09.09.2013 Views

Publiek bezit tegen wil en dank? - Slachtofferhulp Nederland

Publiek bezit tegen wil en dank? - Slachtofferhulp Nederland

Publiek bezit tegen wil en dank? - Slachtofferhulp Nederland

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

<strong>Publiek</strong> <strong>bezit</strong><br />

<strong>teg<strong>en</strong></strong> <strong>wil</strong> <strong>en</strong> <strong>dank</strong>?<br />

E<strong>en</strong> onderzoek naar berichtgeving<br />

over slachtoffers in de media<br />

door Dr. S.B.L. Leferink <strong>en</strong> Mr. M. Sessink


<strong>Publiek</strong> <strong>bezit</strong> <strong>teg<strong>en</strong></strong><br />

<strong>wil</strong> <strong>en</strong> <strong>dank</strong>?<br />

E<strong>en</strong> onderzoek naar berichtgeving over<br />

slachtoffers in de media<br />

Door dr. S.B.L. Leferink <strong>en</strong> mr. M. Sessink<br />

Utrecht, 20 februari 2009<br />

<strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong>


De foto op de voorpagina is g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s filmopnames. De m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> op de foto zijn ge<strong>en</strong><br />

journalist<strong>en</strong> die de privacy van het slachtoffer hebb<strong>en</strong> geschond<strong>en</strong>.<br />

2


Inhoudsopgave<br />

Voorwoord 5<br />

Hoofdstuk 1 Inleiding<br />

Slachtoffers in het nieuws ook slachtoffers van het nieuws? 7<br />

1.1 Introductie 7<br />

1.2 Het onderzoek: opzet <strong>en</strong> uitvoering 8<br />

1.3.Leeswijzer 9<br />

Hoofdstuk 2 Privacy<br />

Het recht om met rust gelat<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> 11<br />

2.1 Beschrijving van het privacybegrip: ring<strong>en</strong> van intimiteit 11<br />

2.2 Privacy in beweging 13<br />

2.2.1 Algem<strong>en</strong>e Ontwikkeling<strong>en</strong> 14<br />

2.2.2 Tr<strong>en</strong>d in de nieuwsmedia 15<br />

2.2.3 Ter illustratie: <strong>en</strong>kele casestudies 18<br />

2.3 Tot slot 20<br />

Hoofdstuk 3 Geschrev<strong>en</strong> <strong>en</strong> ongeschrev<strong>en</strong> regels<br />

Het belang van het individu versus het collectieve belang 21<br />

3.1 Wat zegt de wet? 21<br />

3.1.1 Het recht op vrijheid m<strong>en</strong>ingsuiting/informatievrijheid 22<br />

3.1.2 Het recht op privacy 22<br />

3.1.3 E<strong>en</strong> kwestie van afweging 23<br />

3.1.4 Hoge bom<strong>en</strong> vang<strong>en</strong> veel wind: publieke figur<strong>en</strong> 24<br />

3.1.5 Het recht om alles te wet<strong>en</strong>? 25<br />

3.2 Wat zegg<strong>en</strong> ethici? 26<br />

3.2.1 Meta-ethiek 26<br />

3.2.2 Media-ethiek 27<br />

3.3 Welke norm<strong>en</strong> hanteert de beroepsgroep? 29<br />

3.3.1 De Raad <strong>en</strong> haar Leidraad 29<br />

3.3.2 Andere codes 31<br />

3.4 Wat vertelt de praktijk: journalist<strong>en</strong> aan het woord 33<br />

3.5 Tot slot 37<br />

Hoofdstuk 4 Ervaring<strong>en</strong> van slachtoffers met de media<br />

<strong>Publiek</strong> <strong>bezit</strong> <strong>teg<strong>en</strong></strong> <strong>wil</strong> <strong>en</strong> <strong>dank</strong> 38<br />

4.1 In de scho<strong>en</strong><strong>en</strong> van het slachtoffer 38<br />

4.1.1 Gevolg<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is 38<br />

4.1.2 Verwerking <strong>en</strong> herstel 41<br />

4.1.3 Behoeft<strong>en</strong> van het slachtoffer 42<br />

4.2 Media-ervaring<strong>en</strong> van slachtoffers 43<br />

4.2.1 Inhoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> aard van de berichtgeving 44<br />

4.2.2 Het proces van nieuwsgaring 50<br />

4.3 Effect<strong>en</strong> van media-exposure op slachtoffers 54<br />

4.3.1 Wet<strong>en</strong>schappelijk onderzoek 54<br />

4.3.2 Wat vertell<strong>en</strong> slachtoffers zelf? 55<br />

4.3.3 Schadelijke gevolg<strong>en</strong>: secundaire victimisatie 56<br />

4.4 Tot slot 58<br />

Hoofdstuk 5 Wat kan e<strong>en</strong> slachtoffer do<strong>en</strong> na inbreuk op zijn privacy<br />

Overgeleverd aan het goede fatso<strong>en</strong> 59<br />

5.1 Naar de rechter 59<br />

5.2 Het zelfreinig<strong>en</strong>de vermog<strong>en</strong> van de beroepsgroep 61<br />

5.2.1 De Raad voor de Journalistiek 61<br />

5.2.2 Andere mogelijkhed<strong>en</strong> 64<br />

5.3 G<strong>en</strong>oeg bescherming voor slachtoffers? 66<br />

5.4 Tot slot: tips voor media <strong>en</strong> slachtoffers 68<br />

3


Hoofdstuk 6 Conclusies <strong>en</strong> slotbeschouwing<br />

Het kan <strong>en</strong> moet beter 72<br />

6.1 Sam<strong>en</strong>vatting 72<br />

6.2 Conclusies 76<br />

6.3 Nabeschouwing 78<br />

Bibliografie 80<br />

4


Voorwoord<br />

Lang voordat ik onderzoeker bij <strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong> werd, heb ik journalistiek<br />

gestudeerd <strong>en</strong> e<strong>en</strong> tijdje gewerkt bij e<strong>en</strong> krant. Het was in de tijd dat de opmaak nog met de<br />

hand e<strong>en</strong> lay-out tek<strong>en</strong>de die in de paste up zonodig met het mes pass<strong>en</strong>d werd gemaakt.<br />

Journalist<strong>en</strong> onder u kunn<strong>en</strong> dan wel aardig inschatt<strong>en</strong> hoe lang dat geled<strong>en</strong> is. Het was in<br />

ieder geval vóór de <strong>wil</strong>dgroei aan commerciële tv-z<strong>en</strong>ders <strong>en</strong> van internet was nog ge<strong>en</strong><br />

sprake: er stond gewoon e<strong>en</strong> telex te ratel<strong>en</strong> op de redactie. Ik kan me niet herinner<strong>en</strong> dat ik<br />

in die tijd ooit e<strong>en</strong> stuk heb geschrev<strong>en</strong> waarin e<strong>en</strong> slachtoffer promin<strong>en</strong>t figureerde <strong>en</strong> met<br />

naam <strong>en</strong> to<strong>en</strong>aam in het bericht werd g<strong>en</strong>oemd. Ik deed in die tijd regelmatig wat<br />

rechtbankverslaggeving, maar dan schreef je altijd over daders, hun motiev<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun<br />

achtergrond, zonder meer van hun id<strong>en</strong>titeit prijs te gev<strong>en</strong> dan initial<strong>en</strong>, leeftijd <strong>en</strong><br />

woonplaats. En de politieberichtjes die je aan het eind van de middag ter opvulling van gat<strong>en</strong><br />

op de regiopagina’s tikte, ging<strong>en</strong> doorgaans over ‘ontvreemde rijwiel<strong>en</strong>’, ‘person<strong>en</strong> die zich<br />

wederrechtelijk toegang tot percel<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> verschaft’ <strong>en</strong> zich daar ‘waardevolle bescheid<strong>en</strong>’<br />

hadd<strong>en</strong> toegeëig<strong>en</strong>d. In de berichtgeving over ongelukk<strong>en</strong> meldde je dat e<strong>en</strong> 30-jarige man<br />

uit Breda gewond was geraakt nadat hij met zijn auto <strong>teg<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> boom was gered<strong>en</strong>. Soms –<br />

als er toevallig net e<strong>en</strong> fotograaf in de buurt was – werd daar ook e<strong>en</strong> foto van gemaakt, maar<br />

altijd van e<strong>en</strong> afstand.<br />

Ik b<strong>en</strong> niet lang werkzaam geblev<strong>en</strong> in de journalistiek <strong>en</strong> heb daar ook ge<strong>en</strong> spijt van. Toch<br />

was het leuk om me weer e<strong>en</strong>s in mijn oude vak te verdiep<strong>en</strong> <strong>en</strong> zelfs e<strong>en</strong> paar oude<br />

bek<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>teg<strong>en</strong></strong> te kom<strong>en</strong>. De meeste journalist<strong>en</strong> <strong>en</strong> redacteur<strong>en</strong> die mijn collegaonderzoeker<br />

<strong>en</strong> ik b<strong>en</strong>aderd<strong>en</strong>, verle<strong>en</strong>d<strong>en</strong> met grote bereid<strong>wil</strong>ligheid hun medewerking. Hun<br />

op<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> gezonde dosis zelfkritiek hebb<strong>en</strong> we zeer gewaardeerd. We hebb<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk<br />

maar één keer bot gevang<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat was – misschi<strong>en</strong> niet verbazingwekk<strong>en</strong>d – bij de<br />

Telegraaf. Dat betreur<strong>en</strong> wij, want het was e<strong>en</strong> absolute meerwaarde geweest voor dit<br />

rapport <strong>en</strong> de doelstelling die eraan t<strong>en</strong> grondslag ligt, als de grootste krant van <strong>Nederland</strong><br />

zijn visie op deze materie had gegev<strong>en</strong>. Vooral omdat deze krant nogal e<strong>en</strong>s betrokk<strong>en</strong> bleek<br />

te zijn bij e<strong>en</strong> aantal negatieve ervaring<strong>en</strong> die de slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> in dit<br />

onderzoek rapporter<strong>en</strong>. De (voormalige) journalist in mij zou toch graag het principe van hoor<br />

<strong>en</strong> wederhoor hebb<strong>en</strong> toegepast.<br />

Daarnaast e<strong>en</strong> woord van <strong>dank</strong> aan alle andere person<strong>en</strong> die vanuit hun binding met de<br />

mediasector bereid war<strong>en</strong> om hun visie te gev<strong>en</strong> op het thema van dit onderzoek.<br />

Maar onze grootste <strong>dank</strong> gaat uit naar de slachtoffers <strong>en</strong> de nabestaand<strong>en</strong>. We hebb<strong>en</strong> er<br />

diep respect voor, dat zij ons e<strong>en</strong> blik gund<strong>en</strong> op de donkerste bladzijd<strong>en</strong> van hun lev<strong>en</strong>. Het<br />

zal hun niet altijd ev<strong>en</strong> gemakkelijk zijn gevall<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> aantal nare <strong>en</strong> zelfs traumatische<br />

details van de afschuwelijke gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> die zij – soms rec<strong>en</strong>t – hebb<strong>en</strong> meegemaakt, te<br />

del<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> volslag<strong>en</strong> vreemde. Toch ded<strong>en</strong> ze het, omdat ze het belangrijk vond<strong>en</strong> de<br />

media te lat<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> wat ze – onge<strong>wil</strong>d <strong>en</strong> onwet<strong>en</strong>d – kunn<strong>en</strong> aanricht<strong>en</strong>. In de hoop ook<br />

dat dit onderzoeksrapport wellicht bijdraagt de belang<strong>en</strong> van slachtoffer beter tuss<strong>en</strong> de or<strong>en</strong><br />

van mediaprofessionals te krijg<strong>en</strong>.<br />

Sonja Leferink<br />

Utrecht, 13 februari 2009<br />

5


Hoofdstuk 1 Inleiding<br />

Slachtoffers in het nieuws ook slachtoffers van het nieuws?<br />

‘Waarom staan míjn gegev<strong>en</strong>s er allemaal in? Over mij, het slachtoffer, staat de<br />

meeste informatie in het bericht. Naar de ander<strong>en</strong> (verdachte <strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong>e, red)<br />

is het giss<strong>en</strong>. En ik vind het zeer smeuïg geschrev<strong>en</strong>, het is gewoon puur e<strong>en</strong><br />

s<strong>en</strong>satieverhaal. (…) Wat kan het iemand anders schel<strong>en</strong> wat mijn<br />

liefdesgeschied<strong>en</strong>is is?’<br />

slachtoffer van stalking<br />

1.1 Introductie<br />

Slachtoffers zijn nieuws. Ze mak<strong>en</strong> deel uit van – oneerbiedig gezegd: ze zijn het product van<br />

– gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> die nieuwswaardig zijn <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> dus rek<strong>en</strong><strong>en</strong> op aandacht van de media.<br />

Daarbij geldt: hoe erger het voorval, hoe meer behoefte er is aan nieuws. Wie de slachtoffers<br />

zijn, hoe het met h<strong>en</strong> <strong>en</strong> met andere betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> gaat, wat oorzak<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> wie<br />

verantwoordelijk is. De media funger<strong>en</strong> als verzamelaar, bewerker <strong>en</strong> aanbieder van deze<br />

informatie aan het geïnteresseerde publiek.<br />

Dat is op zich e<strong>en</strong> volstrekt legitieme zaak: het publiek heeft recht op informatie <strong>en</strong> het is de<br />

maatschappelijke functie van de media daarin te voorzi<strong>en</strong>. Dat is als grondrecht in onze<br />

sam<strong>en</strong>leving verankerd: de vrijheid van m<strong>en</strong>ingsuiting, ook wel het recht op informatievrijheid<br />

g<strong>en</strong>oemd. Dit houdt in dat de media recht hebb<strong>en</strong> op zowel het vergar<strong>en</strong>, ontvang<strong>en</strong> van<br />

informatie als ook het uit<strong>en</strong> <strong>en</strong> verspreid<strong>en</strong> ervan. Het recht wordt gewaarborgd in artikel 7<br />

van onze Grondwet <strong>en</strong> artikel 10 Europees Verdrag voor de Recht<strong>en</strong> van de M<strong>en</strong>s (EVRM).<br />

Maar het informatierecht is niet onbegr<strong>en</strong>sd. Er zijn <strong>en</strong>ige wettelijke beperking<strong>en</strong>, die in<br />

hoofdstuk 3 aan de orde kom<strong>en</strong>, <strong>en</strong> belangrijker nog: er zijn morele beperking<strong>en</strong>. Het<br />

informatierecht kan op gespann<strong>en</strong> voet staan met andere grondrecht<strong>en</strong>, bijvoorbeeld het<br />

recht op privacy, ook wel het recht op bescherming van de persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer<br />

g<strong>en</strong>oemd. Dat wordt duidelijk aan de hand van vrag<strong>en</strong> als:<br />

• Hebb<strong>en</strong> de media het recht om alle mogelijke bronn<strong>en</strong> <strong>en</strong> method<strong>en</strong> van<br />

informatieverzameling te gebruik<strong>en</strong>?<br />

• Heeft het publiek recht op álle informatie over e<strong>en</strong> persoon of zaak?<br />

• Welke informatie is privé in de zin dat person<strong>en</strong> het recht hebb<strong>en</strong> deze uit de<br />

publiciteit te houd<strong>en</strong>?<br />

• Hebb<strong>en</strong> bepaalde categorieën person<strong>en</strong>, zoals slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong>, meer<br />

recht op bescherming van hun privacy dan ander<strong>en</strong>?<br />

• Met andere woord<strong>en</strong>: zijn er gevall<strong>en</strong> waarin het privacyrecht van het individu<br />

voorrang heeft op het collectieve informatierecht?<br />

Het is moeilijk om deze vrag<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> g<strong>en</strong>eriek ‘ja’ of ‘nee’ te beantwoord<strong>en</strong>. Per situatie zal<br />

de afweging van de verschill<strong>en</strong>de belang<strong>en</strong> anders uitpakk<strong>en</strong>. Bek<strong>en</strong>de person<strong>en</strong> zoals film-<br />

<strong>en</strong> popsterr<strong>en</strong>, politici <strong>en</strong> led<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> koningshuis zull<strong>en</strong> zich meer moet<strong>en</strong> lat<strong>en</strong><br />

welgevall<strong>en</strong> dan de doorsnee burger, zoveel is uit jurisprud<strong>en</strong>tie inmiddels wel duidelijk. Maar<br />

het citaat bov<strong>en</strong>aan de pagina illustreert dat ‘gewone’ slachtoffers nauwelijks op meer<br />

prud<strong>en</strong>tie kunn<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Sterker nog: media gaan over het algeme<strong>en</strong> terughoud<strong>en</strong>der om<br />

met verdacht<strong>en</strong>/daders dan met slachtoffers. Dat wringt, want waar daders <strong>wil</strong>l<strong>en</strong>s <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>s<br />

e<strong>en</strong> ander schade berokk<strong>en</strong><strong>en</strong>, rak<strong>en</strong> slachtoffers van misdrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> ongevall<strong>en</strong> meestal<br />

onverwacht <strong>en</strong> ongevraagd in de situatie verzeild die h<strong>en</strong> tot slachtoffer maakt.<br />

De gedachte achter de ‘initial<strong>en</strong>regel’ voor verdacht<strong>en</strong>/daders is dat zij onev<strong>en</strong>redige schade<br />

kunn<strong>en</strong> lijd<strong>en</strong> door mediaberichtgeving. Maar gaat dat voor slachtoffers niet op? Welk effect<br />

7


heeft het op slachtoffers of nabestaand<strong>en</strong> dat heel <strong>Nederland</strong> deelt in details uit hun<br />

privélev<strong>en</strong>? Details waarvan is af te vrag<strong>en</strong> in hoeverre ze relevant zijn voor het nieuwsfeit?<br />

Of als door onzorgvuldigheid van verslaggevers verkeerde informatie op de voorpagina’s <strong>en</strong><br />

in nieuwsbulletins verschijnt, die soms tot bizarre situaties leidt. In hoofdstuk 4 pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong><br />

we daar e<strong>en</strong> mooi voorbeeld van. Of wanneer nabestaand<strong>en</strong> in hun toestand van shock,<br />

verbijstering <strong>en</strong> pijn e<strong>en</strong> vloedgolf aan verzoek<strong>en</strong> om persoonlijk comm<strong>en</strong>taar of ‘e<strong>en</strong> mooie<br />

foto’ over zich he<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong>? Dat sommige journalist<strong>en</strong> er niet voor terugdeinz<strong>en</strong> om stiekem<br />

door de gordijn<strong>en</strong> te glur<strong>en</strong> om gedetailleerde beschrijving te gev<strong>en</strong> van wat er zich op dat<br />

mom<strong>en</strong>t binn<strong>en</strong> afspeelt? Dat laatste is gelukkig e<strong>en</strong> uitzondering, maar met betrekking tot<br />

glur<strong>en</strong> in digitale ‘huiskamers’ zoals Hyves bestaan heel wat minder scrupules.<br />

Wanneer deze praktijk<strong>en</strong> leed toevoeg<strong>en</strong> aan wat slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> al<br />

doormak<strong>en</strong>, wanneer het h<strong>en</strong> hindert in verwerking <strong>en</strong> herstel, dan is er sprake van<br />

schadelijke effect<strong>en</strong>. <strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong> ontvangt regelmatig signal<strong>en</strong> dat dit gebeurt<br />

<strong>en</strong> heeft daarom beslot<strong>en</strong> zich te verdiep<strong>en</strong> in deze signal<strong>en</strong>. Dat gebeurt door onderzoek te<br />

do<strong>en</strong> naar ervaring<strong>en</strong> van slachtoffers in <strong>en</strong> met de media <strong>en</strong> deze te spiegel<strong>en</strong> aan de<br />

geschrev<strong>en</strong> <strong>en</strong> ongeschrev<strong>en</strong> regels van de media <strong>en</strong> de toepassing hiervan in de praktijk.<br />

Het voorligg<strong>en</strong>de rapport is het resultaat hiervan <strong>en</strong> di<strong>en</strong>t als vertrekpunt voor het jaarlijkse<br />

symposium dat in het kader van de Dag van het Slachtoffer plaatsvindt. Doel van het rapport<br />

<strong>en</strong> het symposium is om het debat te voer<strong>en</strong> met de betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong> <strong>en</strong> nadrukkelijk<br />

aandacht te vrag<strong>en</strong> voor de positie van slachtoffers. Daarbij stelt <strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong><br />

zich de vraag of met de bestaande formele <strong>en</strong> informele regels, richtlijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> codes de<br />

belang<strong>en</strong> van slachtoffers voldo<strong>en</strong>de beschermd zijn. Of is e<strong>en</strong> aanscherping van regels <strong>en</strong><br />

het verbind<strong>en</strong> van sancties daaraan gew<strong>en</strong>st?<br />

1.2 Het onderzoek: opzet <strong>en</strong> uitvoering<br />

Signal<strong>en</strong> uit het ‘veld’ van <strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong> zijn aanleiding geweest om e<strong>en</strong> nadere<br />

verk<strong>en</strong>ning te do<strong>en</strong> naar ervaring<strong>en</strong> van slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> met de media. Daarbij<br />

is het interessant om in kaart te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> wat media zelf, naast wettelijke voorschrift<strong>en</strong>, aan<br />

regels <strong>en</strong> visies hanter<strong>en</strong> met betrekking tot slachtoffers <strong>en</strong> hun privacy. De c<strong>en</strong>trale vraag in<br />

het onderzoek luidt:<br />

Welke formele <strong>en</strong> informele recht<strong>en</strong> met betrekking tot hun privacy hebb<strong>en</strong><br />

slachtoffers 1 als het gaat om berichtgeving in de media <strong>en</strong> is dit afdo<strong>en</strong>de om<br />

de belang<strong>en</strong> van slachtoffers te bescherm<strong>en</strong>?<br />

Uit de hoofdvraag komt e<strong>en</strong> aantal deelvrag<strong>en</strong> voort:<br />

• Wat bestaat er aan formele <strong>en</strong> informele regels <strong>en</strong> codes op het gebied van privacy<br />

van slachtoffers <strong>en</strong> wat is er aan jurisprud<strong>en</strong>tie?<br />

• Hoe gaan media in de praktijk om met de privacy van slachtoffers in de<br />

berichtgeving?<br />

• Hoe definiër<strong>en</strong> slachtoffers hun belang<strong>en</strong> op het gebied van privacy?<br />

• Wat zijn de ervaring<strong>en</strong> van slachtoffers met de media? Welke effect hebb<strong>en</strong> die<br />

ervaring<strong>en</strong> op h<strong>en</strong>? Welke belang<strong>en</strong> van slachtoffers zijn in het geding?<br />

• Waar kunn<strong>en</strong> slachtoffers terecht met klacht<strong>en</strong> of claims indi<strong>en</strong> zij zich aangetast<br />

voel<strong>en</strong> in hun privacy?<br />

• Voldo<strong>en</strong> de bestaande recht<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> ter bescherming van de privacy in<br />

de og<strong>en</strong> van slachtoffers <strong>en</strong> de media?<br />

• Is het gew<strong>en</strong>st c.q. noodzakelijk de bestaande recht<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> aan te<br />

pass<strong>en</strong> <strong>en</strong> zo ja, op welke wijze? Zijn er best practices te hal<strong>en</strong> uit het buit<strong>en</strong>land?<br />

Aan de hand van empirisch onderzoek <strong>en</strong> literatuurstudie zull<strong>en</strong> deze vrag<strong>en</strong> in het rapport<br />

e<strong>en</strong> antwoord krijg<strong>en</strong>.<br />

1 De term slachtoffers verwijst naar de definitie die <strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong> hanteert in haar missie <strong>en</strong> omvat tev<strong>en</strong>s<br />

getuig<strong>en</strong>, inzitt<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, direct betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> (bv. gezinsled<strong>en</strong>) <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong>.<br />

8


Alvor<strong>en</strong>s in te gaan op de uitvoering van het onderzoek, <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> de onderzoekers e<strong>en</strong> aantal<br />

zak<strong>en</strong> verduidelijk<strong>en</strong>. Het is ook belangrijk om aan te gev<strong>en</strong> wat buit<strong>en</strong> het bestek van dit<br />

onderzoek valt, om bij de lezer ge<strong>en</strong> verkeerde verwachting<strong>en</strong> te wekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> de resultat<strong>en</strong> in<br />

de juiste context te kunn<strong>en</strong> plaats<strong>en</strong>. Dit onderzoek is ge<strong>en</strong>:<br />

• kwantitatieve studie naar psychosociale effect<strong>en</strong> van mediapraktijk<strong>en</strong> op slachtoffers<br />

• systematische inhoudsanalyse van berichtgeving (tekst, beeld <strong>en</strong> geluid) over<br />

misdrijv<strong>en</strong>, ongevall<strong>en</strong>, ramp<strong>en</strong> <strong>en</strong> calamiteit<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> focus op informatie over<br />

slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong><br />

• grootschalige <strong>en</strong>quête onder e<strong>en</strong> aselecte steekproef van slachtoffers <strong>en</strong><br />

repres<strong>en</strong>tant<strong>en</strong> van de media.<br />

Wat behelst dit onderzoek dan wel? Het is e<strong>en</strong> kleinschalige, kwalitatieve verk<strong>en</strong>ning van<br />

verschill<strong>en</strong>de ervaring<strong>en</strong>, praktijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> percepties bij e<strong>en</strong> aantal ver<strong>teg<strong>en</strong></strong>woordigers van de<br />

betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong>: slachtoffers <strong>en</strong> nieuwsmedia. Dat is gedaan aan de hand van op<strong>en</strong><br />

interviews.<br />

Wat betreft de slachtoffers gaat het in de meeste gevall<strong>en</strong> om nabestaand<strong>en</strong> van moord <strong>en</strong><br />

doodslag, omdat deze misdrijv<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hoog mediaprofiel hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> zij dus meer dan<br />

gemiddeld blootstaan aan media-aandacht. In totaal hebb<strong>en</strong> zev<strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

slachtoffer meegewerkt aan de interviews. Uiteraard word<strong>en</strong> zij in dit onderzoek anoniem<br />

opgevoerd.<br />

Verder zijn er interviews gehoud<strong>en</strong> met zev<strong>en</strong> verslaggevers <strong>en</strong> (hoofd)redacteur<strong>en</strong> van twee<br />

landelijke krant<strong>en</strong> (het AD <strong>en</strong> de Volkskrant), twee nieuwsprogramma’s met e<strong>en</strong> tv- <strong>en</strong><br />

interneteditie (Hart van <strong>Nederland</strong> <strong>en</strong> RTL-Nieuws) <strong>en</strong> e<strong>en</strong> regionaal dagblad, BN De Stem. 2<br />

Daarnaast zijn er gesprekk<strong>en</strong> gevoerd met de secretariss<strong>en</strong> van de <strong>Nederland</strong>se Ver<strong>en</strong>iging<br />

voor Journalist<strong>en</strong> (NVJ) <strong>en</strong> de Raad voor de Journalistiek (RvdJ) <strong>en</strong> met twee<br />

wet<strong>en</strong>schappers: dr. Huub Evers, hoofddoc<strong>en</strong>t media-ethiek <strong>en</strong> lector Interculturaliteit <strong>en</strong><br />

Journalistieke Kwaliteit (Fontys Hogeschool voor Journalistiek Tilburg) <strong>en</strong> prof. dr. Marcel<br />

Broersma, hoogleraar Journalistieke Cultuur <strong>en</strong> Media (vakgroep Journalistiek,<br />

Rijksuniversiteit Groning<strong>en</strong>) <strong>en</strong> lid van de RvdJ. T<strong>en</strong> slotte hebb<strong>en</strong> twee bestuursled<strong>en</strong> van de<br />

Stichting Hans Melchersfonds 3 meegewerkt aan e<strong>en</strong> interview. Die stichting biedt financiële<br />

ondersteuning aan m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> of organisaties die het slachtoffer zijn geword<strong>en</strong> van<br />

ondeugdelijke perspublicaties, waarbij hun privacy zonder noodzaak wordt aangetast <strong>en</strong> die<br />

zelf onvoldo<strong>en</strong>de geld hebb<strong>en</strong> om zich met hulp van e<strong>en</strong> advocaat daar<strong>teg<strong>en</strong></strong> te verwer<strong>en</strong>.<br />

De interviews zijn gevoerd aan de hand van topiclijst<strong>en</strong>. De gesprekk<strong>en</strong> zijn, op twee na, met<br />

toestemming van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> ad verbatim uitgewerkt. Op de<br />

gespreksverslag<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> kwalitatieve analyse toegepast.<br />

In aanvulling op het empirische onderzoek zijn schriftelijke, audiovisuele <strong>en</strong> elektronische<br />

bronn<strong>en</strong> bestudeerd: wet<strong>en</strong>schappelijke publicaties, verslag<strong>en</strong> <strong>en</strong> rapport<strong>en</strong> van organisaties<br />

in de mediasector, jurisprud<strong>en</strong>tie, alsmede berichtgeving over misdrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> ongevall<strong>en</strong> door<br />

verschill<strong>en</strong>de media. Titels <strong>en</strong> auteursgegev<strong>en</strong>s zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in de bibliografie <strong>en</strong> in de<br />

voetnot<strong>en</strong>.<br />

Het onderzoek is in de maand<strong>en</strong> oktober 2008 tot <strong>en</strong> met januari 2009 uitgevoerd door dr.<br />

Sonja Leferink (onderzoeker/s<strong>en</strong>ior beleidsmedewerker) <strong>en</strong> mr. Miriam Sessink<br />

(beleidsmedewerker juridische di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing).<br />

1.3 Leeswijzer<br />

De onderzoeksvraag <strong>en</strong> de deelvrag<strong>en</strong> rak<strong>en</strong> aan verschill<strong>en</strong>de onderwerp<strong>en</strong>. Hoofdstuk 2<br />

diept het begrip privacy in relatie tot de media uit <strong>en</strong> beschrijft hoe de praktijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> percepties<br />

rond privacy verander<strong>en</strong> als gevolg van maatschappelijke ontwikkeling<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />

ontwikkeling<strong>en</strong> in het medialandschap.<br />

2 Radioprogramma’s zijn in dit onderzoek niet meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. De radio is, door de afwezigheid van beeld <strong>en</strong> de vluchtigheid van<br />

het medium, e<strong>en</strong> veel minder indring<strong>en</strong>d medium.<br />

3 De stichting is op 1 december 2006 opgericht door Hans Melchers, de vader van de ontvoerde Claudia Melchers. Hij werd in<br />

de media t<strong>en</strong> onrechte beschuldigd van handel in drugs to<strong>en</strong> de ontvoerders als losprijs 300 kilo cocaïne eist<strong>en</strong>. Bron:<br />

(http://www.hansmelchersfonds.com/?page=achtergrond, 19 januari 2009)<br />

9


In het derde hoofdstuk staan geschrev<strong>en</strong> <strong>en</strong> ongeschrev<strong>en</strong> regels c<strong>en</strong>traal, waarbij de<br />

grondrecht<strong>en</strong> ‘bescherming van de persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer’ <strong>en</strong> ‘vrijheid van<br />

informatievoorzi<strong>en</strong>ing’ het vertrekpunt zijn. Geschrev<strong>en</strong> regels referer<strong>en</strong> aan wet, recht <strong>en</strong><br />

jurisprud<strong>en</strong>tie, terwijl ongeschrev<strong>en</strong> regels zoals codes, het terrein van de ethiek vorm<strong>en</strong>.<br />

In het daarop volg<strong>en</strong>de hoofdstuk (4) staan de ervaring<strong>en</strong> van slachtoffers c<strong>en</strong>traal. Hoe<br />

definiër<strong>en</strong> zij hun belang<strong>en</strong> op het gebied van privacy <strong>en</strong> media <strong>en</strong> welke psychosociale<br />

gevolg<strong>en</strong> ondervind<strong>en</strong> zij van de aandacht die de media aan h<strong>en</strong> bested<strong>en</strong>?<br />

Als het slachtoffer zich in zijn privacy geschaad voelt, welke mogelijkhed<strong>en</strong> zijn er dan om op<br />

te kom<strong>en</strong> voor zijn belang<strong>en</strong>? Aan deze vraag is hoofdstuk 5 gewijd. We zull<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat de<br />

(schaarse) mogelijkhed<strong>en</strong> pas zijn aan te sprek<strong>en</strong> als het kwaad reeds is geschied <strong>en</strong> dat<br />

prev<strong>en</strong>tieve maatregel<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk onmogelijk, zo niet onw<strong>en</strong>selijk zijn. We werp<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong><br />

bescheid<strong>en</strong> blik over de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> om te zi<strong>en</strong> of er best practices beschikbaar <strong>en</strong> toepasbaar<br />

zijn voor de <strong>Nederland</strong>se situatie. T<strong>en</strong> slotte kom<strong>en</strong> suggesties van de betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong> aan<br />

de orde.<br />

Hoofdstuk 6 vormt de afsluiting van het rapport met e<strong>en</strong> korte sam<strong>en</strong>vatting van het<br />

voorgaande <strong>en</strong> e<strong>en</strong> slotbeschouwing.<br />

10


Hoofdstuk 2 Privacy<br />

Het recht om met rust gelat<strong>en</strong> te word<strong>en</strong><br />

Het morele recht op privacy bestaat uit de beslissingsmacht over wie toegang krijgt over<br />

bepaalde informatie over zichzelf. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> niet zonder e<strong>en</strong> zekere mate van privacy<br />

om e<strong>en</strong> s<strong>en</strong>se of self op te bouw<strong>en</strong> (…)<br />

Louis Hodges 4<br />

Privacy is e<strong>en</strong> rec<strong>en</strong>t begrip in de <strong>Nederland</strong>se taal; zo rec<strong>en</strong>t dat er ge<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> <strong>Nederland</strong>s<br />

woord voor is. ‘Persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer’ of ‘privésfeer’ kom<strong>en</strong> nog het meest in de buurt,<br />

maar dekk<strong>en</strong> de lading toch niet helemaal. De Dikke van Dale, het ijkpunt der <strong>Nederland</strong>se<br />

taal, vermeldt ‘persoonlijke vrijheid, het ongehinderd alle<strong>en</strong>, in eig<strong>en</strong> kring of met e<strong>en</strong> partner<br />

erg<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> vertoev<strong>en</strong>; geleg<strong>en</strong>heid om zich af te zonder<strong>en</strong>, om stor<strong>en</strong>de invloed<strong>en</strong> van<br />

de buit<strong>en</strong>wereld te kunn<strong>en</strong> ontgaan.’ De Amerikaanse rechtsgeleerde Thomas Cooley<br />

beschreef het begrip heel wat kernachtiger: ‘Privacy is the right to be let alone.’ 5<br />

Dit zijn maar twee van de vele definities van het begrip privacy die in omloop zijn. Op zoek<br />

naar e<strong>en</strong> constructie die ons helpt bij de analyse van het vraagstuk Slachtoffers in de media,<br />

zijn we t<strong>en</strong> slotte uitgekom<strong>en</strong> bij de b<strong>en</strong>adering van Louis Hodges, voormalig hoogleraar<br />

Journalistiek aan de universiteit van Washington. Hij vertaalt het begrip privacy naar ‘circles<br />

of intimacy’, waarover meer in de eerste paragraaf. In paragraaf 2 verbind<strong>en</strong> we het<br />

privacybegrip met e<strong>en</strong> aantal maatschappelijke ontwikkeling<strong>en</strong> in het algeme<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

ontwikkeling<strong>en</strong> in de mediawereld in het bijzonder.<br />

2.1 Beschrijving van het begrip privacy: ring<strong>en</strong> van intimiteit<br />

Hodges visualiseert het begrip privacy als e<strong>en</strong> verzameling conc<strong>en</strong>trische ring<strong>en</strong> rondom e<strong>en</strong><br />

individu waarbij de graad van intimiteit afneemt van de binn<strong>en</strong>ste ring naar de buit<strong>en</strong>ste toe.<br />

In het c<strong>en</strong>trum, de c<strong>en</strong>trale ring, bevindt zich alle<strong>en</strong> het individu met zijn meest intieme<br />

geheim<strong>en</strong> <strong>en</strong> zak<strong>en</strong> die hij – <strong>en</strong> hij alle<strong>en</strong> – weet over zichzelf: fantasieën, onuitgesprok<strong>en</strong><br />

drom<strong>en</strong>, herinnering<strong>en</strong>. Dringt e<strong>en</strong> ander binn<strong>en</strong> in deze ring, dan ervaart het individu dat als<br />

e<strong>en</strong> grove inbreuk <strong>en</strong> sch<strong>en</strong>ding.<br />

De tweede ring deelt het individu met t<strong>en</strong> minste één andere persoon. Dat is vaak e<strong>en</strong><br />

echtg<strong>en</strong>oot of partner, maar kan ook e<strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong>spersoon zijn zoals e<strong>en</strong> geestelijke, e<strong>en</strong><br />

advocaat, e<strong>en</strong> dokter of e<strong>en</strong> therapeut. De person<strong>en</strong> in de tweede ring zijn deelg<strong>en</strong>oot van<br />

intieme details waarvan het individu <strong>wil</strong> dat alléén de betreff<strong>en</strong>de vertrouw<strong>en</strong>spersoon er<br />

k<strong>en</strong>nis van heeft. Hij legt immers zijn innerlijk bloot. Met e<strong>en</strong> partner is het del<strong>en</strong> van intieme<br />

details wederzijds; is de ander dokter, therapeut of geestelijk raadgever, dan zijn dergelijke<br />

onthulling<strong>en</strong> e<strong>en</strong>zijdig van aard. De ess<strong>en</strong>tie van de tweede ring is dat het om primaire,<br />

vertrouwelijke relaties met één andere persoon gaat. M<strong>en</strong> gaat er vanuit dat die persoon het<br />

vertrouw<strong>en</strong> niet zal bescham<strong>en</strong> <strong>en</strong> de onthulde informatie met niemand anders zal del<strong>en</strong>. De<br />

wet erk<strong>en</strong>t het belang van deze primaire relaties, bijvoorbeeld door echtg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> niet te<br />

verplicht<strong>en</strong> <strong>teg<strong>en</strong></strong> elkaar te getuig<strong>en</strong> <strong>en</strong> door de erk<strong>en</strong>ning van het beroepsgeheim van<br />

bijvoorbeeld advocat<strong>en</strong> <strong>en</strong> arts<strong>en</strong>.<br />

De derde ring bevat deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die het individu na staan. Dat is vaak familie, maar ook goede<br />

vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, collega’s <strong>en</strong> teamg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> hiervan deel uitmak<strong>en</strong>. Iedere<strong>en</strong> in deze ring<br />

komt ding<strong>en</strong> over het individu te wet<strong>en</strong> die niet publiek di<strong>en</strong><strong>en</strong> te word<strong>en</strong>: iemands<br />

persoonlijke k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> c.q. eig<strong>en</strong>aardighed<strong>en</strong>, zijn drom<strong>en</strong>, zijn zwakke punt<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> vertrouwt erop dat de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in de derde ring deze k<strong>en</strong>nis voor zich houd<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> niet t<strong>en</strong> nadele van de persoon in het c<strong>en</strong>trum gebruik<strong>en</strong>.<br />

De verzameling ring<strong>en</strong> is uit te breid<strong>en</strong> tot t<strong>en</strong> slotte de buit<strong>en</strong>ste, minst intieme ring is bereikt.<br />

Deze ring omvat de hele m<strong>en</strong>sheid. Hier deelt m<strong>en</strong> persoonlijke zak<strong>en</strong> waarvan het ge<strong>en</strong><br />

bezwaar is als de hele m<strong>en</strong>sheid ermee bek<strong>en</strong>d is. Die zak<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> het ‘publieke zelf’.<br />

4 (1994:197)<br />

5 Cooley, Th. (1888) A treatise on the law of torts. 2 nd edition. Chicago: Callaghan & Co, p 29<br />

11


Voortred<strong>en</strong>er<strong>en</strong>d in deze trant betek<strong>en</strong>t privacy hebb<strong>en</strong> of bescherm<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> persoon<br />

controle heeft over zijn ring<strong>en</strong> van intimiteit. Hij of zij kan bepal<strong>en</strong> wie welke ring mag<br />

betred<strong>en</strong> <strong>en</strong> vooral wie níet. Iemand kan er de voorkeur aan gev<strong>en</strong> erg op zichzelf te zijn <strong>en</strong><br />

zo min mogelijk over zichzelf te onthull<strong>en</strong>. Ander<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> er ge<strong>en</strong> problem<strong>en</strong> mee om<br />

intieme details met e<strong>en</strong> breed publiek te del<strong>en</strong>. Wat iemand ook kiest, de moraal van het<br />

verhaal is dat ieder individu het recht heeft om zélf te besliss<strong>en</strong> hoe privé of publiek<br />

(informatie over) zijn persoon is.’ 6<br />

Figuur 1 Circles of intimacy<br />

De mate van privacy wordt dus bepaald door controle op twee aspect<strong>en</strong>:<br />

• de toegang van person<strong>en</strong> of instanties tot de verschill<strong>en</strong>de ring<strong>en</strong><br />

• de verdeling of toek<strong>en</strong>ning van verschill<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong> persoonlijke informatie aan de<br />

verschill<strong>en</strong>de ring<strong>en</strong><br />

De socioloog Goffman omschrijft de binn<strong>en</strong>ste cirkels als ‘informatiereservat<strong>en</strong>’ (information<br />

preserves), domein<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> beschermde status <strong>en</strong> zeer beperkte toegang 7 .<br />

Het is anno 2009 bepaald niet gemakkelijk om effectief controle uit te oef<strong>en</strong><strong>en</strong> op de<br />

verschill<strong>en</strong>de ring<strong>en</strong>. Neem als voorbeeld persoonlijke gegev<strong>en</strong>s als naam, adres,<br />

geboortedatum, telefoonnummer, bankrek<strong>en</strong>ingnummer. Om maatschappelijk te kunn<strong>en</strong><br />

functioner<strong>en</strong> is het onvermijdelijk dat deze gegev<strong>en</strong>s bij e<strong>en</strong> brede kring van person<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

instanties bek<strong>en</strong>d zijn. Sterker nog, in veel gevall<strong>en</strong> ligt er e<strong>en</strong> verplichting deze te<br />

verstrekk<strong>en</strong>. Dat hoeft ge<strong>en</strong> probleem te zijn als de betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> prud<strong>en</strong>t met deze gegev<strong>en</strong>s<br />

omgaan <strong>en</strong> ze slechts aanw<strong>en</strong>d<strong>en</strong> voor het doel waarvoor ze zijn verstrekt. Maar het is bij<br />

veel instelling<strong>en</strong> <strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong> niet ongewoon om cliëntgegev<strong>en</strong>sbestand<strong>en</strong> te verkop<strong>en</strong>,<br />

bijvoorbeeld voor reclamedoeleind<strong>en</strong>. Uit de koppeling van verschill<strong>en</strong>de databestand<strong>en</strong> zijn<br />

buit<strong>en</strong>gewoon nauwkeurige profiel<strong>en</strong> te herleid<strong>en</strong> van person<strong>en</strong>, hun k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun<br />

gedrag. Het digitaal vastlegg<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitwissel<strong>en</strong> van informatie biedt hiertoe haast ongek<strong>en</strong>de<br />

mogelijkhed<strong>en</strong>. Daarop kom<strong>en</strong> we in de volg<strong>en</strong>de paragraaf uitgebreid terug.<br />

Zolang deze informatie niet t<strong>en</strong> nadele van de persoon in kwestie wordt gebruikt, zull<strong>en</strong> de<br />

meeste m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> hier<strong>teg<strong>en</strong></strong> ge<strong>en</strong> actieve bezwar<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> – als ze zich er al van bewust<br />

(<strong>wil</strong>l<strong>en</strong>) zijn. Maar dat e<strong>en</strong> achteloos op internet ingetikt adres ook kan leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> golf van<br />

6 Hodges (1994: 199-200)<br />

7 Geciteerd in Calvert (2004: 140)<br />

IK<br />

12<br />

vertrouw<strong>en</strong>spersoon<br />

Intimi<br />

<strong>Publiek</strong>e zelf


ongew<strong>en</strong>ste reclame – of erger, misbruik van gegev<strong>en</strong>s voor fraude – dat vindt niemand<br />

acceptabel.<br />

Bevindt bepaalde informatie zich e<strong>en</strong>maal in e<strong>en</strong> perifere ring, dan is er voor het individu<br />

ge<strong>en</strong> effectief onderscheid meer aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> person<strong>en</strong> <strong>en</strong> instanties die goede<br />

bedoeling<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> person<strong>en</strong>/instanties met ongunstige of schadelijke int<strong>en</strong>ties. Daarmee<br />

is deze informatie voor de laatste groep ook niet af te scherm<strong>en</strong>.<br />

