In memoriam Jan Jongepier - Stichting Organum Frisicum

Het gerestaureerde Hinszorgel (1776) in de Grote Kerk van Harlingen. Foto: Peter van der Zwaag, Groningen.
In memoriam Jan Jongepier
Per 1 januari 1981 kwam Jan Jongepier als organist naar
Leeuwarden. In december 1979 was Piet Post, titulair
cantor-organist van de Grote of Jacobijnerkerk, plotseling
overleden. Voortvarend werd Jos van der Kooy tot zijn opvolger
benoemd, maar al gauw wilde deze naar Amsterdam
(Westerkerk) in plaats van Leeuwarden. Zonder de
hele benoemingsprocedure over te doen, is daarop Jan
Jongepier, afkomstig uit Purmerend, gevraagd organist
van de Grote of Jacobijnerkerk te worden.
De komst van Jongepier bleek een zegen voor Leeuwarden
en Friesland te zijn. Hij heeft in verschillende opzichten
de orgelcultuur in Friesland een geweldige push
gegeven: qua concerten, orgelrestauraties, excursies en
publicaties is door zijn werk het Friese orgellandschap op
de kaart gezet.
In tal van artikelen in diverse dagbladen en tijdschriften
is een levensbeschrijving van Jan Jongepier gegeven.
We gaan niet al zijn prestaties en verdiensten herhalen.
We houden het hier beknopt. Jan Jongepier werd op 26
februari 1941 te Zaandam geboren. In 1957 werd hij benoemd
tot organist van de Grote Kerk in Purmerend. Tot
1971 bespeelde Jan er het imposante Garrelsorgel (uit
1742). Overigens is hier sprake van wat Jan Jongepier
een ‘groeiorgel’ noemde: het bevat ouder materiaal en in
de 19 e en 20 e eeuw onderging het enkele wijzigingen. De
Grote Kerk werd in 1854 op dezelfde plaats van een vorige
kerk gebouwd. Hierin kreeg het Garrelsorgel opnieuw
een plaats. In 1971 verliet de hervormde gemeente de
Grote Kerk en in 1976 werd het Garrelsorgel gedemonteerd
en bij orgelbouwer Flentrop (Zaandam) opgeslagen.
In 2000 is een CD uitgebracht met opnamen uit die tijd
van Jan op het Garrelsorgel (VLS SRGP01). In 1998-1999
werd de kerk, overgegaan in rooms-katholieke handen,
grondig gerestaureerd.
In 1996 is de Stichting Restauratie Garrelsorgel Purmerend
opgericht. Jan Jongepier wordt daarbij als adviseur
aangetrokken. In 2003 kan een grote restauratie van het
orgel door Flentrop Orgelbouw worden afgerond. Van het
gerestaureerde en teruggeplaatste orgel, weer bespeeld
door Jan Jongepier, is in 2006 de CD ‘Bach in Purmerend’
uitgebracht (door de Stichting Garrelsorgel Purmerend).
Vanwege de situatie in Purmerend en het feit dat hij inmiddels
aan het Leeuwarder conservatorium werkte, maakte
Jan Jongepier in 1981 de overstap naar de Grote of Jacobijnerkerk
in Leeuwarden. Toen in 1994 de Stichting Organum
Frisicum werd opgericht werd hij naast Theo Jellema
gevraagd adviseur en excursieleider te worden. Daarmee
had de stichting een ‘gouden duo’ binnengehaald. Theo
Jellema leidde de eerste orgelexcursie van Organum Frisicum
in het voorjaar van 1995 te Mantgum en omgeving.
In het najaar van dat jaar leidde Jan Jongepier de
orgelexcursie in Metslawier en omgeving. Van zijn rol als
excursieleider herinneren we ons allemaal niet alleen zijn
orgelspel en dan met name zijn improvisaties, maar vooral
zijn ‘smeuïge’ inleidingen waarbij hij met groot gemak en
in begrijpelijke taal putte uit zijn encyclopedische kennis
van orgels, zowel in als buiten Fryslân.
Dankzij die kennis kon hij in 2004 ook het jubileumboek
van de stichting ‘Vijf eeuwen Friese Orgelbouw’ schrijven.
In 2006 stopte Jan Jongepier wegens het bereiken
van de 65-jarige leeftijd als organist in Leeuwarden. Theo
Jellema, tot dan toe als organist werkzaam in Franeker,
werd tot zijn opvolger benoemd. Geleidelijk wilde Jan
Jongepier een aantal van zijn werkzaamheden afbouwen
om zich vooral op zijn publicitaire werk te kunnen concentreren.
In verband daarmee raadde hij het bestuur van
de Stichting Organum Frisicum aan Broer de Witte aan te
trekken als nieuwe excursieleider. In 2008 leidde Jan Jongepier
voor het laatst een orgelexcursie van de Stichting
Organum Frisicum.
Daarna liet zijn gezondheid dat helaas niet meer toe. In
de zomer van 2010 voelde hij zich weer fitter en bood aan
de inleidingen in Jistrum en Burgum tijdens de orgelexcursie
in Tytsjerksteradiel (2011) te verzorgen. Het heeft
niet zo mogen zijn. Enige tijd later verslechterde zijn gezondheidstoestand
opnieuw en vervolgens werd de fatale
ziekte van Kahler, een vorm van beenmergkanker, bij
hem geconstateerd. Op zondag 31 juli 2011 overleed hij,
nog voordat de orgelexcursie naar Tytsjerksteradiel had
plaatsgevonden.
JSJ
Jan Jongepier aan de klavieren van het Müllerorgel (1727) van
de Grote of Jacobijnerkerk in Leeuwarden.
Foto: Ad Fahner, Leeuwarden.

pagina 2
Voorjaarsexcursie Organum Frisicum eind maart 2012
Orgels van Van Dam en Hinsz in de Friese Noordwesthoek
De voorjaarsexcursie 2012 van de Stichting Organum Frisicum vindt op zaterdag 31 maart plaats in twee gemeenten (Franekeradeel
en Harlingen) gelegen in Noordwest - Fryslân, de zogenaamde “Kleihoek”. ’s Ochtends worden de twee grootste
dorpen van de gemeente Franekeradeel bezocht: Tzummarum (Sint-Martinuskerk) en Sexbierum (de Sint-Sixtuskerk),
’s Middags worden Wijnaldum (Sint-Andreaskerk) en Harlingen (Grote Kerk) behorend tot de gemeente Harlingen aangedaan.
In Harlingen wordt de excursiedag afgesloten met een bezoek aan de Grote Kerk waar A.A. Hinsz in 1776 een groot monumentaal
orgel bouwde met twee manualen, een vrij pedaal en in totaal 34 stemmen. Dit orgel werd na een ingrijpende reconstructie
in de jaren 2010 – 2011 vorig najaar weer in gebruik genomen. Al met al een bijzonder interessante excursie waarbij
de orgelbouwers Hinsz en Van Dam de toon zetten, maar ook oudere en eigentijdse orgelbouwers een inbreng hebben.
Van Damorgel (1877-78) met de door H.R. Stoet ontworpen kas in de Sint-Martinuskerk van Tzummarum.
Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden.
Tzummarum
Op de kwelderwal tussen Sexbierum en
Minnertsga vestigden zich de eerste bewoners
vanaf ongeveer 200 na Christus. Zij wierpen er terpen
op om droge voeten te houden. De hoogste
terp op deze kwelderwal is die van Tzummarum
(4,20 meter boven N.A.P.). Rond 800 ontstond hier
permanente bewoning. De invloedrijke Fries Tjedmar
vestigt zich er. Zijn woonstede werd Tjedmarhiem
genoemd: het huis en erf van Tjedmar. Hiervan
is Tzummarum afgeleid.
In de middeleeuwen werd in Tzummarum een tufstenen,
romaanse kerk gebouwd. In de jaren 1875-
1878 was deze kerk zó vervallen, dat ze werd afgebroken
en vervangen door de huidige neogotische
kerk naar een ontwerp van de bekende Leeuwarder
architect H.R. Stoett. De bouw heeft heel veel
geld gekost. Pas in 1911 zijn de laatste schulden
door de kerkelijke gemeente afgelost. Bij de sloop
van de middeleeuwse kerk zijn veel kostbare gebeeldhouwde
banken verloren gegaan. Oude familiewapens
en grafzerken zijn gelukkig bewaard
gebleven en liggen nu in de toren. De laatgotische
toren is ouder dan de kerk en dateert uit het begin
van de 16e eeuw. De imposante toren - volgens
kenners één van de mooiste in Friesland – heeft
vier geledingen met spits- en korfboognissen en
een ingesnoerde spits. Deze spits verving in 1876
het zadeldak. De toren herbergt een schitterende
klok uit 1531 van de bekende gieters Gerard van
Wou en Johan ter Stege. De klok werd 16 jaar na
een verwoestende tocht in 1515 van troepen van
de Hertog van Saksen, bekend als de Zwarte
Hoop, gegoten en ingewijd door de abt van Lidlum,
Johannes Keppel. Een gedicht op de klok
herinnert aan deze plundertocht.
In 1951 werd het kerkinterieur – na wijzigingen
door een plaatselijke timmerman – er niet mooier
op. Zo werd het tongewelf verborgen achter een
verlaagd plafond. Enkele elementen uit de bouwtijd
van de kerk verdwenen. Het orgel, oorspronkelijk
boven de kansel, werd toen door Bakker &
Timmenga verplaatst naar de torenzijde. Voor dat
doel werd een wand aangebracht die de kerkruimte
kleiner maakte. De relatie tussen orgel
en kansel werd daardoor helaas verbroken en in
1978 bij de orgelrestauratie door Jos Vermeulen
niet hersteld. Gelukkig bleven in 1951 de kansel,
kerkenraadbanken, psalmborden in neogotische
stijl, deuren en een wandbetimmering met neorenaissancedetaillering
voor het interieur behouden,
zodat de inrichting nog voor een groot deel uit de
bouwtijd stamde. Bij de restauratie van 2005-2009
is het interieur opnieuw veranderd. Tijdens deze
restauratie van de hervormde kerk – voortaan protestantse
Sint-Martinuskerk – werd gekerkt in de
gereformeerde kerk uit 1924. In het kader van het
PKN-fusieproces werd dat kerkgebouw vervolgens
te koop aangeboden. Na de restauratie van
het dak werd het interieur van de hervormde kerk
‘aangepakt’. Met de doorgevoerde wijzigingen
ging het interieur van 1875-1878 verloren. De oude
preekstoel is er nog wel, maar wordt niet vaak
meer gebruikt. De kosten van de recente restauratie
bedroegen 650.000 euro. Het vernieuwen van
het dak kostte drie ton, de rest is aan de verandering
van het interieur besteed. Met acties werd
70.000 euro opgehaald. Fondsen droegen 46.000
euro bij. Dit was nodig omdat de Sint-Martinuskerk
geen rijksmonument is. De rest werd betaald uit de
verkoop van de gereformeerde kerk en uit de kas
van de kerk zelf.
Van Damorgel
Al vroeg - dat wil zeggen vóór 1580 - is er sprake
van een orgel in Tzummarum. Kerkrekeningen
melden kosten voor de ‘puijstertreder’. Hij bewoog
de balgen van een orgel dat in 1674-’75 werd gebouwd
en later vernieuwd door de bekende Harmen
Jans en Jan Harmens Kamp uit Berlikum (zie
ook Wijnaldum). In 1821 plaatsten L.J. en J. van
Dam een nieuw orgel met (volgens Broekhuyzen)
twee manualen, een aangehangen pedaal en 14
stemmen in de hervormde kerk van Tzummarum.
Dit orgel werd in 1877 door Van Dam ingenomen
en verkocht aan de gereformeerde kerk in Goes.
In 1931 plaatste A.S.J. Dekker dit Van Damorgel
in de hervormde kerk van het Friese Wierum, waar
het zich nog steeds bevindt. Voor de dispositie van
dit orgel uit 1821 raadplege men de encyclopedie
‘Het historische orgel in Nederland’, uitgegeven
door de Stichting NivO, het deel 1819-1840.
Het huidige orgel van L. van Dam & Zonen dateert
van 1877-1878. De kas is evenals de kerk neo-
gotisch en werd net als het kerkinterieur door de
rooms-katholieke architect Stoett ontworpen. Enkele
andere orgels van Van Dam met een neogotische
kas staan in het Noord-Hollandse Hoogkarspel
(1866), in Nes op Ameland (met een front uit
1868), én in het Friese Wytgaard (1882). Neogotiek
was in die tijd nog niet erg gebruikelijk in Friesland.
Het werd als rooms-katholiek bestempeld en was
daarom eigenlijk taboe voor de protestantse eredienst.
De laatste wijziging aan het orgel in Tzummarum
dateert van 2009 toen het kerkinterieur opnieuw
werd gewijzigd. Flentrop plaatste in dat jaar
een Dulciaan in Van Damfactuur op de lege sleep
met de naam muette. Het orgel heeft nu 17 stemmen
verdeeld over Hoofdwerk en Bovenwerk. Het
pedaal is aangehangen.
Sexbierum
Er wordt aangenomen dat Sexbierum zijn naam
ontleent aan de heilige Sixtus II, een paus van
Griekse afkomst. Sixtus Il was paus van 257 - 258
na Christus. In de geschiedenis komt Sexbierum
onder benamingen voor als: Sixtebeeren (1322),
Sixtiberum (1324), Sexberum (1371) en Zesberim
(1398). De woorden “berum” of “berim” zijn mogelijk
afgeleid van het oudfriese zelfstandige naamwoord
“bere”, dat als betekenis huis of schuur had.
De naam Sexbierum kan dus herleid worden tot
“huizen van Sixtus’.
Sexbierum is een terpdorp, volgens oude kronieken
rond 743 ontstaan op een kwelderwal. Na het ontstaan
in de 9e eeuw van de Middelzee en de Marne
brak voor het terpengebied een periode van grote
welvaart aan. De Friezen waren in de Karolingische
tijd een voornaam handelsvolk in Noord-Europa. De
handelscontacten strekten zich uit tot Scandinavië,
Engeland, Frankrijk en de Rijnstreek. Het terpengebied
exporteerde vooral wollen stoffen.
Vanwege een stijgende zeespiegel werd omstreeks
1200 vermoedelijk de eerste zeedijk aangelegd. In
het begin zal er sprake geweest zijn van simpele
waterkeringen, maar in de loop der eeuwen werden
de dijken verhoogd en verbeterd. Nu werd
het ook mogelijk buiten de oude kwelderwallen te
wonen. Achter de zeedijk ontstond door aanslibbing
nieuw kwelderland. Dit land bleek de moeite
waard te zijn en al gauw werd er een nieuwe (de
tegenwoordige) zeedijk aangelegd. .
De plaats waar nu de Sint-Sixtuskerk staat, is het
oudste gedeelte van Sexbierum. Het was de hoogste
plaats van de kwelderwal en in verband met
eventuele overstromingen was het niet raadzaam
om op lager gelegen plaatsen te wonen. Sexbierum
zal in die tijd niet meer dan een gehucht zijn
geweest, bestaande uit enkele boerderijtjes waarin
mensen en vee nog in één ruimte leefden en die
om een klein – waarschijnlijk van hout opgetrokken
– kerkje stonden. Sinds de 11e eeuw zullen de
boeren zich geleidelijk hebben gevestigd op het
nieuwe land (aan de noord- en noordwestzijde) en
nog later ook op de kwelders (in het zuiden en aan
de oostkant). Zo verdween met de meeste boerderijen
de akkerbouw uit de dorpskom en kwamen
er andere huizen, waarbij toen ook de eerste ambachtslieden
zich in Sexbierum gevestigd hebben.
In de 17e en 18e eeuw lieten rijke heren uit het naburige
Harlingen imposante states in de buurt van
Sexbierum verrijzen. Nog slechts een paar resteren
daarvan.
Kerk en hoofdorgel
De Sint-Sixtuskerk dateert van de 13e eeuw. Toren
en kerk kwamen kort na elkaar tot stand. De
toren valt in het weidse landschap op vanwege
zijn ingesnoerde spits. In de toren, die in 1904/05
werd beklampt, hangt een door Geert van Wou en
Johan Schonenborch gegoten klok (1513). De kerk
onderging in de loop der eeuwen diverse veranderingen.
In 1866 werd het kerkinterieur gestuct,
waardoor veel oude bouwkundige elementen
Friese orgelkrant
aan het oog werden onttrokken. Buiten zijn in de
noordgevel nog wel de oorspronkelijke 13e-eeuwse
rondboogvensters te zien.
Het interieur van de Sint-Sixtuskerk is niettemin
bijzonder fraai. Dat is vooral te danken aan de Harlinger
houtsnijder–timmerman Johannes George
Hempel. Hij maakte de kansel, het bijbehorende
doophek, de doopbekkenhouder en de tekstborden
in een sierlijke rococostijl. Kuip en klankbord
van de kansel lijken in takken die uit een boomstam
voortkomen, te rusten. Op de preekstoel zijn
bijbelse taferelen herkenbaar. Op het deurtje van
de kansel is de evangelist Johannes te zien. Hij
wijst naar het Lam Gods op een zuil. Predikanten
die de kansel bestijgen, wordt Johannes 17:17 als
richtsnoer voorgehouden. Wie meer over deze
zeer bijzondere preekstoel wil weten, kan bijvoorbeeld
‘Friese preekstoelen’ van Sytse ten Hoeve
raadplegen. Daarin wordt ook de kansel in de kerk
van Wijnaldum uitvoerig besproken.
Het uitbundige meubilair is nog origineel. De lambrisering
zorgt voor een eenheid met de eind 17eeeuwse
herenbanken. Ook de drie beelden op het
hoofdorgel werden door Hempel ontworpen.
De Sint-Sixtuskerk in Sexbierum bezit twee orgels:
ten eerste, een koororgel gebouwd door Pels en
Zn in 1967 met zes stemmen verdeeld over één
manuaal en een vrij pedaal. Het instrument, afkomstig
uit de Christelijke Gereformeerde Ichthuskerk
te Harlingen, verving in oktober 2010 een kleiner
koororgel van Verschueren. Ten tweede, een
hoofdorgel waarvan we een korte geschiedenis
geven.
In 1766-1767 bouwde A.A. Hinsz voor de Sint-
Sixtuskerk een orgel met twintig stemmen, twee
manualen en een aangehangen pedaal. Johannes
George Hempel tekende voor de ornamentiek. In
de 19e eeuw bleef het instrument redelijk goed bewaard.
Het belangrijkste was een verandering van
drie stemmen naar de toen heersende smaak door
Van Dam. In 1922-23 kreeg orgelmakerij Bakker &
Timmenga (B&T) de opdracht de originele orgelkas
van een nieuw orgel te voorzien. De windladen
voor het Hoofd- en Zwelwerk, de magazijnbalg
en de mechanieken voor het Hoofd- en Zwelwerk
werden door B&T zelf gemaakt, enige oude materialen
werden hergebruikt en de rest werd nieuw
ingekocht. Het resultaat was niet in alle opzichten
Toren van de Tzummarumer Sint-Martinuskerk.
Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden.

Friese orgelkrant
Het gerestaureerde Bakker & Timmenga-orgel (1922-23) met Hinszkas (uit 1766-67) in de Sint-Sixtuskerk te
Sexbierum. Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden.
bevredigend en in 1949 werden door de firma Pannekoek
en Van der Meulen herstelwerkzaamheden
verricht, waarbij tevens enkele veranderingen
plaats vonden. Dit kwam het orgel echter niet ten
goede. Tot 1995 heeft het orgel zo dienst gedaan.
Daarna moest de kerk behandeld worden tegen
de bonte knaagkever, wat het orgel onbespeelbaar
maakte. Door Jan Jongepier waren enige jaren
eerder plannen ontwikkeld voor een reconstructie
van het orgel naar de situatie van 1766-1767.
Vijftig procent van het originele pijpwerk werd achterhaald,
de rest zou nieuw naar voorbeelden van
andere Hinszorgels nagemaakt moeten worden.
Deze plannen werden, evenals een compromisvoorstel,
uiteindelijk door de kerkelijke gemeente
afgewezen. Er werd een elektronisch Allanorgel
voor de begeleiding van de gemeentezang tijdens
de erediensten aangeschaft. Men leze hierover de
Friese Orgelkrant 2001 onder ‘Terugblik en vooruitzicht’.
Een voor adviseur Jongepier uiterst teleurstellende
gang van zaken.
In 2006 nam de zaak een nieuwe wending met
de oprichting van de Stichting Behoud Kerkorgel
Sixtuskerk Sexbierum. Als adviseur werd Hans
Fidom aangesteld en in 2009 werd met restauratiewerkzaamheden
een aanvang gemaakt. Deze
orgelrestauratie werd uitgevoerd door Mense Ruiter
Orgelmakers BV uit Zuidwolde (Gr.) en door
Kirchner Orgelbau uit Stapelmoor in Duitsland. Het
ging grotendeels om een conserverende restauratie.
Er vonden bescheiden dispositiewijzigingen
plaats: oorspronkelijk had het Hoofdwerk een viervoets
Gemshoorn, in 1949 werd dit register opgeschoven
naar 2⅔ voet en nu is het een achtvoets
register geworden. De andere wijzigingen vonden
op het pedaal plaats. Dit werd uitgebreid van twee
naar vijf registers. Een Contrabas 16 vt, een Fluitbas
8 vt en een Bazuin 16 vt werden toegevoegd.
De mensuren van deze stemmen werden genomen
naar dezelfde stemmen van Sauerorgels.
De nieuwe pedaalstemmen werden achter het
orgel geplaatst bovenop de balgenkas tegen een
nieuwe achterwand. De zwelkast werd opnieuw
geïsoleerd, zodat deze nu beter werkt. Tenslotte
werd de winddruk van het gehele orgel 92 mm
waterdruk. De officiële heringebruikname vond
plaats in maart 2011. Vergeleken met de dispositiebeschrijving
in ‘Vijf eeuwen Friese Orgelbouw’
is het volgende veranderd: de Gemshoorn op het
Hoofdwerk is een achtvoets register geworden
(dus Gh8 in plaats van Gh4), de tremulant werkt
op het Zwelwerk, niet op het pedaal en nieuw zijn
de pedaalregisters Contrabas 16 vt, Fluitbas 8 vt
en Bazuin 16 vt.
Wijnaldum
Wijnaldum, een dorp met ruim 500 inwoners, bestond
al in de 7e eeuw. In de omgeving van Wijnaldum
is archeologisch onderzoek gedaan. In dit
gebied bevinden zich de oudste dijken van ons
land. Bij opgravingen hebben archeologen dijken
van vóór het begin van onze jaartelling gevonden.
Het betrof lage dijkjes, die aangelegd waren om
een boerderij of enkele akkers tegen het zoute
zeewater te beschermen. In de tiende eeuw werden
grotere gebieden door ringdijken omsloten. Zo
ontstonden de oudste polders van ons land. Na de
bedijking kon de gehele polder in gebruik genomen
worden voor landbouw.
De vorige eeuw kwam het dorp in het nieuws toen
bij een terpafgraving een koninklijke mantelspeld
werd gevonden. Dat hier in de vroege middeleeuwen
een nederzetting geweest is die mogelijk de
residentie van het Friese koninkrijk geweest zou
zijn, veroorzaakte grote opwinding in de archeologische
wereld. Of Wijnaldum (Friese naam: Wynaam)
ook echt een koninklijke ingezetene heeft
gekend, is en blijft de vraag. Dat de speld van een
edelsmid is geweest is, vormt een reële mogelijkheid.
Naast deze speld, de ‘fibula van Wijnaldum’,
is een Arabische zilveren munt (een dirhem) gevonden,
hetgeen duidt op mogelijke handelsactiviteiten
van en met de Vikingen. Andere archeologische
vondsten tonen aan dat Wijnaldum vroeger
een centrum van ambachtelijke activiteiten moet
zijn geweest. De oorspronkelijke kerk uit de 15e
eeuw was gebouwd in laatgotische stijl en gewijd
aan Sint-Andreas. In 1864 stortte de toren in waarna
deze werd herbouwd. Vervolgens vond in 1904
opnieuw herbouw van de toren plaats. Het westelijke
deel van de kerk werd toen eveneens herbouwd
en met nieuw materiaal in neogotische stijl
opgetrokken volgens ontwerp van Jurjen Bruns.
In 1931 is de kerk onder leiding van de bekende
architect Hendrik Kramer (1850 – 1934) ingrijpend
gerestaureerd, ontpleisterd en opnieuw met oud
bouwmateriaal bekleed. Eén en ander kwam ei-
genlijk op volledige nieuwbouw van de kerk neer.
Het koor is van het schip afgescheiden en voor
nevenruimten ingericht.
Eerder - in de 18e eeuw - werd het kerkinterieur
opgeknapt en verfraaid. Eén van de mooiste interieurstukken
uit die tijd is de preekstoel, uit 1726 of
1728. De panelen zijn fraai gesneden met bijbelse
taferelen. Eén daarvan stelt Christus’ geboorte
voor. Daarbij heeft de stal de vorm van een Friese
boerenschuur gekregen. Het prachtige houtsnijwerk
is van Arjen Lous. Bijzonder aan de preekstoel
is verder een ‘overloop’ zonder hekwerk maar
met een deurpaneel van de kuip ervoor. Deze kanselkuip
heeft gewrongen en omrankte korinthische
hoekzuiltjes. De kansel zorgt samen met de lambrisering,
het doophek met gesneden deur, de 18eeeuwse
heren- en vrouwenbanken (met in sierlijke
Lodewijk XIV-stijl gesneden wangstukken) voor
een indrukwekkend en rijk kerkinterieur. De lichtkronen
in een art déco-achtige stijl zijn vermoedelijk
in 1931 door Hendrik Kramer ontworpen.
Het orgel
Bij de verfraaiing van het interieur in de twintiger
jaren van de 18e eeuw werd de kerk van Wijnaldum
ook verrijkt met een een orgel (1720) van Jan
Harmens, schoolmeester-organist en orgelmaker
te Berlikum. Van 1725 tot 1747 onderhield Jan
Franssen (Formstra) uit Zweins het orgel in Wijnaldum.
Daarna deed zijn zoon Johan Jans het onderhoud.
Tot het eind van de 18e eeuw was het
onderhoud vervolgens in handen van verschillende
personen. Rond 1800 kreeg Spoorman het orgel
in onderhoud, tevens verrichtte hij enkele herstelwerkzaamheden.
Uit de beschrijving van Knock
(1788) blijkt dat de dispositie van het orgel sinds
1720 onveranderd bleef. In 1836-1837 vond een
ombouw door Willem van Gruisen uit Leeuwarden
plaats. Het orgel kreeg tien stemmen (één meer
dan voorheen), waarbij zes registers van Harmens
opnieuw werden gebruikt. Van Gruisen maakte
vier nieuwe registers, te weten een Fluit Travers
8 vt discant, Fluit d’ Amour 4 vt, een Mixtuur 3-4
sterk en een Trompet 8 vt. Er kwamen bovendien
een aangehangen pedaal en een tremulant. Het
is zo goed als zeker dat de bestaande orgelkast
werd gehandhaafd. In 1869 maakte L. van Dam &
Zn uit Leeuwarden het huidige orgel in een slanke
nieuwe kast voor de kerk in Wijnaldum. Uit het
pagina 3
oude orgel werden de windlade uit 1836/37 met
daarop de oude registers uit 1720 en 1836/37 in
aangepaste vorm overgenomen. De Fluit Travers
8 vt discant werd vervangen door een Bourdon 16
vt. Naast het hoofdwerk kreeg het orgel een geheel
nieuw dwarswerk met vier registers en één reservering.
Alle overige onderdelen, zoals de windvoorziening,
de tremulant, het regeerwerk en de
claviatuur, waren nieuw. Het bestaande pijpwerk
werd grotendeels een halve toon opgeschoven
en voor een deel van expressions voorzien. Ook
de trompetbekers werden opgeschoven en wel 2
tonen. Het hoogste octaaf kreeg geheel nieuwe
bekers. Het onderhoud van het nieuwe orgel was
aanvankelijk in handen van de firma Van Dam,
later van Vaas & Bron, eveneens te Leeuwarden.
Voorafgaand aan de grondige kerkrestauratie van
1931 werd omtrent het orgel advies ingewonnen
bij J. Paardekoper, organist van de Grote of Jacobijnerkerk
in Leeuwarden. Hij adviseerde het orgel
te behouden. Daarop werd het orgel door A. Pannekoek,
waarschijnlijk in samenwerking met de
firma Vaas & Bron (opvolger van de firma Van Dam)
gedemonteerd en na de kerkrestauratie weer op
dezelfde plaats als voorheen opgebouwd. Er vond
enig schoonmaakwerk en herstel plaats en het
orgel werd opnieuw geschilderd. Na 1945 kwam
het orgel in onderhoud bij de orgelmakerij Bakker
& Timmenga. Met een korte onderbreking is dat tot
op heden zo gebleven. Onlangs is het orgel onder
advies van Stef Tuinstra gerestaureerd. De restauratie
vond plaats door Bakker & Timmenga uit
Leeuwarden. Op 19 november 2010 werd het orgel
feestelijk weer in gebruik genomen. Het pijpwerk
van het hoofdwerk staat - compact - nog steeds
op de windlade uit 1836/37, die ooit ingepast is geweest
in de kleine orgelkast van 1720. Het metalen
pijpwerk van Harmens is bijna geheel van lood, dat
van Van Gruisen en Van Dam is van een legering
die voor 2/3 deel uit lood en voor 1/3 deel uit tin
bestaat. Vergeleken met de in ‘Vijf eeuwen Friese
Orgelbouw’ is de dispositie van het Hoofdwerk onveranderd
gebleven. Het Dwarswerk heeft in plaats
van een Gemshoon 2 vt een Woudfluit 2 vt (dus
Wf2 in plaats van Gh2). Aan het Dwarswerk werd
op een gereserveerde plaats één nieuw register
toegevoegd, namelijk de Quintfluit 3 vt. Omvang
manualen: C-f3 en omvang van het aangehangen
pedaal: C – d1. Het ging in 2009-2010 dus grotendeels
om een conserverende restauratie. Het
Bord met informatie over de kerk- en orgelrestauratie in Sexbierum. Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden.

pagina 4
Friese orgelkrant
CorpAdv A4 st FC 300dpi_lc.indd 1 24-12-2010 11:08:45
Steun de Stichting Alde Fryske Tsjerken
STA STERK VOOR DE FRIESE DORPSKERK
Word donateur van de Stichting Alde Fryske Tsjerken
Veel monumentale dorpskerken in Friesland hebben het
moeilijker dan ooit. Tien tallen eeuwenoude kerken dreigen
de komende jaren overbodig te worden. En dan… stilletjes
verval, de slopershamer? Niet als het aan Stichting Alde Fryske
Tsjerken ligt. Wij hebben de zorg voor 39 Friese kerken en
twee klokken stoelen op ons genomen. En we hopen dat
vele kerken volgen. Hierbij is uw steun hard nodig. Word
daarom donateur en draag bij aan het behoud van de
Friese dorpskerk.
Kijk voor meer informatie op
www.aldefrysketsjerken.nl
BESTEL
NU!
Martinikerk Bolsward
Orgelconcert door Franse grootmeester
Daniel Roth
(Saint Sulpice, Parijs)
Dinsdag 31 juli, 20.00 uur
Vul deze bon in en word
vriend van de Stichting
Alde Fryske Tsjerken!
o Ja, ik wil graag een gratis exemplaar ont vang en
van het magazine Alde Fryske Tsjerken.
o Ja, ik word donateur en steun de Stichting Alde
Fryske Tsjerken voor minimaal € 17,50 per jaar
en ontvang als welkomst geschenk de DVD
‘Alde Fryske Tsjerken’ (vierdelige tv-documentaire).
Dhr/mevr.: ...............................................................................
Straat: .......................................................................................
Postcode:........................... Plaats: ......................................
Datum: .....................................................................................
Handtekening: ......................................................................
Knip deze bon uit en stuur die in een
gesloten envelop naar:
Stichting Alde Fryske Tsjerken
Antwoordnummer 76
8900 WC Leeuwarden
Een postzegel is niet nodig

Friese orgelkrant pagina 5
Het gerestaureerde Van Damorgel (1869) met ouder materiaal in de Sint-Andreaskerk te
Wijnaldum. Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden.
pedaal kreeg voorts een veermechaniek (waardoor
het lichter en zonder ‘bijgeluiden’ speelt). ‘Met haar
ingetogen zingende klank geeft het orgel weer acte
de présence van het grote vakmanschap en de artisticiteit
van de oorspronkelijke makers’, aldus adviseur
Stef Tuinstra.
Het Hinszorgel Grote Kerk van Harlingen
In de Friese Orgelkrant van 2007 vindt u een korte
schets van de Harlinger kerkgeschiedenis. Hier beperken
we ons tot de geschiedenis van het orgel in
de Grote Kerk in Harlingen.
We mogen aannemen dat Albertus Anthoni Hinsz
over de plaats en de vormgeving van het orgel met
de architect heeft overlegd. Een vrij unieke situatie,
waardoor Hinsz een perfect in de ruimte passend
instrument kon bouwen. Dat men in Harlingen voor
Hinsz (1704 – 1785) koos is niet zo vreemd: in de
omgeving had hij reeds een aantal goede instrumenten
gebouwd, in Tzum (1764) en in Sexbierum
(1767). Al in 1773 werd een eerste betaling aan
Hinsz gedaan, zodat hij al vroeg met de voorbereidingen
van de eigenlijke bouw kon beginnen.
De bouw verliep voorspoedig en op 11 september
1775 werd op feestelijke wijze de eerste pijp
in het Rugwerk geplaatst door freule Agatha van
Plettenberg. Ruim een half jaar later was het orgel
gereed en op dinsdag 30 april 1776 werd het officieel
in gebruik genomen met zang en instrumenten.
Hinsz kreeg zijn laatste termijn. Ook de Harlinger
houtsnijder-timmerman Johannes George Hempel,
die eveneens de preekstoel zou maken, kreeg
zijn deel. Het orgel had ongeveer 6500 gulden gekost.
De orgeldeskundige Nicolaas Arnoldi Knock
is lovend over het nieuwe instrument en vermeldt
in zijn boekwerk met disposities de details en ook
dat het orgel in kamertoon gestemd is (415 hertz
voor a1).
Andere orgelbouwers
Nadat Hinsz in 1785 overleden was kreeg Albertus
van Gruisen (1741 – 1824) uit Leeuwarden het
onderhoud en vanaf 1811 orgelmakerij L. van Dam
eveneens gevestigd te Leeuwarden. Misschien
had de bouw door Van Dam van het orgel te Midlum
(eveneens 1811) hier iets mee te maken. Maar
in 1815 was Van Gruisen weer aan de beurt. Hij
voerde de eerste herstelwerkzaamheden aan het
orgel uit, waarbij hij onder andere de toonhoogte
op a = 430 bracht door de kapot gestemde bovenranden
af te snijden. Zowel Van Dam als Van
Gruisen bleven in die tijd actief bij het orgel betrokken.
Nadat in de jaren 1840 – 1841 de Harlinger
orgelmaker Melchior Schrage aan het orgel werkte,
kwam vanaf 1842 het onderhoud weer bij Van Dam
terecht. Na een conflict over een te betalen rekening
raakte Van Dam echter het onderhoud kwijt
en constateren we dat de Leeuwarder orgelmaker
Willem Hardorff (1815 – 1899) vanaf 1853 aan het
orgel werkte. Zo werkten na de Duitse Groninger
Hinsz drie bekende Friese orgelbouwers aan het
Harlinger orgel.
Rond 1860 kreeg Petrus van Oeckelen (1792
– 1878) de zorg voor het orgel in de Nieuwe of
Grote Kerk. In de latere jaren vijftig en zestig van
de negentiende eeuw bracht van Oeckelen vele
veranderingen aan. Bijvoorbeeld: alle tongwerken
werden vervangen, de toonhoogte ging naar a =
435, Scherp en Sexquialter verdwenen, de Mixtuur
werd afgezwakt, de winddruk werd verhoogd en in
het Rugwerk kwam een aantal “strijkers”. Kortom:
het orgel werd aangepast aan de verlangens van
die tijd. Tot in het begin van de twintigste eeuw
bleef het orgel in onderhoud bij de firma Van Oeckelen.
Vanaf 1910 komt echter de firma Van Dam weer in
beeld en bekend is dat Pieter van Dam uitgebreide
werkzaamheden aan het orgel verrichtte, waarbij
de manualen hoger gelegd werden, het pedaal
vernieuwd werd en een paar registers veranderd
werden. In het Rugwerk werd een Voix Célèste geplaatst.
Toen ongeveer twintig jaar later het orgel opnieuw
aan groot onderhoud toe was, werd dit toevertrouwd
aan de firma Johan de Koff (1863 – 1950)
en Johan de Koff junior (1891 – 1976). Opnieuw
werd het pedaal vervangen. Tevens werden mechanieken
en windladen hersteld. Ook vonden
veranderingen in de dispositie plaats, waarbij sommige
registers werden vervangen, andere opgeschoven.
Zeven van de acht tongwerken werden
door nieuwe (waarschijnlijk gemaakt door de Duitse
firma Carl Giesecke uit Göttingen) vervangen.
Alleen de Calcodion op het Rugwerk (een register
van Van Oeckelen) bleef.
Periode na de Tweede Wereldoorlog
Eind jaren vijftig van de vorige eeuw werd de kerk
gerestaureerd. Interieur en orgelkas werden toen
groen geschilderd. Het nieuwe verwarmings-
systeem had een slechte invloed op het orgel,
dat daardoor hard achteruit ging. Tussen 1970 en
1981 werden de windladen van het Hoofdwerk en
het Rugwerk gerestaureerd, waarna in 2000 met
een restauratie in twee fasen, zoals door adviseur
Jan Jongepier was bepleit, werd gestart. In
de zogenaamde eerste fase vond algeheel technisch
herstel plaats. Flentrop Orgelbouw uit Zaandam,
die inmiddels het onderhoud van het orgel
had gekregen, voerde de herstelwerkzaamheden
uit. Het orgel werd daarvoor (op kas en pijpen na)
gedemonteerd en naar de werkplaats in Zaandam
vervoerd, alwaar mechanisch herstel plaats vond.
Verder werden enige nieuwe pijpen gemaakt en
enkele technische wijzigingen uit de 19e eeuw
weer ongedaan gemaakt. De orgelkas is in deze
fase op sommige punten hersteld en de claviatuur
weer op de oorspronkelijke, lagere plaats teruggebracht
waardoor de lessenaar weer kon worden
gecompleteerd. Het pijpwerk werd opgeslagen op
de orgelzolder van de kerk, alwaar orgeladviseur
Jan Jongepier het aan een minutieus onderzoek
onderwierp. Dit heeft geresulteerd in een lijvige
beschrijving en inventarisatie van het aanwezige
pijpwerk. Uit deze inventarisatie bleek, dat van de
oorspronkelijke 34 Hinszregisters er nog 22 geheel
of nagenoeg geheel in het orgel aanwezig waren.
De overige 12 registers waren in de loop der tijd
vervangen en niet meer aanwezig. Tijdens deze
eerste fase van de restauratie is aan de dispositie
niets gewijzigd. Dat betekent, dat het orgel na dit
herstel zijn “gemengde karakter” behield.
Met het oog op de tweede restauratiefase diende
voor een klankreconstructie naar 1776 (Hinsz),
1864 (Van Oekelen) of 1938 (De Koff) te worden gekozen.
Op basis van Jongepiers bevindingen werd
besloten tot ‘een reconstructie terug naar Hinsz’.
De tweede fase van de orgelrestauratie vond pas
De Sint-Andreaskerk in Wijnaldum. Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden.
in 2010-2011, tien jaar na de eerste fase, plaats.
Bij deze reconstructie, eveneens door Flentrop Orgelbouw
uitgevoerd, werden alle acht tongwerken
door nieuwe vervangen, kwamen er nieuwe klavieren
en een nieuw pedaal in de stijl van Hinsz. De
vijf spaanbalgen werden winddicht gemaakt en er
kwam een nieuwe windmotor. Ook vond wijziging
van de dispositie plaats, waarbij de terugkomst
van de Scherp en de Sexquialter op het Rugwerk
wel het belangrijkste was. In feite kwam de dispositie
van 34 stemmen uit 1776 terug. Anders dan
in Sexbierum klinkt het orgel in Harlingen dus nu
weer zoals men denkt dat het ten tijde van Hinsz
geklonken zal hebben. Op 1 oktober 2011 werd
het geheel gereconstrueerde Hinszorgel weer officieel
in gebruik genomen. Helaas heeft Jan Jongepier
die feestelijke gebeurtenis niet meer mogen
meemaken.
De dispositie is nu als volgt:
Hoofdwerk: Prestant 8 voet, Gedakt 16 voet, Baarpijp
8 voet, Holpijp 8 voet, Spitsfluit 4 voet, Cornet
D 3 sterk, Octaaf 4 voet, Quint 3 voet, Woudfluit 2
voet, Mixtuur B/D 4,5,6 sterk, Octaaf 2 voet, Trompet
B/D 16 voet, Trompet 8 voet, Voxhumana 8 voet.
Rugwerk: Prestant 4 voet, Holpijp 8 voet, Quintadeen
8 voet, Nassat 3 voet, Fluit 4 voet, Speelfluit 2
voet, Sesquialter 2 - 4 sterk, Octaaf 2 voet, Scherp
3 – 4 sterk, Dulciaan 8 voet.
Pedaal: Prestant 8 voet, Bourdon 16 voet, Gedakt
8 voet, Quint 6 voet, Octaaf 4 voet, Nachthoorn 2
voet, Bazuin 16 voet, Trompet 8 voet, Schalmey 4
voet, Cornet 2 voet. Omvang manualen : C – f 3,
omvang pedaal : C – d1.
Koppels: Hoofdwerk – Rugwerk (schuifkoppel) en
Hoofdwerk – Pedaal. Afsluiters voor Hoofdwerk,
Rugwerk en Pedaal. Tremulanten op Hoofdwerk
en Rugwerk. Calcantenklok. Toonhoogte : a1= 415
hertz.
Winddruk: 70 millimeter voor het hele orgel. Stemming
volgens Neidhardt.
Wie tot in detail geïnformeerd wil worden over de
orgelrestauratie in Harlingen, die raadplege ‘Reconstructie;
twee eeuwen Hinsz-orgel in de Grote
Kerk van Harlingen’, door Cees van der Poel (orgeladviseur).
Het boek is uitgegeven door de
kerkrentmeesters van de Hervormde Gemeente
Harlingen-Midlum en gedrukt bij Flevodruk Harlingen,
september 2011.
Siebe Reiding & Otto Roelofsen
[met dank aan derden voor door hen verstrekte
informatie]

