Tweede druk_Via Oost, boekje.indd - Gemeente Nijmegen

nijmegen.demo.finalist.com

Tweede druk_Via Oost, boekje.indd - Gemeente Nijmegen

Via

Oost

Romeinse wandel/fietsroute Nijmegen-Oost

€1,50


Lengte:

6,5 km.

Fiets- of wandeltocht.Uitgezonderd

de eerste

500 meter, die zijn

alleen per voet af te

leggen.

Start van de route:

Godenpijler op het

Kelfkensbos.

2

Inleiding

Romeinse wandeling door Nijmegen-Oost

Nijmegen was ooit de grootste en belangrijkste

Romeinse plek van Nederland. Vanaf ongeveer

20 voor Christus tot 400 na Christus bewoonden

de Romeinen dit gebied. Ze bouwden hier

een legerkamp met een imposant hoofdgebouw

zo groot als de St. Stevenskerk, maar ook een

amfitheater, markten, tempels en badhuizen. De

Romeinen hebben niet op één plek in Nijmegen

gewoond en gewerkt, maar op drie verschillende

plekken: grofweg in Nijmegen oost,

Nijmegen centrum en Nijmegen west. Deze

plekken hebben elk op hun eigen tijd, een eigen

rol gespeeld.

Vroeg-Romeinse periode ± 20 voor Chr. - ca. 70 na Chr.,

geprojecteerd op de plattegrond van nu.


3

Helaas is weinig meer te zien in de stad van nu.

Gebouwen zijn in de loop der tijden gesloopt,

bouwmaterialen zijn hergebruikt en gebruiksvoorwerpen

zijn langzamerhand vergaan. Vaak

zien we alleen in de grond nog iets Romeins

terug. Maar dat gaat veranderen. De gemeente

heeft een project opgestart om het Romeinse

verleden weer zichtbaar te maken. Onderdeel

daarvan zien drie wandelroutes, respectievelijk

Via Oost, Via Centrum en Rondje Oud West.

Midden-Romeinse periode ± 70 - 270 na Chr.,

geprojecteerd op de plattegrond van nu.


Poort Augusteïsche

legerplaats

(afbeelding: Paul Maas

& Eric van Rootselaar).

Marktgebouw. © PANSA

BV - reconstructie Kees

Peterse; computerstill

Gerard Jonker. Collectie

Museum Het Valkhof.

4

De Romeinen in Nijmegen

Vroeg-Romeinse periode, ± 20 voor Chr. - 70 na Chr.

Rond 20 voor Christus trokken de Romeinen

met een grote legermacht naar ons land. In

Nijmegen-Oost legden ze op de Hunnerberg

een groot legerkamp aan, gevolgd door een

commandopost op het nog hoger gelegen Kops

Plateau. Even daarna bouwden ze op en rond

het Valkhof een hoofdstad voor de Bataven,

Oppidum Batavorum.

De midden-Romeinse periode, ± 70 - 270 na Chr.

Tijdens de Bataafse Opstand in 69-70 werd

Oppidum Batavorum door brand verwoest. In

Nijmegen-West werd een compleet nieuwe stad

gebouwd, Ulpia Noviomagus. Deze stad kreeg

rond het jaar 100 officiële stadsrechten en is

daarmee met afstand de eerste en oudste stad

van Nederland. In Nijmegen-Oost herbouwden

de Romeinen het legerkamp op de Hunnerberg,

eerst van hout en later in steen. Aan de Waalkade

beneden het Valkhof lag in deze periode

een kleine handelsnederzetting.

De laat-Romeinse periode, ± 270 - 400 na Chr.

Na ongeveer tweehonderd jaar werd de stad

Ulpia Noviomagus in West verlaten. De overgebleven

bevolking trok zich terug rond het Valkhof,

waar een imposant fort hen beschermde.

Vlak na het jaar 400 namen de Franken de

macht over en verdwenen de Romeinen geruisloos

van het Nijmeegse toneel.


godenpijler met keizer

Tiberius (afbeelding

Museum Het Valkhof).

Ga links om Museum

Het Valkhof,

onder het bruggetje

door, het Hunnerpark

in, rechtdoor

langs de rand van

het park tot op het

vierkante terras (2).