Honderd proc<strong>en</strong>t controle hebb<strong>en</strong> over de ring<strong>en</strong> van intimiteit is e<strong>en</strong> illusie. In e<strong>en</strong> moderne<br />

informatiemaatschappij met haar gedrukte/geprinte, audiovisuele <strong>en</strong> elektronische middel<strong>en</strong><br />

om informatie vast te legg<strong>en</strong> <strong>en</strong> te verspreid<strong>en</strong>, is dat e<strong>en</strong>voudigweg onmogelijk. Ieder m<strong>en</strong>s<br />

tolereert e<strong>en</strong> zekere mate van inbreuk op zijn privacy, in ieder geval zolang de voordel<strong>en</strong><br />

opweg<strong>en</strong> <strong>teg<strong>en</strong></strong> de nadel<strong>en</strong>. Camera’s legg<strong>en</strong> de gang<strong>en</strong> van iedere voorbijganger vast, maar<br />

ze word<strong>en</strong> verondersteld voor meer veiligheid te zorg<strong>en</strong>. Satellietnavigatie maakt het mogelijk<br />

de beweging van de gebruiker tot op de seconde <strong>en</strong> meter nauwkeurig te registrer<strong>en</strong>, maar<br />

het maakt dat lastige kaartlez<strong>en</strong> overbodig. Alle persoonlijke communicatieverkeer, zoals emails<br />

<strong>en</strong> telefoongesprekk<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong>d gemonitord. Het ‘briefgeheim’ wordt<br />

opgeofferd aan het opspor<strong>en</strong> van mogelijke illegale of terroristische activiteit<strong>en</strong>. En het is<br />

reuzegezellig om allerlei nieuwtjes <strong>en</strong> foto’s uit te wissel<strong>en</strong> op het online vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong>netwerk,<br />

maar zijn de digitale vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> wie ze zegg<strong>en</strong> dat ze zijn? Wie gev<strong>en</strong> zij weer toegang tot hun<br />

profiel?<br />

Het mag ook duidelijk zijn dat de ring<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> statische, constante <strong>en</strong> scherpomlijnde<br />

domein<strong>en</strong> zijn, maar situationeel bepaald <strong>en</strong> dus aan dynamiek onderhevig. E<strong>en</strong> persoon zal<br />

in positieve situaties, bijvoorbeeld na e<strong>en</strong> sportieve of artistieke prestatie of na het bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />

van e<strong>en</strong> nieuw product, eerder g<strong>en</strong>eigd zijn om het publiek toe te lat<strong>en</strong> in intiemere ring<strong>en</strong><br />

door middel van e<strong>en</strong> foto in de krant of e<strong>en</strong> optred<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> praatprogramma waarin de<br />

lev<strong>en</strong>sgeschied<strong>en</strong>is van de laureaat uitvoerig aan de orde komt. Iemand die zich daar<strong>en</strong><strong>teg<strong>en</strong></strong><br />

in e<strong>en</strong> bescham<strong>en</strong>de, aanstootgev<strong>en</strong>de, pijnlijke of verneder<strong>en</strong>de situatie bevindt, is veel<br />

minder g<strong>en</strong>eigd om dat met het brede publiek te del<strong>en</strong>. Althans, dat lijkt de algem<strong>en</strong>e t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s<br />

te zijn, want op beide situaties zijn uitzondering<strong>en</strong>. Hierover meer in de volg<strong>en</strong>de paragraaf.<br />

Aan het einde van deze paragraaf gekom<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> korte recapitulatie. Privacy is te verbeeld<strong>en</strong><br />

als e<strong>en</strong> verzameling conc<strong>en</strong>trische ring<strong>en</strong>. Hoe c<strong>en</strong>traler de ring, hoe intiemer het domein <strong>en</strong><br />

hoe minder person<strong>en</strong> er welkom zijn. Het onuitg<strong>en</strong>odigd binn<strong>en</strong>dring<strong>en</strong> van deze ring<strong>en</strong> wordt<br />

ervar<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> grove sch<strong>en</strong>ding. Privacy is dus onlosmakelijk verbond<strong>en</strong> met het begrip<br />

controle.<br />

In de volg<strong>en</strong>de paragraaf zull<strong>en</strong> we zi<strong>en</strong> dat de beleving van <strong>en</strong> de betek<strong>en</strong>isgeving aan<br />

privacy door de jar<strong>en</strong> he<strong>en</strong> aan verandering onderhevig zijn. Dat gebeurt onder invloed van<br />

algem<strong>en</strong>e maatschappelijke verandering<strong>en</strong> die hun weerslag hebb<strong>en</strong> op de ontwikkeling<strong>en</strong> op<br />

mediagebied.<br />

2.2 Privacy in beweging<br />

Het begrip privacy is e<strong>en</strong> sociale constructie – e<strong>en</strong> concept gecreëerd, onderhoud<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

veranderd door led<strong>en</strong> van de sam<strong>en</strong>leving. Concepties van privacy variër<strong>en</strong> van plaats tot<br />

plaats, verschill<strong>en</strong>de sam<strong>en</strong>leving<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de verwachting<strong>en</strong> met betrekking tot<br />

privacy. 8<br />

Zo was het in het <strong>Nederland</strong> van de eerste helft van de 20 e eeuw voor de doorsneeburger<br />

welhaast ond<strong>en</strong>kbaar om details over zijn sekslev<strong>en</strong> met iemand te del<strong>en</strong> – zelfs niet met de<br />

eig<strong>en</strong> partner. Dat soort informatie behoorde exclusief tot het privédomein, de c<strong>en</strong>trale ring<br />

van Hodges’ privacymodel. De seksuele revolutie in de jar<strong>en</strong> 60 <strong>en</strong> 70 maakte korte mett<strong>en</strong><br />

met die terughoud<strong>en</strong>dheid. Anno 2009 zijn seks <strong>en</strong> erotiek alom<strong>teg<strong>en</strong></strong>woordig. Niet alle<strong>en</strong> op<br />

tv, in tijdschrift<strong>en</strong> of op reclameposters, maar ook in de persoonlijke communicatie. Op dat<br />

gebied is de weerstand om de spreekwoordelijke vuile was buit<strong>en</strong> te lat<strong>en</strong> wapper<strong>en</strong><br />

aanzi<strong>en</strong>lijk verminderd. Ook op andere gebied<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> we de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van het privédomein<br />

verschuiv<strong>en</strong>.<br />

8 Calvert (2004: 79)<br />

13


In het eerste deel van deze paragraaf beschrijv<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> aantal algem<strong>en</strong>e maatschappelijke<br />

ontwikkeling<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun invloed op het privacybegrip. In het tweede deel richt<strong>en</strong> we de focus<br />

op het medialandschap.<br />

2.2.1 Algem<strong>en</strong>e ontwikkeling<strong>en</strong><br />

In deze paragraaf lat<strong>en</strong> we <strong>en</strong>kele maatschappelijke verandering<strong>en</strong> kortstondig de revue<br />

passer<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> naar compleetheid strev<strong>en</strong>de beschrijving <strong>en</strong> analyse van álle relevante tr<strong>en</strong>ds<br />

reikt voorbij de ambitie van dit rapport.<br />

Demografie: meer m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in dezelfde ruimte<br />

Allereerst is de <strong>Nederland</strong>se bevolking de afgelop<strong>en</strong> eeuw <strong>en</strong>orm gegroeid: tuss<strong>en</strong> 1900 (vijf<br />

miljo<strong>en</strong> inwoners) <strong>en</strong> 2000 (zesti<strong>en</strong> miljo<strong>en</strong> inwoners) heeft e<strong>en</strong> verdrievoudiging<br />

plaatsgevond<strong>en</strong>. 9 De bevolkingsdichtheid is nav<strong>en</strong>ant toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Meer m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in dezelfde<br />

ruimte betek<strong>en</strong>t plat gezegd dat <strong>Nederland</strong>ers in de loop der dec<strong>en</strong>nia steeds meer op<br />

elkaars lip zijn kom<strong>en</strong> te zitt<strong>en</strong>, vooral in de stedelijke gebied<strong>en</strong>. Bewoners van<br />

appartem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met dunne wandjes <strong>en</strong> uitzicht op de volg<strong>en</strong>de flat krijg<strong>en</strong> – ge<strong>wil</strong>d <strong>en</strong><br />

onge<strong>wil</strong>d – meer mee van elkaars wel <strong>en</strong> wee dan iemand die in e<strong>en</strong> boerderij op het Friese<br />

platteland woont. Fysieke nabijheid is e<strong>en</strong> factor die de controle op de ring<strong>en</strong> van intimiteit<br />

beïnvloedt.<br />

Technologie: alles is mogelijk<br />

Veel meer impact op de beleving <strong>en</strong> definiëring van privacy hebb<strong>en</strong> natuurlijk de<br />

technologische ontwikkeling<strong>en</strong> op het gebied van communicatie <strong>en</strong> informatie gehad. De<br />

uitvinding van telegraaf <strong>en</strong> telefoon maakte snelle, persoonlijke communicatie over grote<br />

afstand<strong>en</strong> mogelijk. Krant<strong>en</strong>, radio <strong>en</strong> later televisie bracht<strong>en</strong> de wereld steeds indring<strong>en</strong>der<br />

in de huiskamer. De ontwikkeling van de computer <strong>en</strong> allerlei digitale techniek<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

geleid tot onbegr<strong>en</strong>sde mogelijkhed<strong>en</strong> om informatie te g<strong>en</strong>erer<strong>en</strong>, op te slaan, te bewerk<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> te verspreid<strong>en</strong>. Die ontwikkeling culmineerde in de komst van internet. De hele wereld is<br />

24/7 onder handbereik via e<strong>en</strong> verbinding met het World Wide Web. E<strong>en</strong> rec<strong>en</strong>te tr<strong>en</strong>d is het<br />

integrer<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong>de techniek<strong>en</strong> (telecommunicatie, internet, fotografie, audio) in één,<br />

klein <strong>en</strong> betaalbaar apparaat, de mobiele telefoon. In 2007 telde <strong>Nederland</strong> meer dan 18<br />

miljo<strong>en</strong> mobiele telefoonaansluiting<strong>en</strong> <strong>en</strong> eind 2008 war<strong>en</strong> dat er naar schatting al 20<br />

miljo<strong>en</strong>! 10<br />

M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> consumer<strong>en</strong> informatie niet alle<strong>en</strong>, maar drag<strong>en</strong> zelf, soms onbewust <strong>en</strong> onge<strong>wil</strong>d,<br />

bij aan de beschikbaarheid van informatie. Wie surft, koopt, downloadt, uploadt, betaalt,<br />

skypet, mailt, chat, Hyvet of Youtubet op internet, laat al dan niet opzettelijk <strong>en</strong> bewust, e<strong>en</strong><br />

spoor van persoonlijke gegev<strong>en</strong>s na. Geeft de internetter de informatie niet goedschiks, dan<br />

zijn er viruss<strong>en</strong>, worm<strong>en</strong> <strong>en</strong> spyware om de informatie te stel<strong>en</strong>.<br />

Politiek: de surveillancesam<strong>en</strong>leving<br />

George Orwell schilderde in zijn 1984 e<strong>en</strong> afschrikwekk<strong>en</strong>de sam<strong>en</strong>leving waar alles <strong>en</strong><br />

iedere<strong>en</strong> onder voortdur<strong>en</strong>de controle staat van de onzichtbare, maar alles waarnem<strong>en</strong>de Big<br />

Brother. Geschrev<strong>en</strong> in 1948 was zijn werk e<strong>en</strong> satirische waarschuwing <strong>teg<strong>en</strong></strong> totalitaire<br />

regimes zoals dat van Nazi-Duitsland <strong>en</strong> de Sovjet-Unie. Maar wat zou de in 1950 gestorv<strong>en</strong><br />

Orwell vind<strong>en</strong> van onze hightech sam<strong>en</strong>leving anno 2009? Camera’s op iedere straathoek,<br />

e<strong>en</strong> overheid die de meest intieme details van haar burgers van wieg tot graf registreert in<br />

elektronische kinddossiers, patiënt<strong>en</strong>dossiers <strong>en</strong> sociale zekerheidsdossiers, die<br />

belastingformulier<strong>en</strong> vast invult, anonieme misdaadkliklijn<strong>en</strong> op<strong>en</strong>t, m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> op vliegveld<strong>en</strong><br />

door iris- <strong>en</strong> bodyscans haalt, DNA-databases opbouwt, waarvan zelfs de minister-presid<strong>en</strong>t<br />

e<strong>en</strong> Hyvesprofiel heeft.<br />

Dan hebb<strong>en</strong> we het dus niet over e<strong>en</strong> totalitair regime, maar over e<strong>en</strong> democratische<br />

verzorgingsstaat met e<strong>en</strong> goedbedoel<strong>en</strong>de, maar doorgeschot<strong>en</strong> regelzucht. Controle over<br />

burgers is niet het doel, maar wel effici<strong>en</strong>cy, klantvri<strong>en</strong>delijkheid, veiligheid, gezondheid,<br />

welzijn <strong>en</strong> stabiliteit. De <strong>Nederland</strong>se burger vindt de – in 1948 ongetwijfeld beschouwd als<br />

verregaande – inbreuk op zijn privacy blijkbaar acceptabel, als hij al besef heeft van de<br />

hoeveelheid informatie die er op de e<strong>en</strong> of andere manier over hem in omloop is.<br />

9 Bron: C<strong>en</strong>traal Bureau voor de Statistiek, D<strong>en</strong> Haag/Heerl<strong>en</strong>, 22 januari 2009<br />

10 Bron: http://www.telecompaper.com/news/article.aspx?id=195384&yr=2007, 22 januari 2009<br />

14


Cultuur: emoties <strong>en</strong> onthulling<br />

Volg<strong>en</strong>s de mediahistoricus H<strong>en</strong>ri Beunders bleef de <strong>Nederland</strong>se sam<strong>en</strong>leving in de<br />

twintigste eeuw langer burgerlijk <strong>en</strong> beheerst dan andere land<strong>en</strong>. Maar de culturele omslag<br />

die vanaf 1960 plaatsvond, voltrok zich daar<strong>en</strong><strong>teg<strong>en</strong></strong> veel sneller dan in andere land<strong>en</strong>; er<br />

was sprake van e<strong>en</strong> inhaalslag. De emotiecultuur deed haar intrede. Ook in de jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig<br />

is dit f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong> weer aanwijsbaar. ‘De jar<strong>en</strong> zestig word<strong>en</strong> gek<strong>en</strong>merkt door e<strong>en</strong> bevrijd<strong>en</strong>de<br />

euforie <strong>en</strong> e<strong>en</strong> algeheel optimisme, de jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig door schrik, teleurstelling <strong>en</strong><br />

nostalgie’. 11<br />

Emoties zijn dominant aanwezig in de <strong>Nederland</strong>se cultuur, maar ook andere zak<strong>en</strong> die<br />

vroeger als strikt privé gold<strong>en</strong>, zoals seks. Er is welhaast sprake van e<strong>en</strong> obsessieve drang<br />

naar zelfonthulling, waarvoor de media graag e<strong>en</strong> platform bied<strong>en</strong>. De Amerikaanse auteur<br />

Clay Calvert 12 wijst op de heers<strong>en</strong>de ‘celebrity’ cultuur. De kans om in de spotlights te staan<br />

zijn, zich e<strong>en</strong> BN-er te wan<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun ‘fifte<strong>en</strong> minutes of fame’ te belev<strong>en</strong> is voor sommig<strong>en</strong><br />

élke sociale prijs waard. In term<strong>en</strong> van privacy betek<strong>en</strong>t dat:de ring<strong>en</strong> van privacy<br />

binn<strong>en</strong>stebuit<strong>en</strong> ker<strong>en</strong> <strong>en</strong> het publiek ongelimiteerd toegang verschaff<strong>en</strong> tot de meest<br />

persoonlijke domein<strong>en</strong>, bijvoorbeeld de w<strong>en</strong>s of vaste overtuiging e<strong>en</strong> groot popster te zijn <strong>en</strong><br />

het gebrek aan tal<strong>en</strong>t dat daarmee vaak gepaard gaat. De ongek<strong>en</strong>de populariteit van<br />

nonfiction, reality-based programmaformules, zoals Big Brother, Idols, Expeditie Robinson,<br />

Wegmisbruikers, De Goud<strong>en</strong> Kooi, Ingang Oost <strong>en</strong> Traumac<strong>en</strong>trum, illustrer<strong>en</strong> verder dat er<br />

naast wat je als ‘media-exhibitionisme’ zou kunn<strong>en</strong> beschrijv<strong>en</strong>, ook zoiets bestaat als ‘mediavoyeurisme’.<br />

Calvert 13 omschrijft dat als de ‘consumptie van onthull<strong>en</strong>de beeld<strong>en</strong> van <strong>en</strong><br />

informatie over schijnbare ‘echte’ <strong>en</strong> onbewaakte lev<strong>en</strong>s, in veel gevall<strong>en</strong> met vermaak als<br />

doel, maar meestal t<strong>en</strong> koste van privacy (...), met behulp van massamedia <strong>en</strong> internet.’<br />

Biologie<br />

‘If it bleeds, it leads’, is e<strong>en</strong> wat platte beschrijving van e<strong>en</strong> criterium voor de nieuwswaarde<br />

van gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>, die vooral wordt geassocieerd met de praktijk<strong>en</strong> van de tabloid- of<br />

boulevardpers 14 . Maar het is on<strong>teg<strong>en</strong></strong>zeggelijk waar: gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> waaraan ‘bloed’ te pas<br />

komt, zoals misdrijv<strong>en</strong>, ongelukk<strong>en</strong>, ramp<strong>en</strong> <strong>en</strong> oorlog<strong>en</strong>, krijg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> promin<strong>en</strong>te plaats in het<br />

nieuws, omdat er veel belangstelling voor is. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ‘natuurlijke’ voorkeur voor<br />

zulk nieuws te hebb<strong>en</strong>. De kijkersfile is altijd langer dan de file op de rijbaan van het ongeluk.<br />

Dat gaat dieper dan pure s<strong>en</strong>satiezucht of nieuwsgierigheid, m<strong>en</strong><strong>en</strong> sommige biolog<strong>en</strong>, want<br />

het is functioneel vanuit evolutionair perspectief.<br />

Dergelijke theorieën stell<strong>en</strong> dat in de loop van de m<strong>en</strong>selijke evolutie het brein werd toegerust<br />

voor de taak om continu de omgeving in de gat<strong>en</strong> te houd<strong>en</strong> <strong>en</strong> op zoek te gaan naar<br />

informatie die bijdraagt aan de kans op overleving <strong>en</strong> reproductie. Negatieve onderwerp<strong>en</strong><br />

(ramp<strong>en</strong>, ongelukk<strong>en</strong>) hebb<strong>en</strong> overlevingswaarde <strong>en</strong> zull<strong>en</strong> universeel de aandacht trekk<strong>en</strong>.<br />

Ook onderwerp<strong>en</strong> gerelateerd aan seks kunn<strong>en</strong> tot deze categorie gerek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>. Het<br />

plotselinge <strong>en</strong> onverwachte hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hoge att<strong>en</strong>tiewaarde, want m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> bested<strong>en</strong> altijd<br />

aandacht aan plotselinge <strong>en</strong> onverwachte verandering<strong>en</strong> in hun omgeving. Dat zou immers<br />

e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong> van nader<strong>en</strong>d gevaar kunn<strong>en</strong> zijn. Zo is het m<strong>en</strong>selijk oog veel gevoeliger voor<br />

beweging dan voor vorm <strong>en</strong> kleur. 15<br />

2.2.2 Tr<strong>en</strong>ds in de nieuwsmedia<br />

In deze paragraaf zoom<strong>en</strong> we in op ontwikkeling<strong>en</strong> op het gebied van de nieuwsmedia die<br />

relevant zijn in relatie tot het thema slachtoffers in de media. Het valt niet mee om e<strong>en</strong><br />

puntsgewijs overzicht hiervan te gev<strong>en</strong>. De verschill<strong>en</strong>de ontwikkeling<strong>en</strong> zijn nauw met elkaar<br />

verwev<strong>en</strong> <strong>en</strong> beïnvloed<strong>en</strong> elkaar, zodat het moeilijk is om ze uit elkaar te trekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> ze van<br />

e<strong>en</strong> afgebak<strong>en</strong>de omschrijving te voorzi<strong>en</strong>. Hieronder toch e<strong>en</strong> poging.<br />

11 Laar, I. van (2006) Rouw <strong>en</strong> krokodill<strong>en</strong>tran<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> onderzoek naar het stereotiepe patroon van e<strong>en</strong> rouwproces in twee<br />

<strong>Nederland</strong>se dagblad<strong>en</strong> na de moord op Pim Fortuyn. Gevond<strong>en</strong> op http://thesis.eur.nl/theses/index/336694879/ , 29 januari<br />

2009<br />

12 2004: 86<br />

13 2004: 2<br />

14 Carter <strong>en</strong> All<strong>en</strong> (2005: 132)<br />

15 Nuijt<strong>en</strong>, H<strong>en</strong>driks Vetteh<strong>en</strong>, Peeters <strong>en</strong> Be<strong>en</strong>tjes (2007)<br />

15


Hegemonie van de beeldcultuur<br />

Sinds het ontstaan van de massamedia vanaf het einde van de 19 e eeuw is het zwaartepunt<br />

verschov<strong>en</strong> van woord naar beeld. Wie e<strong>en</strong> krant van pakweg vijftig jaar geled<strong>en</strong> op<strong>en</strong>slaat<br />

<strong>en</strong> naast de Telegraaf of Volkskrant van vandaag legt, valt het onmiddellijk op dat het aandeel<br />

beeld in de vorm van foto’s, <strong>teg<strong>en</strong></strong>woordig veelal in kleur, <strong>en</strong> illustraties – nu infographics<br />

gehet<strong>en</strong> – <strong>en</strong>orm is toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> t<strong>en</strong> koste van tekst. Televisie, het populairste medium als<br />

het om de consumptie van nieuws gaat, bestaat slechts bij de gratie van beeld. Beeld<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hogere informatiewaarde: één plaatje kan meer zegg<strong>en</strong> dan duiz<strong>en</strong>d woord<strong>en</strong>.<br />

Ze hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hogere att<strong>en</strong>tiewaarde, vooral als het om beweg<strong>en</strong>d beeld gaat. ‘Door zijn<br />

gerichtheid op het zintuiglijke, dat het verstandelijk begrijp<strong>en</strong> overbodig maakt, appelleert het<br />

beeld aan onze interesse voor de uiterlijke verschijningsvorm van ding<strong>en</strong>. (…) Woord<strong>en</strong><br />

kunn<strong>en</strong> nooit alle details van de zichtbare wereld weergev<strong>en</strong>,’ aldus de Belgische<br />

beelddeskundig<strong>en</strong> Pauwel <strong>en</strong> Peters. 16 Media pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> nieuws daarom bijvoorkeur in of<br />

met beeld<strong>en</strong>. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> lop<strong>en</strong> daarmee ook e<strong>en</strong> grotere kans om, al dan niet <strong>teg<strong>en</strong></strong> hun zin, in<br />

beeld vastgelegd te word<strong>en</strong> <strong>en</strong> te figurer<strong>en</strong> in de berichtgeving.<br />

Versnelling van de actualiteit<br />

Het aantal media-actor<strong>en</strong>, meer specifiek in de sector ‘snelle’ media als televisie <strong>en</strong> internet,<br />

is <strong>en</strong>orm toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Dat geldt ook voor het aantal journalist<strong>en</strong>: van ongeveer 1800 in 1956<br />

naar 10.000 in 2000 17 . De strijd om de aandacht van het publiek is verhevigd <strong>en</strong> de jacht op<br />

primeurs is hierdoor versterkt. Er is e<strong>en</strong> 24uursnieuwsmarkt ontstaan, constateert de Raad<br />

voor de Maatschappelijke Ontwikkeling in haar rapport Medialogica 18 . Snelheid biedt, aldus<br />

de RMO, veel kans<strong>en</strong> aan m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> om het nieuws te hal<strong>en</strong>. Wij zoud<strong>en</strong> daaraan <strong>wil</strong>l<strong>en</strong><br />

toevoeg<strong>en</strong>: het verhoogt ook de kans – of kunn<strong>en</strong> we beter sprek<strong>en</strong> van het risico? – dat<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die dat niet <strong>wil</strong>l<strong>en</strong>, het nieuws hal<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> ander aspect van de snelle nieuwsmarkt is,<br />

dat media vaak al op de hoogte zijn van bericht<strong>en</strong> over gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> waarvan betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

nog niets of niet alles wet<strong>en</strong>.<br />

Meutevorming <strong>en</strong> hypes<br />

Deze niet al te complim<strong>en</strong>teuze b<strong>en</strong>aming is ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s afkomstig uit het RMO-advies<br />

Medialogica <strong>en</strong> verwijst naar het feit dat, hoewel er steeds meer journalist<strong>en</strong> <strong>en</strong> media zijn, er<br />

e<strong>en</strong> sterke converg<strong>en</strong>tie optreedt van de inhoud van de berichtgeving. Krant<strong>en</strong>,<br />

nieuwsprogramma’s <strong>en</strong> nieuwssites nem<strong>en</strong> primeurs <strong>en</strong> nieuwe informatie van elkaar over.<br />

Zo ontstaan nieuwshypes of nieuwscascades: nieuws dat zichzelf versterkt, zonder dat zich<br />

nieuwe gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> voordo<strong>en</strong>. Eind 2007 <strong>en</strong> begin 2008 war<strong>en</strong> de media maand<strong>en</strong> in de<br />

ban van Geert Wilders’ film Fitnah, hetge<strong>en</strong> uiteindelijk e<strong>en</strong> hoog ‘much ado about nothing’<br />

gehalte bleek te hebb<strong>en</strong>.<br />

Journalistieke media nem<strong>en</strong> ook gretig over uit minder journalistieke bronn<strong>en</strong>, zoals webblogs<br />

van particulier<strong>en</strong> of websites van belang<strong>en</strong>groepering<strong>en</strong>. Informatie wordt soms<br />

verbazingwekk<strong>en</strong>d kritiekloos <strong>en</strong> zonder grondige check overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Er is in de<br />

nieuwswedloop nauwelijks tijd om feit van fout <strong>en</strong>/of fictie te onderscheid<strong>en</strong>. Is foutieve<br />

informatie e<strong>en</strong>maal in omloop, dan wordt deze keer op keer gerepliceerd. Daarvan kunn<strong>en</strong><br />

person<strong>en</strong>, bedrijv<strong>en</strong> of instanties schade ondervind<strong>en</strong>.<br />

Meer emotie <strong>en</strong> meer gewone m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

Emoties <strong>en</strong> persoonlijkhed<strong>en</strong> staan steeds vaker c<strong>en</strong>traal in het nieuws. Id<strong>en</strong>tificatie met de<br />

hoofdpersoon is steeds belangrijker. Daarmee kom<strong>en</strong> ook burgers steeds vaker zelf in beeld<br />

of als ervaringsdeskundige aan het woord in het nieuws. 19 Ge<strong>en</strong> voorgekookte<br />

persverklaring<strong>en</strong> van woordvoerders of soundbites van politici, maar de ervaring<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

portrett<strong>en</strong> van de auth<strong>en</strong>tieke man <strong>en</strong> vrouw in de straat, br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> het nieuws dichter bij het<br />

publiek. Costera Meijer 20 noemt dit de ‘publieke b<strong>en</strong>adering’ van het nieuws. Deze<br />

b<strong>en</strong>adering br<strong>en</strong>gt het nieuws dat dichtbij het lev<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> ligt, of gebracht kan word<strong>en</strong>,<br />

omdat het voor hun functioner<strong>en</strong> als burger of consum<strong>en</strong>t van wez<strong>en</strong>lijk belang is. De<br />

journalist repres<strong>en</strong>teert de belangstell<strong>en</strong>de burgers die autoriteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> instituties <strong>wil</strong>l<strong>en</strong><br />

16 2005: 69 <strong>en</strong> 85)<br />

17 Het gaat hier om bij beroepsorganisaties aangeslot<strong>en</strong> journalist<strong>en</strong>. Bron: Wijfjes (2004: 556-559)<br />

18 (2003: 33-34)<br />

19 RMO (2005:34-36)<br />

20 (2002: 390 e.v.)<br />

16


aansprek<strong>en</strong> over problem<strong>en</strong> die h<strong>en</strong> direct aangaan. Dat gebeurt met grote empathie voor de<br />

ervaring, het gevoel <strong>en</strong> de opvatting<strong>en</strong> van burgers. De journalist organiseert als het ware de<br />

sam<strong>en</strong>spraak in de sam<strong>en</strong>leving aan de hand van e<strong>en</strong> nieuwsag<strong>en</strong>da die vooral door burgers<br />

– de vox populi - <strong>en</strong> niet door autoriteit<strong>en</strong> wordt bepaald. SBS6 Hart van <strong>Nederland</strong> hanteert<br />

deze b<strong>en</strong>adering, net als veel regionale nieuwsprogramma’s. Wat krant<strong>en</strong> betreft is de<br />

publieke b<strong>en</strong>adering duidelijk te herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> bij het AD <strong>en</strong> de Telegraaf.<br />

De focus op emotie <strong>en</strong> ‘gewone’ m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> maakt van slachtoffers e<strong>en</strong> <strong>dank</strong>baar onderwerp in<br />

de berichtgeving.<br />

Hybride formats<br />

Hybridisering van nieuwsformats vindt in verschill<strong>en</strong>de gedaant<strong>en</strong> plaats. De eerste is de<br />

combinatie van verschill<strong>en</strong>de mediatechnologieën <strong>en</strong> het verhog<strong>en</strong> van de interactiviteit met<br />

de ‘gebruiker’. Eén programma of titel krijgt zo verschill<strong>en</strong>de verschijningsvorm<strong>en</strong>. Elk<br />

televisieprogramma heeft <strong>teg<strong>en</strong></strong>woordig e<strong>en</strong> internetcompon<strong>en</strong>t die de kijker uitnodigt zijn<br />

m<strong>en</strong>ing, ervaring, verhal<strong>en</strong>, filmpjes <strong>en</strong> dergelijke te del<strong>en</strong> door middel van discussiefora,<br />

digitale prikbord<strong>en</strong> <strong>en</strong> polls. Ook krant<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> internetedities waar de lezer zijn reactie<br />

direct onder het bericht kan plaats<strong>en</strong>. De lezersrubriek is zo niet langer e<strong>en</strong> aparte rubriek,<br />

maar integraal onderdeel van het bericht.<br />

E<strong>en</strong> tweede vorm is de combinatie van wat we hier maar ev<strong>en</strong> ‘verschill<strong>en</strong>de disciplines’<br />

zull<strong>en</strong> noem<strong>en</strong>. De versmelting van cabaretachtige satire <strong>en</strong> nieuws resulteert in e<strong>en</strong><br />

f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong> als Ge<strong>en</strong> Stijl! Andere combinaties zijn bijvoorbeeld docusoap, docudrama,<br />

shockdoc, infotainm<strong>en</strong>t, talkshow. Wat deze formats geme<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, is dat zij journalistieke<br />

<strong>en</strong> informatieve aspect<strong>en</strong> combiner<strong>en</strong> met <strong>en</strong>tertainm<strong>en</strong>t. E<strong>en</strong> Amerikaanse mediasocioloog<br />

noemt het <strong>en</strong>igszins schamper: ‘The missing link in the evolution of infotainm<strong>en</strong>t, where ‘hard<br />

news’ mates with ‘tabloid trash’ to beget that accursed offspring, News Lite. 21<br />

Burgerjournalistiek<br />

Er vindt er e<strong>en</strong> democratisering van nieuwsproductieplaats. De middel<strong>en</strong> om informatie vast<br />

te legg<strong>en</strong>, te bewerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> te verspreid<strong>en</strong> zijn zó toegankelijk <strong>en</strong> laagdrempelig dat in feite<br />

iedere<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> mobiele telefoon <strong>en</strong> e<strong>en</strong> computer nieuws kan mak<strong>en</strong>. Dat heet<br />

burgerjournalistiek. Professionele nieuwsmedia putt<strong>en</strong> graag uit deze bron <strong>en</strong> bied<strong>en</strong> ook<br />

onderdak aan dergelijke vorm<strong>en</strong> van journalistiek. Vanuit het perspectief van pluriformiteit,<br />

emancipatie van burgers <strong>en</strong> herk<strong>en</strong>baarheid van het nieuws, valt er wel e<strong>en</strong> lans voor de<br />

burgerjournalistiek te brek<strong>en</strong>. Ander<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> het als erosie van de journalistiek. NRC-journalist<br />

Van Eijk noemt burgerjournalistiek ‘publieke conversatie’: ‘Tekst<strong>en</strong> <strong>en</strong> foto’s die door burgers<br />

ter publicatie word<strong>en</strong> aangebod<strong>en</strong>, krijg<strong>en</strong> steeds vaker het etiket ‘burgerjournalistiek’<br />

opgeplakt. Dat is verwarr<strong>en</strong>d. Met journalistiek hebb<strong>en</strong> hun bijdrag<strong>en</strong> namelijk weinig te<br />

mak<strong>en</strong>. Het zijn veelal anekdotes, verhal<strong>en</strong>, belev<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> of verzinsels – of opinies. Niets mis<br />

mee, maar dat zijn andere g<strong>en</strong>res dan journalistiek.’ 22<br />

Wat betek<strong>en</strong>t de burgerjournalistiek voor de privacy van slachtoffers? Ook al zijn er nog<br />

zoveel journalist<strong>en</strong>, het is ondo<strong>en</strong>lijk om bij ieder incid<strong>en</strong>t, misdrijf of ongeluk ter plekke te zijn<br />

<strong>en</strong> informatie of beeld<strong>en</strong> te verzamel<strong>en</strong>. Maar er is <strong>teg<strong>en</strong></strong>woordig altijd wel e<strong>en</strong> omstander<br />

met e<strong>en</strong> mobieltje aanwezig die het gebeur<strong>en</strong> live vastlegt <strong>en</strong> het vervolg<strong>en</strong>s op Youtube zet<br />

of rechtstreeks verkoopt aan krant of tv. Dat gaat in veel gevall<strong>en</strong> zonder medewet<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

instemming van de betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

Commercialisering <strong>en</strong> concurr<strong>en</strong>tie<br />

Commercialisering heeft grote invloed gehad op de inrichting van het (nieuws)<br />

medialandschap. Het heeft e<strong>en</strong> verzuild mediabestel met e<strong>en</strong> beperkt aantal publieke<br />

omroep<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> groot aantal zelfstandige dagbladtitels veranderd in e<strong>en</strong> integrale<br />

nieuwsmarkt waar de verschill<strong>en</strong>de spelers in voortdur<strong>en</strong>de strijd verwikkeld zijn om de<br />

aandacht van de consum<strong>en</strong>t <strong>en</strong> de daaraan gekoppelde abonnem<strong>en</strong>ts-, reclame- <strong>en</strong><br />

advert<strong>en</strong>tiegeld<strong>en</strong>. Conc<strong>en</strong>tratie in eig<strong>en</strong>domsverhouding gaat hand in hand met e<strong>en</strong><br />

to<strong>en</strong>ame van pluriformiteit als m<strong>en</strong> kijkt naar het totale informatieaanbod dat de gemiddelde<br />

mediaconsum<strong>en</strong>t ter beschikking staat. Er zijn weliswaar veel dagbladtitels verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>, maar<br />

door schaalvergroting zijn ze in de loop der jar<strong>en</strong> inhoudelijk versterkt <strong>en</strong> intern pluriformer<br />

21 Page (1998:<br />

22 NRC Handelsblad 5 juli 2006<br />

17


geword<strong>en</strong>. 23 Tegelijkertijd moet<strong>en</strong> we constater<strong>en</strong> dat de mediamarkt voor e<strong>en</strong> groot deel in<br />

hand<strong>en</strong> is van e<strong>en</strong> zeer beperkt aantal, multimediaal <strong>en</strong> multinationaal operer<strong>en</strong>de<br />

uitgeverij<strong>en</strong>, mediabedrijv<strong>en</strong>, kabelexploitant<strong>en</strong> <strong>en</strong> investeringsmaatschappij<strong>en</strong>. 24<br />

Eig<strong>en</strong>lijk spel<strong>en</strong> commercialisering <strong>en</strong> concurr<strong>en</strong>tie e<strong>en</strong> rol in alle voorgaande g<strong>en</strong>oemde<br />

tr<strong>en</strong>ds.<br />

De afweging vindt dan niet meer plaats op het persoonlijke privacybelang <strong>en</strong> het collectief<br />

recht van informatievoorzi<strong>en</strong>ing, maar ook de shareholder value wordt dan e<strong>en</strong> factor in de<br />

afweging. Misschi<strong>en</strong> niet zozeer op het niveau van de individuele journalist of redactie, maar<br />

wel waar het om de keuze van bepaalde formats, journalistieke b<strong>en</strong>adering<strong>en</strong> <strong>en</strong> de inrichting<br />

van de organisatie gaat, bv. het schrapp<strong>en</strong> in het aantal journalist<strong>en</strong> <strong>en</strong> eindredacteur<strong>en</strong>.<br />

2.2.3 Ter illustratie: <strong>en</strong>kele casestudies<br />

Interessant zijn twee analyses die betrekking hebb<strong>en</strong> op de ontwikkeling van het NOSjournaal,<br />

hét nieuwsicoon van <strong>Nederland</strong>. Mediahistoricus Huub Wijfjes heeft vijftig jaar<br />

berichtgeving door het NOS-journaal onder de loep g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, met als rode draad de<br />

koninklijke huwelijk<strong>en</strong> in die periode. Wet<strong>en</strong>schapsjournaliste Hilk<strong>en</strong> Tiggelov<strong>en</strong> vergeleek de<br />

berichtgeving over twee grote brand<strong>en</strong>: de brand in het Amsterdamse hotel Pol<strong>en</strong> (1977) <strong>en</strong><br />

in het Vol<strong>en</strong>damse café ’t Hemeltje (2001).<br />

Wijfjes 25 concludeert: ‘Leek het doel van het Journaal aanvankelijk om van grote emotionele<br />

afstand de werkelijkheid te beschrijv<strong>en</strong> in beeld<strong>en</strong>, de voornaamste doelstelling lijkt nu het<br />

verbind<strong>en</strong> van persoonlijke <strong>en</strong> emotionele verhal<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in het nieuws met de reacties<br />

van autoriteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> instituties’. 26 ‘Van autoriteit<strong>en</strong>coterie naar gevoelvol maatschappelijk<br />

debat’ 27 , typeert hij deze verandering elders in zijn analyse.<br />

Tot e<strong>en</strong> soortgelijke constatering komt ook Van Tiggelov<strong>en</strong> wanneer zij de berichtgeving over<br />

de brand<strong>en</strong> in Amsterdam <strong>en</strong> Vol<strong>en</strong>dam vergelijkt. In 1977 berichtte het Journaal afstandelijk<br />

over de brand <strong>en</strong> de nadruk lag op het ‘harde’ feitelijke nieuws, met autoriteit<strong>en</strong> in de rol van<br />

zegsperson<strong>en</strong>. Het was bijzonder dat er hoeg<strong>en</strong>aamd aandacht besteed werd aan de<br />

‘gewone’ man in de vorm van e<strong>en</strong> toeschouwer <strong>en</strong> één slachtoffer. In 2001 daar<strong>en</strong><strong>teg<strong>en</strong></strong> was<br />

de emotiejournalistiek tot volle wasdom gekom<strong>en</strong>. Het nieuws over de brand werd niet langer<br />

verteld door de autoriteit<strong>en</strong>, maar vanuit het gezichtspunt van de ‘gewone’ burger. Het<br />

persoonlijk leed van slachtoffers kwam uitgebreid in beeld; publiek huil<strong>en</strong> op televisie mocht.<br />

De betrokk<strong>en</strong>heid bij de kijker was groot. Anno 2001 lag de nadruk op ‘tran<strong>en</strong>’, emotie <strong>en</strong><br />

betrokk<strong>en</strong>heid 28 . Ook het verschil in tijd die het NOS-journaal aan beide gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong><br />

besteedde, spreekt boekdel<strong>en</strong>: de brand in hotel Pol<strong>en</strong> was welgeteld drie dag<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

onderwerp in het nieuws, terwijl de brand in Vol<strong>en</strong>dam het nieuws wek<strong>en</strong> domineerde <strong>en</strong> in<br />

de daaropvolg<strong>en</strong>de maand<strong>en</strong> nog regelmatig aan de orde kwam. 29<br />

Emotie, betrokk<strong>en</strong>heid, minder afstand tuss<strong>en</strong> publiek, media <strong>en</strong> nieuws <strong>en</strong> de<br />

ervaringswereld van de ‘gewone man’ als belangrijk vertrekpunt, zijn aspect<strong>en</strong> die vandaag<br />

de dag het nieuws k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>. Sommige auteurs stell<strong>en</strong> dat het nieuws daarmee<br />

s<strong>en</strong>sationeler is geword<strong>en</strong>. Dat is althans de conclusie van vier onderzoekers, verbond<strong>en</strong> aan<br />

de Nijmeegse Radboud Universiteit op basis van kwantitatief onderzoek. Zij zi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> duidelijk<br />

verband met de toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> concurr<strong>en</strong>tie op de nieuwsmarkt. 30<br />

Nuijt<strong>en</strong>, H<strong>en</strong>driks Vetteh<strong>en</strong>, Peeters <strong>en</strong> Be<strong>en</strong>tjes definiër<strong>en</strong> s<strong>en</strong>satie als ‘alle k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />

waarvan theoretisch e<strong>en</strong> universele aandachtsreactie verwacht kan word<strong>en</strong>’. Dat is e<strong>en</strong><br />

ontzett<strong>en</strong>d brede definitie, waar ze onderzoekstechnisch niets mee kunn<strong>en</strong>. Daarom<br />

onderscheid<strong>en</strong> ze drie s<strong>en</strong>satiecategorieën. Ze baser<strong>en</strong> zich daarbij op noties uit de<br />

evolutiebiologie over de wijze waarop m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> informatie over hun omgeving verwerk<strong>en</strong> 31 . De<br />

drie categorieën zijn:<br />

23 Wijfjes (2005:10)<br />

24 Zie de Mediamonitor 2007, blz. 17, figuur 2.1<br />

25 Wijfjes (2005)<br />

26 Ibid 27<br />

27 Ibid 19<br />

28 Van Tiggelov<strong>en</strong> (2005: 109)<br />

29 Ibid 99 e.v.<br />

30 Nuijt<strong>en</strong>, H<strong>en</strong>driks Vetteh<strong>en</strong>, Peeters <strong>en</strong> Be<strong>en</strong>tjes (2007)<br />

31 Ibid 318<br />

18


• ‘Arousing cont<strong>en</strong>t’ of prikkel<strong>en</strong>de inhoud, hetge<strong>en</strong> betrekking heeft op de<br />

onderwerpkeuze zoals e<strong>en</strong> nadruk op misdaad, geweld, natuurramp<strong>en</strong>, ongelukk<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> brand<strong>en</strong>.<br />

• ‘Tabloid packaging 32 ’ ofwel de verpakking in bepaalde audiovisuele<br />

productiek<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>. Zoals overgang<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> scènes (cuts) of camerastandpunt<strong>en</strong><br />

(edits), camerabeweging<strong>en</strong>, montagetechniek<strong>en</strong>, het start<strong>en</strong> van achtergrondmuziek.<br />

• ‘Vivid storytelling’ of lev<strong>en</strong>dige wijze om e<strong>en</strong> verhaal te vertell<strong>en</strong>. Hiermee bedoel<strong>en</strong><br />

ze het personaliser<strong>en</strong> <strong>en</strong> concretiser<strong>en</strong> van gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> door het te verbind<strong>en</strong> aan<br />

de verhal<strong>en</strong> van ‘gewone m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>’.<br />

Vervolg<strong>en</strong>s werk<strong>en</strong> de onderzoekers deze categorieën nog verder uit in e<strong>en</strong> aantal items met<br />

als doel om bij e<strong>en</strong> aantal nieuwsprogramma’s door de tijd he<strong>en</strong> te turv<strong>en</strong>, hoe vaak deze<br />

items aanwezig zijn <strong>en</strong> om daarin tr<strong>en</strong>ds te ontdekk<strong>en</strong>. Daarbij hebb<strong>en</strong> ze onder meer<br />

gekek<strong>en</strong> naar 33 :<br />

• s<strong>en</strong>sationele onderwerp<strong>en</strong>: de aanwezigheid van t<strong>en</strong> minste één van de categorieën<br />

seks, geweld, criminaliteit, dood, ramp<strong>en</strong>, rell<strong>en</strong>, brand<strong>en</strong>, hongersnod<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

terrorisme;<br />

• dramatische beeld<strong>en</strong>: het aantal beeld<strong>en</strong> van gewonde, zieke, uitgehongerde of dode<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, aan dood gerelateerde voorwerp<strong>en</strong>, rell<strong>en</strong>, oorlog, vandalisme, brand<strong>en</strong>,<br />

ramp<strong>en</strong>, ongelukk<strong>en</strong>, ravage, huil<strong>en</strong>de, juich<strong>en</strong>de of schreeuw<strong>en</strong>de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

• dramatische geluid<strong>en</strong>: het aantal geluid<strong>en</strong> van explosies, geweerschot<strong>en</strong>, sir<strong>en</strong>es,<br />

huil<strong>en</strong>de, schreeuw<strong>en</strong>de of applaudisser<strong>en</strong>de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, alsmede niet-ingemonteerde<br />

muziek;<br />

• uitgesprok<strong>en</strong> emoties: de aanwezigheid van t<strong>en</strong> minste één expliciet b<strong>en</strong>oemde<br />

basisemotie (blijheid, verdriet, angst, boosheid of synoniem<strong>en</strong> daarvoor)<br />

• aantal shots per item;<br />

• ooggetuig<strong>en</strong>camera: de aanwezigheid van beeld<strong>en</strong> waarbij de camera op <strong>en</strong> neer<br />

gaat, alsof deze op de schouder van e<strong>en</strong> r<strong>en</strong>n<strong>en</strong>de cameraman is geplaatst<br />

