangepakt.

Er zijn enkele verbeteringen op het vlak van

gezondheid en veiligheid, alhoewel die moeten

geplaatst worden tegenover de blijvende gevaren

voor de gezondheid van de arbeiders. Een positieve

ontwikkeling is dat het nu gemakkelijker is


om ziekteverlof te nemen voor arbeiders die

relatief ernstig ziek zijn. Daarentegen komen

ademhalingsziektes veroorzaakt door het inademen

van toxische chemische dampen, nog altijd

voor, zij het minder vaak. In de Nikomas Gemilang

fabriek verliezen arbeiders nog steeds vingers in

ongevallen met snijmachines. Ze krijgen nog

steeds niet de veilige schoenen om hun voeten te

beschermen tegen amputatie ingeval van een

ongeval met de zware metalen gietvormen.

Alhoewel in enkele fabrieken de procedures voor

het bekomen van het wettelijk menstruatieverlof

verbeterd zijn, moeten arbeidsters in de Nikomas

Gemilang fabriek nog altijd bewijzen dat ze hun

maandstonden hebben door het onderbroekje uit

te trekken voor de fabrieksdokters.

Kortom, Nike en Adidas hebben niet genoeg

gedaan om de bezorgdheid van de mensenrechtenorganisaties,

consumenten en de arbeiders

zelf weg te nemen. De aangebrachte verbeteringen

zijn prijzenswaardig en de fabrieken verdienen

er lof voor. Ze bewijzen dat onder internationale

druk verandering ten goede mogelijk is. Jammer

genoeg zijn ze bijlange niet toereikend genoeg om

de Nike en Adidas arbeiders een waardig leven te

verzekeren. Er zijn structurele hervormingen nodig

die duurzaam en transparant zijn en onafhankelijk

gecontroleerd worden. Daarom moeten Nike en

Adidas:

1. Fabriekseigenaars en regeringen in de producerende

landen duidelijk maken dat het opleggen

van arbeidsnormen, inclusief hogere

lonen, niet zal leiden tot automatische relocatie

naar landen met goedkopere arbeid;

2. Erop aandringen dat het recht van de arbeiders op

organiseren en op collectief onderhandelen

wordt opgelegd;

3. Ervoor instaan dat hun leveranciers geen tijdelijke

arbeidskrachten en andere aanwervings- en

ontslagpraktijken gebruiken die de vrees van de

arbeiders vergroten dat deelnemen aan vakbondswerk

hun jobs in gevaar kan brengen;

4. Waarborgen dat de fabriekseigenaars geen

gewapende soldaten zullen inhuren en stationeren

bij de fabriek, vooral in landen waar in

het verleden militairen werden ingezet om vakbonden

te onderdrukken;

5. Er zich toe engageren om te verzekeren dat de

arbeiders een voltijds loon krijgen dat ten minste

voldoende is om in de basisbehoeften van hun

gezin te voorzien en om daarbovenop over wat

bijkomend inkomen te beschikken dat ze naar

goeddunken kunnen besteden. Daarvoor

moeten ze:

- Onderzoek verrichten naar de waarde van de

huidige lonen van de arbeiders;

- Overleg plegen met plaatselijke vakbonden,

mensenrechten- en andere relevante organisaties

en academici om voor elke streek het

gepaste leefbaar loon te bepalen;

- Het niveau van een leefbaar loon onderhandelen

met echte vertegenwoordigers van de

arbeiders;

- Prijzen voor leveranciers vaststellen die rekening

houden met de kost voor de uitbetaling

van leefbare lonen.

6. Ernstig onderzoek verrichten naar de eigen

bestellingspraktijken om na te gaan of ze niet

aangepast moeten worden zodat de leveranciers

de normen vervat in hun gedragscodes kunnen

toepassen;

7. Samenwerken met internationale vakbonden en

mensenrechtenorganisaties om een controle- en

inspectieprogramma uit te werken met inspectie

van fabriekscontrole door geloofwaardige organisaties

die onafhankelijk zijn van de onderneming

(d.w.z. niet door hen geselecteerd zijn).

Zo’n programma moet:

- vorming voor de arbeiders inhouden, zodat ze

weten welke rechten ze hebben;

- een vertrouwelijk en toegankelijke klachtenprocedure

inhouden voor arbeiders wier rechten

niet worden gerespecteerd;

- ervoor zorgen dat geregelde, professionele en

transparante inspecties inzake arbeidsgezondheid

en -veiligheid in de fabrieken van hun

leveranciers uitgevoerd worden.