pagina 6
Friese orgelkrant
Overige activiteiten van Organum Frisicum in 2012
Eerst even iets anders: sinds 2003 vindt jaarlijks een orgelconcours in de Koepelkerk van Leeuwarden plaats. Meestal in maart
en dat is voor de Friese Orgelkrant een lastige periode. Soms is de uitslag nog niet bekend op het moment dat de kopij bij de
drukker ingeleverd moet worden en over het concours van een volgend jaar valt nog niks te melden. Dit jaar vond het Orgelconcours
Koepelkerk Leeuwarden, zoals het officieel heet, op zaterdag 10 maart plaats. De deelnemers moesten verplicht de
‘Ciaconna e fuga’ van Jan Nieland (1903 – 1963) spelen. Het was de tiende en tevens laatste keer dat het gehouden is, reden om
er hier even aandacht aan te schenken. Jochem Schuurman, secretaris van de Stichting Organum Frisicum, won het concours
voor derde achtereenvolgende keer. Een prachtige prestatie. De Koepelkerk wordt door de protestantse gemeente afgestoten.
In de zomer gaat de kerk dicht en in de verkoop. Over de vraag hoe het daarna met kerk en orgel zal komen, bestaat alleen
maar onzekerheid. Dit is reden voor de Stichting Concerten Koepelkerk geweest het besluit te nemen haar activiteiten te beeindigen.
Daarmee komt niet alleen een eind aan het orgelconcours in de Koepelkerk maar ook aan de orgelconcerten die er
sinds 2002 plaats vonden. Het laatste Koepelkerkconcert vindt plaats op zaterdagavond 7 juli a.s. om 20.00 uur. Daarna is het
helaas Schluss.
Het Wenthinorgel (1785) in de Reginakerk te Zweins.
Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden.
Bij dergelijke ontwikkelingen is het des te meer nodig
dat anderen hun werkzaamheid op orgelgebied
voortzetten. De Stichting Organum Frisicum hoopt
haar activiteiten te continueren, in 2012 en nog
geruime tijd daarna. Om met de voorjaarsexcursie
te beginnen: deze zal dit jaar plaats op zaterdag
31 maart plaats vinden. Tzummarum, Sexbierum,
Wijnaldum en Harlingen worden bezocht. Allemaal
plaatsen waar kerk en/of orgel onlangs zijn gerestaureerd.
Een uitgebreide beschrijving van deze voorjaarsexcursie
vindt u in deze krant vanaf bladzijde 2.
Het donateursconcert vindt plaats op vrijdag 29 juni
– tussen halve finales van het EK voetbal op 27 en
28 juni en de finale op zondag 1 juli – in de Reginakerk
te Zweins. Het orgel wordt bespeeld door
Broer de Witte. Hij kent het orgel goed. Hij is niet
alleen cantor-organist van de protestantse gemeente
in Goutum (bij Leeuwarden), maar ook van
PKN-gemeente Ried e.o. Deze gemeente bezit nog
vier kerkgebouwen (in Ried, Dongjum, Schingen en
Slappeterp), terwijl ze vier andere heeft overgedragen
aan de Stichting Oude Friese Kerken (Zweins,
Peins, Schalsum en Boer). Tot enige jaren geleden
begeleidde Broer de Witte daarom regelmatig de
zondagse gemeentezang in Zweins.
Het wordt een bijzonder concert, omdat het niet alleen
maar om een orgelconcert gaat. Aan het donateursconcert
wordt namelijk medewerking verleend
door Hannah de Witte, dochter van Broer. Zij is fluitiste
en speelt dwarsfluit en traverso. De deuren van
de Reginakerk in Zweins gaan om 19.15 uur open.
Van 19.15 tot 19.45 uur is de ‘inloop’ waarbij in de
Het Bakker & Timmenga-orgel (1915) in de Protestantse
Kerk van Nieuwehorne. Foto: Riemer G. van
der Veen, Fenderlee Imaging Leeuwarden.
kerk gratis een kopje koffie of thee verkrijgbaar is.
Om 19.45 uur houdt Broer de Witte een inleiding,
waarbij hij over de geschiedenis van de Reginakerk
en het Wenthinorgel uit 1785 én over het te spelen
programma zal vertellen. Vervolgens kan er voor eigen
rekening nog een kopje koffie of thee worden
gedronken, waarna om 20.30 uur het eigenlijk concert
van Broer en Hannah de Witte begint. Na afloop
van het concert om ongeveer 21.30 uur is er in de
kerk nog een nazit waarbij onder het genot van een
drankje met de concertgevers en toehoorders over
het concert kan worden nagepraat.
Net als in 2011 wordt dit jaar in samenwerking tussen
Tsjerkepaad en Organum Frisicum weer een
‘orgeltoertocht’ georganiseerd. Deze vindt plaats op
zaterdag 28 juli. Door Jochem Schuurman (orgel) en
Het Van Damorgel (1919) met ouder materiaal in de
Scheuerkas (1858) in de Bonifatiuskerk van Oldeberkoop.
Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden.
Alina Rozeboom (sopraan) wordt in drie kerken in
Zuidoost Friesland een concert van een half uur gegeven.
Het eerste concert vangt om 13.30 uur aan
in de protestantse kerk van Nieuwehorne. Hier zal
tevens een fietsroutebeschrijving worden verstrekt,
zodat de bezoekers zich desgewenst per fiets van
de ene naar de andere concertlocatie kunnen verplaatsen.
Daarna wordt om 15.00 uur geconcerteerd
in de Bonifatiuskerk te Oldeberkoop en het
slotconcert van die middag begint om 16.30 uur
in de protestantse kerk van Noordwolde. Nadere
mededelingen volgen onder andere op de websites
van Organum Frisicum en van Tsjerkepaad.
De nationale orgeldag vindt, zoals te doen gebruikelijk,
plaats op de tweede zaterdag in september, dat
is in 2012 op 8 september. Net als vorig jaar kunnen
belangstellende organisten zich met behulp van de
computer aanmelden en zich via de website van
Organum Frisicum zelf inroosteren. Voor donateurs
van Organum Frisicum kan dit vanaf maandag
14 mei en voor niet-donateurs vanaf maandag 11
juni 2012. Vooraf dient dan wel het bedrag van €
15,00 voor de deelname overgemaakt te zijn naar
banknummer 2377793 van de Stichting Organum
Frisicum onder vermelding van postcode en huisnummer.
Pas dan kan men zich via de website aanmelden
omdat die gegevens in een database opgenomen
moeten worden. Bij de inroostering op de
site kan de deelnemende organist zien wanneer in
een kerk gespeeld kan worden. Tot en met zondag 1
juli kan iemand zijn eigen rooster nog aanpassen. Als
er ergens nog een interessant ‘roostergaatje’ blijkt te
zijn, kan men dat dus benutten. Met deze procedure
beogen we een voor ieder optimaal speelrooster.
Op één orgel kan maximaal 30 minuten per persoon
gespeeld worden (dus niet een dubbel blok of
later op de dag nog eens). In de tweede helft van
augustus krijgen de deelnemende kerken de ingevulde
roosters toegestuurd. Kerken die niet alleen
aan de nationale orgeldag maar ook aan Tsjerkepaad
meedoen, zijn duidelijk op bladzijde 7 aangegeven.
Belangstellende organisten die zich liever
telefonisch dan digitaal willen aanmelden kunnen
zich op dinsdag 22 mei (donateurs) en dinsdagavond
19 juni (niet-donateurs) van 19.30 tot 21.30
uur via telefoonnummer 058-2153988 opgeven
voor de nationale orgeldag in Fryslân en daarbij
hun voorkeuren voor kerken en orgels aangeven.
Voorlopig is het streven van de Stichting Organum
Frisicum het aantal aan de orgeldag deelnemende
kerken zoveel mogelijk te combineren
met aan Tsjerkepaad deelnemende kerken.
Zo doet in 2012 de Sint-Piterkerk te Grou voor het
eerst aan de nationale orgeldag in Fryslân mee. Het
Van Damorgel uit 1853 in deze kerk is pas gerestaureerd.
Daarom zijn kerk en orgel in Grou tevens
opgenomen in de najaarsexcursie van Organum Frisicum.
Ook de pas gerestaureerde orgels in Sexbierum
en Wijnaldum zijn tijdens de nationale orgeldag
te bespelen.
De najaarsexcursie zal plaats vinden op zaterdag 29
september en zal gaan langs de orgels van Âldeboarn,
Akkrum, Jirnsum en Grou. De orgels zullen
in de aangegeven volgorde worden bezocht. In de
Doelhofkerk van Âldeboarn bevindt zich het oudste
Van Damorgel (1779). Het is het eerste orgel dat
door de zelfstandige orgelmakerij Van Dam, die vier
generaties lang – tot 1926 – in Leeuwarden was gevestigd.
De orgels van Akkrum (Van Oeckelen, 1856)
en Grou (Van Dam, 1853) zijn recentelijk gerestaureerd.
Het orgel in Grou is één van de weinige Van
Damogels met een vrij pedaal (zie ook het artikel op
bladzijde 8 van Folkert Binnema over het orgel in de
Haghakerk te Heeg).
De situatie van de derde kerk, de Doopsgezinde
Kerk in Jirnsum, is eveneens interessant. Het gebouw
is net als de vermaningen van de nabij gelegen
dorpen Poppenwier (Poppingawier), Terherne
(Terhorne) en Wergea (Warga) niet meer als kerk in
gebruik en is sinds 2006 particulier bezit. Nog maar
één keer per jaar vindt er een kerkdienst plaats, op
de eerste zondag in september. Tegenwoordig is het
een ‘ontmoetingscentrum’ waar naast curiosa historische
en culturele boeken verkocht worden. Voorts
worden er exposities georganiseerd en soms vindt
er ook een concert plaats. Daarnaast is het een locatie
voor rouw- en trouwdiensten. Aan het eind van
de vorige eeuw is het Bakker & Timmenga-orgel uit
1882 door Nijsse & Zoon gerestaureerd. Deze orgelmakerij
uit Zeeland heeft het orgel ook in onderhoud.
Eigenaresse Alice Jongbloed beoogt met dit gebruik
van het kerkgebouw een passende herbestemming
te realiseren. Het is aan de excursiedeelnemer om te
beoordelen of zij daarin geslaagd is.
Een nieuwe ontwikkeling is de participatie van de
Stichting Organum Frisicum in de organisatie van
het Leeuwarder Orgelfestival. Dit orgelfestival vindt
sinds 2007 in Leeuwarden plaats. De organisatie is
primair in handen van de Stichting Orgelconcerten
Grote Kerk Leeuwarden. Theo Jellema is festivalleider.
Elk jaar staat een componist centraal. Dit jaar
is dat de vermaarde (Noord-)Nederlandse componist
Jan Pieterszoon Sweelinck. De voorbereidingen
zijn in volle gang. De festivalevenementen worden
dit jaar gespreid en verplaatst. In mei en juni geeft
Theo Jellema drie orgelconcerten met werken
van Sweelinck en tijdgenoten. Op zaterdag 8 september
wordt er afgesloten met het slotconcert
van de nationale orgeldag. Dit concert zal worden
verzorgd door Age Freark Bokma uit Berlijn, oorspronkelijk
afkomstig uit Fryslân en oud-leerling
van Theo Jellema. Het programma van het slotconcert
zal ruim tevoren bekend worden gemaakt,
onder andere op de websites www.orgelleeuw.nl en
www.organumfrisicum.nl.
Na het overlijden van Jongepier drong zich de vraag
aan het stichtingsbestuur op: ‘Hoe nu verder?’
Het vanzelfsprekende antwoord is, dat de meeste
werkzaamheden die Jan Jongepier voor de Stichting
Organum Frisicum verrichtte, zullen worden
overgenomen door Theo Jellema. De laatste jaren
verzorgde deze in de Friese orgelkrant al de rubriek
‘Veranderend orgellandschap in Fryslân’. Nu wordt
hij ook – zo is besloten – de eerste excursieleider,
dat wil zeggen dat hij alle inleidingen tijdens de orgelexcursies
voor zijn rekening neemt en dat hij bij
elke orgelexcursie tenminste 50% van de orgelbespelingen
zal verzorgen. Jochem Schuurman, Broer
de Witte en Peter van der Zwaag zullen beurtelings
Het Schwartzburgorgel (1740) in de Waalse Kerk te
Leeuwarden. Foto: Ad Fahner, Leeuwarden.
voor het resterende deel van de orgelbespelingen
tekenen.
De fenomenale orgelkennis van Jan Jongepier was
voor een belangrijk deel gebaseerd op zijn jarenlange
werkzaamheid als orgeladviseur.
Die kennis deelde hij met orgelliefhebbers tijdens
excursies maar vooral via zijn vele publicaties over
orgels. Zijn veelzijdigheid bleek daarnaast ook uit de
vele concerten die hij heeft verzorgd. Al deze facetten
van zijn arbeidzame leven bieden aanknopingspunten
om de herinnering aan zijn persoon door bijvoorbeeld
een boekenprijs of subsidiefonds levend
te houden. Het stichtingsbestuur van Organum Frisicum
gaat de mogelijkheden daartoe onderzoeken.
Het was de wens van Jan Jongepier (onder andere
kenbaar gemaakt aan onze oud-secretaris
Ad Fahner) dat zijn archief in Friesland zou blijven
en de aanzet zou vormen tot een Fries Orgelarchief.
In maart is zijn archief overgebracht naar Tresoar
waar onder meer het provinciale archief is ondergebracht.
Het zal in de komende maanden worden
geïnventariseerd en in het najaar met enig ceremonieel
officieel worden overgedragen. Tresoar, voortgekomen
uit de voormalige Provinciale Bibliotheek
Friesland, het Rijksarchief en het Fries Letterkundig
Museum en Documentatiecentrum is gevestigd in
Rugwerk van het Müllerorgel (1727) in de Grote of
Jacobijnerkerk te Leeuwarden. Foto: Johan Sjoukema,
Leeuwarden.
Leeuwarden, Boterhoek 1 (aan de voet van de oude
Oldehove). In Jongepiers archief waren ook de archieven
van A.P. Oosterhof, van Boeijenga uit Sneek
en van Pennning (het laatste archief via Sytse ten
Hoeve in zijn bezit gekomen) opgenomen. Samen
met het archiefmateriaal over de Friese orgelcultuur
dat al bij Tresoar aanwezig is, zoals het archief van
L.J de Jong uit Heerenveen en het archief van de
Koninklijke Orgelmakerij Bakker & Timmenga, dat
zich in het naastgelegen Historisch Centrum Leeuwarden
bevindt, moet dit leiden tot een uitgebreid
Fries Orgelarchief. Een dergelijk orgelarchief past
bij de rijkdom van de Friese orgelcultuur. Door de
overdracht aan Tresoar is een goede toegankelijkheid
verzekerd.
JSJ

Friese orgelkrant pagina 7
Deelnemende kerken aan Tsjerkepaad en Orgeldag
* Wijzigingen voorbehouden
Overzicht van kerken die meedoen aan
de nationale orgeldag in Fryslân op zaterdag
8 september 2012 én aan Tsjerkepaad:
[zie www.organumfrisicum.nl en
www.tsjerkepaad.nl]
• Achlum, Gertrudiskerk
Van Dam, 1854
• Akkrum, Terptsjerke
Van Oeckelen, 1856
• Âldeboarn, Doelhôftsjerke
Van Dam, 1779
• Aldtsjerk (Oudkerk), Pauluskerk
Bakker & Timmenga, 1883
• Anjum, Michaëlkerk (HK)
Van Dam, 1875
• Bakhuizen, Sint-Odolphusparochie
Gebr. Adema, 1923
• Balk, It Breahûs (HK)
Lohman, 1843
• Balk, Sint-Ludgeruskerk (RK)
Gebr. Adema, 1906
• Bears, Mariakerk
Van Dam, 1880
• Bitgum (Beetgum), Martinuskerk
Van Oeckelen, 1861
• Beetsterzwaag, Dorpskerk
Van Dam, 1856
• Berltsum (Berlikum), Koepelkerk
Mittenreither, 1780
• Blije (Blija), Sint-Nicolaaskerk (HK)
Van Dam, 1870
• Bolsward, Doopsgezinde kerk
H.H. Freytag, 1810
• Bolsward, Martinikerk
Hinsz/Van Dam, 1781/1861
• Broek, Broekster Tsjerke
Mart Vermeulen, 1907
• Buitenpost, Mariakerk (HK)
Van Dam, 1877
• Burgum (Bergum), Kruiskerk
Van Dam, 1788
• Burgwerd, Johanneskerk
Schwartzburg, 1735
• De Knipe, Nij Brongergea Tsjerke
Bakker & Timmenga, 1919
• Dokkum, Grote of Sint-Martinuskerk
Flentrop, 1979
• Dokkum, Bonifatiuskerk (RK)
Van Dam, 1883
• Donkerbroek, Laurenskerk (HK)
Verhofstadt, ca 1721
• Drachten, Doopsgezinde kerk
Van Dam, 1857
• Drachten, Grote Kerk
Hillebrand, 1820
• Dronrijp, Salviuskerk
Gebr. Bader, 1657
• Easterein (Oosterend), Martinikerk
Hardorff, 1870
• Easterlittens, St. Margarethakerk
Hardorff, 1867
• Ferwert (Ferwerd), Sint-Martinustsjerke
Adema, 1873 / Verschueren, 1983
• Franeker, Martinikerk
Van Dam, 1842
• Goutum, Agneskerk
Van Dam, 1864
• Grou, Sint-Piterkerk
Van Dam, 1853
• Harlingen, Sint-Michaëlkerk (RK)
Adema, 1898
• Hichtum, Hichtumerkerk
Van Gruisen, 1795
• Hindeloopen, Grote Kerk
Van Dam, 1813/68
• Hitzum, Prot. Kerk (HK)
Van Dam, 1855
• Holwerd, Doopsgezinde kerk
Bakker & Timmenga, 1906
• Holwerd, Sint-Willibrorduskerk
Scheuer, 1852
• Hommerts, Johannes de Doperkerk
Van Dam, 1869
• It Heidenskip, Heidenskipsterkerk
Bakker & Timmenga, 1909
• Joure, Doopsgezinde kerk
Van Dam, 1858
• Joure, Hobbe van Baerdt Tsjerke (HK)
Ahrend, 1978
• Kollum, Oosterkerk (GK)
Fonteyn-Gaal, 1969
• Kollum, Maartenskerk (HK)
Van Gruisen, 1841
• Langweer, Prot. Kerk (HK)
Van Dam, 1784
• Leeuwarden, Waalse kerk
Schwartzburg, 1740
• Leeuwarden, Evangelisch-Lutherse Kerk
Van Dam, 1869
• Leeuwarden, Grote of Jacobijnerkerk
Chr. Müller, 1727
• Leeuwarden, Sint-Bonifatiuskerk
Cavaillé-Coll, 1887
• Leeuwarden, Doopsgezinde kerk
Strumphler, 1786 / Van Dam, 1858
• Longerhouw, Prot. Kerk (HK)
Van Dam, 1868
• Lytsewierrum (Lutkewierum),
Gertrudiskerk Van Dam, 1870
• Makkum, Van Doniakerk
Naber, 1848
• Mantgum, Mariakerk
Van Dam, 1879
• Marssum, Sint-Pontianuskerk (HK)
Van Gruisen, 1804
• Menaam (Menaldum), Prot. Kerk
Hardorff, 1861
• Minnertsga, Meinardskerk
Robustelly, 1785
• Molkwerum, Lebuinuskerk
2e helft 17e eeuw / Van Dam, 1873
• Nijega, Herv. Kerk
Bakker & Timmenga, 1894
• Nijeholtpade, Nicolaaskerk
J.F. Kruse / W. Hardorff en Zoon, 1883
• Nijland, Sint-Nicolaaskerk
Van Gruisen, 1840
• Noordwolde, Prot. Kerk
Van Dam, 1876
• Oldeberkoop, Bonifatiuskerk
Scheuer, 1858 / Van Dam, 1919
• Oosterbierum, Sint-Joriskerk
Van Dam, 1868
• Oosterwolde, Dorpskerk
Noorman, 1866
• (Oost-)Vlieland, Nicolaaskerk
Onbekend, ca 1780
• Opeinde, Herv. Kerk
Bakker & Timmenga, 1909
• Oud-Duurswoude
(Wijnjewoude), Herv. Kerk
F.C. Schnitger, ca 1723
• Oude Bildtzijl, Julianakerk
Bakker & Timmenga, 1896
• Oudega (Sm.), Sint-Agathe kerk
Van Dam, 1875
• Oudemirdum, De Fontein
Bakker & Timmenga, 1900
• Oudeschoot, Skoattertsjerke
Hardorff, 1871
• Ouwsterhaule, Prot. Kerk
Van Dam, 1880
• Paesens, Sint-Antoniuskerk
Gilmann, 1758
• Raerd (Rauwerd), Laurentiuskerk,
Hillebrand, 1816
• Reduzum (Roordahuizum), Vincentiuskerk
Van Gruisen, 1785
• Rinsumageest, Alexanderkerk (HK)
Bakker & Timmenga, 1892
• Scherpenzeel, Prot. Kerk
Van Dam, 1881
• Schettens, Prot. Kerk (HK)
Van Oeckelen & Zonen, 1891
• Schraard, Prot. Kerk (HK)
Vermeulen, 1911
• Sexbierum, Sixtuskerk
Bakker & Timmenga, 1924
• Sint-Jacobiparochie, de Groate Kerk
Van Dam, 1845
• Sint-Nicolaasga, Parochiekerk H. Nicolaas
L. Ypma, 1871
• Sloten, Grutte Tsjerke
Van Gruisen, 1786
• Sneek, Doopsgezinde kerk
Scheuer, 1847
• Sneek, Grote of Martinikerk
Schnitger, 1711 / Van Dam, 1898 / B&T, 1988
• Sneek, Sint-Martinuskerk
Maarschalkerweerd, 1891
• Stavoren, Nicolaaskerk
Wiebe Meijes en Meije Wiebes, 1786
• Steggerda, Prot. Kerk (HK)
Flentrop 1977
• Stiens, Sint-Vituskerk
Van Dam, 1830
• Ternaard, Grutte Tsjerke
Van Dam, 1864
• Tirns, Tirnserkerk (HK)
Bakker & Timmenga, 1909
• Tzum, Johanneskerk
Hinsz, 1764
• Tzummarum, Sint-Martinustsjerke
Van Dam, 1878
• Warns, Johannes de Doperkerk
Dekker, 1917
• Warns, Doopsgezinde kerk
Bakker & Timmenga, 1896
• Westernijtsjerk, v.m. Herv. Kerk
Bakker & Timmenga, 1880
• Wijnaldum, Andreaskerk
Van Dam, 1869
• Wirdum, Sint-Martinuskerk
Van Dam, 1790 / Hardorff, 1873
• Witmarsum, Koepelkerk
Van Dam, 1855
• Wommels, Jacobikerk
Radersma, 1847
• Wons, Prot. Kerk (HK)
Bakker & Timmenga, 1891
• Workum, Sint-Gertrudiskerk
Jan Harmens 1697 en Johannes
P. Künckel 1784
• Workum, Sint-Werenfriduskerk
P.J. Adema & Zonen, 1885
• Woudsend, Karmel
cheuer, 1829 / Bakker & Timmenga, 1938
• Woudsend, Sint-Michaëlkerk
Van Gruisen, 1811
• Wyckel, Vaste Burchtkerk
Bakker & Timmenga, 1900
• Ysbrechtum, Sint-Martinuskerk
Hardorff, 1866
Kerken die alleen meedoen aan
de Nationale orgeldag in Fryslân
(en niet aan Tsjerkepaad):
Zie www.organumfrisicum.nl
• Brantgum, Herv. Kerk
Hardorff, 1878
• Damwoude (Dantumawoude),
Benedictuskerk, Hinsz, 1777
• Donkerbroek, Geref. Kerk
Bakker & Timmenga, 1920
• Drachten, De Oase
Van Dam, 1845
• Driesum, Herv. Kerk
Hinsz, 1781/1782
• Garyp, Petruskerk (HK)
Bakker & Timmenga, 1886
• Harlingen, Geref.kerk vrijgemaakt
De Haven Reil / Van Vulpen 1951/2006
• Haskerhorne, Prot. Kerk (HK)
Van Dam, 1873
• Heerenveen, Heilige Geest kerk
Gebr. Adema, 1867
• Hiaure, Prot. Kerk
Flaes, 1886/87
• Jistrum, Dorpskerk
Hoornbeeck (?), ca 1715
• Kubaard, Prot. Kerk (HK)
Hardorff, 1856
• Lollum, Geref. Kerk
Adema, 1890
• Metslawier, Herv. Kerk
Radersma / van Dam, 1819
• Oosternijkerk, Sint-Ceciliakerk
Hillebrand, 1813 / van Gruisen, 1831
• Oosthem, Johanneskerk
Van Gruisen, 1838
• Opeinde, Geref. Kerk
Steendam, 1989
• Oudwoude, Herv. Kerk
Van Dam, 1856
• Scharsterbrug, Hervormde kerk
Van Dam, 1918
• Sondel, De Haven
Bakker & Timmenga, 1897
• Spannum, Prot. Kerk (HK)
Bakker & Timmenga, 1911
• Sumar (Suameer), Dorpskerk (HK)
Bakker & Timmenga, 1906
• Terband, Rotondekerk
Van Dam, 1887
• Twijzel, Petruskerk
Bakker & Timmenga, 1904
• Waaxens (D), Thomaskerk
Bakker & Timmenga, 1925
• Warstiens, Herv. Kerk
Bakker & Timmenga, 1884
• Warten, Herv. Kerk
Van Dam, 1874
• Westergeest, Prot. Kerk (HK)
Bakker & Timmenga, 1891
• Wierum, v.m. Geref.kerk,
Museumkerk Eben Haëzer
Ypma, ca 1840
• Wolvega, Kerk op de Hoogte (HK)
Schwartzburg, 1733
Bakker & Timmenga-orgel (1908) in de Protestantse Kerk te Folsgare. Oorspronkelijk gebouwd voor de Gereformeerde
Kerk in Marrum, in 1961 overgeplaatst naar Folsgare. Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden

pagina 8 Friese orgelkrant
Steven W. Velds als orgeladviseur
Het orgel in de Hervormde kerk van Heeg
In 1858 besluiten de kerkvoogden van de Hervormde
kerk te Heeg (tegenwoordig Haghakerk
genoemd) een nieuw orgel te laten bouwen. De in
1788 uitgegeven dispositieverzameling van Knock
vermeldt over het oude orgel: ‘Het orgel alhier met
1 Hand-Clavier en Vrij Pedaal heeft de volgende 9
stemmen: Manuaal: Praestant 8 voet, Holpijp 8
voet, Octaaf 4 voet, Quint 3 voet, Octaaf 2 voet,
Mixtuur en Sesquialter. Pedaal: Trompet 8 voet en
Holpijp 8 voet. Verders 4 Blaasbalgen, en heeft
onder kort Octaaf. Op 13 maart stuurt Van Dam
een volledig bestek en een tweetal tekeningen
naar de kerkvoogdij te Heeg. In een begeleidend
schrijven wordt gerefereerd aan een gesprek in de
kerk. Na dat gesprek brengt Van Dam nog enige
wijzingen in het bestek aan. Zijn vraagprijs is 6140
gulden. Voor het oude orgel biedt hij 200 gulden.
Dit bestek wordt door de kerkvoogdij gebruikt om
offertes bij verschillende orgelmakers te vragen.
Enige correspondentie over de financiering tussen
de kerkvoogdij en de floreenplichtigen, benevens
een “Verbaal van het Provinciaal Collegie
van toezigt over de Kerkelijke Administratie bij de
Hervormden in Frieslande” betreffende die financiering
levert geen informatie over het orgel op.
We laten die zaken dan ook buiten beschouwing.
Op 15 juli verschijnt Steven Wijnands Velds ten tonele.
Deze organist ontving zijn opleiding bij Daniël
Brachthuyzer. Van 1823-1861 was hij verbonden
aan de Martinikerk te Sneek. Hij trad regelmatig op
als orgeladviseur. Daarbij ging hij zeer gedetailleerd
te werk. Zo stelde hij zelf zeer nauwkeurige bestekken
op. Hij propageerde het aanbrengen van een
zelfstandig pedaal. Daarvan enige voorbeelden:
• 1839 Hervormde kerk Woudsend, Scheuer
(Hoofdwerk: 9 stemmen, Positief: 5 stemmen, Pedaal:
Subbas 16 voet, Violon 8 voet, Octaaf 4 voet,
Bazuin 16 voet). Dit orgel is in 1938 vervangen door
een orgel van Bakker en Timmenga, waarbij het
front van Scheuer gehandhaafd bleef.
• 1847 Doopsgezinde kerk Sneek, Scheuer
(Hoofdwerk: 12 stemmen, Onderpositief: 8 stemmen,
Pedaal: Subbas 16 voet, Open fluit 8 voet,
Octaaf 4 voet, Basson 16 voet, Trompet 8 voet).
• 1852 Hervormde kerk Holwerd, Scheuer (Hoofdwerk
9 stemmen, Onderpositief: 6 stemmen, Pedaal:
Subbas 16 voet, Prestant 8 voet, Open fluit 8,
Octaaf 4 voet, Trompet 8 voet).
• 1853 Hervormde kerk Grou, Van Dam (Hoofdwerk:
11 stemmen, Bovenwerk: 7 stemmen, Pedaal:
Subbas 16 voet, Prestant 8 voet, Quintadena
8 voet,Octaaf 4 voet, Trombone 8 voet). Geen van
deze vier orgels had een pedaalkoppel. In Grou
werd die in 1858 door Van Dam aangebracht, in
Sneek in 1870 door Van Dam en in Holwerd in
1907 door Bakker en Timmenga.
Velds en de vakman Van Dam
Op die 15 e juli schrijft Velds een brief aan de kerkvoogdij
van de hervormde kerk (Velds spreekt nog
van de gereformeerde kerk) te Heeg. Hij verontschuldigt
zich voor de vrijpostigheid waarmee hij
ongevraagd een brief stuurt, maar omdat hij bij
geruchte heeft vernomen dat de kerkvoogdij een
nieuw orgel wil laten maken en hij op grond van
zijn “veeljarige ondervinding” weet dat er dan vaak
dingen verkeerd gaan, is hij toch maar zo vrij zich
te melden. Vaak gaat een kerkvoogdij, die niet ter
zake kundig is, in op een ontvangen tekening en
bijbehorende offerte of wordt de opdracht gegeven
aan een orgelbouwer waarvan men toevallig
de naam kent. In dergelijke gevallen ontbreekt
gewoonlijk het noodzakelijke deskundig toezicht.
Velds wijst er op dat er allereerst een volledig bestek
moet zijn. In dat bestek dienen de volgende
punten te worden vastgelegd: de constructie en
de aanleg van de mechaniek, de dispositie (welke
registers, de voethoogte van die registers, welke
labialen open en welke gedekt zijn, welke van de
eventuele tongwerken opslaand en welke doorslaand
zijn), de te gebruiken materialen (houtsoorten
en metalen, waaronder het materiaal voor het
pijpwerk). Men dient zich tot de meest ervaren
en beroemdste orgelbouwer te wenden, niet tot
brekebenen of knechten die te vroeg hun meester
hebben verlaten. Velds noemt geen namen,
maar deze laatste opmerking slaat duidelijk op
J.A. Hillebrand, die nadat hij als werknemer van
Van Gruisen in 1811 het orgel in Hallum had opgebouwd,
zich zelfstandig in Leeuwarden vestigde.
De opdrachtgever moet een begroting vragen en
verder is er een bekwaam opziener nodig, evenals
een bekwaam examinator na de oplevering. Velds
heeft vernomen dat voor Heeg wel een bestek is
gemaakt, maar dat het volgens getuigenis van de
opsteller zelf ongeschikt is. Van de vier orgelmakers
waarmee al contact is geweest, is er één bekwaam,
één bouwt alleen huisorgeltjes, een derde
is in het geheel niet bekend en de vierde heeft
slechts een klein werkje in Kubaard gebouwd (W.
Hardorff leverde hier in 1856 een orgel met twee
manualen en een aangehangen pedaal; FB). Eén
van de vier is bovendien rooms-katholiek (te weten
Adema; FB). Velds wijst er op dat in Akkrum,
Rauwerd, Oosternijkerk en Niawier nieuwe orgels
zijn gebouwd (door Hillebrand; FB), waar korte tijd
na oplevering een andere orgelbouwer nodig was
om het instrument in orde te maken. Ondanks de
waarschuwing van Velds heeft men ook in Lemmer
slechte ervaringen (daar bouwde Ypma in 1842
een nieuw orgel met 22 registers verdeeld over
twee manualen en een vrij pedaal. In 1861 vond
ombouw ervan door Van Dam plaats; FB). Tenslotte
waarschuwt hij nog maar eens voor ondoelmatig
handelen en biedt hij zijn diensten aan. Op
17 juli schrijft Van Dam nog een keer aan de kerkvoogdij.
Nadat men in Heeg een tekening heeft
gekozen, heeft de firma Van Dam nog eens goed
gerekend en de prijs verlaagt tot 5680 gulden. Het
oude orgel is nog steeds 200 gulden waard, maar
de kerkvoogdij mag het ook publiekelijk verkopen.
De bouwtijd zal 12 maanden bedragen, gedurende
die tijd stelt Van Dam een hulporgel ter beschikking.
Op 23 juli legt Van Dam in een nieuwe brief uit
dat de Subbas 16 voet een gedekt register is, een
open 16 voet zou door zijn lengte boven de zijtorens
uitsteken. Op enig moment heeft Velds deze
brief gelezen, zijn handtekening staat in de kantlijn.
Aangezien Velds en Van Dam al meer hadden samengewerkt,
valt aan te nemen dat Velds niet bij
toeval gehoord heeft dat er in Heeg een nieuw orgel
zal worden gebouwd, maar dat Van Dam hem
heeft ingelicht. Enigszins merkwaardig is dan wel
de opmerking van Velds dat de opsteller van het
bestek zelf gezegd heeft, dat het niet geschikt zou
zijn. Toch moet uit de context geconcludeerd worden,
dat volgens Velds de enige bekwame orgelbouwer
van de vier inschrijvers Van Dam is.
Velds wordt adviseur
Zijn brief maakt indruk op de kerkvoogdij, hij wordt
als adviseur aangetrokken. Dit blijkt uit Velds’ brief
van 27 juli. Hij voelt zich vereerd door het in hem
gestelde vertrouwen, maar alvorens hij het adviseurschap
op zich neemt, wil hij het bestek inzien
en weten welke orgelmaker de opdracht krijgt. Hij
wijst nog eens op Lemmer, waar de orgelbouwer
niet over de vereiste bekwaamheid beschikte.
Velds blijkt al te weten dat het contract in Heeg
op vrijdag 30 juli getekend zal worden. Hij schrijft
namelijk dat het vrijdagmorgen te laat is om nog
veranderingen in het bestek aan te brengen. Op
28 juli schrijft Velds nog eens een brief. Hij heeft
het bestek dan al gelezen, hij feliciteert de kerkvoogdij
met het wijze besluit de opdracht aan Van
Dam te geven en neemt de hem aangeboden taak
graag aan. Hij wijst er nog wel op, dat het pedaal
te weinig zelfstandig is door het ontbreken van een
Trompet 8 voet.
Het orgel in Heeg wordt dus gebouwd door Van
Dam. Alvorens het nieuwe orgel te bespreken zullen
we aandacht besteden aan de correspondentie
Tekening van Scheuer voor een mogelijke uitbreiding met een vierde manuaal - bovenwerk - van het Schnitgerorgel
in de Martinikerk te Sneek (onvervulde wens van Velds). Bron: archief van de gemeente Zuidwest
Friesland te Sneek.
met de andere orgelmakers die benaderd zijn; wat
daarbij te denken van de prijsverschillen? Hardorff
en Knipscheer sturen beide een briefje van één zin,
waarin ze zich bereid verklaren een orgel te bouwen
volgens het opgegeven bestek en de daarbij
horende tekening. Hardorff (brief van 20 juli 1858)
vraagt daarvoor 4500 gulden, Knipscheer (22 juli)
6800 gulden. Interessant is de eveneens op 22 juli
geschreven reactie van Adema. Hiermee beantwoordt
Adema een brief van de kerkvoogdij van
5 juli. Ongetwijfeld zijn de beide concurrenten op
dezelfde dag aangeschreven. Adema is weliswaar
niet geroepen het bestek te “examineren of te criticeren”,
maar heeft wel een aantal op- en aanmerkingen:
1. Adema wil een nieuw soort blaasbalg
gebruiken, een reservoir (tegenwoordig noemen
we dat een magazijnbalg). 2. Volgens het bestek
heeft het bovenklavier geen doorlopende open 8
voet, dus verdient het aanbeveling de 7 grootste
pijpen van de Salicionaal 8 voet open in plaats van
gedekt te maken of de Viola 8 voet niet met klein
c, maar met groot C te laten beginnen. 3. Adema
vindt het noodzakelijk dat alle beweegbare deeltjes
met laken of andere zachte stof worden ingevoerd.
Dit is niet in het bestek opgenomen. 4. De prijs van
Adema is 4890 gulden.
Op 30 juli wordt in Heeg door L. van Dam en drie
kerkvoogden een belangrijk document ondertekend:
‘Bestek en Conditiën van een Nieuw Orgel
in de Nederduitsche Hervormde Kerk te Heeg’. Als
vijfde persoon tekent S. W. Velds, die daaraan toevoegt
“in tegenwoordigheid van”. Hij sluit formeel
geen contract, maar ziet er wel op toe dat alle procedures
correct verlopen.
In het bestek wordt uitvoerig over de windvoorziening
geschreven. Net als Adema beschrijft Van
Dam een magazijnbalg. Door het vaak orkestrale
orgelspel werden in de 19e eeuw hogere eisen
aan de windvoorziening gesteld dan voorheen.
Nadat Juergen Marcussen rond 1819 de zogenoemde
kastbalg ontwikkelde, ontstond verderop
in de 19e eeuw de magazijnbalg, waardoor als
nooit tevoren een gelijkmatige winddruk mogelijk
was. In de archieven bevindt zich nog een verhandeling
van Velds over de windvoorziening.
Het resultaat
Een uitvoerige beschrijving van het front en de inwendige
opbouw is te vinden in het bekende boek
‘Vijf eeuwen Friese Orgelbouw’ van Jan Jongepier
op bladzijde 90 en 91. Hier vermelden we alleen de
originele dispositie:
Onderklavier (C-g3): Prestant 8 voet, Violon 16
voet discant, Bourdon 16 voet, Holpijp 8 voet, Octaaf
4 voet, Roerfluit 4 voet, Prestant Quint 3 voet,
Superoctaaf 2 voet, Tertiaan 1-2 sterk (op C 1⅓
voet en vanaf c 2 voet – 1⅓ voet), Cornet 3-sterk
en Trompet 8 voet bas en discant.
Bovenklavier (C-g3): Salicionaal 8 voet (C-B in
het front), Viool di Gamba (C-B in Roerfluit 8 voet),
Roerfluit 8 voet, Salicet 4 voet, Fluit Travers 4 voet,
Woudfluit 2 voet, Clarinette 8 voet (doorslaand
tongwerk) en Quintfluit 3 voet.
Pedaal (C-d1): Subbas 16 voet, Violon 8 voet,
Open Fluit 4 voet en Bazuin 16 voet (doorslaand
tongwerk).
Tenslotte 3 afsluiters, een tremulant met lichte zweving
op het bovenklavier, een klavierkoppeling, een
pedaalkoppeling en een ventiel.
De Tertiaan en de Quintfluit worden niet in het bestek
genoemd, maar zijn wel origineel. Evenmin
spreekt het bestek over de lege plaats in het pedaal
(sleep en registertrekker “Muet” – waarschijnlijk
bedoeld voor de Trompet 8 voet, die Velds eigenlijk
nodig vindt voor een vrij pedaal – zijn aanwezig)
en over de merkwaardige aanleg van de pedaalkoppeling
(die werkt slechts van C-d, dus over de
onderste 15 van de 27 pedaaltoetsen). De Cornet
is een 16-voets Cornet met de samenstelling 5⅓
voet, 4 voet, 3⅕ voet). De Cornet moet dus altijd
samen met de Bourdon en/of de Violon gebruikt
worden. Teneinde de cantus firmus bij de gemeentezang
zeer duidelijk te doen uitkomen, verdient
het dan wel aanbeveling de melodie met de rechterhand
in octaven te spelen. Dit is een ideale registratie
voor onbekende liederen, maar bij de beweeglijke
ritmiek met veel achtste noten van veel
nieuwe liederen uit het voor 2013 geplande nieuwe
liedboek technisch nauwelijks uitvoerbaar. De Cornet
is dus niet bruibaar voor de bekende Engelse
Voluntaries, maar de combinatie 8-4-3-Tertiaan
kan dienst doen als Cornet op 8 voetsbasis.
De toonhoogte van het orgel was tijdens mijn bezoek
a1 = 427 hertz bij 8 graden C. Bij een graad
of 15 is het dan 435 hertz, de normale hoogte voor
de bouwtijd.
Tenslotte
Velds staat bekend als pleitbezorger van een vrij
pedaal. Helaas hebben we niet gevonden waarom
hij dat zo belangrijk vond. Hij hield in elk geval van
grote orgels. In het archief van de PKN te Sneek
bevindt zich een tekening van Scheuer van het