5

Limes

Romeins Nijmegen vormde een belangrijke schakel

in de limes, de grens van het voormalige Romeinse

Rijk. De limes is een soort verdedigingslinie die

dwars door Europa loopt en Nederland doorsnijdt

van Nijmegen tot Katwijk aan Zee. Limes is Latijn

voor ‘grens’ en ‘pad’. De linie bestaat uit een systeem

van versterkingen (wachttorens en forten),

transportroutes en nederzettingen. Het verdedigingssysteem

werd aangestuurd vanuit het militaire

hoofdkwartier op de Nijmeegse heuvelrug. Nijmegen

wordt daarom ook wel gezien als de hoofdstad van

de Nederlandse limes.

1 Godenpijler

Het onderste deel van deze zonnewijzer is een

kopie van een gedeelte van de godenpijler die

ongeveer op deze plek heeft gestaan. Keizer

Tiberius liet de godenpijler rond het jaar 17 oprichten

in het kersverse stadje Oppidum Batavorum.

De pijler staat symbool voor het begin van

de Romeinse invloed in onze streken, waarmee

Nederland op de drempel stond van een

compleet nieuw tijdperk. De pijler diende als

uithangbord van de Romeinse cultuur, waarop

je kunt zien wie de baas is en welke goden de

voorkeur genieten. De keizer zelf staat er ook

op, als overwinnaar. De godin Victoria kroont

hem met een lauwerkrans. U ziet ook Diana, godin

van de jacht, Ceres, godin van de landbouw

en Apollo, god van de kunsten en muziek. Twee

van de zes blokken waaruit de pijler bestond,

zijn in 1980 teruggevonden op dit plein en nu te

zien in Museum Het Valkhof.


Daal de trap af.

Steek bij de

verkeerslichten het

Traianusplein over,

steek vervolgens

rechts de grote weg

over richting Hotel

Belvoir. (kijk uit bij

de laatste oversteekplaats,

daar

staan geen verkeerslichten!).

Ga het voetgangerspad

omhoog.

Volg de rand van

de stuwwal met het

weergaloze uitzicht

(3).

6

2 Mijlpaal

Naast het terras staat een ‘moderne’ mijlpaal,

geplaatst tijdens de opening van de Via Romana.

Hij ziet er tamelijk nieuw uit en lijkt niet echt

op de verweerde mijlpalen die we kennen uit de

rest van Europa. Bedenk echter dat alle mijlpalen

ooit net zo nieuw waren als deze. Mijlpalen

markeerden vroeger de Romeinse snelwegen.

Ze stonden – de naam zegt het al – om de mijl,

zo’n 1,5 km. Behalve de afstand tot de volgende

stad vermeldden ze ook de naam van de keizer

die de weg had aangelegd of gerepareerd. Ze

dienden dus ook voor keizerlijke propaganda.

In de verte, aan de andere kant van het

Traianusplein, ziet u een standbeeld van keizer

Traianus. De keizer schonk rond het jaar 100

Nijmegen stadsrechten en stichtte tegelijk Colonia

Ulpia Traiana, het Duitse Xanten. Traianus

is daarmee officieel de grondlegger van beide

steden. Traianus heeft ook de wegen verbeterd,

blijkens een teruggevonden mijlpaal met zijn

naam uit Beek.

Standbeeld keizer Traianus. Mijlpaal.


Volg de rand van de

stuwwal. U komt nu

op het trottoir langs

de Batavierenweg.

Loop rechtdoor tot

na het eerste appartementencomplex

aan uw linkerhand

(4).

Eerste weg rechts

(Ottostraat), einde

van de weg links en

meteen rechts

(Jezuïetenlaan) (5).

7

3 Grafmonumenten

Op deze markante plek, bovenop de stuwwal,

zijn fundamenten van twee grafmonumenten

gevonden. Onder de ene lag een grafkelder

met vijf skeletten. De andere was 10 bij 9 meter,

wat wijst op een hoogte van pakweg 15 meter.

De Romeinen deden niet al te moeilijk over de

dood. Wie het zich kon veroorloven, bouwde

een groot grafmonument op een opvallende

plaats. Meestal aan een van de uitvalswegen

van de stad, maar in dit geval bovenop de

stuwwal. Op de plek van het kantoor van Royal

Haskoning, aan uw rechterhand, lagen verschillende

gebouwen, onder andere een groot

stenen gebouw van minstens 55 bij 30 meter.

Dit ‘wijkje’ hoorde bij het kampdorp van de legerplaats

die we straks tegenkomen.

4 Vrouwendaal

De stuwwal is een overblijfsel uit de IJstijd.