• zoom in/zoom uit;<br />

• personaliser<strong>en</strong>: de aanwezigheid van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die in hun alledaagse omgeving<br />

word<strong>en</strong> getoond of die vertell<strong>en</strong> over hun alledaagse lev<strong>en</strong>;<br />

• burger aan het woord: de aanwezigheid van comm<strong>en</strong>taar of opmerking<strong>en</strong> door ‘de<br />

gewone man op straat’;<br />

• close-up: het aantal ker<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> gezicht driekwart tot het totale scherm in beslag<br />

neemt.<br />

Zij kom<strong>en</strong> na e<strong>en</strong> uitgebreide statistische analyse tot de conclusie dat het televisi<strong>en</strong>ieuws in<br />

<strong>Nederland</strong> inderdaad s<strong>en</strong>sationeler is geword<strong>en</strong>. Dat geldt zowel voor de meer ‘traditionele’<br />

nieuwsprogramma’s als het NOS-journaal <strong>en</strong> RTL-Nieuws, als voor de programma’s die<br />

beantwoord<strong>en</strong> aan de ‘publieke b<strong>en</strong>adering’ (zie hoofdstuk 2), zoals Hart van <strong>Nederland</strong>. De<br />

s<strong>en</strong>sationalisering van het nieuws komt voornamelijk tot uitdrukking door de to<strong>en</strong>ame van het<br />

gebruik van de items ‘s<strong>en</strong>sationeel onderwerp’, ‘dramatische geluid<strong>en</strong>’, ‘burgers aan het<br />

woord’ <strong>en</strong> ‘close-ups’. 34<br />

Hoewel de onderzoekers hun bevinding<strong>en</strong> cijfermatig wet<strong>en</strong> te onderbouw<strong>en</strong>, is het<br />

problematische van hun werk dat de definitie die zij voor ‘s<strong>en</strong>satie’ hanter<strong>en</strong>, buit<strong>en</strong>gewoon<br />

veelomvatt<strong>en</strong>d is. Zij mog<strong>en</strong> dan wel e<strong>en</strong> hele neutrale omschrijving gev<strong>en</strong>, in het alledaagse<br />

gebruik heeft s<strong>en</strong>satie natuurlijk e<strong>en</strong> negatieve klank, zeker in relatie tot nieuwsmedia. Hun<br />

b<strong>en</strong>adering komt nogal e<strong>en</strong>dim<strong>en</strong>sionaal over – dat kan ook haast niet anders, omdat de<br />

toegepaste statistische methodiek e<strong>en</strong> zeer scherpe afbak<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> zelfs simplificatie vereist.<br />

Toch zijn hun bevinding<strong>en</strong> voor dit onderzoek wel van belang, omdat ze, net als Wijfjes <strong>en</strong><br />

Van Tiggelov<strong>en</strong>, aanton<strong>en</strong> dat er aanzi<strong>en</strong>lijke verandering<strong>en</strong> zijn opgetred<strong>en</strong> in de wijze van<br />

selecter<strong>en</strong> <strong>en</strong> pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> van nieuws, of dat nu het etiket s<strong>en</strong>satie krijgt of niet.<br />

32 Van oorsprong e<strong>en</strong> bepaald formaat papier, maar had ook de betek<strong>en</strong>is van handig <strong>en</strong> compact. Teg<strong>en</strong>woordig synoniem<br />

voor de (Britse) s<strong>en</strong>satiepers, waarvoor The Sun model staat<br />

33 Ibid 326<br />

34 Nuijt<strong>en</strong>, H<strong>en</strong>driks Vetteh<strong>en</strong>, Peeters <strong>en</strong> Be<strong>en</strong>tjes (2007: 333 e.v.)<br />

19


2.3. Tot slot<br />

In deze paragraaf hebb<strong>en</strong> we het begrip privacy beschrev<strong>en</strong> aan de hand van de circles of<br />

intimacy. Die ring<strong>en</strong> van intimiteit zijn voortur<strong>en</strong>d aan verandering<strong>en</strong> onderhevig. Op<br />

microniveau gaat het om het individu die zijn afweging<strong>en</strong> maakt, afhankelijk van plaats, tijd,<br />

situatie, gebeurt<strong>en</strong>is, zijn eig<strong>en</strong> voorkeur<strong>en</strong>, waard<strong>en</strong> <strong>en</strong> refer<strong>en</strong>tiekader. Maar ook op<br />

macroniveau zijn er ontwikkeling<strong>en</strong> die zorg<strong>en</strong> voor dynamiek. Dan gaat het om algem<strong>en</strong>e<br />

maatschappelijk tr<strong>en</strong>ds, waarvan er e<strong>en</strong> aantal beschrev<strong>en</strong> zijn paragraaf 2.2.2 <strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal<br />

expliciete mediaontwikkeling<strong>en</strong>, die in paragraaf 2.2.3 aan de orde zijn gekom<strong>en</strong>.<br />

Alles bij elkaar kunn<strong>en</strong> we stell<strong>en</strong> dat door die ontwikkeling<strong>en</strong> de publieke ring, dat deel van<br />

zichzelf waarvan het individu bereid is het met de m<strong>en</strong>sheid in het algeme<strong>en</strong> te del<strong>en</strong> – of<br />

waarvan de buit<strong>en</strong>wereld d<strong>en</strong>kt dat het met de hele m<strong>en</strong>sheid gedeeld mag word<strong>en</strong>! – is<br />

gegroeid. De meer intieme ring<strong>en</strong> zijn dunner geword<strong>en</strong> – <strong>en</strong> poreuzer. Het is anno 2009<br />

bijzonder moeilijk om de buit<strong>en</strong>wereld te wer<strong>en</strong> uit het domein dat je als privé w<strong>en</strong>st te<br />

beschouw<strong>en</strong>. Wanneer we dat vertal<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> grafische weergave van de circles of<br />

intimacy, dan krijg<strong>en</strong> we het volg<strong>en</strong>de plaatje:<br />

Figuur 2 poreuze gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> groei<strong>en</strong>d publiek zelf<br />

‘As our expectations of what is and should remain private decrease, our expectations about<br />

what information is fair game for public consumption and mediated voyeurism increases – an<br />

inverse relationship,’ is de conclusie van Calvert . 35<br />

Hebb<strong>en</strong> we in dit hoofdstuk privacy vanuit e<strong>en</strong> psychologisch <strong>en</strong> sociologisch perspectief<br />

b<strong>en</strong>aderd, in het volg<strong>en</strong>de hoofdstuk hanter<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> juridische invalshoek met e<strong>en</strong><br />

verk<strong>en</strong>ning van geschrev<strong>en</strong> <strong>en</strong> ongeschrev<strong>en</strong> regels op het gebied van privacy in het<br />

algeme<strong>en</strong> <strong>en</strong> die van slachtoffers het bijzonder.<br />

35 Calvert (2004:139)<br />

IK<br />

20


Hoofdstuk 3 Geschrev<strong>en</strong> <strong>en</strong> ongeschrev<strong>en</strong> regels<br />

Het individuele versus het collectieve belang<br />

We look forward to a world founded upon four ess<strong>en</strong>tial freedoms. The first is freedom of<br />

speech and expression – everywhere in the world.<br />

(Presid<strong>en</strong>t Franklin Delano Roosevelt, 6 januari 1941)<br />

The legal right to free expression does not diminish the need for journalists to exercise moral<br />

judgem<strong>en</strong>t in choosing what to publish, or whose privacy to invade or respect.’<br />

(Paul Husselbee 36)<br />

De persvrijheid gaat niet verlor<strong>en</strong> onder druk van externe bedreiging, maar door gebrek aan<br />

interne kracht <strong>en</strong> weerstand; niet door gebrek aan vrijheid, maar door teveel.’<br />

(minister van justitie Piet Hein Donner, 2004) 37<br />

In e<strong>en</strong> democratische sam<strong>en</strong>leving zijn er verschill<strong>en</strong>de niveaus om de recht<strong>en</strong> <strong>en</strong> plicht<strong>en</strong><br />

van individu<strong>en</strong> <strong>en</strong> instituties te borg<strong>en</strong> <strong>en</strong> gedrag te stur<strong>en</strong>. Er zijn wett<strong>en</strong> <strong>en</strong> verdrag<strong>en</strong>,<br />

gecodificeerde regels waaraan de rechter kan toets<strong>en</strong> <strong>en</strong> sancties oplegg<strong>en</strong> als hij<br />

constateert dat e<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>s overschred<strong>en</strong> wordt. Daarnaast is er formele regelgeving, zoals<br />

door e<strong>en</strong> overheid vastgestelde richt- of beleidslijn<strong>en</strong>, voorschrift<strong>en</strong> <strong>en</strong> verord<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>. Ze zijn<br />

ondergeschikt aan wett<strong>en</strong>, maar zeker niet vrijblijv<strong>en</strong>d. Ook hier kan de rechter of ander<br />

bevoegd gezag e<strong>en</strong> uitspraak do<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn sancties mogelijk. Vervolg<strong>en</strong>s zijn er ethische<br />

norm<strong>en</strong> die we bijvoorbeeld vastlegg<strong>en</strong> in gedragscodes <strong>en</strong> huisregels. Die zijn vooral moreel<br />

bind<strong>en</strong>d: het is e<strong>en</strong> kwestie van goed fatso<strong>en</strong>. T<strong>en</strong> slotte zijn er ongeschrev<strong>en</strong> regels, zoals<br />

algem<strong>en</strong>e norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> waard<strong>en</strong>, tradities <strong>en</strong> gewoont<strong>en</strong>. Ze zitt<strong>en</strong> in de hoofd<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> tot uiting in hun gedrag.<br />

Wanneer we kijk<strong>en</strong> naar de soms problematische relatie tuss<strong>en</strong> de slachtoffers <strong>en</strong> de media,<br />

dan zijn al deze niveaus van geschrev<strong>en</strong> <strong>en</strong> ongeschrev<strong>en</strong> regels relevant. Elk niveau levert<br />

aanwijzing<strong>en</strong> op om de afweging te mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de belang<strong>en</strong> van het slachtoffer <strong>en</strong> de<br />

belang<strong>en</strong> van de media met daarachter de sam<strong>en</strong>leving. In de eerste paragraaf buig<strong>en</strong> we<br />

ons over de wet, meer specifiek de Grondwet <strong>en</strong> het Europees Verdrag van de Recht<strong>en</strong> van<br />

de M<strong>en</strong>s. De tweede paragraaf heeft de ethiek als invalshoek. Er zijn talloze publicaties op<br />

het gebied van media-ethiek, waarin de eerbiediging van privacy e<strong>en</strong> vast onderdeel vormt.<br />

Vervolg<strong>en</strong>s kijk<strong>en</strong> we in paragraaf 3.4 hoe filosofisch-ethische opvatting<strong>en</strong> zijn doorgesijpeld<br />

in journalistieke codes, zoals de Leidraad van de Raad voor de Journalistiek. In de laatste<br />

paragraaf t<strong>en</strong> slotte kom<strong>en</strong> journalist<strong>en</strong> <strong>en</strong> redacteur<strong>en</strong> aan het woord.<br />

3.1 Wat zegt de wet? 38<br />

In de verhouding tuss<strong>en</strong> slachtoffer <strong>en</strong> de media spel<strong>en</strong> twee grondrecht<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zeer<br />

belangrijke rol. Enerzijds is er het recht op vrijheid van m<strong>en</strong>ingsuiting (informatievrijheid) <strong>en</strong><br />

anderzijds het recht op privacy. Deze grondrecht<strong>en</strong> zijn terug te vind<strong>en</strong> in de <strong>Nederland</strong>se<br />

grondwet <strong>en</strong> in het Europees Verdrag voor de Recht<strong>en</strong> van de M<strong>en</strong>s (EVRM).<br />

36 (1994:145)<br />

37 Geciteerd uit het artikel ‘Nova schort medewerking aan de Raad voor de Journalistiek op’ (21 augustus 2008). Bron:<br />

http://www.novatv.nl/index.cfm?ln=nl&fuseaction=artikel<strong>en</strong>.details&achtergrond_id=10670, 19 januari 2009<br />

38 Dit hoofdstuk is gebaseerd op e<strong>en</strong> advies dat Mr. R. van Oerle (NautaDutilh) in opdracht van <strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong><br />

heeft gemaakt. Het advies gaf, met de wettelijke privacyrecht<strong>en</strong> van het slachtoffer als context, antwoord op de vrag<strong>en</strong>: 1)In<br />

welke situaties is het mogelijk om publicatie te verhinder<strong>en</strong>? 2) Welke mogelijkhed<strong>en</strong> zijn er om publicatie te verhinder<strong>en</strong>? 3)<br />

Zijn er sancties mogelijk als tot publicatie wordt overgegaan? 4) Is het mogelijk e<strong>en</strong> contactverbod te eis<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> journalist <strong>en</strong><br />

slachtoffer?<br />

21


3.1.1 Het recht op vrijheid van m<strong>en</strong>ingsuiting / informatievrijheid<br />

Artikel 10 van het EVRM 39 stelt:<br />

1. E<strong>en</strong> ieder heeft recht op vrijheid van m<strong>en</strong>ingsuiting. Dit recht omvat de vrijheid e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>ing te koester<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> de vrijheid om inlichting<strong>en</strong> of d<strong>en</strong>kbeeld<strong>en</strong> te ontvang<strong>en</strong> of te verstrekk<strong>en</strong>, zonder inm<strong>en</strong>ging van<br />

<strong>en</strong>ig op<strong>en</strong>baar gezag <strong>en</strong> ongeacht gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>. Dit artikel belet Stat<strong>en</strong> niet radio-omroep-,<strong>en</strong> bioscoop- of<br />

televisieonderneming<strong>en</strong> te onderwerp<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> systeem van vergunning<strong>en</strong>.<br />

2. Daar de uitoef<strong>en</strong>ing van deze vrijhed<strong>en</strong> plicht<strong>en</strong> <strong>en</strong> verantwoordelijkhed<strong>en</strong> met zich br<strong>en</strong>gt, kan zij<br />

word<strong>en</strong> onderworp<strong>en</strong> aan bepaalde formaliteit<strong>en</strong>, voorwaard<strong>en</strong>, beperking<strong>en</strong> of sancties, die bij de wet<br />

zijn voorzi<strong>en</strong> <strong>en</strong> die in e<strong>en</strong> democratische sam<strong>en</strong>leving noodzakelijk zijn in het belang van de nationale<br />

veiligheid, territoriale integriteit of op<strong>en</strong>bare veiligheid, het voorkom<strong>en</strong> van wanordelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

strafbare feit<strong>en</strong>, de bescherming van de gezondheid of de goede zed<strong>en</strong>, de bescherming van de goede<br />

naam of de recht<strong>en</strong> van ander<strong>en</strong>, om de verspreiding van vertrouwelijke mededeling<strong>en</strong> te voorkom<strong>en</strong> of<br />

om het gezag <strong>en</strong> de onpartijdigheid van de rechterlijke macht te waarborg<strong>en</strong>.<br />

Artikel 7 van de Grondwet 40 luidt:<br />

1. Niemand heeft voorafgaand verlof nodig om door de drukpers gedacht<strong>en</strong> of gevoel<strong>en</strong>s te op<strong>en</strong>bar<strong>en</strong>,<br />

behoud<strong>en</strong>s ieders verantwoordelijkheid volg<strong>en</strong>s de wet.<br />

2. De wet stelt regels omtr<strong>en</strong>t radio <strong>en</strong> televisie. Er is ge<strong>en</strong> voorafgaand toezicht op de inhoud van e<strong>en</strong><br />

radio- of televisie-uitz<strong>en</strong>ding.<br />

3. Voor het op<strong>en</strong>bar<strong>en</strong> van gedacht<strong>en</strong> of gevoel<strong>en</strong>s door andere dan in de voorgaande g<strong>en</strong>oemde<br />

middel<strong>en</strong> heeft niemand voorafgaand verlof nodig weg<strong>en</strong>s de inhoud daarvan, behoud<strong>en</strong>s ieders<br />

verantwoordelijkheid volg<strong>en</strong>s de wet. De wet kan het gev<strong>en</strong> van vertoning<strong>en</strong> toegankelijk voor person<strong>en</strong><br />

jonger dan zesti<strong>en</strong> jaar, regel<strong>en</strong> ter bescherming van de goede zed<strong>en</strong>.<br />

4. De voorgaande led<strong>en</strong> zijn niet van toepassing op het mak<strong>en</strong> van handelsreclame.<br />

Toegepast op de media betek<strong>en</strong>t dit dat zij recht hebb<strong>en</strong> op zowel het vergar<strong>en</strong>, het<br />

ontvang<strong>en</strong> van informatie als ook het uit<strong>en</strong> <strong>en</strong> verspreid<strong>en</strong> ervan. Het recht op<br />

informatievrijheid is e<strong>en</strong> sterk grondrecht, waarvan de ankers tot op de bodem van de<br />

democratische sam<strong>en</strong>leving gaan. Artikel 10 EVRM geeft aan dat e<strong>en</strong> beperking van de<br />

vrijheid van m<strong>en</strong>ingsuiting mogelijk is, maar slechts onder strikte voorwaard<strong>en</strong> (lid 2):<br />

• Het di<strong>en</strong>t bij wet te geschied<strong>en</strong> 41 <strong>en</strong><br />

• er moet e<strong>en</strong> dring<strong>en</strong>de maatschappelijke noodzaak zijn om de vrijheid van<br />

m<strong>en</strong>ingsuiting te beperk<strong>en</strong>.<br />

Het EVRM heeft in <strong>Nederland</strong> e<strong>en</strong> rechtstreekse werking. Bij iedere beoordeling van e<strong>en</strong><br />

gewraakte publicatie moet de rechter zich dan ook afvrag<strong>en</strong>: ‘Als ik deze publicatie verbied, of<br />

e<strong>en</strong> sanctie opleg, beperk ik dan de vrijheid van m<strong>en</strong>ingsuiting? Is de uitzondering die ik <strong>wil</strong><br />

mak<strong>en</strong>, voorzi<strong>en</strong> in de wet <strong>en</strong> is daarvoor in dit geval die dring<strong>en</strong>de maatschappelijke<br />

noodzaak aanwezig ter bescherming van de in het verdrag g<strong>en</strong>oemde belang<strong>en</strong>?’ Dit is e<strong>en</strong><br />

zeer zware toets. De rechter zal steeds van geval tot geval moet<strong>en</strong> besliss<strong>en</strong> aan de hand<br />

van de concrete omstandighed<strong>en</strong> van de individuele casus.<br />

3.1.2 Het recht op privacy<br />

Artikel 8 van het EVRM 42 heeft betrekking op de eerbiediging van privélev<strong>en</strong>, familie- <strong>en</strong><br />

gezinslev<strong>en</strong>:<br />

1. E<strong>en</strong>ieder heeft recht op respect voor zijn privélev<strong>en</strong>, zijn familie- <strong>en</strong> gezinslev<strong>en</strong>, zijn woning <strong>en</strong> zijn<br />

correspond<strong>en</strong>tie.<br />

39 Europees Hof voor de recht<strong>en</strong> van de m<strong>en</strong>s (2003) Verdrag tot Bescherming van de Recht<strong>en</strong> van de M<strong>en</strong>s <strong>en</strong> de<br />

Fundam<strong>en</strong>tele Vrijhed<strong>en</strong> zoals gewijzigd door Protocol Nr. 11 met de aanvull<strong>en</strong>de Protocoll<strong>en</strong> Nrs. 1, 4, 6, 7, 12 <strong>en</strong> 13<br />

40 Grondwet voor het Koninkrijk der <strong>Nederland</strong><strong>en</strong> zoals deze laatstelijk is gewijzigd bij de Wet van 10 juli 1995, Stb. 401, 402,<br />

403 <strong>en</strong> 404<br />

41 Op deze voorwaarde gaan we in dit onderdeel niet nader in omdat de beperking<strong>en</strong> die hierna g<strong>en</strong>oemd word<strong>en</strong>, alle bij de<br />

wet zijn voorzi<strong>en</strong>.<br />

42 Europees Hof voor de recht<strong>en</strong> van de m<strong>en</strong>s (2003) Verdrag tot Bescherming van de Recht<strong>en</strong> van de M<strong>en</strong>s <strong>en</strong> de<br />

Fundam<strong>en</strong>tele Vrijhed<strong>en</strong> zoals gewijzigd door Protocol Nr. 11 met de aanvull<strong>en</strong>de Protocoll<strong>en</strong> Nrs. 1, 4, 6, 7, 12 <strong>en</strong> 13<br />

22


2. Ge<strong>en</strong> inm<strong>en</strong>ging van <strong>en</strong>ig op<strong>en</strong>baar gezag is toegestaan in de uitoef<strong>en</strong>ing van dit recht, dan voor zover<br />

bij de wet is voorzi<strong>en</strong> <strong>en</strong> in e<strong>en</strong> democratische sam<strong>en</strong>leving noodzakelijk is in het belang van de<br />

nationale veiligheid, de op<strong>en</strong>bare veiligheid of het economisch welzijn van het land, het voorkom<strong>en</strong> van<br />

wanordelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> strafbare feit<strong>en</strong>, de bescherming van de gezondheid of de goede zed<strong>en</strong> of voor de<br />

bescherming van de recht<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrijhed<strong>en</strong> van ander<strong>en</strong>.<br />

Artikel 10 van de Grondwet geeft e<strong>en</strong> iets andere insteek: 43<br />

1. Ieder heeft, behoud<strong>en</strong>s bij of kracht<strong>en</strong>s de wet te stell<strong>en</strong> beperking<strong>en</strong>, recht op eerbiediging van zijn<br />

persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer.<br />

2. De wet stelt regels ter bescherming van de persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer in verband met het vastlegg<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

verstrekk<strong>en</strong> van persoonsgegev<strong>en</strong>s.<br />

3. De wet stelt regels inzake de aansprak<strong>en</strong> van person<strong>en</strong> op k<strong>en</strong>nisneming van over h<strong>en</strong> vastgelegde<br />

gegev<strong>en</strong>s <strong>en</strong> van het gebruik dat daarvan wordt gemaakt, alsmede op verbetering van zodanige<br />

gegev<strong>en</strong>s.<br />

Het recht op eerbiediging van de persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer gaat ver terug 44 <strong>en</strong> wordt gezi<strong>en</strong> als<br />

ess<strong>en</strong>tieel voor de ontwikkeling van de m<strong>en</strong>s in diezelfde democratische sam<strong>en</strong>leving. Maar<br />

het recht op privacy is niet onbeperkt, al zijn de beperking<strong>en</strong> niet zo expliciet in de wet <strong>en</strong> het<br />

verdrag vastgelegd als bij het recht in informatievrijheid het geval is.<br />

3.1.3 E<strong>en</strong> kwestie van afweging<br />

Hoewel de nummering van de verschill<strong>en</strong>de artikel<strong>en</strong> misschi<strong>en</strong> anders doet vermoed<strong>en</strong>, is er<br />

ge<strong>en</strong> rangorde tuss<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de grondrecht<strong>en</strong>. Het <strong>en</strong>e recht gaat dus niet per definitie<br />

bov<strong>en</strong> het andere bij e<strong>en</strong> conflict van grondrecht<strong>en</strong>. Per geval zal de rechter moet<strong>en</strong> nagaan<br />

of beperking van het <strong>en</strong>e grondrecht ter bescherming van het andere aanvaardbaar is.<br />

Waar ligg<strong>en</strong> de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong>, aan de <strong>en</strong>e kant de informatievrijheid <strong>en</strong> aan de andere kant<br />

de bescherming van de persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer? De media zull<strong>en</strong> zich maar al te<br />

gemakkelijk – <strong>en</strong> van tijd tot tijd mogelijk ong<strong>en</strong>uanceerd – op het informatierecht beroep<strong>en</strong>.<br />

Zij do<strong>en</strong> het soms voorkom<strong>en</strong> als of zij de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> die daaraan word<strong>en</strong> gesteld, zijn verget<strong>en</strong>,<br />

of in ieder geval zeer ruim mog<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>. Daar staat <strong>teg<strong>en</strong></strong>over dat slachtoffers zich moet<strong>en</strong><br />

realiser<strong>en</strong> dat zij, al <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> ze soms helemaal ge<strong>en</strong> media-aandacht, betrokk<strong>en</strong> zijn (geweest)<br />

bij e<strong>en</strong> voorval dat maatschappelijke aandacht heeft.<br />

Het zull<strong>en</strong> in belangrijke mate de omstandighed<strong>en</strong> van het concrete geval zijn, die de<br />

doorslag zull<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>. Enkele grove lijn<strong>en</strong> zijn er wel te trekk<strong>en</strong>. Als voorbeeld<strong>en</strong> zijn te<br />

noem<strong>en</strong>:<br />

• De 'strikte' privesfeer/privé-omstandighed<strong>en</strong> moet geëerbiedigd word<strong>en</strong>. Het<br />

binn<strong>en</strong>dring<strong>en</strong> in situaties die tot de strikte intimiteit of privésfeer behor<strong>en</strong>, is niet<br />

toegestaan. 45<br />

• Slachtoffers mog<strong>en</strong> niet in gevaar gebracht word<strong>en</strong>, bijvoorbeeld in verband met<br />

mogelijke represailles. 46<br />

• Van de beeld<strong>en</strong> mag ge<strong>en</strong> commercieel gebruik gemaakt word<strong>en</strong>, zoals bv. in<br />

reclames.<br />

• Op het gebied van bloot, seks <strong>en</strong> erotiek is relatief weinig geoorloofd. Ook foto's<br />

gemaakt op publiek toegankelijke plaats<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> verbod<strong>en</strong>.<br />

• Het resocialisatiebelang van veroordeeld<strong>en</strong> beperkt de publicatiemogelijkhed<strong>en</strong>.<br />

• De context van de publicatie is van doorslaggev<strong>en</strong>d belang. Wat binn<strong>en</strong> de <strong>en</strong>e<br />

context geoorloofd is, is dat in e<strong>en</strong> andere geheel niet.<br />

• Het is verbod<strong>en</strong> met richtmicrofoons af te luister<strong>en</strong> <strong>en</strong> met verborg<strong>en</strong> camera's te<br />

43<br />

Grondwet voor het Koninkrijk der <strong>Nederland</strong><strong>en</strong> zoals deze laatstelijk is gewijzigd bij de Wet van 10 juli 1995, Stb. 401, 402,<br />

403 <strong>en</strong> 404<br />

44 Voor het eerst werd er over gesprok<strong>en</strong> in 1890 in het beroemde artikel ‘The right to privacy’, S.D. Warr<strong>en</strong> <strong>en</strong> L.D. Brandeis,<br />

Harvard Law review, 1890-5.<br />

45 Rb. Amsterdam 7 mei 2003, LJN-nr. AF 8332 (Paul de Leeuw/Story)<br />

46 Hof Arnhem 21 november 1989, NJ 1992, 505 (Getuige Bankoverval), maar ook het eerste vonnis inzake Quote/Endstra<br />

Pres Amsterdam 21 nov. 2002, Mf 2003 p.42<br />

23


egistrer<strong>en</strong> wat zich binn<strong>en</strong> de woning afspeelt. Het op<strong>en</strong>baar mak<strong>en</strong> van<br />

afgeluisterde telefoongesprekk<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> strafbaar feit <strong>en</strong> civielrechtelijk e<strong>en</strong><br />

onrechtmatige daad die schadeplichtig maakt.<br />

• Bespied<strong>en</strong> <strong>en</strong> post<strong>en</strong> (hinderlijk volg<strong>en</strong>) is verbod<strong>en</strong>. De Hoge Raad heeft in het<br />

arrest inzake de Edamse bijstandmoeder beslist, dat bespied<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> inbreuk<br />

op de persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer bestempeld moet word<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat zo'n inbreuk niet<br />

gerechtvaardigd is door <strong>en</strong>kel te verwijz<strong>en</strong> naar de vrijheid van m<strong>en</strong>ingsuiting. 47<br />

Ook buit<strong>en</strong> de beslot<strong>en</strong> kring van de woning <strong>en</strong> het erf kan hinderlijk volg<strong>en</strong><br />

verbod<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

• In opdracht gemaakte portrett<strong>en</strong>, zoals pasfoto’s <strong>en</strong> schoolfoto’s mog<strong>en</strong> niet<br />

zonder toestemming in de media op<strong>en</strong>baar gemaakt of verveelvoudigd word<strong>en</strong><br />

(artikel 21 van de auteurswet).<br />

3.1.4 Hoge bom<strong>en</strong> vang<strong>en</strong> veel wind: publieke figur<strong>en</strong><br />

Eén van de factor<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> belangrijke rol spel<strong>en</strong> in de afweging die de rechters mak<strong>en</strong>, is in<br />

hoeverre er sprake is van e<strong>en</strong> publieke figuur. Dat zijn bijvoorbeeld Bek<strong>en</strong>de <strong>Nederland</strong>ers,<br />

politici, bestuurders; maar ook person<strong>en</strong> die naar aanleiding van e<strong>en</strong> bepaalde gebeurt<strong>en</strong>is in<br />

het nieuws zijn. Slachtoffers hor<strong>en</strong> in principe tot die laatste groep. <strong>Publiek</strong>e figur<strong>en</strong> zull<strong>en</strong><br />

meer moet<strong>en</strong> duld<strong>en</strong> dan andere person<strong>en</strong>, maar ze zijn toch ook weer niet vogelvrij. In e<strong>en</strong><br />

arrest van het Europese Hof van de Recht<strong>en</strong> van de M<strong>en</strong>s uit 2004 kunn<strong>en</strong> we zi<strong>en</strong> dat het<br />

Hof de privacy van bek<strong>en</strong>de person<strong>en</strong> ook zwaar laat weg<strong>en</strong>. Het betrof de zaak van Caroline<br />

von Hannover (uit sommige blad<strong>en</strong> beter bek<strong>en</strong>d als prinses Caroline van Monaco) versus<br />

Duitsland. 48<br />

Voor slachtoffers zou deze b<strong>en</strong>adering van het Hof het volg<strong>en</strong>de kunn<strong>en</strong> betek<strong>en</strong><strong>en</strong>:<br />

• Bij de afweging komt meer de nadruk te ligg<strong>en</strong> op de vraag of de publicatie<br />

(bijvoorbeeld van het portret, maar waarom zou dit niet ook geld<strong>en</strong> voor de naam)<br />

bijdraagt aan het publieke debat. In concreto kan dat e<strong>en</strong> versterking van de positie<br />

van de geportretteerde betek<strong>en</strong><strong>en</strong>, doordat de afweging wordt geconc<strong>en</strong>treerd op de<br />

vraag of het publicer<strong>en</strong> van het portret als zodanig bijdraagt aan het publieke debat.<br />

Waarom is het voor het publieke debat nodig, dat het publiek niet alle<strong>en</strong> weet<br />

waarover de zaak inhoudelijk gaat <strong>en</strong> misschi<strong>en</strong> ook geïnformeerd wordt over details<br />

van de zaak, maar dat het daar<strong>en</strong>bov<strong>en</strong> bijdraagt aan het publieke debat als het<br />

publiek het gezicht van het slachtoffer ziet, of moet wet<strong>en</strong> wie het slachtoffer is. 49<br />

• Voor zover uit de huidige rechtspraak deze lijn al niet kon word<strong>en</strong> getrokk<strong>en</strong>, word<strong>en</strong><br />

de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van de persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer onderstreept. Deze zijn zowel<br />

geografisch als ook inhoudelijk bepaald. Voorbeeld<strong>en</strong> van geografische bepaaldheid<br />

zijn het toepass<strong>en</strong> van lange telel<strong>en</strong>z<strong>en</strong>, waarmee gebied<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

binn<strong>en</strong>gedrong<strong>en</strong> waar slachtoffers zich 'onbespied mog<strong>en</strong> wan<strong>en</strong>' of het<br />

fotografer<strong>en</strong>, kort gezegd, daar waar van huis- of erfvredebreuk sprake is. Fotograf<strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> dus op de op<strong>en</strong>bare weg blijv<strong>en</strong>, maar dat is op zich ge<strong>en</strong><br />

rechtvaardigingsgrond. Ook dan kunn<strong>en</strong> zij over de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van het toelaatbare<br />

gaan.<br />

De bescherming van de persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer zal dus voorgaan op de vrijheid van<br />

m<strong>en</strong>ingsuiting als er ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel publiek belang gedi<strong>en</strong>d is met de inm<strong>en</strong>ging in het privélev<strong>en</strong><br />

47 HR 9 januari 1987, NJ 1987, 982<br />

48 EHRM 24 juni 2004, Application no. 59320/00, Mediaforum, 2004-7/8, nr. 27; zie voor de volledige uitspraak<br />

http://www.echr.coe.int Enige achtergrondinformatie: Caroline von Hannover beklaagde zich bij het Europese Hof over<br />

sch<strong>en</strong>ding door Duitsland van haar recht op bescherming van de persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer <strong>teg<strong>en</strong></strong>over de roddelpers. De prinses<br />

procedeerde in Duitsland <strong>teg<strong>en</strong></strong> de publicatie van foto's van haar, al dan niet in gezelschap van haar kinder<strong>en</strong> of vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong>.<br />

Slechts met betrekking tot de publicatie van één foto vond zij gehoor bij het Bundesgerichtshof. Later oordeelde het<br />

Bundesverfassungsgericht nog dat ook de publicatie van de foto's van haar met haar kinder<strong>en</strong> in strijd was met de<br />

grondwettelijke bescherming van gezinslev<strong>en</strong> <strong>en</strong> opvoeding. Maar dat was de prinses niet g<strong>en</strong>oeg. Tal van andere foto's<br />

hadd<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s haar ook niet mog<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gepubliceerd. Zie voor e<strong>en</strong> omschrijving van de foto's met bijschrift<strong>en</strong> de<br />

uitspraak zelf (par. 9-17).<br />

49 er bij dit laatste van uitgaand dat dat niet van belang is voor de zaak, wat bijvoorbeeld wel het geval zou kunn<strong>en</strong> zijn als het<br />

gaat om e<strong>en</strong> ontvoering van e<strong>en</strong> zoon van e<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>de industrieel.<br />

24


of als de informatie ook op andere, de privacy niet-sch<strong>en</strong>d<strong>en</strong>de wijze, had kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

verstrekt. Bij informatie over het privélev<strong>en</strong> van slachtoffers <strong>en</strong> ander<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t de rechter<br />

steeds na te gaan: hoe diep is de inm<strong>en</strong>ging in de persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer, hoe 'intiem' zijn<br />

de vermelde feit<strong>en</strong>, zijn ze waar of onwaar <strong>en</strong> welk publiek belang is gedi<strong>en</strong>d met de<br />

verstrekte informatie? Veel jurisprud<strong>en</strong>tie is er op dit gebied echter niet beschikbaar, want<br />

weinig slachtoffers of nabestaand<strong>en</strong> ondernem<strong>en</strong> de weg naar de rechter wanneer zij zich<br />

door de media in hun privacy aangetast voel<strong>en</strong>.<br />

3.1.5 Het recht om (alles) te wet<strong>en</strong>?<br />

Behalve de bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemde recht<strong>en</strong> wordt er ook nog wel e<strong>en</strong>s gerefereerd aan het recht<br />

van het publiek op informatie. Ook dat is e<strong>en</strong> belang dat in de afweging moet word<strong>en</strong><br />

meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. In de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> woedt e<strong>en</strong> discussie of er ook e<strong>en</strong> grondwettelijk recht<br />

op informatie bestaat, ‘the right tot know’’, vanuit de gedachte dat goed geïnformeerde<br />

burgers betere burgers zijn.<br />

De nieuwswaardigheid van informatie wordt voor e<strong>en</strong> belangrijk deel bepaald door de<br />

behoefte c.q. noodzaak van burgers om k<strong>en</strong>nis te hebb<strong>en</strong> van die informatie (‘need to know’).<br />

In de VS, waar e<strong>en</strong> veel sterkere traditie op het gebied van onthullingsjournalistiek bestaat<br />

dan in <strong>Nederland</strong> <strong>en</strong> waar ook de boulevardpers veel omvangrijker is, blijkt onder verwijzing<br />

naar het beroemde ‘first am<strong>en</strong>dm<strong>en</strong>t’ (vrijheid van m<strong>en</strong>ingsuiting) ‘the need to know’<br />

opgeschaald te zijn naar ‘the right to know’. Daarmee wordt gelegitimeerd dat alle d<strong>en</strong>kbare<br />

informatie over iedere<strong>en</strong> nieuwswaardig <strong>en</strong> dus publicabel is <strong>en</strong> wordt de facto het recht op<br />

privacy van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> spel gezet.<br />

De Amerikaanse auteur Sayer kwalificeert dit ‘recht om (alles) te wet<strong>en</strong>’ als e<strong>en</strong> ‘elastic<br />

definition of newsworthiness creating a jungle of journalistic voyeurism, providing information<br />

that titillates rather dan informs’ 50 . ‘Je kunt het Eerste Am<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t honderd keer lez<strong>en</strong>,’ zegt<br />

hij, ‘maar je zal er nerg<strong>en</strong>s de zinsnede ‘right to know’ <strong>teg<strong>en</strong></strong>kom<strong>en</strong>. Wij hebb<strong>en</strong> het EVRM <strong>en</strong><br />

de <strong>Nederland</strong>se Grondwet erop nageslag<strong>en</strong> <strong>en</strong> in ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel artikel wordt vermeld dat<br />

burgers (of media) recht hebb<strong>en</strong> op álle d<strong>en</strong>kbare informatie die over e<strong>en</strong> bepaalde zaak of<br />

persoon bestaat. Er bestaat slechts de ‘vrijheid om inlichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> d<strong>en</strong>kbeeld<strong>en</strong> te<br />

ontvang<strong>en</strong>.’ 51<br />

Wat er aan wettelijke recht<strong>en</strong> is vastgelegd, stelt ge<strong>en</strong> scherpe gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> tot hoever privacy<br />

dan wel informatievrijheid reik<strong>en</strong>. Het EVRM <strong>en</strong> de Grondwet zijn inhoudelijk veel abstracter<br />

dan bijvoorbeeld de bepaling<strong>en</strong> in het Wetboek van Strafrecht, dat nauwkeurige gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> stelt<br />

tuss<strong>en</strong> rechtmatig <strong>en</strong> onrechtmatig gedrag <strong>en</strong> daaraan ook hele concrete sancties verbindt.<br />

Het blijft e<strong>en</strong> kwestie van interpretatie <strong>en</strong> afweging.<br />

In het wetboek van Strafrecht zijn verscheid<strong>en</strong>e bepaling<strong>en</strong> te vind<strong>en</strong> die zi<strong>en</strong> op de<br />

bescherming van de persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer <strong>en</strong> zijn er wettelijke norm<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong>de<br />

belediging, zoals smaad <strong>en</strong> laster. 52 Maar de wederrechtelijkheid van deze strafbare feit<strong>en</strong><br />

kan ontbrek<strong>en</strong> als veroordeling e<strong>en</strong> inbreuk op de vrijheid van nieuwsgaring zou oplever<strong>en</strong>. 53<br />

De artikel<strong>en</strong> 53-54 Sr houd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vervolgingsuitsluitingsgrond in voor uitgevers <strong>en</strong> drukkers<br />

ter zake van drukpersdelict<strong>en</strong>, mits zij handel<strong>en</strong> 'als zodanig'. Uitgevers <strong>en</strong> drukkers kunn<strong>en</strong><br />

strafrechtelijk niet lastig gevall<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. De strekking van deze bepaling<strong>en</strong> is c<strong>en</strong>suur van<br />

uitgevers <strong>en</strong> drukkers <strong>teg<strong>en</strong></strong> te gaan. Er moet wel voldaan zijn aan bepaalde voorwaard<strong>en</strong> <strong>wil</strong><br />

de drukker of de uitgever zich op deze vervolgingsuitsluitingsgrond kunn<strong>en</strong> beroep<strong>en</strong>. Zo<br />

moet bijvoorbeeld de naam van de dader (de schrijver van het drukpersdelict of deg<strong>en</strong>e op<br />

wi<strong>en</strong>s last het stuk is gedrukt) bek<strong>en</strong>d zijn dan wel op eerste aanmaning van de drukker c.q.<br />

uitgever word<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d gemaakt.<br />

Civielrechtelijk kan er sprake zijn van e<strong>en</strong> onrechtmatig daad als de privacy van e<strong>en</strong><br />

slachtoffer wordt aangetast. Dat betek<strong>en</strong>t dat de b<strong>en</strong>adeelde partij e<strong>en</strong> schadevergoeding of<br />

e<strong>en</strong> verbod op herhaling kan eis<strong>en</strong>. Het is echter aan de eiser om aan te ton<strong>en</strong> dat er schade<br />

is geled<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe groot die schade is. Bij zijn afweging zal de rechter (ook) de artikel<strong>en</strong> in het<br />

EVRM <strong>en</strong> de Grondwet plus relevante jurisprud<strong>en</strong>tie in zijn afweging betrekk<strong>en</strong>.<br />

50 (1988)<br />

51 EVRM, artikel 10 lid 1<br />

52 o.a art. 139 t/m 139 g Sr., 441 b Sr <strong>en</strong> 261 tot 217 Sr<br />

53 EHRM 21 januari 1999, NJ 1999, 713 (Fressoz & Roire)<br />

25


In de discussie over het recht van het slachtoffer op bescherming van zijn privacy <strong>en</strong> het<br />

informatierecht van de media <strong>en</strong> de sam<strong>en</strong>leving als geheel, volstaat het niet om alle<strong>en</strong> in<br />

juridische term<strong>en</strong> hierover te oordel<strong>en</strong>. Immers, zo stelt de <strong>Nederland</strong>se ethicus Van Stokkom<br />

in zijn essay ‘Mondig <strong>teg<strong>en</strong></strong> elke prijs – de fetisj van het vrije woord’: ‘Als moraliteit tot<br />

rechtsaansprak<strong>en</strong> wordt ver<strong>en</strong>gd, kunn<strong>en</strong> handeling<strong>en</strong> die moreel w<strong>en</strong>selijk <strong>en</strong> zelfs gebod<strong>en</strong><br />

zijn, als triviaal terzijde word<strong>en</strong> gelegd. Burgers (maar ook media, red) kunn<strong>en</strong> dan<br />

verantwoordelijkheid ontlop<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoev<strong>en</strong> zich niet af te vrag<strong>en</strong> waar de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van het<br />

fatso<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>.’ 54<br />

3.2 Wat zegg<strong>en</strong> ethici?<br />

In de vorige paragraaf zijn de jurist<strong>en</strong> aan het woord gekom<strong>en</strong>, in deze paragraaf legg<strong>en</strong> we<br />

ons oor te luister<strong>en</strong> bij de ethiek, de wet<strong>en</strong>schap van het morele, ofwel het fatso<strong>en</strong>.<br />

3.2.1 Meta-ethiek<br />

Binn<strong>en</strong> de ethiek zijn er twee overheers<strong>en</strong>de b<strong>en</strong>adering<strong>en</strong> of paradigma’s om dad<strong>en</strong> moreel<br />

te beoordel<strong>en</strong> in term<strong>en</strong> van goed of slecht. De eerste is de teleologie, afgeleid van het<br />

Griekse woord teleo, dat ‘resultaat’ betek<strong>en</strong>t. De tweede b<strong>en</strong>adering is deontologie, van het<br />

ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s Griekse deon, ‘plicht’ 55 .<br />

Teleologie<br />

Teleologische ethiek beoordeelt handeling<strong>en</strong> op de te verwacht<strong>en</strong> goede <strong>en</strong> slechte effect<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> consequ<strong>en</strong>ties. Het heet daarom ook wel de consequ<strong>en</strong>tialistische b<strong>en</strong>adering. De daad<br />

die het meeste ‘goed’ produceert, is het best. Maar wat is goed <strong>en</strong> wie bepaalt dat? Het<br />

utilitarisme van de Engelse filosof<strong>en</strong> B<strong>en</strong>tham <strong>en</strong> Mill geeft hiervoor handvatt<strong>en</strong>. Utilitarisme<br />

weegt de morele waarde van handeling<strong>en</strong> af aan het nut (utilis) voor het geheel. M<strong>en</strong> spreekt<br />

ook wel van de ‘maximalisatie van het nut’. Dat nut laat zich omschrijv<strong>en</strong> als het hoogst<br />

haalbare geluk voor zo veel mogelijk m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. Geluk is dan de som van plezier <strong>en</strong> g<strong>en</strong>ot min<br />

pijn <strong>en</strong> verdriet. 56<br />

Hoewel er meer de nadruk ligt op het doel of resultaat van e<strong>en</strong> handeling, laat utilitarisme zich<br />

toch niet zonder meer vertal<strong>en</strong> naar ‘het doel heiligt de middel<strong>en</strong>’, want het doel van e<strong>en</strong><br />

handeling is niet hetzelfde als de consequ<strong>en</strong>tie(s) ervan. Utilitarisme streeft ook niet naar het<br />

hoogst haalbare geluk van e<strong>en</strong> absolute meerderheid. Stel dat 51 proc<strong>en</strong>t van e<strong>en</strong><br />

sam<strong>en</strong>leving de ander 49 proc<strong>en</strong>t tot slaaf <strong>wil</strong> mak<strong>en</strong>, dan is het zeer aannemelijk dat het<br />

lijd<strong>en</strong> van die 49 proc<strong>en</strong>t het toegevoegde plezier van de 51 proc<strong>en</strong>t overstijgt. 57 Als ethisch<br />

instrum<strong>en</strong>t heeft het utilitarisme zijn beperking<strong>en</strong>: door de focus op de meerderheid kunn<strong>en</strong><br />

kwetsbare minderheidsgroep<strong>en</strong> in de knel kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> het is problematisch om van tevor<strong>en</strong> alle<br />

consequ<strong>en</strong>ties van e<strong>en</strong> handeling te overzi<strong>en</strong>, zeker op de lange termijn.<br />