Friese orgelkrant pagina 9
orgel in de Martinikerk. Op deze tekening is het
Schnitgerorgel uitgebreid met een bovenwerk.
Velds en Scheuer hadden wel behoefte aan een
meer romantisch Bovenwerk, maar wilden het
Borstwerk handhaven. Er moest dan maar een orgel
met 4 manualen komen. Helaas ging die wens
niet in vervulling.
Toen Scheuer het orgel in de Doopsgezinde kerk te
Sneek bouwde, gebruikte hij het daar aanwezige
orgel van Van Gruisen (1786, 1 manuaal, aangehangen
Pedaal) voor het Hoofdwerk.
Het nieuwe orgel kreeg de toonhooge van Van
Gruisen (415 hertz.). In 1923 werd de toonhoogte
440 hertz. Na de restauratie in 1975 functioneerde
de Basson 16 voet slecht. Reil kopieerde een aantal
pedaalrgisters uit Sneek ten behoeve van een
EEN LOFLIED OP DE ORGELMAKERS LEICHEL
In de Friese Orgelkrant van het afgelopen jaar stond een uitgebreid en interessant artikel van Jaap Brouwer over de orgelmakers
Leichel en hun werk in Friesland. Een van de instrumenten die zij bouwden in deze provincie, is het nog steeds
aanwezige orgel in de hervormde kerk te Arum. Uit de aan dat instrument gewijde tekst van Jaap Brouwer bleek, dat men
met het op 29 november 1885 in gebruik genomen orgel ook na enige jaren nog uitermate tevreden was. Dat werd gedemonstreerd
door de zeer royale aanbevelingsadvertentie die men in januari 1889 plaatste in de Leeuwarder Courant en die
Brouwer bij zijn artikel afdrukte. Natuurlijk was dat geweldige reclame voor de orgelmakers, die er overigens nagenoeg
geen nieuw werk in Friesland door verkregen.
Nogmaals het orgel in Arum
Over het orgel in Arum valt nog iets meer te
melden, dankzij twee krantenartikelen naar
aanleiding van de restauratie van het orgel in
1940. Beide artikelen verschenen op 21 juni
van dat jaar, de dag na de ingebruikneming.
Het meest uitgebreide was van de bekende
orgelvorsers A.P. Oosterhof en E.J. Penning
in het Leeuwarder Nieuwsblad. Zij deden volledigheidshalve
(en uitgebreid geannoteerd!)
ook de hele orgelgeschiedenis van deze kerk
uit de doeken, inclusief een lijstje van de (toen
bekende) organisten van de kerk sinds 1667.
Daarnaast plaatsten zij de tekst van het verslag
van de ingebruikneming op 28 november
en 3 december 1885 in de Leeuwarder Courant.
Daaruit bleek dat organist H. Posthumus
uit Wommels het orgel inspeelde, nadat het
was gekeurd door Jan Worp, de bekende organist
van de Groninger Der Aa-Kerk en Martinikerk
(en componist van een bekend liedje
als: “Op de grote stille heide…”). Ook konden
beide auteurs putten uit een nog ter plaatse
bewaard gebleven bundel “Feestliederen voor
de Feestelijke Bijeenkomst op Zondag 29 November
1885 des avonds 7 ure, ter gelegenheid
van de inwijding van het nieuwe Kerkorgel
te Arum.” Deze liederen, geschreven door de
heren B.S. Bos en J. Gijlstra, konden worden
gezongen op toen bekende melodieën.
Eén van deze liederen nemen we hier graag
over, omdat dit lied betrekking heeft op de orgelmakers
Leichel
Het kon worden gezongen op de melodie van
‘Wacht am Rhein’ :
nieuw te maken vrij pedaal voor het Scheuerorgel
in Hardenberg. In Hardenberg voldeed de Basson
evenmin. Nadat Reil met verbluffend resultaat de
schalbekers een halve toon had opgeschoven,
heeft op aandrang van schrijver dezes Flentrop dat
ook in Sneek gedaan.
Sindsdien functioneert de Sneeker Basson uitstekend,
hij blijft ook veel beter op stemming. Geen
wonder, de bekers hebben nu de lengte die bij de
oorspronkelijke toonhoogte behoort.
De merkwaardige pedaalkoppeling in Heeg doet
denken aan het door Velds bekritiseerde Ypmaorgel
in Lemmer. In de hervormde kerk aldaar is
de pedaalomvang slechts C-b (24 toetsen) en net
als in Heeg werkt de pedaalkoppeling slechts over
de eerste 15 toetsen (C-d). Op 10 december 2011
Portret van Ehrenfried Leichel, één van de "stamvaders" van de orgelmakerij Leichel.
Foto uit archief van Jaap Brouwer.
Komt, laten wij in warme taal
Een drietal mannen in deez’ zaal
Gedenken in een hartig lied,
Opdat hun alle recht geschied’
Voor ’t meesterstuk van hunnen hand (bis)
Door hen in Arum’s kerk gebracht tot
stand (bis)
Hun arbeid worde lof bereid,
Hun kunstzin, hun gemoed’lijkheid;
Hun Duitsche trouw zij onverbloemd
Door ons als Friezen hoog geroemd;
Hun, zonen van het Hermansland,
Wij, Friezen, reiken hun de broederhand.
Ja, heeren Leichel, neemt haar aan,
We erkennen het, we zijn voldaan,
Uw hand verrijkte Arum’s kerk
Met een bewond’renswaardig werk,
Ontvangt daarvoor in deeze stond
Den welverdienden lof uit onze mond.
Daarmee zullen Friedrich Leichel en zijn beide
zonen Herman en Heinrich ongetwijfeld tevreden
huiswaarts zijn gegaan. Of zij ook nog iets
hebben ’meegekregen’ van het handgemeen
waarvan Brouwer verhaalt en dat ontstond tijdens
het schoolfeest na de ingebruikneming
van het orgel, is helaas niet bekend.
De restauratie in 1940, een detail
In 1939/1940 werd het instrument gerestaureerd
door de firma H. Spanjaard uit Amsterdam,
onder andere omdat het regeerwerk
‘zeer vermolmd’ was. Over de uitgevoerde
werkzaamheden vinden we, naast informatie
werd het gerestaureerde orgel van Grou in gebruik
genomen. Adviseur Theo Jellema vertelde over
de uitvoerige correspondentie die in het archief
gevonden is. Velds noemt 3 volgens hem “wel
aardige orgels” in de directe omgeving (Jorwerd,
Roordahuizum en Wirdum, alle drie met Hoofdwerk
en Rugpositief met aangehangen Pedaal),
maar noemt vervolgens twee orgels van Hinsz in
Leens (Hoofdwerk 10, Rugpositief 9 en Pedaal 8
stemmen) en Midwolda (Hoofdwerk 13, Rugpositief
10 en Pedaal 10 stemmen).
Een belangrijke plaats als Grou verdient volgens
hem dan ook beslist een vrij pedaal. Met mij zullen
vele lezers zich uitvoeringen van het Wohltemperierte
Klavier door Jan Jongepier en Broer Witte
in het eerder genoemde artikel van Oosterhof
en Penning ook informatie in een artikel in de
Leeuwarder Courant. Het instrument werd gerestaureerd
en tegelijk gewijzigd: vermoedelijk
werd het toen onder meer voorzien van een
verhoogde opbouw (men vond dat het orgel
in een ‘te kleine ruimte’ was opgesteld). Verder
werd de achterwand vernieuwd en de dispositie
op drie plaatsen gewijzigd. Ook kwamen
er nieuwe handklavieren en een nieuw pedaalklavier,
tevens werd het regeerwerk hersteld.
Tenslotte werd het hele orgel geherintoneerd
op een lagere winddruk. De werkzaamheden
werden uitgevoerd onder toezicht en adviezen
van het Noord-Nederlandsch Instituut
voor Orgelbouwkunde te Leeuwarden (waarvan
de heren A.P. Oosterhof, George Stam
en Willem Zonderland directeuren waren). De
ingebruikneming van het herstelde orgel vond
plaats op 20 juni 1940 met medewerking van
organist Willem Zonderland, een soliste en
herinneren, waarbij bleek hoe prachtig deze “wel
aardige orgels” kunnen klinken en wat er allemaal
mogelijk is! Overigens werkte oorspronkelijk ook
in Grou de pedaalkoppel maar over de eerste 15
toetsen (C-d). Dit is in 1910 veranderd in een normale
koppeling over het hele pedaal.
Folkert Binnema
(met dank aan Sytse ten Hoeve – hij bezorgde mij
afschriften uit het archief van Heeg, waardoor het
idee ontstond dit artikel te schrijven – en aan organist
Fekke Bijlsma voor de gastvrije ontvangst in
de Haghakerk te Heeg).
het locale Vrijzinnig Kerkkoor. Aardig detail
in de Leeuwarder Courant was, dat niet zoals
gebruikelijk alleen de orgelmaker lof werd
toegezwaaid, maar in dit geval ook diens bij
name genoemde medewerkers. Het betrof
de heren G.. van Dijk, P. Keller, S. Visser en
J. Reil. Hoewel laatstgenoemde (naamgever
en oprichter van de nog steeds bestaande en
befaamde orgelmakerij in Heerde) al sinds enkele
jaren zelfstandig opereerde als orgelbouwer,
‘kluste’ hij in dit geval blijkbaar even bij,
gezien de situatie in ons land op dat moment
waarschijnlijk uit economische noodzaak.
Victor Timmer
Bronnen:
* Jaap Brouwer, ‘De orgelmakers Leichel
en hun werk in Friesland’, Friese Orgelkrant
2011, 21 -23.
* A.P. Oosterhof & E.J. Penning,
‘Het orgel der Ned. Herv. Kerk te Arum’,
Leeuwarder Nieuwsblad d.d. 21 juni 1940.
* [z.a.,] ‘Inwijding gerestaureerd
orgel in de Ned. Herv. Kerk te Arum’,
Leeuwarder Courant d.d. 21 juni 1940.
* Hans Fidom (eindred.), Het Historische
orgel in Nederland 1878 – 1886,
Amsterdam 2006, 336 – 338.
Het Leichelorgel (1885) in de Protestantse Lambertuskerk van Arum. Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden

pagina 10
Friese orgelkrant
Dom Bautzen Dom Dresden
Dom Freiberg Dom Görlitz Dom Magdeburg Dom Merseburg
Het rond 1855 door W. Hill & Sons gebouwde orgel in de hervormde kerk (het ‘Roodkerkje’) van Roodkerk,
aldaar geplaatst in 1996. Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden
Tsjerkepaad in 2012
Het Reilorgel (1959) in de voormalige gereformeerde Kruiskerk te Heerenveen. Het orgel wordt overgeplaatst
naar een nieuw kerkgebouw in Heerenveen, de Trinitaskerk (de verbouwde voormalige Europalaankerk). Foto:
Johan Sjoukema, Leeuwarden
Het Friese landschap wordt gekenmerkt door vele
- meestal monumentale - kerken en kerkjes. Ze zijn
als bakens aan de horizon en behoren tot het historische
en culturele erfgoed van Fryslân. Soms hangt
er een bordje: "de sleutel is af te halen bij……",
maar steeds vaker is de deur gewoon op slot. Dit
is erg jammer want dikwijls is het kerkinterieur de
moeite van het bekijken waard of is er een juweeltje
van een orgel. Op initiatief van de Raad van Kerken
in Friesland is in 2004 gestart met het openstellen
van een 25 tal kerken in de Zuidwesthoek van
Fryslân in de zomermaanden op de zaterdagmiddag.
Zo is Tsjerkepaad begonnen. In 2011 was het
uitgegroeid tot een zelfstandige stichting met een
eigen website plus webmaster en met de openstelling
van ruim 250 kerken in heel Fryslân, inclusief de
Waddeneilanden, tijdens de zomermaanden. Ook
in 2012 hebben vele kerken weer aangegeven mee
te willen doen aan Tsjerkepaad. De meeste kerken
zijn in de zomermaanden wekelijks op de zaterdagmiddag
geopend, anderen slechts enkele keren, kijk
hiervoor op onze website. Vrijwilligers staan voor u
klaar om als gastheer of gastvrouw iets over de geschiedenis
van de kerk te vertellen en soms staat er
zelfs koffie of thee voor u klaar. Als extra worden er
vaak nevenactiviteiten georganiseerd bijvoorbeeld
exposities, concerten of speciale fietsroutes. Maar
de kerken of kerkjes kunnen u ook uitnodigen tot
rust en bezinning. De vele plattelandskerkjes liggen
vaak op verstilde kerkhoven met hun zeer eigen
groene natuur. Met behulp van de fietsknooppuntenkaart
kunt u zelf een mooie fietsroute langs de
kerken uitstippelen. De deelnemende kerken herkent
u aan de speciale Tsjerkepaadvlag die tijdens
de openstelling vrolijk hangt te wapperen. Bij de
VVV’s en de deelnemende kerken zijn speciale gidsen
verkrijgbaar met daarin een korte beschrijving
van de deelnemende kerken. Actuele informatie
over eventuele gewijzigde openingstijden en/of extra
activiteiten van de deelnemende kerken kunt u
vinden op onze website www.tsjerkepaad.nl of op
www.openkerkenroute.nl.
Tsjerkepaad is in 2012 van 7 juli tot en met 8 september
(open monumenten weekend) op de zaterdagmiddag
van 13.30 uur tot 17.00 uur. Op 30
juni wordt het Tsjerkepaadseizoen geopend. Op 28
juli organiseert Tsjerkepaad samen met Organum
Frisicum een ‘orgeltoertocht’ in Zuidoost Fryslân
(openingsconcert om 13.30 uur in Nieuwehorne;
‘tussenstop’ in Oldeberkoop en slotconcert om
16.30 uur in Noordwolde). Op 15 september wordt
Tsjerkepaad feestelijk afgesloten. Voor meer informatie
over deze evenementen kunt u elders deze
krant en eveneens de bovengenoemde websites
raadplegen.

Friese orgelkrant pagina 11
Najaarsexcursie Organum Frisicum
Op zaterdag 29 september 2012 vindt de najaarsexcursie van de Stichting Organum Frisicum plaats in de gemeente Boarnsterhim. Een
gemeente die haar naam ontleent aan het riviertje de Boorn (in het Fries Boarn) en die in 1984 is ontstaan door samenvoeging van de
gemeenten Idaarderadeel, Rauwerderhem en Utingeradeel. Een lang leven is deze gemeente niet gegund, want in 2014 komt er een
einde aan haar bestaan en worden de 18 dorpen verdeeld over de gemeenten Heerenveen, Leeuwarden, Súd-West Fryslân en de nieuw
te vormen fusie gemeente van Gaasterlân-Sleat, Lemsterland en Skarsterlân.
Debuut van Lambertus van Dam
Het eerste orgel dat zal worden bezocht staat in
de Doelhôftsjerke van Âldeboarn. Âldeboarn is
ontstaan aan de oevers van de Boarn en wordt
voor het eerst genoemd in het jaar 1230. Het was
lange tijd de bestuurlijke hoofdplaats en in de Middeleeuwen
het middelpunt van een groot kerkelijk
gebied. In de Middeleeuwen werd ook de eerste
kerk gebouwd. Dat was een driedelige tufstenen
kerk met een toren. De kerk was gewijd aan de
heilige Pancratius. In 1723 werd de toren door de
bliksem getroffen en in de jaren 1736/1737 werd er
een nieuwe toren gebouwd. Deze moest volgens
een bekend volksverhaal hoger worden dan de toren
in Tzum. Dat mislukte echter doordat de Tzummers
de Âldeboarnsters te slim af waren (zie Friese
Orgelkrant 2005). De middeleeuwse kerk werd in
1753 vervangen door de huidige Doelhôftsjerke. Uit
hetzelfde jaar dateert ook de preekstoel die door de
plaatselijke timmerman Jan Binnes is vervaardigd.
De zogenaamde Lycklamabank die tegenover de
preekstoel staat is afkomstig uit de Sint-Pancraskerk.
Boven het wapen van de familie Lycklama
staat het jaartal 1655.
Bij de restauratie van de kerk in 1967 kwam het rijkelijk
beschilderde houten tongewelf tevoorschijn.
Zoals blijkt uit een nota in de kerkboeken is het in
1755 voor fl. 112,90 aangebracht door de Duitse
kunstenaar Johannes Bekker. Het stelt een hemel
met sterren (328 stuks!), planeten en engelen voor.
In het koor zijn twee gebrandschilderde ramen
aangebracht. Het rechterraam is vervaardigd door
Johan Groenestein en aangebracht ter nagedachtenis
van burgemeester Baerdt van Sminia die in de
tweede wereldoorlog in Duitsland is omgebracht.
Het raam aan de linkerkant is gemaakt door de
in 1919 geboren en nog altijd actieve Friese kunstenaar
Jan Murk de Vries. Het is op 11 november
2003 geplaatst ter gelegenheid van het 250 jarig
bestaan van de kerk.
Van Damorgel (1779) in de Doelhôftsjerke te Âldeboarn.
Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden.
In 1779, ruim 25 jaar na het gereedkomen van de
kerk, werd er een orgel geplaatst. Dat orgel werd
gebouwd door de Leeuwarder orgelmaker Lambertus
van Dam in opdracht van de grietman van
de gemeente Utingeradeel, Jhr. Augustinus Lycklama
à Nijeholt. Lambertus van Dam was in de leer
geweest bij de beroemde orgelmaker Albertus Antony
Hinsz en het orgel in Âldeboarn is het eerste
dat hij als zelfstandig ondernemer heeft gemaakt.
Van Dam, die zich in 1777 in Leeuwarden vestigde,
ging aanvankelijk verder in de voetsporen van
Hinsz. Jan Jongepier schrijft in de catalogus bij de
tentoonstelling Achter het Friese Orgelfront, die in
1981 in het Fries Museum werd gehouden, over de
eerste orgels van Van Dam: “Al dit werk ademt nog
in de Hinsz-traditie. De instrumenten bestaan uit
Manuaal en Rugpositief en de vorm van de nieuwgemaakte
kassen sluit direct aan bij het door Hinsz
gehanteerde schema. Ook de dispositie volgt
Hinsz’ werkwijze uit diens laatste periode, waarbij
het Rugpositief sterk solistisch is gedacht, zonder
een uitgebouwd prestantenkoor. In de samenstelling
van de vulstemmen volgt Van Dam de werkwijze
van Hinsz eveneens door het opnemen van een
tertskoor in de Mixtuur (3⅕’), evenals in de Cornet.”
In de loop van de jaren is er aan het orgel gewerkt
waarbij veranderingen werden aangebracht. Voor
het eerst in 1806/07 door Albert van Gruisen en in
1859 voerde orgelmaker Van Dam een restauratie
uit. De oude spaanbalgen werden toen vervangen
door een magazijnbalg. Aan het begin van de 20e
eeuw werd het orgel voorzien van een pneumatisch
pedaal met vier stemmen en vonden er wijzigingen
in de dispositie plaats: op het rugpositief werd de
Sexquialter vervangen door een Roerfluit 4 voet.
Deze Roerfluit werd op het manuaal geplaatst wat
ten koste ging van de Spitsfluit 4 voet. De op het
manuaal aanwezige Quint 3 voet werd vervangen
door een strijker. In 1967 vond een restauratie
plaats door de orgelmakers Yedema en Dam (B&T)
waarbij het orgel in oude staat werd hersteld. De
kas, die eerder zwart werd geschilderd, kreeg weer
de originele ossenbloedkleur.
Voor een weergave van de huidige dispositie verwijzen
we naar bladzijde 176 in “Vijf eeuwen Friese
Orgelbouw’ van Jan Jongepier. Op het hoofdwerk
van het orgel staan drie houten beelden die geloof,
hoop en liefde voorstellen. De musicerende engelenfiguren
stammen uit 1806/1807 en zij bespelen
de fluit en hoorn, triangel, ramshoorn, tamboerijn
en fluit en harp.
Van Oeckelen in Akkrum
Evenals Âldeboarn ligt ook Akkrum aan de Boarn
en is in de Middeleeuwen als terpdorp ontstaan. De
Boarn was een belangrijke verkeersader waardoor
het dorp snel groeide. In het eerste kwart van de
19e eeuw werd de Overijsselsestraatweg aangelegd
die een belangrijke verbinding vormde tussen
Leeuwarden en Heerenveen en de rest van het land.
In 1868 werd de spoorlijn aangelegd en daardoor
was Akkrum voor alle verkeer goed bereikbaar.
Door deze goede verbindingen kwam Akkrum gunstiger
te liggen dan Âldeboarn en werd daardoor de
hoofdplaats van de gemeente Utingeradeel.
In 1759 is de huidige kerk gebouwd ter vervanging
van een middeleeuwse kerk. De kerk is gebouwd
op een terp en de naam Terptsjerke ligt daardoor
voor de hand. De gebrandschilderde ramen zijn
gemaakt door de gebroeders Gonggrijp uit Sneek.
De preekstoel is uit de bouwtijd van de kerk en de
herenbank is 17e-eeuws.
De Terptsjerke in Akkrum. Foto: Johan Sjoukema,
Leeuwarden.
Het eerste orgel werd gebouwd tussen 1819 en
1821 door de orgelmaker Hillebrand. Het had één
klavier met negen stemmen op het hoofdwerk, een
loos rugwerk en een aangehangen pedaal. In 1852
zijn er plannen om het orgel te verbeteren of te vervangen
door een nieuw instrument. Er wordt tot
nieuwbouw besloten en de kerkenraad benoemt
Jhr. Mr. Samuel Wolter Trip uit Groningen als adviseur.
Er werden twee orgelbouwers uitgenodigd
om een offerte te maken: P. van Oeckelen uit Harenermolen
en L. van Dam & Zonen uit Leeuwarden.
Van Dam was de goedkoopste en de adviseur
was van mening dat men hem gerust de opdracht
kon gunnen, maar zijn voorkeur ging uit naar Van
Oeckelen omdat “… het werk van den Hr. Van Oeckelen
het wel wint in soliditeit, met andere woorden,
dat het vaster en steviger is.” De firma Van Dam
bedankte toen voor de opdracht, waarschijnlijk
vanwege de sterke voorkeur van de adviseur voor
Van Oeckelen. Deze kreeg dan ook de opdracht en
het contract daarvoor werd op 6 september 1853
ondertekend. Van Oeckelen nam het oude orgel in
voor fl. 800,- en plaatste dat in de hervormde kerk
(Koepelkerk) van de strafinrichting te Veenhuizen,
waar het rugwerk bij de restauratie van 2004/2005
van een binnenwerk werd voorzien en een Bourdon
16 voet op het pedaal werd geplaatst. (Twee jaar
geleden eindigde de najaarsexcursie van Organum
Frisicum in deze kerk te Veenhuizen). Het nieuwe
door Van Oeckelen te bouwen orgel in Akkrum
kreeg twee klavieren met in totaal zestien stemmen
en een aangehangen pedaal. Naar voorbeeld
(?) van Hillebrand werd ook dit instrument voorzien
van een loos rugwerk. In 1931 werd een elektrische
windvoorziening aangelegd en in 1955 een
Mechels pedaal. Ook werd toen het tertskoor van
de cornet vernieuwd. Het orgel werd in meerdere
fasen gerestaureerd door Mense Ruiter Orgelbouw
uit Zuidwolde. Dat gebeurde in 1977, 1983-1984 en
1991. De jongste restauratie is van 2010. Daarbij
werden het regeerwerk en de claviatuur volledig
gerestaureerd. Hetzelfde geldt voor het pijpwerk
van het hoofdwerk en het bovenwerk. De werkzaamheden
werden opnieuw door de firma Mense
Ruiter uitgevoerd waarbij Stef Tuinstra als adviseur
optrad. Wat de dispositie betreft, is sprake geweest
van een conserverende restauratie.
Het Van Oeckelenorgel (1856) in de Terptsjerke te Akkrum.
Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden.
adviseur Stef Tuinstra schrijft in het programmaboekje
bij de officiële ingebruikname op 12 november
2010: ‘De oude klank van dit vrijwel geheel
origineel gebleven instrument is nooit sterk geretoucheerd
geweest. De pijpen zijn weer op goede
aanspraak gebracht. Er is afgezien van vergaande
egalisatie. Het was te zien en te horen dat dit ook
nooit de bedoeling van Van Oeckelen is geweest.
De opvallend hoge toonhoogte voor Van Oeckelen
moet tamelijk origineel zijn; aan de stemranden en
de tongwerkbekers is niet geknipt. Een en ander is
daarom gehandhaafd. Ook de later aangebrachte
baarden (kundig orgelmakerswerk) zijn gehandhaafd,
omdat ze vrij kort na de bouw moeten zijn
aangebracht, waarschijnlijk door de fa. Van Oeckelen
zelf in 1875’. Hij sluit af met: ‘Het resultaat is
een fraai en voornaam klinkend instrument met een
oudere klank dan het bouwjaar doet vermoeden en
met een licht ademende wind. Zo is dit ook architectonisch
bijzondere dorpsorgel herboren en geeft
het met haar robuuste en zingende klank opnieuw
acte de présence van het grote vakmanschap en
de artisticiteit van de oorspronkelijk makers en niet
in de laatste plaats van de vergelijkbare kundigheden
van de restaurateurs’.
De dispositie van het orgel is te vinden in ‘Vijf eeuwen
Friese Orgelbouw’ van Jan Jongepier op bladzijde
176. Enkele aanvullingen: de Vox Humana 8 vt
van het bovenwerk is doorslaand. Het instrument
heeft een tremulant op het bovenwerk en een kla-
vierkoppel bas en discant. De toonhoogte is a1 =
450 hertz bij 18º C en de stemming is gelijkzwevend.
De vermaning van Jirnsum
In het gebied dat nu nog de gemeente Boarnsterhim
vormt, is de doopsgezinde kerk altijd goed
vertegenwoordigd geweest. In zes van de achttien
dorpen was een doopsgezinde kerk. De meeste
van deze kerken zijn aan de eredienst onttrokken.
De kerken vormen nu samen de Doopsgezinde Gemeente
Mid-Fryslân en komen samen in de Vermaning
van Grou. Eén van de doopsgezinde kerken
die niet meer voor erediensten wordt gebruikt is die
van Jirnsum.
Het dorp Jirnsum (ook gelegen aan de Boarn) lag
vroeger aan de scheepvaartroute Amsterdam-
Groningen, wat sinds de aanleg van het Prinses
Margrietkanaal (1951) niet meer het geval is. Tegenwoordig
is er veel met het toerisme verbonden
bedrijvigheid: Jirnsum is een dorp met jachthavens,
botenverhuurbedrijven, een camping en jachtbouw.
Het doopsgezinde kerkje (nu particulier eigendom)
werd in 1684 gebouwd. Het heeft een eenvoudige
rechthoekige vorm en was oorspronkelijk nog soberder
van opzet: de enige ‘versiering’ bestond uit
een paar gebrandschilderde raampjes met een gedicht
en de namen van “Jacob Jentjes tot Yrnsum
ende Hijlck Jurjens syn huisvrouw”. Deze namen
werden vermeld vanwege de (vrijwel zeker aanzienlijke)
financiële bijdrage die ze leverden aan de
totstandkoming van de kerk.
Al vóór de bouw van het kerkje was er een zelfstandige
“Mennonieten Gemeente”. Ze kwam bijeen
in de woningen van de leden. De doopsgezinde
principes, zoals eenvoud en afwijzen van wereldse
pracht en praal, uitten zich zeker in het eerste kerkgebouw.
Zo werd er lange tijd zonder orgel gezongen;
het instrument kwam er pas in 1882.
Voordat (geleidelijk steeds meer) omringende bebouwing
gesloopt werd, kon het kerkje alleen via
een nauwe steeg worden bereikt. In 1870 schreef
ds. Izaäk Molenaar daarover het volgende: ‘Een
steeg van nauwelijks drie voet wijdte was zonder
tegenspraak een zeer nauwe weg. Wanneer men
de steeg ten einde was, had men terstond links het
kerkgebouw. Langwerpig vierkant, met de lange zijden
naar ’t noorden en zuiden, de smallere naar ’t
oosten en ’t westen, geleek het veel op een schuur
met hooge muren. Aan den noordermuur toch was
geen enkel raam, aan de west- en oostzijde waren
eenige kleine smalle raampjes, terwijl de zuidzijde,
juist waar het meeste licht inviel, niet zoo op’t gezigt
lag. Slechts door een smalle strook gronds van
een naastgelegen tuin gescheiden, had de kerk een
zeer goed licht.’
Met het aantreden van genoemde predikant in
1837, wilden de doopsgezinden van Jirnsum eigenlijk
een nieuwe kerk. De gemeente, die weinig fondsen
bezat, had ruim bijgedragen, maar toch waren
de financiële middelen ontoereikend. Er kwam wel
een pastorie. Later, in 1848, bleek het wél mogelijk
het oude kerkgebouw te vernieuwen en anders in
te richten. Dat gebeurde: de preekstoel ging van de
zuidzijde naar de huidige plek, aan de westzijde.
Aan de buitenkant kwam een nieuw voorportaal
van hout. De kosten van deze ingreep kwamen gedeeltelijk
voor rekening van de leden van de kerk
(drie à vierduizend gulden) en er waren bijdragen
van de Algemene Doopsgezinde Sociëteit. Ook
wordt een “broerderlijke medewerking van een
belangstellend lid eener naburige gemeente, onder
ons woonachtig” vermeld. De kerkgevel werd
voorzien van de, nu nog aanwezige, classicistische
ingangspartij. De gebrandschilderde ramen werden
verplaatst naar de vernieuwde gevel. Aan weerszijden
daarvan zijn gedenkstenen ingemetseld, één
met een bijbeltekst en de andere met het opschrift:
“Dit kerkgebouw der Doopsgezinde Gemeente is
gesticht in 1684, inwendig vernieuwd in 1848 en
opnieuw hersteld en van ruimer toegang voorzien
in 1866”.
Het éénklaviersorgel uit 1882 werd gebouwd door
de firma Bakker en Timmenga te Leeuwarden,
die vaak orgels plaatste in doopsgezinde kerken.
Firmant Bakker was zelf doopsgezind. Het
orgel is opgesteld boven de, in het huidige interieur
gehandhaafde, preekstoel van 1848, en kreeg
opknapbeurten in 1916 (nieuwe windlade en mechanieken),
1937 (w.o. wijziging dispositie) en 1997.
Voor de huidige dispositie zij verwezen naar bladzijde
193 van ‘Vijf Eeuwen Friese Orgelbouw’.

pagina 12
Friese orgelkrant
Het Bakker & Timmenga-orgel (1882) in de voormalige Doopsgezinde Kerk van Jirnsum.
Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden.
De Sint-Piterkerk in Grou
De orgelexcursie eindigt in Grou, watersportdorp bij
uitstek, gelegen aan de zuidwestkant van het Pikmeer.
De plaats is een vroegmiddeleeuws terpdorp
in wat het ‘Lage Midden’ wordt genoemd. Rondom
het dorp is het één en al water. Wie Grou zegt, zegt
Sint-Piter. Zo is Sint-Piter in Grou belangrijker dan
Sint-Nicolaas. De intocht is aan eerstgenoemde
voorbehouden en wel in februari, enige dagen voor
de pakjesavond op de 21e.
De Sint-Piterkerk dateert van de eerste helft van
de 12e eeuw. De eerste kerk was van tufsteen gebouwd,
in Romaanse stijl. Delen zijn nog terug te
vinden aan de noord- en oostzijde van het koor en
aan de noordkant van het schip: hier laat zich de
bouwgeschiedenis van de kerk uitzonderlijk goed
aflezen. Aan de noordzijde bevinden zich in het
tufstenen muurwerk rondbogige spaarvelden tot
op de grond. Het uiteinde van het koor toont een
klimmend boogfries met daaronder een nog net
waarneembaar spoor van een klein rondboogvenster,
erboven een afsluitend horizontaal boogfries.
De kerk is meerdere malen vergroot, het eerst in
de 13e eeuw toen het schip werd verhoogd in een
combinatie van tuf- en (voornamelijk) baksteen.
Fraai is de horizontale afsluiting met opnieuw een
boogfries.
KERKORGELS
• nieuwbouw
• restauratie
• onderhoud
• stemmen
Vraag vrijblijvend inlichtingen
Vreeweg 49
8071 SJ
Tel. 0341 25 24 84
www.hendriksen-reitsma.nl
In de 15e eeuw is het schip naar het westen
verlengd en voor de tweede keer verhoogd. De
toren is waarschijnlijk rondom een oudere versie
opgebouwd. De kappen van het schip werden
vernieuwd in 1520. Aan de zuidkant werden grote
spitsbogige vensters in gotische stijl ingemetseld.
Rechts daarvan is in 1642 een zonnewijzer geplaatst.
Boven de toreningang, op een eveneens
spitsbogige timpaan, vermeldt een gedenksteen
met wapen dat er in 1672 voor het kerkhof drie eiken
geschonken zijn door de toenmalige grietman
van Idaarderadeel, jonkheer Burmania, samen
met zijn vrouw.
Het koor is na de hervorming van het schip gescheiden.
Het was vanaf de 2e helft van de 17e
eeuw tot aan 1832 recht- en raadhuis, daarna lange
tijd kosterswoning, vandaar de raampartijen.
Nu is het de consistorie.
Het huidige interieur wordt overkapt door een,
waarschijnlijk 17e-eeuws, houten tongewelf.
Bij de restauratie in 1992 zijn delen van de 17eeeuwse
preekstoel in de oostelijke afsluiting, waar
de kansel zich sinds 1902 bevond, verwerkt. De
Sint Piter kreeg toen de preekstoel uit de hervormde
kerk van Gorredijk, die in 1985 afgebroken
werd. Hij dateert van 1683 en is versierd met
toogpanelen en heeft op de hoeken van de kuip
Orgel Herv. Kerk s'Gravenzande. Bakker en
Timmenga 1899, Restauratie Hendriksen &
Reitsma 1970 Renovatie 2008.
gewrongen pilasters. De preekstoel staat nu (weer)
aan de zuidzijde. Het interieur bevat een viertal herenbanken,
twee 17e-eeuwse aan de noordkant en
twee 18e-eeuwse aan de westzijde, de laatste met
wangstukken in Lodewijk XIV-stijl. In 1992 is ook de
houten vloer uit de kerk verwijderd en kwamen de
grafzerken van adellijke families weer te voorschijn.
Van de koperen kronen zijn de drie kaarsenkronen
laat 17e-eeuws, twee zijn uit het restauratiejaar.
Boven de galerij aan de westzijde bevindt zich
een, in 1654 door de grietman Carel van Roorda
geschonken, tekstbord. We lezen daarop o.a. ‘Lex
speculum maledictionis’ (de wet is de spiegel van
het kwaadspreken) en ‘Fidès anchora salutis’ (het
geloof is het anker van het heil).
De Sint Piterkerk had al voor de Reformatie een
orgel. In 1572 werd dat opgeknapt, zo blijkt uit de
archieven. In 1654 bouwde orgelmaker Willem
Meynderts een nieuw instrument, waarbij het oude
orgel een functie als rugpositief kreeg. Het nieuwe
orgel had drie klavieren en telde zestien stemmen.
Het orgel werd geplaatst op de westelijke galerij,
boven de ingang. In 1852/1853 kwam er een geheel
nieuw orgel in de kerk, gemaakt door de firma
L. van Dam & Zonen. Het werd nu gebouwd op
een galerij aan de oostzijde, tegen de scheidingswand
tussen koor en schip. De vroegere galerij
werd een ‘kraak’ met nieuwe zitplaatsen.
Het orgel heeft twee klavieren en een vrij pedaal. In
1858 voegde Van Dam een pedaalkoppel toe die in
1929 werd vernieuwd. Vanaf dit moment koppelde
het pedaal door aan het Bovenwerk bij gebruik van
manuaalkoppel en pedaalkoppel. Bij de jongste
restauratie is deze koppel weer in originele staat
hersteld, zoals van Dam deze in 1858 had aangebracht.
In 1886 en 1890 onderging het orgel enkele
dispositiewijzigingen. In de loop van de tijd onderging
het orgel enkele wijzigingen. Bij de kerkrestau-
Het gerestaureerde Van Damorgel (1853) in de Sint-Piterkerk te Grou.
Foto: Peter van der Zwaag, Groningen.
ratie van 1908 werd de kas zwart geschilderd. In
1974 is het orgel gerestaureerd door de firma Bakker
& Timmenga uit Leeuwarden. Het Bovenwerk
kreeg de oorspronkelijke dispositie terug. De kas
kreeg in 1992 weer de oude mahoniehouten kleur.
De restauratie van 2011 was allereerst noodzakelijk
om de orgelkas weer recht te zetten. Deze was
zes centimeter verzakt als gevolg van verzakking
van de kerk. De kas moest derhalve ongeveer zes
centimeter worden opgetild. Hiervoor werd al het
pijpwerk uit de orgelkas verwijderd. Dat bood orgelmakerij
Bakker en Timmenga de gelegenheid ook
de mechanieken na te kijken en waar nodig te herstellen.
De uitvoering van de werkzaamheden vond
plaats onder advies van Theo Jellema, die deze
taak overnam van Jan Jongepier. De restauratie,
die officieel op 11 december 2011 werd afgesloten
toen het orgel weer in gebruik werd genomen,
wordt elders in deze Friese Orgelkrant door Theo
Jellema beschreven.
De dispositie:
Hoofdwerk: Prestant 16 voet, Octaaf 8 voet, Quintadeen
8 voet discant, Portunaal 8 voet discant,
Octaaf 4 voet, Roerfluit 4 voet, Woudfluit 2 voet,
Mixtuur 2-4 sterk, Cornet 3 sterk discant, Trompet
8 voet.
Bovenwerk: Roerfluit 8 voet, Salicionaal 8 voet, Viola
da Gamba 8 voet, Salicet 4 voet, Fluit Travers 4
voet, Gemshoorn 2 voet, Dulciaan 8 voet.
Pedaal: Subbas 16 voet, Prestant 8 voet, Quintadeen
8 voet, Octaaf 4 voet, Trombone 8 voet.
Het orgel heeft een manuaalkoppel, een pedaalkoppel,
afsluitingen voor HW / BW / P, een tremulant
en een Windloser. De manuaalomvang is C-g3
en de pedaalomvang C-d1.
Geert van der Heide & Keimpe van der Wal
Mense Ruiter
Orgelmakers BV
info@menseruiter.nl
Foto: Orgel te Sexbierum, Sixtuskerk, restauratie 2011