Grote gletsjers schoven vanuit Scandinavië

een enorme berg van zand, leem en grind voor

zich uit. Precies bij Nijmegen stopte het ijs

en trok zich weer langzaam terug en liet een

heuvelrand liggen: de stuwwal. Wind en regen

topten de heuvel af en maakten er een plompe

zandhoop van. De steile helling hier is dan ook

niet te danken aan ijs, wind en regen, maar aan

de kracht van de rivieren. Rijn en Waal braken

door de opgeworpen heuvels tussen Arnhem

en Nijmegen en schuurden de stuwwal uit tot

een vervaarlijk ravijn. Bij goed weer ziet u aan

de horizon de Veluwe opdoemen; eens zat de

Nijmeegse stuwwal daar aan vast. Op deze plek

snijdt een dal diep in de stuwwal. Het is een natuurlijk

dal dat de Romeinen handig gebruikten

als gracht en westelijke grens voor hun eerste

legerplaats.


Ga linksaf, de Pater

Blommaertlaan in.

Let vooral ook op

de huizen in deze

wijk, die van de

architect klassieke

elementen hebben

meegekregen (6).

Rechtdoor (de laan

gaat over in de

Praetoriumstraat)

tot aan de afslag

naar de Eugene

Lückerstraat (7).

8

5 Toegangspoort castra

(Augusteïsche legerkamp)

Ongeveer in de voortuin van de huizen aan

de Jezuïetenlaan 18-20 stond de westelijke

toegangspoort van het eerste Romeinse legerkamp

van Nederland. Het legerkamp (of castra)

is aangelegd tijdens de regeringsperiode van

keizer Augustus, rond 20 voor Christus.

Nijmegen vormde in de jaren daarna een soort

springplank voor militaire campagnes richting

Germanië. Het legerkamp is maar een paar jaar

in gebruik geweest. In het kamp was plaats voor

ruim twee legioenen, minstens 15.000 soldaten.

De gebouwen waren van hout.

6 Mansio (Tiende Legioen)

Na de Bataafse Opstand, in 71 na Chr., werd op

de plek van het oude legerkamp opnieuw een

legioensplaats ingericht, bestemd voor het

Tiende Legioen. Het was geschikt voor één

legioen en dus kleiner dan zijn voorganger. U

staat hier binnen de wallen van het oude

Augusteïsche legerkamp, maar buiten de muren

van het nieuwe. Het nieuwe kamp trok veel

bedrijvigheid aan zoals schoenmakers, smeden,

handelaars, herbergiers en prostituees. Om een

voorbeeld te noemen: als we er van uitgaan dat

legionairs per jaar vier paar sandalen versleten,

moesten per jaar 40.000 nieuwe sandalen

worden gemaakt. Door al deze bedrijvigheid

groeide rond het legerkamp een soort nederzetting,

een kampdorp of canabae.


Reconstructie herberg

in het archeologisch

themapark Archeon in

Alphen aan de Rijn.

Loop verder de

Praetoriumstraat

af (u betreedt nu

het terrein van de

legerplaats van het

Tiende Legioen!),

einde van de weg

links (Huygensweg),

daarna eerste weg

rechts (Ubbergseveldweg)

(8).

9

Achter de huizen aan de Pater Blommaertlaan

25-31 stond een enorme herberg of mansio van

40 bij 25 meter. Als u wilt zien hoe deze herberg

er precies uit zag, moet u een bezoekje brengen

aan Archeon in Alphen a/d Rijn: daar is hij tot in

details herbouwd. U kunt er zelfs Romeins eten.

7 Praetorium en grachten

(Augusteïsche legerkamp en Tiende

Legioen)

In deze buurt liggen resten van het oude en

nieuwe legerkamp boven elkaar. De Eugene

Lückerstraat ligt net buiten de muren en grachten

van het nieuwe legerkamp uit het eind van

de eerste eeuw. Toen de Romeinen van het

Tiende Legioen deze grachten aanlegden,

groeven ze dwars door de resten van een groot

houten gebouw: de commandantwoning

(praetorium) van het oude Augusteïsche legerkamp.

Waarschijnlijk was er op dat moment

weinig van het praetorium over - het was

immers al tientallen jaren niet meer gebruikt!

De Romeinen legden hier een typische dubbele

spitsgracht aan: twee brede, droge grachten

waarvan de bodem uitliep in een punt.

Doorsnede van de twee grachten rondom de legerplaats

van het Tiende Legioen.


Loop een paar

meter verder, naar

basisschool de

‘Sterredans’ op

nummer 95-97 (9).

10

8 Principia (Tiende Legioen)

We zijn weer terecht gekomen op de hoofdweg,

die binnen het legerkamp via principalis heet.