Deontologie<br />

In de deontologische b<strong>en</strong>adering vormt de plicht, vastgelegd in regels <strong>en</strong> principes, het<br />

uitgangspunt. Deze b<strong>en</strong>adering heet dan ook wel non-consequ<strong>en</strong>tialisme of plichtb<strong>en</strong>adering.<br />

De filosoof Kant geeft aan dat alle m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> de plicht hebb<strong>en</strong> om zich moreel correct te<br />

gedrag<strong>en</strong>, conform hun verantwoordelijkhed<strong>en</strong>, ongeacht hun w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> of karakter. De int<strong>en</strong>tie<br />

<strong>en</strong> het motief achter de handeling tell<strong>en</strong>, niet zozeer de consequ<strong>en</strong>ties. Handel<strong>en</strong> vanuit plicht<br />

heet in Kants term<strong>en</strong> ‘het ethisch imperatief’. E<strong>en</strong> persoon gedraagt zich ethisch, als hij<br />

bereid is om zijn regel toegepast te zi<strong>en</strong> door iedere<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> gelijksoortige situatie. Dat<br />

noemt Kant ‘het categorisch imperatief’. Het voordeel van deze beschouwing is, dat het goed<br />

mogelijk is om op basis van e<strong>en</strong> set principes van tevor<strong>en</strong> e<strong>en</strong> beslissing te nem<strong>en</strong> over e<strong>en</strong><br />

handeling, terwijl zo’n beslissing in de teleologische b<strong>en</strong>adering voor e<strong>en</strong> deel op speculatie<br />

over de uitkomst berust. Maar hoe is het mogelijk e<strong>en</strong> daad te beoordel<strong>en</strong> zonder de<br />

consequ<strong>en</strong>ties daarin mee te nem<strong>en</strong>? Dat gaat voorbij aan de persoonlijke<br />

verantwoordelijkheid <strong>en</strong> leidt tot rechtvaardiging<strong>en</strong> als ‘Befehl ist Befehl’.<br />

54 Van Stokkom (2008:13)<br />

55 Retief (2002: 7-10)<br />

56 Retief (2002: 7-8), Beauchamp (1983:2)<br />

57 Retief (2002:8-9), Beauchamp (1983: 4)<br />

26


Om het verschil tuss<strong>en</strong> beide b<strong>en</strong>adering<strong>en</strong> te illustrer<strong>en</strong>: in de og<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> deontologisch<br />

ethicus is Robin Hood e<strong>en</strong> ordinaire dief, want hij overtreedt de plicht om zich aan de wet,<br />

e<strong>en</strong> verzameling morele principes, te houd<strong>en</strong>. Vanuit teleologisch standpunt is Robin Hood<br />

e<strong>en</strong> held omdat het geluk dat hij de arm<strong>en</strong> br<strong>en</strong>gt voor wie hij steelt, vermoedelijk groter is<br />

dan het leed van de rijk<strong>en</strong> die hij bestol<strong>en</strong> heeft.<br />

De Guld<strong>en</strong> Midd<strong>en</strong>weg<br />

Teleologie <strong>en</strong> deontologie zijn <strong>teg<strong>en</strong></strong>gestelde paradigma’s <strong>en</strong> sluit<strong>en</strong> elkaar uit. Het is niet<br />

verstandig om bij ethische beslissing<strong>en</strong> louter de <strong>en</strong>e of de andere b<strong>en</strong>adering te volg<strong>en</strong>. In<br />

de praktijk gebruik<strong>en</strong> we elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van beide paradigma’s. Daarmee bewandel<strong>en</strong> we de<br />

Guld<strong>en</strong> Midd<strong>en</strong>weg van Aristoteles. Volg<strong>en</strong>s de oude Griekse d<strong>en</strong>ker ligt de deugd erg<strong>en</strong>s<br />

tuss<strong>en</strong> de ondeugd<strong>en</strong> in. Het gaat beslist niet om e<strong>en</strong> mathematisch gemiddelde. Wanneer<br />

m<strong>en</strong> met zijn ethische afweging<strong>en</strong> altijd precies in het midd<strong>en</strong> gaat zitt<strong>en</strong>, dan is ‘no pain, no<br />

gain’ het resultaat. ‘The gold<strong>en</strong> mean is not a mere intellectual possibility betwe<strong>en</strong> opposing<br />

values it is indeed the considered option of a person of character’. 58<br />

Wat betek<strong>en</strong><strong>en</strong> deze b<strong>en</strong>adering<strong>en</strong> voor de discussie over het recht van slachtoffers op<br />

bescherming van hun privacy? Bied<strong>en</strong> ze houvast om e<strong>en</strong> sluit<strong>en</strong>d antwoord te gev<strong>en</strong> op de<br />

vraag of de bescherming van de privacy van slachtoffers voorrang di<strong>en</strong>t te hebb<strong>en</strong> op andere<br />

(collectieve) recht<strong>en</strong>?<br />

De deontologische b<strong>en</strong>adering loopt stuk op het feit dat beide, <strong>teg<strong>en</strong></strong>strijdige recht<strong>en</strong> zijn<br />

vastgelegd in dezelfde set basisprincipes, de Grondwet <strong>en</strong> het EVRM. Pas wanneer het <strong>en</strong>e<br />

principe bov<strong>en</strong> het andere wordt verhev<strong>en</strong>, dan is e<strong>en</strong> morele beslissing mogelijk. Dat kan in<br />

principe leid<strong>en</strong> tot twee uitsprak<strong>en</strong>:<br />

• Het recht op privacy van slachtoffers is absoluut <strong>en</strong> mag dus nooit word<strong>en</strong> aangetast,<br />

zelfs al is de consequ<strong>en</strong>tie dat het publiek verstok<strong>en</strong> blijft van informatie waarop het<br />

recht zou hebb<strong>en</strong>.<br />

• Het recht op informatievrijheid is absoluut <strong>en</strong> mag op ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele wijze ingeperkt<br />

word<strong>en</strong>, zelfs als dat bij slachtoffers leed <strong>en</strong> schade veroorzaakt.<br />

De teleologische b<strong>en</strong>adering lijkt in eerste instantie veelbelov<strong>en</strong>der omdat de consequ<strong>en</strong>ties,<br />

van de handeling, voor zover te overzi<strong>en</strong>, de maatstaf zijn. Alle<strong>en</strong>: hoe verhoud<strong>en</strong> de<br />

consequ<strong>en</strong>ties zich tot elkaar? Waar ligt het omslagpunt dat maatschappelijk nut niet meer<br />

opweegt <strong>teg<strong>en</strong></strong> persoonlijk leed? Is er ge<strong>en</strong> tabel of rek<strong>en</strong>model voorhand<strong>en</strong> waarmee de<br />

som (geluk + plezier sam<strong>en</strong>leving) > (leed + pijn slachtoffer) nauwkeurig gemaakt kan<br />

word<strong>en</strong>? Maar zelfs al zoud<strong>en</strong> we alle relevante variabel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> vang<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> model, dan<br />

kunn<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> morele afweging toch niet reducer<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> mathematische exercitie? Alle<strong>en</strong><br />

in het geval van extrem<strong>en</strong> kan met behulp van de teleologie de balans doorslaan naar één<br />

kant. In het geval van het vermeld<strong>en</strong> van saillante, voor het nieuwsfeit volstrekt irrelevante<br />

persoonlijk details van het slachtoffer overstijgt di<strong>en</strong>s individuele leed het marginale algem<strong>en</strong>e<br />

nut van de bevrediging van nieuwsgierigheid of s<strong>en</strong>satiebelustheid <strong>en</strong> is het dus moreel<br />

verwerpelijk de privacy hiervoor te sch<strong>en</strong>d<strong>en</strong>.<br />

De Guld<strong>en</strong> Midd<strong>en</strong>weg biedt ev<strong>en</strong>min e<strong>en</strong> doorslaggev<strong>en</strong>d criterium, want is eig<strong>en</strong>lijk al<br />

vervat in de wett<strong>en</strong> <strong>en</strong> verdrag<strong>en</strong>, door beide recht<strong>en</strong> vast te legg<strong>en</strong> <strong>en</strong> door beperking<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

uitzonderingsgrond<strong>en</strong> te noem<strong>en</strong>.<br />

3.2.2 Media-ethiek<br />

Kortom, het deontologie- <strong>en</strong> teleologieparadigma zijn veel te abstract; maar we hebb<strong>en</strong> het<br />

hier dan ook over meta-ethiek. Dergelijke algem<strong>en</strong>e b<strong>en</strong>adering<strong>en</strong> zijn de wortels waaruit<br />

meer toegepaste vorm<strong>en</strong> van ethiek zijn voortgekom<strong>en</strong>. De journalistieke of media-ethiek is<br />

zo’n specialisme.<br />

Blader<strong>en</strong>d door de vele titels 59 die op het gebied van de media-ethiek zijn versch<strong>en</strong><strong>en</strong>, is er<br />

e<strong>en</strong> zekere cons<strong>en</strong>sus over de volg<strong>en</strong>de punt<strong>en</strong> te destiller<strong>en</strong>:<br />

58 Retief (2002)<br />

59 Zie o.m. Retief (2002), Evers (2007), Alia (2004), Berry (2005), Deuze (2004)<br />

27


• De media vervull<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tiële functie in de democratische sam<strong>en</strong>leving.<br />

• Om hun belangrijke taak uit te kunn<strong>en</strong> voer<strong>en</strong>, moet<strong>en</strong> er zo min mogelijk<br />

beperking<strong>en</strong> geld<strong>en</strong> bij het verzamel<strong>en</strong>, bewerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> verspreid<strong>en</strong> van nieuws.<br />

• De media hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong>orme macht door de <strong>en</strong>orme invloed die zij hebb<strong>en</strong> op de<br />

publieke opinie <strong>en</strong> de verreik<strong>en</strong>de middel<strong>en</strong> om informatie te verzamel<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />

verspreid<strong>en</strong>.<br />

• Die macht br<strong>en</strong>gt ook grote verantwoordelijkheid met zich mee.<br />

• Wettelijke regels alle<strong>en</strong> zijn niet g<strong>en</strong>oeg om die verantwoordelijkheid goed vorm te<br />

gev<strong>en</strong>. Er zijn ethische norm<strong>en</strong> nodig om ‘goede journalistiek’ van criteria te voorzi<strong>en</strong>.<br />

Die criteria zijn neergelegd in e<strong>en</strong> keur aan codes. Er zijn internationale codes, zoals de Code<br />

van Bordeaux, nationale codes, sectorgebond<strong>en</strong> (journalistiek, fotografie) <strong>en</strong> individuele<br />

codes, bijvoorbeeld van e<strong>en</strong> afzonderlijke krant, uitgever of omroep. De meeste ethici zijn het<br />

erover e<strong>en</strong>s dat in dergelijke codes in ieder geval bepaling<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van de volg<strong>en</strong>de<br />

punt<strong>en</strong> hor<strong>en</strong> te staan:<br />

Objectiviteit<br />

Berichtgeving behoort gebaseerd te zijn op e<strong>en</strong> zo nauwkeurig mogelijke weergave van de<br />

werkelijkheid, zonder op voorhand partij of standpunt te kiez<strong>en</strong>.<br />

Onafhankelijkheid<br />

Journalist<strong>en</strong> <strong>en</strong> redacties zijn onafhankelijk in hun operer<strong>en</strong>. Deze onafhankelijkheid ligt<br />

doorgaans vast in redactiestatut<strong>en</strong>. Reguliere berichtgeving <strong>en</strong> commerciële boodschapp<strong>en</strong><br />

zijn duidelijk onderscheid<strong>en</strong>.<br />

Feit<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarheid<br />

Berichtgeving moet zo accuraat mogelijk <strong>en</strong> ‘waar’ zijn. Dat <strong>wil</strong> zegg<strong>en</strong>: feit<strong>en</strong> zijn zorgvuldig<br />

gecheckt <strong>en</strong> in principe controleerbaar. Het onderscheid tuss<strong>en</strong> feit<strong>en</strong> <strong>en</strong> m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> hoort<br />

duidelijk te zijn.<br />

Volledigheid<br />

Nieuwsconsum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> zich e<strong>en</strong> zo volledig mogelijk beeld van het gebeurde kunn<strong>en</strong><br />

vorm<strong>en</strong>, dus di<strong>en</strong><strong>en</strong> media alle relevante informatie te vermeld<strong>en</strong> in hun berichtgeving.<br />

Ev<strong>en</strong>wichtigheid: hoor <strong>en</strong> wederhoor<br />

De berichtgeving moet alle relevante invalshoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> standpunt<strong>en</strong> weergev<strong>en</strong>. Er moet hoor<br />

<strong>en</strong> wederhoor plaatsvind<strong>en</strong>, zeker wanneer er sprake is van beschuldiging<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> of andere<br />

vorm.<br />

Op<strong>en</strong> vizier<br />

Journalist<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> zich in principe als zodanig bek<strong>en</strong>d mak<strong>en</strong>. Hierop bestaan wel<br />

uitzondering<strong>en</strong>: als de informatie van groot maatschappelijk belang is <strong>en</strong> op ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele<br />

andere wijze te verkrijg<strong>en</strong>, dan is nieuwsgaring door middel van undercoverjournalistiek,<br />

verborg<strong>en</strong> camera’s <strong>en</strong> microfoon <strong>en</strong> dergelijke, acceptabel 60 .<br />

Bronn<strong>en</strong><br />

E<strong>en</strong> journalist bedi<strong>en</strong>t zich zo veel mogelijk van betrouwbare bronn<strong>en</strong> <strong>en</strong> garandeert, indi<strong>en</strong><br />

gew<strong>en</strong>st, de vertrouwelijkheid. Betal<strong>en</strong> voor informatie is not done.<br />

Privacy<br />

Journalist<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> prud<strong>en</strong>t omgaan met de privacy van person<strong>en</strong> <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> onnodig leed<br />

veroorzak<strong>en</strong> door hierop inbreuk te mak<strong>en</strong>. <strong>Publiek</strong>e figur<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> minder aanspraak<br />

mak<strong>en</strong> op deze regel dan ‘gewone’ burgers. Bij kwetsbare person<strong>en</strong> (bijvoorbeeld<br />

slachtoffers, maar ook kinder<strong>en</strong>) verdi<strong>en</strong>t extra terughoud<strong>en</strong>dheid aanbeveling. Er is altijd e<strong>en</strong><br />

‘maar’: als het maatschappelijk belang daartoe uitnodigt, dan is e<strong>en</strong> inbreuk op de privacy –<br />

ook van slachtoffers – te rechtvaardig<strong>en</strong>.<br />

60 Het levert soms zelf journalistieke hoogtepunt<strong>en</strong> op, zoals de onthulling van het Watergateschandaal door Bob Woodward<br />

<strong>en</strong> Carl Bernstein, of de erbarmelijke werkomstandighed<strong>en</strong> van arbeidsimmigrant<strong>en</strong> in Gunther Walrafs ‘Ik Ali’.<br />

28


In de volg<strong>en</strong>de paragraaf kijk<strong>en</strong> we naar de <strong>Nederland</strong>se situatie. Welke belangrijke organ<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> borg<strong>en</strong> het ethisch gehalte van de <strong>Nederland</strong>se journalistiek?<br />

3.3 Welke norm<strong>en</strong> hanteert de beroepsgroep?<br />

De journalistiek is ge<strong>en</strong> professie in de klassieke zin van het woord. Er bestaat in <strong>Nederland</strong><br />

ge<strong>en</strong> noodzakelijk exam<strong>en</strong> of diploma, er is ge<strong>en</strong> vergunning<strong>en</strong>systeem, noch e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong><br />

geld<strong>en</strong>de beroepscode waaronder e<strong>en</strong> journalist zijn of haar handtek<strong>en</strong>ing moet zett<strong>en</strong>. 61<br />

Iedere<strong>en</strong> kan zich journalist noem<strong>en</strong> <strong>en</strong> journalistiek bedrijv<strong>en</strong>. Dit in <strong>teg<strong>en</strong></strong>stelling tot<br />

bijvoorbeeld de medische stand of de advocatuur, die e<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong> beroepsgroep vorm<strong>en</strong><br />

met e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> registratie <strong>en</strong> e<strong>en</strong> bind<strong>en</strong>de code <strong>en</strong> e<strong>en</strong> tuchtrechtelijke instantie. Dit laatste is<br />

e<strong>en</strong> wez<strong>en</strong>lijk onderscheid met de journalistiek, waar wel e<strong>en</strong> orgaan is dat het handel<strong>en</strong> van<br />

journalist<strong>en</strong> <strong>en</strong> media beoordeelt, maar dat slechts bestaat bij de gratie van de vrij<strong>wil</strong>lige<br />

erk<strong>en</strong>ning door <strong>en</strong> medewerking van de aangeslot<strong>en</strong> media. 62<br />

3.3.1 De Raad <strong>en</strong> haar Leidraad<br />

Het orgaan dat als ethisch kompas van de journalistiek fungeert, is de Raad voor de<br />

Journalistiek, opgericht in 1960. De Raad omschrijft zich als: (…) e<strong>en</strong> onafhankelijke<br />

instantie, waar m<strong>en</strong> terecht kan met klacht<strong>en</strong> over journalistieke activiteit<strong>en</strong>. De Raad is e<strong>en</strong><br />

orgaan van zelfregulering voor de media. (…) De Raad voor de Journalistiek buigt zich over<br />

de vraag of e<strong>en</strong> journalist zorgvuldig zijn werk heeft gedaan <strong>en</strong> of met e<strong>en</strong> publicatie – kort<br />

gezegd – gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van journalistieke ethiek zijn overschred<strong>en</strong>. De uitsprak<strong>en</strong> van de Raad<br />

drag<strong>en</strong> bij aan de m<strong>en</strong>ingsvorming over de journalistieke gedragsregels. 63<br />

Sancties oplegg<strong>en</strong> kan de Raad niet. Haar uitsprak<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gepubliceerd in het tijdschrift<br />

De Journalist <strong>en</strong> soms publiceert het aangeklaagde medium het oordeel. Naast toets<strong>en</strong> naar<br />

aanleiding van klacht<strong>en</strong> kan de Raad ook ambtshalve uitsprak<strong>en</strong> do<strong>en</strong>.<br />

De Raad voor de Journalistiek toetst aan de norm<strong>en</strong> van de journalistieke beroepsethiek <strong>en</strong><br />

van journalistieke zorgvuldigheid. De standpunt<strong>en</strong> over wat de Raad wel of niet vindt, pass<strong>en</strong><br />

bij de maatschappelijke verantwoordelijkheid van e<strong>en</strong> journalist <strong>en</strong> zijn sam<strong>en</strong>gevat in de<br />

Leidraad. 64 In deze Leidraad kom<strong>en</strong> de punt<strong>en</strong> uit paragraaf 3.2.2 uitgebreid aan de orde. Met<br />

betrekking tot privacy vermeldt de Leidraad het volg<strong>en</strong>de:<br />

2.4. Privacy<br />

2.4.1. De journalist zal de privacy van person<strong>en</strong> niet verder aantast<strong>en</strong> dan in het kader van zijn<br />

berichtgeving redelijkerwijs noodzakelijk is. E<strong>en</strong> inbreuk op de privacy overschrijdt de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van<br />

zorgvuldige journalistiek wanneer deze niet in redelijke verhouding staat tot het maatschappelijk belang<br />

van de publicatie.<br />

2.4.2. Voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met publieke c.q. min of meer op<strong>en</strong>bare functies <strong>en</strong> voor bek<strong>en</strong>de <strong>Nederland</strong>ers is<br />

e<strong>en</strong> zekere mate van blootstelling aan onge<strong>wil</strong>de publiciteit onvermijdelijk. Hun privégedrag <strong>en</strong> gedrag in<br />

beslot<strong>en</strong> <strong>en</strong> privéomgeving hebb<strong>en</strong> recht op bescherming <strong>teg<strong>en</strong></strong> onge<strong>wil</strong>de inbreuk<strong>en</strong>, t<strong>en</strong>zij dat gedrag<br />

aantoonbaar van invloed is op hun publiek functioner<strong>en</strong>.<br />

2.4.3. De journalist publiceert ge<strong>en</strong> foto’s <strong>en</strong> z<strong>en</strong>dt ge<strong>en</strong> beeld<strong>en</strong> uit die zijn gemaakt van person<strong>en</strong> in<br />

niet-algeme<strong>en</strong> toegankelijke ruimt<strong>en</strong> zonder hun toestemming <strong>en</strong> gebruikt ev<strong>en</strong>min briev<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

persoonlijke aantek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> zonder toestemming van betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

61 Deuze (2004:14)<br />

62 Overig<strong>en</strong>s bestond er zo’n 60 jaar geled<strong>en</strong> wél e<strong>en</strong> tuchtrechtelijk orgaan, de voorganger van de huidige Raad. In de jar<strong>en</strong><br />

van wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog ontstond er onder Journalist<strong>en</strong>ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> de behoefte om e<strong>en</strong> goede<br />

uitoef<strong>en</strong>ing van het journalistieke beroep veilig te stell<strong>en</strong>. Het voornaamste punt van zorg was de best<strong>en</strong>digheid van het<br />

beroep. De <strong>Nederland</strong>se Ver<strong>en</strong>iging van Journalist<strong>en</strong> richtte in 1948 de Raad van Tucht op, die als e<strong>en</strong> soort Persraad<br />

fungeerde tot 1960. De compet<strong>en</strong>tie van deze Raad van Tucht strekte zich alle<strong>en</strong> uit tot led<strong>en</strong> van de <strong>Nederland</strong>se Ver<strong>en</strong>iging<br />

van Journalist<strong>en</strong>. In geval van onprofessioneel journalistiek gedrag kon de Raad van Tucht de volg<strong>en</strong>de sancties oplegg<strong>en</strong>:<br />

- e<strong>en</strong> waarschuwing<br />

- berisping <strong>en</strong>/of tijdelijke schorsing<br />

- beëindiging van het lidmaatschap van de Ver<strong>en</strong>iging<br />

De Raad van Tucht deed in zijn periode van functioner<strong>en</strong> vijfti<strong>en</strong> uitsprak<strong>en</strong> (bron: Raad voor de Journalistiek,<br />

http://www.rvdj.nl/katern/24, 2 februari 2009)<br />

63 Bron: Raad voor de Journalistiek, http://www.rvdj.nl/katern/43, 2 februari 2009<br />

64 Deze is opgesteld in 2007 <strong>en</strong> gewijzigd in 2008. Bron: http://www.rvdj.nl/katern/47, 2 februari 2009<br />

29


2.4.4. De (foto)journalist zal person<strong>en</strong> niet voor langere tijd lastig vall<strong>en</strong>, hinderlijk volg<strong>en</strong> of schaduw<strong>en</strong>.<br />

Redacties zull<strong>en</strong> erop toezi<strong>en</strong> dat informatie <strong>en</strong> beeld<strong>en</strong> die op dergelijke wijze zijn vergaard, niet<br />

word<strong>en</strong> gepubliceerd.<br />

2.4.5. De journalist voorkomt dat hij gegev<strong>en</strong>s in woord <strong>en</strong> beeld publiceert waardoor verdacht<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

veroordeeld<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> de kring van person<strong>en</strong> bij wie ze al bek<strong>en</strong>d zijn, e<strong>en</strong>voudig kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

geïd<strong>en</strong>tificeerd <strong>en</strong> getraceerd. Aan deze regel is de journalist niet gehoud<strong>en</strong> wanneer:<br />

• de naam e<strong>en</strong> wez<strong>en</strong>lijk bestanddeel van de berichtgeving is;<br />

• het niet vermeld<strong>en</strong> van de naam weg<strong>en</strong>s de algem<strong>en</strong>e bek<strong>en</strong>dheid van de betrokk<strong>en</strong>e ge<strong>en</strong><br />

doel di<strong>en</strong>t;<br />

• door het niet vermeld<strong>en</strong> van de naam verwarring kan ontstaan met ander<strong>en</strong> die hierdoor<br />

voorzi<strong>en</strong>baar kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geschaad;<br />

• het vermeld<strong>en</strong> van de naam gebeurt in het kader van opsporingsberichtgeving;<br />

• de betrokk<strong>en</strong>e zelf de op<strong>en</strong>baarheid zoekt.<br />

2.4.6. De op<strong>en</strong>baarmaking van tuchtrechtelijk verwijtbare fout<strong>en</strong> door advocat<strong>en</strong>, arts<strong>en</strong>, notariss<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

soortgelijke functionariss<strong>en</strong> die handel<strong>en</strong> in de uitoef<strong>en</strong>ing van hun beroep, di<strong>en</strong>t het algeme<strong>en</strong> belang.<br />

Het belang van de onderneming van de betrokk<strong>en</strong>e, dat mogelijk door de op<strong>en</strong>baarmaking wordt<br />

geschaad, valt niet onder het privacybelang. Naamsvermelding van de betrokk<strong>en</strong>e kan te meer van<br />

belang zijn omdat verwarring met beroepsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> erdoor wordt voorkom<strong>en</strong>.<br />

2.4.7. In publicaties over (strafzak<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong>de) ernstige misdrijv<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> details van het misdrijf te<br />

word<strong>en</strong> weggelat<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>baar is dat zij extra leed toevoeg<strong>en</strong> aan het slachtoffer of di<strong>en</strong>s<br />

naaste familieled<strong>en</strong> <strong>en</strong> de details niet noodzakelijk zijn om de aard <strong>en</strong> de ernst van het misdrijf, dan wel<br />

de gevolg<strong>en</strong> ervan, weer te gev<strong>en</strong>.<br />

2.4.8. In het algeme<strong>en</strong> bestaat ge<strong>en</strong> bezwaar <strong>teg<strong>en</strong></strong> vermelding van de nam<strong>en</strong> van de betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong><br />

in verslag<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> op<strong>en</strong>bare terechtzitting in e<strong>en</strong> civielrechtelijke of bestuursrechtelijke procedure.<br />

Toch kan het belang van e<strong>en</strong> partij om zoveel mogelijk onherk<strong>en</strong>baar te blijv<strong>en</strong> zo zwaar weg<strong>en</strong> dat van<br />

het vermeld<strong>en</strong> van de (volledige) naam moet word<strong>en</strong> afgezi<strong>en</strong>. Dit laatste kan onder meer het geval zijn<br />

wanneer e<strong>en</strong> burger gedaagde is in e<strong>en</strong> bestuursrechtelijke procedure.<br />

E<strong>en</strong> aantal zak<strong>en</strong> valt op. T<strong>en</strong> eerste: de Raad geeft haar verzameling ethische criteria de<br />

wat vrijblijv<strong>en</strong>de titel ‘Leidraad’ mee <strong>en</strong> niet de meer gebied<strong>en</strong>de term ‘(gedrags)code’. Wil zij<br />

iedere suggestie vermijd<strong>en</strong> dat deze norm<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> of andere manier bind<strong>en</strong>d zijn?<br />

T<strong>en</strong> tweede: van de 46 (sub)artikel<strong>en</strong> in de Leidraad zijn er acht gewijd aan privacy. In die<br />

artikel<strong>en</strong> klinkt in belangrijke mate door wat ook in het EVRM <strong>en</strong> de Grondwet staat. Van de<br />

acht artikel<strong>en</strong> maakt één expliciet melding van slachtoffers (<strong>en</strong> hun naaste familieled<strong>en</strong>) van<br />

misdrijv<strong>en</strong> (2.4.7). Daarin staat dat ‘details’ (ge<strong>en</strong> nadere omschrijving, red.) die mogelijk<br />

extra leed toevoeg<strong>en</strong> aan het slachtoffer (of zijn familie) moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> weggelat<strong>en</strong> als ze<br />

niet noodzakelijk zijn om de aard, ernst <strong>en</strong> gevolg<strong>en</strong> van het misdrijf weer te gev<strong>en</strong>. Dat is<br />

e<strong>en</strong> zeer algem<strong>en</strong>e bepaling. Artikel 2.4.5, dat betrekking heeft op berichtgeving over<br />

verdacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> veroordeeld<strong>en</strong>, is veel concreter. Het stelt onomwond<strong>en</strong> dat deze categorie<br />

voor het publiek niet herk<strong>en</strong>baar in de berichtgeving mag word<strong>en</strong> opgevoerd, e<strong>en</strong> aantal<br />

specifiek omschrev<strong>en</strong> uitzondering<strong>en</strong> daargelat<strong>en</strong>.<br />

In de Leidraad is de privacy van verdacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> veroordeeld<strong>en</strong> beter beschermd dan die van<br />

slachtoffers <strong>en</strong> hun naast<strong>en</strong>! Dat is e<strong>en</strong> vreemde situatie, gegev<strong>en</strong> het feit dat verdacht<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

veroordeeld<strong>en</strong> vanwege e<strong>en</strong> opzettelijke misstap in de belangstelling staan, terwijl<br />

slachtoffers ongevraagd <strong>en</strong> toevallig in deze situatie verzeild rak<strong>en</strong>. ‘De verdachte is in<br />

beginsel beschermd <strong>en</strong> het slachtoffer is in beginsel niet beschermd,’ zo constateert mediaethicus<br />

Evers. ‘De id<strong>en</strong>titeit van slachtoffers blijft e<strong>en</strong> moeilijk punt binn<strong>en</strong> de journalistiek.<br />

E<strong>en</strong> duidelijke traditie op dit punt ontbreekt. Vlak na de oorlog hebb<strong>en</strong> hoofdredacteur<strong>en</strong> de<br />

afspraak gemaakt: ‘In beginsel zett<strong>en</strong> we de id<strong>en</strong>titeit van verdacht<strong>en</strong> niet in de krant, t<strong>en</strong>zij<br />

<strong>en</strong>zovoorts.’ Daar kwam de praktijk uit voort van de balkjes <strong>en</strong> de initial<strong>en</strong>. Iedere<strong>en</strong> k<strong>en</strong>t die.<br />

Veel later kwam de vraag op: <strong>en</strong> slachtoffers dan? Dat is volg<strong>en</strong>s mij e<strong>en</strong> jaar of twintig<br />

geled<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong> to<strong>en</strong> de Landelijke Organisatie <strong>Slachtofferhulp</strong> (LOS) 65 bij wijze van<br />

proefproces met de Groninger zaak naar de Raad stapte. Daar heeft ze de kous e<strong>en</strong> beetje<br />

op de kop gekreg<strong>en</strong>, want ze dacht daar voor jurisprud<strong>en</strong>tie te kunn<strong>en</strong> zorg<strong>en</strong>. Dat gebeurde<br />

ook wel, maar in de verkeerde richting. Want de Raad zei: slachtoffers verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> niet de<br />

65 Later is de naam veranderd in <strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong>.<br />

30


escherming die verdacht<strong>en</strong> wel verdi<strong>en</strong><strong>en</strong>. Daarmee ontstond de nodige commotie, ook in<br />

journalistiek zelf. Journalist<strong>en</strong> riep<strong>en</strong>: ‘Wat is dat voor onzin! Als je verdacht<strong>en</strong> beschermt,<br />

moet je slachtoffers in het kwadraat bescherm<strong>en</strong>! Als er e<strong>en</strong> categorie absoluut niet om<br />

gevraagd heeft, dan zijn het de slachtoffers wel. Raad, waarom do<strong>en</strong> jullie dit?’ To<strong>en</strong> is de<br />

discussie in de journalistiek begonn<strong>en</strong> <strong>en</strong> die is nog steeds niet afgelop<strong>en</strong>. Je zou d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>:<br />

het is nu twintig jaar verder <strong>en</strong> er zal nu via uitsprak<strong>en</strong> van de Raad <strong>en</strong> via ethische codes,<br />

praktijk<strong>en</strong>, d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> discussies toch wel e<strong>en</strong> zekere standaard zijn gegroeid die alom<br />

geaccepteerd is in de journalistiek? Maar dat is nog niet zo. De discussie gaat nog steeds<br />

verder.’<br />

Volg<strong>en</strong>s Daphne Ko<strong>en</strong>e, secretaris van de Raad, zijn verdacht<strong>en</strong>/veroordeeld<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

slachtoffers/nabestaand<strong>en</strong> op dit gebied niet vergelijkbaar: ‘E<strong>en</strong> verdachte moet niet<br />

veroordeeld word<strong>en</strong>, voordat de rechter dat heeft gedaan. E<strong>en</strong> veroordeelde moet niet nog<br />

e<strong>en</strong>s extra straf krijg<strong>en</strong> door publicatie in de media. Dat speelt in het geval van slachtoffers<br />

niet. Bij h<strong>en</strong> speelt iets anders. Vanuit de optiek van de media is het soms noodzakelijk om<br />

iemand bij name te noem<strong>en</strong> om persoonsverwisseling te voorkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarmee dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

zich onterecht zorg<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>.’<br />

E<strong>en</strong> derde <strong>en</strong> laatste punt: het draagvlak van de Raad voor de Journalistiek, <strong>en</strong> daarmee de<br />

Leidraad, staat onder druk. Belangrijke media als Elsevier, Nova <strong>en</strong> RTL erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> de Raad<br />

niet. Rec<strong>en</strong>t schortte de Telegraaf zijn medewerking aan de Raad op. Hoofdredacteur<br />

Paradijs gaf e<strong>en</strong> korte verklaring tijd<strong>en</strong>s het Mediadebat op 13 december 2008 in Amsterdam:<br />

‘We hebb<strong>en</strong> vaak te mak<strong>en</strong> met procedures bij de Raad <strong>en</strong> bij de rechter. We merk<strong>en</strong> dat de<br />

Raad vaak het voorportaal is voor e<strong>en</strong> gang naar de rechter. We moet<strong>en</strong> nu twee procedures<br />

volg<strong>en</strong>. Dat is er, wat ons betreft, één te veel. Ook praktisch gezi<strong>en</strong>: we hebb<strong>en</strong> dubbele<br />

advocaatkost<strong>en</strong>. We hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hekel aan codes <strong>en</strong> we vind<strong>en</strong> dat de rechter vaak<br />

coulanter is dan de Raad. Ook vind<strong>en</strong> we dat oude media harder word<strong>en</strong> aangepakt dan<br />

nieuwe media. Wij mak<strong>en</strong> ook fout<strong>en</strong> <strong>en</strong> het is goed dat er getoetst wordt, maar dat kan bij de<br />

rechter. Dat is goed geregeld in <strong>Nederland</strong>.’ 66<br />

Deze red<strong>en</strong>ering geeft onzes inzi<strong>en</strong>s blijk van e<strong>en</strong> povere visie op ‘goede journalistiek<br />

bedrijv<strong>en</strong>,’ waarbij we opnieuw verwijz<strong>en</strong> naar Van Stokkoms woord<strong>en</strong>: ‘Als moraliteit tot<br />

rechtsaansprak<strong>en</strong> wordt ver<strong>en</strong>gd, kunn<strong>en</strong> handeling<strong>en</strong> die moreel w<strong>en</strong>selijk <strong>en</strong> zelfs gebod<strong>en</strong><br />

zijn, als triviaal terzijde word<strong>en</strong> gelegd. Burgers (maar ook media, red) kunn<strong>en</strong> dan<br />

verantwoordelijkheid ontlop<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoev<strong>en</strong> zich niet af te vrag<strong>en</strong> waar de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van het<br />

fatso<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>.’ 67<br />

Aan het slot van deze paragraaf gekom<strong>en</strong>, kunn<strong>en</strong> we niet anders concluder<strong>en</strong> dan dat de<br />

Raad voor de Journalistiek met haar Leidraad e<strong>en</strong> papier<strong>en</strong> tijger heeft gecreëerd, zonder<br />

tand<strong>en</strong> <strong>en</strong> klauw<strong>en</strong>.<br />

3.3.2 Andere codes<br />

E<strong>en</strong> tweede belangrijk orgaan op het gebied van journalistieke mores is het G<strong>en</strong>ootschap der<br />

Hoofdredacteur<strong>en</strong>. Opgericht in 1959 als e<strong>en</strong> beroepsver<strong>en</strong>iging van hoofdredacteur<strong>en</strong> van<br />

dagblad<strong>en</strong>, telt het G<strong>en</strong>ootschap anno 2009 meer dan honderd led<strong>en</strong>, waarbij zowel<br />

schrijv<strong>en</strong>de pers als radio- <strong>en</strong> televisiejournalistiek ver<strong>teg<strong>en</strong></strong>woordigd zijn (inclusief Elsevier,<br />

Nova, RTL <strong>en</strong> de Telegraaf).<br />

Het G<strong>en</strong>ootschap heeft in 1995 e<strong>en</strong> Code geformuleerd, die in 2008 is herzi<strong>en</strong>. Artikel 19 tot<br />

<strong>en</strong> met 21 68 hebb<strong>en</strong> betrekking op de privacy:<br />

18. De journalist zal de privacy van person<strong>en</strong> niet verder aantast<strong>en</strong> dan in het kader van e<strong>en</strong> op<strong>en</strong><br />

berichtgeving noodzakelijk is.<br />

19. De journalist ontziet de privacy van slachtoffers, nabestaand<strong>en</strong>, patiënt<strong>en</strong> maar ook van verdacht<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> daders door de algem<strong>en</strong>e herk<strong>en</strong>baarheid van betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> in de berichtgeving te vermijd<strong>en</strong> in al die<br />

gevall<strong>en</strong> waarin deze person<strong>en</strong> onev<strong>en</strong>redig nadeel van herk<strong>en</strong>baarheid zull<strong>en</strong> ondervind<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor<br />

zover het vermijd<strong>en</strong> van herk<strong>en</strong>baarheid niet in strijd is met het belang van e<strong>en</strong> adequate<br />

berichtgeving. 69<br />

66 M. de Bruin (2008) De pers over de pers. Verlag van het mediadebat van 13 december 2008. Bron:<br />

http://www.mediadebat.nl/index.php?option=com_cont<strong>en</strong>t&task=view&id=140&Itemid=1<br />

67 Van Stokkom (2008:13)<br />

68 Bron: http://www.g<strong>en</strong>ootschapvanhoofdredacteur<strong>en</strong>.nl/het_g<strong>en</strong>ootschap/code-voor-de-journalistiek.html, 2 februari 2009<br />

69 Ook hierop zijn <strong>en</strong>kele uitzondering<strong>en</strong> geformuleerd: De journalist hoeft met betrekking tot de privacy ge<strong>en</strong> of minder<br />

terughoud<strong>en</strong>dheid te betracht<strong>en</strong> indi<strong>en</strong>:<br />

31


20. De journalist publiceert ge<strong>en</strong> tekst of foto's <strong>en</strong> z<strong>en</strong>dt ge<strong>en</strong> audio-opnames of beeld<strong>en</strong> uit die zijn<br />

gemaakt van person<strong>en</strong> in privésituaties zonder toestemming van de betrokk<strong>en</strong>e, t<strong>en</strong>zij met de publicatie<br />

e<strong>en</strong> groot maatschappelijk belang is gedi<strong>en</strong>d.<br />

21. De journalist gebruikt ge<strong>en</strong> privédocum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> t<strong>en</strong>zij de betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> daarvoor toestemming hebb<strong>en</strong><br />

gegev<strong>en</strong>, of met de publicatie e<strong>en</strong> groot maatschappelijk belang is gedi<strong>en</strong>d.<br />

Deze Code lijkt op het eerste gezicht meer om het lijf te hebb<strong>en</strong> dan de Leidraad. Het<br />

G<strong>en</strong>ootschap heeft er in ieder geval de classificatie ‘code’ aan mee durv<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>.<br />

Slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> op dezelfde mate van bescherming aanspraak mak<strong>en</strong><br />

als verdacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> veroordeeld<strong>en</strong>. Maar wat is de werkelijke betek<strong>en</strong>is van deze code? Toetst<br />

het G<strong>en</strong>ootschap de naleving ook <strong>en</strong> zijn er sancties aan verbond<strong>en</strong>? Het onderstaande<br />

citaat uit het verslag van de Jaarvergadering 2008, waarin de herzi<strong>en</strong>e code werd<br />

vastgesteld, maakt duidelijk dat we niet te veel verwachting<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> koester<strong>en</strong>.<br />

‘Sjuul Paradijs stelt vast dat De Telegraaf zich op ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele manier verbond<strong>en</strong> voelt aan de code.<br />

Hans Laroes (hoofdredacteur NOS-journaal, red.) sluit zich hierbij aan <strong>en</strong> vraagt zich af wat de status<br />

van de code is.<br />

De voorzitter zegt dat de Code e<strong>en</strong> vertrekpunt bij discussies is. De code is op ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele wijze<br />

bind<strong>en</strong>d, noch zijn er sancties aan verbond<strong>en</strong>. Dat zou immers in <strong>teg<strong>en</strong></strong>spraak zijn met de vrije toegang<br />

tot de journalistiek <strong>en</strong> met de vrijheid van m<strong>en</strong>ingsuiting, zoals verwoord in artikel 7 van de Grondwet.<br />

Maar zolang we er over prat<strong>en</strong>, is het niet zonder betek<strong>en</strong>is.<br />

Rimmer Mulder (hoofdredacteur Leeuwarder Courant, red.) me<strong>en</strong>t dat de code e<strong>en</strong> bijdrage van het<br />

G<strong>en</strong>ootschap is aan de maatschappelijke discussie over journalistiek. Dit is e<strong>en</strong> perman<strong>en</strong>te discussie.<br />

Iedere krant moet e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> afweging mak<strong>en</strong>. Je kunt niet iets oplegg<strong>en</strong> waar iedere<strong>en</strong> zich aan<br />

gebond<strong>en</strong> voelt.’ 70<br />

Het is, kortom, e<strong>en</strong> discussiestuk, e<strong>en</strong> praatpapier waaraan ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel slachtoffer ook maar<br />

iets kan ontl<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

Behalve deze algem<strong>en</strong>e ethische docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, beschikt e<strong>en</strong> aantal media over eig<strong>en</strong><br />

gedragscodes. Zo heeft NOVA op haar website promin<strong>en</strong>t de NOVA-code staan: ‘de<br />

verzameling richtlijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> afsprak<strong>en</strong> waar de journalist<strong>en</strong> van NOVA zich aan moet<strong>en</strong><br />

houd<strong>en</strong>’. De code is bedoeld om die, vaak onuitgesprok<strong>en</strong>, regels <strong>en</strong> norm<strong>en</strong> ook voor de<br />

buit<strong>en</strong>wereld zichtbaar te mak<strong>en</strong>. Het biedt kijkers ook de mogelijkheid te beoordel<strong>en</strong> of de<br />

redactie van NOVA zich aan haar eig<strong>en</strong> maatstav<strong>en</strong> houdt.’ Onder de titel ‘Maatschappelijke<br />

verantwoordelijkheid’ luidt het eerste artikel:<br />

1. bescherming kwetsbare person<strong>en</strong><br />

NOVA is zich bewust van de consequ<strong>en</strong>ties van media-aandacht voor met name kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

slachtoffers van misdrijv<strong>en</strong> of ongelukk<strong>en</strong> - <strong>en</strong> hun verwant<strong>en</strong>. Per gebeurt<strong>en</strong>is moet het belang van<br />

op<strong>en</strong>baarmaking zorgvuldig word<strong>en</strong> afgewog<strong>en</strong> <strong>teg<strong>en</strong></strong> de mogelijke nadel<strong>en</strong> daarvan voor<br />

betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>. 71<br />

Artikel 3 regelt de bescherming van de id<strong>en</strong>titeit van verdacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> artikel 4 geeft e<strong>en</strong><br />

algem<strong>en</strong>e norm met betrekking tot privacy:<br />

NOVA heeft respect voor de privacy. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zonder publieke functie wordt toestemming gevraagd voor<br />

herk<strong>en</strong>baar optred<strong>en</strong> in beeld, t<strong>en</strong>zij de context zodanig massaal <strong>en</strong>/of op<strong>en</strong>baar is - popconcert,<br />

voetbalwedstrijd, partijcongres, drukke winkelstraat e.d. - dat het vrag<strong>en</strong> van toestemming aan<br />

• anders verwarring met ander<strong>en</strong> kan ontstaan;<br />

• het nieuwsfeit van di<strong>en</strong> aard is dat de id<strong>en</strong>titeit van e<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong>e als integrer<strong>en</strong>d onderdeel van de berichtgeving<br />

moet word<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong>;<br />

• e<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong>e in lokale, regionale, nationale of internationale zin geacht kan word<strong>en</strong> e<strong>en</strong> publieke of bek<strong>en</strong>de<br />

persoonlijk te zijn;<br />

• e<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong>e uitdrukkelijk te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> geeft <strong>teg<strong>en</strong></strong> op<strong>en</strong>baarmaking van zijn id<strong>en</strong>titeit ge<strong>en</strong> bezwaar te hebb<strong>en</strong>.<br />

70 Bron: http://www.g<strong>en</strong>ootschapvanhoofdredacteur<strong>en</strong>.nl/organisatie/jaarvergadering<strong>en</strong>/jaarvergadering-2008.html, 2 februari<br />