Friese orgelkrant pagina 13
De orgelrestauratie in de Sint-Margaretakerk van Boksum
De Sint-Margaretakerk in Boksum.
Foto: Aart van Beek (orgeladviseur), Balkbrug.
Beknopt historisch overzicht
Het instrument dateert in eerste aanleg uit 1675-
1676. Harmen Jans uit Berlikum maakte een orgel
met één klavier, het verving een ouder orgel. Jan
Franssen uit Zweins voegde in 1728 een rugwerk
toe. In 1768 voerde F. Jans Reidsma voor fl. 274,--
een reparatie uit, een volgende, omvangrijker, reparatie
verrichtte Auke Campen in 1783 voor fl. 366,--.
In het verlengde van omvangrijke werkzaamheden
aan kerk en toren in 1798-1799 werd het orgel
vernieuwd. Auke Arjens ontving fl. 474,-- voor het
timmeren aan en het “verbrengen” van het orgel.
Lambertus van Dam vernieuwde het instrument
voor fl. 1210,--. Dit bedrag werd in 1799 aan hem
uitbetaald. In 1810 maakte Wytse Douwes de houten
draperieën (“een kleeds verbeelding”) voor het
orgel. In 1813 voegde Jan Reinders Radersma een
voetklavier toe.
Bij de instorting van de toren in 1842 bleef het orgel
gespaard, maar er was wel schade, de windvoorziening
ging verloren. In 1843 werd de huidige toren
gebouwd. De orgelkassen werden in dat jaar geschilderd
door J.Kijlstra en de orgelmakers Hardorff
en Van der Meer voerden herstellingen uit. Hardorff
plaatste drie nieuwe spaanbalgen. De betalingen in
de periode 1844-1846 voor de door Van der Meer
en Hardorff uitgevoerde werkzaamheden aan het
orgel bedroegen totaal in fl. 519,41. In 1864 volgde
een niet gespecificeerde, aanzienlijke verbetering
en herstelling voor fl. 193,--, opnieuw door Hardorff
Het orgelfront vóór demontage.
Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden
uitgevoerd. Vervolgens werd in 1868 door hem de
Trompet vernieuwd en de wind “geëgaliseerd”. In
1869 maakte K.P. Kuperus een beschot achter het
orgel en een zinken bekleding op de daken van
de kassen. In 1881 plaatste Hardorff een Viool de
Gambe en bracht hij tinfolie op de frontpijpen aan.
Het onderhoud bleef tot 1891 bij Hardorff en werd
vervolgens tot 1907 door J.F. Kruse voortgezet.
Vanaf 1909 werd het onderhoud verzorgd door orgelmakerij
Bakker & Timmenga. Deze orgelmakerij
voerde in 1918 een omvangrijke verbouwing uit,
betreffende een totale vernieuwing van windvoorziening,
windladen, claviatuur, regeerwerk en een
wijziging van de dispositie en toonhoogte. De toen
gerealiseerde structuur is tot heden aanwezig.
Het uitgangspunt van de restauratie 2011-2012
Jan Jongepier formuleerde in 2005 een drietal opties
voor een restauratie van het orgel. Er werd vervolgens
door de opdrachtgever de Stichting Âlde
Fryske Tsjerken besloten om de eerste optie, een
conserverende restauratie, uit te voeren. Het werk
werd opgedragen aan orgelmakerij Pels & Van
Leeuwen te ’s-Hertogenbosch. In januari 2011 namen
de werkzaamheden een aanvang.
Onderzoek naar bouwsporen
Over de disposities ontbreken archivalische gegevens.
De dispositieverzameling van Broekhuyzen
is onbetrouwbaar vanwege de verwarring tussen
Boxum en Bozum. Een bruikbaar gegeven is een
bericht uit 1858 dat de schoolmeester-organist van
Boksum opstelde voor het Fries Genootschap. Hij
noemt daarin onder andere een aantal van 16 registers,
een kort octaaf en stelt dat het orgel door
Lambertus van Dam “geheel vernieuwd en in de tegenwoordigen
kasten gebragt” werd. In 1798 kreeg
het rugwerk, zoals blijkt uit de registergaten, zeven
registers en bevatte het hoofdwerk kennelijk negen
stemmen.
Het orgel is voorlopig het enige ‘document’ dat
nadere informatie kan verschaffen. Na de demontage
is door mij een uitgebreid onderzoek van de
onderdelen gestart, waarin orgelmaker Rochus van
Rumpt een substantieel aandeel heeft. Dit onderzoek
was bij het opstellen van dit artikel nog niet
voltooid en er kunnen dan ook geen definitieve
conclusies worden getrokken. Over de periode van
1676 tot 1798 is en blijft er veel onduidelijkheid.
Er resten de kassen die in 1798 zijn verplaatst en
aangepast en vervolgens nog een aantal malen zijn
vertimmerd.
Het huidige snijwerk dateert (grotendeels) uit 1798.
Aan de hand van het pijpwerk is zonder twijfel duidelijk
dat de klavieromvang bestond uit 45 tonen
(C, D, E, F, G, A tot en met c 3 ). De toonhoogte was
koortoon of althans circa een halve toon boven a 1
= 435 Hz. In het rugwerk is pijpwerk van voor 1798
in vier registers verwerkt. Het betreft de binnenpijpen
van de Prestant 4 vt, een belangrijk deel van de
Holpijp 8 vt, Fluit 4 vt en Woudfluit 2 vt. Dit pijpwerk
is hoofdzakelijk van de hand van Jan Franssen, er
is mogelijk ook enig restmateriaal van Harmen Jans
in aanwezig.
Lambertus van Dam handhaafde de oude klavieromvang
en toonhoogte. Het pijpwerk van het
hoofdwerk werd vrijwel geheel nieuw gemaakt. Het
betreft aanwijsbaar de registers Praestant 8 vt (de
binnenpijpen), Octaaf 4 vt, Quint 3 vt, Octaaf 2 vt,
Mixtuur, Holpijp 8 vt, Fluit 4 vt en Trompet 8 vt. De
Mixtuur bevatte een tertskoor en had in de bas vier
koren. Ook in de toestand van 1798 was geen voetklavier
aanwezig.
De diverse werkzaamheden van Hardorff zijn summier
omschreven maar zijn – gegeven de kosten
– omvangrijk geweest. De verbetering van de
Trompet 8 vt betrof vervanging van diverse kelen
en tongen en het passend maken van de koppen in
de stevels. De in 1881 geplaatste Viool de Gamba
(vanaf g 0 ) zal zeker in de plaats van een ander register
zijn gekomen, welk is nog onduidelijk. Van het
door Hardorff aangebrachte tinfolie op de frontpijpen
zijn op drie pijpen resten gevonden.
De toestand 1918 tot heden.
In 1918 voerde orgelmakerij Bakker & Timmenga
omvangrijke werkzaamheden uit. De technische
structuur werd geheel vernieuwd. De orgelkassen
werden vrijwel geheel in de toen bestaande vorm
gehandhaafd. De ornamentiek en de beschildering
bleven ongewijzigd. Voor de bredere claviatuur
(manuaalomvang 54 tonen), werden de stijlen en
een deel van de panelen aan weerszijden van de
oude claviatuur weggezaagd.
De oude registergaten werden, van zowel de hoofd-
als rugwerkkas, afgedekt met kussentableautjes.
De nieuwe registerknoppen, met porseleinen
naamplaatjes, werden dichter bij de plaats van
de bespeler aangebracht. De fronttorens werden
voorzien van zinken pijpen. De ondervelden van de
hoofdkas kregen sprekend pijpwerk, gemaakt uit
metaal van versneden Van Dampijpen. De bovenvelden
werden gevuld met onversneden binnenpijpen,
waarvan de voeten werden verlengd en de
oude ronde labia naar een spitsvorm werden “bijgewreven”.
In de velden van het rugwerk werden
loze houten pijpjes aangebracht. Alle frontpijpwerk
werd met aluminiumverf bijgekleurd. Een nieuwe
magazijnbalg, met enkele vouw en met twee
schepbalgen werd in de torenruimte geplaatst. De
windladen en kanalisatie werden nieuw gemaakt.
Na demontage van de hoofdwerklade bleek dat
voor enkele scheien hout werd gebruikt van diverse
oudere onderdelen, ook elders zijn resten van oude
houten delen gevonden.
Een groot deel van het oude pijpwerk werd opnieuw
gebruikt, aangepast aan de lagere toonhoogte
en de verandering van het mensuurbeeld.
Het grotere prestantpijpwerk werd voorzien van expressions
of stemkrullen in de bovenranden, kleiner
pijpwerk werd afgesneden. De Trompet werd een
toets hoger geplaatst en aangevuld. De Holpijp 8 vt
en de bas van de Fluit 4 vt werden niet verplaatst,
maar omgestemd.
De Fluit 4 vt discant bestaat uit conisch pijpwerk
dat van een ander register afkomstig is. In het rugwerk
werden de vier oude registers gewijzigd door
verschuiving en aanvulling, zo werd de Octaaf 2 vt
Detail van het register Fluit 4 vt in het Rugwerk.
Foto: Aart van Beek (orgeladviseur), Balkbrug.
Orgelmaker Henrik Spehr restaureert de schepbalgen.
Foto: Aart van Beek (orgeladviseur), Balkbrug.
vermaakt tot een Woudfluit 2 vt. De Viool de Gambe
van Hardorff werd zwevend gestemd en Vox
Céleste genoemd. Bakker & Timmenga maakte
een nieuwe Bourdon 16 vt, Viola 8 vt, Aeoline 8 vt
en nieuwe houten pijpen voor het groot octaaf van
beide gedekte 8-voets registers. Ook de incidentele
aanvullingen in de diverse registers en, vrijwel
zeker, het zinken pijpwerk werden in de eigen pijpenmakerij
vervaardigd. Opvallend aan het oude
pijpwerk is dat Bakker & Timmenga zo veel mogelijk
het aanbrengen van kernsteken achterwege
heeft gelaten. Bij een behoorlijk aantal pijpen is de
oorspronkelijke klank daarom nog te achterhalen.
De in 1918 gevolgde aanpak lijkt mede beïnvloed
door materiaalschaarste als gevolg van de nog in
gang zijnde eerste wereldoorlog.
De huidige dispositie:
Hoofdwerk: Praestant 8 vt – Bourdon 16 vt (C-h 0
hout) – Viola 8 vt (C-H gecombineerd met de Holpijp)
– Holpijp 8 vt (C-H hout) – Octaaf 4 vt – Fluit 4 vt – Octaaf
2 vt – Mixtuur II-IV – Trompet 8’ (houten koppen
en stevels).
Rugwerk: Praestant 4 vt – Holpijp 8 vt (C-H hout)
– Aeoline 8 vt (C-H gecombineerd met de Holpijp) –
Vox Celeste 8 vt (vanaf c 0 ) – Fluit 4 vt – Woudfluit 2 vt.
Manuaalk oppel.
Pedaal: aangehangen (C tot en met d 1 ).
Samenstelling Mixtuur:
• C 1⅓’ + 1’
• G 2’+ 1⅓’ + 1’
• g 0 2 ⅔ + 2’+ 1⅓’ + 1’
• g 1 4’ + 2 ⅔ + 2’+ 1⅓’
• g 2 5⅓’ + 4’ + 2 ⅔ + 2’
De grote diversiteit van de onderdelen in ouderdom
en makelij geeft aanleiding om in analogie daarmee
het instrument te typeren als het “Harm-Frans Dammengaorgel”
van Boksum, een uniek instrument zowel
uiterlijk als in klank!
© Aart van Beek, januari 2012
Aart van Beek begon zijn activiteiten als orgeladviseur
in 1974. In de periode van 1979 t/m 2003
was hij gecommitteerde voor orgelzaken van de
voormalige Orgelcommissie der Nederlandse Hervormde
Kerk.

pagina 14
Friese orgelkrant
Het Rohlfingorgel in de Sint-Vituskerk te Blauwhuis
De voorganger van de huidige Sint-Vituskerk in Blauwhuis kwam in 1804 in het bezit van een pijporgel dat in 1871 - vier
jaar nadat de neogotische schepping van dr. P.J.H. Cuypers in het dorp was verrezen - door E. Ypma werd geplaatst in het
nieuwe kerkgebouw. Het werd kort na 1890 afgebroken en verdween spoorloos. Er kwam een harmonium dat op zijn beurt
in 1924 het veld moest ruimen voor het huidige orgel. Dit instrument werd geleverd door de Duitse Firma Gebrüder Rohlfing
te Osnabrück op aanraden van de priester J.A.S. van Schaik die hiervoor te rade was gegaan bij zijn collega-priestermusicus
prof. dr. H. Vroom. Laatstgenoemde kende het Rohlfingorgel in de voormalige Heilige Hartkerk aan de Moesstraat te
Groningen en roemde dit instrument. Het orgel in Blauwhuis werd geleverd via de Firma Holtman & Leemhuis te Zuidbroek
die als vertegenwoordiger voor Rohlfing fungeerde. De prijs was ƒ 7.800,-. Op 16 december 1924 om 14.00 uur werd het
orgel in gebruik genomen met een bespeling door Jony Ponten uit Groningen. Hij voerde werken uit van Johann Sebastian
Bach, Alexandre Guilmant, Josef Schildknecht en Jacques Lemmens.
De periode waarin dit instrument tot stand kwam
wordt door sommigen nog steeds beschouwd
als een dieptepunt in de orgelbouw. In die opvatting
is de laatste jaren enige nuancering gekomen.
Hoewel de kwaliteit van de gebruikte
materialen soms ernstig leed onder de economische
crisis en de felle concurrentie tussen de orgelbouwers,
bleken vele constructies toch doelmatig
en is de klank van sommige instrumenten
zeer fraai, zeker binnen de voorstelling die men
zich daar indertijd van maakte. Het orgel in
Blauwhuis is in vele opzichten een kenmerkend
voorbeeld van de Duitse orgelbouw uit het eerste
kwart van de 20ste eeuw. Dergelijke instrumenten
werden vaak als “valuta-orgels” aangeduid
vanwege het lage bedrag dat ze kostten
dankzij de sterk gedevalueerde Reichsmark. Bij
het orgel in Blauwhuis uit zich dit aspect in het
relatief grote aantal zinken pijpen en het gebruik
van voornamelijk naaldhout.
De door P.J.H. Cuypers ontworpen Sint-Vituskerk
(1867) in Blauwhuis. Foto: Johan Sjoukema (zomer
2010), Leeuwarden.
In 1952 wijzigde Vermeulen te Alkmaar de dispositie
van het instrument waarbij hij de Viola di
Gamba van het Hoofdmauaal verving door een
Kwint 2⅔ voet en de Salicionaal 8 voet van het
Zwelwerk door een Sesquialter 1 à 2 sterk. Ook
de samenstelling van de Mixtuur werd toen licht
gewijzigd.
Deze wijzigingen in neobarokke zin zijn in het
midden van de jaren negentig van de vorige
eeuw door Adema-Schreurs Kerkorgelbouw ongedaan
gemaakt. Antoine Schreurs kon daarvoor
pijpwerk uit voorraad gebruiken dat stamde uit
dezelfde periode als het orgel en dat qua materiaal,
mensuur en factuur overeenkwam met het
oorspronkelijke pijpwerk. Tegelijkertijd bracht hij
het instrument weer in speelbare staat en maakte
hij het schoon waarbij hij veel hulp ontving van
vrijwilligers uit de parochie. Dankzij de weer functionerende
toestand van het instrument kon de
klank worden beoordeeld door de orgeldeskundigen
van de toen zo geheten Rijksdienst voor
de Monumentenzorg (thans Rijksdienst voor het
Cultureel Erfgoed). Dat leidde ertoe dat het orgel
kon worden bijgeschreven op de redengevende
omschrijving van het kerkgebouw.
Bij de huidige restauratie is het gehele orgel
schoongemaakt en grondig hersteld. Daarbij
is ook de oorspronkelijke samenstelling van de
Mixtuur gereconstrueerd door de in 1952 geplaatste
pijpen te vervangen door kopieën van
de oorspronkelijke exemplaren die qua factuur
en mensuur veel beter in het geheel passen.
Een korte beschrijving volgt hieronder.
Het orgel is opgesteld in drie delen: in twee eenvoudige
kassen ter weerszijden van de tribune
en in een door een houten schot afgescheiden
ruimte achter de speeltafel bij de westgevel van
de kerk. Op die wijze blijft het rozetvenster in de
westmuur grotendeels vrij. De kassen bestaan
uit massief eiken lijst- en regelwerk en eiken
gefineerde triplex panelen. De opstelling van de
windladen in de kassen is als volgt:
• in de twee voorste kassen bevindt zich het
Hoofdmanuaal. De laden liggen loodrecht op het
voorfront met de grootste pijpen achteraan, in de
linker kas de C-kant en in de rechter de Cis-kant;
• Zwelwerk en Pedaal bevinden zich in de ruimte
achter de speeltafel. Het Zwelwerk tegen de
westmuur in piramidale opstelling en het Pedaal,
eveneens piramidaal, tegen de rechter torenwand.
De windvoorziening bestaat uit een “schwimmerbalg”.
Bij de laatste restauratie is de stelling
waarop deze staat, verhoogd, zodat de in
het midden van de jaren negentig van de 20e
eeuw vernieuwde windmachine daaronder een
plaats heeft kunnen vinden. De balg is opnieuw
beleerd.
De laden zijn van het type “Hängeventillade”,
waarbij de zogenoemde keilvormige “Witzig”balgjes
verticaal geplaatst zijn. Het systeem
werkt met één winddruk. In de registercancel
bevindt zich onder elke pijp een met darmleder
bekleed balgje met op het vrije blad een cirkelvormig
afsluitventieltje. Wanneer de toets niet
wordt aangeslagen, is dit balgje gevuld met lucht
waardoor het ventieltje de toegang tot het kanaal
naar de pijp afsluit. Zodra de toets wordt aangeslagen
ontsnapt de wind uit het balgje, zodat het
ventieltje de weg vrijmaakt voor de wind vanuit
de registercancel naar de pijp. De ladelichamen
zijn van naaldhout. Dit hoeft bij Duitse orgels niet
als een negatief aspect te worden aangemerkt.
In Thüringen vervaardigden ook de beste orgelmakers
in de 18de eeuw de meeste (sleep)laden
van naaldhout.
Het orgel is voorzien van buizenpneumatiek die
opmerkelijk ver is doorgevoerd. Zelfs de zwelkast
wordt pneumatisch bediend terwijl dit op simpele
wijze mechanisch had kunnen gebeuren.
Vanuit de speeltafel gaan loden conducten in
Het Rohlfingorgel (1924) in de Sint-Vituskerk te Blauwhuis een jaar vóór de start van de orgelrestauratie door
Adema’s Kerkorgelbouw eind 2010. Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden.
bundels naar de pneumatische stations onder
de windladen.
De keilbalgjes in de windladen zijn, na meer dan
80 jaar trouwe dienst, alle vervangen.
De vrijstaande speeltafel bevindt zich midden
achteraan op de tribune vóór de afgeschotte
ruimte met het Zwelwerk en Pedaal. Vanuit die
positie kan de organist zowel naar de dirigent als
naar het hoofdaltaar kijken. De speeltafel bezit
twee handklavieren waarvan de ondertoetsen
zijn belegd met kunststof.
De registerwippers bevinden zich in een horizontale
rij boven de klavieren en voor diverse functies
zijn er als stiften uitgevoerde drukknopjes in
de onderlijst van Manuaal I aangebracht.
Het zwelpedaal is uitgevoerd als balanstrede
en het registercrescendo wordt naar Duitse gewoonte
bediend door een rolzweller met een
klokvormige indicator in de lijst boven de handklavieren.
De dispositie is als volgt:
Hoofdmanuaal (Manuaal I, C-g³, 56 tonen):
Bourdon 16 v t, Prestant 8 vt, Fluit Harmonique
8 vt, Viola di Gamba 8 vt, Trompet harmonique 8
vt, Octaaf 4 vt, Octaaf 2 vt’, Mixtuur 3 sterk (samenstelling
Mixtuur: C 1⅓-1, fº 2-1⅓-1, f¹ 2⅔-2-
1⅓, f² 4-2⅔-2).
Zwelwerk (Manuaal II, C-g³, 56 tonen): Vioolprestant
8 vt, Holpijp 8 vt, Salicionaal 8 vt, Voix
Nog een Rohlfingorgel in Fryslân: het orgel (1920) in
de Gereformeerde Kerk van Munnekezijl.
Foto: Riemer G. van der Veen, Fenderlee Imaging
Leeuwarden.
celeste 8 vt, Flute octaviant 4 vt, Piccolo 2 vt,
Basson-Hobo 8 vt.
Pedaal (C-d¹, 27 tonen): Subbas 16 vt, Octaafbas
8 vt.
Koppels en speelhulpen: II-I, I-P, II-P, II-II 4’, II-I 4’,
II-I 16’, Rolzweller, Balanstrede voor de zwelkast
van Manuaal II, Drukknopjes als stiften in de onderlijst:
Tremolo Holpijp en nulsteller; Pedaalomschakelaar
en nulsteller; Generaal Crescendo en
nulsteller; Piano, Mezzo-Forte, Forte, Tutti met
nulsteller
(Van de registers Viola di Gamba 8 vt en de Salicionaal
8 vt zijn de pijpen in het midden van de
jaren negentig van de vorige eeuw geplaatste
kopieën van de originele exemplaren uit voorraad
van de orgelmaker).
Ton van Eck
Nawoord van de redactie:
Op zondag 13 mei zal het gerestaureerde orgel
van Blauwhuis weer in gebruik worden genomen.
Van de Blauwhuister orgelrestauratie zal
een boekje verschijnen, zoals dat ook gebeurd
is met de orgelrestauratie in de Michaëlkerk te
Woudsend. Het boekje over deze laatstgenoemde
restauratie, waaraan de Friese Orgelkrant vorig
jaar aandacht besteedde, is van de hand van
Ton van Eck en Victor Timmer. De titel is ‘Over
Albertus van Gruisen en zijn orgel in Woudsend’.
In 50 pagina’s behandelen de auteurs eerst het
rooms-katholieke leven in Friesland vóór en na
1853 (het jaar waarin de bisschoppelijke hiërarchie
in ons land werd hersteld) alsmede het
werk van orgelbouwer Albertus van Gruisen, algemeen
én toegespitst op Friese staties. Vervolgens
wordt in hoofdstuk 4 de geschiedenis van
het Van Gruisenorgel in Woudsend beschreven.
Daarbij komt uiteraard de orgelrestauratie van
2009-2011 uitgebreid aan bod. Het hoofdstuk
eindigt met een beschrijving van zowel het inwendige
als uitwendige van het orgel na de restauratie.
Hoofdstuk 5 gaat over het gebruik van
het orgel in rooms-katholieke in de plaatselijke
liturgische context. Het boekje eindigt met een
evaluerend ‘Besluit’ van Ton van Eck, die tevens
de adviseur bij de orgelrestauratie in Woudsend
was. Tot slot is een verklarende lijst van vaktermen
opgenomen. Verder bevat het boekje ondersteunende
illustraties en het nodige fotomateriaal,
op de omslag in kleur. Het boekje is voor
vijf euro te bestellen bij mevrouw Carla Schraa
van het kerkbestuur (telefoon 0514 – 591776).

MAART
Friese orgelkrant pagina 15
**ORGELEXCURSIE**
Zaterdag 31 maart: voorjaarsexcursie van
de Stichting Organum Frisicum naar de Sint-
Martinuskerk in Tzummarum, de Sixtuskerk in
Sexbierum, de Andreaskerk in Wijnaldum en de
Grote Kerk in Harlingen. Excursieleiders: Theo
Jellema en Peter van der Zwaag.
Aanvang: 10.30 uur in Tzummarum. Ontvangst
in Tzummarum vanaf 09.45 uur.
Zaterdag 31, Berltsum (Berlikum), Kruiskerk,
20.00 uur: Alef Wiersma, orgel; Siebe Westra,
saxofoon en Jaap Akkerman, trompet
APRIL
Zondag 1, Drachten, Grote Kerk, 16.00 uur:
Klaas van Marrum, orgel (concert annex zangdienst
ten bate van de restauratie van de Grote
Kerk)
Maandag 9 (Tweede Paasdag), Bolsward, Martinikerk,
15.30 uur: Martin Mans,orgel
Zaterdag 14, Oosterwolde, Dorpskerk, 20.00
uur Jubileumconcert met Voce Umana, het
Trombonekwartet BoneBrass en Arian van der
Mark, orgel (20 jaar organist)
Woensdag 18, Opeinde, Geref. Kerk, 20.00
uur: Bernard Kuiper, Bert van Cimmenaede en
Riemke Dijkstra, orgel
Zaterdag 21, Drachten, De Fonteinkerk, 20.00
uur: Jos van der Kooy, orgel ('s middags een
workshop voor Kerkorganisten, zie www.ckfdrachten.nl)
Zaterdag 21, Damwoude, Chr. Geref. Kerk,
20.00 uur: Harry Hamer (40 jaar organist), orgel
Dinsdag 24, Drachten, Grote Kerk, 20.00 uur:
Martin Mans, orgel
Vrijdag 27, Bears, Mariakerk (Herv. Kerk),
11.00 uur: mini-orgeltocht (orgelfietsroute) o.l.v.
Joop Swieringa
MEI
Dinsdag 1, Ferwert, Sint-Martinustsjerke,
20.00 uur: Martin Mans, orgel (Koninginnedag-
Bervijdingsdagconcert)
Het Van Damorgel (1844) in de Bordinekerk van Vrouwenparochie.
Foto: Riemer Gerard van der Veen, Fenderlee Digital Imaging Leeuwarden.
Zaterdag 5, Leeuwarden, Koepelkerk, 20.00
uur: bevrijdingsconcert door Sebastiaan Schippers,
orgel; Jelte de Jong, fluit en Miriam Stoffelsma,
saxofoon.
Dinsdag 8, Kollumerzwaag, Herv. Kerk, 20.00
uur: Martin Mans, orgel
vrijdag 11, Burgwerd, Johanneskerk, 20.00
uur: ingebruiknameconcert door Theo Jellema,
orgel en solistische medewerking.
Zaterdag 12, Gytsjerk (Giekerk), Sint-Martinuskerk,
14.00 uur; Oentsjerk (Oenkerk), Mariakerk,
15.00 uur en Âldtsjerk (Oudkerk), Pauluskerk,
16.00 uur; orgeltocht onder leiding van Sander
van Marion, orgel
Zaterdag 12, Zaandam e.o. en Monnickendam,
dagexcursie KVOK-afdeling Fryslân naar
Flentrop Orgelbouw en Monnickendam (Gerstenhauer
1780). Meer info en aanmelden:
j.rollema@planet.nl
Zaterdag 12, Leeuwarden, Waalse Kerk, 20.00
uur: Menno van Delft, klavecimbel en Theo Jellema,
orgel. Eerste concert in de serie ‘Sweelinck
en tijdgenoten’.
Zondag 13, Leeuwarden, Doopsgezinde Kerk,
15.00 uur: Sweelinckcantorij o.l.v. Take Beukema
m.m.v. Broer de Witte, orgel en klavecimbel
(Sweelinckproject)
Maandag 14, Sneek, Sint-Martinuskerk-aande-Singel,
20.00 uur: Aart de Kort, orgel
Donderdag 17 (Hemelvaartsdag), Bolsward,
Martinikerk, 15.00 uur: Harm Hoeve, orgel
Vrijdag 25, Drachten, Grote Kerk, 20.00 uur:
Sander van Marion, orgel
Zaterdag 26, Leeuwarden, Waalse Kerk, 20.00
uur: Theo Jellema, orgel. Tweede concert in de
serie ‘Sweelinck en tijdgenoten’.
Zaterdag 26, Drogeham, Chr. Geref. Kerk,
20.00 uur: Wim Magré, orgel.
JUNI
Vrijdag 1, Harlingen, Grote Kerk, 20.00 uur:
Eeuwe Zijlstra, orgel
Zaterdag 2, Raerd (Boarnsterhim). Laurentiuskerk,
16.00 uur: ingebruikname van het gerestaureerde
Hillebrandorgel. Inleiding en orgel- bespeling door Stef Tuinstra, orgeladviseur en
organist
Vrijdag 8, Donkerbroek en Wijnjewoude (Oud-
Duurswoude), Hervormde Kerken: dubbelconcert
door Arian van der Mark, orgel. Start om
20.00 uur in Donkerbroek, vervolg om 21.15 uur
in Wijnjewoude (Oud-Duurswoude)
Zaterdag 9, Leeuwarden, Koepelkerk, 20.00
uur: Sebastiaan Schippers, orgel m.m.v. de Fanfare
uit Schraard
Zaterdag 9, Tzum, Johanneskerk, 20.00 uur:
Martin Mans, orgel.
Maandag 11, Sneek, Sint-Martinuskerk-aande-Singel,
20.00 uur: Paul van der Woude, orgel
Dinsdag 12, Bolsward, Martinikerk, 20.00 uur:
Christiaan Ingelse, orgel
Vrijdag 15, Harlingen, Grote Kerk, 20.00 uur:
Ab Weegenaar, orgel
Zaterdag 16, Leeuwarden, Waalse Kerk, 20.00
uur: Theo Jellema, orgel en Hans Scholing, bas.
Derde en laatste concert in de serie ‘Sweelinck
en tijdgenoten’.
Maandag 18, Sneek, Martinikerk, 20.00 uur:
Dirk S. Donker, orgel
Dinsdag 19, Bolsward, Martinikerk, 20.00 uur:
Wim Magré, orgel
Vrijdag 22, Dokkum, Grote of Martinuskerk,
20.00 uur: Auke de Boer, orgel (Sweelinck en
tijdgenoten)
Vrijdag 22, Haskerhorne, Dorpskerk, 20.00
uur: Henk de Vries met een concert op het
(oude) orgel en op het nieuwe bijbelregaal van
Wim Dijkstra
Zaterdag 23, Minnertsga, Meinardskerk, 20.00
uur: Martin Mans, orgel
Zondag 24, Burgum (Bergum), Kruiskerk,
16.00 uur: Johan Beeftink, orgel
Maandag 25, Sneek, Martinikerk, 20.00 uur:
Petra Veenswijk, orgel
Dinsdag 26, Bolsward, Martinikerk, 2 0 . 0 0
uur: Sander van Marion, orgel
Vrijdag 29, Dokkum, Grote of Martinuskerk,
Adema-Verschuerenorgel (1873/1983/2001) in de Sint-Martinuskerk van Ferwert.
Foto: Riemer Gerard van der Veen, Fenderlee Digital Imaging Leeuwarden.
20.00 uur: Sola Gratia o.l.v. Ties Molenhuis
m.m.v. Auke de Boer, orgel
Vrijdag 29, Harlingen, Grote Kerk, 20.00 uur:
Jan Luth, orgel
**DONATEURSCONCERT**
Vrijdag 29 juni, Donateursconcert van de
Stichting Organum Frisicum in Zweins, Reginakerk,
19.30 uur: ontvangst met koffie of
thee. Toelichting om 20.00 uur door Broer de
Witte.
Aansluitend concerteren Broer de Witte (orgel)
en Hannah de Witte (traverso en fluit).
Zaterdag 30, Franeker, Martinikerk, 20.00 uur:
Leonore Lub, orgel
JULI
Zondag 1, Terband, Rotondekerk, 10.45 uur:
orgelbespeling door Klaas Zijlstra
Maandag 2, Sneek, Martinikerk, 20.00 uur: Dirk
S. Donker, orgel
Dinsdag 3, Bolsward, Martinikerk, 20.00 uur:
Harm Hoeve, orgel
Donderdag 5, Easterein (Oosterend), Martinikerk,
20.00 uur: Christiaan Ingelse, orgel
Zaterdag 7, Leeuwarden, Koepelkerk, 20.00
uur: Theo Jellema, orgel; hoogstwaarschijnlijk
het allerlaatste orgelconcert in de Leeuwarder
Koepelkerk in verband met sluiting en beoogde
verkoop van de Kerk.
Zaterdag 7, Workum, Grote of Sint-Gertrudiskerk,
20.00 uur: Sander van Marion, orgel
Maandag 9, Hoorn (Terschelling), Sint-Janskerk,
20.00 uur: Sebastiaan van Delft, orgel en
Pieter de Mast, saxofoon
Maandag 9, Sneek, Martinikerk, 20.00 uur: Dirk
S. Donker, orgel
Dinsdag 10, Bolsward, Martinikerk, 20.00 uur:
Herman van Vliet, orgel (in memoriam Feike