Precies in het midden van het kamp lag het

hoofdkwartier, de principia. Dit was het kloppend

hart van alle militaire activiteit. Op de

binnenplaats van de principia verzamelden de

legionairs om te worden toegesproken door de

bevelhebber. Het gebouw zelf bevatte onder

andere een grote rechtszaal en een heiligdom

waar de veldtekenen werden bewaard, zoals

vaandels van de verschillende cohorten en het

statief met de legioensadelaar. De Nijmeegse

principia is, vanuit militair oogpunt, verreweg het

belangrijkste Romeinse gebouw van Nederland.

De Romeinen bouwden het in monumentale

stijl. De architectuur doet niet onder voor gebouwen

uit Rome. Een reconstructie is te bewonderen

in Museum Het Valkhof. In de tuin links van

Ubbergseveldweg 64 liggen nog altijd de funderingen

van de monumentale toegangspoort

verscholen onder het gras.

Hoofdkwartier van het Tiende Legioen. © PANSA BV

- reconstructie Kees Peterse; computerstill Gerard Jonker.

Collectie Museum Het Valkhof.


Loop door naar

de kruising met de

Broerweg en de

Beekmandalseweg

(10).

Reconstructie wandschildering

uit een officierswoning

(afbeelding

Museum Het Valkhof).

11

9 Officierswoning

(Tiende Legioen)

We bevinden ons nog steeds in het legerkamp.

Ten noorden van de via principalis -ter hoogte

van de Sterredans en daarachter- lagen enkele

grote officierswoningen met binnenhof. De

officieren hielden wel van enige luxe, zoals blijkt

uit teruggevonden muurresten met wandschilderingen.

Even verderop aan de via principalis

lagen stenen manschapsbarakken voor de

soldaten. De legionairs hadden een relatief rustige

tijd. In de pakweg dertig jaar dat het Tiende

Legioen hier heeft gelegen, hoefden ze nauwelijks

in actie te komen. De legionairs waren

Romeinse burgers uit verschillende streken en

met verschillende culturen. Ze waren vooral van

Spaanse afkomst, maar teruggevonden grafstenen

verraden ook de herkomst van soldaten uit

Verona, Turijn, Brescia (Italië) en Amphipolis in

Macedonië. Rond het jaar 105 was het zo rustig

geworden in Nijmegen dat keizer Trajanus het

Tiende Legioen met een gerust hart weg kon

halen. Het legioen vertrok met een marstempo

van dertig kilometer per dag naar Aquincum

(Boedapest), om mee te vechten in de Dacische

Oorlog. Daarna is de legerplaats van het

Tiende Legioen door diverse andere eenheden

gebruikt. Aan het eind van de tweede eeuw is

het verlaten.


Rechtsaf, de Broerweg

in. Na 200

meter ziet u rechts

het Esdoornplein.

De huizen aan de

overkant staan

ongeveer op de

plek van de muren

van de legerplaats

van het Tiende

Legioen. Sla na het

passeren van het

plein linksaf (Populierstraat)

(11).

12

10 Poort (Augusteïsche leger -

plaats en Tiende Legioen)

Precies op het einde van de Ubbergseveldweg

stond de houten, oostelijke poort van de oude

legerplaats uit de tijd van Augustus. Ook de

toegangspoort van de nieuwe legerplaats van

het Tiende Legioen lag ongeveer hier. Als u de

kruising oploopt, loopt u dus beide legerkampen

uit. De Beekmandalseweg aan uw linkerhand

is een natuurlijk, aflopend dal dat de Romeinen

uitgroeven om te gebruiken als toegangsweg en

gracht. Links boven de Beekmandalseweg kunt

u zien hoe het terrein van de legerplaats zich

verder uitstrekt tot aan de rand van de stuwwal.

Duidelijk ervaart u hier het hoogteverschil,

precies ook de reden waarom de Romeinen dit

terrein uitkozen voor het aanleggen van hun

legerplaats. Het is de meest strategische locatie

in de wijde omgeving. De aanblik van deze

hooggelegen, ommuurde vesting moet geweldig

zijn geweest. En voor mogelijke vijanden nogal

ontmoedigend.

De legerplaats van het Tiende Legioen in vogelvlucht

met links het forum, rechts de stuwwal (illustratie Kelvin

Wilson).


Marktgebouw. © PANSA

BV - reconstructie Kees

Peterse; computerstill

Gerard Jonker. Collectie

Museum Het Valkhof.

Loop de Eikstraat

af, sla rechtsaf

(Ubbergseveldweg).

Linksaf de Traianusstraat

in (dat is het

3e straatje links bij

de sportveldjes).