2009<br />

71 http://www.novatv.nl/index.cfm?ln=nl&fuseaction=artikel<strong>en</strong>.details&achtergrond_id=8261<br />

32


individuele person<strong>en</strong> ondo<strong>en</strong>lijk is, terwijl aan de andere kant belangstelling van de media vaak te<br />

verwacht<strong>en</strong> is. 72<br />

E<strong>en</strong> ander voorbeeld is het Stijlboek van de Volkskrant. Het had aanvankelijk tot doel om de<br />

taalverzorging <strong>en</strong> de tekstbehandeling in de krant te verbeter<strong>en</strong>. In latere edities werd<strong>en</strong> ook<br />

richtlijn<strong>en</strong> voor ‘journalistiek handel<strong>en</strong>’ toegevoegd. Als zodanig is het Stijlboek ook e<strong>en</strong><br />

hulpmiddel voor lezers om het werk van journalist<strong>en</strong> te toets<strong>en</strong>. 73 Er is e<strong>en</strong> lemma gewijd aan<br />

slachtoffers:<br />

Ga prud<strong>en</strong>t om met de informatie over slachtoffers, zowel verkeersslachtoffers als slachtoffers van<br />

misdrijv<strong>en</strong>. Maak ter bescherming van hun privacy de id<strong>en</strong>titeit van slachtoffers van seksuele misdrijv<strong>en</strong><br />

in beginsel niet bek<strong>en</strong>d, t<strong>en</strong>zij er zwaarweg<strong>en</strong>de argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn dat wél te do<strong>en</strong>; duid ze ook niet aan<br />

met initial<strong>en</strong>. Als het misdrijf e<strong>en</strong> grote zaak wordt, kan vermelding van voor- <strong>en</strong>/of achternaam<br />

onvermijdelijk zijn. Maar telk<strong>en</strong>s di<strong>en</strong>t overdacht te word<strong>en</strong> hoe de publiciteit voor betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> kan<br />

uitpakk<strong>en</strong>. 74<br />

En hoewel dit naslagwerkje ongetwijfeld op de meeste, zo niet alle redactiebureaus van de<br />

Volkskrant te vind<strong>en</strong> is, biedt dat ge<strong>en</strong> strikte garanties voor naleving. In<strong>teg<strong>en</strong></strong>deel, zo<br />

constateert Volkskant Ombudsman Thom Me<strong>en</strong>s met verontwaardiging <strong>en</strong> zelfs <strong>en</strong>ige<br />

verbittering in zijn weblog van 1 april 2006:<br />

‘De redactie weet zich volg<strong>en</strong>s mij ge<strong>en</strong> raad met slachtoffers van misdrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> geweld <strong>en</strong> respecteert<br />

hun privacy niet. Dat laatste hopelijk niet met opzet, maar puur uit onnad<strong>en</strong>k<strong>en</strong>dheid.<br />

Het Stijlboek van de krant biedt opvall<strong>en</strong>d g<strong>en</strong>oeg ook meer leesvoer over verdacht<strong>en</strong> dan over<br />

slachtoffers. Over die eerste groep wordt terecht gesteld dat hun privacy beschermd moet word<strong>en</strong>, over<br />

de tweede groep staat er slechts één alinea in het Stijlboek (..) Als die schamele alinea het gehele beleid<br />

is, dan gev<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>staande voorbeeld<strong>en</strong> (niet in dit citaat opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, red) in ieder geval klip <strong>en</strong> klaar<br />

aan dat de redactie zelfs die <strong>en</strong>e magere alinea niet naleeft. De verslaggever die het jaarlijkse<br />

strafoverzicht maakte, zei me dat hij bewust heeft gekoz<strong>en</strong> voor het noem<strong>en</strong> van de nam<strong>en</strong>: het gebeurt<br />

altijd, de zak<strong>en</strong> war<strong>en</strong> landelijk bek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> het is al geruime tijd geled<strong>en</strong> gebeurd. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> de<br />

slachtoffers niets misdaan: niet noem<strong>en</strong> van de nam<strong>en</strong> zou dan t<strong>en</strong> onrechte criminaliser<strong>en</strong>d kunn<strong>en</strong><br />

werk<strong>en</strong>, zegt hij.<br />

De verslaggevers die de andere zak<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong>, gev<strong>en</strong> aan dat de betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> zelf hun naam<br />

gav<strong>en</strong>, of dat de nam<strong>en</strong> van de slachtoffers toch al bek<strong>en</strong>d war<strong>en</strong> via andere media, maar zeid<strong>en</strong> ook<br />

dat ze er niet bij stil hebb<strong>en</strong> gestaan. Dat laatste verbaast me niet, want er is nauwelijks e<strong>en</strong><br />

redactiebeleid op dit terrein. Verslaggevers do<strong>en</strong> wat hun goeddunkt, met alle gevolg<strong>en</strong> van di<strong>en</strong>. (..)’ 75<br />

In de og<strong>en</strong> van Me<strong>en</strong>s gaat het vaak om ‘bedrijfsongevall<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> niet om het opzettelijk<br />

neger<strong>en</strong> van regels op dit gebied. Het hele ethische vraagstuk heeft natuurlijk ook e<strong>en</strong><br />

praktische kant. ‘Als journalist<strong>en</strong> bij elke beslissing voortdur<strong>en</strong>d de structurele <strong>en</strong> subjectieve<br />

aspect<strong>en</strong> van het werk bewust <strong>en</strong> reflectief <strong>teg<strong>en</strong></strong> elkaar zoud<strong>en</strong> afweg<strong>en</strong>, werd er nooit e<strong>en</strong><br />

deadline gehaald,’ aldus Mark Deuze, hoogleraar Journalistiek. 76 En daar heeft hij niet<br />

helemaal ongelijk in. Tegelijkertijd valt niet te ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> zekere warsheid van, zo niet<br />

allergie voor regels <strong>en</strong> voorschrift<strong>en</strong>, eig<strong>en</strong> is aan het journalistieke stiel. Dat komt aan de<br />

orde in de volg<strong>en</strong>de paragraaf.<br />

3.4 Wat vertelt de praktijk: journalist<strong>en</strong> aan het woord<br />

De Leidraad (<strong>en</strong> de Code) hang<strong>en</strong> niet ingelijst op alle <strong>Nederland</strong>se redactieburel<strong>en</strong>, zoveel<br />

mag inmiddels wel duidelijk zijn. Wij ontmoett<strong>en</strong> behoorlijk wat scepsis, kritiek <strong>en</strong> zelfs<br />

weerstand <strong>teg<strong>en</strong></strong> de Leidraad <strong>en</strong> iedere vorm van regulering. Valt daaruit te concluder<strong>en</strong> dat<br />

het zelfreinig<strong>en</strong>de vermog<strong>en</strong> van de sector in het algeme<strong>en</strong> <strong>en</strong> het ethisch besef van de<br />

individuele professional in het bijzonder ondermaats zijn? In het kader van dit onderzoek<br />

72 Idem<br />

73 De Volkskrant (2006:5)<br />

74 Idem: 159<br />

75 Weblog de Ombudsman, Daders <strong>en</strong> Slachtoffer, geplaatst 1 april 2006. (Bron: http://www.volkskrantblog.nl/bericht/41992, 2<br />

februari 2009)<br />

76 (Deuze, 2004:108)<br />

33


hebb<strong>en</strong> we verschill<strong>en</strong>de journalist<strong>en</strong> <strong>en</strong> redacteur<strong>en</strong> bevraagd op dit onderwerp. In de<br />

volg<strong>en</strong>de alinea’s gev<strong>en</strong> zij hun visie op de ethiek van het vak <strong>en</strong> de betek<strong>en</strong>is van de privacy<br />

van slachtoffers.<br />

De <strong>Nederland</strong>se Ver<strong>en</strong>iging van Journalist<strong>en</strong> (NVJ) hecht grote waarde aan de Raad voor de<br />

Journalistiek als invulling voor de zelfregulering van de sector. Secretaris Thomas Bruning<br />

legt uit: ‘Wij vind<strong>en</strong> dat wíj (NVJ) niet de instantie kunn<strong>en</strong> of moet<strong>en</strong> zijn die ethische regels of<br />

beperking<strong>en</strong> oplegt als e<strong>en</strong> soort spoorboekje over hoe media zich zoud<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> gedrag<strong>en</strong>.<br />

Maar wij zi<strong>en</strong> wel in dat het gedrag van de media heel belangrijk is in de maatschappij <strong>en</strong> dat<br />

er wel degelijk e<strong>en</strong> verantwoordelijkheid is. Daarom hebb<strong>en</strong> we, sam<strong>en</strong> met de uitgevers <strong>en</strong><br />

het G<strong>en</strong>ootschap der Hoofdredacteur<strong>en</strong> vijftig jaar geled<strong>en</strong> de Raad voor de Journalistiek<br />

opgericht, om ervoor te zorg<strong>en</strong> dat er wel degelijk e<strong>en</strong> plek is waar nagedacht wordt over dit<br />

soort kwesties. Niet in de vorm van dit mag wel <strong>en</strong> dit mag niet, maar vanuit e<strong>en</strong><br />

verantwoordelijkheidsbesef. Gelet op de impact die de beroepsgroep kan hebb<strong>en</strong> op<br />

slachtoffers in dit geval, maar ook op het publiek in het algeme<strong>en</strong> <strong>en</strong> álle gremia in de<br />

maatschappij, vind<strong>en</strong> we het goed om e<strong>en</strong> onafhankelijke instantie daarin de kaders te lat<strong>en</strong><br />

aangev<strong>en</strong>. Maar wel op e<strong>en</strong> manier die dus niet afsluit<strong>en</strong>d is: het móet zo <strong>en</strong> als je het anders<br />

doet, dan b<strong>en</strong> je af, dan mag je het vak niet meer uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong>. Dat kan alle<strong>en</strong> door toets<strong>en</strong>. Je<br />

geeft e<strong>en</strong> toetsingsmogelijkheid voor het gedrag van de verschill<strong>en</strong>de media <strong>en</strong> je laat e<strong>en</strong><br />

onafhankelijke instantie daarnaar kijk<strong>en</strong>.’<br />

Ander<strong>en</strong> hecht<strong>en</strong> minder belang aan de Raad <strong>en</strong> haar Leidraad. ‘Het is e<strong>en</strong> prima leidraad,’<br />

vindt RTL-Nieuws hoofdredacteur Harm Taselaar, ‘Maar voor mij is hij overbodig. Over tachtig<br />

proc<strong>en</strong>t bestaat cons<strong>en</strong>sus in de <strong>Nederland</strong>se journalistiek. Wat betreft de overige twintig<br />

proc<strong>en</strong>t doe je wat je zelf vindt dat je moet do<strong>en</strong>. Daar heb ik ge<strong>en</strong> leidraad voor nodig. En er<br />

kunn<strong>en</strong> situaties zijn, waarin we de regels moet<strong>en</strong> overtred<strong>en</strong> om, in mijn og<strong>en</strong> heel legitieme<br />

ding<strong>en</strong> te do<strong>en</strong> die op dát mom<strong>en</strong>t in het belang zijn van de nieuwsbehoefte van de kijker.’<br />

‘Maar,’ voegt hij eraan toe, ‘het nieuwsbedrijf is zwaar <strong>en</strong> het is snel. Toch zijn we, hoe snel<br />

het ook wordt, verplicht aan onze klant<strong>en</strong>, aan de kijkers <strong>en</strong> de gebruikers van internet, iedere<br />

keer te blijv<strong>en</strong> nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> bij wat we do<strong>en</strong>. Wat zijn de gevolg<strong>en</strong> <strong>en</strong> moet<strong>en</strong> we het dan wel of<br />

niet do<strong>en</strong>? Dat is ons vák. Als daarin fout<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gemaakt, dan moet<strong>en</strong> we dat prober<strong>en</strong> te<br />

herstell<strong>en</strong>, of in ieder geval toegev<strong>en</strong> dat er e<strong>en</strong> fout is gemaakt.’<br />

‘We volg<strong>en</strong> de Leidraad in heel grote lijn<strong>en</strong>, maar dat doet haast iedere<strong>en</strong>. Je hebt natuurlijk<br />

e<strong>en</strong> paar collega-krant<strong>en</strong> <strong>en</strong> omroep<strong>en</strong> die het hele instituut Raad voor de Journalistiek niet<br />

zi<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>. Persoonlijk hoor ik daar ook bij overig<strong>en</strong>s. Als krant erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> we de Raad wél. En<br />

volg<strong>en</strong> we de Leidraad ook wel zo’n beetje,’ aldus lezersredacteur Piet Oosthoek (BN De<br />

Stem).<br />

Red<strong>en</strong>er<strong>en</strong>d vanuit het perspectief van slachtoffers, ziet hij de meerwaarde van de Raad ook<br />

niet zo. ‘Als ik zelf slachtoffer zou zijn van e<strong>en</strong> persgedraging, dan zou ik naar de rechter<br />

stapp<strong>en</strong>. Echt recht hal<strong>en</strong>, klaar. De rechter is ervoor. En niet naar zo’n clubje zelfb<strong>en</strong>oemde<br />

deskundig<strong>en</strong>, want dat zijn het toch. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> vind ik de Raad onuitsprekelijk mild voor<br />

journalist<strong>en</strong>. Ongelofelijk! Journalist<strong>en</strong> winn<strong>en</strong> bijna altijd.’ Kijkt hij vanuit het perspectief van<br />

de beroepsgroep, dan stelt hij: ‘Ik b<strong>en</strong> het op zich wel e<strong>en</strong>s met de uitspraak ‘De wet is onze<br />

gr<strong>en</strong>s’. Alle<strong>en</strong> ontslaat het ons in mijn og<strong>en</strong> niet van e<strong>en</strong> zekere verantwoordelijkheid die we<br />

buit<strong>en</strong> de wet om hebb<strong>en</strong> naar m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die iets is overkom<strong>en</strong>, waar ze ook niets aan kond<strong>en</strong><br />

do<strong>en</strong>. Dus dat zou ik er wel aan toevoeg<strong>en</strong>.’<br />

Arjan Paans, chef nieuwsdi<strong>en</strong>st van het AD: ‘De journalistiek moet wel aangesprok<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> <strong>en</strong> de discussie voer<strong>en</strong>, maar het is verkeerd om alles aan regels te bind<strong>en</strong>. Ge<strong>en</strong><br />

wettelijke regels of gedragscodes, dat beperkt de journalist te veel.’<br />

De ver<strong>teg<strong>en</strong></strong>woordigers van de mediasector die wij in het kader van dit onderzoek gesprok<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong>, vind<strong>en</strong> over het algeme<strong>en</strong> dat het ethisch gehalte van de <strong>Nederland</strong>se journalistiek<br />

(ruim) voldo<strong>en</strong>de is, al geeft e<strong>en</strong> <strong>en</strong>keling aan, persoonlijk moeite te hebb<strong>en</strong> met<br />

programmaformules als Hart van <strong>Nederland</strong> <strong>en</strong> de journalistieke keuz<strong>en</strong> die daaruit<br />

voortkom<strong>en</strong>. Anderzijds is dat wel weer onderdeel van de pluriformiteit van de <strong>Nederland</strong>se<br />

media. En wie de jurisprud<strong>en</strong>tie van de Raad voor de Journalistiek erop naleest, ziet dat er<br />

nooit klacht<strong>en</strong> van slachtoffers <strong>teg<strong>en</strong></strong> de redactie van dit programma zijn ingedi<strong>en</strong>d.<br />

Wat betreft slachtoffers <strong>en</strong> hun privacy zijn onze gesprekspartners vrijwel unaniem van<br />

m<strong>en</strong>ing dat de <strong>Nederland</strong>se journalistiek in het algeme<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun eig<strong>en</strong> medium in het<br />

bijzonder daar op prud<strong>en</strong>te wijze mee omgaan. Verschill<strong>en</strong>de mal<strong>en</strong> trekk<strong>en</strong> ze de<br />

vergelijking met de Belgische <strong>en</strong> Britse boulevardpers, waar er ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel respect bestaat<br />

voor de privacy van wie dan ook <strong>en</strong> s<strong>en</strong>satie het overheers<strong>en</strong>de criterium is. De <strong>Nederland</strong>se<br />

34


media, e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele uitzondering als de Telegraaf daargelat<strong>en</strong>, stek<strong>en</strong> daar buit<strong>en</strong>gewoon<br />

gunstig bij af, is het algem<strong>en</strong>e idee.<br />

Voor e<strong>en</strong> drietal punt<strong>en</strong> gaan we na hoe de betrokk<strong>en</strong> media daarmee omgaan. Die punt<strong>en</strong><br />

zijn het publicer<strong>en</strong> van de persoonlijke gegev<strong>en</strong>s (b.v. de volledige naam) <strong>en</strong> herk<strong>en</strong>bare<br />

afbeelding<strong>en</strong> van slachtoffer; het al dan niet b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong> van slachtoffers in het kader van de<br />

nieuwsgaring <strong>en</strong> het publicer<strong>en</strong> van informatie of beeld<strong>en</strong> zonder medewet<strong>en</strong> of directe<br />

toestemming van de betrokk<strong>en</strong>e.<br />

Persoonlijke gegev<strong>en</strong>s <strong>en</strong> afbeelding<strong>en</strong><br />

De ombudsman van de Volkskrant is <strong>teg<strong>en</strong></strong> het vermeld<strong>en</strong> van de volledige naam van het<br />

slachtoffer. ‘Ik heb me indertijd heel erg boos gemaakt over het geval van dat Chinese meisje<br />

uit Eiberg<strong>en</strong>. Zij was slachtoffer van ontvoering, maar naar later bleek ook van verkrachting.<br />

Ze wordt gewoon pontificaal met naam <strong>en</strong> to<strong>en</strong>aam g<strong>en</strong>oemd <strong>en</strong> gefotografeerd. ‘Ja, maar<br />

dat mocht van de politie,’ was to<strong>en</strong> het argum<strong>en</strong>t. Dan d<strong>en</strong>k ik: Je hebt ook e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong><br />

verantwoordelijkheid. Want je kunt zegg<strong>en</strong> ‘het is op<strong>en</strong>bare weg’, maar die familie <strong>wil</strong>de to<strong>en</strong><br />

ge<strong>en</strong> aandacht. En zelfs al zou die familie wel aandacht <strong>wil</strong>l<strong>en</strong>, dan moet je het nog niet do<strong>en</strong>.<br />

Verbijster<strong>en</strong>d, e<strong>en</strong> 13-jarig kind! Dat is e<strong>en</strong> van de ergste uitwass<strong>en</strong> die ik bij de Volkskrant<br />

heb meegemaakt. Wat nog erger is: ik heb daar to<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hele boze column over geschrev<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> de week daarna ded<strong>en</strong> ze het verdorie weer! Bij e<strong>en</strong> andere zaak werd de achternaam<br />

van e<strong>en</strong> mevrouw g<strong>en</strong>oemd die slachtoffer van iets was <strong>en</strong> daar was dus wéér niet over<br />

nagedacht. Ik moet er wel onmiddellijk bijzegg<strong>en</strong>: het is vaak onachtzaamheid. Als je ze er<br />

achteraf op aanspreekt dan zegg<strong>en</strong> ze: ‘Ja, natuurlijk, wij do<strong>en</strong> dat helemaal niet’. Maar ja,<br />

het gebeurt dus wel.’<br />

Ook BN De Stem ziet in principe af van het noem<strong>en</strong> van nam<strong>en</strong>, volg<strong>en</strong>s Oosthoek: ‘Wij<br />

prober<strong>en</strong> zelf de privacy <strong>en</strong> de id<strong>en</strong>titeit van slachtoffers te respecter<strong>en</strong>, zo mogelijk geheim<br />

te houd<strong>en</strong>. Dat hebb<strong>en</strong> we ook expliciet afgesprok<strong>en</strong>: het is niet gew<strong>en</strong>st om nam<strong>en</strong> van<br />

slachtoffers te vermeld<strong>en</strong>. Het is natuurlijk afhankelijk van de situatie, maar in zijn<br />

algeme<strong>en</strong>heid do<strong>en</strong> we niet.’<br />

Hoofdredacteur Taselaar van RTL-Nieuws geeft aan dat zijn redactie erg voorzichtig omgaat<br />

met de id<strong>en</strong>titeit van slachtoffers. ‘Als de politie zegt dat ze de familie nog moet<br />

waarschuw<strong>en</strong>, dan wacht<strong>en</strong> wij met berichtgeving. Je zal het maar uit het nieuws moet<strong>en</strong><br />

hor<strong>en</strong>, afschuwelijk! Verder geldt: hoe dichterbij e<strong>en</strong> gebeurt<strong>en</strong>is plaatsvindt, hoe<br />

voorzichtiger je b<strong>en</strong>t met het selecter<strong>en</strong> van schokk<strong>en</strong>de beeld<strong>en</strong>. Ik herinner me altijd nog<br />

e<strong>en</strong> beeld dat we hebb<strong>en</strong> uitgezond<strong>en</strong> bij de Bijlmerramp. We hadd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> afgerukte arm of<br />

zo kunn<strong>en</strong> film<strong>en</strong>, maar midd<strong>en</strong> in de puinhop<strong>en</strong> lag nog e<strong>en</strong> beertje. Dat beeld zegt alles. Als<br />

het ev<strong>en</strong> kan, betracht<strong>en</strong> wij zeer veel piëteit naar de slachtoffers, op wat voor gebied dan<br />

ook. Maar er zijn altijd uitzondering<strong>en</strong>,’ <strong>en</strong> hij noemt de foto van de vermoorde Pim Fortuyn op<br />

de parkeerplaats van het Mediapark als voorbeeld. ‘Maar daar discussiër<strong>en</strong> wij zelf ook heftig<br />

over.’<br />

Op de vraag hoe Hart van <strong>Nederland</strong> omgaat met het op<strong>en</strong>bar<strong>en</strong> van persoonlijke gegev<strong>en</strong>s<br />

of beeldmateriaal, zegt hoofdredacteur Mark van Ree: ‘Dat ligt eraan. We do<strong>en</strong> dat vaak in<br />

overleg met de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zelf. Mariska van der Maas, eindredacteur van het programma, vult<br />

aan: ‘Als m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> er ge<strong>en</strong> probleem mee hebb<strong>en</strong>, dan vermeld<strong>en</strong> we die vaak wel. Maar als<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>: ‘Ik <strong>wil</strong> niet met mijn naam, of alle<strong>en</strong> met mijn voornaam g<strong>en</strong>oemd word<strong>en</strong>, of<br />

ik <strong>wil</strong> onherk<strong>en</strong>baar in beeld, dan houd<strong>en</strong> we daar ook rek<strong>en</strong>ing mee. Op het mom<strong>en</strong>t dat<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> er moeite mee hebb<strong>en</strong>, of er last van hebb<strong>en</strong> dat wij iets publicer<strong>en</strong> waarvan we<br />

dacht<strong>en</strong> dat het wel kon, dan hal<strong>en</strong> we het eraf (van de nieuwssite <strong>en</strong> ‘Uitz<strong>en</strong>ding Gemist,’<br />

red).’<br />

Het AD vermeldt persoonlijke gegev<strong>en</strong>s als dat relevant is. ‘E<strong>en</strong> portret van het slachtoffer is<br />

relevant. Maar als id<strong>en</strong>tificatie m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> kan schad<strong>en</strong>, dan publicer<strong>en</strong> we die informatie niet,<br />

zoals in het geval van de Groningse HIV-zaak,’ aldus Niels Dekker, misdaadverslaggever.<br />

Slachtoffers b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong> of niet?<br />

Vaak <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> journalist<strong>en</strong> méér dan e<strong>en</strong> foto of de persoonlijke gegev<strong>en</strong>s van slachtoffers die<br />

ze via het ANP of e<strong>en</strong> persbericht van de politie krijg<strong>en</strong> aangeleverd. Kiez<strong>en</strong> ze er dan voor<br />

om slachtoffers <strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> zelf te b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong> <strong>en</strong> zo ja, hoe do<strong>en</strong> ze dat? Er tek<strong>en</strong><strong>en</strong> zich<br />

twee algem<strong>en</strong>e lijn<strong>en</strong> af. Er is e<strong>en</strong> aantal gesprekspartners dat zegt dat je slachtoffers bij<br />

voorkeur met rust moet lat<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat het ook niet zo past in de formule van hun medium om de<br />

persoonlijke ell<strong>en</strong>de van slachtoffers <strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> promin<strong>en</strong>t in beeld te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Al zijn er,<br />

zoals altijd, uitzonderingsgevall<strong>en</strong>.<br />

35


Taselaar: ‘In principe vind ik dat we heel erg secuur moet<strong>en</strong> omspring<strong>en</strong> met slachtoffers <strong>en</strong><br />

nabestaand<strong>en</strong>. Je moet daar ontzett<strong>en</strong>d veel respect voor hebb<strong>en</strong>. Maar als er iets geweldig<br />

spectaculairs gebeurt… Laat ik iets extreems nem<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> ernstige calamiteit waarbij onze<br />

kroonprins is betrokk<strong>en</strong>. Die loopt daar rond met bebloed hoofd. Ik zal je zegg<strong>en</strong>: ik gooi elke<br />

Leidraad of code direct het raam uit. Ik film dat <strong>en</strong> z<strong>en</strong>d dat uit. Maar in principe is het zo dat<br />

als m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> behoefte hebb<strong>en</strong> om hun verhaal te do<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ze zegg<strong>en</strong> echt ‘nee’, dan is<br />

het ook nee.’<br />

‘Ik kan me nog voorstell<strong>en</strong> dat je van e<strong>en</strong> afstand e<strong>en</strong> foto maakt van de <strong>en</strong>orme ravage van<br />

e<strong>en</strong> verkeersongeluk, maar je hoeft niet in te zoom<strong>en</strong> op de bestuurscabine <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s de<br />

omstanders gaan vrag<strong>en</strong> ‘Wat hebt u gezi<strong>en</strong>?’ of zo. Maar weet je, ik b<strong>en</strong> heel str<strong>en</strong>g in de<br />

leer,’ stelt Ombudsman Thom Me<strong>en</strong>s van de Volkskrant. ‘Ik vind dat walgelijke televisie<br />

oplever<strong>en</strong>. Ze gaan gewoon met camera’s naar de bur<strong>en</strong>, reacties vrag<strong>en</strong>. Afgelop<strong>en</strong><br />

week<strong>en</strong>d is e<strong>en</strong> gezin – vader moeder <strong>en</strong> één kind – omgekom<strong>en</strong> bij dat auto-ongeluk in<br />

Nunspeet. Het andere, 11-jarige kind ligt in het ziek<strong>en</strong>huis. Ik b<strong>en</strong> b<strong>en</strong>ieuwd hoe lang het<br />

duurt voordat er daar e<strong>en</strong> cameraploeg op de stoep staat. Je moet er toch niet aan d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>!’<br />

Andere journalist<strong>en</strong> <strong>en</strong> redacteur<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> dat je er niet zonder meer van uit moet gaan dat<br />

slachtoffers met rust gelat<strong>en</strong> <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door de media. Je moet ze, juist principieel, wél<br />

b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong>. De chef Nieuwsdi<strong>en</strong>st van het AD: ‘Je moet altijd e<strong>en</strong> poging do<strong>en</strong> om<br />

slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> de kans te gev<strong>en</strong> om hun verhaal te do<strong>en</strong> – ev<strong>en</strong>tueel via e<strong>en</strong><br />

ver<strong>teg<strong>en</strong></strong>woordiger.’ ‘Ze moet<strong>en</strong> de kans hebb<strong>en</strong> om gehoord te word<strong>en</strong>,’ vult<br />

misdaadverslaggever Dekker aan, ‘En daarvoor moet je ze toch direct b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong>.‘ Hij<br />

probeert persoonlijk contact te legg<strong>en</strong> door aan te bell<strong>en</strong> bij het huis van het slachtoffer of de<br />

nabestaand<strong>en</strong> <strong>en</strong> te vrag<strong>en</strong> of er iemand is die iets <strong>wil</strong> vertell<strong>en</strong>.<br />

Hart van <strong>Nederland</strong> is ook zeer geïnteresseerd in het verhaal van betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> als de<br />

nieuwswaarde van het feit daartoe aanleiding geeft.’Op het mom<strong>en</strong>t dat iets net gebeurd is,<br />

iemand is bijvoorbeeld net overled<strong>en</strong>, dan gaan we niet mete<strong>en</strong> de familie bell<strong>en</strong>. Dat zou cru<br />

zijn. Iemand is nog niet e<strong>en</strong>s begrav<strong>en</strong>. Daar d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> we natuurlijk wel over na. We prober<strong>en</strong><br />

doorgaans via omweg<strong>en</strong>, bijvoorbeeld via de politie, de burgemeester van het dorp of het<br />

condoleanceregister dat erg<strong>en</strong>s is ingesteld, e<strong>en</strong> ingang te vind<strong>en</strong>. In de meeste gevall<strong>en</strong><br />

krijg<strong>en</strong> we dan slachtoffers of nabestaand<strong>en</strong> uiteindelijk wel te spek<strong>en</strong>, maar de eerste dag<strong>en</strong><br />

lat<strong>en</strong> we ze met rust,’ aldus Van Ree, die opmerkt dat nabestaand<strong>en</strong> soms zelf contact met<br />

zijn programma opnem<strong>en</strong>, omdat ze de behoefte hebb<strong>en</strong> hun ervaring<strong>en</strong> te del<strong>en</strong> met het<br />

bredere publiek of hulp <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> bij de opsporing van de dader.<br />

Wat dat betreft, is er veel veranderd, constateert Oosthoek. ‘Vroeger was je g<strong>en</strong>eigd om met<br />

e<strong>en</strong> boogje om slachtoffers he<strong>en</strong> te gaan. Ik b<strong>en</strong> nooit e<strong>en</strong> geval van e<strong>en</strong> vermissing in<br />

Sluiskil verget<strong>en</strong>. Na drie of vier dag<strong>en</strong> van grootschalige zoekacties zei e<strong>en</strong> verslaggever:<br />

‘Moet<strong>en</strong> we niet e<strong>en</strong>s bij die ouders gaan kijk<strong>en</strong>?’ Daar kwam e<strong>en</strong> hele discussie op gang:<br />

‘Dat kán niet; zoiets dóe je niet!’, waarop hij zei: ‘Waarom niet?’ Collega’s hield<strong>en</strong> vol: moet je<br />

niet do<strong>en</strong>, kán niet! Hij reed, zonder dat iemand het wist, erhe<strong>en</strong> <strong>en</strong> belde aan bij die m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> zei: ‘Ik <strong>wil</strong> graag wet<strong>en</strong> hoe het met u gaat.’ ‘Komt u binn<strong>en</strong>!’, was reactie. Niet dat hij nou<br />

als e<strong>en</strong> vorst werd ontvang<strong>en</strong>, want er was daar e<strong>en</strong> hoop leed, maar die m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> vond<strong>en</strong> het<br />

fantastisch dat hij had durv<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. Bijna niemand had nog aan h<strong>en</strong> durv<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong>, hoe het<br />

nu eig<strong>en</strong>lijk met ze was. Dus als je het niet vraagt, weet je het niet. Als e<strong>en</strong> journalist goede<br />

int<strong>en</strong>ties heeft, dan is hij bereid om in dit soort gevall<strong>en</strong> mee te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> met het slachtoffer of<br />

de nabestaand<strong>en</strong>. Dan zegt hij: ‘Dit kunn<strong>en</strong> we beter niet do<strong>en</strong>, of juist wel do<strong>en</strong>.’ Daar moet<br />

e<strong>en</strong> journalist toe bereid zijn. Dus op<strong>en</strong> <strong>en</strong> belangstell<strong>en</strong>d zo’n gesprek ingaan, maar niet met<br />

het uitgangspunt dat je koste wat kost letters moet hebb<strong>en</strong> als je buit<strong>en</strong> komt.‘<br />

Publicer<strong>en</strong> met of zonder toestemming<br />

Volg<strong>en</strong>s de grondwet hebb<strong>en</strong> media vooraf ge<strong>en</strong> toestemming nodig om informatie te<br />

publicer<strong>en</strong>. Ze zijn vrij in de selectie van nieuws. Achteraf kan de rechter pas toets<strong>en</strong> of er<br />

gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> zijn overschred<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> slachtoffer kan dus op ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele manier verhinder<strong>en</strong> dat<br />

media informatie over hem verzamel<strong>en</strong> <strong>en</strong> publicer<strong>en</strong>. In het gunstige geval vindt er e<strong>en</strong> vorm<br />

van afstemming plaats <strong>en</strong> krijgt de betrokk<strong>en</strong>e van tevor<strong>en</strong> inzage <strong>en</strong> inspraak in de keuze<br />

van ev<strong>en</strong>tueel beeldmateriaal.<br />

Slachtoffers kunn<strong>en</strong> de aard <strong>en</strong> inhoud van bepaalde informatie als (te) persoonlijk<br />

beschouw<strong>en</strong>, maar ook de bron ervan. Speciale aandacht verdi<strong>en</strong>t in dit geval persoonlijke –<br />

zelfs intieme - informatie <strong>en</strong> beeldmateriaal dat e<strong>en</strong> beetje handige internetgebruiker in e<strong>en</strong><br />

uurtje bij elkaar surft. Vooral persoonlijke webpagina’s als Hyves, Facebook <strong>en</strong> weblogs<br />

vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rijke bron van materiaal.<br />

36


Oosthoek: ‘We red<strong>en</strong>er<strong>en</strong> toch al snel, <strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> wij, maar in z’n algeme<strong>en</strong>heid, dat<br />

internet publiek is. In wez<strong>en</strong> is dat ook wel zo natuurlijk. De neiging om internet als bron te<br />

gebruik<strong>en</strong>, wordt groter naarmate de zaak erger – of in krant<strong>en</strong>term<strong>en</strong> ‘spectaculairder’ – is’.<br />

‘Het is daarom heel goed om je bewust te zijn in hoeverre je privélev<strong>en</strong> op<strong>en</strong>baar <strong>en</strong><br />

toegankelijk is voor ander<strong>en</strong>, bijvoorbeeld via e<strong>en</strong> Hyvesprofiel,’ stelt Bruning van de NVJ.<br />

‘Dat is e<strong>en</strong> soort mediawijsheid, noem ik het maar. Je moet beseff<strong>en</strong>, dat als je er zelf voor<br />

kiest bepaalde ding<strong>en</strong> op<strong>en</strong>baar te mak<strong>en</strong>, je de media vervolg<strong>en</strong>s niet kan verwijt<strong>en</strong> dat ze<br />

dat publicer<strong>en</strong>, want het ís al toegankelijk voor iedere<strong>en</strong>.‘<br />

Bij het AD ligt, in ieder geval wat het gebruik van foto’s betreft, de gr<strong>en</strong>s of iemand in lev<strong>en</strong> is<br />

of niet. Bij overled<strong>en</strong><strong>en</strong> word<strong>en</strong> wel foto’s van Hyves gehaald, bijvoorbeeld in gevall<strong>en</strong> van<br />

zinloos geweld of familiedrama’s.<br />

Bij Hart van <strong>Nederland</strong> bekijk<strong>en</strong> ze het per geval. ‘Soms moet je om e<strong>en</strong> verhaal kracht bij te<br />

zett<strong>en</strong>. We mak<strong>en</strong> tv, dus <strong>wil</strong> je daarbij graag ook beeldmateriaal lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>. Maar het ligt e<strong>en</strong><br />

beetje aan het verhaal,’ aldus Van Ree. ‘We kijk<strong>en</strong> wel of de foto heel erg in de privésfeer is<br />

gemaakt, of dat op e<strong>en</strong> elftalfoto van voetbalver<strong>en</strong>iging FC Hutsekluts toevallig ook het<br />

slachtoffer staat. Dat vind ik wat anders <strong>en</strong> dat kunn<strong>en</strong> we wel lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>.’<br />

Wat er ook aan regels <strong>en</strong> richtlijn<strong>en</strong> wordt vastgelegd, zo is de cons<strong>en</strong>sus onder de<br />

beroepsbeoef<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>, het blijft in eerste instantie altijd e<strong>en</strong> individuele afweging van de<br />

journalist <strong>en</strong> in tweede instantie van de eind- of hoofdredactie van het betrokk<strong>en</strong> medium.<br />

3.5 Tot slot<br />

Kijk<strong>en</strong>d naar de formele <strong>en</strong> informele regels met betrekking tot privacy in het algeme<strong>en</strong> <strong>en</strong> die<br />

van slachtoffers in het bijzonder, constater<strong>en</strong> wij dat ook hier de wetmatigheid optreedt, dat<br />

het belang of recht van het individu ondergeschikt is aan het algem<strong>en</strong>e belang. De positie van<br />

de media is uitermate sterk omdat de vrije pers één van de steunpilar<strong>en</strong> van de<br />

democratische sam<strong>en</strong>leving is. De wetgever <strong>wil</strong> daar zo min mogelijk aan zag<strong>en</strong>. Hij vertrouwt<br />

op het zelfreinig<strong>en</strong>de vermog<strong>en</strong> van de sector.<br />

Op papier is dat zelfreinig<strong>en</strong>d vermog<strong>en</strong>, het journalistieke fatso<strong>en</strong>, best aardig geregeld. Al is<br />

het wrang te constater<strong>en</strong> dat de id<strong>en</strong>titeit van verdacht<strong>en</strong> in beginsel veel beter is beschermd,<br />

terwijl je zou verwacht<strong>en</strong> dat de categorie slachtoffers dan ‘bescherming in het kwadraat’ zou<br />

moet<strong>en</strong> g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong>. Daar zijn wel logische verklaring<strong>en</strong> voor. De vraag is echter of slachtoffers<br />

daar g<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> mee moet<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>.<br />

Maar goed, op papier zijn er solide ethische principes vastgelegd, die de fatso<strong>en</strong>lijke<br />

uitoef<strong>en</strong>ing van het beroep zoud<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>. Het probleem is alle<strong>en</strong>: de Leidraad,<br />

noch de Code zijn gesanctioneerd <strong>en</strong> bind<strong>en</strong>d <strong>en</strong> e<strong>en</strong> groei<strong>en</strong>d aantal media zegt ze niet te<br />

erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Dat <strong>wil</strong> niet zegg<strong>en</strong> dat het ethisch besef van de <strong>Nederland</strong>se journalist op e<strong>en</strong><br />

laag pitje staat. Naar ons idee bestaat het gros van de beroepsgroep uit integere m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die<br />

op e<strong>en</strong> serieuze manier met hun beroep omgaan <strong>en</strong> er volstrekt niet op uit zijn om<br />

slachtoffers op welke manier dan ook, schade toe te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />

In de praktijk gaat het echter regelmatig mis, zo komt in het volg<strong>en</strong>de hoofdstuk aan de orde.<br />

Soms zijn het bedrijfsongevall<strong>en</strong>, kleine of grotere missers in de dagelijkse hectiek die het<br />

nieuwsbedrijf k<strong>en</strong>merkt. In andere gevall<strong>en</strong> wordt de privacy van slachtoffers <strong>wil</strong>l<strong>en</strong>s <strong>en</strong><br />

wet<strong>en</strong>s geschond<strong>en</strong>. Er kan e<strong>en</strong> maatschappelijk belang zijn dat deze sch<strong>en</strong>ding<br />

rechtvaardigt, maar niet zeld<strong>en</strong> speelt ook s<strong>en</strong>satiezucht e<strong>en</strong> rol.<br />

37


Hoofdstuk 4 Ervaring<strong>en</strong> van slachtoffers met de media<br />

<strong>Publiek</strong> <strong>bezit</strong> <strong>teg<strong>en</strong></strong> <strong>wil</strong> <strong>en</strong> <strong>dank</strong><br />

In this new culture of journalistic titillation, we teach our readers and our viewers that the trivial<br />

is significant. (…) and we condesc<strong>en</strong>d them, giving what we think they want and what we<br />

calculate <strong>wil</strong>l sell and boost ratings and readership. Many of them, sadly, seem to justify our<br />

condesc<strong>en</strong>sion, and to kindle at the trash.. Still, the role of journalists is to chall<strong>en</strong>ge people,<br />

not merely amuse them.<br />

Carl Bernstein 77<br />

De relatie tuss<strong>en</strong> slachtoffers <strong>en</strong> de media is zonder meer complex te noem<strong>en</strong>. De<br />

slachtoffers die we hebb<strong>en</strong> geïnterviewd, gev<strong>en</strong> all<strong>en</strong> in meer of mindere mate blijk van<br />

ambival<strong>en</strong>te gevoel<strong>en</strong>s naar de pers. Daarbij zij nadrukkelijk opgemerkt: slachtoffers, noch<br />

media mog<strong>en</strong> over één kam geschor<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat maakt het niet e<strong>en</strong>voudiger om<br />

algem<strong>en</strong>e uitsprak<strong>en</strong> te do<strong>en</strong>. Toch tek<strong>en</strong><strong>en</strong> zich wel e<strong>en</strong> aantal duidelijke lijn<strong>en</strong> af.<br />

In dit hoofdstuk kom<strong>en</strong> slachtoffers aan het woord over hun ervaring<strong>en</strong> met de media. Om dat<br />

in perspectief te kunn<strong>en</strong> plaats<strong>en</strong>, gaan we in de eerste paragraaf bij wijze van sprek<strong>en</strong> in de<br />

scho<strong>en</strong><strong>en</strong> staan van iemand die het slachtoffer wordt van e<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is, zoals<br />

e<strong>en</strong> ernstig misdrijf of ongeval. Wat gebeurt er fysiek, emotioneel <strong>en</strong> m<strong>en</strong>taal met hem of<br />

haar? Hoe verloopt het verwerkingsproces <strong>en</strong> welke specifieke behoeft<strong>en</strong> <strong>en</strong> belang<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />

daaraan te pas?<br />

Vervolg<strong>en</strong>s kijk<strong>en</strong> we in paragraaf 4.2 naar de effect<strong>en</strong> van media-exposure op slachtoffers.<br />

Daar is nog weinig wet<strong>en</strong>schappelijk onderzoek naar gedaan, dus lat<strong>en</strong> we vooral slachtoffers<br />

hun ervaring<strong>en</strong> vertell<strong>en</strong>. In de derde <strong>en</strong> laatste paragraaf kijk<strong>en</strong> we welke lijn<strong>en</strong> zich<br />

aftek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> grijp<strong>en</strong> we onder meer terug op de ‘circles of intimacy’-b<strong>en</strong>adering.<br />

4.1 In de scho<strong>en</strong><strong>en</strong> van het slachtoffer 78<br />

Om e<strong>en</strong> goed beeld te krijg<strong>en</strong> van wat slachtoffers doormak<strong>en</strong>, ervar<strong>en</strong> <strong>en</strong> voel<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe zij<br />

dat vervolg<strong>en</strong>s verwerk<strong>en</strong>, nem<strong>en</strong> we de lezer stap voor stap mee door het proces.<br />

Veel misdrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> ongelukk<strong>en</strong> behor<strong>en</strong> tot de categorie schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>. D<strong>en</strong>k<br />

hierbij aan overvall<strong>en</strong>, aanranding<strong>en</strong>, verkrachting<strong>en</strong>, brand<strong>en</strong>, ernstige verkeersongelukk<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> ramp<strong>en</strong>. Moord <strong>en</strong> doodslag zijn schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> voor de nabestaand<strong>en</strong>. De<br />

officiële definitie van e<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is zoals gehanteerd door de psychiatrie, luidt:<br />

iemand heeft e<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is doorgemaakt als de gebeurt<strong>en</strong>is buit<strong>en</strong> het<br />

patroon van de gebruikelijke m<strong>en</strong>selijke ervaring ligt. Deze gebeurt<strong>en</strong>is moet duidelijk leed<br />

veroorzak<strong>en</strong> bij vrijwel iedere<strong>en</strong>.<br />

Schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> zijn dus gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> die het dagelijkse lev<strong>en</strong>spatroon op zijn<br />

kop zett<strong>en</strong>. Die vaak ook diepgaande <strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>de verandering<strong>en</strong> in het lev<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

veroorzak<strong>en</strong>. Als de schokk<strong>en</strong>de ervaring e<strong>en</strong>maal voorbij is, doet de invloed ervan zich<br />

doorgaans nog lang geld<strong>en</strong>. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> voel<strong>en</strong> zich somber, verdrietig <strong>en</strong> leeg. Of zijn verward,<br />

waarbij de ding<strong>en</strong> van alledag ope<strong>en</strong>s vreemd <strong>en</strong> onwerkelijk lijk<strong>en</strong>. Bij de meeste m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

verdwijn<strong>en</strong> deze gevolg<strong>en</strong> na <strong>en</strong>ige tijd. Zij verwerk<strong>en</strong> de schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is. Ander<strong>en</strong><br />

kamp<strong>en</strong> langdurig of zelfs voor altijd met de gevolg<strong>en</strong>.<br />

4.1.1 Gevolg<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is<br />

De directe gevolg<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> we onder in drie categorieën:<br />

psychosociale gevolg<strong>en</strong>, lichamelijke aanpassingsmechanism<strong>en</strong> <strong>en</strong> verandering van het<br />

zelfbeeld.<br />

77 Geciteerd in Carter <strong>en</strong> Allan (2005: 134)<br />

78 Deze paragraaf is voor e<strong>en</strong> belangrijk deel gebaseerd op het trainingsmateriaal dat <strong>Slachtofferhulp</strong> door de jar<strong>en</strong> he<strong>en</strong><br />

ontwikkeld heeft, in sam<strong>en</strong>werking met institut<strong>en</strong> als De Ess<strong>en</strong>burgh <strong>en</strong> het Instituut voor Psychotrauma. Zie ook Steinmetz<br />