pagina 16
Friese orgelkrant
Het Van Damorgel (1870) in de Sint-Nicolaaskerk van Blije.
Foto: Riemer Gerard van der Veen, Fenderlee Digital Imaging Leeuwarden.
Asma)
Woensdag 11, Langweer, Herv. Kerk, 20.00
uur: Toon Hagen, orgel
Woensdag 11, Leeuwarden, Grote of Jacobijnerkerk,
20.00 uur: Theo Jellema, orgel
Donderdag 12, Easterein (Oosterend), Martinikerk,
20.00 uur: Sander van Marion, orgel
Donderdag 12, Hollum (Am.), Hervormde
Kerk, 20.30 uur: Carel van Aurich, orgel en John
de Beer, klarinet
Vrijdag 13, Dokkum, Grote of Martinuskerk,
20.00 uur: Carl Visser, orgel (Sweelinck en tijdgenoten)
Zondag 15, Noordwolde, Protestantse Kerk,
14.30 uur: concert door organist en hoboïst
Maandag 16, Sneek, Martinikerk, 20.00 uur:
Leonore Lub, orgel
Dinsdag 17, Bolsward, Martinikerk, 20.00 uur:
Jos van der Kooy, orgel (in memoriam Piet van
Egmond)
Woensdag 18, Grou (Grouw), Sint-Piterkerk,
20.00 uur: Jelle Rollema, orgel en klavecimbel
Woensdag 18, Leeuwarden, Grote of Jacobijnerkerk,
20.00 uur: Hiroko Inoue (RU), orgel
Woensdag 18, Workum, Sint-Gertrudiskerk,
19.30 uur: inloopconcert door Klaske Deinum,
orgel
Donderdag 19, Easterein (Oosterend), Martinikerk,
20.00 uur: Martin Mans, orgel
Donderdag 19, Hollum (Am.), Hervormde
Kerk, 20.30 uur: concertgever(s) nog onbekend
Vrijdag 20, Dokkum, Grote of Martinuskerk,
20.00 uur: Janno den Engelsman, orgel (Sweelinck
en tijdgenoten)
Vrijdag 20, Harlingen, Grote Kerk, 20.00 uur:
Bernard Winsemius, orgel
Vrijdag 20, Leeuwarden, Grote of Jacobijnerkerk,
12.30 uur: Frans Tersteeg, orgel; lunchpauzeconcert
Zaterdag 21. Franeker, Martinikerk, 20.00 uur:
Christiaan de Vries, orgel en Gerda Postma,
trompet
Zaterdag 21, Leeuwarden, Doopsgezinde
Kerk, 14.30: inloopconcert door Gerben Bergstra,
orgel
Maandag 23, Sneek, Martinikerk, 20.00 uur:
Zsuzsa Elekes (HU), orgel
Dinsdag 24, Bolsward, Martinikerk, 20.00 uur:
Kees Nottrot, orgel
Woensdag 25, Grou (Grouw), Sint-Piterkerk,
20.00 uur: Carl Visser, orgel
Woensdag 25, Langweer, Herv. Kerk, 20.00
uur: Gerry Meijers, orgel
Woensdag 25, Leeuwarden, Grote of Jacobijnerkerk,
20.00 uur: Kees van Eersel, orgel
Donderdag 26, Easterein (Oosterend), Martini-
kerk, 20.00 uur: Harry Hamer, orgel
Vrijdag 27, Harlingen, Grote Kerk, 20.00 uur:
David Dunnett (UK), orgel
Zaterdag 28, Earnewâld (Eernewoude), Geref.
Kerk, 20.00 uur Gerwin van der Plaats, orgel
m.m.v. het Urker Mannen Kwartet.
Zaterdag 28 juli, Leeuwarden Doopsgezinde
Kerk, 14.30: inloopconcert door Peter van der
Zwaag, orgel
Zaterdag 28, Leeuwarden, Grote of Jacobijnerkerk,
22.00 uur: Theo Jellema, orgel (Bachnachtconcert)
**ORGELTOCHT**
Zaterdag 28 juli: orgeltoertocht (per eigen vervoermiddel).
Start om 13.30 uur in de Protestantse
Kerk van Nieuwehorne, vervolg om 14.30
uur in de Bonifatiuskerk te Oldeberkoop en het
slot om 16.30 uur in de Protestantse Kerk te
Noordwolde. In elke kerk wordt een concert van
ongeveer een half uur gegeven door Jochem
Schuurman, orgel en Alina Rozeboom, sopraan.
In Nieuwehorne (en daarna ook in Oldeberkoop)
wordt het programma en een fietsroute uitgereikt.
Zondag 29, Burgum, Kruiskerk, 16.00 uur:
Lukas Jan Schoonbeek, orgel
Maandag 30, Buitenpost, Mariakerk, 20.00
uur: Martin Mans, orgel
Maandag 30, Sneek, Martinikerk, 20.00 uur:
John Scott (US), orgel
Dinsdag 31, Bolsward, Martinikerk, 20.00 uur:
Daniel Roth (FR), orgel
AUGUSTUS
Woensdag 1, Grou (Grouw), Sint-Piterkerk,
20.00 uur: Kees van Eersel, orgel
Woensdag 1, Leeuwarden, Grote of Jacobijnerkerk,
20.00 uur: Anja Hendrikx, orgel
Donderdag 2, Easterein (Oosterend), Martinikerk,
20.00 uur: Balt R. de Vries, orgel
Donderdag 2, Hollum (Am.), Hervormde Kerk,
20.30 uur: concertgever(s) nog onbekend
Zaterdag 4, Leeuwarden, Doopsgezinde Kerk,
14.30: inloopconcert door Sander van den Houten,
orgel
Zaterdag 4, Workum, Sint-Gertrudiskerk,
20.00 uur: Theo Jellema, orgel
Maandag 6, Sneek, Sint-Martinuskerk-aan-de-
Singel, 20.00 uur: Peter van der Weide en Frits
Haaze, orgel met medewerking van het zangkwartet
Voix Célèstes
Dinsdag 7, Bolsward, Martinikerk, 20.00 uur:
Martin Mans, orgel
Woensdag 8, Grou (Grouw), Sint-Piterkerk,
20.00 uur: Sietze de Vries, orgel
Woensdag 8, Langweer, Herv. Kerk, 20.00 uur:
Liuwe Tamminga (IT), orgel
Woensdag 8, Leeuwarden, Grote of Jacobijnerkerk,
20.00 uur: Cor Ardesch, orgel
Donderdag 9, Easterein (Oosterend), Martinikerk,
20.00 uur: Jaap Zwart, orgel
Donderdag 9, Hollum (Am.), Hervormde Kerk,
20.30 uur: concertgever(s) nog onbekend
Donderdag 9, Hoorn (Terschelling), Sint-Janskerk,
20.00 uur: Jochem Schuurman, orgel
Vrijdag 10, Dokkum, Grote of Martinuskerk,
20.00 uur: Jan van Bezuijen, orgel (Sweelinck en
tijdgenoten)
Vrijdag 10, Harlingen, Grote Kerk, 20.00 uur:
Eeuwe Zijlstra, orgel
Vrijdag 10, Leeuwarden, Grote of Jacobijnerkerk,
12.30 uur: Theo Jellema, orgel; lunchpauzeconcert
Zaterdag 11, Franeker, Martinikerk, 20.00 uur:
Jochem Schuurman, orgel
Zaterdag 11, Leeuwarden, Doopsgezinde
Kerk, 14.30: inloopconcert door Jochem
Schuurman, orgel
Maandag 13, Sneek, Martinikerk, 20.00 uur:
Dirk S. Donker, orgel
Dinsdag 14, Bolsward, Martinikerk, 20.00 uur:
Herman van Vliet, orgel
Woensdag 15, Grou (Grouw), Sint-Piterkerk,
20.00 uur: Wietse Meinardi, orgel
Woensdag 15, Leeuwarden, Grote of Jacobijnerkerk,
20.00 uur: Wolfgang Zerer (DE), orgel
Donderdag 16, Hollum (Am.), Hervormde
Kerk, 20.30 uur: concertgever(s) nog onbekend
Vrijdag 17, Balk, It Breahûs (v.m. Herv.Kerk),
20.30 uur: Eeuwe Zijlstra, orgel en Jan Vermaning,
trompet. Concert in het kader van ‘Muziek
aan de Luts’.
Vrijdag 17, Dokkum, Grote of Martinuskerk,
20.00 uur: Henk Verhoef, orgel (Sweelinck en
tijdgenoten)
Zaterdag 18, Leeuwarden, Doopsgezinde
Kerk, 14.30: inloopconcert door Vincent Hensen,
orgel
Maandag 20, Sneek, Martinikerk, 20.00 uur:
Jan Hage, orgel
Dinsdag 21, Bolsward, Martinikerk, 20.00 uur:
Everhard Zwart, orgel
Woensdag 22, Grou (Grouw), Sint-Piterkerk,
20.00 uur: Henk de Vries, orgel
Woensdag 22, Langweer, Hervormde Kerk,
20.00 uur: Jochem Schuurman, orgel
Woensdag 22, Leeuwarden, Grote of Jacobijnerkerk,
20.00 uur: Bert den Hertog, orgel
Woensdag 22, Workum, Sint-Gertrudiskerk, 19.30
uur: inloopconcert door Balt R. de Vries, orgel
Donderdag 23, Hollum (Am.), Hervormde
Kerk, 20.30 uur: Henk de Vries, orgel en Theo
Halming, cornet
Vrijdag 24, Dokkum, Grote of Martinuskerk,
20.00 uur: Gerda Peters, orgel (Sweelinck en
tijdgenoten)
Vrijdag 24, Harlingen, Grote Kerk, 20.00 uur:
Daniël Zaretsky (RU), orgel
Vrijdag 24, Leeuwarden, Grote of Jacobijner-
Het Hardorfforgel (1877) in de Petruskerk van Wânswert.
Foto: Riemer Gerard van der Veen, Fenderlee Digital Imaging Leeuwarden.
Het Hardorfforgel (1861) in de Johanneskerk te Britsum.
Foto: Riemer Gerard van der Veen, Fenderlee Digital
Imaging Leeuwarden.
kerk, 12.30 uur: Broer de Witte, orgel; lunchpauzeconcert
Zaterdag 25, Burgum, Kruiskerk, 20.00 uur:
Dennis van der Wijk, orgel
Zaterdag 25, Leeuwarden, Doopsgezinde
Kerk, 14.30: inloopconcert door Gerben Bergstra,
orgel
** Zaterdag 25 aug., Westhem (Bartholomeuskerk),
Uitwellingerga (Nederlands Hervormde
kerk) en Burgwerd (Johanneskerk): orgel- en
Kerkenexcursie van de Stichting Âlde Fryske
Tsjerken onder leiding van organist Theo Jellema.
Aanvang: 13.30 uur in Westhem; vervolg
om 14.30 uur in Uitwellingerga en 16.00 uur in
Burgwerd.
Aanmelden tot 22 augustus via: impresariaat@
aldefrysketsjerken.nl of 06 - 34001636.
Entree: € 20,- inclusief koffie/thee en gebak. Donateurs
van de Stichting Alde Fryske Tsjerken €
2,50 korting. Vervoer: per auto op eigen gelegenheid.
Maximaal 50 deelnemers.
Maandag 27, Sneek, Martinikerk, 20.00 uur:
Dirk S. Donker, orgel
Dinsdag 28, Bolsward, Martinikerk, 20.00 uur:
Leo van Doeselaar, orgel
Woensdag 29, Leeuwarden, Grote of Jacobijnerkerk,
20.00 uur: Theo Jellema, orgel (verzoekprogramma)
SEPTEMBER
Zaterdag 1, Franeker, Martinikerk, 20.00 uur:
Jan van Beijeren Bergen en Henegouwen, orgel
Zaterdag 1, Heerenveen, Trinitaskerk, 20.00
uur: Jan Hage, orgel (eerste concert op het overgeplaatste
en gerestaureerde Reilorgel)
Maandag 3, Sneek, Martinikerk, 20.00 uur: Dirk
S. Donker, orgel (met een Bachprogramma)
Dinsdag 4, Bolsward, Martinikerk, 20.00 uur:
Martin Mans, orgel
Woensdag 5, Workum, Sint-Gertrudiskerk,

Friese orgelkrant pagina 17
Het Adema-orgel (1867) in de Tsjerke op ‘e Terp te Burdaard.
Foto: Riemer Gerard van der Veen, Fenderlee Digital Imaging Leeuwarden.
19.30 uur: inloopconcert door Aalt Landman,
orgel
Vrijdag 7, Dokkum, Grote of Martinuskerk,
20.00 uur: Auke de Boer, orgel (Sweelinck en
tijdgenoten)
Zaterdag 8, Oosterwolde, Dorpskerk, 16.00
uur: concert ter afsluiting van de open monumentendag
annex nationale orgeldag
Dinsdag 4 t/m zaterdag 8 sept: Leeuwarder
Orgelfestival-Sweelinckfestival met o.a. Age
Freerk Bokma en Theo Jellema, orgel en Erik
Bosgraaf, blokfluit.
** MONUMENTENDAG EN ORGELDAG**
Zaterdag 8: nationale orgeldag in Fryslân; in
zo’n 130 kerken bestaat de mogelijkheid het orgel
te bespelen. Voor aanmelding en meer informatie
zie elders in deze krant
Zaterdag 8, Leeuwarden, Grote of Jacobijnerkerk,
16.00 uur: Age Freerk Bokma, orgel. Afsluitend
concert van de nationale orgeldag en van
het Leeuwarder Orgelfestival
Zaterdag 8: open monumentendag; veel kerken
en kerkorgels in Fryslân zijn te bezichtigen.
Zaterdag 8, Tzummarum, Sint-Martinustsjerke,
19.30 uur: Gerwin van der Plaats, orgel
m.m.v. het Urker Mannen Kwartet.
Maandag 10, Sneek, Sint-Martinuskerk-aande-Singel,
20.00 uur: Bernard Bartelink, orgel
Dinsdag 11, Drachten, Grote Kerk, 20.00 uur:
Jochem Schuurman, orgel
Woensdag 12, Opeinde, Geref. Kerk, 20.00
uur: Martin Mans, orgel
Zaterdag 22, Berltsum (Berlikum), Koepelkerk,
20.00 uur: Frank Kaman, orgel
Zaterdag 22, Minnertsga, Meinardskerk, 20.00
uur: Wim Magré, orgel
Zondag 23, Burgum, Kruiskerk, 16.00 uur:
Henk de Vries, orgel
Zondag 23, Sint-Jacobiparochie, De Groate
Kerk, 15.30 uur: Simon Bouma orgel, vleugel en
Gellius Sijpesteijn, trompet
Zaterdag 29, Hoorn (Terschelling), Sint-Janskerk,
20.00 uur: Christiaan de Vries, orgel en
Gerda Postma, trompet. **
**ORGELEXCURSIE**
Zaterdag 29 sept.: Najaarsexcursie van de
Stichting Organum Frisicum naar de Doelhofkerk
in Âldeboarn (Oldeboorn), Akkrum, Jirnsum
(Irnsum) Doopsgezinde Kerk en de Sint-Piterkerk
in Grou (Grouw). Excursieleiders: Theo Jellema
en Peter van der Zwaag. Aanvang: 10.30
uur. Ontvangst in Âldeboarn vanaf 09.45 uur.
OKTOBER
Dinsdag 2, Drachten, Grote Kerk, 20.00 uur:
Marco den Toom, orgel
Zaterdag 6, Drogeham, Chr. Geref. Kerk, 20.00
uur: Martin Zonnenberg, orgel
Zondag 7, Heerenveen, Doopsgezinde Kerk,
15.30 uur: Gerrie Meijers, orgel en Wieke Ubels,
sopraan
Vrijdag 12, Workum, Sint-Gertrudiskerk, 20.00
uur: Martin Mans, orgel
Zaterdag 13, Boazum en Raerd, 13.30 uur:
Boazum (Knol 1791) en 14.45 uur: Raerd (Hillebrand
1816/Van Dam 1863). Is excursie KVOKafdeling
Fryslân. Meer info: j.rollema@planet.nl
Zaterdag 13, Drachten, De Fonteinkerk, 20.00
uur: Jochem Schuurman, orgel (Bachconcert)
Zondag 14, Sint-Jacobiparochie, De Groate
Kerk, 15.00 uur: Sweelinckcantorij o.l.v. Take
Beukema m.m.v. Broer de Witte, orgel en klavecimbel
(Sweelinckproject)
Woensdag 24, Damwoude, Benedictuskerk,
20.00 uur: Jaap Zwart (herdenkingsconcert
Feike Asma)
Vrijdag 26, Drachten, Grote Kerk, 20.00 uur:
Martin Mans, orgel
NOVEMBER
Zaterdag 3, Drogeham, Chr. Geref. Kerk, 20.00
uur: Martin Mans, orgel
Zaterdag 10, Haulerwijk, Kruiskerk, 20.00 uur:
Vocaal Ensemble m.m.v. Arian van der Mark,
orgel
Vrijdag 16, Drachten, Grote Kerk, 20.00 uur:
Martin Zonnenberg, orgel
Zondag 18, Mantgum, Mariakerk, 15.00 uur:
talentenconcert door orgel- en vioolleerlingen
van Take Beukema en Irene de Boer
Zaterdag 24, Berltsum (Berlikum), Kruiskerk,
20.00 uur: Jorrit Woudt, orgel
DECEMBER
Zondag 2, Heerenveen, Trinitaskerk, 15.30
uur: Frans Tersteeg, orgel (met een adventsprogramma)
Zaterdag 15, Ferwert, Sint-Martinustsjerke,
20.00 uur: Christiaan de Vries, orgel (kerstconcert)
Zondag 16, Drachten, Grote Kerk, 16.00 uur: Harm
Hoeve, orgel (concert en zangdienst, opbrengst ten
bate van de restauratie van de Grote Kerk)
Zondag 16, Heerenveen, RK Heilige Geest Parochiekerk,
16.00 uur: cantorij van de Grote of
Sint-Nicolaaskerk te Edam o.l.v. Ank de Blaay
m.m.v. Fedde Tuinstra, orgel
Vrijdag 21, Katlijk, Thomastsjerke, 20.00 uur:
Peter van der Weide, orgel en Jan Hooghiemstra,
tenor (kerstliederenrecital)
Woensdag 26 (Tweede Kerstdag), Bolsward,
Martinikerk, 15.00 uur: Martin Mans, orgel
Woensdag 26 (Tweede Kerstdag), Leeuwarden,
Grote of Jacobijnerkerk, 15.00 uur: Theo
Jellema, orgel
CONCERTEN IN 2013:
FEBRUARI
Zaterdag 2, Ferwert (Ferwerd), Sint-Martinustsjerke,
20.00 uur: Piet de Jong, orgel m.m.v. een
ensemble o.l.v. Joop de Jong
MAART
Zaterdag 23, Ferwert, (Ferwerd), Sint-Martinustsjerke,
20.00 uur: Martin Mans, orgel
Net over de Friese grens nog de volgende
concerten in Drenthe:
Woensdag, 4 juli, Smilde, Koepelkerk, 20.00
uur: Gonny van der Maten, orgel
Vrijdag, 6 juli, Roden, Catharinakerk, 20.00
uur: Bernard Winsemius, orgel
Woensdag, 11 juli, Smilde, Koepelkerk, 20.00
uur: Erwin Wiersinga, orgel
Woensdag, 18 juli, Smilde, Koepelkerk, 20.00
uur: Leonore Lub, orgel
Vrijdag, 20 juli, Roden, Catharinakerk, 20.00
uur: Henk de Vries, orgel
Woensdag, 25 juli, Smilde, Koepelkerk, 20.00
uur: Jaap Zwart jr., orgel
Woensdag, 1 aug., Smilde, Koepelkerk, 20.00
uur: Gerrie Meijers, orgel
Vrijdag, 3 aug., Roden, Catharinakerk, 20.00
uur: Cor Ardesch, orgel
Woensdag, 8 aug., Smilde, Koepelkerk, 20.00
uur: Harm Hoeve, orgel
Woensdag, 15 aug., Smilde, Koepelkerk,
20.00 uur: Christine Kamp, orgel
Vrijdag, 24 aug., Roden, Catharinakerk, 20.00
uur: Erwin Wiersinga, orgel
Woensdag, 22 aug., Smilde, Koepelkerk,
20.00 uur: André Knevel, orgel
Woensdag, 29 aug., Smilde, Koepelkerk,
20.00 uur: Petra Veenswijk, orgel
Beiaardconcerten
Vrijdag 15 juni, Dokkum, 19.00 uur: Auke de
Boer m.m.v. Big Band Opus 3 o.l.v. Gerard Viet
Woensdag 27 juni, Sneek, 20.00 uur: Dirk S.
Donker
Woensdag 4 juli, Sneek, 20.00 uur: Arie Abbenes
Woensdag 11 juli, Sneek, 20.00 uur: Bernard
Winsemius
Woensdag 18 juli, Sneek, 20.00 uur: Henk G.
van Putten
Vrijdag 20 juli, Dokkum, 19.00 uur: Janno den
Engelsman
Woensdag 25 juli, Sneek, 20.00 uur: Dirk S.
Donker
Het koororgel van Fonteijn & Gaal (1975) dat sinds
2000 in de Godeharduskerk te Marrum staat. Foto:
Riemer Gerard van der Veen, Fenderlee Digital Imaging
Leeuwarden.
Vrijdag 27 juli, Dokkum, 19.00 uur: John Widmann
(US)
Vrijdag 10 aug., Dokkum, 19.00 uur: Jan van
Bezuijen
Woensdag 15 aug., Sneek, 20.00 uur: Boudewijn
Zwart
Vrijdag 17 aug., Dokkum, 19.00 uur: Henk Verhoef
Woensdag 22 aug., Sneek, 20.00 uur: Koen
Van Assche (BE)
Vrijdag 24 aug., Dokkum, 19.00 uur: Gerda
Peters
Vrijdag 7 sept., Dokkum, 19.00 uur: Auke de
Boer (verzoekprogramma)
Beiaardconcerten Dokkum zomer 2012
(‘s vrijdags om 19.00 uur). Wekelijks wordt de beiaard
op het stadhuis van Dokkum bespeeld door
de stadsbeiaardier, Auke de Boer, en wel ‘live’ op
vrijdagavond tijdens de koopavond van 19.00 tot
20.00 uur. Daarnaast worden er in de zomerperiode
gastbeiaardiers uit binnen- en buitenland
uitgenodigd. Een aantal van hen is zowel beiaardier
als organist en verzorgt aansluitend ook het
orgelconcert in de Grote- of Martinuskerk aan de
Markt. Voor en rond het stadhuis aan de Zijl zijn
voldoende rustige luisterplaatsen om het recital
te beluisteren. Na afloop kunt u dan rustig via de
Hoogstraat naar de Grote Kerk wandelen voor het
aansluitende orgel-inloopconcert.
Sneek
Bovendien elke dinsdag en vrijdag in Sneek van
12.00 – 12.30 uur: beiaardbespeling door stadsbeiaardier
Dirk S. Donker
Het Bakker & Timmenga-orgel (1896) in de Julianakerk (annex Cultuurtoeristisch Informatiecentrum) van
Oudebildtzijl. Foto: Riemer Gerard van der Veen, Fenderlee Digital Imaging Leeuwarden.

pagina 18
Friese orgelkrant
De Friese Orgelkrant en de Friese Orgelagenda worden
jaarlijks uitgegeven door de STICHTING ORGA-
NUM FRISICUM, die in 1994 is opgericht. In 2012
komt de Friese Orgelkrant voor de 15e keer uit. Alle
orgelconcerten in Friesland van Pasen tot en met
Kerst staan in de Friese Orgelagenda. Volgens haar
statuten heeft de stichting Organum Frisicum ten
doel: ‘. . . . het instandhouden en bevorderen van orgelconcerten
in Friesland en voorts hetgeen met één
en ander rechtstreeks of zijdelings verband houdt of
daartoe bevorderlijk kan zijn, alles in de ruimste zin
des woords.
De stichting tracht haar doel onder meer te verwezenlijken
door publicitaire middelen, het bieden van
een platform voor coördinatie en het jaarlijks uitbrengen
van een Friese orgelagenda voor een heel seizoen’.
De Friese Orgelkrant verschijnt éénmaal per
jaar en is opgemaakt door Flevodruk bv te Harlingen.
De redactie van de Friese Orgelkrant bestaat uit
Keimpe van de Wal (KW), Theo Jellema (TJ) en de
eindredacteuren Peter van der Zwaag (PCZ) en Johan
Sjoukema (JSJ). Vaste medewerkers zijn Folkert
Binnema (FB) en Victor Timmer (VT). Ook externe
medewerkers leveren veelal een bijdrage. De foto’s
in de Friese Orgelkrant worden meestal door diverse
amateur-fotografen gemaakt. De namen van de fotografen
zijn zoveel mogelijk bij de foto’s vermeld.
Sinds oktober 2000 beschikt de Stichting Organum
De Stichting Âlde Fryske Tsjerken heeft in haar
41-jarige bestaan 39 monumentale kerkgebouwen
en twee klokkenstoelen in eigendom overgenomen.
In veel van die kerken bevindt zich
een orgel of kerkharmonium. Vijf orgels konden
in de afgelopen decennia worden gerestaureerd:
Sint-Jacobiparochie 1983; Blessum 1996; Terband
2003; Hegebeintum 2004; Zweins 2004.
Het orgel van Boksum wordt op dit moment
gerestaureerd; elders in deze Orgelkrant kunt u
daar meer over lezen.
Het doel van de Stichting Organum Frisicum is
om orgels meer bekendheid te geven, zodat er
meer waardering voor komt. Het doel van de
Stichting Âlde Fryske Tsjerken is in de eerste
De Friese Orgelkrant en Orgelagenda 2012
Frisicum over een eigen website: www.organumfrisicum.nl.
Deze is opgezet door de gebroeders
Foppe en Luuk Duursma. Deelnemers aan de
nationale orgeldag wordt in het bijzonder aangeraden
de website te bezoeken. Aanmelding voor
de orgeldag op 8 september van dit jaar gaat zoveel
mogelijk via de website van de stichting (zie
mededelingen elders in deze krant). De website
kan ook worden gebruikt om met het stichtingsbestuur
en de webmasters te communiceren.
Met vragen of opmerkingen naar aanleiding van
de Friese Orgelkrant kunt u ook terecht bij mw. J.
de Vries in Veenwouden.
De Stichting Organum Frisicum organiseert elk
jaar diverse orgelactiviteiten, waarvan in deze
krant mededeling wordt gedaan. In samenwerking
met de Friese Pers Boekerij heeft zij het boek
‘Vijf eeuwen Friese orgelbouw’ dat een overzicht
van het Friese orgelbezit biedt, uitgegeven. Auteur
is Jan Jongepier. Voor meer informatie over
deze activiteiten kunt u onze website bezoeken
of bellen met onze administratrice, mevrouw J.
de Vries, Pluimzegge 6, 9269 MA Veenwouden;
telefoon: 0511 – 476042.
Ik meld mij aan als donateur van de STICHTING ORGANUM FRISICUM:
Dhr. / Mw.
Adres
Postcode Woonplaats
Voor een bedrag van tenminste € 12,50 per jaar bent u donateur van de Stichting
Organum Frisicum. U geniet dan korting bij deelname aan haar activiteiten. U kunt
een bedrag van € 12,50 of meer overmaken naar ING-nummer 2377793 ten name
van de Stichting Organum Frisicum, Pluimzegge 6 te Veenwouden (onder
vermelding ‘donatie’).
Samenwerking met de Stichting Âlde Fryske Tsjerken
De Stichting Organum Frisicum en de Stichting Âlde Fryske Tsjerken hebben besloten
te gaan samenwerken, met name op het gebied van publiciteit en het bekend
maken van elkaars activiteiten. Deze samenwerking ligt voor de hand omdat
alle orgels in Fryslân in kerken staan, en omdat er in de meeste kerken van de
Stichting Âlde Fryske Tsjerken ook een orgel of harmonium staat. Vanwege deze
samenwerking willen we ons graag aan u voorstellen.
Voormalige Hervormde Kerk in Boer, eigendom van de Stichting Âlde Fryske Tsjerken.
Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden.
plaats de instandhouding van de overgenomen
kerkgebouwen en in de tweede plaats het wekken
van publieke belangstelling voor kerken in
het algemeen.
Voor de instandhouding van onze kerkgebouwen
alleen al is veel geld nodig, heel veel geld.
Gelukkig kan onze stichting rekenen op rijkssubsidie.
Maar om het hele onderhoudsplan
voor de periode 2012-2017 uit te kunnen voeren,
is er nog altijd een eigen bijdrage van ruim
€ 1 miljoen nodig. Dit bedrag dient in dezelfde
periode bijeengebracht te worden. Hierbij gaat
het om sober en doelmatig onderhoud aan onze
39 kerken, inclusief het reguliere onderhoud aan
de orgels. Het onderhoudsplan voorziet dus niet
in de restauratie van orgels. Als een kerk nog
maar beperkt gebruikt wordt, is daar ook geen
directe aanleiding voor. In de praktijk blijkt het
namelijk bijzonder lastig om de benodigde middelen
bijeen te brengen als een orgel nauwelijks
bespeeld wordt. Voor drie orgelconcerten per
jaar komen cultuurfondsen bij wijze van spreken
niet meer over de brug. Gelukkig zijn er steeds
weer Plaatselijke Commissies bereid om met
acties de benodigde middelen bijeen te brengen.
Op dit moment is onze Plaatselijke Commissie
in Jorwert bijvoorbeeld aan het sparen
voor de restauratie van hun orgel. Wellicht dat
het daar in de komende jaren van kan komen?
Met het oog op onze tweede doelstelling, het
wekken van publieke belangstelling voor kerken
in het algemeen, organiseert onze stichting
twee keer per jaar een excursie langs drie kerken
in Fryslân. Daarbij zijn ook niet-donateurs
van harte welkom. De voorjaarsexcursie was
dit jaar op 17 maart (Wolvega, Nijeholtpade en
Kortezwaag), de najaarsexcursie is op 6 oktober
(Raerd/B, Wiuwert, Blessum). Verschillende
Plaatselijke Commissies van de Stichting Âlde
Fryske Tsjerken werken bovendien mee aan de
Voormalige Hervormde Kerk van Westhem (met een
harmonium van de firma Muhleisen uit Straatsburg).
Kerkgebouw is eigendom van de Stichting Âlde Fryske
Tsjerken. Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden.
Voormalige Hervormde Kerk in Jouswier, gewijd aan
Sint-Petrus en eigendom van de Stichting Âlde Fryske
Tsjerken. Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden.
‘Open orgeldag’, die samenvalt met de ‘open
monumentendag’, dit jaar op zaterdag 8 september.
Zo nu en dan organiseert onze stichting
zelf ook een orgelexcursie, zoals in het jubileumjaar
2010 langs een vijftal van onze eigen
kerken, onder leiding van Theo Jellema. Vanwege
de grote belangstelling willen we daarmee
doorgaan, een en ander uiteraard in overleg met
Organum Frisicum. Hou hiervoor onze website
in de gaten. Tenslotte willen we van de gelegenheid
gebruik maken om u te wijzen op het donateurconcert
dat Organum Frisicum op vrijdag
29 juni organiseert in onze kerk in Zweins. Broer
de Witte zal het orgel bespelen, en zijn dochter
Hannah de dwarsfluit en/of traverso. Donateurs
van de Stichting Âlde Fryske Tsjerken hebben
gratis toegang (het magazine ‘Âlde Fryske Tsjerken’
geldt als toegangsbewijs). Vanzelfsprekend
hebben de donateurs van Organum Frisicum
ook gratis toegang. Overigens organiseren onze
Plaatselijke Commissies allerlei culturele activiteiten
in onze kerken. De meeste zaterdagen
en zondagen is er wel iets te doen, waar ook in
Fryslân. Voor een overzicht verwijs ik u naar de
‘Uitagenda’ op onze website. Graag tot ziens in
één van onze kerken!
Gerhard Bakker, directeur
www.aldefrysketsjerken.nl

Friese orgelkrant pagina 19
HENK VERMEULEN VERRASSEND ORGELCOMPONIST
Henk Vermeulen (Rotterdam, 1959) won de gedeelde eerste prijs op het Hinsz Compositieconcours
2011 in Kampen. Hij is regelmatig in Fryslân om orgelconcerten en orgelexcursies
te bezoeken. Zoon of dochter komen vaak mee. Bij hen wordt het fundament
voor de orgelliefde al vroeg gelegd. Het gezin Vermeulen komt al zo’n vijftien jaar
naar Fryslân op vakantie. Hoewel veel orgelliefhebbers Henk regelmatig tijdens Friese
orgelevenementen ontmoeten, weten zij weinig over hem. Hij luistert liever dan dat hij
over zichzelf praat. Het was voor velen dan ook een verrassing te ontdekken, dat Henk
composities voor orgel schrijft en de verrassing werd nog groter toen hij in Kampen zowel
een gedeelde eerste prijs als de publieksprijs in de wacht sleepte. Omdat daarnaast
zijn compositie ‘DROEG-GEORD(end)’ uitgegeven gaat worden bij Boeijenga Music te
Leeuwarden, was er alle aanleiding om Henk uit te nodigen voor een interview in de
Friese Orgelkrant. Gelukkig nam hij onze uitnodiging daartoe aan en daarmee heeft de
Friese Orgelkrant een primeur. Het interview vond in december 2011 in Leeuwarden
plaats, voor het grootste deel in de winkel van Boeijenga aan het Zuidvliet. Henk vond
het geen probleem naar de Friese hoofdstad af te reizen. Daardoor werden we in de
gelegenheid gesteld meer over hem aan de weet te komen en hem te leren kennen, niet
alleen als componist maar ook als een enthousiast orgelliefhebber die de orgelcultuur in
het algemeen en de Friese orgelcultuur in het bijzonder een warm hart toedraagt.
Componist Henk Vermeulen in de Muziek- en Boekhandel Boeijenga te Leeuwarden.
Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden december 2011.
Wie of wat is Henk Vermeulen?
Henk is zijn geboortestad altijd trouw gebleven.
Hij woont nu met zijn vrouw Sandra, zoon Martijn
en dochter Mirjam in Schiebroek, aan de noordrand
van Rotterdam. Hij heeft op verschillende
adressen in onze nationale havenstad gewoond,
maar is geleidelijk steeds meer naar het Noorden
– in de richting van Fryslân, zoals Henk zelf zegt
– opgeschoven.
Hoewel hij zich geen organist wenst te noemen,
begeleidt hij af en toe een dienst in de Oranjekerk
en de Goede Herderkerk.
Sinds 1996 komt hij met zijn gezin regelmatig op
vakantie in Fryslân. De voedingsbodem van de
liefde voor Fryslân is voor een deel gelegd door
de boeken over de Kameleon.
Orgels in Fryslân spelen een belangrijke rol in de
ontwikkeling van Henks muzikale leven, zoals
we hierna zullen zien.
Hoe is je liefde voor het orgel ontstaan?
Thuis hadden we een harmonium waarop mijn
moeder speelde. Zij speelde vooral psalmen.
Op cijferakkoorden. Dat vond ik interessant en ik
ben zelf ook op het harmonium gaan spelen. In
die tijd improviseerde ik meestal maar wat. Ook
mijn vader heeft de liefde voor het orgel gevoed.
Hij nam mij vaak mee naar orgelconcerten, in
eerste instantie natuurlijk in mijn geboorteplaats
Rotterdam, maar ook gingen we wel eens met
de trein naar bijvoorbeeld Haarlem. Zo ben ik
opgegroeid met het instrument. Maar ik was al in
de twintig voordat ik echt orgelles nam! Daarom
noem ik mezelf dan ook niet echt een organist,
ook al speel ik af en toe tijdens diensten in Rotterdam.
Ik volg momenteel improvisatielessen bij
Hayo Boerema, de organist van de Laurenskerk.
Waar komt de liefde voor Fryslân vandaan?
Ik heb altijd al een voorliefde gehad voor de
Friese provincie en ik houd ook erg van de vele
mooie orgels die deze provincie huisvest. Dat
is allemaal begonnen met de boeken over de
vrienden van de Kameleon. Deze kinderboeken
spelen zich af in Fryslân en spraken erg tot mijn
verbeelding. Het is natuurlijk ook een provincie
met een prachtig landschap!
En er is in bijna elk dorpje wel een mooi orgel te
vinden. Ik kom dan ook zoveel mogelijk op de
excursies die de Stichting Organum Frisicum organiseert
en doe elk jaar mee met de Nationale
Orgeldag in Fryslân. Ik heb een vast vakantieadres
in Minnertsga. In 2006 vierde ik met mijn
gezin dat ik voor het tiende jaar in Fryslân op
vakantie was. Dat hebben we toen samen met
wat vrienden gevierd in de Meinardskerk in Minnertsga.
Mijn Rotterdamse vriend, de organist
Bert den Hertog, heeft toen een concert gegeven
op het Robustellyorgel in die kerk.
Het Robustelly-orgel (1785) in de Meinardskerk te
Minnertsga. Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden.
Zou je kunnen zeggen dat Fryslân ook veel voor
jouw muzikale ontwikkeling heeft betekend?
Jazeker! Eigenlijk heel veel. Datzelfde jaar bezocht
ik ook een concert in de Grote Kerk van
Harlingen. Na afloop mocht ik zelf even op het
Hinszorgel spelen. De vaste organist van de
kerk, Eeuwe Zijlstra, was naar eigen zeggen
behoorlijk onder de indruk van de improvisatie
die ik toen speelde. Hij heeft mij aangeraden improvisatielessen
te gaan nemen. Ook speelde ik
eens op het Müllerorgel in de Jacobijnerkerk in
Leeuwarden tijdens de Nationale Orgeldag. De
vaste organist, Theo Jellema, was toen ook lovend
over mijn improvisaties. Dat heeft mij toen
zeker er toe gezet om het talent, dat ik kennelijk
heb, verder te ontwikkelen door daadwerkelijk
les te nemen bij Hayo Boerema.
Wanneer ben je begonnen als componist?
Ik schreef altijd al wel kleine dingetjes op, maar
nadat ik met lessen was begonnen bij Hayo
schreef ik pas mijn eerste echte orgelwerk
‘Hommage à Messiaen’. Het was een hommage
aan Messiaen, omdat de harmonieën gebaseerd
waren op het werk van Messiaen. Hayo
was meteen enthousiast en heeft het ook tijdens
een concert in de Laurens gespeeld. Mijn compositie
nam 9 minuten in beslag. Ik was echt
heel trots dat mijn naam op het programma
stond tussen grote namen als Bach en Widor.
Dat doet echt wat met je. Het is natuurlijk ook
fantastisch om je eigen muziek te horen in zo’n
prachtige grote kerk. Bert den Hertog speelde
het werk tijdens een concert ter gelegenheid
van mijn 50e verjaardag en bij hem duurde het
12 minuten. Toen Theo Jellema oktober 2011
het werk tijdens de internationale orgelexcursie
op het Callinetorgel in de Sainte Madeleine in
Besançon (F) speelde, deed hij er 15 minuten
over. Fascinerend dat verschil in benadering
Mijn tweede werk, dat ‘Tolve’ (twaalf in het Fries,
red.) heet, werd tijdens dat verjaardagconcert
gespeeld door Jan Hoegee.
Hinszorgel (1776) in de Grote Kerk van Harlingen
vóór de reconstructie van 2010-2011.
Foto: Ad Fahner, Leeuwarden.
En toen kwam het compositieconcours in
Kampen op jouw pad!
Inderdaad. Ik wist al wel van het bestaan van
het concours, maar er aan meedoen leek me
nog niet haalbaar. Voor het concours in 2011
heb ik de stoute schoenen aangetrokken en
toch een stuk gecomponeerd en ingestuurd.
Het concoursthema was ‘Orde van de canon,
kunst van de vlucht’. Het gedicht ‘Hoe ongehoord’
van Hans Bouma diende ter inspiratie
van de componisten. Het gedicht eindigt met
de zinsnede “droeg en droeg en droeg”. Dit was
voor mij reden om een Passacaglia te schrijven.
Een Passacaglia is een stuk met een baslijn
die steeds herhaald wordt. Met deze baslijn
heb je meteen een soort vorm waarin je de rest
van het stuk kunt gieten. De titel van het stuk
is ‘DROEG-GEORD(end)’. Mijn opus 3. De ritmiek
van de bekende canon ‘Vader Jacob’ zit
erin verwerkt. Op zondagavond was ik nog druk
aan het componeren, omdat ik het werk nog
moest posten voor de brievenbus om 18.00
uur gelicht werd. Dat is gelukt zodat het de volgende
dag nog net op tijd ingeleverd was. Die
zelfde maandagavond had ik les van Hayo en
heb hem het stuk dat ik dus net daarvoor had
opgestuurd laten zien. Hayo zei meteen dat dit
wel eens een nominatie zou kunnen worden! Ik
was heel verbaasd, want ik had het lang niet zo
hoog ingeschat. Ik was eigenlijk zelf helemaal
niet zo tevreden over het stuk. Het was mij nog
niet helemaal eigen geworden. Maar hoe langer
ik het stuk doorspeelde, hoe beter ik het leerde
kennen en hoe meer het tot mijzelf doordrong.
Uiteindelijk vond ik het zelf ook steeds mooier
worden. Zo blijkt dat je ook zelf in zo’n stuk moet
groeien, voordat je het jezelf helemaal eigen
hebt gemaakt.
En het werk werd dus inderdaad genomineerd
voor de finale.
Ja, tot mijn eigen verbazing! Deze nominatie
was voor mij op zich al de hoofdprijs. Ik had zelf
niet door dat ik als componist al zover was. Bert
den Hertog was direct bereid om mijn stuk uit
te voeren op het concours. Het is belangrijk dat
de organist die de compositie uitvoert zich kan
vinden in het werk. Ik vroeg me eerst wel af of
het stuk wel goed bij Bert zou passen. Maar dat
bleek uiteindelijk geen enkel probleem te zijn!
Het werk paste eigenlijk heel goed bij Bert. Hij
heeft het geweldig uitgevoerd. Toen we uiteindelijk
de eerste prijs wonnen, dacht ik dan ook:
eigenlijk hebben wij de prijs samen gewonnen.
We hebben ook samen de registraties uitgezocht.
Bijzonder indrukwekkend was het slot
van het stuk, waarbij Bert alleen de Salicionaal
gebruikte: dat een eenstemmig einde van een
werk met slechts een Salicionaal zoveel zeggingskracht
kan hebben. Het is voor mij nog
steeds een beetje onwerkelijk. Ben ik nou werkelijk
een echte componist?
Je won niet alleen de eerste prijs, maar
ook de publieksprijs. Dat moet een mooie
opsteker voor je zijn geweest.
De publieksprijs was een prachtig schilderij. Eigenlijk
vind ik zo’n tastbare prijs nog mooier dan
het geldbedrag dat aan de eerste prijs verbonden
was. Ik heb het een prominent plekje gegeven,
zodat ik er vaak aan terug kan denken.
Daarnaast vond ik het natuurlijk leuk om te vernemen
dat het publiek mijn compositie dus ook
kon waarderen.
Door welke componisten laat je je inspireren
bij het componeren?
Ik houd vooral veel van de laatromantische of
vroegmoderne componisten uit Frankrijk. Bijvoorbeeld
Dupré, Langlais, Messiaen en Alain.
Ik houd echt heel veel van de Franse muziek en
de Franse cultuur. Parijs vind ik ook een fantastische
stad, dat is voor mij echt ‘the place to be’.
Muzikaal gesproken, ben ik een francofiel.
Ben je van plan om in de toekomst nog
een componistenopleiding te volgen?
Ik heb nooit echt een opleiding tot componist
gehad. Ik ben dus niet zo bekend met de theorie
en de termen die in de muziekleer gebruikt worden.
Ik heb mijn eigen woorden bedacht waarmee
ik een naam geef aan de verschillende manieren
die ik gebruik om te componeren. Soms
spiegel ik bijvoorbeeld bepaalde noten. Het thema
van de Passacaglia in DROEG-GEORD(end)
is ook door spiegeling ontstaan, evenals de titel.
En ik gebruik soms de techniek ‘zwart tegen
wit’, waarbij ik met de linkerhand bijvoorbeeld
iets op zwarte toetsen doe en met de rechter
op de witte. Maar het meeste componeer ik
gewoon op gevoel. Ik denk veel in sferen en in
klanken. Daarom vind ik het ook niet prettig om
met een deadline te werken. Soms kan het namelijk
goed zijn een stuk twee maanden te laten
liggen, dan weer verder te gaan en het uiteindelijk
op een gegeven moment af te maken. Soms