Steeds rechtdoor,

het zandpad in,

aan het eind van

de stuwwal met de

bocht mee naar

rechts (12).

13

11Marktgebouw

(Tiende Legioen)

Deze buurt verbergt de resten van een gigantisch

marktgebouw of forum. Het marktgebouw

had een omvang van 135 bij 165 meter en is

daarmee het grootste Romeinse gebouw van

Nederland. Op de grote binnenplaats werd handel

gedreven. Vanwege de zandige ondergrond

lieten de Romeinen de houten vloer van tienduizend

vierkante meter op 50.000 paaltjes rusten.

Het hoofdgebouw kreeg dezelfde monumentale

architectuur als de principia van de legerplaats.

Alle inspanningen ten spijt heeft het forum waarschijnlijk

niet lang gefunctioneerd. In dezelfde

tijd - aan het eind van de eerste eeuw - bouwden

de legionairs ook mee aan een nieuwe nederzetting

in Nijmegen-West. Die nederzetting

kreeg van keizer Traianus rond het jaar 100 de

naam Ulpia Noviomagus. Noviomagus betekent

letterlijk ‘Nieuwmarkt’. Als er een nieuwe markt

is, moet er ook een oude zijn, zo redeneren

de archeologen. Dat zou dus deze moeten

zijn, hier in het Rooie Dorp. In de straten zijn

de contouren van het marktgebouw met grijze

strepen aangebracht in het plaveisel. In de Populierstraat

treft u de zuidelijke vleugel aan. Om

een indruk te krijgen van de omvang van het

gebouw: loop door naar de kruising van de Eikstraat.

Links in de verte ziet u de Ubbergseveldweg

liggen. Tot daar liep ook het marktgebouw.


14

12 Legerplaats Kops Plateau

U loopt hier het legerkamp van het Kops Plateau

binnen. Dit kamp is aangelegd rond 10

v.Chr., kort na de grote legioensplaats op de

Hunnerberg. Bovendien lagen er nog drie kleine

hulpkampen rondom. Archeologen vonden

hier weinig spullen van gewone soldaten en juist

heel veel van officieren, zoals grote hoeveelheden

duur serviesgoed. Ook trof men in afvalkuilen

een pot makrelen uit Spanje en een pot met

dertig zanglijsters uit de Ardennen. Kennelijk

waren ze bij aankomst bedorven en meteen

weggegooid. Het legerkamp is relatief klein en

heeft niet de karakteristieke rechthoekige vorm,

maar is meer halfrond of ovaal. Alles wijst erop

dat het kamp was ingericht als commandopost

voor de grote militaire campagnes naar Germanië

tussen 10 v.Chr. en 16 na Chr. Rond het jaar

25 werd het kamp verkleind. Waarschijnlijk trok

er toen een afdeling Bataafse ruiters in, gezien

de talloze vondsten van paardentuig, ruiterhelmen

en gezichtsmaskers.

Pot met botjes van 30 zanglijstertjes (afbeelding Museum

Het Valkhof).


Volg het pad langs

de stuwwal, voorbij

de driesprong van

paden, tot aan een

overdwars gelegen,

ongeveer een meter

brede geul (13).

15

De Bataven waren goed bevriend met de

Romeinen en stonden bekend om hun moed,

hun zwemkunst en hun paarden. De Romeins-

Bataafse vriendschap liep een ernstige deuk

op tijdens de Bataafse Opstand in het jaar 69,

maar werd een jaar later alweer hersteld. De

legerplaats op het Kops Plateau bleef sindsdien

verlaten en is tot op heden onbebouwd gebleven.

Legerplaats Kops Plateau geprojecteerd op de plattegrond

van nu.


Volg het pad enkele

meters, waar u een

zitbankje tegenkomt

(14). 14

16

13 Poort en weg

(Legerplaats Kops Plateau )

De geul in de bodem markeert de noord-zuidelijk

gerichte hoofdweg van de legerplaats.

Waar de weg uitkomt op de rand van de stuwwal

stond een grote toegangspoort. Aan de

loop van het hekwerk kunt u zien dat de heuvel

hier iets naar achteren wijkt, als om plaats te

maken voor de poort. De Romeinse weg loopt

hier nog altijd steil naar beneden achter het

hek met het bordje ‘Eigen Weg’ (privé-terrein!).

Geheel in traditie legden de Romeinen ook hier,

op de steile helling, een dubbele gracht aan.

Een beetje overbodig. Let ook op het grandioze

uitzicht!