- ervoor zorgen dat alle rapporten van controles

en inspecties openbaar gemaakt worden, zodat

de internationale gemeenschap kan nagaan in

welke mate de toestand verbeterd is;

- de regelmatige bekendmaking inhouden van de

adressen van alle leveranciers en het niveau

van de bestellingen bij elke van hen aan de

internationale vakbonden en mensenrechtenorganisaties

die betrokken zijn bij de controles

en inspecties. Dit moet enig inzicht geven of

arbeiders die proberen vakbonden op te richten

niet gestraft worden met het doorschuiven

van bestellingen naar fabrieken zonder

vakbond.

Met die stappen zouden ze echt leiders worden op

het vlak van maatschappelijk verantwoord

ondernemen. Ze zouden een voorbeeld stellen dat

we andere ondernemingen zouden kunnen aanraden

te volgen. Tot dan zullen Nike en Adidas

arbeiders het waarschijnlijk uiterst en onnodig

moeilijk blijven hebben. En kunnen noch mogen

verbruikers erop vertrouwen dat hun sportkleding

in fatsoenlijke omstandigheden is gemaakt.

27


28

NOOT

De wisselkoersen voor de sommen in dit

rapport geciteerd, werden vastgesteld met

behulp van de Universal Currency Converter voor

de sommen in 2002 en van Oanda.com

voor

2001 en vroeger.

BIBLIOGRAFIE

BISSELL, T., GESUALDI, F., HAAN, E. D., CURR, P.,

BJURLING, K., KEARNEY, N., COPELAND, L., GOULD,

B., CONNOR, T. & DELANEY, A. (2000), ‘Open letter

to Phil Knight (Nike CEO) from labor rights

groups concerned about Nike’s labor practices -

a detailed response to Nike’s claims to have

reformed its labor practices’, NikeWatch web

site - http://www.caa.org.au/campaigns/nike/letter_15_March_2000.html.

BUSINESS REVIEW WEEKLY (2001), “Net Earnings”,

by James Thomson, 13 december.

BUSINESS TIMES (Singapore) (2002), “Indonesian

Economic Rebound at Risk from Floods”, by

Shoeb Kagda, 5 februari.

BUSINESS WEEK (2002), “An Economic State Of

Emergency, Without reform and debt relief,

Indonesia faces catastrophe”, Michael Shari, 11

februari.

CENTER FOR SOCIETAL DEVELOPMENT STUDIEs (2001),

Workers’ Voices: An Interim Report of Workers’

Needs and Aspirations in Nine Nike Contract

Factories in Indonesia. Prepared by the Center

for Societal Development Studies, Atma Jaya

Catholic University, Jakarta, Indonesia for the

Global Alliance for Workers and Communities.

CONNOR, T. (2000), Like Cutting Bamboo, Nike

and the right of Indonesian Workers to Freedom

of Association, Oxfam Community Aid Abroad

Briefing Paper No. 27, september.

CONNOR, T. (2001), Still Waiting for Nike To Do It,

Global Exchange, San Francisco.

GREENHOUSE, S. (1997), ‘Nike Shoe Plant in

Vietnam is Called Unsafe for Workers’, New York

Times, 8 november, p. 1.

INTERPRESS SERVICE (2002), Labor-Indonesia:Businesses

Reject New Minimum Wage’, by

Kafil Yamin, 10 januari.

JAKARTA POST (2002a), ‘Index prices soar in many

provinces’, 9 januari.

JAKARTA POST (2002b), ‘Fuel prices hike won’t

hurt the poor, says government’, 24 januari.

LOS ANGELES TIMES (2001), ‘The Inside Track,

4 juni

MINICHIELLO, V. (1995, In-depth interviewing: principles,

techniques, analysis, 2nd edn, Longman,

Melbourne.

O’ROURKE, D. & BROWN, G. (1999), ‘Beginning to

Just Do It: Current Workplace and Environmental

Conditions at the Tae Kwang Vina Nike Shoe

Factory in Vietnam’, Global Exchange web site

,

San Francisco, geraadpleegd

op 13 april, 2001.

O’ROURKE, D. 2000), ‘Monitoring the Monitors: A

Critique of PricewaterhouseCooper’s Labor

Monitoring’, Professor Dara O’Rourkes website,

Massechussets Institute of Technology -

http://web.mit.edu/dorourke/www/, geraadpleegd

in oktober 2000.

TRAC (1997), ‘Ernst & Young Environmental and

Labor Practice Audit of the Tae Kwang Vina

Industrial Ltd. Co., Vietnam, Transnational

Resource and Action Centre web site –

http://www.corpwatch.org/trac/nike/ernst/audit.

html, San Fancisco, geraadpleegd op 3 april

1998.


WE ZIJN GEEN

MACHINES

Vertaling: Leo Doise

Schone Kleren Campagne, Haachtsesteenweg 579, 1031 Brussel, tel 02/246 36 81

www.schonekleren.be

Brussel - Maart 2002

gevaert graphics

More magazines by this user
Similar magazines