pagina 20
Friese orgelkrant
Het Hinszorgel (1743) in de Bovenkerk van Kampen.
Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden
denk ik dat een opleiding misschien toch wel
goed zou kunnen zijn, omdat ritmiek en solfège
niet echt mijn sterkste punten zijn. En die dingen
zijn toch wel belangrijk, want soms weet ik niet
goed hoe ik iets wat ik in mijn hoofd heb zitten
op papier moet zetten.
Wat voor andere werkzaamheden doe je
in het dagelijks leven, naast componeren?
Ik heb verscheidene jaren in de zorg gewerkt. In
2010 nam ik de beslissing om mijn baan op te
zeggen en mijn leven te wijden aan de muziek.
Dat was dus nog voor het compositieconcours
in Kampen. Best spannend deze ‘ommezwaai’,
maar ik volg mijn hart. De prijzen die ik in Kampen
behaalde, waren een belangrijke bevestiging
van mijn keuze. Ik kon mijn baan opzeggen
omdat ik vertrouw op de bijbel. In de bijbel
staat dat je je geen zorgen hoeft te maken over
de dag van morgen als je op God vertrouwt. Ik
organiseer nu ook festivals. Het Frans Orgelfestival
onlangs in de Goede Herderkerk van
Rotterdam-Schiebroek (29 oktober 2011, red.)
beschouw ik als een soort stage. Ik heb er veel
van geleerd. Als festivalorganisator heb je veel
Rococo in Raerd
Restauratie Laurentiuskerk afgerond
Na bijna drie jaar is dit voorjaar de restauratie van de Laurentiuskerk te Raerd (Boarnsterhim)
afgerond. Het is een project geworden, waarbij niets is overgeslagen: wanden, rouwborden,
vloeren, dak, buitenmuren, ramen, toren, orgel. Kortom, alles is grondig aangepakt. Waar nodig,
zijn onderdelen vernieuwd en hersteld. In een aantal gevallen vonden Rijksdienst, architect
en opdrachtgever het zelfs verantwoord om tot reconstructie over te gaan. Al met al heeft
het hele project ruim 1,3 miljoen euro gekost, een veelvoud van de kosten van de oorspronkelijke
plannen. Door de restauratie heeft de kerk de 19e-eeuwse uitstraling teruggekregen, die
in 1909 door een herinrichting was verdwenen.
Lange adem
Al met al heeft het hele proces meer dan twintig
jaar geduurd. Begin jaren negentig ontstond bij
de kerkvoogden de wens om hun uit 1815 daterende
kerk te restaureren. De pleister viel van de
muren en ook het dak begon zwakke plekken te
vertonen. De plannen waren toen bescheiden:
het zou bij een opknapbeurt van het schip blijven.
Tot de uitvoering ervan is het echter nooit
gekomen. Er werden wel aanvragen voor subsidie
ingediend, maar iedere keer viel Raerd
buiten de prijzen. Monumentenzorg (tegenwoordig
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)
werkte met een puntensysteem en het schijnt
dat Raerd op een bepaald moment precies één
punt tekort kwam om voor restauratiesubsidie in
aanmerking te komen.
Zo’n jaar of tien geleden werd er een nieuwe
poging gedaan, nu met (iets) meer succes. De
plannen waren inmiddels grondig gewijzigd. Het
idee was namelijk ontstaan om de inrichting van
de kerk terug te brengen naar de situatie van
vóór 1909. In dat jaar had een grondige renovatie
plaatsgevonden onder leiding van architect
Hendrik Kramer uit Leeuwarden. De preekstoel
werd bij die gelegenheid verplaatst van de zuid-
naar de oostmuur en de hele inrichting werd
daarop aangepast. Al het geschilderde eiken
meubilair werd geloogd en het in 1871 wit geschilderde
orgel werd voorzien van een eiken
creativiteit nodig en gelukkig heb ik die! Ik wil
er echt iets bijzonders van maken. Je moet dan
natuurlijk letten op de belangrijke dingen, maar
ook de kleine details moeten goed in de gaten
gehouden worden. Bij het Franse Festival bijvoorbeeld
heb ik ervoor gezorgd dat er ook eten
en drinken beschikbaar was voor de bezoekers.
Ik heb geprobeerd er echt een Franse sfeer in te
brengen. Zo heb ik ook uitnodigingen verstuurd
naar Franse mensen. Dat soort dingen maakt
het af. Zekerheidshalve doe ik nog wat parttime
werk bij de post erbij, maar dit jaar wil ik mezelf
inschrijven bij de Kamer van Koophandel.
Wat zijn je drijfveren bij het werk dat je doet?
Ik ben altijd op zoek naar nieuwe klanken op
de vele prachtige Nederlandse orgels. Ik ben
nieuwsgierig naar nieuwe geluiden. En ik vind
het heel belangrijk dat er gecomponeerd blijft
worden voor orgel. Daarom juich ik initiatieven
zoals het compositieconcours in Kampen van
harte toe! Het uiteindelijke doel dat ik met mijn
werk heb is het promoten van het orgel. Het orgel
moet gezien worden als volwaardig instrument,
net als alle andere muziekinstrumenten.
Op concerten zouden ook mensen moeten komen
die normaal gesproken tot bijvoorbeeld het
concertgebouwpubliek gerekend worden. Daarom
vind ik het Orgelpark in Amsterdam ook een
fantastisch initiatief. Ik ben van mening dat je
met al deze dingen bij de kinderen moet beginnen.
Ik neem bijvoorbeeld ook altijd mijn eigen
kinderen mee naar de orgelexcursies van de
Stichting Organum Frisicum. Er worden tegen-
woordig wel steeds meer projecten gedaan met
orgel en kinderen, maar vaak is er geen vervolg.
Het blijft bij een eenmalig gebeuren. Volgens mij
moet dat anders.
Hoe zie je je toekomst voor je?
Wat zijn je plannen?
Ik wil eigenlijk in de toekomst nog wat doen met
improvisatie. Op dit moment vind ik mijn improvisaties
nog niet goed genoeg. Soms lukt het,
maar soms ook niet. Maar misschien komt er
binnenkort een CD uit met allerlei improvisaties
die goed gelukt zijn. Verder ben ik bezig met
een nieuwe compositie: ‘Hommage à Langlais’.
Daar ben ik mee begonnen in 2011 omdat het
toen Cavaillé-Colljaar was. En natuurlijk krijgt
het Franse Orgelfestival een vervolg. Kortom, er
is genoeg te doen en te beleven!
Op het woensdagavondconcert van 22 augustus
in de Grote of Jacobijnerkerk te Leeuwarden
is Bert den Hertog de concerterend organist.
Hij zal dan werk van Henk Vermeulen ten
gehore brengen. Die avond is het oeuvre van
Henk ook in druk te bewonderen. Binnenkort
verschijnt DROEG-GEORD(end) namelijk in
druk bij Boeijenga Music Publications te Leeuwarden.
Daarmee wordt de rol van Fryslân in
Henks muziekleven nog eens onderstreept.
Henk Vermeulen op het Müllerorgel (1727) van de Grote of Jacobijnerkerk te Leeuwarden.
Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden
imitatiekleur. De grootste grafzerken kregen een
plek tegen de muren in het schip en in de hal.
De kerkelijke gemeente ervoer deze indeling
in toenemende mate als onpraktisch en onpersoonlijk.
De afstand tussen kerkgangers en
predikant was groot en een door Kramer in het
midden geplaatst bankenblok bleek een enorme
sta-in-de-weg bij begrafenissen, trouwdiensten
en andere bijzondere activiteiten. Er werd
besloten de restauratieplannen aan te passen
op grond van een drietal foto’s die net voor de
herinrichting van 1909 waren gemaakt. De eiken
kleur van het meubilair kon daarbij wel worden
gehandhaafd en het orgel zou dus ook eiken geschilderd
blijven.
Los van al deze ideeën was inmiddels duidelijk
geworden dat ook de toren aan een opknapbeurt
toe was. Daarvoor werd dan ook een afzonderlijke
aanvraag ingediend. Eerst echter
zou het schip aan de beurt zijn. In 2006 werd
daarvoor eindelijk subsidie beschikbaar gesteld.
Maar dit was een ‘dode mus’: de bodem van
de subsidiepot bij de gemeente Boarnsterhim
kwam in zicht en al gauw bleek, dat er wel subsidie
was, maar dat het beschikbare bedrag veel
te laag was voor de uitvoering van de inmiddels
goedgekeurde plannen. Het bestuur van de in
2006 opgerichte Stichting Restauratie Laurentiuskerk
Raerd stelde echter vast dat het beschikbare
bedrag wel toereikend zou zijn om de
Jochem Schuurman &
Johan Sjoukema
toren te restaureren. Rijksdienst en gemeente
gingen vervolgens akkoord met het voorstel
om de gelden over te hevelen naar de toren en
die eerst maar aan te pakken. In mei 2006 werd
daarbij nog besloten om, als de zaak toch helemaal
over de kop zou gaan, het monumentale
Hillebrand-van Damorgel ook direct maar in de
plannen mee te nemen.
De laatste knopen konden in 2008-2009 doorgehakt
worden. Vlak voor de kredietcrisis besloot
het toenmalige kabinet (CDA, PvdA en
Christen Unie) om een financiële meevaller van
150 miljoen te besteden aan projecten die de
drie regeringspartijen zelf konden aandragen.
Het CDA stelde voor om zijn 50 miljoen toe te
kennen aan totaal 24 monumenten, die dringend
aan restauratie toe waren maar door uiteenlopende
oorzaken telkens weer buiten de
boot waren gevallen. In Fryslân vielen Workum
en Raerd in de prijzen. Onmiddellijk startte de
fondsenwerving en in september 2009 begon
bouwbedrijf Agricola Bouw ’75 met de omvangrijke
klus.
Twee klokken
De buitenkant van het gebouw was het eerst
aan de beurt. Zwakke plekken in het dak werden
vernieuwd en tussen hout en pannen is een
extra laag folie aangebracht, waardoor er geen
risico op lekkage meer is. Pannen die meer dan
25% glazuur misten, zijn vervangen. De goten

Friese orgelkrant pagina 21
Foto uit 2008 van de Raerder Laurentiuskerk. Op het bord staan de belangrijkste historische interieurelementen
vermeld. Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden.
zijn vernieuwd en dat geldt ook voor het aangetaste
voegwerk. Uiteraard is al het houtwerk
geschilderd. Tien zonneblinden, die al jaren opgeslagen
lagen in de toren, zijn opnieuw geschilderd
en teruggehangen aan de zuidmuur.
Ook in de toren is een deel van het houtwerk
vernieuwd. Hier was het vooral de in het verleden
al uitgeroeide bonte knaagkever, die voor
verzwakking van de constructie had gezorgd.
Alle oude leien zijn vervangen en uiteraard is ook
hier alles geschilderd. Beneden is de vloer vrij
gemaakt en zijn een consistorie, een keukentje
en een berghok gecreëerd. De torenconstructie
van Raerd is overigens bijzonder: de klokkenstoel
is niet op een zolder maar op de begane
grond geplaatst en staat daardoor los van de
toren. Deze stoel biedt plaats aan twee klokken.
Sinds jaar en dag hing er echter maar één:
in 1943 waren beide klokken door de bezetter
geroofd en na de oorlog keerde alleen de grote
klok uit 1763 terug. De kleine klok bleef spoorloos.
Daardoor ontstond het idee eens te gaan
kijken of er weer een tweede klok aangeschaft
kon worden. Er bleek een exemplaar uit een
rooms-katholieke kerk in Rijswijk beschikbaar
te zijn, gegoten in de jaren zestig van de vorige
eeuw. Dat werd gekocht en ook werd in de toren
een nieuwe luidinstallatie geplaatst. Daarbij
werden de krukassen vervangen door rechte
assen, waardoor de klokken nu een veel ‘rondere’
klank hebben gekregen. Behalve bij kerkdiensten
worden de klokken tegenwoordig ook
bij geboorte en overlijden geluid.
Friese kerkinrichting
Van binnen is de kerk onherkenbaar veranderd.
Zoals gezegd, doel was de inrichting zoals die
nog op de drie foto’s uit 1909 te zien is. Al gauw
bleek dat het bereiken van dat doel een utopie
was. Het betreft zwart-witfoto’s, dus over de
kleuren viel al bitter weinig te zeggen. Daarnaast
was het meubilair in 1909 zodanig vertimmerd,
dat soms maar met moeite de oorspronkelijke
vormgeving vastgesteld kon worden. Desalniettemin
zijn architect Jelle de Jong, Rijksdienst en
de opdrachtgevers erin geslaagd het kerkinterieur
de uitstraling te geven die het een eeuw geleden
ook gehad moet hebben.
Het meest opvallend is uiteraard de terugplaatsing
van de kansel met het doophek tegen de
zuidmuur. Die herplaatsing had meteen twee gevolgen:
de fraaie grafzerken van de familie Van
Eysinga, die daar in 1909 tegen de muur waren
gezet, moesten verdwijnen en voor de balans in
het interieur was het heel wenselijk als de herenbank
tegenover de preekstoel gereconstrueerd
kon worden. Wat het eerste betreft was het een
kwestie van knopen doorhakken. Probleem met
de grafzerken in Raerd is namelijk het enorme
reliëf. De 17 e - en 18 e -eeuwse beeldhouwers
hebben flink diep in de stenen gehakt, waardoor
er hoogteverschillen zijn ontstaan, die voor
sommigen de vloer bijna onbegaanbaar maken.
Toch is er besloten om de zerken terug te leggen
op hun oorspronkelijke plek in het middenpad.
Naast de zerken werd een vlakke strook gelegd
van ongeveer een meter breed, waardoor ook
het koor van de kerk goed bereikbaar blijft.
Het tweede probleem was de herenbank met de
dubbele overhuiving (over zowel de achterste
als de voorste bank). In 1909 had Hendrik Kramer
deze bank laten verwijderen. Hij handhaafde
het ‘dak’ wel: het werd aangepast en links
onder het orgel tegen de achterwand (peiwand)
geplaatst. Voor de rechterkant werd een zelfde
Foto uit 1908 van het interieur van de Raerder Laurentiuskerk. Foto is in oostelijk richting genomen. Mede op
basis deze foto zijn de restauratieplannen van 2010-2011 opgesteld.
Foto uit archief van Willem Hansma, Tersoal.
overhuiving gemaakt, zodat er links en rechts
onder het orgel twee identieke banken ontstonden.
Bij de recente restauratie is het linkerdak
weer boven de herenbank bevestigd. Voor de
ontbrekende onderdelen zijn elementen van de
rechter overhuiving uit 1909 gebruikt.
De herenbank heeft inmiddels ook een kuif.
Sytze ten Hoeve, voormalig directeur van
het Scheepvaartmuseum in Sneek, had de
kerkrentmeesters er al eens op gewezen, dat
zich in het depot van het Fries Museum een kuif
moest bevinden, die oorspronkelijk deel uitgemaakt
zou hebben van een herenbank in Raerd.
Overleg met het museum heeft er uiteindelijk
toe geleid, dat er een bruikleenovereenkomst
is gesloten en de kuif terug is in de kerk. In de
Franse tijd is het object waarschijnlijk uit de kerk
verwijderd geweest, omdat het familiewapen
nu nog intact is. Alle familiewapens in openbare
ruimten werden toen weggehakt en dat is hier
niet gebeurd. In 1880 bood de toenmalige eigenaar
van Jongemastate* de kuif met nog enkele
andere stukken aan aan het Fries Museum en
daar kwam hij enkele tientallen jaren geleden in
het depot terecht.
Foto uit 2009 van het interieur van de Raerder Laurentiuskerk. Foto is voor de start van de kerkrestauratie in
2010-2011 genomen, eveneens in oostelijk richting. Foto: Willem Hansma, Tersoal.
* Jongema State was een stins (stenen
landhuis) uit de 15e eeuw aan de noordkant
van Raerd. De state werd in 1912 afgebroken.
Er bevindt zich nu een boomrijk
park met stinsplanten. Het poortgebouw
uit 1603 bleef bewaard.
Ook de rest van de banken is teruggeplaatst in
zijn oorspronkelijke opstelling. Voor de mannenbanken
aan de noordkant was dat een kwestie
van vertimmeren, waarbij gebruik gemaakt kon
worden van bestaand materiaal. Aanvankelijk
wilde men de zuidzijde laten zoals die was. In
1909 had Kramer de open rugleuningen van de
hier geplaatste vrouwenbanken laten verwijderen
en de banken vervangen door exemplaren,
die identiek aan de mannenbanken waren. Deze
nieuwe banken konden ook na de recente restauratie
blijven bestaan. Toen echter in het koor
links en rechts onder de vloer resten van de oorspronkelijke
rugleuningen werden teruggevonden,
is in overleg met de Rijksdienst besloten
om met behulp van deze restanten en de foto’s
uit 1909 de vrouwenbanken te reconstrueren.
Vandaar dat deze nu weer het uiterlijk van rond
1900 hebben. Overigens zijn zowel de mannen-
als de vrouwenbanken iets achterover geplaatst,
waardoor het zitcomfort sterk verbeterd is.
Pronkstuk van de kerk is het fraaie rococo
doophek. Samen met de kansel vormt het een
ensemble dat uniek is voor Fryslân. In 1909 was
het hek verwijderd en – naar later bleek – sterk
ingekort in de volle breedte voor de kansel geplaatst.
Uiteraard is dit hek gereconstrueerd en
teruggeplaatst tegen de zuidmuur. Het beroemde
Raerder snijwerk moet van de hand van de
18e-eeuwse beeldhouwer Dirk Embderveld zijn.
Het is vervaardigd tussen 1763 en 1779. Omdat
het rekeningboek van de kerkvoogdij uit juist
deze periode ontbreekt, is er geen direct bewijs
voor, maar de stijl verraadt hier de hand van
deze meester.
Het interieur wordt ook sterk bepaald door de
verlichtingsarmaturen uit 1900. De drie kroonluchters,
de veertien wandlampen en de twee
staande armaturen zijn gerestaureerd. Voor de
wandarmaturen moesten elf exemplaren bijgemaakt
worden. Uitgangspunt waren ook hier
de foto’s uit 1909. De lampen zijn in de loop der
jaren regelmatig gewijzigd, maar nu hebben ze
weer het uiterlijk dat ze voor 1913 hadden (in
dat jaar werd er elektrische verlichting aangelegd).
Uiteraard zijn de olielampen nu elektrisch.
Omdat de verlichting geen onroerend goed is,
waren de restauratie en reconstructie ervan niet
subsidiabel.
21 grafzerken
In 1909 besloten architect en kerkvoogden om
alleen de fraaiste zerken een plaats tegen de
muur te geven. Dat resulteerde in een selectie
van zes adellijke grafstenen, die de afgelopen
honderd jaar de wanden van de kerk en de hal
gesierd hebben. De restauratieplannen hielden
in, dat deze weer een plaats in de vloer van het
middenpad zouden krijgen. Voor het aanleggen
van vloerverwarming bleek het noodzakelijk om
deze vloer een halve meter uit te graven. Tot
grote vreugde van de kerkrentmeesters bood
de Rijksdienst aan om de kosten hiervan geheel
voor haar rekening te nemen. Dat had alles
te maken met het veronderstelde belang van
deze tegelijk ook archeologische opgraving. De
vondst van onder andere een middeleeuwse
stenen olielamp, een pelgrimsinsigne uit de 15e
eeuw en een onderdeel van een 8e-eeuwse
gesp waarop een Christuskop staat afgebeeld,
lijkt deze investering meer dan te rechtvaardigen.
Deze en andere vondsten bevinden zich nu
in een vitrine in de hal van de kerk.
De bodem had echter meer verrassingen in petto.
Onder de houten vloer was in 1909 een laag
sintels aangebracht vanwege vochtproblemen.
Deze laag moest verwijderd worden en bij het
uitgraven ervan in december 2009 zijn grafkelders
ontdekt. Nader onderzoek bracht aan het
licht dat in 1909 de overtollige grafzerken simpelweg
kapotgeslagen waren en de brokstukken
in deze grafkelders waren gedumpt. Het
lukte een paar hobbyisten uit het dorp om van
deze resten zes complete 16e-, 18e- en 19eeeuwse
zerken in elkaar te puzzelen. Verankerd
en gelijmd zijn ze nu teruggeplaatst in de vloer.
Daarnaast werden in het koor nog twee 16eeeuwse
priesterzerken aangetroffen, evenals
een klein zerkje van een predikantsvrouw. En
ook in de toren lagen twee stenen: een van een
vicaris uit het begin van de 16e eeuw en een
17e-eeuwse predikantszerk. Verder diende buiten
voor de torendeur nog een zerk als stoep
en gaf gedeputeerde Jannewietske de Vries, inwoonster
van Raerd, toestemming om een grafsteen
die ooit bij haar in de achtertuin verzeild

pagina 22
Friese orgelkrant
Foto uit 2010 als de restauratiewerkzaamheden aan de Raerder Laurentiuskerk in volle gang zijn. Foto: Willem
Hansma, Tersoal.
was geraakt en de laatste jaren als picknicktafel
diende, terug te leggen in de kerk.
De vloer telt in totaal nu 21 zerken. Behalve dat
het een fraai gezicht is, komt een stenen vloer
ook de akoestiek van de kerk ten goede, waardoor
de klank van het orgel aanmerkelijk beter
tot zijn recht komt.
Bronsverf of bladgoud?
De Laurentiuskerk bezit drie rouwborden, alle
voor leden van de familie Van Eysinga. Het
oudste dateert uit 1700 en werd gemaakt voor
Cecilia van Humalda. De twee andere zijn echte
rococo borden en behoren toe aan Tjalling Ado
Johan van Esyinga en zijn vrouw Cecilia van
Sminia. Ze kwamen net als de kuif van de herenbank
in 1880 in het Fries Museum terecht,
maar keerden in 1938 al terug in de kerk.
Het grootste probleem van deze wapenborden
was de aantasting door houtworm. Daarom zijn
ze alle drie door de restaurator gedemonteerd,
de ornamenten zijn verwijderd en vervolgens is
alles behandeld tegen houtworm. Verpulverde
delen zijn uitgehold en met een kunsthars opnieuw
gevuld. Van de rococo borden is het oorspronkelijke
fluweel bekleed met een nieuwe
laag: de oude laag uit de 18e eeuw is daaronder
bewaard gebleven.
Met de Rijksdienst is over de borden nogal wat
discussie geweest. De kerkrentmeesters wilden
hier namelijk de waarschijnlijk in de 20e eeuw
opgebrachte bronsverf vervangen door bladgoud,
het oorspronkelijk gebruikte materiaal.
Om de originele kleuren van vooral de familiewapens
weer in volle glorie zichtbaar te maken
zou voorts het bord uit 1700 van zijn vernislaag
moeten worden ontdaan. Deze ingrepen gingen
de Rijksdienst echter te ver. Uiteindelijk zijn de
borden dus terughoudend gerestaureerd en
hebben ze niet de glans teruggekregen, die ze in
de 18e eeuw gehad hebben. Anderzijds hebben
ze hun ‘antieke’ uitstraling geheel behouden.
En achteraf moet vastgesteld worden, vooral in
vergelijking met zwaar gerestaureerde borden
elders, dat het advies van de deskundigen toch
nog zo gek niet was.
Verrassing
Juist toen het hele project zich in de afrondende
fase bevond, werd er nog een verrassende
ontdekking gedaan. Boven het orgel bleek zich
onder de verflaag uit 1909 een geschilderde
draperie te bevinden. De foto’s uit 1909 wekten
de indruk dat het hier een beschilderd, aan het
gewelf bevestigd paneel betrof. In werkelijkheid
ging het dus om een op het gewelf aangebrachte
schildering. En deze schildering is er
de reden van dat behalve het orgel nu ook de
rest van het interieur geschilderd is in een kleurenschema,
zoals dat er voor 1909 uitgezien zal
hebben. ‘Zal hebben’, omdat zelfs het meest
grondige onderzoek geen uitsluitsel heeft gegeven
over de exacte kleurstelling. Resten van
de oorspronkelijke kleuren werden aangetroffen
op de teruggevonden rugleuningen van de vrouwenbanken,
panelen van de lambrisering en de
onderrand van de kuip van de kansel. Uiteraard
kreeg het orgel zijn laat 19 e -eeuwse witte kleur
terug, met groene en bladgoudaccenten. Voor
deze actie heeft de Rijksdienst medio 2011 nog
eens ruim 60.000 subsidie beschikbaar gesteld.
Museum?
Nu het uiteindelijke resultaat zichtbaar is, zou
uit het voorgaande de conclusie getrokken kunnen
worden, dat er eerder sprake is van een
museum dan van een functioneel kerkgebouw.
Uiteraard delen de kerkrentmeesters deze visie
allerminst. Die hebben altijd voor ogen gehad
een multifunctioneel gebouw mét uitstraling te
creëren, dat zich in de eerste plaats moet lenen
voor het houden van zondagse erediensten en
daarnaast ook mogelijkheden biedt voor andere
activiteiten. En daarin lijkt men aardig geslaagd.
Het open koor, de traditionele opstelling van de
banken en het brede middenpad zorgen ervoor
“De ronde, zuivere volle toon,
wierd hier bovenmate gehoord”
De orgelgeschiedenis van gereformeerd Bolsward tot de ‘samensmelting’ in één gebouw
Inleiding
De gereformeerde kerken in Nederland hebben
plaatselijk vaak een roerige start gehad,
zowel ten tijde van de Afscheiding in de jaren
dertig van de 19e eeuw als zo’n vijftig jaar later
bij de Doleantie. Men leze daarover de diverse
herdenkingsboeken die in de loop der jaren verschenen
zijn bij het jubileum van de afzonderlijke
gemeenten. Ook de samenvoeging van beide
richtingen tot de ‘Gereformeerde Kerken in
Nederland’, formeel in 1892 tot stand gekomen,
liep lang niet overal op rolletjes. Verschillen in geschiedenis,
mentaliteit en dergelijke zorgden er
voor dat in veel plaatsen nog lang de nakomelingen
van de Afgescheidenen in de zogenaamde
A-kerken samenkwamen en de kinderen van de
Doleantie in de B-kerken, waarbij elke ‘denominatie’
zorgvuldig predikanten koos die bij de
eigen richting pasten (zij die waren opgeleid te
Kampen, dan wel te Amsterdam). Daar kwam
dan nog vaak de vraag bij waar men ’in eenheid’
samen zou moeten gaan kerken en, als men besloot
een geheel nieuwe kerk te bouwen, waar
die dan zou moeten staan. Het duurde soms
wel 20 jaar voor men écht samen verder ging,
zoals bijvoorbeeld in Kootstertille-Stroobos. Een
dergelijke situatie deed zich ook voor in Bolsward,
waar de echte plaatselijke ´ineensmelting´
pas plaats vond in 1924, het samen gebruiken
van één kerkgebouw nog eens 5 jaar later. Het
gevolg was dat de orgelgeschiedenis van veel
lokale gereformeerde kerken aanvankelijk dan
ook in veel gevallen een tweesporige beginperiode
kende. Dat de eerste decennia van de
Friese gereformeerde orgelgeschiedenis een
periode vormden van bescheidenheid, waarin
(daardoor) vaak eenvoudige nieuwe orgels van
niet al te hoge kwaliteit werden aangeschaft en
dat de kerk zich leent voor vieringen van uiteenlopend
karakter. Zo zijn er de afgelopen drie jaar
traditionele kerkdiensten in het schip, agapèvieringen
in het koor en een huwelijksdienst op
het middenpad gehouden. Voor andere activiteiten
kan in het koor een podium opgebouwd
worden, is er een akoestiek die allerlei soorten
muziek volledig tot hun recht doet komen en
beschikt de kerk – ook pas sinds de restauratie!
– over stromend water en dus een keuken
en een toilet.
Wie met eigen ogen de ‘Raerder rococo’ wil
aanschouwen, is gedurende de maanden juli en
augustus en in de eerste twee weekeinden van
september van harte welkom als de kerk op zaterdagmiddag
open is in het kader van Tsjerkepaad.
Uiteraard is er ook gelegenheid (bijvoorbeeld
tijdens de Nationale Orgeldag) om het
Hillebrandorgel te bespelen. Wilt u op een ander
moment de kerk bekijken of het orgel bespelen,
dan kunt u mailen naar laurentiuskerk@planet.
nl. In de Orgelkrant van 2013 zal nog uitgebreid
aandacht worden besteed aan de orgelrestauratie.
Willem Hansma,
Kerkrentmeester Prot. Gemeente Ingwert
Foto van het gerestaureerde doophek in rococostijl. Foto genomen op 1 maart 2012 door Johan Sjoukema,
Leeuwarden.
veelvuldig ook gebruikte orgels (met een soms
nog verassend hoge kwaliteit, al werd dat toentertijd
doorgaans niet voldoende onderkend),
hebben we al in eerdere afleveringen van de Orgelkrant
kunnen lezen, zoals in artikelen over de
orgelmakers T.P. Klimstra, E.S. Ypma, J. Proper
en Van der Molen. Als sprekend voorbeeld van
het voorgaande geven we in dit artikel een beeld
van de oudere orgelgeschiedenis van gereformeerd
Bolsward.
De kerk van de Afgescheidenen
(de latere A-Kerk):
De oorsprong van deze Christelijke Afgescheiden
Gemeente gaat terug tot 1835, toen deze
door ds. Hendrik de Cock zelf werd gesticht.
Van 1839 – 1849 kwam men samen in een lokaal
(officieel ingewijd in 1841) aan het Hengstepad
(tegenwoordig Broereplein). In 1849 werd
een nieuw kerkje gebouwd aan de Witherenstraat.
Een groeiende gemeente maakte spoedig
de bouw van een nieuwe, grotere kerk in
1866 noodzakelijk. De kwaliteit van dit gebouw
liet al spoedig zodanig te wensen over, dat men
(vergeefs) trachtte de hervormde Broerekerk te
kopen. Na vele jaren aanmodderen besloot men
over te gaan tot nieuwbouw op de plaats van de
oude kerk. De ingebruikneming vond plaats op
18 juli 1909.
De oudste orgels
De eerste gegevens over een orgel stammen uit
1867, toen de predikant voor fl. 10,- reiskosten
had gemaakt in verband met het orgel dat
er toen kennelijk kwam of al was (een harmonium?).
Het jaar daarop betaalde men fl. 6,40 aan
de plaatselijke orgelmaker E.S. Ypma, mogelijk
voor een kleine reparatie. In 1869 sprak men
nogmaals met Ypma over een (ander) orgel.
Men ging vervolgens met een deskundige een
orgel bekijken in Alkmaar, vermoedelijk zonder
resultaat. In elk geval betaalde men in oktober
1869 fl. 104,- aan L. van Dam, kennelijk voor
een door hem geleverd gebruikt orgel (herkomst
onbekend). Blijkbaar had men met E.S. Ypma
afgesproken dat deze het orgel vervolgens
speelklaar mocht maken en eventueel aanpassen
aan de nieuwe standplaats. In elk geval
werd hem in totaal fl. 400.- betaald voor dat
werk. De kosten werden bestreden uit een inte-

Friese orgelkrant pagina 23
De in de eerste helft van de 20 e eeuw bekende orgelmaker A.S.J. Dekker uit Goes.
kenlijst voor vrijwillige gaven en een toezegging
voor een bijdrage door het Gasthuis (fl. 150,-),
zodat de kosten (deels) niet ten laste kwamen
van de reguliere kerkkas. Vervolgens had Ypma
dit (op grond van latere gegevens) vermoedelijk
4-voets instrument geregeld in onderhoud tot
1887, daarna tot 1894 zijn stiefzoon en opvolger
W.J. Postma. Alleen in 1884 was er een ‘tussendoortje’
van Van Dam, die fl. 16,- kreeg voor
een reparatie. Vanaf 1893 hield organist Nawijn
het instrument bespeelbaar. De bouw van een
nieuwe kerk in 1909 was ook een goede reden
een nieuw orgel aan te schaffen. Dat werd uiteindelijk
geleverd door de firma A.S.J. Dekker te
Goes. Dit bedrijf werd door Anton Samuel Jan
Dekker (1869 - 1918) in 1892 opgericht in Goes
en werd na zijn dood voortgezet door twee zonen.
Na een korte eerste periode met hoofdzakelijk
reparaties, groeide het bedrijf snel uit tot
een bloeiende orgelfabriek die in een hoog tempo
tegen een lage prijs een groot aantal orgels
bouwde, waaronder ook veel in gereformeerde
kerken. Het overgrote deel daarvan heeft de tijd
niet doorstaan, voor een niet onbelangrijk deel
als gevolg van een gebrek aan bouwtechnische
en artistieke kwaliteiten, uitzonderingen daargelaten.
Het bedrijf heeft bestaan tot circa 1947.
Bouwde men aanvankelijk nog mechanische
orgels, al vrij vroeg werd overgestapt op pneumatiek
en andere systemen. Ook in Friesland
vonden diverse Dekkerorgels onderdak, zie bijvoorbeeld
het artikel over de orgels in Warns in
de Friese orgelkrant 2010.
Een nieuwe standplaats voor het oude orgel
Alvorens nader in te gaan op de geschiedenis
van het nieuwe Dekkerorgel in Bolsward kijken
we eerst nog even naar de verdere geschiedenis
van het oude orgel, dat door Dekker werd
ingenomen voor fl. 140,- en - zoals bij Dekker
vaker het geval was – als gewijzigde ‘aanbieding’
verkocht werd aan een gemeente met
weinig geld, waar men toch een pijporgel wilde
hebben. Dat blijkt in dit geval de gereformeerde
kerk te Murmerwoude te zijn geweest. Dekker
offreerde daar (volgens zijn opdrachtcahier) een
gebruikt orgel dat in juli 1910 afgeleverd moest
zijn. Het was “gedeeltelijk van Bolsward afkomstig,
te weten: blaasbalg, deel voorfront en pijpwerk”.
Wat met ‘deel voorfront’ wordt bedoeld,
is niet duidelijk. Had het orgel voorheen een onderbouw
of werden alleen aanwezige zijvleugels
en/of andere ornamenten verwijderd? Nieuw
was in elk geval de ‘achterkast’. Als nieuwe dispositie
werd voorgesteld:
Prestant 4 vt, Prestant 8 vt discant (nieuwe pijpen
van Dekker), Holpijp 8 vt, Gamba 8 vt discant,
Fluit 4 vt, Quintfluit 3 vt, Octaaf 2 vt, Fluit 2
vt (?), Mixtuur 3-4 sterk bas/discant.
De (kennelijk nog oude) frontpijpen zouden worden
voorzien van aluminiumverf. Deze dispositie
geeft vermoedelijk nog een zekere afspiegeling
van die van het Bolswarder orgel. Er was zelfs
nog een flinke Mixtuur overgebleven. Het instrument,
waarover vooralsnog verder niets bekend
is, werd te Murmerwoude in 1936 vervangen
door een nieuw orgel van Valckx & van Kouteren.
Over het Dekkerorgel voor Bolsward
Over de totstandkoming van dit instrument is
het nodige bekend, dankzij bewaard gebleven
stukken van de daartoe ingestelde orgelcommissie
(waarvan ook organist Nawijn deel uitmaakte),
welke na gedane voorbereidingen op
19 oktober 1908 verslag uitbracht. Men had besloten
niet te gaan voor een ander gebruikt orgel,
maar voor nieuwbouw. Dit zou dan circa fl.
2000,- moeten kosten, `met deze bepaling van
orgels met 2 klavieren en aangehangen pedaal´.
De aan te schrijven firma´s, te weten Van Dam
(Leeuwarden), Van der Molen (Steenwijk), Dekker
(Goes), Bakker & Timmenga (Leeuwarden)
en Doornbos (Groningen) zouden ook het oude
orgel moeten overnemen. Beide laatstgenoemde
bedrijven reageerden niet. Van de andere bedrijven
wilden Van der Molen en Dekker graag
hun plannen komen toelichten. Van Dam zou later
reageren (hij kon niet aanwezig zijn). Op een
bijeenkomst op 2 oktober 1908 vertelde eerst
Dekker (die ook de nodige schriftelijke aanbevelingen
had meegenomen) over de door hem
gebruikte systemen, waaronder pneumatiek.
Het hier toepassen van de voordelen van dit systeem
had hij samengevoegd met die van het
mechanisch systeem. Mechanische systemen
hadden problemen door de invloed van de wisselende
vochtigheidgraad op houten onderdelen.
Daarom had hij een eigen systeem bedacht,
dat al was toegepast in de gereformeerde kerk
van Grootegast, waar elk register ‘een eigen
windlade’ had. Het was als het ware een variant
op een mechanische kegellade, met kleine
ventielen in plaats van kegels. Dat orgel moest
men zeker gaan zien en beluisteren. Hij kwam
met een voorstel ten bedrage van fl. 2480,-, met
inname van het oude orgel voor fl. 140,-.
De heer Van der Molen onderzocht eveneens
het oude orgel en liet daarna tekeningen zien
van een vrijwel gereed orgel voor de gereformeerde
kerk te Enschede. De klank moest men
maar gaan beoordelen bij zijn nog vrijwel nieuwe
orgel in de B-kerk te Steenwijk. Een dergelijk
mechanisch orgel achtte hij zeer geschikt voor
Bolsward. Ook hij raadde pneumatiek af. Zijn offerte
bedroeg fl. 2250,-, met overname van het
oude orgel voor f. 150,-. Daarnaast waren er
nog tekeningen gebracht door Doornbos, maar
deze leverde uitsluitend pneumatisch werk en
hij viel definitief af, ook door zijn duurdere offerte.
Daarna werd een brief van Van Dam behandeld:
die vond de richtprijs ´eigenaardig´ en
meende dat men maar eens op basis van zijn
orgel in Exmorra en andere instrumenten van
zijn hand moest bekijken wat voor een orgel zoals
in Bolsward minimaal nodig was; hij raadde
echter een sterker orgel aan dan dat in Exmorra.
Een kleine orgelreis
Op 8 oktober van hetzelfde jaar begaf de commissie
zich naar Exmorra om het eenklaviers
Van Damorgel uit 1893 te bekijken en te beluisteren.
Men vond het “solied werk, met eene
uitnemende blaasbalg. Wat geluid betreft wel
mooi, doch over ´t geheel wierden alle registers
te scherp[!] bevonden, de ronde, volle toon
wierd in dit orgel gemist.” Voor Bolsward zouden
enkele registers extra nodig zijn voor voldoende
klanksterkte, daarmee zou het wel veel
duurder worden. Voor het overige was men vol
lof over dit orgel.
Op dinsdag 19 oktober bezocht men het Dekkerorgel
in Grootegast. Weliswaar was dat een
eenklaviers instrument, maar volgens het nieuwe
systeem van Dekker en met behulp van twee
treden kon men zonder problemen van zacht
spel naar forte overgaan. Men was ingenomen
met het binnenwerk, met name over het geluid:
“(…) dat is voorwaar éénig. De ronde, zuivere
volle toon, wierd hier bovenmate gehoord,
boven de mechanische, en vooral het register
Gamba was enig, ja elk register zoowel de een
als de ander, was ene zuivere, ronde, volle toon.
Ook de aanbrenging der registers zoowel voor
hand als voor voet, waren precies zoo aangebracht
als opgegeven was, en waren eene zeer
gemakkelijke, vlugge, en degelijke registrering.”
Dit instrument had fl. 2000,- gekost.
Op 20 oktober bezocht men de B-kerk te Steenwijk,
waar Teke van der Molen, zoon van de
orgelmaker, en twee leden van de commissie
(Nawijn en Hempenius) het orgel bespeelden.
Enkele indrukken: uiterlijk netjes, maar de klank
viel erg tegen; het instrument was slechts met
inzet van veel spierkracht bespeelbaar, de pedaaltoetsen
moesten zelfs worden ´ingetrapt´.
De mechaniek van het bovenklavier maakte
bovendien enorm veel lawaai en het orgel klonk
zeer onzuiver, met name de Trompet was niet
om aan te horen! Kortom: een geweldige tegenvaller
en dat voor een pas één jaar oud orgel.
Hier maakte Van der Molen duidelijk antireclame
voor zichzelf!
De keuze was dus niet moeilijk: men verkoos
duidelijk het klankbeeld van Dekker boven het
laat-klassieke geluid van Van Dam en viel aanvankelijk
voor een orgel, volgens systeem-D
[dat Dekker zo had gepropageerd] gemaakt. De
tweeklaviers versie zou fl. 2480,- kosten, met
weglating van het bovenklavier (niet de registers
zelf!) zou dat f. 2160,- worden. Gezien het
bedrag (fl. 2300,-) waarvoor het tegen brandschade
werd verzekerd, heeft men voor deze
eenklaviers versie gekozen, maar dan pneumatisch.
Dit komt overeen met de opgave in het
dispositiecahier, waar bovendien ´systeem D´ is
doorgekrast en vervangen door ´pneumatisch´,
alsmede met notities van de firma Van Dam in
1928. De dispositie was aldus, afgaande op het
bestek (definitief vastgesteld op 28 juni 1909) en
opdrachtcahiers (Dekker, respectievelijk Van Dam):
Het vroegere Dekkerorgel in Grootegast, dat zoveel indruk maakte op de orgelcommissie uit Bolsward