Commandantswoning

(Legerplaats Kops Plateau )

We zijn hier aanbeland bij het hoogtepunt van

de wandelroute - zowel letterlijk als figuurlijk.

Op deze plek lag het praetorium, de woning van

de commandant. De woning was gebouwd met

muren van bepleisterd vakwerk en was voorzien

van mediterrane snufjes zoals kelders, zuilengalerijen

en een tuin als binnenplaats. Normaal

gesproken vinden we zulke grote woningen

alleen in een legioensplaats, zoals die van het

Tiende Legioen op de Hunnerberg. Dat ook

deze relatief kleine legerplaats een grote commandantswoning

bezit, duidt op een bijzondere

situatie. Vermoedelijk bood deze woning tijdelijk

onderdak aan de opperbevelhebber van de

Romeinse legers tijdens de Germaanse campagnes.

Daarbij denken we in eerste instantie

aan Drusus, de geadopteerde zoon van keizer

Augustus. Lang heeft Drusus niet van zijn Nijmeegse

woning kunnen genieten.


Commandantswoning. ©

PANSA BV - reconstructie

Kees Peterse; computerstill

Marla Smith.

Collectie Museum het

Valkhof.

17

In 9 v.Chr. stierf hij tijdens een veldtocht in

Germanië na een ongelukkige val van zijn

paard. Zijn broer Tiberius, de latere keizer, nam

het bevel over. In 9 na Chr. leidde bevelhebber

Varus vanuit deze streken een campagne tegen

de Germanen. De Romeinen liepen in een

hinderlaag waarbij drie legioenen (bijna 20.000

man) werden uitgemoord. Vijf jaar later startte

Drusus’ zoon Germanicus - alweer vanuit onze

streken - een wraakexpeditie tegen de Germanen.

Het lukte hem om twee van de drie verloren

legioensadelaars te heroveren. In het jaar

16 riep keizer Tiberius hem terug naar Rome.

Als aandenken aan de zege op de Germanen

liet Tiberius in de stad Oppidum Batavorum een

monument oprichten: de Nijmeegse godenpijler,

waar we onze wandeling zijn gestart.

Loop verder over het pad langs het lindenlaantje

(dus niet links door het laantje). Na

enkele meters komt u bij een kruispunt van

paden, gaat u hier rechtdoor. Na ± 10 meter

kruist u een geul van een halve meter breed.

Deze geul geeft de contouren aan van de gracht

rond de legerplaats. Hij is nog op een groot deel

van het terrein waarneembaar. Ga rechtdoor,

houd een beetje links aan in de richting van de

appartementen aan het laantje. Sla bij het laantje

(Lindenlaan) rechtsaf, einde weg links (Ubbergseveldweg),

met de bocht mee naar rechts.


18

Vanaf dit punt heeft u drie mogelijkheden:

- Met de bus terug naar het centrum;

- Wandelend terug naar het centrum, via de

beschreven route;

- Verder wandelen naar Xanten

(zie wandelroute ‘In de voetsporen van

Traianus’).

Als u met de bus terugwilt, kunt u op het

kruispunt kiezen:

- of linksaf de Ubbergse Holleweg af naar

Ubbergen, waar u na 300 meter uitkomt op de

Rijksstraatweg en lijn 6 naar Nijmegen kunt

nemen;

- of rechtsaf (Holleweg) waar na u na 250 meter

op de Berg en Dalseweg, hoek Hengstdalseweg

uitkomt en lijn 2 kunt nemen.

Als u terug wilt wandelen naar het centrum, volg

dan bijv. onderstaande route:

Ga het smalle fietspaadje omhoog (Kruisweg).


Loop het Tiberiusplein

over langs het

fietspad, de Caesarstraat

in.

Einde van de weg

rechts, de Berg en

Dalseweg op. Dit

was in de Romeinse

tijd de belangrijkste

doorgaande weg.

Bij de kruising met

de Broerweg/Broerdijk(verkeerslichten)

even stoppen

(16).

Loop rechtdoor

over de Berg en

Dalseweg. Met de

bocht mee naar

rechts. Na 200

meter rechtsaf, voor

het Canisiuscollege

langs (17).

19

15 Grafvelden

Links van u ligt een middelgroot Romeins grafveld.

Rond de legerplaatsen op de Hunnerberg

en het Kops Plateau liggen duizenden

Romeinse soldaten begraven. De locatie van

een graf geeft ook de status van de overledene

aan. Rijke en belangrijke mensen - zoals officieren

- kregen een plekje dicht bij de hoofdweg,

ongeveer de huidige Ubbergseveldweg.