(1990)<br />

38


Psychosociale gevolg<strong>en</strong><br />

E<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is br<strong>en</strong>gt m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> situatie waarop zij nauwelijks of ge<strong>en</strong><br />

invloed kunn<strong>en</strong> uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong>. Het heeft e<strong>en</strong> dermate overweldig<strong>en</strong>d karakter dat het h<strong>en</strong><br />

volkom<strong>en</strong> hulpeloos maakt. Dit gevoel van machteloosheid kunn<strong>en</strong> we niet lang verdrag<strong>en</strong>.<br />

Het is e<strong>en</strong> van de meest vervel<strong>en</strong>de gevoel<strong>en</strong>s die wij kunn<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong>. Het veroorzaakt<br />

stress. Het kan zelfs overgaan in agressie, <strong>teg<strong>en</strong></strong> ander<strong>en</strong> of <strong>teg<strong>en</strong></strong> onszelf, al dan niet<br />

gepaard gaand met gevoel<strong>en</strong>s van schuld <strong>en</strong> depressie.<br />

Extreme machteloosheid confronteert m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met hun eig<strong>en</strong> kwetsbaarheid. Veel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong> het gevoel onkwetsbaar te zijn, het gevoel dat hun niets zal overkom<strong>en</strong>. Deze illusie<br />

zorgt ervoor dat zij zonder angst kunn<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>. Doet zich dan plots e<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de<br />

gebeurt<strong>en</strong>is voor, dan knapt die illusie.<br />

Het gevoel controle te hebb<strong>en</strong> over het eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>, vermindert angst. Hoe meer controle wij<br />

op e<strong>en</strong> situatie kunn<strong>en</strong> uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong>, hoe beter wij functioner<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is<br />

haalt het gevoel controle te hebb<strong>en</strong> over het eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> handel<strong>en</strong>, drastisch onderuit. Dat<br />

leidt tot gevoel<strong>en</strong>s van machteloosheid <strong>en</strong> kwetsbaarheid.<br />

E<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is haalt ook het basale gevoel van veiligheid onderuit. Volg<strong>en</strong>s de<br />

Amerikaanse psycholoog Maslov is de behoefte aan veiligheid na lichamelijke behoeft<strong>en</strong> als<br />

et<strong>en</strong> <strong>en</strong> drink<strong>en</strong>, de meest fundam<strong>en</strong>tele m<strong>en</strong>selijke behoefte. Zonder gevoel van veiligheid,<br />

onkwetsbaarheid <strong>en</strong> controle, zoud<strong>en</strong> we in het dagelijks lev<strong>en</strong> niet kunn<strong>en</strong> functioner<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> gevoel van onveiligheid veroorzaakt verhoogde waakzaamheid. Dat uit zich in<br />

stressreacties als prikkelbaarheid, slaapproblem<strong>en</strong>, vermijding <strong>en</strong> conc<strong>en</strong>tratieverlies. Het<br />

gevaar heeft ons op scherp gezet. We kunn<strong>en</strong> de knop niet meer vind<strong>en</strong> om de<br />

waakzaamheid uit te zett<strong>en</strong>. De gebeurt<strong>en</strong>is verwerk<strong>en</strong>, betek<strong>en</strong>t onder meer dat het<br />

slachtoffer de ‘waakzaamheidsknop’ weer terug kan draai<strong>en</strong>. Lukt dit niet, dan kan e<strong>en</strong><br />

posttraumatische stressstoornis (PTSS) ontstaan.<br />

E<strong>en</strong> ander belangrijk psychosociaal gevolg is het verlies van vertrouw<strong>en</strong> in ander<strong>en</strong>.<br />

Vertrouw<strong>en</strong> is de kern van onze persoonlijkheid, zonder e<strong>en</strong> basaal vertrouw<strong>en</strong> in ander<strong>en</strong> is<br />

het heel moeilijk lev<strong>en</strong>: je moet voortdur<strong>en</strong>d op je hoede zijn. E<strong>en</strong> misdrijf confronteert ons<br />

met het feit dat niet iedere<strong>en</strong> te vertrouw<strong>en</strong> is. Het vertrouw<strong>en</strong> bij het slachtoffer krijgt e<strong>en</strong><br />

knauw <strong>en</strong> geeft hem het gevoel er helemaal alle<strong>en</strong> voor te staan. Om verder te kunn<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>,<br />

moet hij weer vertrouw<strong>en</strong> in ander<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> op te bouw<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is tast niet alle<strong>en</strong> het vertrouw<strong>en</strong> in ander<strong>en</strong> aan, maar ook het<br />

vertrouw<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> rechtvaardige wereld. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> handel<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> aantal gedeelde<br />

basisprincipes in het achterhoofd. Daarmee kunn<strong>en</strong> ze elkaars gedrag inschatt<strong>en</strong> <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

veel zak<strong>en</strong> in het dagelijks lev<strong>en</strong> routinematig <strong>en</strong> probleemloos verlop<strong>en</strong>. Die gedeelde<br />

basisprincipes het<strong>en</strong> instituties. Het geloof in e<strong>en</strong> rechtvaardige wereld is er één van.<br />

Uitroep<strong>en</strong> als ‘eerlijkheid duurt het langst’ <strong>en</strong> ‘boontje komt om zijn loontje’ gev<strong>en</strong> daar<br />

uitdrukking aan. E<strong>en</strong> misdrijf is e<strong>en</strong> aanwijzing dat de sam<strong>en</strong>leving niet rechtvaardig is. We<br />

vind<strong>en</strong> dat echter moeilijk te verkropp<strong>en</strong>. We <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> het liefst het beeld van de rechtvaardige<br />

sam<strong>en</strong>leving in stand houd<strong>en</strong>. Dat kan door er van uit te gaan dat de sam<strong>en</strong>leving er met<br />

behulp van politie <strong>en</strong> justitie alles aan doet om rechtvaardig te zijn <strong>en</strong> het aangedane onrecht<br />

te herstell<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> andere strategie is vast te blijv<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> aan het idee dat we in e<strong>en</strong><br />

rechtvaardige wereld lev<strong>en</strong>. Die houding veronderstelt dat het slachtoffer iets heeft gedaan<br />

waardoor hij zijn lot verdi<strong>en</strong>t. E<strong>en</strong> voorbeeld hiervan is de vaak koele <strong>en</strong> zelfs afwijz<strong>en</strong>de<br />

reactie van de omgeving van e<strong>en</strong> slachtoffer van e<strong>en</strong> misdrijf. Slachtoffers verwacht<strong>en</strong><br />

medelev<strong>en</strong>, maar krijg<strong>en</strong> vaak ook te mak<strong>en</strong> met verwijt<strong>en</strong>. De omgeving schuift slachtoffers<br />

de schuld in de scho<strong>en</strong><strong>en</strong> (blaming the victim), zodat zij zelf het geloof in e<strong>en</strong> rechtvaardige<br />

wereld kan behoud<strong>en</strong>.<br />

T<strong>en</strong> slotte leidt e<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is ook tot e<strong>en</strong> verlies van voorspelbaarheid <strong>en</strong><br />

structuur. Ons lev<strong>en</strong> verloopt gemiddeld g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> redelijk geord<strong>en</strong>d, begrijpelijk <strong>en</strong><br />

voorspelbaar. Met veel dagelijkse zekerhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> routines als basis. E<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de<br />

gebeurt<strong>en</strong>is verstoort het dagelijks lev<strong>en</strong> op ruwe wijze. De basis, de structuur, valt weg.<br />

Na e<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is is dat patroon verstoord. Bestaande zekerhed<strong>en</strong> zijn<br />

verdw<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> bestaande ideeën over onszelf <strong>en</strong> over ander<strong>en</strong> zijn niet meer van toepassing.<br />

Hoe verder e<strong>en</strong> nieuwe ervaring afstaat van ons verwachtingspatroon, hoe moeilijker het is<br />

om die te verwerk<strong>en</strong>. Het slachtoffer weet niet wat hij wel <strong>en</strong> niet kan verwacht<strong>en</strong>. Het duurt<br />

e<strong>en</strong> tijdje voordat oude routines <strong>en</strong> zekerhed<strong>en</strong> althans gedeeltelijk zijn hersteld.<br />

39


Lichamelijke aanpassingsmechanism<strong>en</strong><br />

Als we in direct gevaar verker<strong>en</strong>, treedt e<strong>en</strong> sterke, lichamelijke reactie op. Via onze zintuig<strong>en</strong><br />

krijg<strong>en</strong> we signal<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> dat ons bestaan gevaar loopt. Die signal<strong>en</strong> prikkel<strong>en</strong> ons<br />

sympathische z<strong>en</strong>uwstelsel, dat zelfstandig werkt <strong>en</strong> niet onder invloed staat van onze <strong>wil</strong>.<br />

Bij gevaar ondergaan we drie stadia: het alarmstadium, het weerstandsstadium <strong>en</strong> het<br />

stadium van herstel of uitputting.<br />

Op signal<strong>en</strong> van gevaar volgt e<strong>en</strong> bliksemsnelle, volledig automatische reactie. Er komt<br />

adr<strong>en</strong>aline vrij, dat het lichaam in e<strong>en</strong> alarmtoestand br<strong>en</strong>gt. De ademhaling wordt dieper <strong>en</strong><br />

sneller, de hartslag versnelt, de bloeddruk stijgt <strong>en</strong> de transpiratie neemt toe. De zintuig<strong>en</strong><br />

verscherp<strong>en</strong> hun waarneming, zodat het zicht <strong>en</strong> het gehoor scherper word<strong>en</strong>. Activiteit<strong>en</strong> die<br />

niet nodig zijn, word<strong>en</strong> gestaakt. Maag <strong>en</strong> darm<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> tijdelijk niet <strong>en</strong> de spier<strong>en</strong> van de<br />

blaas <strong>en</strong> ingewand<strong>en</strong> verslapp<strong>en</strong>, met als mogelijk gevolg het lat<strong>en</strong> lop<strong>en</strong> van ontlasting <strong>en</strong><br />

urine.<br />

In het weerstandsstadium mobiliseert het lichaam zich om zich te verdedig<strong>en</strong> of zich in<br />

veiligheid te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Nog voordat we ons bewust zijn van het gevaar heeft ons lichaam zich<br />

al voorbereid op actie of deze actie zelfs al uitgevoerd. Zo’n snelle, automatische reactie is<br />

vaak lev<strong>en</strong>sredd<strong>en</strong>d. Globaal onderscheid<strong>en</strong> we bij lev<strong>en</strong>sbedreig<strong>en</strong>de situaties drie soort<strong>en</strong><br />

acties: fight (vecht<strong>en</strong>), flight (vlucht<strong>en</strong>) of freeze (bevriez<strong>en</strong>, verstarr<strong>en</strong>)<br />

De reacties zijn persoons- <strong>en</strong> situatieafhankelijk. Ze gebeur<strong>en</strong> automatisch, zonder daarbij na<br />

te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Ze hebb<strong>en</strong> ook niets met moed of lafheid te mak<strong>en</strong>, maar zijn louter ingegev<strong>en</strong><br />

door e<strong>en</strong> natuurlijke drang om te overlev<strong>en</strong>. Veel slachtoffers schrikk<strong>en</strong> achteraf van hun<br />

eig<strong>en</strong> reactie. Ze hadd<strong>en</strong> van tevor<strong>en</strong> nooit gedacht dat ze bij gevaar zo zoud<strong>en</strong> reager<strong>en</strong>.<br />

De lichamelijke reactie houdt aan tot andere hormon<strong>en</strong> weer het signaal gev<strong>en</strong> dat de kust<br />

veilig is. In dit stadium demobiliseert het lichaam <strong>en</strong> herstelt het ev<strong>en</strong>wicht zich. Sommige<br />

beeld<strong>en</strong>, geluid<strong>en</strong> of geur<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> het lichaam later automatisch weer terug in het<br />

alarmstadium. Zo werd<strong>en</strong> slachtoffers van de Bijlmerramp weer in staat van paraatheid<br />

gebracht als ze parfum rok<strong>en</strong>. Het vliegtuig dat bij h<strong>en</strong> neerstortte, vervoerde namelijk<br />

parfum.<br />

Er is dus sprake van de volg<strong>en</strong>de lichamelijke kettingreactie: onze zintuig<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> gevaar<br />

waar → het lichaam mobiliseert zich → we bestrijd<strong>en</strong> of ontvlucht<strong>en</strong> de bedreiging → we<br />

signaler<strong>en</strong> dat de kust veilig is → het lichaam demobiliseert zich.<br />

Als e<strong>en</strong> slachtoffer deze kettingreactie niet volledig doorloopt, blijft het lichaam in verhoogde<br />

staat van paraatheid. Als het lichaam langere tijd in deze staat verkeert, kan dat tot allerlei<br />

klacht<strong>en</strong> leid<strong>en</strong>, zoals hyperv<strong>en</strong>tilatie, hoge bloeddruk, spierpijn, hoofdpijn, maag- <strong>en</strong><br />

darmstoorniss<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitputting.<br />

Verandering van het zelfbeeld<br />

De schokk<strong>en</strong>de ervaring <strong>en</strong> de reactie van het slachtoffer daarop kunn<strong>en</strong> ertoe leid<strong>en</strong> dat het<br />

zelfbeeld verandert. Dat zelfbeeld is opgebouwd uit e<strong>en</strong> groot aantal facett<strong>en</strong> zoals:<br />

• Ik b<strong>en</strong> iemand die zelf bepaalt wat er in mijn lev<strong>en</strong> gebeurt.<br />

• In e<strong>en</strong> gevaarlijke situatie b<strong>en</strong> ik in staat mijn eig<strong>en</strong> gezin te bescherm<strong>en</strong>.<br />

• Wanneer ik word overvall<strong>en</strong>, zal ik altijd terugvecht<strong>en</strong>.<br />

• Ik b<strong>en</strong> nooit bang.<br />

E<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is confronteert ons met het gegev<strong>en</strong> dat we géén controle<br />

hadd<strong>en</strong>. Tijd<strong>en</strong>s de gewap<strong>en</strong>de overval merkte het slachtoffer bijvoorbeeld dat hij verlamd<br />

van schrik <strong>en</strong> doodsbang was, terwijl hij altijd had gedacht in e<strong>en</strong> dergelijke situatie zijn<br />

mannetje te kunn<strong>en</strong> staan. E<strong>en</strong> slachtoffer stelt zijn zelfbeeld bij. Soms in positieve, maar ook<br />

vaak in negatieve zin.<br />

Andere gevolg<strong>en</strong><br />

Daarnaast krijg<strong>en</strong> slachtoffers natuurlijk ook te mak<strong>en</strong> met andere gevolg<strong>en</strong> op de lange <strong>en</strong><br />

korte termijn. Er kan sprake zijn van lichamelijk letsel dat misschi<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>d is <strong>en</strong> grote<br />

gevolg<strong>en</strong> kan hebb<strong>en</strong> op het lev<strong>en</strong> van slachtoffers. Er is vaak ook materiële schade: de auto<br />

is total loss, het huis is afgebrand, spull<strong>en</strong> zijn gestol<strong>en</strong> of persoonlijke eig<strong>en</strong>domm<strong>en</strong><br />

vernield. Op relationeel vlak kan het gebeurde spor<strong>en</strong> achterlat<strong>en</strong> <strong>en</strong> zelfs leid<strong>en</strong> tot het<br />

verbrek<strong>en</strong> van relaties. Niet kunn<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> in het ergste geval verlies van e<strong>en</strong> baan, zijn<br />

mogelijke consequ<strong>en</strong>ties op het sociaaleconomische vlak. T<strong>en</strong> slotte kunn<strong>en</strong> slachtoffers ook<br />

40


etrokk<strong>en</strong> rak<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> – vaak langdurige – juridische procedure van opsporing, vervolging<br />

<strong>en</strong> veroordeling van e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele dader.<br />

4.1.2 Verwerking <strong>en</strong> herstel<br />

Na de schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is komt het verwerkingsproces op gang. Op emotioneel vlak<br />

wordt daarbij doorgaans e<strong>en</strong> aantal fas<strong>en</strong> doorlop<strong>en</strong>.<br />

Fase 1 is de eerste reactie van ongeloof, schrik <strong>en</strong> verbijstering op het gebeurde. De situatie<br />

lijkt onwerkelijk. ‘Het is alsof je in e<strong>en</strong> film zit,’ vertelde één van de slachtoffers, ‘Alles trekt<br />

aan je voorbij <strong>en</strong> je hebt er ge<strong>en</strong> greep op.’<br />

De tweede fase k<strong>en</strong>merkt zich door tijd<strong>en</strong> waarin het slachtoffer zeer int<strong>en</strong>s met het gebeurde<br />

bezig is (herbeleving), afgewisseld met periodes waarin hij zich gedraagt of er niets aan de<br />

hand is (ontk<strong>en</strong>ning). Herbeleving komt bijvoorbeeld tot uiting in nachtmerries, schrikreacties<br />

<strong>en</strong> de behoefte om over de gebeurt<strong>en</strong>is te prat<strong>en</strong>. De ontk<strong>en</strong>ning is e<strong>en</strong><br />

beschermingsmechanisme, gericht op het herstel van het gevoel van veiligheid op korte<br />

termijn. Houdt het ontk<strong>en</strong>ningsgedrag lang aan, dan kan het de verwerking ernstig<br />

belemmer<strong>en</strong>.<br />

In de derde fase nem<strong>en</strong> de reacties van herbeleving <strong>en</strong> ontk<strong>en</strong>ning <strong>en</strong> de bijbehor<strong>en</strong>de<br />

symptom<strong>en</strong> af. De schokk<strong>en</strong>de ervaring krijgt e<strong>en</strong> plaats in het lev<strong>en</strong>sverhaal van het<br />

slachtoffer. Deze fase is doorlop<strong>en</strong> wanneer het slachtoffer aan de gebeurt<strong>en</strong>is kan d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />

wanneer hij <strong>wil</strong> <strong>en</strong> er niet aan hoeft te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> als hij dat niet <strong>wil</strong>.<br />

Bij het integrer<strong>en</strong> van de schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is <strong>en</strong> de gevolg<strong>en</strong> in het lev<strong>en</strong>sverhaal,<br />

hanter<strong>en</strong> slachtoffers verschill<strong>en</strong>de strategieën, in de psychologie coping strategies g<strong>en</strong>oemd.<br />

Voorbeeld<strong>en</strong> daarvan zijn:<br />

• Het vind<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> oorzaak of e<strong>en</strong> verklaring voor het gebeurde. E<strong>en</strong> specifieke<br />

vorm hiervan is zelfbeschuldiging: ‘Had ik maar… dan was het niet gebeurd.’ Je<br />

schuldig voel<strong>en</strong> is ook <strong>teg<strong>en</strong></strong> jezelf zegg<strong>en</strong> dat je controle hebt over je do<strong>en</strong> <strong>en</strong> lat<strong>en</strong>.<br />

Daardoor kun je je weer veilig voel<strong>en</strong>; het zal je niet nog e<strong>en</strong> keer gebeur<strong>en</strong>! Maar<br />

het is tegelijkertijd e<strong>en</strong> vorm van ontk<strong>en</strong>ning die op d<strong>en</strong> duur kan leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong><br />

negatief zelfbeeld.<br />

• De eig<strong>en</strong> ervaring vergelijk<strong>en</strong> met die van ander<strong>en</strong>. ‘Wat mij is overkom<strong>en</strong> is erg,<br />

maar het had nog erger gekund’ of ‘ik b<strong>en</strong> niet de <strong>en</strong>ige die dit is overkom<strong>en</strong>’.<br />

• Isoler<strong>en</strong>. Het slachtoffer koppelt het gebeur<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> bepaalde plaats. Zo kan e<strong>en</strong><br />

medewerker van e<strong>en</strong> overvall<strong>en</strong> bank red<strong>en</strong>er<strong>en</strong> dat zijn bankgebouw op e<strong>en</strong><br />

bijzonder gevaarlijke plaats staat. Werk<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> bank in e<strong>en</strong> dorp is wel veilig.<br />

• Beklemton<strong>en</strong> van de eig<strong>en</strong> controle. Als slachtoffers daartoe de mogelijkheid zi<strong>en</strong>,<br />

zull<strong>en</strong> ze dad<strong>en</strong> van zichzelf, waarin ze bijvoorbeeld de dader gehinderd hebb<strong>en</strong>,<br />

b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong>.<br />

• Het ondergeschikt mak<strong>en</strong> van het eig<strong>en</strong> sc<strong>en</strong>ario aan e<strong>en</strong> groter, meeromvatt<strong>en</strong>d<br />

sc<strong>en</strong>ario. Het slachtoffer stelt bijvoorbeeld de politie of overheid verantwoordelijk voor<br />

de onveiligheid waarvan hij de dupe is geword<strong>en</strong>. Ook de reactie ‘Het is e<strong>en</strong> straf van<br />

God’ past hierin.<br />

• Het aanpass<strong>en</strong> van de gebeurt<strong>en</strong>is aan e<strong>en</strong> bestaand sc<strong>en</strong>ario. Bijvoorbeeld e<strong>en</strong><br />

automobilist die e<strong>en</strong> rood verkeerslicht negeerde <strong>en</strong> e<strong>en</strong> dodelijke aanrijding<br />

veroorzaakte, houdt bij zichzelf vol dat het licht gro<strong>en</strong> was.<br />

• Je omstandighed<strong>en</strong> verander<strong>en</strong> (probleemgeoriënteerde coping): inbraakbeveiliging<br />

installer<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> cursus zelfverweer volg<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> wap<strong>en</strong> aanschaff<strong>en</strong>.<br />

Ook andere schadelijke gevolg<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> hersteld word<strong>en</strong>. Daarvoor is, afhankelijk van het<br />

gebeurde, medische hulp <strong>en</strong> revalidatie nodig, vervanging van beschadigde of gestol<strong>en</strong><br />

spull<strong>en</strong>, vervang<strong>en</strong>de woonruimte, relatietherapie, arbeidsbemiddeling of e<strong>en</strong> reintegratietraject.<br />

Vaak is er ook sprake van e<strong>en</strong> rouwproces. In de eerste plaats treedt dat op<br />

bij het verlies van e<strong>en</strong> dierbare, maar de verwerking van het verlies van e<strong>en</strong> lichaamsdeel- of<br />

functie, e<strong>en</strong> dierbaar eig<strong>en</strong>dom of economische zelfstandigheid kan ook gepaard gaan met<br />

gevoel<strong>en</strong>s van rouw. Al met al kan het maand<strong>en</strong>, zo niet jar<strong>en</strong> dur<strong>en</strong> voor alle schade is<br />

hersteld. Soms is volledig herstel niet mogelijk <strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> hun lev<strong>en</strong> lang last houd<strong>en</strong><br />

van het gebeurde.<br />

Het moge duidelijk zijn, dat slachtoffers, zeker in de eerste periode na de schokk<strong>en</strong>de<br />

gebeurt<strong>en</strong>is, niet goed in staat zijn om rationele, afgewog<strong>en</strong> beslissing<strong>en</strong> te nem<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

41


daarnaar te handel<strong>en</strong>. In zijn shocktoestand zijn gevolg<strong>en</strong> <strong>en</strong> consequ<strong>en</strong>ties van<br />

beslissing<strong>en</strong>, uitsprak<strong>en</strong> of handeling<strong>en</strong> voor het slachtoffer niet te overzi<strong>en</strong>, zeker niet op de<br />

langere termijn. Heel kort door de bocht zoud<strong>en</strong> we kunn<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> dat slachtoffers,<br />

afhankelijk van de impact die de schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is op h<strong>en</strong> heeft gehad, niet helemaal<br />

toerek<strong>en</strong>ingsvatbaar zijn. Dat maakt slachtoffers kwetsbaar t<strong>en</strong> opzichte van person<strong>en</strong> of<br />

instanties die e<strong>en</strong> bepaalde claim op h<strong>en</strong> do<strong>en</strong>.<br />

4.1.3 Behoeft<strong>en</strong> van het slachtoffer<br />

Om rek<strong>en</strong>ing te houd<strong>en</strong> met de belang<strong>en</strong> van slachtoffers <strong>en</strong> om het herstelproces te<br />

ondersteun<strong>en</strong>, of in ieder geval niet te belemmer<strong>en</strong>, is het belangrijk om inzicht te hebb<strong>en</strong> in<br />

de belangrijkste behoefte van slachtoffers. T<strong>en</strong> Boom, Kuipers <strong>en</strong> Mo<strong>en</strong>e 79 pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> in<br />

hun studie naar behoeft<strong>en</strong> van slachtoffers van delict<strong>en</strong> het volg<strong>en</strong>de overzicht van<br />

m<strong>en</strong>selijke basisbehoeft<strong>en</strong>:<br />

1. fysiologische behoeft<strong>en</strong><br />

2. veiligheidsbehoeft<strong>en</strong><br />

3. liefde/geborg<strong>en</strong>heid/positieve relaties met ander<strong>en</strong><br />

4. zelfverwez<strong>en</strong>lijking: onafhankelijkheid/autonomie<br />

5. achting: positieve id<strong>en</strong>titeit<br />

6. begrip van de realiteit/w<strong>en</strong>s te wet<strong>en</strong>, te begrijp<strong>en</strong><br />

7. effectiviteit <strong>en</strong> controle<br />

8. rechtvaardigheid,<br />

Kijk<strong>en</strong> we terug naar de gevolg<strong>en</strong> die slachtoffers ondervind<strong>en</strong> van schokk<strong>en</strong>de<br />

gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> (zie 4.1.2), dan zi<strong>en</strong> we dat deze e<strong>en</strong> impact hebb<strong>en</strong> op alle niveaus van de<br />

basisbehoeft<strong>en</strong>:<br />

Ad 1. Specifieke fysiologische behoeft<strong>en</strong> van slachtoffers omvatt<strong>en</strong> het normaliser<strong>en</strong> van<br />

lichamelijk reacties, het herstel van lichamelijke integriteit <strong>en</strong> de behandeling c.q. g<strong>en</strong>ezing<br />

van letsel.<br />

Ad 2. De veiligheidsbehoefte heeft in eerste instantie betrekking op het wegkom<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong><br />

ev<strong>en</strong>tuele gevaarsituatie, dus het zekerstell<strong>en</strong> van de fysieke veiligheid. In tweede instantie<br />

gaat het ook om het herstel van het ontologische gevoel van veiligheid (onkwetsbaarheid,<br />

voorspelbaarheid <strong>en</strong> structuur)<br />

Ad 3. De behoefte laat zich vertal<strong>en</strong> als de behoefte aan troost, emotionele ondersteuning <strong>en</strong><br />

erk<strong>en</strong>ning. Ook het basale vertrouw<strong>en</strong> in ander<strong>en</strong> moet hersteld word<strong>en</strong>.<br />

Ad 4. Slachtoffers hebb<strong>en</strong> – in het kader van de verwerking – vaak behoefte om zin te gev<strong>en</strong><br />

aan de schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is die ze is overkom<strong>en</strong>. Naast alle negatieve gevolg<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

zij soms (gedeeltelijk) ook e<strong>en</strong> positieve draai aan het gebeurde gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> mogelijkhed<strong>en</strong> zi<strong>en</strong><br />

voor persoonlijke groei of e<strong>en</strong> maatschappelijk belang. Bijvoorbeeld in het mobiliser<strong>en</strong> van de<br />

sam<strong>en</strong>leving <strong>teg<strong>en</strong></strong> zinloos geweld spel<strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke rol.<br />

Ad 5. Hoewel slachtoffers erk<strong>en</strong>ning <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> voor hetge<strong>en</strong> h<strong>en</strong> is overkom<strong>en</strong>, verhoudt de<br />

slachtofferrol zich slecht met e<strong>en</strong> duurzame positieve id<strong>en</strong>titeit. Slachtofferschap roept sterke<br />

associaties op met passiviteit, zieligheid, machteloosheid <strong>en</strong> dat zijn doorgaans ge<strong>en</strong><br />

ingrediënt<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> positieve id<strong>en</strong>titeit.<br />

Ad 6. Begrip van de realiteit is tijdelijk opgeschort, zoveel wordt duidelijk wanneer slachtoffers<br />

vertell<strong>en</strong> dat ze het gevoel hadd<strong>en</strong> zich in e<strong>en</strong> film of in e<strong>en</strong> droom te bevind<strong>en</strong>. Ontk<strong>en</strong>ning<br />

van het gebeurde kan op de korte termijn gunstig zijn of zelfs noodzakelijk voor het herstel,<br />

maar uiteindelijk zal het slachtoffer in het reine moet<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> met de nieuwe realiteit die als<br />

gevolg van het gebeurde is ontstaan. Dan doet zich de waaromvraag voor: waarom is mij dit<br />

overkom<strong>en</strong>? Waarom deed die ander mij dit aan? De eerder g<strong>en</strong>oemde coping strategieën<br />

zijn e<strong>en</strong> hulpmiddel om weer (be)grip (van) op de realiteit te krijg<strong>en</strong> .<br />

Ad 7. Het verlies van controle <strong>en</strong> basale zekerhed<strong>en</strong> k<strong>en</strong>merkt de slachtofferervaring. Het<br />

terugwinn<strong>en</strong> van controle is dan ook e<strong>en</strong> voorwaarde voor herstel. E<strong>en</strong>maal in de positie van<br />

slachtoffer nem<strong>en</strong> ander<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong>d beslissing<strong>en</strong> over zak<strong>en</strong> waarin het slachtoffer de<br />

voornaamste belanghebb<strong>en</strong>de is, maar waarover hij weinig of ge<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>schap kan<br />

uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

79 (2008: 12)<br />

42


Ad 8. Het geloof in e<strong>en</strong> rechtvaardige wereld is e<strong>en</strong> onmisbaar lev<strong>en</strong>sprincipe. Dat krijgt e<strong>en</strong><br />

flinke knauw, maar is zeker te hel<strong>en</strong>. Bijvoorbeeld door erk<strong>en</strong>ning van hetge<strong>en</strong> het slachtoffer<br />

overkom<strong>en</strong> is, hulp <strong>en</strong> steun van de omgeving <strong>en</strong> het straff<strong>en</strong> van de ev<strong>en</strong>tuele dader.<br />

De behoefte aan privacy komt niet expliciet in het rijtje voor, maar vormt natuurlijk wel e<strong>en</strong><br />

compon<strong>en</strong>t van behoeft<strong>en</strong> als veiligheid, geborg<strong>en</strong>heid, onafhankelijkheid <strong>en</strong> autonomie,<br />

effectiviteit <strong>en</strong> controle.<br />

We hebb<strong>en</strong> in deze paragraaf e<strong>en</strong> uitgebreid beeld geschetst van de fysieke, m<strong>en</strong>tale <strong>en</strong><br />

sociale process<strong>en</strong> <strong>en</strong> mechanism<strong>en</strong> die op gang kom<strong>en</strong> wanneer m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> ernstige<br />

calamiteit verzeild rak<strong>en</strong>. Daarmee hop<strong>en</strong> we de lezer handvatt<strong>en</strong> te gev<strong>en</strong> om de ervaring<strong>en</strong><br />

van slachtoffers met de media – die in de volg<strong>en</strong>de paragraaf aan de orde kom<strong>en</strong> – in e<strong>en</strong><br />

context te kunn<strong>en</strong> plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> te begrijp<strong>en</strong>.<br />

4.2 Media-ervaring<strong>en</strong> van slachtoffers<br />

‘Nooit eerder heb ik stilgestaan bij de rol van de pers bij dergelijke aangrijp<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>. De<br />

politie was bij wijze van sprek<strong>en</strong> de deur nog niet uit, of de media stond<strong>en</strong> al bol van de verhal<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

speculaties. Radio Rijnmond maakte als eerste gewag van de moord op Hester. Het nieuws kwam<br />

regelrecht uit Mexico <strong>en</strong> rammelde aan alle kant<strong>en</strong>: Hester was e<strong>en</strong> 20-jarige stud<strong>en</strong>te <strong>en</strong> slachtoffer<br />

van e<strong>en</strong> lustmoord, terwijl wij alle<strong>en</strong> nog maar wist<strong>en</strong> dat ze was omgebracht. (…) Het was<br />

verschrikkelijk frustrer<strong>en</strong>d dat Hester ine<strong>en</strong>s als 20-jarige werd afgeschilderd, dat verdraaide de hele<br />

gebeurt<strong>en</strong>is. Het is nogal e<strong>en</strong> verschil of je als ouders iemand van 20 of van 28 jaar naar de andere kant<br />

van de wereld laat reiz<strong>en</strong>. Van e<strong>en</strong> 28-jarige mag je aannem<strong>en</strong> dat ze op eig<strong>en</strong> b<strong>en</strong><strong>en</strong> kan staan <strong>en</strong> de<br />

juiste beslissing<strong>en</strong> neemt. Dat bericht werd, ev<strong>en</strong> foutief, overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> aantal krant<strong>en</strong>. En voor<br />

we zelf nog maar iets wist<strong>en</strong> over de aanleiding van de moord <strong>en</strong> uiting<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> roofmoord, kwam<strong>en</strong><br />

de Haagsche Courant <strong>en</strong> De Telegraaf al met stevige s<strong>en</strong>satieverhal<strong>en</strong> over gedwong<strong>en</strong> seksvideoopnames<br />

<strong>en</strong> andere ell<strong>en</strong>de. Ook de datum van het misdrijf verschilde van krant tot krant. Ik maakte me<br />

zo verschrikkelijk boos over dat soort speculaties <strong>en</strong> onwaarhed<strong>en</strong>, dat ik e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> persbericht uitgaf,<br />

waarin ik exact vertelde wat er gebeurd was <strong>en</strong> wat we wist<strong>en</strong>: de 28-jarige architecte Hester van Nierop<br />

is op 19 september 1998 in Ciudad Juárez om onbek<strong>en</strong>de red<strong>en</strong><strong>en</strong> vermoord. Haar lichaam is onder<br />

e<strong>en</strong> bed in e<strong>en</strong> hotelkamer aangetroff<strong>en</strong>. Ze bleek te zijn gewurgd.<br />

Bij de Telegraaf sorteerde dat wel e<strong>en</strong> heel speciaal effect: Hester werd daar gewoon voor de tweede<br />

keer slachtoffer. Het werd de tweede moord in e<strong>en</strong> paar dag<strong>en</strong> tijd in Ciudad Juárez, <strong>en</strong> weer op e<strong>en</strong><br />

<strong>Nederland</strong>se…met dezelfde naam. We war<strong>en</strong> perplex. En al helemaal to<strong>en</strong> ik de krant belde om op de<br />

gemaakte fout<strong>en</strong> te wijz<strong>en</strong>. ‘Mevrouw, wat is dat e<strong>en</strong> akelige vergissing van ons geweest. Ach ja,<br />

vakantietijd, hè. Verschrikkelijk! Ik heb e<strong>en</strong> voorstel: we stur<strong>en</strong> morg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> fotograaf om e<strong>en</strong> mooie foto<br />

van u te mak<strong>en</strong>. Hij komt sam<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> journaliste <strong>en</strong> zij zal u uitgebreid interview<strong>en</strong> voor de pagina<br />

‘Vrouw’. U kunt dan precies vertell<strong>en</strong> wat er is misgegaan. Uiteraard zijn we daar niet op ingegaan.’<br />

Citaat uit ‘Noodkreet uit Juárez’; e<strong>en</strong> moeder over de moord op haar dochter in Mexico 80<br />

Overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> met toestemming van de auteur<br />

Het bov<strong>en</strong>staande citaat is e<strong>en</strong> treff<strong>en</strong>de illustratie van wat slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> voor<br />

de kiez<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> wanneer de media h<strong>en</strong> e<strong>en</strong>maal in het vizier heeft. Bij nadere<br />

beschouwing van de ervaring<strong>en</strong> van de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uit dit onderzoek – negatieve én<br />

positieve – zi<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> tweedeling optred<strong>en</strong>: ervaring<strong>en</strong> die betrekking hebb<strong>en</strong> op de inhoud<br />

<strong>en</strong> aard van de berichtgeving <strong>en</strong> ervaring<strong>en</strong> die betrekking hebb<strong>en</strong> op de totstandkoming van<br />

de berichtgeving. In de volg<strong>en</strong>de twee subparagraf<strong>en</strong> lop<strong>en</strong> we stapsgewijs e<strong>en</strong> aantal<br />

punt<strong>en</strong> na aan de hand van wat slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> ons verteld<strong>en</strong>. Daarbij<br />

betrekk<strong>en</strong> we ook reacties van de andere respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van dit onderzoek.<br />

80 Van Nierop (1998: 36-37)<br />

43


4.2.1 Inhoud <strong>en</strong> aard van de berichtgeving<br />

Persoonlijke gegev<strong>en</strong>s<br />

In de <strong>Nederland</strong>se media is het bijna vanzelfsprek<strong>en</strong>d om slachtoffers met naam <strong>en</strong> to<strong>en</strong>aam<br />

op te voer<strong>en</strong>. Verdacht<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> doorgaans op veel meer terughoud<strong>en</strong>dheid rek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Dat is<br />

slecht te verter<strong>en</strong> voor slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong>. ‘Ik vind het belachelijk!’, aldus de<br />

moeder van e<strong>en</strong> vermoorde zoon, ‘Dat daders zo beschermd word<strong>en</strong>, met e<strong>en</strong> balkje voor<br />

hun og<strong>en</strong>, door alle<strong>en</strong> initial<strong>en</strong> te vermeld<strong>en</strong>. Potverdorie, noem ze met naam <strong>en</strong> to<strong>en</strong>aam!<br />

Noem de plaats waar ze vandaan kom<strong>en</strong>, noem de straat waar ze won<strong>en</strong>, want dat do<strong>en</strong> ze<br />

ook met ons!’ E<strong>en</strong> slachtoffer van stalking zag zich buit<strong>en</strong>gewoon herk<strong>en</strong>baar opgevoerd in<br />

het verslag over de rechtszitting: ‘Er is ge<strong>en</strong> twijfel mogelijk dat het over mij gaat. Maar ik b<strong>en</strong><br />

het slachtoffer! Míjn gegev<strong>en</strong>s staan erin. Dat vond ik heel raar.’<br />

Media-ethicus Huub Evers heeft wel e<strong>en</strong> verklaring. ‘De praktijk bij verdacht<strong>en</strong> is veel<br />

e<strong>en</strong>duidiger <strong>en</strong> er is e<strong>en</strong> duidelijke traditie. Net na de Tweede Wereldoorlog heeft e<strong>en</strong> aantal<br />

hoofdredacteur<strong>en</strong> afsprak<strong>en</strong> gemaakt over het bescherm<strong>en</strong> van de id<strong>en</strong>titeit van verdacht<strong>en</strong>.<br />

Als je kijkt naar de formulering in de Leidraad, dan is e<strong>en</strong> verdachte in beginsel wel<br />

beschermd <strong>en</strong> e<strong>en</strong> slachtoffer in beginsel niet.’ T<strong>en</strong> grondslag aan de zog<strong>en</strong>aamde<br />

‘initial<strong>en</strong>regel’ voor verdacht<strong>en</strong> ligt het principe dat schuld eerst bewez<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat<br />

het prijsgev<strong>en</strong> van de id<strong>en</strong>titeit de verdachte bij voorbaat stigmatiseert. Ook juridisch zit er<br />

e<strong>en</strong> stok achter de deur, is de ervaring van eindredacteur Van der Maas van Hart van<br />

<strong>Nederland</strong>: ‘Als je e<strong>en</strong> verdachte herk<strong>en</strong>baar in beeld br<strong>en</strong>gt, dan krijg je ook weer gezeur<br />

met e<strong>en</strong> advocaat <strong>en</strong> is er kans op e<strong>en</strong> rechtszaak.’<br />

Overig<strong>en</strong>s zijn er ook bij de media voldo<strong>en</strong>de sceptici te vind<strong>en</strong> wat betreft deze regel: ‘Als<br />

iemand verdachte is <strong>en</strong> het is niet duidelijk dat hij het heeft gedaan, dan moet je hem<br />

anonimiser<strong>en</strong>. Maar als het duidelijk is… De moord<strong>en</strong>aar van Pim Fortuyn. Ik geloof dat<br />

niemand eraan twijfelde dat die man het gedaan had. Moet je die met initial<strong>en</strong> gaan<br />

noem<strong>en</strong>?’, aldus hoofdredacteur Harm Taselaar van RTL-Nieuws. E<strong>en</strong> aantal media doet dat<br />

in dat soort gevall<strong>en</strong> dan ook niet meer.<br />

‘Ik vind dat slachtoffers op z’n minst dezelfde bescherming als verdacht<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>,’<br />

stelt Thom Me<strong>en</strong>s, ombudsman van de Volkskrant. Maar daarin vindt hij weinig<br />

medestanders. Het is immers zo’n bek<strong>en</strong>d gegev<strong>en</strong> dat verdacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> daders met initial<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> aangeduid. Journalistiekprofessor Marcel Broersma: ‘Als de media e<strong>en</strong> slachtoffer<br />

met initial<strong>en</strong> aanduid<strong>en</strong>, dan werkt dat stigmatiser<strong>en</strong>d.’<br />

De algem<strong>en</strong>e opvatting bij de beroepsgroep is dat het voor de volledigheid van de<br />

berichtgeving vereist is om slachtoffers met naam <strong>en</strong> to<strong>en</strong>aam te vermeld<strong>en</strong>, mits slachtoffers<br />

daar ge<strong>en</strong> schade van ondervind<strong>en</strong>. Daarom do<strong>en</strong> media dat bij zed<strong>en</strong>zak<strong>en</strong> bijvoorbeeld<br />

meestal niet. Maar verder ziet m<strong>en</strong> weinig risico op stigmatisering zoals bij verdacht<strong>en</strong>, want<br />

bij het publiek zoud<strong>en</strong> slachtoffers vooral sympathie oproep<strong>en</strong>. Slachtoffers ervar<strong>en</strong> dat<br />

anders. ‘Iedere<strong>en</strong> heeft nu zijn oordeel over mij,’ aldus e<strong>en</strong> slachtoffer wier relatieperikel<strong>en</strong><br />

uitgebreid aan de orde kwam<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> rechtbankverslag in de regionale krant. Zij woont in<br />

e<strong>en</strong> dorp <strong>en</strong> uit de details van het verslag was onmisk<strong>en</strong>baar af te leid<strong>en</strong> dat zij de (on<strong>wil</strong>lige)<br />

hoofdpersoon was van het verhaal.<br />

De weduwe van e<strong>en</strong> omgekom<strong>en</strong> brandweerman ergert zich <strong>en</strong>orm dat ook haar kinder<strong>en</strong><br />

met hun volledige naam in de berichtgeving word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd. ‘Ik <strong>wil</strong> h<strong>en</strong> zoveel mogelijk uit<br />

de publiciteit houd<strong>en</strong>. Als ik erg<strong>en</strong>s he<strong>en</strong> ga <strong>en</strong> mijn naam noem, dan is alles gelijk in rep <strong>en</strong><br />

roer. Dat is puur omdat je met je naam in de krant hebt gestaan. Als ik mijn naam noem, dan<br />

gaan bij e<strong>en</strong> heleboel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> de voelspriet<strong>en</strong> op. ‘O, dat is die <strong>en</strong> die’. En dat overkomt de<br />

kinder<strong>en</strong> ook. Ik <strong>wil</strong> niet dat ze altijd dát stempel krijg<strong>en</strong>: dat is het kind van die <strong>en</strong> die. Als wij<br />

erg<strong>en</strong>s he<strong>en</strong> gaan, dan <strong>wil</strong> ik gewoon met z’n drietjes zijn. Niet die <strong>en</strong> die zijn, <strong>en</strong> steeds<br />

herk<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>. Je <strong>wil</strong>t ook wel e<strong>en</strong>s anoniem rondlop<strong>en</strong>. Maar je hebt met naam <strong>en</strong><br />

to<strong>en</strong>aam in de krant gestaan <strong>en</strong> dan is dat is heel lastig.’<br />

Beeld<br />

Media zegg<strong>en</strong> terughoud<strong>en</strong>d te zijn met het gebruik van foto’s of beeld<strong>en</strong> van duidelijk<br />

herk<strong>en</strong>bare gewonde slachtoffers of dod<strong>en</strong>. Volg<strong>en</strong>s Broersma stek<strong>en</strong> <strong>Nederland</strong>se media op<br />

dit gebied zonder meer gunstig af bij hun Belgische <strong>en</strong> Britse collega’s. De foto’s van de<br />

neergeschot<strong>en</strong> Pim Fortuyn op de parkeerplaats van Mediapark <strong>en</strong> van het ontzielde lichaam<br />

van de door e<strong>en</strong> clusterbom getroff<strong>en</strong> cameraman Stan Storimans in de arm<strong>en</strong> van zijn RTLcollega<br />

zijn uitzondering<strong>en</strong>. Hun nieuwswaarde staat buit<strong>en</strong> discussie. Maar de publicatie<br />

ervan riep wel e<strong>en</strong> storm van reacties op. De weduwe van Storimans vertelt in e<strong>en</strong> rec<strong>en</strong>t<br />