pagina 24
Friese orgelkrant
Het Dekkerorgel in de nieuwe kerk, zoals het zich toonde in de periode 1929 – 1931
Prestant 8 vt, Bourdon 16 vt, Holpijp 8 vt, “Quintadeen
8 voet of Gemshoorn 8 voet”, Salicional
8 vt, Prestant 4 vt, “Roerfluit 4 voet of Flute
Dolce 4 voet”, Mixtuur , Octaaf 2 vt, Trompet 8 vt
en nog ´Plaatsruimte voor een register´.
Verder zouden een ventiel, vier drukknoppen
en een octaafkoppel worden aangebracht. Klavieromvang:
C – f2. Het aangehangen pedaal
zou 27 toetsen krijgen (C – d1). Windbediening
met een handpomp. Over de kas werd opgemerkt,
dat deze van vurenhout zou worden gemaakt,
zonder ´topstukken´ (ornamenten op de
torens?). De oplevering zou plaatsvinden op 1
juli 1910.
Het instrument is daarna vermoedelijk sporadisch
onderhouden door organist Nawijn, in elk
geval werd begin 1920 Dekker gevraagd enig
herstelwerk uit te voeren.
De kerk van de Dolerenden (de latere B-Kerk):
Deze gemeente werd gesticht in 1888. Na aanvankelijk
gebruik te hebben gemaakt van een
schoollokaal, werd een jaar later een eigen kerk
betrokken aan de Wipstraat – Kleine Dijlakker
(inwijding op 10 november 1889).
In 1890 was in deze kerk al een orgel aanwezig
(of kwam er toen), mogelijk een harmonium.
Men betaalde toen D. van Renen fl. 4,- als onkosten
voor het orgel. In juni 1891 werd fl. 15,-
betaald voor een reparatie, verder is over dit
instrument niets bekend.
In 1898 bleek de orgelcommissie een pijporgel
gekocht te hebben, dat was betaald uit vrijwillige
bijdragen, en er werd toestemming verleend dit
kosteloos (voor de kerkkas) in de kerk te plaatsen.
Het blijkt te gaan om een gebruikt orgel,
afkomstig uit de rooms-katholieke parochiekerk
te Uithoorn (onder Amsterdam). Dit instrument
was volgens de verzameling van Broekhuyzen
in 1826 gebouwd door de Amsterdamse orgelmaker
L. van den Brink & Zonen en had ruim 25
jaar later de volgende dispositie:
Manuaal: Prestant 8 vt, Bourdon 16 vt discant,
Holpijp 8 vt, Octaaf 4 vt, Fluit 4 vt, Quint 3 vt,
Octaaf 2 vt, Mixtuur 2,3,4-sterk en Sesquialter
2-sterk discant.
Positief: Viola di Gamba 8 vt discant, Holpijp 8
vt, Fluit 4 vt en Gemshoorn 2 vt.
De manuaalomvang bedroeg 4½ octaaf (C – f3),
het aangehangen pedaal 1½ octaaf, er waren
drie blaasbalgen en verder een Koppeling, Afsluiting,
Tremulant en Ventiel.
Het instrument was te Uithoorn gebouwd in een
uit 1782 daterende statie of schuilkerk, welke
in 1868 werd vervangen door een veel grotere
kerk. Op 18 juli 1868 kwam men overeen met
Gebroeders Adema (orgelmakers te Leeuwarden
en Amsterdam) het orgel naar dit nieuwe
gebouw over te plaatsen en wat aan te passen
aan de nieuwe standplaats. Het was de eerste
klus van enige omvang voor het twee maanden
tevoren in Amsterdam gestichte filiaal van de
ons bekende (in 1855 te Leeuwarden gestichte)
‘orgelfabriek’ van de broers Carolus Borremeus
en Petrus Josephus Adema. Laatstgenoemde
ging dit filiaal leiden en was daartoe ook naar
Amsterdam verhuisd. Voor 350 gulden namen
ze aan het instrument schoon te maken,
te herstellen en te plaatsen in de nieuwe kerk.
Tevens werd afgesproken “de registers op zijde
te plaatsen”, dat wil zeggen de claviatuur, voorheen
aan de voor- of achterzijde, in de zijwand
van de orgelkas aan te brengen. Vier jaar later
werd het instrument nogmaals gerepareerd
door Adema. De daaropvolgende periode tot
de eeuwwisseling bracht grote veranderingen
in de liturgie (en daarmee in de gebruikseisen
van het orgel) binnen de rooms-katholieke kerk.
Mede daardoor werd het Van den Brinkorgel als
ouderwets en steeds minder bruikbaar ervaren
en besloot men over te gaan tot aanschaf van
een ‘modern’ instrument. In 1897 sloot men met
de firma Maarschalkerweerd een overeenkomst
voor de bouw van een nieuw orgel, dat een jaar
later werd opgeleverd.
Het oude orgel werd te koop aangeboden. De
Leeuwarder orgelmakers Bakker & Timmenga
plaatsten het een jaar later (met een eenvoudig
uiterlijk en zonder opsmuk, aldus een krantenbericht)
in de kerk te Bolsward, na het te hebben
voorzien van een nieuwe blaasbalg. Het
werd op 27 juli 1898 ingespeeld door B. de
Vries, organist van de (hervormde) Grote Kerk.
Samen in één kerkgebouw
Na de samenvoeging van beide kerkgemeentes
in 1924 werd besloten een nieuwe kerk te
bouwen, de bestaande A-kerk aan de Witherenstraat
en de B-kerk aan de Dijlakker werden
verkocht. De nieuwe gemeenschappelijke kerk
verrees aan de Gasthuissingel en werd op 24
juli 1929 in gebruik genomen. Het orgel uit de
B-kerk (dat men kennelijk te ouderwets vond)
werd voor fl. 760.- verkocht aan orgelmaker Van
der Molen te Steenwijk en niet, zoals wel eens is
gesuggereerd, aan de Hervormde kerk te Oldemarkt.
Dit was ook niet erg waarschijnlijk, aangezien
daar in die jaren, noch in de hervormde
noch in de gereformeerde kerk of rooms-katholieke
kerk, een ander orgel werd geplaatst. Wat
Van der Molen heeft gedaan met het vroegere
orgel uit Bolsward is onbekend.
In de nieuwe kerk werd het Dekkerorgel geplaatst
uit de A-kerk. Het werk werd uitgevoerd
voor een bedrag van fl. 1557,- (betaald in april
1929) door de firma Van Dam uit Leeuwarden
(twee jaar tevoren overgenomen door de firma
Dekker). In februari 1928 was al afgesproken dat
het instrument (qua klank) zou worden versterkt.
Op 10 november van dat jaar noemde organist
Nawijn nog eens de noodzaak van een andere
Trompet en Mixtuur, terwijl ook membranen
moesten worden vervangen. De definitieve opdracht
werd op 28 november verstrekt.
De totale kosten waren aldus vastgesteld op
f. 1450,-. De uiteindelijke kosten waren nog iets
hoger (zie boven). Het lijkt erop dat het front van
het orgel is aangepast aan de architectuur van
de kerkzaal. De werkzaamheden door de firma
Van Dam begonnen op 15 mei. Een ijverig gemeentelid,
de heer Van der Wal, zorgde ervoor
dat de beelden en de (front?)pijpen mooi werden
´opgesierd´. De jaarrekening van de kerk
Het huidige, pas gerestaureerde Fonteijn & Gaalorgel (1954)
vermeldt een jaar later een bedrag van f. 1650,-.
Mogelijk heeft het verhelpen van de trage aanspraak
nog geleid tot wat extra kosten.
Een kleine beeldenstorm
Na de plaatsing in de nieuwe kerk werd het orgel
aanvankelijk nog bekroond met de drie al
genoemde beelden: op de middentoren Koning
David met de harp (door Bakker & Timmenga
in 1898 geplaatst op het orgel van de B-kerk?),
op de beide zijtorens een bevallige engel, met in
de ene hand een lauwertak en in de andere een
trompet (beide beelden mogelijk ook afkomstig
van het Van den Brinkorgel). In 1931 vond nog
een soort verlate beeldenstorm plaats. Op ‘bijbelse’
gronden (zondag 35 van de Heidelberger
Catechismus!) werden de beelden van het orgel
(en uit de kerk) verwijderd, waarbij overigens
alleen werd gerept over de ‘engelengestalten’.
Betekent dit dat ‘Koning David’ deze ‘tempelreiniging’
nog wel heeft doorstaan? De plaatsing
van een nieuw orgel in 1953 door Fonteijn &
Gaal (II/P/24) heeft hij in elk geval niet overleefd,
Bericht uit de Leeuwarder Courant (1898)
want dat – nog steeds in de kerk aanwezige –
instrument werd voorzien van een ‘tandenborstelfront’,
dat qua stijl zeker zo goed harmonieert
met het kerkinterieur als het front van het
voormalige Dekkerorgel.
Victor Timmer
Geraadpleegde bronnen:
• Archief firma Bakker & Timmenga
(Leeuwarden, HCL)
• Archief Gereformeerde kerk Bolsward
(Bolsward, gemeentearchief).
• Archief r.-k. parochie St.-Jan, Uithoorn.
• G.H. Broekhuyzen Sr., Orgelbeschrijvingen,
Amsterdam 1986.
• K. Jongsma, Dankbaar gedenken,
Bolsward 1985.
• P.J.J.M. van Wees, 200 Jaar parochie
St. Jan Uithoorn 1782 – 1982, Uithoorn 1992

Friese orgelkrant pagina 25
De orgelmakers Van Dam
en hun laatste rustplaatsen
Lambertus van Dam (1744-1820) was afkomstig uit de provincie Groningen en vestigde zich in
1779 in de stad Leeuwarden waar hij een huis kocht op de Grachtswal, letter L nummer 8 (thans
Zuidergrachtswal 19). Het grote pand werd in tweeën bewoond met de huisnummers 8 en 8A. Tot
1917 is de orgelmakerij op dit adres gevestigd geweest waarna een verhuizing naar Eewal 69 heeft
plaatsgevonden. Toen in 1803 Hillegien van der Werf, de echtgenote van Lambertus, stierf werd
zij begraven op één van de twee begraafplaatsen die de stad Leeuwarden rijk was, namelijk het
Oldehoofsterkerkhof. De andere begraafplaats lag ten westen en zuiden van de Jacobijnerkerk. Op
23 januari 1820 overleed Lambertus ‘na een toenemende bezetting op de borst’. Hij werd bij zijn
echtgenote op het Oldehoofsterkerkhof begraven. Deze begraafplaats is in 1833 gesloten nadat
het stadsbestuur vlak buiten de stad een nieuwe begraafplaats had laten aanleggen, te weten de
Algemene Begraafplaats aan de Spanjaardslaan. In 1933, precies honderd jaar na de sluiting, werd
het Oldehoofsterkerkhof met keien bevloerd en veranderd in een bodeterrein en toen in 2006 op
deze plaats een ondergrondse parkeergarage geopend werd herinnerde niet veel meer aan de
oude bestemming. Het is niet bekend waar op het Oldehoofsterkerkhof de graven van Lambertus
en Hillegien zich bevonden.
Ingang van de oude Algemene Begraafplaats aan de Spanjaardslaan te Leeuwarden. Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden
De orgelmakerij werd voortgezet door
de broers Luitjen Jacob (1783-1846)
en Jacob (1787-1839). In april 1839
overleed Jacob in het orgelmakershuis
te Leeuwarden. Hij was even
thuis van zijn werk in Rotterdam. Hier
hadden de Gebroeders Van Dam een
werkplaats ingericht voor de bouw
van de orgels in de rooms-katholieke
Sint-Laurentiuskerk en Sint-Dominicuskerk.
Jacob van Dam had hier
de leiding. Hij werd begraven op de
nieuwe Algemene Begraafplaats; op
afdeling 4, regel 13, nummer 21. Zijn
weduwe Maria Uiterdijk stierf in 1860
in het Popta Gasthuis te Marssum en
werd daar begraven. In 1860 werd
zijn zuster Catharina Schiere - van
Dam bij haar broer bijgezet. In 1873
werd schoonzoon Dirk Bouma Nieuwenhuis
ook in dit graf begraven; zijn
naam staat nu op de grafsteen.
Luitjen Jacob van Dam leidde het
bedrijf verder onder de naam “L. van
Dam & Zonen”. Die zonen waren
Lambertus II, Pieter en Jacob II. Tijdens
het intonatiewerk aan het orgel
van de Westerkerk (nu Poppodium
Romein zonder orgel) in Leeuwarden
stierf Luitjen Jacob. Onder leiding
van Lambertus II werd het fraaie instrument
afgebouwd. Luitjen Jacob
is begraven naast zijn broer Jacob
op afdeling 4, regel 13, nummer 20.
Vermoedelijk zijn beide graven al gekocht
in 1839. In 1888 vond Juliana
Frank, echtgenote van L.J. van Dam,
hier ook haar laatste rustplaats. Het
graf is nog herkenbaar aanwezig.
De derde generatie orgelmakers Van
Dam bestond dus uit de broers: Lambertus
II (1823-1904), Pieter (1824-
1889) en Jacob II (1828-1907). In de
loop van de tijd verlieten Pieter en
Jacob II de orgelmakerij. Eerstgenoemde
bleef wel in het orgelmakershuis
wonen, maar ging zich meer
toeleggen op de handel in piano’s en
harmoniums. Jacob II werd boer in
Suawoude, een dorp circa 10 kilometer
ten zuidoosten van Leeuwarden.
Hier stierf hij ook. Als beroep wordt
in de overlijdensakte koemelker op-
gegeven. Pieter sr. en Jacob II waren
beide ongehuwd. Beide broers zijn
begraven op de Algemene Begraafplaats
aan de Spanjaardslaan. Jacob
II op afdeling 4, regel 23, nummer 42
en Pieter senior op de duurdere afdeling
3, regel 24, nummer 23. Beide
graven zijn helaas niet meer voorzien
van een steen. Lambertus II hield de
Grafsteen van Lambertus II van Dam (1823 – 1904) en van zijn echtgenote Elizabeth Peters
op de oude Algemene Begraafplaats van Leeuwarden. Foto: Ad Fahner, Leeuwarden
leiding van het bedrijf waarin zijn drie
zonen Luitjen Jacob II (1850-1931),
Haije (1853-1927) en Pieter jr. (1856-
1927) meewerkten. Langzamerhand
nam de jongste zoon Pieter jr. de
leiding over. Als Lambertus II in 1894
een bezwaarschrift indient tegen een
belastingaanslag over de winst van
het bedrijf, brengt hij dat aldus onder
woorden: ‘En dat de vermoedelijke
winst wordt gedeeld door requestrant
en zijne drie gehuwde zoons’ (archief
secretarie belasting in het Historisch
Centrum Leeuwarden). Lambertus
II stierf op 20 april 1904 te Leeuwarden
en werd ook op de Algemene
Begraafplaats begraven. Hij en zijn in
1909 overleden echtgenote Elizabeth
Peters rusten op de derde afdeling,
regel 21, nummer 26. De grafsteen,
hoewel gebroken, is nog aanwezig.
Luitjen Jacob II zou eerst predikant
worden, maar koos toch voor het
orgelmakersvak. Hij was maatschappelijk
zeer actief. Hij schreef brochures,
gedichten en dergelijke, maar
trad ook op als tolk Duits en Engels.
Hij bezocht de Verenigde Staten van
Amerika en Duitsland. Volgens de
verhalen had hij het met al deze bezigheden
erg druk en maakte hij tussen
de bedrijven door thuis op zolder
pijpwerk voor het familiebedrijf. In
1917 werd het oude orgelmakershuis
aan de Zuidergrachtswal verkocht
Grafsteen van ‘kerkorgelfabrikant’ Pieter van Dam (1856 – 1927) op de oude Algemene
Begraafplaats van Leeuwarden. Foto: Ad Fahner, Leeuwarden
aan de familie Schootstra die daar,
na een rigoureuze verbouwing, rijwielen
van het merk Phoenix (‘de sterke
vogel’) ging fabriceren. Omdat er
geen opvolger was (alleen Luitjen Jacob
II had een zoon Lambertus Julianus,
die in 1899 op negentienjarige
leeftijd naar de VS vertrok) werd de
zaak omgezet in een Naamloze Vennootschap
en deze verhuisde naar
het adres Eewal 69 in het hartje van
de oude binnenstad. Firmanten waren
P. van Dam, B.F. Bergmeyer en J.
Vaas. Pieter jr. verhuisde met vrouw
en dochter naar een nieuwe woning
aan de Emmastraat 1, maar kwam
dagelijks op de Eewal. In 1926 traden
Van Dam en Bergmeyer uit de N.V. die
onder leiding van J. Vaas verder ging.
In 1927 stierven de broers Pieter jr. en
Haije. Eerstgenoemde op 24 januari
en de ander op 17 oktober. De dood
van Pieter jr. maakte veel indruk! In de
Leeuwarder Courant verschenen herdenkingsartikelen
en de begrafenis
werd door veel mensen bijgewoond.
Pieter werd begraven op het kerkhof
van de Dorpskerk te Huizum. Nog
geen 20 meter verwijderd van het
orgel dat door zijn vader en ooms in
1849 was geleverd. Dochter Elizabeth
Aaltje stierf in 1933 en werd bij haar
vader begraven. Echtgenote Catharina
Christina ter Maat vertrok een jaar
later naar Apeldoorn en stierf in Renkum
(1943). Haije en zijn echtgenote
Dieuwke Stapert werden begraven
op de Algemene Begraafplaats op
afdeling 2, regel 10, nummer 21. Dit
graf was tot vorig jaar zeer vervallen
maar is nu gedeeltelijk hersteld in het
kader van de grote opknapbeurt die
de gemeente Leeuwarden heeft laten
uitvoeren. Helaas betrof deze restauratie
alleen de afdelingen 1 en 2. Luitjen
Jacob II tenslotte stierf als laatste
op 13 oktober 1931 en werd eveneens
begraven bij de kerk van Huizum.
Ook zijn dood kreeg veel aandacht
in de plaatselijke pers. Hij heeft
niet meer hoeven meemaken dat het
gezamenlijke personeel per 16 januari
1932 ontslag nam bij de N.V. Orgelfabriek
P. van Dam en onder leiding van
de voormalige directeur Joh. Vaas en
de chef werkplaats T. Bron gingen
werken bij de nieuw opgerichte firma
Vaas en Bron. De orgelfabriek P. van
Dam N.V. ging verder onder leiding
van directeur-eigenaar J.D. van der
Bliek op het adres Achter de Hoven
12 en later op Emmakade 46.
Ad Fahner

pagina 26
Friese orgelkrant
De Amsterdamse Orpheus
Het is inmiddels gebruikelijk om elk jaar in de Friese Orgelkrant
aandacht te schenken aan een ‘jubilerende’ componist. Waar in
de afgelopen jaren (veelal) onderbelichte componisten beschreven
werden, maken wij dit jaar een uitzondering voor de grootste
Nederlandse componist aller tijden. Wij spreken (uiteraard) van
Jan Pieterszoon Sweelinck.
450 jaar geleden op een onbekende
dag in april of mei werd Sweelinck
geboren in de Hanzestad Deventer.
Sweelinck was de oudste van drie
kinderen van Pieter Swibbertszoon
en Elsgen Sweling, dochter van de
Deventer stadschirurgijn Johan Zwelick.
De kinderen namen de achternaam
van hun moeder over vanwege
de vooraanstaande positie van haar
familie in de stad. Sweelincks vader
was de organist van de Grote of
Sint Lebuïnuskerk te Deventer. Hij
was daar de opvolger van zijn vader,
Swibbert van Keyzersweerd, die in
de vroege 16 e eeuw, vanuit Neder-
Rijnland, naar Deventer was verhuisd.
In 1564 verhuisde het gezin naar Amsterdam
waar Sweelincks vader aangesteld
was als organist van de Oude
of Sint Nicolaaskerk. Helaas zijn noch
van de grootvader, noch van de vader
van Sweelinck composities overgeleverd.
Bericht dat het overlijden van ‘meester’
Jan Pieterszoon Sweelinck op 16 oktober
1621 vermeldt. Afbeelding: internet
Sweelinck ontving zijn eerste muzikale
onderricht zeer waarschijnlijk van
zijn vader. Omdat zijn vader overleed
in 1573 kan worden aangenomen dat
zijn opvolger, Cornelis Boskoop, de
muzikale vorming voortzette. Deze
overleed echter al in oktober van
hetzelfde jaar en kan Sweelinck dus
slechts kort les hebben gegeven. Het
is niet bekend wie er na Boskoop organist
van de Oude Kerk is geweest.
Er is weinig bekend over de verdere
muzikale scholing van Sweelinck na
de dood van zijn vader. Vermoedelijk
heeft hij les gehad van Jan Willemszoon
Lossy (ca. 1545-1629),
countertenor en schalmeispeler te
Haarlem (voor Lossy was de muziek
een nevenberoep, hij was evenals
meerdere familieleden ook bierbrouwer).
Sweelinck is daar dan mogelijk
Laat Swelincx beeltenis aentrecken uwe ogen,
De oiren heeft hij self, noch levende, getogen:
En weett’, hoewel hij leefd’ en stierf tot Amsterdam,
Van Deventer nochtans dien groten sanger quam.
ook beïnvloed door Claas Albrechtszoon
van Wieringen en Floris van
Adrichem, beiden organist van de
Grote of Sint-Bavokerk die daar dagelijks
improviseerden. Deze laatste
– destijds een zeer bekend organist
– zou ook heel goed de leraar van
Sweelinck geweest kunnen zijn.
Volgens de 18 e -eeuwse musicoloog
Johann Mattheson (1681-1764) heeft
Sweelinck gestudeerd bij Gioseffo
Zarlino (1517-1590) in Venetië, maar
dat is nooit bewezen. Mogelijk kan
enige verwarring zijn ontstaan, omdat
zijn broer, de schilder Gerrit Pieterszoon
Sweelinck, wél in Venetië is
geweest.
Naast zijn muzikale opleiding ontving
Sweelinck een algemene educatie
van Jacob Buyck, de pastoor van de
Oude Kerk. Deze lessen stopten in
1578 met de Alteratie van Amsterdam
(waarmee de stad definitief koos voor
de Prins van Oranje en calvinistisch
werd). De katholiek Buyck koos eieren
voor zijn geld en besloot de stad
te verlaten.
Volgens Cornelis Plemp, een leerling
en vriend van Sweelinck, werd Sweelinck
in 1577 op 15-jarige leeftijd aangesteld
als organist van de Oude Kerk.
Dit is echter niet geheel zeker omdat
de jaren 1577-1580 ontbreken in het
kerkarchief. Zeker is wel dat Sweelinck
in 1580 reeds organist was. Hij zou
deze post nog 41 jaar lang behouden,
tot het eind van zijn leven.
In 1585 stierf ook Sweelincks moeder
en liet hem achter met de verantwoordelijkheid
over zijn jongere broer en
zus. Zijn salaris werd het daaropvolgende
jaar verdubbeld, waarschijnlijk
om zijn financiële positie enigszins te
verstevigen. Mocht hij gaan trouwen,
dan zou zijn salaris nog eens met
100 gulden worden verhoogd; dit gebeurde
in 1590 toen hij trouwde met
Claesgen Dircxdochter Puyner uit
Medemblik. Daarnaast werd hem de
keuze gegeven tussen een extra 100
gulden of gratis huisvesting (in de Koestraat);
hij koos voor het laatste. Het
geven van vrij wonen aan personen
die min of meer in stadsdienst waren
kwam destijds veelvuldig voor. Te Amsterdam
was dit des te gemakkelijker,
omdat er vanwege de Alteratie veel
kloosterbezittingen vrij kwamen.
Orgels
Sweelinck had in de Oude Kerk de
beschikking over twee orgels. Het
hoofdorgel was tussen 1539 en 1545
gebouwd door Hans van Keulen,
Hendrik en Hermann Niehoff en Jasper
Janszoon en had de volgende
dispositie:
Jacobus Revius
Rugwerk (Man. I, FGA-g2a2): Prestant
8 vt, Octaaf 4 vt, Mixtuur, Scherp,
Quintadena 8 vt, Holpijp 4 vt, Sifflet
1⅓ vt, Regaal 8 vt, Baarpijp 8 vt,
Schalmij 4 vt
Hoofdwerk (Man. II, F1G1A1-g2a2):
Prestant 16 vt, Octaaf 8+4 vt, Mixtuur,
Scherp
Bovenwerk (Man. III, FGA-g2a2):
Prestant 8 vt, Holpijp 8 vt, Open fluit
4 vt, Nasard 2⅔ vt, Sifflet 1 vt, Cimbel,
Trompet 8 vt, Zink 8 vt (discant)
Pedaal (FGA-c1, aangehangen aan
F1G1A1-c0 van het HW): Nachthoorn
2 vt, Trompet 8 vt
Koppel Rugwerk-Bovenwerk, Tremulant
Het koororgel, gebouwd door Hendrik
Niehoff en Jasper Janszoon in 1544-
1545, had de volgende dispositie:
Hoofdwerk (FGA-g2a2): Holpijp 8
vt, Prestant 4 vt, Octaaf 2 vt, Mixtuur,
Scherp, Quintadeen 8 vt, Gemshoorn
2 vt, Sifflet 1⅓ vt, Schalmei 4 vt
Borstwerk (FGA-g2a2): Holpijp 4 vt,
Kromhoorn 8 vt, Regaal 8 vt
Pedaal (FGA-c1, aangehangen aan
het HW): Trompet 8 vt
Koppel Hoofdwerk-Borstwerk, Tremulant
Het is niet bekend welke stemming
de beide orgels hadden. Volgens Cor
Edskes hadden de orgels een stemming
tussen Pythagoreïsch en (¼
komma) middentoon, waarbij een
aantal van de elf reine kwinten van de
Pythagoreïsche stemming sneuvelde
ten faveure van betere tertsen. Maar
waarschijnlijk hadden de orgels de
toen reeds gebruikelijke (¼ komma)
middentoonstemming; alle werken
van Sweelinck klinken dan ook perfect
in die stemming.
In 1619 is er uitgebreid gewerkt aan
het grote orgel. Niet uitgesloten is te
achten dat er toen – wellicht alleen op
het Rugwerk – dubbele boventoetsen
es/dis zijn aangebracht. De dis komt
voor in twee fantasia’s (waaronder de
bekende chromatische) en in 'Allein
zu dir Herr Jesu Christ' (SwWV 309).
Deze koraalbewerking wordt overigens
ook wel aan Johann Praetorius
toegeschreven, en stamt dus uit een
tijd waarin de middentoonstemming
al enigszins gemodificeerd werd om
de es als dis te kunnen gebruiken.
Sweelincks werkgever, het stadsbestuur,
zal hem een taakomschrijving
hebben gegeven zoals die gebruikelijk
was in de Republiek. Dit zou er op
neerkomen dat Sweelinck elke dag
tweemaal het orgel een uur lang diende
te bespelen. Was er een kerkdienst
dan diende hij een uur voor en/of na
de dienst te spelen. Verder was hij verantwoordelijk
voor de staat waarin de
beide orgels verkeerden. Sweelinck
was zeer beroemd om zijn improvisaties
op orgel en klavecimbel.
Pentekening van het interieur van de Oude Kerk door Jan Goeree (1670-1731).
Afbeelding: internet
Omdat we niet precies weten wanneer
Sweelinck in de Oude Kerk organist
is geworden, weten we niet
of hij nog in de katholieke liturgie
gefunctioneerd heeft. Na de Alteratie
was hij in elk geval enkel in dienst van
de stad en niet (meer) in dienst van de
Oude Kerk als kerkmusicus en organist.
In de nu protestantse Oude Kerk
moesten het gregoriaans en de polyfonie
wijken voor éénstemmig psalmgezang,
en het orgel – een wereldlijk
instrument – diende te zwijgen. De
Synode van Dordrecht oordeelde in
1574 dat het orgelspel 'gansch behoort
afgheset te wesen, volgens de
leere Pauli, I Cor. XIV, 19'. De Nationale
Synode van 1578 deed daar een
schepje bovenop en besloot dat de
orgels uit de kerken verwijderd dienden
te worden. Daar is het nooit van
gekomen, omdat de orgels in eigendom
waren van de stad en de meeste
stadsbesturen geen gehoor aan deze
oproep gaven.
Sweelinck heeft zeer waarschijnlijk
zijn gehele leven in Amsterdam doorgebracht,
hij verliet de stad enkel zo
nu en dan voor professionele werkzaamheden.
Zo bezocht hij voor keuringen
of adviezen Enkhuizen, Haarlem
(1594), Deventer (1595, 1616),
Middelburg (1603), Nijmegen (1605),
Harderwijk (1608), Rotterdam (1610),
Delft, Dordrecht (1610) en Rhenen
(1616). Zijn langste reis was naar Antwerpen
in 1604 om een Ruckers-klavecimbel
voor de stad aan te schaffen.
Sweelinck is, ondanks nauwe
banden, nooit in Engeland geweest.
Pedagoog
De faam van Sweelinck nam gedurende
zijn gehele leven toe, wat hem
de bijnaam 'de Orpheus van Amsterdam'
opleverde. Geregeld nam het
stadsbestuur belangrijke gasten mee
naar de Oude Kerk om hun Sweelinck
te laten horen. Hij was niet alleen beroemd
als componist, maar zeker ook
als pedagoog: samen met Froberger,
Liszt en Bach is Sweelinck één van de
weinige klavierspelers die zowel als
speler als docent hun stempel op de
muziekgeschiedenis hebben gedrukt.
Dit leidde er toe dat veel (jonge) organisten
– vooral uit Noord-Duitsland
– tijdens het Twaalfjarige Bestand
(1609-1621) naar Amsterdam togen
om bij Sweelinck in de leer te gaan.
Zo valt in de "Grundlage einer Ehrenpforte"
(1740) van Johann Mattheson
te lezen: “Toen hij (Jacob Praetorius
II, pcz) vernam dat in Amsterdam een
voortreffelijke organist was, verlangde
hij om daar naartoe te reizen en door
hem te worden onderwezen. De kerkenraad
van de Sankt Jacobikirche
(in Hamburg) moedigde hem daartoe
aan en beloofde de helft van de kosten
te zullen dragen. Het was de beroemde
Jan Pieterszoon Sweelinck bij
wie hij in de leer ging en die hem onder
andere een geheel eigen manier
van vingerzettingen leerde die toen
heel ongebruikelijk was maar zeer
goed. (Jacob) nam Sweelincks gebruiken
en houding over die bijzonder
aangenaam en achtenswaardig wa-

Friese orgelkrant pagina 27
Het interieur van de Oude Kerk in 1661 door Emanuel de Witte (1617-1692). Afbeelding: internet
ren. Zo speelde hij zonder het lichaam
veel te bewegen waardoor het leek
alsof het moeiteloos gebeurde. Zijn
natuurlijke wezen - ernstig, ordentelijk
en bescheiden - was hem daarbij zeer
behulpzaam. Het was niet alleen een
lust om hem te horen, maar ook om
hem te zien wanneer hij aan het orgel
zat. Hans Scheidemann, de wakkere
organist van de Sankt Catharinenkirche
(in Hamburg), stuurde in dezelfde
tijd zijn zoon Heinrich naar Holland.
Zo kwamen de twee jonge, ambitieuze
Hamburgers samen in Sweelincks
school. Zij studeerden om het hardst,
wat de meester zeer verheugde.”
Noemenswaardige leerlingen waren
onder meer zijn oudste zoon Dirck,
die op zijn beurt weer leraar was van
Anthonie van Noordt. Daarnaast de
Deventer organist Lucas van Lenninck,
die de eerste leraar was van
(de eveneens in Deventer geboren)
Johann Adam Reincken. En natuurlijk
de schare leerlingen uit (Noord-)Duitsland:
Andreas Düben, Samuel en
Gottfried Scheidt, Melchior Schildt,
Paul Siefert en Ulrich Cernitz, Jacob
Praetorius II, Johannus Praetorius en
Heinrich Scheidemann. Deze laatste
vier bezetten de belangrijkste organistenposten
in Hamburg, vandaar
Sweelincks bijnaam de 'hamburgischen
Organistenmacher'. Met deze
Duitse leerlingen staat Sweelinck aan
de wieg van de Noord-Duitse orgelschool.
Reincken (en wellicht ook
Buxtehude) heeft bij Scheidemann
gestudeerd, die op zijn beurt Johann
Sebastian Bach geïnspireerd heeft.
Sweelinck heeft voorwaar een grote
invloed gehad.
Composities
Sweelincks eerste gepubliceerde
werken zijn drie banden met chansons,
gepubliceerd in 1592-1594.
Alleen het laatste deel is bewaard gebleven;
op de titelpagina valt voor het
eerst de naam 'Sweelinck' te lezen.
Vervolgens werden er in 1604, 1613,
1614 en 1621 vier lijvige banden met
(vocale) psalmzettingen gepubliceerd.
De laatste band werd postuum, en
vermoedelijk onvoltooid, gepubliceerd.
Deze psalmzettingen kunnen
als zijn levenswerk beschouwd worden.
De teksten waren afkomstig uit
het Franstalige metrische psalter van
Clément Marot en Théodore de Bèze.
Uit de keuze voor de Franse teksten
(en niet de gebruikelijke vertaling van
Petrus Datheen) blijkt dat Sweelinck
zijn psalmen niet voor gebruik in de
eredienst bedoeld had, maar voor
een uitvoering door gezelschap-
pen uit de gegoede burgerij. Het is
overigens opvallend dat Sweelinck
geen enkele (vocale) compositie in
het Nederlands heeft geschreven.
De grote tegenhanger van de psalmzettingen
– zowel in muzikaal als in
kerkelijk opzicht – is een bundel met
zevenendertig motetten op teksten
uit de rooms-katholieke liturgie, de
Cantiones Sacrae. Deze vijfstemmige
werken worden niet gekenmerkt door
een complexe polyfonie, maar door
een contrapunt dat gestuurd wordt
door de harmonie met veel chromatische
melodieën. In 1612 werden de
Rimes françaises et itallienes gedrukt;
twee- en driestemminge liederen op
wereldlijke teksten.
Sweelincks instrumentale muziek
bestaat vrijwel geheel uit composities
voor klavierinstrumenten. In deze
werken toont Sweelinck een diepgaande
kennis van alle belangrijke
Europese tradities, met name de Engelse
en de Venetiaanse. Sweelinck
was niet zozeer een innovator, maar
meer iemand die het beste van alle
stijlen samenvoegde. In Nederland
zelf is vrijwel geen handschrift met
klaviercomposities van Sweelinck (als
autograaf of in kopie) bewaard gebleven
en het is dan ook aan zijn leerlingen
te danken dat een belangrijk
deel van Sweelincks klaviercomposities
– die in de kern als compositie-
en improvisatievoorbeelden bedoeld
waren – bewaard bleef: door middel
van handgeschreven kopieën die zij
van compositie-originelen van hun
leraar zelf, respectievelijk van afschriften
daarvan uit diens leerlingenkring
vervaardigden.
Sweelinck heeft ongeveer 70 instrumentale
werken geschreven, maar
het precieze aantal is niet bekend.
Uitgevers en musicologen spreken
elkaar soms tegen over de vraag of
een werk al of niet door Sweelinck is
geschreven. Zijn instrumentale oeuvre
bestaat uit fantasia’s, toccata’s
en variatiewerken. In het belangrijke
boek The keyboard music of Jan Pieterszoon
Sweelinck van Pieter Dirksen
is een mooi overzicht te vinden
van werken die zeker van Sweelinck
zijn, die aan hem toegeschreven worden
en waarvan het twijfelachtig is.
Zo is het bijvoorbeeld twijfelachtig
of het bekende 'Ballo del Granduco'
(SwWV 319) van Sweelinck is, waarschijnlijk
is het door Samuel Scheidt
gecomponeerd. Van enkele werken
zijn meerdere versies bekend. Een
voorbeeld: Psalm 140 (SwWV 314)
telt vijf variaties, maar de alternatieve
versie 'Die 10 Gebot Gottes' (SwWV
314a) slechts vier, met weglating van
de 4e variatie van Psalm 140.
In zijn fantasia's en toccata's verbindt
Sweelinck de stijlen van Italië
(Andrea Gabrieli, Merulo), Spanje
(Cabezón, Milán), Portugal (Coelho)
en Engeland (Bull, Philips). Het passagewerk
is (wellicht) minder virtuoos
dan de Italiaanse, maar het is meer
gestructureerd. Zijn Fantasia's zijn
geconstrueerd rond één thema en
hebben vaak een fugatisch karakter,
waarbij het thema ook in de omkering
en in de vergroting/verkleining
gebruikt wordt. Met deze fantasia's
legt Sweelinck de basis voor de latere
ontwikkeling van de (monothematische)
fuga. Vijf fantasia’s zijn een
zogenoemde echofantasia. Een apart
genre, waarvan Sweelinck de uitvinder
zou kunnen zijn. Soms worden de
echo’s gemaakt door klavierwisseling
(sterk-zacht), op andere plaatsen
bestaat de echo uit het een octaaf
verplaatsen van hetzelfde motief –
mogelijk zonder klavierwisseling. De
echo-secties worden ingeleid en afgewisseld
met imitatorische en toccata-achtige
gedeelten. Verder zijn
er de vele variatiereeksen over kerkelijke
en wereldlijke melodieën, waarin
duidelijk de stijl van de Engelse virginalisten
te ontdekken valt. De variatiereeksen
zijn niet een willekeurige
verzameling van individuele variaties,
Jan Pieterszoon Sweelinck afgebeeld op een biljet van vijfentwintig gulden.
maar gecomponeerd als één geheel.
De variaties over wereldlijke thema's
worden gekenmerkt door de ontwikkeling
in elke variatie van een nieuw
muzikaal idee afgeleid van het thema.
De koraalvariaties gaan uit van een
ander principe, namelijk een verschillend
aantal stemmen in elke variatie.
Daardoor is de cantus firmus telkens
in een andere stem en komt de variatie
uit een afwisselende behandeling
van het contrapunt.
Religie
Sweelincks geloofsovertuiging is tot
op de dag van vandaag een levendig
discussiepunt onder musicologen.
Sweelinck is katholiek opgevoed; zijn
vader stond als organist en kerkmusicus
geheel in de rooms-katholieke
traditie. Volgens Sweelincks belangrijkste
biograaf Van den Sigtenhorst
Meyer werd Sweelinck protestants,
maar er zijn ook goede argumenten
aan te voeren dat hij katholiek is gebleven.
Dat Sweelinck na de Alteratie
aan kon blijven als organist in de Oude
Kerk betekent niet vanzelfsprekend
dat hij zich bekeerd heeft tot het protestantisme.
Zo konden bijvoorbeeld
de rooms-katholieke organisten Cornelis
Schuyt in Leiden en Pieter de
Vois in Den Haag aanblijven als organist.
Sweelinck heeft altijd roomskatholieke
vrienden gehouden (zoals
Cornelis Plemp en Joost van den
Vondel), maar hij had ook zeer goede
contacten met gereformeerden. Ook
Sweelincks oeuvre geeft geen uitsluitsel
over zijn kerkelijke gezindheid. Aan
de ene kant is daar de monumentale
toonzetting van het calvinistische
psalter, maar aan de andere kant zijn
er de katholieke Cantiones sacrae.
Vooral het Maria-motet Regina coeli
zou bezwaarlijk kunnen zijn voor een
rechtzinnige calvinist. Ook zijn klavier-
De Oudezijds Voorburgwal met de Oude Kerk door Jan van der Heyden (1637-1712).
Afbeelding: internet
werken zijn ambivalent. Voor zijn variaties
over geestelijke liederen gebruikt
Sweelinck melodieën van verschillende
signatuur. Drie van Sweelincks kinderen
zijn gedoopt in de (gereformeerde)
Oude Kerk, maar daaruit kan niet
worden geconcludeerd dat hij ook lid
was van de gereformeerde kerk. In de
eerste decennia na de Alteratie was er
in Amsterdam een zogenoemde 'wijde
kerk', voor iedereen toegankelijk. Vele
gelovigen waren 'liefhebbers': ze kerkten
en doopten bij de gereformeerden,
maar waren geen lid. Men zou concluderend
kunnen zeggen dat Sweelinck
een tolerante geest had. Sweelinck
stierf op 16 oktober 1621 (aan onbekende
oorzaken) en werd begraven in
de Oude Kerk. Hij liet zijn vrouw en vijf
van hun zes kinderen achter. De oudste,
Dirck Janszoon, volgde zijn vader
op als organist van de Oude Kerk.
Het moge reeds duidelijk zijn dat
Sweelincks invloed zeer groot geweest
is. Veelzeggend is dat Sweelinck
in het omvangrijke Fitzwilliam
Virginal Book met vier composities
vertegenwoordigd is. Afgezien van
een toccata van Giovanni Picchi zijn
dit de enige niet-Engelse werken in
de verzameling. John Bull (ca. 1562-
1628) eerde Sweelinck na zijn dood
met een fantasie op één van diens
thema's. Joost van den Vondel eerde
hem met het volgende epitaaf:
Dits Sweelinck's sterfelyk deel,
ten troost ons nagebleven
't Ontsterfelyk hout de maet by
Godt in 't eeuwig leven
Daer streckt hy, meer dan hier
omvatten ons gehoor
Een goddlycke galm in aller
Enghlen oor.
PCZ