De gewone soldaten werden bijgezet in een

eenvoudig graf op een verder weg gelegen grafveld,

zoals hier op de Kruisweg. Vaak vinden

archeologen niet meer dan een urn met crematieresten

en de overblijfselen van meegegeven

legersandelen: een handjevol spijkers.

16 Aquaduct (Tiende Legioen)

De Broerdijk die aan uw linkerhand iets naar

beneden loopt, was vroeger nog een echte

dijk en lag dus veel hoger. De soldaten van het

Tiende Legioen legden deze dijk aan als een

grote aarden dam om een houten waterleiding

te dragen. De waterleiding (aquaduct) was in

totaal vijf kilometer lang en was bedoeld om

bronwater uit Berg en Dal naar de legerplaats

te voeren. Het Gilde Nijmegen organiseert

regelmatig wandelingen langs het tracé van het

aquaduct (www.gildenijmegen.nl).


Ga verder over

de ventweg, sla

rechtsaf (Berg en

Dalseweg). De Berg

en Dalseweg vormt

hier precies de zuidelijke

grens van de

jongste legerplaats.

Bij het stoplicht

linksaf, de Dommer

van Poldersveldtweg.

Eerste weg

rechts (Rembrandtstraat).

Na ca. 300

meter, kruising met

de Mesdagstraat

(18).

20

17 Kerkpad (Tiende Legioen)

Achter de kerk, haaks op de Berg en Dalsweg,

ligt een pad. Het ligt ongeveer op de plek van

een van de hoofdwegen van de legioensplaats,

de via decumana. Deze weg, en dus ook het

kerkpad, leidt rechtstreeks naar de principia aan

de Ubbergseveldweg.

18 Amfitheater (Tiende Legioen)

Op en rond de kruising van de Rembrandtstraat

en de Mesdagstraat stond in de Romeinse tijd

een groot amfitheater voor minstens 10.000

bezoekers. Deze verre voorvader van het moderne

voetbalstadion was het enige amfitheater

op Nederlands grondgebied. Het lag op een

steenworp afstand van de legerplaats maar een

heel eind buiten de muren van de stad Ulpia

Noviomagus in Nijmegen-West.

Contouren amfitheater geprojecteerd op plattegrond van nu.


Afbeelding gladiator op

scherf, gevonden in Ulpia

Noviomagus.

Loop rechts de

Mesdagstraat in, ga

linksaf de

Vermeerstraat in.

Aan het einde van

de Vermeerstraat

ziet u in de straat de

contouren van een

toren van de

Augusteïsche

legerplaats (19).

21

Gewoonlijk lag een amfitheater binnen de

stadsmuren, maar in Nijmegen lijkt dat niet het

geval. De inwoners van Ulpia moesten dus een

eindje wandelen voor hun vermaak. In het amfitheater

kon men genieten van gevechten met

gladiatoren en wilde dieren, executies maar

ook van minder bloedige evenementen zoals

toneelstukken en voordrachten. De sporen zijn

wat moeilijk leesbaar. De twee kromme banen

geven de omtrek van het amfitheater aan. De

twee dicht bij elkaar gelegen rechte stukken

met de vierkanten ernaast vormen een doorsnede

door de tribunes. Als u de Mesdagstraat

doorloopt, komt u bij de kruising met de Vermeerstraat

het andere einde van het amfitheater

tegen. Als u nu terugkijkt naar het vorige

kruispunt, krijgt u een indruk van de omvang

van het gebouw.

Het amfitheater met op de achtergrond de legerplaats van

het Tiende Legioen (illustratie Bob Brobbel).


De houten poort van de

Augusteïsche legerplaats

(illustratie Paul

Maas & Eric van Rootselaar).

Loop de Vermeerstraat

uit en ga

rechts de Heydenrijckstraat

in. Aan

het einde van de

weg, steek de Berg

en Dalseweg over

en ga schuin links,

de Museum Kamstraat

in. Na 100

meter links staat het

voormalig Museum

Kam (20).

22

19 Gracht en toren

(Augusteïsche legerplaats)

In de Vermeerstraat zijn de paalkuilen van een

van de torens van de Augusteïsche legerplaats

weergegeven in de bestrating. De legerplaats

was omgeven door een houten muur met op

regelmatige afstanden houten torens. De torens

steunden op vier dikke palen in de grond. Tegen

de houten muur lag een aarden wal en twee

droge grachten zorgden voor extra verdediging.

In de straat is de binnenste gracht ook weergegeven.

De buitenste gracht lag in de Heydenrijckstraat.