44


interview met dagblad BN De Stem: ‘De volg<strong>en</strong>de dag stond de foto van e<strong>en</strong> dode Stan die<br />

e<strong>en</strong> auto in wordt getild, op de voorpagina van de Telegraaf. Twee boekhandels in Goirle<br />

hebb<strong>en</strong> die ocht<strong>en</strong>d uit zichzelf die krant uit de schapp<strong>en</strong> gehaald. In zo’n fijn dorp won<strong>en</strong> we<br />

dus. Ik b<strong>en</strong> laatst naar ze toe gegaan om ze te be<strong>dank</strong><strong>en</strong>. Maar ze zeid<strong>en</strong>: ‘Zo’n foto, dat doe<br />

je niet.’ Mijn dochter was de ocht<strong>en</strong>d na Stans dood naar de winkel gegaan, om e<strong>en</strong> dagboek<br />

te kop<strong>en</strong>. De Telegraaf was net uit de schapp<strong>en</strong> gehaald. Gelukkig. Ja, Stan maakte ook dat<br />

soort beeld<strong>en</strong>. Maar hij monteerde ze ook altijd zelf, hij zorgde dat hij niet te ver ging. Daarbij,<br />

er is e<strong>en</strong> soort ongeschrev<strong>en</strong> regel. Zulke beeld<strong>en</strong> maak je niet van <strong>Nederland</strong>se collega’s <strong>en</strong><br />

zo’n foto in e<strong>en</strong> <strong>Nederland</strong>se krant plaats<strong>en</strong> doe je al helemaal niet. Gelukkig is daarna e<strong>en</strong><br />

discussie op gang gekom<strong>en</strong>: wat is ethisch verantwoord.’ 81 Ook Jero<strong>en</strong> Akkermans gaf<br />

onlangs in e<strong>en</strong> uitz<strong>en</strong>ding van Netwerk <strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de krant<strong>en</strong>artikel<strong>en</strong> te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dat hij het<br />

gedrag van collega-journalist<strong>en</strong> ter plekke – wel film<strong>en</strong> <strong>en</strong> fotografer<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet help<strong>en</strong> –<br />

stuit<strong>en</strong>d vond <strong>en</strong> dat de Telegraaf met het afdrukk<strong>en</strong> van de bewuste foto ernstig over de<br />

schreef was gegaan. 82<br />

Al te expliciete foto’s mog<strong>en</strong> dan not done zijn, media nem<strong>en</strong> wel vaak e<strong>en</strong> portretafbeelding<br />

van de betrokk<strong>en</strong>e op in de berichtgeving. Soms figurer<strong>en</strong> daarop ook familieled<strong>en</strong> of<br />

bek<strong>en</strong>d<strong>en</strong>.<br />

Slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> zich regelmatig af waarom het publiek zo nodig moet<br />

wet<strong>en</strong> hoe zij of hun dierbar<strong>en</strong> eruit zi<strong>en</strong>. In veel gevall<strong>en</strong> word<strong>en</strong> de afbeelding<strong>en</strong> zonder<br />

toestemming van betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> gemaakt, verstrekt <strong>en</strong> gepubliceerd. ‘In de aanloop van de<br />

(uitvaart)di<strong>en</strong>st was ik bij de kazerne <strong>en</strong> to<strong>en</strong> stond TV Dr<strong>en</strong>the daar te film<strong>en</strong>. Ik was daar<br />

met de kinder<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> vri<strong>en</strong>din liep daar ook <strong>en</strong> we omhelsd<strong>en</strong> elkaar. To<strong>en</strong> kreeg ik dus door<br />

dat ze dat stond<strong>en</strong> te film<strong>en</strong>. Ik heb ze gezegd: ‘Als je me nu filmt <strong>en</strong> je z<strong>en</strong>dt het uit, dan heb<br />

je e<strong>en</strong> heel groot probleem.’ Ik heb er nog wat achteraan gezegd, dat zal ik niet herhal<strong>en</strong>.<br />

‘Nee, nee, we z<strong>en</strong>d<strong>en</strong> niks uit.’ En ik zit ’s avond televisie te kijk<strong>en</strong>, wat zie ik: precies, dát<br />

stuk. To<strong>en</strong> heb ik er ook achteraan gebeld <strong>en</strong> gezegd: ‘Dat vind ik echt bij de beest<strong>en</strong> af. Dat<br />

vind ik gewoon grof!’ Nee, dat was niet de bedoeling geweest, dat hadd<strong>en</strong> ze niet goed<br />

geknipt. Dat vond ik gewoon e<strong>en</strong> lulverhaal,’ aldus e<strong>en</strong> nabestaande.<br />

Schol<strong>en</strong> blijk<strong>en</strong> nogal e<strong>en</strong>s de bron van foto’s te zijn zonder dat ze toestemming van de<br />

ouders hebb<strong>en</strong>, zo is de ervaring van verschill<strong>en</strong>de nabestaand<strong>en</strong>. ‘Als je dan ’s avonds het<br />

journaal aanzet <strong>en</strong> het begint met zo’n grote foto van je zoon dan maakt dat het allemaal<br />

extra onwerkelijk <strong>en</strong> het maakt je ook boos. Boos omdat ze ons nooit toestemming hebb<strong>en</strong><br />

gevraagd e<strong>en</strong> foto te publicer<strong>en</strong>,’ aldus e<strong>en</strong> vader, die de foto herk<strong>en</strong>de als e<strong>en</strong> schoolfoto.<br />

Internet is uiteraard ook e<strong>en</strong> vindplaats van beeldmateriaal. Sommige media beschouw<strong>en</strong><br />

sites als Youtube <strong>en</strong> Hyves zonder meer als publiek domein, waarvan ze naar believ<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

zonder toestemming of bronvermelding afbeelding<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> hal<strong>en</strong>. ‘Bij het AD bijvoorbeeld<br />

hebb<strong>en</strong> ze ook e<strong>en</strong> foto van (..) erg<strong>en</strong>s vandaan geplukt. Ik zou die foto zelf niet hebb<strong>en</strong><br />

uitgekoz<strong>en</strong>. Maar k<strong>en</strong>nelijk mag dat allemaal; het gebeurt allemaal maar,’ constateert e<strong>en</strong><br />

vader wi<strong>en</strong>s zoon bijna twee jaar geled<strong>en</strong> is vermoord.<br />

‘Het is niet meer zo dat de foto’s in e<strong>en</strong> fotoboek thuis in de kast zitt<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat media er fysiek<br />

om moet<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong>,’ verduidelijkt Broersma, ‘Iedere<strong>en</strong> kan erbij. Naarmate er meer media zijn<br />

die dat ook gaan do<strong>en</strong>, ontstaat er bij de meer serieuzere media iets van: die foto van die<br />

persoon is overal toegankelijk. Je hoeft de naam maar in te tikk<strong>en</strong>. Waarom zoud<strong>en</strong> wij die<br />

dan ook niet gebruik<strong>en</strong>? Anders mak<strong>en</strong> we onszelf belachelijk als informatieverschaffers. Dus<br />

de gr<strong>en</strong>s wordt op die manier wel opgerekt. Eig<strong>en</strong>lijk vind ik dat veel media daar nog heel<br />

prud<strong>en</strong>t mee omgaan. Zelfs als er e<strong>en</strong> foto op internet staat, dan drukk<strong>en</strong> ze die toch niet af.<br />

Maar hoe lang dat nog houdbaar is?’<br />

Ook al zijn slachtoffers niet altijd herk<strong>en</strong>baar op beeld<strong>en</strong>, ze kunn<strong>en</strong> bij nabestaand<strong>en</strong> toch<br />

e<strong>en</strong> schok teweeg br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. ‘Het was zo bizar,’ vertelt e<strong>en</strong> moeder wier zoon na wek<strong>en</strong><br />

vermist te zijn geweest, vermoord <strong>en</strong> begrav<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> bos was gevond<strong>en</strong>. ‘We zat<strong>en</strong> die<br />

avond met familie <strong>en</strong> vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> op bezoek <strong>en</strong> iemand zet de tv aan. Word<strong>en</strong> we ope<strong>en</strong>s<br />

geconfronteerd met beeld<strong>en</strong> van het lichaam van (…) in e<strong>en</strong> bodybag, dat zo in e<strong>en</strong> kist<br />

gegooid werd. Daar war<strong>en</strong> we totaal niet op voorbereid. Ik zag hoe die zak in de kist<br />

gesmet<strong>en</strong> werd. Niet gelegd, maar gesmét<strong>en</strong>!’ Zij heeft na jar<strong>en</strong> die beeld<strong>en</strong> nog lev<strong>en</strong>dig op<br />

haar netvlies staan. Bij nabestaand<strong>en</strong> van verkeersongevall<strong>en</strong> zijn het vaak beeld<strong>en</strong> van<br />

verfrommelde wrakk<strong>en</strong> van auto’s, fiets<strong>en</strong> <strong>en</strong> dergelijke die pijnlijke herinnering<strong>en</strong> oproep<strong>en</strong>.<br />

81 BN De Stem 9 januari 2009<br />

82 Netwerk, NCRV, wo<strong>en</strong>sdag 11 februari 2009<br />

45


Piet Oosthoek, lezersredacteur bij de BN De Stem, vertelt dat er regelmatig discussie op de<br />

redactie plaatsvindt of bepaalde foto’s wel of niet kunn<strong>en</strong>. ‘Het beleid is dat we van<br />

verkeersongelukk<strong>en</strong> in de regio wel foto’s plaats<strong>en</strong>, maar daar mag niets van ev<strong>en</strong>tuele<br />

slachtoffers op te zi<strong>en</strong> zijn. Ook niet onder e<strong>en</strong> lak<strong>en</strong> als het kan. Zelfs met sfeerfoto’s – je<br />

k<strong>en</strong>t dat wel, e<strong>en</strong> schooltasje op e<strong>en</strong> kruispunt of zo – zijn we heel terughoud<strong>en</strong>d. Wel e<strong>en</strong>s<br />

té, vind ik. Aan de andere kant mag ik er ook niet te licht over d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, maar het feit dat iets in<br />

de krant komt, is onvergelijkbaar veel minder erg dan wat ze is overkom<strong>en</strong>.’<br />

Relevante versus saillante details<br />

De journalistieke Leidraad stelt dat berichtgeving zo volledig mogelijk moet zijn. Lezers,<br />

kijkers <strong>en</strong> luisteraars moet<strong>en</strong> zich e<strong>en</strong> zo goed mogelijk beeld kunn<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> van de<br />

gebeurt<strong>en</strong>is in kwestie. Alle feit<strong>en</strong> die relevant zijn in relatie tot het gebeurde of tot e<strong>en</strong><br />

maatschappelijk belang, moet<strong>en</strong> dus vermeld word<strong>en</strong>. Maar relevantie is e<strong>en</strong> ontzett<strong>en</strong>d<br />

rekbaar begrip, vooral voor de meer populaire media. Zo maar e<strong>en</strong> voorbeeldje, afkomstig<br />

van voorpagina van de Telegraaf van 3 december 2008. Het bericht gaat over de dood van<br />

e<strong>en</strong> <strong>Nederland</strong>se toeriste in Thailand. De 34-jarige vrouw is dodelijk verongelukt to<strong>en</strong> ze in<br />

gezelschap van haar moeder met de taxi van Bangkok naar Phuket reisde. Het vliegveld van<br />

Bangkok was immers bezet <strong>en</strong> de vrouw<strong>en</strong> hoopt<strong>en</strong> via Phuket terug te ker<strong>en</strong> naar<br />

<strong>Nederland</strong>. De moeder overleefde het ongeluk. Tot zover de (relevante) feit<strong>en</strong>. De Telegraaf<br />

vermeldt behalve de volledige naam van het slachtoffer ook het feit dat zij vijf maand<strong>en</strong><br />

zwanger was, de naam van haar man <strong>en</strong> zoontje, haar functie (Officier van Justitie) de plaats<br />

waar ze werkt (Functioneel Parket in Amsterdam), alsmede de zak<strong>en</strong> waarbij ze betrokk<strong>en</strong> is<br />

geweest als fraudeofficier. Zak<strong>en</strong> die hoeg<strong>en</strong>aamd niets met het gebeurde van do<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> ook ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele maatschappelijke relevantie hebb<strong>en</strong>, maar die wel e<strong>en</strong> aantasting van de<br />

privacy vorm<strong>en</strong>. De foto in het stuk is e<strong>en</strong> uitsnede uit e<strong>en</strong> trouwfoto, waarvan wij e<strong>en</strong> zeer<br />

sterk vermoed<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> dat die zonder toestemming van de nabestaand<strong>en</strong> is verkreg<strong>en</strong>.<br />

Hoogleraar journalistiek Broersma: ‘Ik vind dit wel e<strong>en</strong> dubieus geval. Berichtgeving moet<br />

volledig zijn. Daar heeft het publiek ook e<strong>en</strong> belang bij <strong>en</strong> ook de media. Maar daar zijn wel<br />

gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> in natuurlijk.’<br />

Eén van de nabestaand<strong>en</strong>, moeder van e<strong>en</strong> vermoord meisje, vertelt tijd<strong>en</strong>s het<br />

onderzoeksinterview dat in verschill<strong>en</strong>de media breed werd uitgemet<strong>en</strong> dat zij werkzaam was<br />

bij e<strong>en</strong> seksclub. Dat klopte, maar als administratief medewerker. Daarmee werd e<strong>en</strong> bepaald<br />

beeld van haar gecreëerd. Haar zoontje durfde niet meer naar school uit angst voor de<br />

reactie van zijn klasg<strong>en</strong>ootjes. Het was e<strong>en</strong> detail dat hoeg<strong>en</strong>aamd niets met het voorval te<br />

mak<strong>en</strong> had. E<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>de columnist schreef onder het motto ‘Het zijn nam<strong>en</strong> die ertoe do<strong>en</strong>’<br />

e<strong>en</strong> sfeerschets over de moord op haar dochter. Daarin noemde hij de naam van de straat<br />

waar ze woonde, de school waar ze zat, het café waar ze wel e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> frietje at, het feit dat<br />

ouders gescheid<strong>en</strong> war<strong>en</strong> <strong>en</strong> de vader in Duitsland woonde <strong>en</strong> de naam van de seksclub<br />

waar haar moeder e<strong>en</strong> administratieve functie vervulde. De int<strong>en</strong>ties van de columnist war<strong>en</strong><br />

misschi<strong>en</strong> goed, maar hij legde ook e<strong>en</strong> absoluut gebrek aan empathie voor de situatie van<br />

de nabestaand<strong>en</strong> aan de dag. De column versche<strong>en</strong> opnieuw in e<strong>en</strong> Volkskrant weblog <strong>en</strong><br />

leverde e<strong>en</strong> aantal niet mis te verstane lezersreacties op: ‘Hieruit kunn<strong>en</strong> wij afleid<strong>en</strong> dat de<br />

vrijheid van columnist<strong>en</strong> zozeer de perk<strong>en</strong> van de krant te buit<strong>en</strong> mag gaan, dat weerloze<br />

burgers feitelijk vogelvrij zijn <strong>teg<strong>en</strong></strong>over gewet<strong>en</strong>loze stukjesschrijvers die alle<strong>en</strong> rek<strong>en</strong>ing<br />

hoev<strong>en</strong> te houd<strong>en</strong> met hun eig<strong>en</strong>belang (zijnde geld <strong>en</strong> e<strong>en</strong> plaats in de lijst van 'Volkskrant-<br />

<strong>Nederland</strong>er van het Jaar'). De column (…) was e<strong>en</strong> voorbeeld van adding insult to injury. Uit<br />

de reactie van de Ombudsman blijkt niet dat de hoofdredactie de columnist verzocht heeft om<br />

alsjeblieft m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> te ontzi<strong>en</strong> die toch al zwaar getroff<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> die zich niet kunn<strong>en</strong> verwer<strong>en</strong><br />

<strong>teg<strong>en</strong></strong> de straf van dit soort rücksichtsloze publicaties.’<br />

‘Zij stell<strong>en</strong> het belang van de lezer - het belang van de lezers, zo noem<strong>en</strong> ze dat dan - bov<strong>en</strong><br />

mijn belang,’ constateert e<strong>en</strong> andere nabestaande wrang. ‘Dat is eig<strong>en</strong>lijk waar ik kwaad over<br />

b<strong>en</strong>, waar ik het niet mee e<strong>en</strong>s b<strong>en</strong>. Dat ze zegg<strong>en</strong>: ‘We hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verantwoordelijkheid<br />

naar onze lezers.’ Natuurlijk, ik zou het gek vind<strong>en</strong> als ze er niets over zoud<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong> in de<br />

krant. Maar dat hoeft niet het hele wel <strong>en</strong> wee van mijn familie te omvatt<strong>en</strong>? Mijn beroep <strong>en</strong><br />

dat van mijn vrouw <strong>en</strong> wat mijn vader doet. Is dat relevant? Is dat écht relevant? Ze <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

beeld creër<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar gaat het om. Zíj bepal<strong>en</strong> het beeld. En daar heb ik e<strong>en</strong> hekel aan. Altijd<br />

hoor, ook als het niet over mij gaat. Ze do<strong>en</strong> continu aan e<strong>en</strong> soort… ja… beïnvloeding van<br />

beeld<strong>en</strong> bij m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. Hoe moet je dat nu noem<strong>en</strong>? Stemmingmakerij is het soms. Ik <strong>wil</strong> e<strong>en</strong><br />

krant, e<strong>en</strong> medium dat wel gewoon nieuws heeft – daar lees je e<strong>en</strong> krant voor, daar kijk je het<br />

journaal voor – maar gewoon bij de feit<strong>en</strong> blijft.’<br />

46


Aan de andere kant verbaz<strong>en</strong> sommige journalist<strong>en</strong> zich ook wel weer in hoeverre m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

soms bereid zijn zich bloot te gev<strong>en</strong> voor de pers. ‘Als ik daarnaar kijk, dan d<strong>en</strong>k ik neg<strong>en</strong> van<br />

de ti<strong>en</strong> keer: ‘Mijn God, dat je dit gaat vertell<strong>en</strong>!’ Maar dat is persoonlijk. Ik zou zelf nóóit mijn<br />

verhaal do<strong>en</strong> voor de camera,’ aldus hoofdredacteur Van Ree van Hart van <strong>Nederland</strong>.<br />

Fout<strong>en</strong> in de berichtgeving<br />

Kleine fout<strong>en</strong> in de berichtgeving kunn<strong>en</strong> bij slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> toch e<strong>en</strong> grote<br />

impact hebb<strong>en</strong>. ‘De bericht<strong>en</strong> vermeldd<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> 20-jarige stud<strong>en</strong>te in Mexico was<br />

vermoord,’ aldus de moeder van het slachtoffer, ‘Maar ze was 28 <strong>en</strong> afgestudeerd. Dat lijkt<br />

niet zo belangrijk, maar voor ons als ouders is het dat wel. Het is nogal e<strong>en</strong> verschil of je als<br />

ouders je 20-jarige dochter in haar e<strong>en</strong>tje door Mexico laat trekk<strong>en</strong> of dat iemand 28 jaar is <strong>en</strong><br />

al afgestudeerd.’<br />

De vrouw van de omgekom<strong>en</strong> brandweerman heeft voorbeeld<strong>en</strong> te over. Haar man raakte<br />

waarschijnlijk onmiddellijk bewusteloos bij e<strong>en</strong> explosie in e<strong>en</strong> brand<strong>en</strong>de loods <strong>en</strong> stierf door<br />

zuurstofgebrek. Dat verhaal kon zij aan haar kinder<strong>en</strong> uitlegg<strong>en</strong> <strong>en</strong> die hadd<strong>en</strong> daar vrede<br />

mee, want papa had niet geled<strong>en</strong>. Maar er ded<strong>en</strong> ook versies van het gebeurde de ronde<br />

waarbij hij nog e<strong>en</strong> tijd zou hebb<strong>en</strong> geleefd, dat hij was omgekom<strong>en</strong> omdat de krachtige<br />

blusstraal van de crasht<strong>en</strong>der de loods deed instort<strong>en</strong>. Dat de betrokk<strong>en</strong> brandweerlied<strong>en</strong> niet<br />

goed zoud<strong>en</strong> zijn opgeleid. Dat ze de situatie verkeerd hadd<strong>en</strong> ingeschat <strong>en</strong> de brand<strong>en</strong>de<br />

loods niet binn<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> gaan.<br />

‘Als iemand zegt: ‘Hij was niet goed opgeleid,’ dan flip ik. Dan d<strong>en</strong>k ik: Je k<strong>en</strong>t hem helemaal<br />

niet, je weet helemaal niet hoe hij was. Twee jaar geled<strong>en</strong> beste bevelvoerder van <strong>Nederland</strong>!<br />

Dat word je niet zomaar! Dan kan ik het weer aan mijn kinder<strong>en</strong> uit gaan legg<strong>en</strong>. Het is lastig<br />

om ze bij krant<strong>en</strong> <strong>en</strong> televisie weg te houd<strong>en</strong>, Als er dan staat: ze war<strong>en</strong> niet goed opgeleid,<br />

ze hadd<strong>en</strong> niet naar binn<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> gaan, dan hebb<strong>en</strong> die kinder<strong>en</strong> ook zoiets van: papa ging<br />

toch alle<strong>en</strong> maar naar binn<strong>en</strong> als het veilig was? ‘Ja, lieverd, dat deed hij ook’. ‘Ja, maar daar<br />

staat…’ Dan roept er weer iemand wat, die er ge<strong>en</strong> verstand van heeft, die er helemaal niet<br />

bij was.’<br />

De ouders van e<strong>en</strong> vermoord kind zag<strong>en</strong> ook allerlei hele <strong>en</strong> halve onwaarhed<strong>en</strong><br />

voorbijkom<strong>en</strong> in de berichtgeving ‘Er stond<strong>en</strong> onzorgvuldighed<strong>en</strong> in. Dat (…) op karate zat <strong>en</strong><br />

dat het broertje van de dader zijn beste vri<strong>en</strong>dje was,’ aldus de moeder. De vader vult aan:<br />

‘Daar had ik ook heel veel moeite mee. Dat manneke is hier in drie jaar tijd e<strong>en</strong> paar keer<br />

kom<strong>en</strong> spel<strong>en</strong>. Het was zijn beste vri<strong>en</strong>dje niet <strong>en</strong> hij zat ook helemaal niet op karate. Aan dat<br />

soort ding<strong>en</strong> stoor ik me <strong>en</strong>orm. Van wie hebb<strong>en</strong> ze dat? Ze hebb<strong>en</strong> erg<strong>en</strong>s de klok hor<strong>en</strong><br />

luid<strong>en</strong>…’ ‘Ja, hoe kom<strong>en</strong> ze erop,’ vraagt ook de moeder zich af. ‘(…) was helemáál ge<strong>en</strong><br />

type om op e<strong>en</strong> vechtsport te zitt<strong>en</strong>.’<br />

Als lezersredacteur krijgt Oosthoek regelmatig m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> aan de lijn vanwege fout<strong>en</strong> in de<br />

berichtgeving. Hoewel de schuld niet altijd bij de krant ligt, gaat hij wel serieus met de<br />

klacht<strong>en</strong> om. ‘Vroeger ging je als verslaggever elke dag langs de politiebureaus. Nu is er e<strong>en</strong><br />

voorlichtingssite van de politie. Knipp<strong>en</strong>, plakk<strong>en</strong>, bericht klaar. Er gaat nog wel e<strong>en</strong>s wat mis<br />

met die bericht<strong>en</strong>, daar zijn we ons wel van bewust. Gelukkig voor ons kunn<strong>en</strong> we vrij vaak<br />

de politie de schuld gev<strong>en</strong>. We kunn<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> dan ook verwijz<strong>en</strong> naar de voorlichtingssite<br />

van de politie, want die is publiek toegankelijk. Maar of het nu de schuld van de politie is of<br />

niet, misschi<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> we in de krant iets rechtzett<strong>en</strong>. Wij kunn<strong>en</strong> dat soort bericht<strong>en</strong><br />

nauwelijks controler<strong>en</strong> natuurlijk <strong>en</strong> dat blijft zo. Als e<strong>en</strong> inbraak slecht is beschrev<strong>en</strong>, dat is<br />

tot daaraan toe. Maar als het om e<strong>en</strong> ongeluk gaat <strong>en</strong> uit het bericht blijkt dat het jóuw schuld<br />

zou zijn, terwijl jij weet dat het andermans schuld was...’<br />

Zijn er e<strong>en</strong>maal fout<strong>en</strong> in de berichtgeving geslop<strong>en</strong>, dan circuler<strong>en</strong> deze al snel op grote<br />

schaal, want media nem<strong>en</strong> veel van elkaar over. Tijd om te check<strong>en</strong> is er vaak niet <strong>en</strong> de<br />

noodzakelijke m<strong>en</strong>skracht daarvoor is al lang geled<strong>en</strong> wegbezuinigd.<br />

Gerucht<strong>en</strong> <strong>en</strong> speculaties<br />

E<strong>en</strong> kwalijke zaak is het als gerucht<strong>en</strong> <strong>en</strong> speculaties uit ‘niet-professionele’ bronn<strong>en</strong> zonder<br />

verificatie word<strong>en</strong> overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door reguliere media. Internet is e<strong>en</strong> <strong>dank</strong>baar platform voor<br />

allerlei gerucht<strong>en</strong>, speculaties, halve <strong>en</strong> hele waarhed<strong>en</strong>. De bron van de informatie is vaak<br />

onduidelijk, net als de int<strong>en</strong>ties waarmee de informatie op het internet is geplaatst. Dat e<strong>en</strong><br />

site als Ge<strong>en</strong> Stijl! expliciet vermeldt ‘t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>tieus, ongefundeerd <strong>en</strong> nodeloos kwets<strong>en</strong>d’ te<br />

zijn, weerhoudt ‘serieuze’ media er niet van dit als informatiebron te gebruik<strong>en</strong>. Maar ook<br />

anonieme telefoontjes of buurtroddel kom<strong>en</strong> in de berichtgeving terecht. Dat levert<br />

schrijn<strong>en</strong>de situaties op.<br />

47


De vader wi<strong>en</strong>s zoontje werd vermoord: ‘De eerste paar uur nadat het gebeurde, heeft er op<br />

internet iemand gesuggereerd dat ik de dader was. Dat is overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> internetsite<br />

(o.m. van BN De Stem, red.) Wie bed<strong>en</strong>kt zoiets? En hoe durv<strong>en</strong> ze het dan zo maar te<br />

publicer<strong>en</strong>? Om vier uur ’s middags gaf de politie e<strong>en</strong> persconfer<strong>en</strong>tie dat de vermoedelijke<br />

dader was aangehoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat hij ge<strong>en</strong> relatie met de familie had. To<strong>en</strong> was dat gerucht ook<br />

gelijk de wereld uit. Ik <strong>wil</strong> graag wet<strong>en</strong> wie dat de wereld in heeft gebracht, maar dat weet ik<br />

nog steeds niet. Ik heb het aan BN De Stem gevraagd <strong>en</strong> die zegg<strong>en</strong>: ‘We kunn<strong>en</strong> onze<br />

bronn<strong>en</strong> niet prijsgev<strong>en</strong>. Wij hebb<strong>en</strong> het ook maar overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>’. Is er dan nog <strong>en</strong>ige<br />

verificatie of gaat iedere<strong>en</strong> gewoon vrolijk knipp<strong>en</strong> <strong>en</strong> plakk<strong>en</strong>?’<br />

Oosthoek, lezersredacteur bij BN De Stem herinnert zich dat nog wel. ‘De familie is erg boos<br />

op ons geweest, omdat wij heel ev<strong>en</strong> op de site hebb<strong>en</strong> gehad, in de ur<strong>en</strong> na die gebeurt<strong>en</strong>is,<br />

dat de vader verdacht zou zijn, of iets dergelijks. Door e<strong>en</strong> ongelukkige toestand heeft dat<br />

ev<strong>en</strong> rondgezong<strong>en</strong> <strong>en</strong> in deze moderne tijd is alles wat rondzingt k<strong>en</strong>nelijk goed g<strong>en</strong>oeg om<br />

op internet te zett<strong>en</strong>. Dus dat hebb<strong>en</strong> wij ook gedaan. Je ziet dat overal gebeur<strong>en</strong>. Ik vind dat<br />

overig<strong>en</strong>s ge<strong>en</strong> excuus, hoor. We hebb<strong>en</strong> het ook heel snel weer verwijderd, zodra natuurlijk<br />

bleek hoe dat precies zat.’<br />

‘Het is ontzett<strong>en</strong>d vervel<strong>en</strong>d, maar ik vrees dat je daar niet zo veel aan doet,’ is het oordeel<br />

van hoogleraar Broersma. ‘Zeker als je het over regionaal nieuws hebt, in regionale<br />

geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> moord als deze, maar ook e<strong>en</strong> ouder die zijn kinder<strong>en</strong> om het lev<strong>en</strong><br />

br<strong>en</strong>gt <strong>en</strong> zelfs e<strong>en</strong> verkeersongeval waarbij iemand om het lev<strong>en</strong> komt, heeft heel veel<br />

impact op zo’n geme<strong>en</strong>schap. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> ook om wie het gaat, dat is algeme<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d.<br />

Dan zou het raar zijn om dat niet te publicer<strong>en</strong>. Daarmee krijgt het wel e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> dynamiek.<br />

Voor slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> is dat natuurlijk ontzett<strong>en</strong>d vervel<strong>en</strong>d. Dat is e<strong>en</strong> tweede<br />

klap op e<strong>en</strong> klap als je daarmee wordt geconfronteerd, dat kan ik me heel goed voorstell<strong>en</strong>.<br />

Maar in principe - dat is onze grondwet <strong>en</strong> daar valt veel voor te zegg<strong>en</strong> - geldt: niemand<br />

heeft voorafgaand verlof nodig om, etc. Dat kan soms vervel<strong>en</strong>de nev<strong>en</strong>effect<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.’<br />

To<strong>en</strong> het programma Opsporing Verzocht aandacht besteedde aan de verdwijning van haar<br />

zoon, vernam de moeder dat het om e<strong>en</strong> afrek<strong>en</strong>ing in het criminele circuit zou gaan. Haar<br />

zoon zou zak<strong>en</strong> do<strong>en</strong> met de Turkse drugsmaffia <strong>en</strong> het item werd dan ook in het Turks<br />

ondertiteld. Later bleek dat verhaal verzonn<strong>en</strong> door de zak<strong>en</strong>partner <strong>en</strong> uiteindelijke<br />

moord<strong>en</strong>aar van de man, die was doorgeslag<strong>en</strong> nadat het slachtoffer de sam<strong>en</strong>werking had<br />

<strong>wil</strong>l<strong>en</strong> beëindig<strong>en</strong>. Hun zak<strong>en</strong> war<strong>en</strong> overig<strong>en</strong>s volkom<strong>en</strong> legaal. De moeder heeft om e<strong>en</strong><br />

rectificatie verzocht bij het programma om de naam van haar zoon te zuiver<strong>en</strong>, maar kreeg tot<br />

haar verontwaardiging nul op haar rekest. ‘De negatieve ding<strong>en</strong> onthoud<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. De<br />

positieve ding<strong>en</strong> onthoud<strong>en</strong> ze niet. Zelfs naaste familie heeft na die uitz<strong>en</strong>ding van<br />

Opsporing Verzocht gevraagd of het niet zo zou kunn<strong>en</strong> zijn, dat (…) misschi<strong>en</strong> ding<strong>en</strong> deed<br />

waarvan wij niet op de hoogte war<strong>en</strong>. Dan d<strong>en</strong>k ik: ‘Je twijfelt toch niet aan hem?Je k<strong>en</strong>t hem<br />

toch?’ Zelfs bij m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die hem heel goed k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, ook bij naaste familie, wordt er twijfel<br />

gezaaid.’<br />

De <strong>Nederland</strong>se zak<strong>en</strong>man Hans Melchers overkwam iets soortgelijks. De ontvoerders van<br />

zijn dochter eist<strong>en</strong> losgeld in de vorm van drugs. Het kon dus niet anders of Melchers zou zelf<br />

ook wel actief zijn in de drugshandel. Waar rook is, is immers vuur. De ondernemer bleek<br />

echter niets van do<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong> met drugshandel <strong>en</strong> dwong na e<strong>en</strong> verbet<strong>en</strong> juridische strijd<br />

rectificaties <strong>en</strong> schadevergoeding<strong>en</strong> af bij alle media die deze valse beschuldiging<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong><br />

gepubliceerd. Zich realiser<strong>en</strong>d dat de meeste slachtoffers die onterecht door de media<br />

beschadigd word<strong>en</strong>, niet over de financiële middel<strong>en</strong> beschikk<strong>en</strong> om hun gelijk bij de rechter<br />

te hal<strong>en</strong>, richtte hij e<strong>en</strong> fonds op. Daaruit kunn<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> organisaties die zich juridisch<br />

<strong>wil</strong>l<strong>en</strong> verwer<strong>en</strong> <strong>teg<strong>en</strong></strong> onrechtmatige perspublicaties, financiële ondersteuning krijg<strong>en</strong>. 83<br />

‘Foute’ combinaties <strong>en</strong> hergebruik<br />

Slachtoffers <strong>en</strong> daders zijn in de berichtgeving tot in l<strong>en</strong>gte van jar<strong>en</strong> met elkaar verbond<strong>en</strong>,<br />

zowel in tekst als in beeld. Zodra er nieuws is over de dader, bijvoorbeeld zijn vrijlating of e<strong>en</strong><br />

nieuw vergrijp, dan komt het slachtoffer ook altijd weer in beeld. Voor e<strong>en</strong> slachtoffer kan die<br />

hernieuwde confrontatie met het gebeurde <strong>en</strong> de dader heel vervel<strong>en</strong>d <strong>en</strong> zelf traumatisch<br />

zijn. Nabestaand<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> het soms als e<strong>en</strong> bezoedeling van de nagedacht<strong>en</strong>is aan hun<br />

verlor<strong>en</strong> dierbare.<br />

De weduwe van de brandweerman herinnert zich e<strong>en</strong> voorval voor haar mans dood. ‘We<br />

zat<strong>en</strong> tv te kijk<strong>en</strong> (…) To<strong>en</strong> kwam de vuurwerkramp in Enschede voorbij; na twee jaar was die<br />

83 Zie www.hansmelchersfonds.com<br />

48


man (eig<strong>en</strong>aar van het vuurwerkbedrijf, red.) alsnog opgepakt. En dan zie je dus weer die<br />

lijkkist<strong>en</strong> voorbij kom<strong>en</strong>. Twee jaar na dato. Het eerste wat mijn man zei: ‘Wat erg, dan b<strong>en</strong> je<br />

net bezig met je verwerking, het gaat allemaal al zo beroerd <strong>en</strong> dan zie je ope<strong>en</strong>s de kist van<br />

je man weer op tv voorbij kom<strong>en</strong>. Wat zal dat erg zijn voor de nabestaand<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan ook in<br />

die context.’ Want het gaat over de dader <strong>en</strong> waarom moet dan die kist in beeld? Die<br />

combinatie <strong>wil</strong> je gewoon niet. Dat heb ik zelf ook heel sterk gehad. Elke keer als het in de<br />

media over de verdachte ging, dan kwam het monum<strong>en</strong>t met de foto’s van de omgekom<strong>en</strong><br />

brandweerlied<strong>en</strong> voorbij. Ik <strong>wil</strong> dat helemaal niet in verband gebracht hebb<strong>en</strong> met die kerel! Ik<br />

<strong>wil</strong> die combinatie helemaal niet! Zet dan e<strong>en</strong> foto erbij van die afgebrande loods. Maar niet<br />

van die jong<strong>en</strong>s.’<br />

‘Achteraf realiseerde ik me: dit is eig<strong>en</strong>lijk niet wat ik <strong>wil</strong>de,’ aldus de moeder van e<strong>en</strong><br />

vermoorde man. Uit foto’s die zij beschikbaar stelde aan e<strong>en</strong> blad, koos de redacteur er e<strong>en</strong><br />

met daarop haar zoon sam<strong>en</strong> met zijn toekomstige moord<strong>en</strong>aar. ‘De moord<strong>en</strong>aar heeft zijn<br />

arm om (…) schouder he<strong>en</strong>geslag<strong>en</strong>. Dat was e<strong>en</strong> akelige foto. Uitgerek<strong>en</strong>d díe.’<br />

Lezersredacteur Oosthoek kan zich de ergernis <strong>en</strong> pijn van slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong><br />

over het blijv<strong>en</strong> opduik<strong>en</strong> van beeld<strong>en</strong> <strong>en</strong> beschrijving<strong>en</strong> wel voorstell<strong>en</strong>. ‘Verkeer is e<strong>en</strong><br />

typisch voorbeeld. Br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> verhaal over e<strong>en</strong> kruispunt dat ze gaan aanpakk<strong>en</strong>. En<br />

wat doet dan e<strong>en</strong> of andere slap<strong>en</strong>de eindredacteur? Die gaat e<strong>en</strong>s kijk<strong>en</strong> of we niet e<strong>en</strong><br />

fotootje van dat kruispunt hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> vindt e<strong>en</strong> dodelijk ongeval van drie jaar geled<strong>en</strong>. De<br />

nabestaand<strong>en</strong> slaan nietsvermoed<strong>en</strong>d de krant op<strong>en</strong> <strong>en</strong> die zi<strong>en</strong> ine<strong>en</strong>s...bang! Dat is echt<br />

e<strong>en</strong> rotstreek, dat besef ik wel hoor. Als dat gebeurt dan is het echt e<strong>en</strong> bedrijfsongeval, ge<strong>en</strong><br />

moed<strong>wil</strong>lige keuze. Maar als je nu vindt, dat je niet anders kan, dan die foto nog e<strong>en</strong> keer<br />

gebruik<strong>en</strong>, dan moet je maar ev<strong>en</strong> opbell<strong>en</strong> van tevor<strong>en</strong>. Kijk, of je de nabestaand<strong>en</strong> kunt<br />

vind<strong>en</strong> <strong>en</strong> zeg: Sorry, u heeft drie jaar geled<strong>en</strong> dit <strong>en</strong> dit beleefd, wij zijn daar mee bezig, dus<br />

wees voorbereid, morg<strong>en</strong> of overmorg<strong>en</strong> staat er iets over in de krant.’ Dat do<strong>en</strong> we niet,<br />

maar het zou eig<strong>en</strong>lijk wel moet<strong>en</strong>.’<br />

In veel gevall<strong>en</strong> mag het misschi<strong>en</strong> om ondoordachtheid of ‘bedrijfsongevall<strong>en</strong>’ gaan, in<br />

sommige gevall<strong>en</strong> is er sprake van dubbele moraal. Onder de kop ‘Bal<strong>en</strong> van winn<strong>en</strong>de foto<br />

Huil<strong>en</strong>d meisje in drijfzand vindt het maar niks dat het beeld weer opduikt,’ laat de journalist<br />

het meisje uitlegg<strong>en</strong> waarom zij de foto in eerste instantie al niet in de krant <strong>wil</strong>de. Nu de foto<br />

door e<strong>en</strong> kinderjury is verkoz<strong>en</strong> tot Nieuwsfoto van het jaar, wordt zij opnieuw <strong>en</strong> <strong>teg<strong>en</strong></strong> haar<br />

<strong>wil</strong> met het beeld <strong>en</strong> de gebeurt<strong>en</strong>is geconfronteerd. Het weerhoudt het AD er niet van om de<br />

plaat nog e<strong>en</strong>s groot af te drukk<strong>en</strong>. 84<br />

Erk<strong>en</strong>ning <strong>en</strong> gedeeld belang<br />

De slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> die wij voor dit onderzoek gesprok<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, gev<strong>en</strong> aan<br />

heel goed te begrijp<strong>en</strong> dat de media aandacht bested<strong>en</strong> aan hun ‘zaak’. Ze zoud<strong>en</strong> het<br />

vreemd <strong>en</strong> misschi<strong>en</strong> ook wel als gemis hebb<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> als dat niet zo was geweest. Dat<br />

ervoer in ieder geval de nabestaande die meemaakte dat de media nauwelijks aandacht aan<br />

de moord op haar zoon besteedd<strong>en</strong>, omdat er to<strong>en</strong> net e<strong>en</strong> prinsesje werd gebor<strong>en</strong>.<br />

De gebeurt<strong>en</strong>is verwerk<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>t ook erover kunn<strong>en</strong> prat<strong>en</strong> <strong>en</strong> het verhaal te<br />

reconstruer<strong>en</strong>. Het ge<strong>wil</strong>lige oor – of oog – van de media <strong>en</strong> daarachter de belangstelling van<br />

de sam<strong>en</strong>leving kunn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vorm van erk<strong>en</strong>ning betek<strong>en</strong><strong>en</strong>. De berichtgeving br<strong>en</strong>gt vaak<br />

e<strong>en</strong> stroom van tek<strong>en</strong><strong>en</strong> van medelev<strong>en</strong> op gang: briev<strong>en</strong>, knuffels, mailtjes, (digitale)<br />

condoleanceregisters <strong>en</strong> stille mars<strong>en</strong>. Dat is, zo gev<strong>en</strong> sommige respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> aan,<br />

hartverwarm<strong>en</strong>d.<br />

‘Er zijn inderdaad slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> die daaraan toch e<strong>en</strong> zekere mate van troost,<br />

erk<strong>en</strong>ning, id<strong>en</strong>titeit, of in sommige gevall<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hoger doel ontl<strong>en</strong><strong>en</strong>,’ bevestigt Broersma.<br />

‘Bij zinloos geweld zie je dat. Dat móet in de publiciteit kom<strong>en</strong>, m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> móet<strong>en</strong> dat wet<strong>en</strong>. Bij<br />

verkeersslachtoffers zie je dat ook wel. ‘Het is e<strong>en</strong> gevaarlijke weg, dat is nu al zo vaak<br />

geblek<strong>en</strong>….’ M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong> de media daarom ook op. Als ze daar ge<strong>en</strong> problem<strong>en</strong> mee<br />

hebb<strong>en</strong>, prima, maar soms wet<strong>en</strong> ze niet wat ze over zichzelf afroep<strong>en</strong>. Dat is het lastige.’<br />

Hart van <strong>Nederland</strong> besteedt veel aandacht aan de verhal<strong>en</strong> van slachtoffers <strong>en</strong><br />

nabestaand<strong>en</strong> <strong>en</strong> biedt ze soms ook e<strong>en</strong> platform. Zo kreeg het programma bijvoorbeeld<br />

toestemming van de ouders van de op Aruba vermoorde apothekersassist<strong>en</strong>te om de uitvaart<br />

te film<strong>en</strong> <strong>en</strong> uit te z<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. ‘Haar ouders hebb<strong>en</strong> ons achteraf e<strong>en</strong> uitgebreide mail gestuurd<br />

dat ze het zo fijn vond<strong>en</strong> dat ze de uitvaart met heel veel respect geregistreerd zag<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat<br />

het ze ook geholp<strong>en</strong> heeft. Daar hebb<strong>en</strong> ze ons echt voor be<strong>dank</strong>t <strong>en</strong> dan d<strong>en</strong>k ik dat we het<br />

84 AD 15 januari 2009, p. 8<br />

49


goed do<strong>en</strong>. Dan hebb<strong>en</strong> wij – dat is natuurlijk ook belangrijk – e<strong>en</strong> goede uitz<strong>en</strong>ding, maar ik<br />

vind het tegelijk mooi als m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> er zelf ook baat bij hebb<strong>en</strong>,’ vertelt hoofdredacteur Van<br />

Ree. ‘Overig<strong>en</strong>s komt het wel vaker voor dat nabestaand<strong>en</strong> of slachtoffers bij ons e<strong>en</strong><br />

onderwerp hebb<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan e<strong>en</strong> kopie van het item vrag<strong>en</strong>. Want dat helpt dan ook bij<br />

de verwerking van e<strong>en</strong> ongeval of misdrijf. Daar werk<strong>en</strong> we ook altijd wel aan mee.’<br />

E<strong>en</strong> moeder vertelt hoe ze de hulp inriep van de media bij de opsporing van haar vermiste<br />

zoon. Het bood haar tev<strong>en</strong>s de geleg<strong>en</strong>heid om het beeld van haar zoon te corriger<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />

andere nabestaande reconstrueerde de gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> rond de moord op haar dochter in<br />

Mexico in sam<strong>en</strong>werking met het actualiteit<strong>en</strong>programma Netwerk. In sommige gevall<strong>en</strong><br />

wet<strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> met behulp van de media misstand<strong>en</strong> aan de kaak te stell<strong>en</strong>. Waar<br />

slachtoffers <strong>en</strong> media elkaar vind<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> gedeeld belang, ontstaat sam<strong>en</strong>werking <strong>en</strong> soms<br />

zelf iets van vri<strong>en</strong>dschap. Oprechte betrokk<strong>en</strong>heid bij journalist<strong>en</strong> wordt aan de kant van de<br />

slachtoffers in veel gevall<strong>en</strong> erg gewaardeerd.<br />

4.2.2 Het proces van nieuwsgaring<br />

De wijze waarop media te werk gaan, kan uitermate belast<strong>en</strong>d zijn voor slachtoffers. Elk<br />

medium stelt zijn eig<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> <strong>en</strong> heeft zijn eig<strong>en</strong> modus operandi. De e<strong>en</strong> hanteert daarbij<br />

het algeme<strong>en</strong> fatso<strong>en</strong> als gr<strong>en</strong>s, andere verwijz<strong>en</strong> naar de wet als criterium voor do <strong>en</strong> don’t.<br />