pagina 28
Friese orgelkrant
Veranderend Fries Orgellandschap
De orgelbouwactiviteiten die het afgelopen jaar zijn afgerond of gestart, vertonen een heel divers
beeld. Dat betekent dat alle varianten die men zich op dat gebied kan voorstellen aan de orde zijn:
zorgvuldige restauratie van een ongewijzigd orgel, reconstructie (geheel of gedeeltelijk) van een
verloren gegane oorspronkelijke toestand, restauratie van een gegroeide situatie, verplaatsing van
een orgel en nieuwbouw. We laten hier de activiteiten volgen in een volgorde die wordt gedicteerd
door de bouwjaren van de orgels.
BOKSUM, Sint-Margaretakerk
De oudste delen van het orgel in deze
kerk dateren van 1675. De ‘auteur’
ervan is Jan Harmensz. Maar liefst
11 activiteiten van orgelbouwers zijn
sinds dat moment gedocumenteerd;
de laatste in 1913 toen Bakker & Timmenga
het instrument nogal grondig
herzag. Het orgel was al heel lang
ernstig in verval, restauratie werd allengs
onontkoombaar. Enige tijd geleden
werd aan de restauratiewerkzaamheden
begonnen door Pels &
Van Leeuwen onder advies van Aart
van Beek. De gegroeide situatie zal in
grote trekken blijven bestaan.
Front van het in 2010-2011 gereconstrueerde Schwartzburgorgel (1735) in Burgwerd.
Foto: Broer Feenstra, Burgwerd
BURGWERD, Johanneskerk
De reconstruerende restauratie van
het Schwartzburgorgel van Burgwerd
door Flentrop Orgelbouw onder
advies van Theo Jellema werd in
juni 2011 afgerond. In de afgelopen
winter werd door A. Bloemhof Schilderwerken
na een zorgvuldig kleurenonderzoek
door B. Jonker (Zwolle)
en adviezen van S. ten Hoeve (Nijlân)
met betrekking tot de wapens op het
rugstuk de oorspronkelijke kleur weer
aangebracht. Het heeft geleid tot een
heel feestelijk resultaat.
BOAZUM, Sint-Martinuskerk
Het orgel van Boazum (Bozum) is
volstrekt uniek. Gottlieb Heineman,
iemand van wie we weinig weten,
begon aan de bouw in 1783. De uit
Oost-Friesland afkomstige Rudolf
Knol zette de werkzaamheden voort
en bracht ze in 1791 tot een goed
einde. Daarna is veel gebeurd (onder
meer werkzaamheden van Radersma,
Van Dam, Vaas & Bron en
Bakker & Timmenga). Al jaren brengt
de klank van het orgel niemand in verrukking.
Te verwachten valt dat de tweede
fase van de restauratie, die in 2011
werd begonnen en in 2012 zal worden
voltooid, daar verandering in zal
brengen. Zij wordt uitgevoerd door
Bakker & Timmenga naar plannen
van wijlen Jan Jongepier. Theo Jellema
begeleidt de werkzaamheden.
HARLINGEN, Grote Kerk
Tot de grootse prestaties in Fryslân
van de Groninger orgelbouwer Abertus
Anthoni Hinsz hoort het monumentale
orgel dat hij in 1776 voltooide
in de Grote Kerk te Harlingen. Aan dat
orgel is in de 19e en 20e eeuw heel
vaak gewerkt. Van grote betekenis
waren werkzaamheden door Petrus
van Oeckelen in 1864, die het klankbeeld
sterk ombogen in romantische
richting. In 1938 woei de orgelwind
weer uit een heel andere hoek en
werd in het kader van een restauratie
door J. de Koff de oorspronkelijke
dispositie op het hoofdwerk enigszins
hersteld. Doordat oriëntatie op
de bouwwijze van Hinsz in het geheel
niet had plaatsgehad, bleef de reconstructie
een papieren zaak en deed
de totaalklank van het orgel maar heel
weinig aan Hinsz denken.
In 2010 en 2011 is de Hinsz-situatie
geheel gereconstrueerd door Flentrop
Orgelbouw. Het rapport dat aan
de reconstructie ten grondslag lag,
werd geschreven door Jan Jongepier.
Cees v.d. Poel begeleidde de werkzaamheden.
Vier 19 e -eeuwse Van Damorgels
Vier Van Damorgels (Jelsum, Grou,
Hilaard en Terwispel) waren in het afgelopen
jaar in onze provincie voorwerp
van zorg. De orgels van Jelsum,
Terwispel en Hilaard waren er al jaren
slecht aan toe. Zij zijn na restauraties
door Bakker & Timmenga nu alle drie
weer luisterrijk klinkende monumenten.
Elk ervan – en dat geldt voor
alle Van Damorgels – heeft zijn eigen
charme; steeds blijkt dat de Van Damorgels
familie van elkaar zijn, maar
óók allemaal een eigen persoonlijkheid
bezitten.
Het Jelsumer orgel kreeg al aandacht
in de Orgelkrant van 2011. Voorjaar
2011 was de restauratie voltooid, de
‘inspeling’ vond plaats op 2 mei 2011.
Anders dan het Jelsumer orgel met
zijn gecompliceerde (en nog steeds
niet écht ontraadselde) bouwgeschiedenis
zijn de instrumenten van
Hilaard en Terwispel volbloed Van Damorgels.
Het orgel van Hilaard onderging
wijzigingen in het kader van een
restauratie door Eppinga in 1967. De
recente restauratie heeft de Eppingasporen
weer kunnen uitwissen. Op
de plaats van de in 1967 verdwenen
Violon 8 vt kon een historische strijker
worden geplaatst.
De werkzaamheden in Grou bestonden
in de eerste plaats uit het
rechtzetten van het zeer verzakte orgelmeubel.
Daarnaast zijn de mechanieken
onder handen genomen en is
de klank licht gecorrigeerd op punten
waar duidelijk was dat Van Dam wat
uit beeld geraakt was. De pedaalkoppel
(in de jaren '20 of '30 van de vorige
eeuw minder handig aangelegd)
is gereconstrueerd naar Van Damvoorbeeld.
Daardoor kon de lelijke
scheve stand van het knieschot ook
gecorrigeerd worden.
Het gerestaureerde Van Damorgel (1878) in de Protestantse Kerk van Terwispel.
Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden
Twee 20 e -eeuwse orgels
De pure ongereptheid van een nooit
gewijzigd orgel maakt een voorbije tijd
bijna tastbaar. Die ervaring ontroert in
Terwispel, maar ook bij een bezoek
aan het ruim 30 jaar later door Bakker
& Timmenga gebouwde orgel van
It Heidenskip. De vraag hoe in een
kerk met zo weinig hoogte een orgel
met drie 8-voets registers een plaats
moest vinden en hoe een front tóch
goed kon worden geproportioneerd,
zal Arjen Timmenga wel een paar slapeloze
nachten gekost hebben.
Jelsum - het gerestaureerde Van Damorgel (1834) in vroeg 18 e -eeuwse kas.
Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden
Het bereikte resultaat is uiterst charmant.
Bakker & Timmenga herstelde
begin dit jaar de gebruiks- en uitdrogingsschade
die het instrument
gedurende een eeuw trouwe dienst
opliep. Tot de ‘bijwerkingen’ van het
samengaan van hervormden en gereformeerden
en van de kerkverlating
behoren de kerksluitingen en daarmee
het verdwijnen van orgels. Het
is verheugend dat het Reilorgel (1959)
dat in Heerenveen in de Gereformeerde
Kruiskerk stond, de afbraak van
de kerk overleeft en voor Heerenveen
behouden blijft. Het instrument getuigt
tamelijk compromisloos van de
orgelbouwidealen van de neobarok.
Kenmerkend in die zin zijn onder meer
de opzet hoofdwerk, rugwerk, vrij pedaal
in twee vrij geplaatste pedaaltorens
en de hoofdwerkdispositie op
basis van een Quintadeen 16 vt. We
mogen veronderstellen dat de over-
name van een aantal registers uit het
‘voorganger-orgel’ (van Rohlfing uit
Osnabrück) destijds als een compromis
gevoeld werd. Nú wordt het orgel
er historisch alleen maar belangwekkender
door. De overplaatsing wordt
verricht door de Orgelmakerij Reil bv,
die daarmee de toekomst zeker stelt
van een instrument waar de stamvader
van het bedrijf uitermate trots
op was. Het orgel wordt geheel nagezien,
technisch verbeterd en krijgt
een tinnen front ter vervanging van de
oorspronkelijke zinken frontpijpen.
JOURE, Mattheuskerk
De bouw van een nieuw orgel is helaas
zo langzamerhand opzienbarend
nieuws geworden. Nadat in Joure in
1978 en 1997 fraaie nieuwe orgels
tot stand kwamen (respectievelijk in
de Hobbe van Baerdtkerk een instrument
van Ahrend en in de Oerdracht
een instrument van Reil) is nu ook de
rooms-katholieke kerk van een nieuw
orgel voorzien. Het werd gebouwd
door de Firma Van Vulpen en is opgesteld
op de begane grond. De dispositie
telt 13 stemmen, verdeeld over
twee klavieren en pedaal. Het erg
onbevredigende orgel op de koorzolder
kan zijn laatste dagen nu in rust
slijten. Dispositie:
Hoofdwerk, C-f3: Prestant 8 vt, Holpijp
8 vt, Octaaf 4 vt, Quintfluit 3 vt,
Octaaf 2 vt, Sesquialter II, Mixtuur II-III
en Dulciaan 8 vt.
Borstwerk, C-f3: Gedekt 8 vt, Spitsfluit
4 vt, Woudfluit 2 vt en Cornet III
– vanaf g.
Pedaal, C-d1: Subbas 16 vt.
Werktuiglijke registers: Tremulant
Hoofdwerk, Tremulant Borstwerk,
Schuifkoppel Hoofdwerk-Borstwerk,
Koppel Pedaal – Hoofdwerk, Koppel
Pedaal-Borstwerk, Calcant.
Toonhoogte: a1 = 440 hertz. Stemming:
evenredig zwevend. Winddruk:
61 mm wk.

Friese orgelkrant pagina 29
Het Van Damorgel (1869) in de voormalige hervormde Mauritiuskerk van Jirnsum. Het
orgel is verkocht aan de protestantse gemeente van Zoeterwoude en zal als monument
herplaatst worden in de Laurentiuskerk aldaar. Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden
De muziek laat zich niet gemakkelijk in woorden
vangen (welke muziek eigenlijk wel?). De oudere
werken kenmerken zich door scherpe dissonanten
en bewegen zich voornamelijk in een
atonale klankwereld.
De latere werken zijn harmonisch veel milder
en laten vooral zaken als heletoonsreeksen
en Messiaen-achtige modi horen. Twee kenmerken
blijven typisch voor Koers: een grote
contrastwerking en een duidelijke ritmiek. Zo
verliest hij zich nooit in zeer gecompliceerde
ritmes, waardoor de structuur van de diverse
SNEEK, Martinikerk
In 1711 voltooide Arp Schnitger in de
Martinikerk in Sneek een heel belangwekkend
orgel, een instrument dat
met zijn drie klavieren en vrij pedaal
een volstrekt nieuw element aan het
Friese orgellandschap toevoegde. In
de drie eeuwen van zijn bestaan is het
orgel niet ongewijzigd gebleven. De
belangrijkste momenten in zijn historie
zijn de grote verbouwing van 1898
(het borstwerk en rugwerk verdwenen,
er kwam een bovenwerk voor in
de plaats; het oorspronkelijke drieklaviers
orgel met 36 registers werd een
tweeklaviers orgel met 29 registers)
en de restauratie in 1988 door Bakker
& Timmenga (het weer toevoegen van
een rugwerk met zeven registers). Het
overtuigend 18e-eeuwse klankbeeld
van het rugwerk stelde het hoofdwerk
sindsdien een beetje in de schaduw.
In het voorjaar van 2011 is in het
hoofdwerk een aantal Schnitgerpijpen
dat Van Dam in 1898 buiten gebruik
had gesteld, weer aangesloten
en tot klinken gebracht. De hoofdwerkklank
heeft hierdoor enorm aan
kwaliteit gewonnen en de totaalklank
heeft een nieuw en veel overtuigender
evenwicht gevonden.
JIRNSUM, Mauritiuskerk
Het Van Damorgel (1869) in de voormalige
Hervormde kerk van Jirnsum
is verkocht aan de protestantse gemeente
van Zoeterwoude. Het instrument
krijgt aldaar een plaats in de laat
15 e -eeuwse Laurentiuskerk.
Eind oktober 2011 besloot de kerkenraad
van de protestantse gemeente
Ingwert om zowel het Jirnsumer kerkgebouw
als het orgel te koop aan te
bieden. Er bestond ruime belangstel-
Johan G. Koers’ orgelwerken verschenen op CD
Dirk S. Donker & David de Jong bespelen het orgel in de Martinikerk te Sneek
Johan Koers is een opvallende verschijning binnen de Friese orgelcultuur. Je
kunt hem regelmatig bij orgelconcerten in de provincie tegenkomen, waarbij het
opvalt dat hij kennis van zaken combineert met een heldere mening, die hij niet
onder stoelen of banken steekt. Eenzelfde combinatie van kennis en duidelijkheid
kenmerkt hem als componist. Sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw
heeft hij het orgelrepertoire verrijkt met bijzondere werken. Eind 2008 verschenen
die in druk en nu zijn ze ook – terecht – op cd verschenen. De composities
zijn niet zelden van een behoorlijke moeilijkheidsgraad en het feit dat enkele van
zijn leerlingen zijn repertoire regelmatig op concerten laten horen, zegt dan ook
het nodige over de kwaliteiten van Johan Koers als docent. Eén van zijn studenten,
David de Jong, predikant en musicus te Den Ham (Ov.), is al jaren een warm
pleitbezorger voor de composities van Koers. Hij vond Dirk Donker bereid om samen
met hem een geluidsdrager te maken waarop een fraai overzicht van Koers’
composities te horen is.
Achterzijde van de CD met werken van Johan G. Koers
composities altijd gemakkelijk te volgen is. Bovendien
is de thematiek lyrisch van karakter en
vaak verbonden aan het kerklied (Gregoriaans
en Lutherse / Geneefse melodieën), waardoor er
al snel herkenning ontstaat. De grote contrasten
in dynamiek en tempi zorgen voor een afwisselend
geheel, zodat de muziek geen moment verveelt.
Het aardige is dat de muziek voortdurend
associaties oproept met componisten als Alain
en Messiaen, maar uiteindelijk toch typisch een
‘eigen Koers vaart’.
De beide organisten zijn meer dan capabel om
Het Schnitger-van Damorgel (1711 / 1898) in de Martinikerk te Sneek.
Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden
deze muziek overtuigend uit te voeren. Dirk
Donker valt met name op door zijn prachtige
orgelgebruik. Hij kent het instrument van Sneek
natuurlijk als geen ander en weet door subtiele
kleurschakeringen en prachtig zwelkastgebruik
tot hogere poëzie te geraken.
De ‘Nocturne’ is daarvan een prachtig voorbeeld:
de combinatie van muziek en speler laten
het Snitser instrument, dat toch niet onomstreden
is, wonderschoon klinken. De grote onderhoudsbeurt
die het orgel in 2011 ten deel viel,
heeft de klank van met name het Hoofdwerkplenum
nog wat ‘opgefrist’ en dat komt deze
muziek alleen maar ten goede.
David de Jong tekent voor gepassioneerd orgelspel,
waarbij de vonken er soms vanaf spatten.
Wat hier muzikaal en technisch wordt neergezet
door beide spelers is van grote klasse.
De vormgeving van de productie is fraai en de
tekst van het boekje is kort en duidelijk. Helaas
ling voor het instrument omdat het
eigenlijk een monument zou moeten
zijn, maar dat ‘keurmerk’ niet kreeg
vanwege het feit dat aan het Jirnsumer
kerkgebouw de monumentenstatus
nooit werd toegekend. Slechts
bij uitzondering worden vergelijkbare
instrumenten te koop aangeboden.
Het orgel verkeert nog in originele
staat. Doorslaggevend bij de verkoop
van het instrument aan Zoeterwoude
was voor de kerkrentmeesters de
toezegging van de Rijksdienst voor
het Cultureel Erfgoed, dat het orgel
onmiddellijk na plaatsing in Zoeterwoude
een monumentenstatus zou
krijgen. Daarmee is de toekomst van
het fraaie instrument – ook al verdwijnt
het jammer genoeg uit Fryslân
– veilig gesteld. Wat er met het kerkgebouw
zal gebeuren, is nog onzeker.
TJ
is de Engelse vertaling wat onder de maat: om
de juiste terminologie rond orgels en composities
te hanteren moet je daar eigenlijk een musicus
op zetten die tevens ‘native speaker’ is.
Het enige minpunt is mijns inziens de kwaliteit
van de opname en de montage. Het orgel klinkt
wat direct en ‘plat’ en zowel in de hoogste als in
de laagste klankregionen mist er het nodige. De
knippen zijn hier en daar hoorbaar en de pauzes
tussen de diverse tracks zijn soms wel erg kort.
Dit neemt niet weg dat ik deze cd van harte wil
aanbevelen: niet alledaags repertoire, met passie
gespeeld op een orgel dat zeer overtuigend
klinkt. De cd bevat een extra compositie welke
niet in druk verschenen is.
De cd en de bladmuziek zijn uitgegeven bij Boeijenga
in Leeuwarden.
Sietze de Vries

LHOEWEL WE DE HELE DAG BEZIG ZIJN
ET HIFI-GELUID EN VIDEO-BEWEGING
HEERST ER BIJ ONS GROTE RUST
pagina 30
Friese orgelkrant
ZOMERSERIES
te om te luisteren
om te kijken
t om te praten
GROTE KERK LEEUWARDEN 2012
ga Geluid is geen zaak waar audio-
Cor Ardesch
ks staan te dreunen en waar een
ur van beeldschermen u tegemoet
kert. Bij ons vindt u - naast de
kelruimte - diverse geluidskamers
historische en gerestaureerde kerk.
Toegang vrij
ar u (niet gestoord door klanten)
soonlijk en in volle vrijheid een
van 16 juni t/m 8 september
lvoud van apparatuur kunt van 15.00 bedienen
uur tot 16.00 uur
ORGELBESPELING
u het geluid of beeld van op uw het beroemde Baderorgel
in de kerk van DRONRIJP
ze heeft gevonden. Demonstratie
( d'
AldeWite) door eigen
organisten en gastorganisten
informatie geven wij met gelijke 8
dacht, voor zowel de veeleisende
byist als degenen die op zoek zijn
r ‘betaalbaar, maar Fantastisch
wel goed’.
De kerk is geopend van 13.00 uur tot 17.00 uur
voor bezichtiging en informatie over deze
ELKE ZATERDAG
Nationale Orgeldag september 2012
om te wonen
hifi -componenten (tuners, versters,
luidsprekers, cd/dvd-spelers) en
e weergever van beeld kennen wij
beter van binnen dan van de mooie
ms bedrieglijke) buitenkant. In onze
tig gelegen zaak is er alle tijd om
rover te praten.
erkt dan opeens, dat geluid echt
ziek wordt en beweging zuiver beeld.
ZOMERAVONDCONCERTEN
woensdag 11 juli 20.00 uur:
Theo Jellema
woensdag 18 juli 20.00 uur:
Hiroko Inoue (RU)
woensdag 25 juli 20.00 uur:
Kees van Eersel
zaterdag 28 juli 22.00 uur:
Theo Jellema (Bach-nachtconcert)
woensdag 1 aug 20.00 uur:
Anja Hendrikx
woensdag 8 aug 20.00 uur:
woensdag 15 aug 20.00 uur:
Wolfgang Zerer (DE)
Leeuwarden Oostergrachtswal 125a
(winkel+td) 058 213 87 www.eringa.eu 87
Groningen (AV Electronics)
Wismarweg 11 (td) 050 541 42 07
www.eringa.eu
De concerten vinden plaats op vrijdagavond,
aanvang 20.00 uur. Koffie, thee of een glaasje wijn na afloop
van het concert waarbij er gelegenheid is de concertgever te
ontmoeten. Entree : € 8.
Zie voor programma en toelichting onze website
NNO_90x120_FC-2.indd 1
www.orgelharlingen.nl
25-10-2010 19:50:1
Harlingerweg 18, 8801 PA Franeker • telefoon: (0517) 380 380 • fax: (0517) 380 388
internet: www.franekeradeel.nl • e-mail: info@franekeradeel.nl
STICHT ING ORGELCONCER TEN GROTE KERK
LEEUW ARDEN www.orgelleeuw.nl
Stilte om te luisteren
Tijd om te kijken
Rust om te praten
woensdag 22 aug 20.00 uur:
Bert den Hertog
woensdag 29 aug 20.00 uur:
Theo Jellema (verzoekprogramma)
dinsdag 4 sept t/m zaterdag 8 sept:
Leeuwarder Orgelfestival (Sweelinckfestival)
met o.a. Age Freerk Bokma en Theo Jellema, orgel
en Erik Bosgraaf, Stilte blokfluit om te luisteren
Tijd om te kijken
LUNCHPAUZECONCERTEN Rust om te praten (12.30-13.00 uur)
Eringa Geluid is geen zaak waar audio-
20 juli
racks
Frans
staan
Tersteeg
te dreunen en waar een
10 aug muur Theo van Jellema beeldschermen u tegemoet
24 aug
fl ikkert. Broer Bij de ons Witte vindt u - naast de
winkelruimte - diverse geluidskamers
waar u (niet gestoord door klanten)
persoonlijk en in volle vrijheid een
veelvoud van apparatuur kunt bedienen
tot u het geluid of beeld van uw
keuze heeft gevonden. Demonstratie
en informatie geven wij met gelijke
aandacht, voor zowel de veeleisende
hobbyist als degenen die op zoek zijn
naar ‘betaalbaar, maar wel goed’.
Stilte om te luisteren
ALHOEWEL WE WE Tijd DE om DE te kijken HELE DAG BEZIG BEZIG ZIJN ZIJN
Rust om te praten
MET HIFI-GELUID EN VIDEO-BEWEGING
MET HIFI-GELUID Eringa Geluid
HEERST ER BIJ EN is geen zaak
ONS VIDEO-BEWEGING
waar audioracks
staan te dreunen en waar GROTE een RUST
muur van beeldschermen u tegemoet
HEERST Stilte om om te te luisteren luisteren ER fl ikkert. BIJ Bij ons ONS vindt u - naast Alle GROTE de hifi -componenten RUST (tuners, verster-
Tijd om om te te kijken kijken winkelruimte - diverse geluidskamers kers, luidsprekers, cd/dvd-spelers) en
Rust om om te te praten praten
waar u (niet gestoord door klanten) elke weergever van beeld kennen wij
persoonlijk en in volle vrijheid
nog
een
beter van binnen dan van de mooie
veelvoud van apparatuur kunt bedienen
Eringa Geluid is geen zaak
tot
waar
u het geluid
audio-
of beeld van
(soms
uw
bedrieglijke) buitenkant. In onze
racks staan te dreunen en keuze waar heeft een gevonden. Demonstratie rustig gelegen zaak is er alle tijd om
muur van beeldschermen en u informatie tegemoet geven wij met daarover gelijke te praten.
fl ikkert. Bij ons vindt u - naast aandacht, de voor zowel de veeleisende
winkelruimte - diverse geluidskamers
hobbyist als degenen die op U zoek merkt zijn dan opeens, dat geluid echt
naar ‘betaalbaar, maar wel goed’. muziek wordt en beweging zuiver beeld.
waar u (niet gestoord door klanten)
Eringa Geluid is geen zaak waar audio-
persoonlijk en in volle vrijheid Alle hifi een -componenten (tuners, versterracks
staan veelvoud te dreunen van apparatuur en waar kers, kunt een luidsprekers, bedienen cd/dvd-spelers) en
tot u het geluid of beeld van elke uw weergever van beeld kennen wij
muur van beeldschermen keuze heeft gevonden. u tegemoet Demonstratie
nog beter van EK-0008_Adv_NNO_90x120_FC-2.indd binnen dan van de mooie
1
fl ikkert. Bij ons en informatie vindt u geven - naast wij met
(soms
de gelijke
bedrieglijke) buitenkant. In onze
rustig gelegen zaak is er alle tijd om Leeuwarden Oostergrachtswal 125a
aandacht, voor zowel de
daarover
veeleisende
te praten.
(winkel+td) 058 213 87 87
winkelruimte hobbyist - diverse als degenen geluidskamers
die op zoek zijn
Groningen (AV Electronics)
naar ‘betaalbaar, maar wel U merkt goed’. dan opeens, dat geluid echt Wismarweg 11 (td) 050 541 42 07
waar u (niet gestoord door klanten) muziek wordt en beweging zuiver beeld.
www.eringa.eu
persoonlijk Alle en in hifi -componenten volle vrijheid (tuners, een versterkers,
luidsprekers, cd/dvd-spelers) en
veelvoud van elke apparatuur weergever van kunt beeld bedienen kennen wij
nog beter van binnen dan van de mooie
tot u het geluid of beeld van uw
(soms bedrieglijke) buitenkant. In onze
keuze heeft rustig gevonden. gelegen zaak Demonstratie
is er alle tijd om Leeuwarden Oostergrachtswal 125a
daarover te praten.
(winkel+td) 058 213 87 87
en informatie geven wij met gelijke
Groningen (AV Electronics)
U merkt aandacht, voor zowel in dan opeens, de dat de veeleisende grote geluid echt kerk Wismarweg 11 Harlingen
(td) 050 541 42 07
muziek wordt en beweging zuiver beeld.
www.eringa.eu
Bijzonder om te ontdekken hobbyist als Na degenen een bijna die op twee zoek zijn jaar durende omvangrijke restauratie/
naar ‘betaalbaar, reconstructie maar wel van goed’. het imponerende Hinsz-orgel kunnen er
EK-0008_Adv_NNO_90x120_FC-2.indd 1 25-10-2010 19:50:10
in 2012 weer concerten op dit fraaie instrument worden
Alle hifi -componenten (tuners, verster-
gehouden. Organisten uit binnen- en buitenland willen het
kers, luidsprekers, cd/dvd-spelers) en
instrument graag aan U presenteren. De serie voor 2012:
elke weergever van beeld kennen wij
nog beter van binnen dan van de mooie
(soms bedrieglijke) buitenkant. In onze
rustig gelegen zaak is er alle tijd om
daarover te praten.
U merkt dan opeens, dat geluid echt
muziek wordt en beweging zuiver beeld.
ALHOEWEL WE DE HELE DAG
MET HIFI-GELUID EN VIDEO
HEERST ER BIJ ONS GRO
ALHOEWEL WE DE HELE DAG BEZIG ZIJN
MET HIFI-GELUID EN VIDEO-BEWEGING
HEERST ER BIJ ONS GROTE RUST
EK-0008_Adv_NNO_90x120_FC-2.indd 1 25-10-2010 19:50:10
Leeuwarden Oostergrachtswal 125a
(winkel+td) 058 213 87 87
Groningen (AV Electronics)
Wismarweg 11 (td) 050 541 42 07
Leeuwarde
(winke
Gronin
Wismarwe
w
EK-0008_Adv_NNO_90x120_FC-2.indd 1 25-10-2010 19:50:1

Friese orgelkrant pagina 31
Rheinbergersonates op Van Damorgels
Atze Veldhuis neemt initiatief in CD-project
Van Damorgels lopen als een rode
draad door zijn leven. Als veertienjarige
jongen speelde Atze Veldhuis
(1945) zijn eerste dienst op het Van
Damorgel van de Nederlandse Hervormde
kerk te Tzummarum. Hij had
toen al een paar jaar les van Wim Eppinga
en ontving die lessen – toevallig
of niet – op het Van Damorgel van
de dorpskerk te Britswerd. De hechte
samenwerking tussen leraar en leerling
zou duren tot aan het plotselinge
overlijden van Eppinga in 1974. Tien
jaar eerder was Veldhuis benoemd tot
opvolger van Gerben Bergstra aan de
hervormde Agneskerk van Goutum,
waarin eveneens een fraai instrument
staat, dat gebouwd werd door het
vermaarde Leeuwarder orgelmakersgeslacht.
En toen de organist in 2005
verhuisde naar Zuid-Scharwoude,
volgde in de regio al snel een benoeming
tot organist van een drietal
instrumenten van dezelfde firma. De
orgels van Berkhout, Nieuwe Niedorp
en Twisk kennen in hem sedertdien
hun vaste bespeler. Atze Veldhuis
nam in 2006 tijdens een feestelijke afscheidsdienst
afscheid van Goutum
waar hem toen een gouden draaginsigne
werd uitgereikt. In de loop van
de jaren kreeg Atze Veldhuis steeds
meer belangstelling voor de orgelsonates
van Gabriel Joseph Rheinberger.
Zijn contacten met Wim Verburg
– tot aan zijn vroegtijdige overlijden in
2010 organist van de Grote of Sint-
Andrieskerk te Amerongen – met wie
hij regelmatig orgeltochten ondernam,
droegen daaraan het nodige
bij. Verburg speelde veel Rheinberger
en vond daarvoor bij Veldhuis een
gretig oor. Tijdens een concert in de
eeuwenoude Agneskerk te Goutum,
ter gelegenheid van zijn vijftigjarig organistenjubileum
in 2009, klonk ook
Rheinberger. Jan Kobus – naast Jelle
Visser, Balt de Vries en Wim Verburg
één van de executanten – speelde het
eerste deel uit Rheinberger’s vijfde
sonate. En toen ontstond het idee,
om de liefde voor het Van Damorgel
en de belangstelling voor Rheinberger
te combineren in een prachtig CDproject,
waarbij diens twintig sonates
door twintig organisten zouden worden
vastgelegd op Van Damorgels.
Van Damorgel (1881) in de Kooger Kerk te Zuid-Scharwoude.
Foto: Jan Jongepier, Leeuwarden
Internationaal vermaard contrapuntist
Gabriel Joseph Rheinberger werd
op 17 maart 1839 geboren in Vaduz
(Liechtenstein), als zoon van
Johann Peter Rheinberger en diens
tweede vrouw Maria Elizabeth Carigiet.
Reeds in 1844 ontdekte de
muziekonderwijzer Sebastian Pohly
zijn muzikale begaafdheid. Die werd
onderstreept door zijn benoeming tot
organist van de Parochiekerk te Sankt
Florian op negenjarige leeftijd. In 1854
vertrok Rheinberger naar München
om daar aan het conservatorium bij
Franz Lachner te gaan studeren. Aan
datzelfde conservatorium werd hij in
1859 benoemd tot pianoleraar. Hij
verwierf grote bekendheid als pedagoog.
Daarnaast was hij koordirigent
en organist. Rheinberger liet een omvangrijk
oeuvre na van bijna tweehonderd
composities: een symfo-
Het Van Damorgel (1875) in de Protestantse (v.m. Hervormde) Michaëlkerk te Anjum
Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden
nie, een celloconcert, kamermuziek,
koorwerken en liederen maken deel
uit van zijn oeuvre. Daarvan genieten
voornamelijk nog de orgelwerken
bekendheid en daaruit blijkt ook zijn
internationale vermaardheid op het
gebied van de contrapuntiek. De eerste
orgelsonate ontstond in 1868, de
laatste in 1901, het laatste levensjaar
van de componist. Rheinberger heeft
zijn project van vierentwintig sonates
voor alle toonaarden naar voorbeeld
van Bach’s ‘Das wohltemperierte Klavier’
niet kunnen voltooien.
CD-project
Inmiddels heeft Atze Veldhuis twee
CD’s van zijn omvangrijke Rheinbergerproject
kunnen realiseren: in het
voorjaar van 2011 werd de eerste
CD gepresenteerd. Daarop zijn de
organisten Bert Wisgerhof (Sonate
nummer 4 in a), Dirk S.Donker (Sonate
nummer 7 in f) en David de Jong
(Sonate nummer 17 in B) te horen. Zij
bespelen de orgels van respectievelijk
Anjum (1875), Zuid-Scharwoude
(1881) en Gramsbergen (1898). Als
hommage aan Wim Verburg werd
als bonustrack een Intermezzo van
Rheinberger toegevoegd. Het is een
geluidsregistratie, door organist Verburg
zelf opgenomen tijdens een orgeltocht
met de initiatiefnemer. En zo
zijn er nog vier delen uit verscheidene
Rheinbergersonates die aan de serie
zullen worden toegevoegd.
De tweede CD werd in het afgelopen
najaar op de markt gebracht. Deze
is gevuld door Balt de Vries (Sonate
nummer 3 in G), Gijs Boelen (Sonate
nummer 6 in es) en Dick Sanderman
(Fantasie-Sonate nummer 14 in C).
Dit drietal legde zijn aandeel vast op
de instrumenten van respectievelijk
Nunspeet (1872), Mantgum (1879) en
Enschede (1892). Een boeiend geheel,
waarbij de interpretaties soms
Eerste van de serie CD’s met de sonates van Joseph Rheinberger.
Het Van Damorgel (1879) in de Mariakerk te Mantgum.
Foto: Johan Sjoukema, Leeuwarden
prachtig tegenover elkaar staan: zo
kan er gewezen worden op de heldere,
labiale voorkeur die Bert Wisgerhof
op het Anjumer orgel aan de dag
legt. Een groter contrast met David de
Jong op het orgel te Gramsbergen,
die zijn interpretatie sterk kleurt vanuit
een warmbloedig tongwerkenpalet, is
nauwelijks denkbaar.
Contrastrijk is ook de keuze van de
instrumenten: de tamelijk bescheiden
dispositie van de ruim 20 stemmen
van het orgel te Mantgum versus de
41 registers van het monumentale
opus magnum van Van Dam in de
Grote kerk te Enschede, waar Dick
Sanderman het orgel met haar rijke
coloriet in alle schoonheid weet te
ontvouwen. Afgezien van wat ‘kinderziekten’
in onder andere een enkel
opnamefragment een uitstekende
start van een opmerkelijk project. De
CD’s zijn te bestellen bij Atze Veldhuis
via zijn email-adres: veldhuis232@
hotmail.com
Johan Koers

pagina 32
Friese orgelkrant
Bakker
Timmenga
Jelsum Hervormde kerk
L.J. en J. van Dam 1834
Restauratie 2011
Kleine Kerkstraat 25 - 8911 DL Leeuwarden
Tel.: 058-2129687
www.bakker-timmenga.nl
Zuidvliet 8 | 8921 BL Leeuwarden | Tel. +31 58 2894876 | info@boeijengamusic.com
Inspiratie gekregen om zelf weer te spelen?
www.boeijengamusic.com
uw adres voor orgelmuziek én muziek voor
piano en andere toetsinstrumenten
0000 Adv145x100, Jan Kuipers 24-02-2005 14:45 Pagina 1
❖ Onafhankelijke adviezen op basis van veel praktijk ervaring.
❖ Maken en beoordelen van restauratie of herstel plannen.
❖ Restauratie adviezen voor ernstig beschadigde monumentale klokken.
❖ Veel ervaring met het lassen van monumentale luidklokken.
❖ Advies betreffende verantwoord herstel of restauratie van monumentale torenuurwerken.
❖ Beoordelen van de luidklokken en uurwerk installatie op veiligheid.
Schaepmanstraat 1 8331 AW Steenwijk Tel / Fax (0521) 52 36 51
Bakker & Timmenga-orgel (1908)
in de Hervormde Kerk van Oudega
(vroegere gemeente Gaasterlân-Sleat,
Zuidwest Friesland).
Foto: Riemer Gerard van der
Veen, Fenderlee Digital Imaging
Leeuwarden
Properorgel (1907) in de
Gereformeerde Kerk te
Earnewâld.
Foto: Johan Sjoukema,
Leeuwarden
F.J. Cirk
Belastingadviseur-Administrateur
Lid Register Belastingadviseurs
Persoonlijke thuisservice door heel Nederland
Postbus 86
1780 AB Den Helder
Tel. 0223-637689
b.g.g. 61 85 33
Res. de Garst 28
1785 RK Den Helder