Deze straat volgt de westelijke kant

van de Augusteïsche legerplaats.

De vierkante paalkuilen van de toren zijn zichtbaar

gemaakt met grijze stenen (op afbeelding rood omlijnd).


Loop verder de

Museum Kamstraat

in. Eerste straat

links (Jan van

Goyenstraat). Einde

weg links (Hugo de

Grootstraat) (21).

23

20 Museum Kam

Het voormalige Museum Kam speelde een

belangrijke rol in de geschiedenis van de Nijmeegse

archeologie. De Rotterdamse industrieel

G.M. Kam verzamelde Romeinse oudheden,

bouwde daar een prachtig museum voor en

schonk zijn bezittingen later aan de stad. De

collectie van Kam maakt inmiddels deel uit van

Museum Het Valkhof. Het gebouw zelf biedt

tegenwoordig onderdak aan het Gelders Archeologisch

Centrum en is op zichzelf een

verwijzing naar de Romeinse bouwkunst en

geschiedenis. Op het braakliggende terrein links

naast het voormalige museum liggen, moeilijk

zichtbaar, de brokstukken van de tachtig meter

lange, laat-Romeinse muur die in de jaren tachtig

aan de Waalkade is gesloopt.

Voormalig museum Kam in de Museum Kamstraat


Reconstructie-tekening:

muur en grachten van

het Romeinse fort op het

Valkhof en het huidige

Kelfkensbos.

De Voerweg was in de

Romeinse tijd nog niet

gegraven! (illustratie

Paul Maas & Eric van

Rootselaar).

Projectie van de situatie

uit de 4e eeuw op de

situatie in 2005.

(illustratie Paul Maas &

Eric van Rootselaar).

24

21 Laat-Romeins Nijmegen

U loopt hier bijna dezelfde route als de heenweg,

maar nu met een laat-Romeinse bril op.

In die vierde eeuw waren alle legerplaatsen

in Nijmegen-Oost verlaten. Ook de stad Ulpia

Noviomagus in Nijmegen-West was inmiddels

vervallen tot een ruïne. Alle activiteit concentreerde

zich op en rond het Valkhof. Het laatste

deel van de wandeling brengt ons langs enkele

plekken die ons herinneren aan deze laat-

Romeinse tijd. Op de plek waar u nu staat, lag

een grafveld uit de vierde eeuw. Het loopt door

onder de school en telt mogelijk zo’n duizend

begravingen. U wandelt over het terrein van een

vierde-eeuwse nederzetting met eenvoudige

huizen. Huizen werden toen niet meer gebouwd

in steen, zoals in de bloeiperiode van Romeins

Nijmegen, maar met hout en leem.


Eerste weg rechts

(ten Hoetstraat).

Einde van de weg

rechts (Berg en

Dalseweg), tweede

weg rechts (Mr.

Franckenstraat).

Steek het Traianusplein

linksom over.

Bij het park linksaf,

voor de kiosk langs

(St.-Jorisstraat).

U komt nu uit bij het

Kelfkensbos, waar

u voor het museum

de godenpijler weer

ontmoet (1).

25

De godenpijler staat tussen de voormalige

grachten van het laat-Romeinse fort uit de

vierde eeuw. De grachten van het fort zijn in het

plein aangegeven door ribbelige steentjes. Het

is een heel bijzonder plaats: hier kwam de Romeinse

tijd tot een eind, op dezelfde plek waar

het allemaal ooit begon.

Hier eindigt ook Via Oost. Als u meer wilt weten

over het Romeinse verleden van Nijmegen, bent

u van harte welkom in Museum Het Valkhof.

Kijk ook op:

www.nijmegen.nl/archeologie,

www.historischeroutes.nl en

www. museumhetvalkhof.nl.


27

Colofon Via Oost

Uitgave: gemeente Nijmegen

Coördinatie: André van Straaten,

gemeente Nijmegen

Tekst: Paul van der Heijden

Met dank aan: Katja Zee, Bureau Archeologie,

gemeente Nijmegen.

Druk: XXL Press

Tweede druk, januari 2007

Afbeeldingen: Bureau Archeologie, Gemeente

Nijmegen; Museum Het Valkhof; PANSA BV;

Paul Maas & Eric van Rootselaar; Kelvin Wilson;

Bob Brobbel.

De provincie Gelderland en het Rijk dragen via

het meerjaren ontwikkelingsprogramma grote

steden beleid 2005 - 2009 bij aan dit project.


Via Oost

Romeinse wandel/fietsroute Nijmegen-Oost

More magazines by this user
Similar magazines