Het is e<strong>en</strong> misvatting om te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dat populaire media zich minder aan de gevoel<strong>en</strong>s <strong>en</strong><br />

privacy van slachtoffers lat<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> dan de serieuze of ‘kwaliteits’-media. Niet iedere<strong>en</strong> mag<br />

ev<strong>en</strong> gecharmeerd zijn van de formule van e<strong>en</strong> programma als Hart van <strong>Nederland</strong>,<br />

slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> rapporter<strong>en</strong> over het algeme<strong>en</strong> zeer positief over hun<br />

ervaring<strong>en</strong> met het SBS6 programma. Terwijl media van wie we het minder zoud<strong>en</strong><br />

verwacht<strong>en</strong>, zoals de Volkskrant of Pauw & Witteman, soms lelijk over de schreef gaan. Ook<br />

regionale media duik<strong>en</strong> regelmatig op in het rijtje slechte ervaring<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> golf van belangstelling<br />

Hoe schokk<strong>en</strong>der de gebeurt<strong>en</strong>is, hoe groter de belangstelling van de media. De aandacht<br />

van de pers kan overweldig<strong>en</strong>d <strong>en</strong> zelfs bedreig<strong>en</strong>d zijn. E<strong>en</strong> nabestaande vertelde zich<br />

zodanig belaagd te voel<strong>en</strong> door opdringerige journalist<strong>en</strong>, fotograf<strong>en</strong> <strong>en</strong> cameram<strong>en</strong>s<strong>en</strong> dat<br />

ze e<strong>en</strong> schutting rond haar huis liet plaats<strong>en</strong> ‘Ik voelde me e<strong>en</strong> gevang<strong>en</strong>e in mijn eig<strong>en</strong> huis<br />

<strong>en</strong> durfde niet meer naar buit<strong>en</strong>.’ Dit is e<strong>en</strong> tamelijk extreem geval, maar ook van andere<br />

slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> hor<strong>en</strong> we terug dat ze de telefoon niet meer op durv<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>,<br />

of zo min mogelijk het huis uitgaan om de media te ontlop<strong>en</strong>.<br />

‘Er zijn er bij die bell<strong>en</strong>, ander<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong> e<strong>en</strong> brief of stur<strong>en</strong> e<strong>en</strong> e-mail. Zeker in de eerste<br />

week zijn we b<strong>en</strong>aderd door zo’n beetje alle schrijv<strong>en</strong>de media <strong>en</strong> de televisie <strong>en</strong> zelfs door<br />

buit<strong>en</strong>landse media. Sommig<strong>en</strong> do<strong>en</strong> dat rechtstreeks, ander<strong>en</strong> prober<strong>en</strong> het via e<strong>en</strong><br />

familielid. Iedere<strong>en</strong> <strong>wil</strong> dat je meewerkt aan e<strong>en</strong> interview. Nogmaals, sommig<strong>en</strong> do<strong>en</strong> dat<br />

best netjes, maar er zijn er ook bij… Je hebt al zo’n onwerkelijk gevoel <strong>en</strong> dan door alle, zeer<br />

indring<strong>en</strong>de media-aandacht wordt het extra onwerkelijk. Alsof je in e<strong>en</strong> film leeft,’ kijkt e<strong>en</strong><br />

nabestaande terug op die turbul<strong>en</strong>te periode.<br />

‘Er komt heel veel op ze af,’ erk<strong>en</strong>t Dekker, ‘maar dat is onderdeel van de maatschappij.<br />

M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> aansprek<strong>en</strong> is je werk als journalist. Slachtoffers <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> best met je prat<strong>en</strong> als je ze<br />

op e<strong>en</strong> normale manier b<strong>en</strong>adert. Ze zijn dan misschi<strong>en</strong> wel verdoofd, maar niet achterlijk. Je<br />

moet m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> de kans gev<strong>en</strong> om hun verhaal te do<strong>en</strong>.’ Hij probeert in zo’n geval zo snel<br />

mogelijk na het gebeurde met de slachtoffers of nabestaand<strong>en</strong> te sprek<strong>en</strong> – persoonlijk. Hij<br />

belt aan – weliswaar met lood in de scho<strong>en</strong><strong>en</strong> – <strong>en</strong> vraagt of er iemand is die iets <strong>wil</strong> zegg<strong>en</strong>.<br />

Zelfs als iemand aangeeft, niet mee te <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>, levert het toch meestal wel e<strong>en</strong> quote<br />

op. ‘Je moet nu e<strong>en</strong>maal met iets terugkom<strong>en</strong> op de krant.’ Niet iedere<strong>en</strong> is geporteerd van<br />

zo’n directe b<strong>en</strong>adering. ‘In de eerste prille periode na zo’n moord moet<strong>en</strong> media e<strong>en</strong> beetje<br />

afstand bewar<strong>en</strong>. Dan zijn m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> helemaal niet toerek<strong>en</strong>ingsvatbaar. Natuurlijk, ze zijn best<br />

in staat om b<strong>en</strong>aderd te word<strong>en</strong>, maar je lev<strong>en</strong> ligt zo overhoop, je hebt eig<strong>en</strong>lijk niet zo veel<br />

<strong>en</strong>ergie over voor dit soort ding<strong>en</strong>,’ is het advies van e<strong>en</strong> moeder. Maar er zijn ook<br />

nabestaand<strong>en</strong> die rapporter<strong>en</strong> minder moeite met directe verzoek<strong>en</strong> van de media te hebb<strong>en</strong>,<br />

waarbij één van de gezins- of familieled<strong>en</strong> zich opwerpt als zegspersoon. ‘Mijn vrouw <strong>en</strong> zoon<br />

<strong>wil</strong>d<strong>en</strong> niets met de media van do<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Die kond<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>wil</strong>d<strong>en</strong> niet. En ik <strong>wil</strong>de niet dat<br />

andere familieled<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> lastiggevall<strong>en</strong>. Daarmee neem je natuurlijk wel e<strong>en</strong> bepaalde<br />

taak op je schouders, e<strong>en</strong> zware taak. Maar dat moet dan maar ev<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong>, ik kan wel<br />

wat hebb<strong>en</strong>.’<br />

50


In sommige gevall<strong>en</strong> fungeert e<strong>en</strong> externe woordvoerder of media-adviseur als buffer tuss<strong>en</strong><br />

slachtoffer/nabestaand<strong>en</strong> <strong>en</strong> de pers. Bij gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> grote lokale impact hebb<strong>en</strong>,<br />

stelt e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>te soms zo’n functionaris aan. De vrouw van de omgekom<strong>en</strong> brandweerman<br />

heeft daar ook <strong>dank</strong>baar gebruik van gemaakt. Zelf heeft zij nauwelijks contact gehad of<br />

gezocht met de media <strong>en</strong> volhoud<strong>en</strong>de journalist<strong>en</strong>. Daar stuurde zij de mediawoordvoerder<br />

op af. ‘Poeier hem af. Is het net e<strong>en</strong> beetje rustig, kom<strong>en</strong> zij weer op de propp<strong>en</strong>. Daar heb ik<br />

nu ge<strong>en</strong> zin in. We kom<strong>en</strong> wel met ons verhaal, maar als het míjn tijd is, niet hún tijd, míjn tijd.<br />

Dan komt het wel.’<br />

Overig<strong>en</strong>s zijn het niet alle<strong>en</strong> nieuwsmedia die e<strong>en</strong> begerig oog op slachtoffers lat<strong>en</strong> vall<strong>en</strong>.<br />

Ook programma’s als Het Zesde Zintuig b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong> slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong>. ‘Waarom<br />

zou ik aan zo’n soort van quiz meedo<strong>en</strong> over de dood van mijn dochter? Het is puur<br />

<strong>en</strong>tertainm<strong>en</strong>t, m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> dat spann<strong>en</strong>d. Nou, nee, ik niet,’ aldus e<strong>en</strong> nabestaande.<br />

Na de eerste periode zijn er weer mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van oplaai<strong>en</strong>de media-aandacht als de zaak<br />

voor de rechter komt, als er e<strong>en</strong> uitspraak is, hoger beroep wordt aangetek<strong>en</strong>d, of ev<strong>en</strong>tuele<br />

veroordeeld<strong>en</strong> weer vrij kom<strong>en</strong>. Daarmee verstrijk<strong>en</strong> soms jar<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan hebb<strong>en</strong> slachtoffers<br />

<strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> inmiddels de nodige media-ervaring opgedaan <strong>en</strong> zijn ze beter in staat om<br />

hun relatie met de media zodanig te organiser<strong>en</strong> dat die ge<strong>en</strong> belasting vormt.<br />

Snelheid<br />

Snelheid is e<strong>en</strong> belangrijk k<strong>en</strong>merk van de hed<strong>en</strong>daagse ‘nieuwsbusiness’. Binn<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele<br />

minut<strong>en</strong> na het gebeur<strong>en</strong> komt de berichtgeving op gang <strong>en</strong> verschijnt de eerste informatie op<br />

nieuwssites <strong>en</strong> teletekst. Nieuws- <strong>en</strong> actualiteit<strong>en</strong>programma’s op radio <strong>en</strong> televisie zijn ook<br />

raz<strong>en</strong>dsnelle boodschappers. Omdat het ‘papier<strong>en</strong>’ productieproces nu e<strong>en</strong>maal tijd kost,<br />

bericht<strong>en</strong> krant<strong>en</strong> doorgaans e<strong>en</strong> dag later.<br />

Verschill<strong>en</strong>de slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> uitt<strong>en</strong> hun verbazing over de snelheid waarmee<br />

de nieuwsmedia werk<strong>en</strong>. Eén van h<strong>en</strong> vertelt hoe e<strong>en</strong> rechercheur op bezoek kwam om te<br />

vertell<strong>en</strong> dat er e<strong>en</strong> verdachte was opgepakt, die inmiddels e<strong>en</strong> verklaring had afgelegd.<br />

‘To<strong>en</strong> ging de telefoon,’ gaat ze verder, ‘iemand van de Telegraaf, die belde om te vrag<strong>en</strong> of<br />

wij wist<strong>en</strong> dat op dat mom<strong>en</strong>t het stoffelijk overschot van onze zoon opgegrav<strong>en</strong> werd. Dat<br />

hebb<strong>en</strong> we dus van e<strong>en</strong> journalist moet<strong>en</strong> hor<strong>en</strong>. Onvoorstelbaar dat ze zo snel zijn.’ De<br />

rechercheur had e<strong>en</strong>voudigweg nog niet de kans gehad om dat stukje informatie ook te<br />

vertell<strong>en</strong>. In e<strong>en</strong> ander geval gaf de burgemeester al e<strong>en</strong> persconfer<strong>en</strong>tie over e<strong>en</strong> grote<br />

brand in zijn geme<strong>en</strong>te, terwijl de familie van de slachtoffers nog niet officieel op de hoogte<br />

was gesteld.<br />

RTL-Nieuws hoofdredacteur Taselaar zegt dat zijn redactie terughoud<strong>en</strong>dheid betracht als<br />

bek<strong>en</strong>d is dat familie of nabestaand<strong>en</strong> nog niet op de hoogte zijn gebracht door de politie.<br />

Toch gaat het soms fout. ‘Jar<strong>en</strong> geled<strong>en</strong> b<strong>en</strong> ik gebeld door e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>eer die vertelde dat hij<br />

net met zijn kinder<strong>en</strong> naar het nieuws zat te kijk<strong>en</strong>. Er was e<strong>en</strong> ernstig busongeluk in Belgisch<br />

Limburg gebeurd. De slachtoffers war<strong>en</strong> met dek<strong>en</strong>s afgedekt, maar onder één dek<strong>en</strong> kwam<br />

e<strong>en</strong> voet tevoorschijn met e<strong>en</strong> scho<strong>en</strong> eraan. De kinder<strong>en</strong> zeid<strong>en</strong>: ‘Hé, dat is de scho<strong>en</strong> van<br />

oma! To<strong>en</strong> was die hele familie in puin, want ze war<strong>en</strong> nog niet bereikt door de autoriteit<strong>en</strong>. Ik<br />

vond dat verschrikkelijk, echt afschuwelijk om het zo te moet<strong>en</strong> ontdekk<strong>en</strong>. Maar het is e<strong>en</strong><br />

incid<strong>en</strong>t, je kunt je hier niet <strong>teg<strong>en</strong></strong> wap<strong>en</strong><strong>en</strong>.’<br />

Daarnaast is e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> gevoel dat de snelheid t<strong>en</strong> koste gaat van de zorgvuldigheid <strong>en</strong><br />

het check<strong>en</strong> van de informatie. Dat leidt in het meest bizarre geval tot e<strong>en</strong> slachtoffer dat in<br />

de krant twee keer vermoord wordt, zoals het citaat aan het begin van paragraaf 4.2<br />

illustreert.<br />

Stilte<br />

Overweldig<strong>en</strong>de media-aandacht kan belast<strong>en</strong>d zijn, maar als e<strong>en</strong> misdrijf of ongeval ge<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong>kele aandacht trekt, of uit de aandacht verdrong<strong>en</strong> wordt door e<strong>en</strong> nieuwswaardiger<br />

gebeurt<strong>en</strong>is, dan wringt dat e<strong>en</strong> beetje, zoveel komt wel naar vor<strong>en</strong> uit de interviews met de<br />

nabestaand<strong>en</strong>. Daarmee lijkt het als of er niets gebeurd is, of dat het niet belangrijk g<strong>en</strong>oeg<br />

is.<br />

‘Wat ik ook heel jammer vind - <strong>en</strong> dat zal ik ook nooit meer verget<strong>en</strong>,’ aldus één van h<strong>en</strong>, ‘is<br />

dat die dag prinses Amalia is gebor<strong>en</strong>.’ De vondst van haar zoon na vijfti<strong>en</strong> wek<strong>en</strong> vermist te<br />

zijn, haalde daarom het NOS-journaal niet. ‘Alle<strong>en</strong> TV Gelderland heeft het bek<strong>en</strong>d gemaakt.’<br />

E<strong>en</strong> andere nabestaande heeft zich mateloos opgewond<strong>en</strong> over alle ruimte die de verdachte<br />

kreeg van de regionale media om zijn verhaal te do<strong>en</strong>, terwijl niemand zich afvroeg wat dat bij<br />

hén teweeg bracht.<br />

51


Nee is nee<br />

Alle ver<strong>teg<strong>en</strong></strong>woordigers van de media die we voor dit onderzoek interviewd<strong>en</strong>, gav<strong>en</strong> aan het<br />

‘nee’ van slachtoffers te respecter<strong>en</strong>.<br />

‘Ik kan me niet herinner<strong>en</strong> dat we ooit e<strong>en</strong> slachtoffer of nabestaande hebb<strong>en</strong> gehad die<br />

<strong>teg<strong>en</strong></strong> zijn zin in onze uitz<strong>en</strong>ding zat,’ verklaart de hoofdredacteur van Hart van <strong>Nederland</strong>. De<br />

praktijk is om nabestaand<strong>en</strong> of slachtoffers nooit direct te b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong> <strong>en</strong> eerst bij omring<strong>en</strong>de<br />

person<strong>en</strong> of organisaties te verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> wat de mogelijkhed<strong>en</strong> zijn. De eindredacteur vult aan:<br />

‘We hebb<strong>en</strong> wel e<strong>en</strong>s gehad dat we m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> op straat of in de omgeving hadd<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> dat ze dan later bell<strong>en</strong>: ‘Ik <strong>wil</strong> toch liever niet.’ Dat gaan wij natuurlijk niet uitz<strong>en</strong>d<strong>en</strong>.’ ‘Dat<br />

kunn<strong>en</strong> we ook niet mak<strong>en</strong>,’ herneemt Van Ree het woord. ‘Dat zou heel slecht zijn voor ons,<br />

voor ons merk, voor onze naam, voor het programma.’ Zijn collega bij RTL-Nieuws geeft aan<br />

ook meestal eerst e<strong>en</strong> omtrekk<strong>en</strong>de beweging te mak<strong>en</strong>, dus slachtoffers niet rechtstreeks te<br />

b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong>. En soms helemaal nooit: ‘Dan is het zo gruwelijk…. Die vader met drie kinder<strong>en</strong><br />

die op e<strong>en</strong> berg in e<strong>en</strong> ravijn zijn gestort. Daar word je toch helemaal beroerd van. Dan b<strong>en</strong> ik<br />

er dus ge<strong>en</strong> voorstander van om die moeder ooit nog aan de telefoon te krijg<strong>en</strong>. Laat die<br />

mevrouw in hemelsnaam met rust want het is het niet waard.’<br />

Maar niet altijd interpreter<strong>en</strong> journalist<strong>en</strong> ‘nee’ als nee. ‘Wij hadd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> slachtofferverklaring<br />

opgesteld, omdat je toch je geluid in de rechtszaak <strong>wil</strong>t lat<strong>en</strong> hor<strong>en</strong>. Daar war<strong>en</strong> natuurlijk<br />

journalist<strong>en</strong> bij – dat is logisch – <strong>en</strong> één vroeg ons of ze die slachtofferverklaring integraal<br />

mocht publicer<strong>en</strong> in de krant. Mijn antwoord was ‘Nee, we hebb<strong>en</strong> die verklaring niet gemaakt<br />

om met de rest van <strong>Nederland</strong> te del<strong>en</strong>.’ Dat heeft hij de eerste keer gerespecteerd. Bij het<br />

hoger beroep heeft hij niets gevraagd <strong>en</strong> de verklaring gewoon gepubliceerd.’<br />

E<strong>en</strong> andere nabestaande die ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel contact <strong>wil</strong>de met de pers, maakt melding van e<strong>en</strong><br />

zeer opdringerige <strong>en</strong> zelfs agressieve, aanhoud<strong>en</strong>de to<strong>en</strong>adering van de pers. To<strong>en</strong> ze bij<br />

haar echt ge<strong>en</strong> voet aan de grond kreg<strong>en</strong>, nam e<strong>en</strong> cameraploeg – zonder toestemming –<br />

zijn toevlucht tot de tuin van haar bur<strong>en</strong> om opnames van haar huis te mak<strong>en</strong>.<br />

Ombudsman Me<strong>en</strong>s is er voorstander van om slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> überhaupt niet te<br />

b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong>. ‘Kijk, als ze de media zelf opzoek<strong>en</strong>, dan is het e<strong>en</strong> ander verhaal. Als ze<br />

weloverwog<strong>en</strong> de media opzoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet omdat ze door verdriet zijn overmand, dan nog<br />

vind ik dat je terughoud<strong>en</strong>d moet zijn, want misschi<strong>en</strong> doet iemand nu e<strong>en</strong> bepaalde<br />

uitspraak, maar vindt hij dat over anderhalf jaar ook nog? Dat is e<strong>en</strong> vraag die we ons moet<strong>en</strong><br />

stell<strong>en</strong>. Maar stapt iemand zelf naar de media <strong>en</strong> hij is niet ernstig getraumatiseerd, of het is<br />

misschi<strong>en</strong> wel e<strong>en</strong> vorm van rouwverwerking, dan zie ik ge<strong>en</strong> bezwaar.<br />

Zo niet, dan toch<br />

E<strong>en</strong> aantal ervaring<strong>en</strong> van slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> doet sterk vermoed<strong>en</strong> dat hun ‘nee’<br />

e<strong>en</strong> verkapte vrijbrief is voor sommige media om dan maar op alle mogelijke andere<br />

manier<strong>en</strong> informatie over de betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> bov<strong>en</strong> water te krijg<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> tamelijk onschuldige<br />

variant is dan met notitieblok of camera de wijk in te trekk<strong>en</strong>. De buurvrouw, de bakker op de<br />

hoek, de schooldirecteur of de toevallige voorbijganger <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> best wel wat vrag<strong>en</strong><br />

beantwoord<strong>en</strong>. Internet, met persoonlijke sites als Hyves of Facebook, is e<strong>en</strong> hele populaire<br />

bron van informatie. Wanneer plaatselijke roddelcircuits als bron van informatie gaan di<strong>en</strong><strong>en</strong>,<br />

dan is dat e<strong>en</strong> kwalijke <strong>en</strong> voor het slachtoffer ook pijnlijke zaak. Zo zag e<strong>en</strong> moeder in de<br />

berichtgeving terug dat zij e<strong>en</strong> relatie zou hebb<strong>en</strong> met de moord<strong>en</strong>aar van haar dochter. E<strong>en</strong><br />

vader werd de verdachte van de moord op zijn zoon.<br />

Journalist<strong>en</strong> gaan soms ver <strong>en</strong> tot over de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van het betamelijke om hun informatie te<br />

verkrijg<strong>en</strong>. ‘Er zijn incid<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die zo veel maatschappelijke impact hebb<strong>en</strong>, dat ze daarom<br />

voor het gevoel van journalist<strong>en</strong> e<strong>en</strong> mate van operer<strong>en</strong> verdrag<strong>en</strong> die verder gaat dan dat ze<br />

normaal zoud<strong>en</strong> do<strong>en</strong>,’ is de verklaring van hoogleraar Broersma.<br />

E<strong>en</strong> frappant voorbeeld is afkomstig van de familie van e<strong>en</strong> vermoord kind. ‘Dat was heel<br />

akelig. We laz<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stukje in de krant van e<strong>en</strong> journalist die verslag deed van wat hij<br />

allemaal heeft gezi<strong>en</strong> to<strong>en</strong> hij ’s avonds bij ons door het raam naar binn<strong>en</strong> heeft staan kijk<strong>en</strong>.<br />

Wij hadd<strong>en</strong> gewoon de gordijn<strong>en</strong> dicht, maar hij had blijkbaar door e<strong>en</strong> spleetje staan glur<strong>en</strong>.<br />

Hij beschreef wat hij allemaal in de kinderkamer zag staan.’<br />

‘Ik vind dat best schokk<strong>en</strong>d, moet ik zegg<strong>en</strong>,’ is de reactie van hoofdredacteur Van Ree van<br />

Hart van <strong>Nederland</strong>. ‘Wij zitt<strong>en</strong> wel dicht <strong>teg<strong>en</strong></strong> de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> aan, maar door briev<strong>en</strong>buss<strong>en</strong> of<br />

gordijn<strong>en</strong> glur<strong>en</strong>, dat do<strong>en</strong> we niet. Daar durf ik echt mijn hand voor in het vuur te stek<strong>en</strong>.’<br />

52


‘Tja, het feit dat er m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zijn die zich journalist noem<strong>en</strong> <strong>en</strong> zich aan praktijk<strong>en</strong> schuldig<br />

mak<strong>en</strong> die afschuwelijk, naar of vervel<strong>en</strong>d zijn, dat gebeurt in elke beroepsgroep. Ik vind het<br />

verwerpelijk, het is vervel<strong>en</strong>d <strong>en</strong> slecht, maar het gebeurt,’ aldus Taselaar.<br />

Voor het AD ligt de zaak iets g<strong>en</strong>uanceerder. Chef nieuwsredactie Arjan Paans: ‘Wij mak<strong>en</strong><br />

ons in onze nieuwsgaring niet schuldig aan misdrijv<strong>en</strong>. De wet is onze gr<strong>en</strong>s. Glur<strong>en</strong> door de<br />

gordijn<strong>en</strong> is ge<strong>en</strong> misdrijf, maar het is niet netjes, zelfs onbeschoft. Toch zijn er gevall<strong>en</strong> dat<br />

‘glur<strong>en</strong>’ kan, bijvoorbeeld door de afzetting van de politie he<strong>en</strong> foto’s mak<strong>en</strong> van de ‘crime<br />

sc<strong>en</strong>e’, of vanuit e<strong>en</strong> hoogwerker foto’s mak<strong>en</strong> van de aankomst van Karadzic in<br />

Schev<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>. Misdaadverslaggever Niels Dekker voegt eraan toe: ‘Soms lukt het niet om<br />

toegang te krijg<strong>en</strong> tot het slachtoffer, maar je moet toch met iets thuis kom<strong>en</strong>. Je <strong>wil</strong>t iets van<br />

de emoties opvang<strong>en</strong>. Ik kan me voorstell<strong>en</strong> dat journalist<strong>en</strong> door gordijn<strong>en</strong> glur<strong>en</strong>, maar wat<br />

mij betreft nóóit zonder eerst poging<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong> ondernom<strong>en</strong> om zelf met m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in contact<br />

te kom<strong>en</strong>. Als je aanbelt <strong>en</strong> iemand doet met betraande og<strong>en</strong> op<strong>en</strong>, dan heb je die emotie <strong>en</strong><br />

hoef je dus niet meer te glur<strong>en</strong>. Als het mij zelf zou overkom<strong>en</strong>? Ik zou voorkom<strong>en</strong> dat dit<br />

gebeurt. Ik weet hoe het werkt in zo’n situatie.’<br />

Afspraak is afspraak<br />

Slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> dat er met de media best afsprak<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> zijn over<br />

de inhoud van e<strong>en</strong> nieuwsitem of over de foto’s <strong>en</strong> beeld<strong>en</strong> die word<strong>en</strong> gebruikt. Dat vind<strong>en</strong><br />

ze prettig, want dat geeft e<strong>en</strong> zekere controle over de berichtgeving, waardoor zij hun versie<br />

goed voor het voetlicht kunn<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Dat gaat ook wel e<strong>en</strong>s fout. Zo wierp het volg<strong>en</strong>de<br />

incid<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> smet op de sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nabestaande <strong>en</strong> het programma Zembla.<br />

‘Tot mijn grote verbazing zag ik iets in dat programma waarvan zij wel hadd<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> wet<strong>en</strong><br />

dat ik dat niet <strong>wil</strong>de. De programmamaker had me gevraagd om rec<strong>en</strong>te foto’s van (…). To<strong>en</strong><br />

zeid<strong>en</strong> wij: ‘Die hebb<strong>en</strong> we wel, maar die krijg je niet, want dat zijn ge<strong>en</strong> foto’s waarvan wij<br />

vind<strong>en</strong> dat die getoond kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Die heeft hij to<strong>en</strong> via andere kanal<strong>en</strong> toch gekreg<strong>en</strong>.<br />

Ik was op dat mom<strong>en</strong>t ook behoorlijk geëmotioneerd. De man legde me to<strong>en</strong> uit dat het voor<br />

het verhaal belangrijk was dat die foto’s erin kwam<strong>en</strong>. Daar b<strong>en</strong> ik to<strong>en</strong> te gemakkelijk in<br />

meegegaan. Ik had eig<strong>en</strong>lijk moet<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>: ‘Dat gaat er verdorie nú uit!’ Daar heb ik nu spijt<br />

van.’<br />

E<strong>en</strong> ander slachtoffer heeft zelf ge<strong>en</strong> echte slechte ervaring<strong>en</strong> op dit vlak, maar in de<br />

lotg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>groep waarvan zij deel uitmaakt, komt dit thema regelmatig aan de orde. ‘Er zijn<br />

lotg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> die meewerk<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> interview <strong>en</strong> van de verslaggever de belofte krijg<strong>en</strong> dat ze<br />

het artikel voor de publicatie mog<strong>en</strong> lez<strong>en</strong>. En dan hor<strong>en</strong> ze plotseling van iemand: ‘Er staat<br />

e<strong>en</strong> artikel over je in de Panorama of in de Telegraaf van vandaag.’ Zonder dat ze het gezi<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong>. Dan staan er ook ding<strong>en</strong> in waarvan ze d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>: ‘Heb ik dat zo gezegd?’ Dat gebeurt<br />

helaas.’<br />

Kinder<strong>en</strong><br />

Zijn kinder<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> of andere manier betrokk<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> misdrijf of ongeval, dan staan ook zij<br />

in de belangstelling van de media. Ouders zijn daar in de meeste gevall<strong>en</strong> absoluut niet van<br />

gedi<strong>en</strong>d: hun kinder<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> al meer dan g<strong>en</strong>oeg te verdur<strong>en</strong>. De meeste media die we<br />

b<strong>en</strong>aderd<strong>en</strong> voor dit onderzoek, vind<strong>en</strong> ook dat kinder<strong>en</strong> met rust gelat<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

Ombudsman Me<strong>en</strong>s van de Volkskrant is er zeer stellig in: ‘Van kinder<strong>en</strong> blijf je af. Iemand<br />

die volwass<strong>en</strong> is <strong>en</strong> lev<strong>en</strong>servaring heeft <strong>en</strong> die dan toch nog de media te woord staat, dat is<br />

misschi<strong>en</strong> ook onverstandig, maar dat zou nog kunn<strong>en</strong>. Kinder<strong>en</strong> zijn in ieder geval niet in<br />

staat tot zelfstandig handel<strong>en</strong>, al lijkt dat misschi<strong>en</strong> wel zo. Dus daar blijv<strong>en</strong> we sowieso uit de<br />

buurt. Dat zoud<strong>en</strong> we moet<strong>en</strong> afsprek<strong>en</strong>.’<br />

Hart van <strong>Nederland</strong> zal nooit zo maar kinder<strong>en</strong> b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong>, aldus Van Ree. ‘We film<strong>en</strong> wel<br />

e<strong>en</strong>s op school, maar dan gaan we op tijd<strong>en</strong> dat er ouders zijn, dus voor de school begint, in<br />

de pauze of als de school uitgaat. Wij zull<strong>en</strong> in principe nooit, t<strong>en</strong>zij de ouder erbij staat <strong>en</strong><br />

toestemming geeft, zo maar kinder<strong>en</strong> aansprek<strong>en</strong>. Het slipt er misschi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele keer wel<br />

e<strong>en</strong>s doorhe<strong>en</strong>, maar daar mak<strong>en</strong> we op de redactie korte mett<strong>en</strong> mee.’<br />

Dat geldt in ieder geval voor kinder<strong>en</strong> op de lagere school tot e<strong>en</strong> jaar of 12. ‘E<strong>en</strong> 13-jarige zit<br />

al op de middelbare school, maar dat is e<strong>en</strong> beetje e<strong>en</strong> twijfelgeval. Laatst hebb<strong>en</strong> we e<strong>en</strong><br />

item gedaan met 13-jarig<strong>en</strong>. Daarvan zeg ik nu: dat moet<strong>en</strong> we niet do<strong>en</strong>. Die war<strong>en</strong> te jong,’<br />

aldus collega Van der Maas.<br />

De terughoud<strong>en</strong>dheid t<strong>en</strong> opzichte van kinder<strong>en</strong> wordt door de slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong><br />

uit dit onderzoek niet ervar<strong>en</strong>. ‘Omroep Brabant. E<strong>en</strong> dag nadat het gebeurd was, ging<strong>en</strong> die<br />

op de (basis)school leerling<strong>en</strong> interview<strong>en</strong>. Die kinder<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> amper wat er gebeurt, die zijn<br />

53


óók slachtoffer. Eén jongetje begon te huil<strong>en</strong> <strong>en</strong> ja hoor, vol met die camera erop! Dat vind ik<br />

ranzig,’ vertelt de vader van e<strong>en</strong> vermoord kind.<br />

Ook andere nabestaand<strong>en</strong> maakt<strong>en</strong> mee dat de pers bij de school stond te wacht<strong>en</strong> om<br />

broertjes, zusjes <strong>en</strong> schoolg<strong>en</strong>ootjes te ondervrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> te film<strong>en</strong>. In sommige gevall<strong>en</strong><br />

durfd<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> niet meer naar school. Ook e<strong>en</strong> minder directe b<strong>en</strong>adering kan toch paniek<br />

bij kinder<strong>en</strong> veroorzak<strong>en</strong>. ‘Mijn 12-jarige zoon kreeg e<strong>en</strong> e-mail van e<strong>en</strong> medewerker van<br />

Pauw & Witteman. Of hij haar <strong>wil</strong>de bell<strong>en</strong> om mee te werk<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> interview. Moet je<br />

nagaan, Pauw <strong>en</strong> Witteman is nog e<strong>en</strong> programma dat als fatso<strong>en</strong>lijk bek<strong>en</strong>d staat. Hij zei<br />

<strong>teg<strong>en</strong></strong> mij: ‘Ik heb zo’n raar mailtje gekreg<strong>en</strong>, mam, ik moet iemand bell<strong>en</strong>.’ Het maakte hem<br />

ook bang. Ik heb hem drie dag<strong>en</strong> naar school kunn<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> hal<strong>en</strong>. Hij durfde niet meer.<br />

Hij was doodsb<strong>en</strong>auwd dat hij onderweg – hij moest e<strong>en</strong> stuk fiets<strong>en</strong> – opgewacht zou<br />

word<strong>en</strong>. Hij zei: ‘Ze hebb<strong>en</strong> me gevond<strong>en</strong> mam, ze hebb<strong>en</strong> me gevond<strong>en</strong>!’ Helemaal bang.<br />

Alsjeblieft, laat zo’n kind met rust! Laat e<strong>en</strong> kind gewoon kind zijn.’<br />

Er doemt in deze paragraaf e<strong>en</strong> tamelijk grimmig beeld op van mediapraktijk<strong>en</strong>. We hebb<strong>en</strong><br />

uiteraard vooral aandacht besteed aan de slechte ervaring<strong>en</strong> van slachtoffers <strong>en</strong><br />

nabestaand<strong>en</strong>. Dit rapport heeft immers tot doel de bewustwording bij de media te<br />

bevorder<strong>en</strong>. Dat <strong>wil</strong> niet zegg<strong>en</strong> dat de media in <strong>Nederland</strong> voortdur<strong>en</strong>d als e<strong>en</strong> b<strong>en</strong>de dolle<br />

olifant<strong>en</strong> door kwetsbare porseleinkast<strong>en</strong> – of liever gezegd circles of privacy – he<strong>en</strong> <strong>en</strong> weer<br />

d<strong>en</strong>der<strong>en</strong>. Er zijn ook heel veel gevall<strong>en</strong> gemeld van media die slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong><br />

met terughoud<strong>en</strong>dheid, respect <strong>en</strong> oog voor hun belang<strong>en</strong>, b<strong>en</strong>aderd<strong>en</strong>. Waar het fout gaat,<br />

kunn<strong>en</strong> we dat niet zeld<strong>en</strong> aanmerk<strong>en</strong> als ‘bedrijfsongeval’, e<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t van<br />

onachtzaamheid, tijdsdruk of je als journalist gewoon ev<strong>en</strong> niet realiser<strong>en</strong> wat je bij e<strong>en</strong><br />

slachtoffer teweeg br<strong>en</strong>gt. Maar er zijn ook media die tamelijk rücksichtslos te werk gaan in<br />

hun jacht op nieuws <strong>en</strong> daarmee bij slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> extra leed veroorzak<strong>en</strong>.<br />

‘Secundaire victimisatie’ heet dat met e<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schappelijk term <strong>en</strong> dat moet te all<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong><br />

voorkom<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

4.3. Effect<strong>en</strong> van media-exposure op slachtoffers<br />

De term is in de vorige alinea gevall<strong>en</strong>: secundaire victimisatie. In deze paragraaf <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> we<br />

kijk<strong>en</strong> of de ervaring<strong>en</strong> van slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> zodanige effect<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, dat we<br />

kunn<strong>en</strong> sprek<strong>en</strong> van hernieuwd of geprolongeerd slachtofferschap.<br />

4.3.1 Wet<strong>en</strong>schappelijk onderzoek<br />

In de schaarse wet<strong>en</strong>schappelijke literatuur over de effect<strong>en</strong> van media-exposure op<br />

slachtoffers vind<strong>en</strong> we twee <strong>teg<strong>en</strong></strong>gestelde hypothes<strong>en</strong>:<br />

1. Berichtgeving over het voorval in de media leidt tot hertraumatisering van slachtoffers<br />

<strong>en</strong> belemmert hun herstel.<br />

2. Berichtgeving over het gebeurde verschaft de slachtoffers sociale erk<strong>en</strong>ning <strong>en</strong> levert<br />

als zodanig e<strong>en</strong> positieve bijdrage aan het herstel slachtoffers.<br />

In <strong>Nederland</strong> zijn deze hypothes<strong>en</strong> nooit systematisch aan e<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schappelijk onderzoek<br />

onderworp<strong>en</strong>, maar onderzoekers van de Universiteit van Zürich hebb<strong>en</strong> daartoe wel e<strong>en</strong><br />

poging gedaan, in sam<strong>en</strong>werking met de Zwitserse slachtofferhulporganisatie Weisser Ring 85 .<br />

In hun onderzoek is het perc<strong>en</strong>tage slachtoffers dat aangeeft erk<strong>en</strong>ning <strong>en</strong> emotionele steun<br />

uit de berichtgeving te hal<strong>en</strong>, klein (11%). De overheers<strong>en</strong>de reactie van slachtoffers op de<br />

berichtgeving is negatief: bedroefd (66%) of angstig (48%). Beschouw<strong>en</strong> de slachtoffers de<br />

berichtgeving niet accuraat, dan zijn deze negatieve reacties nog groter <strong>en</strong> wordt ook vaker<br />

boosheid g<strong>en</strong>oemd 86 .<br />

De onderzoekers concluder<strong>en</strong> dat negatieve reacties overheers<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarmee is het<br />

aannemelijk dat media-exposure in veel gevall<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> gunstige invloed heeft op de<br />

verwerking van het gebeurde <strong>en</strong> het herstel bij het slachtoffer. Omdat er ge<strong>en</strong><br />

wet<strong>en</strong>schappelijke cons<strong>en</strong>sus bestaat over wat hertraumatisering precies is <strong>en</strong> wat de<br />

85 Maercker, A. & Mehr, A. (2006) What if victim read a newspaper report about their victimization? In: European Psychology<br />

Vol. 11(2): 137 – 142<br />

86 Idem, pp 139-140<br />

54


oorzak<strong>en</strong> zijn, kunn<strong>en</strong> we echter niet de conclusie trekk<strong>en</strong> dat de gevond<strong>en</strong> resultat<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

bevestiging zijn van de eerste hypothese. Maar het onderzoek levert ook zeker ge<strong>en</strong> bewijs<br />

voor de ‘sociale erk<strong>en</strong>ning’-hypothese.<br />

Waar het Zwitserse onderzoek kijkt naar de effect<strong>en</strong> van berichtgeving in de geschrev<strong>en</strong> pers<br />

op slachtoffers van zware geweldsmisdrijv<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong> wij in dit onderzoek ook de<br />

berichtgeving op radio/tv <strong>en</strong> internet meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. We beperk<strong>en</strong> ons ev<strong>en</strong>min tot slachtoffers<br />

van zware geweldmisdrijv<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> hanter<strong>en</strong> wij e<strong>en</strong> bredere b<strong>en</strong>adering dan de<br />

Zwitserse onderzoekers, naast de resultat<strong>en</strong> (berichtgeving) beschouw<strong>en</strong> we ook het proces<br />

van totstandkoming (nieuwsgaring), zoals in de vorige paragraf<strong>en</strong> is geschied.<br />

4.3.2. Wat vertell<strong>en</strong> slachtoffers zelf?<br />

Van de wet<strong>en</strong>schap word<strong>en</strong> we op dit punt dus niet veel wijzer. We ker<strong>en</strong> daarom terug naar<br />

onze respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> hun te beschrijv<strong>en</strong> wat de effect<strong>en</strong> zijn van hun ervaring<strong>en</strong> met<br />

de media.<br />

Angst <strong>en</strong> ‘paranoia’<br />

E<strong>en</strong> van de nabestaand<strong>en</strong> uit dit onderzoek voelde zich dermate achtervolgd door de media,<br />

dat ze e<strong>en</strong> schutting om het huis liet zett<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> geheim nummer nam. Ze durfde bijna het<br />

huis niet meer uit <strong>en</strong> haar kind was bang om naar school te gaan, omdat de pers h<strong>en</strong> ook<br />

daar wist te vind<strong>en</strong>. Dat laatste zag ook e<strong>en</strong> andere nabestaande haar zoontje overkom<strong>en</strong>. Bij<br />

iedere mogelijke aanleiding, bijvoorbeeld bij hoger beroep of cassatie, is er de vrees dat de<br />

media-aandacht opnieuw zal oplaai<strong>en</strong>. Andere slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> wel aan<br />

<strong>en</strong>ige tot matige hinder te hebb<strong>en</strong> ondervond<strong>en</strong>, maar die nam binn<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele dag<strong>en</strong> <strong>en</strong> soms<br />

wek<strong>en</strong> af tot acceptabele proporties.<br />

Woede <strong>en</strong> verontwaardiging<br />

De meeste respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> meld<strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s van woede <strong>en</strong> verontwaardiging. Woede omdat<br />

in hun og<strong>en</strong> de media vooral hun eig<strong>en</strong> belang<strong>en</strong> najag<strong>en</strong> <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>gewoon weinig oog, dan<br />

wel begrip hebb<strong>en</strong> voor wat de slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> doormak<strong>en</strong>. Woede <strong>en</strong><br />

verontwaardiging, omdat foto’s zonder toestemming word<strong>en</strong> gebruikt, allerlei vage gerucht<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> onjuisthed<strong>en</strong> tot nieuws word<strong>en</strong> verhev<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> beeld creër<strong>en</strong> van het gebeurde <strong>en</strong> de<br />

betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> dat hun ge<strong>en</strong> recht doet. ‘Ik vind het pure arrogantie,’ aldus één van h<strong>en</strong>, ‘dat zíj<br />

besliss<strong>en</strong> wat ze over míjn lev<strong>en</strong> in de krant kunn<strong>en</strong> zett<strong>en</strong>.’<br />

Vernedering <strong>en</strong> kleinering<br />

Intieme details uit je relatie afgedrukt zi<strong>en</strong> in de krant <strong>en</strong> op zo’n manier dat het voor iedere<strong>en</strong><br />

in je omgeving duidelijk is, om wie het gaat, is e<strong>en</strong> verneder<strong>en</strong>de ervaring. Vooral als jan <strong>en</strong><br />

alleman je daarover aanspreekt <strong>en</strong> e<strong>en</strong> oordeel klaar heeft. Om aan de moeder die net op<br />

gruwelijke wijze haar dochter heeft verlor<strong>en</strong> <strong>en</strong> die belt om haar beklag te do<strong>en</strong> over foutieve<br />

berichtgeving, vervolg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> verhaal met ‘e<strong>en</strong> mooie foto’ aan te bied<strong>en</strong> in het katern<br />

‘Vrouw’, getuigt van e<strong>en</strong> gebrek aan inlevingsvermog<strong>en</strong> dat aan horkerigheid gr<strong>en</strong>st.<br />

Slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> voel<strong>en</strong> zich regelmatig niet serieus g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> zonder meer<br />

afgescheept met rechtvaardiging<strong>en</strong> als ‘het belang van de lezer’ of ‘vrijheid van<br />

nieuwsgaring’. ‘Er wordt veel met de mantel der persvrijheid bedekt. Persvrijheid is natuurlijk<br />

e<strong>en</strong> groot goed, alle<strong>en</strong> vind ik dat daar soms wel heel erg veel achter weggemoffeld wordt,’<br />

verklaart e<strong>en</strong> nabestaande.<br />

Stagnatie <strong>en</strong> regressie<br />

Boosheid richting de media kan ook e<strong>en</strong> soort uitlaatklep zijn voor gevoel<strong>en</strong>s van woede die<br />

bij ieder rouwproces hor<strong>en</strong>. Maar de negatieve gevoel<strong>en</strong>s die slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong><br />

aan het mediagebeur<strong>en</strong> overhoud<strong>en</strong>, kost<strong>en</strong> <strong>en</strong>ergie, terwijl alle <strong>en</strong>ergie nodig is om de<br />

eerste, vreselijke periode te doorstaan.<br />

Sommige respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> langere tijd gevolg<strong>en</strong> ondervind<strong>en</strong> van hun ervaring<strong>en</strong> met de<br />

media. ‘Ik heb er nog steeds last van. Nog steeds. Bijvoorbeeld op mijn werk, ik merk dat ik<br />

niet meer in het middelpunt van de belangstelling <strong>wil</strong> staan, terwijl ik daar vroeger niet zulke<br />

problem<strong>en</strong> mee had. E<strong>en</strong> pres<strong>en</strong>tatie voor e<strong>en</strong> grote groep m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> of zo, was ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel<br />

probleem. Nu d<strong>en</strong>k ik: ‘Laat e<strong>en</strong> ander maar.’ E<strong>en</strong> paar keer te veel met mijn naam in de<br />

krant gestaan; nu hoeft het voor mij allemaal niet meer zo.’<br />

55


Hernieuwde confrontatie met het gebeurde doordat de media-aandacht weer oplaait, kan<br />

ertoe leid<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> word<strong>en</strong> teruggeworp<strong>en</strong> in hun verwerkingsproces. ‘Na e<strong>en</strong> half jaar<br />

begon ik weer e<strong>en</strong> beetje op te krabbel<strong>en</strong>,’ vertelt e<strong>en</strong> van h<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> kwam naar aanleiding<br />

van de rechtszaak het gebeurde weer in de krant. ‘Dan krijg je in één keer weer e<strong>en</strong> klap in<br />

het gezicht. Ik was ev<strong>en</strong> terug bij af, hoor.’<br />

Machteloosheid <strong>en</strong> gebrek aan controle<br />

Wat bij alle respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> duidelijk doorklinkt in hun verhal<strong>en</strong>, is het gevoel van<br />

machteloosheid. ‘Het is e<strong>en</strong> machteloos gevoel, want iemand anders neemt het van je over<br />

<strong>en</strong> je hebt niets meer te zegg<strong>en</strong>. Boos, gefrustreerd, machteloos, onwerkelijk, dat zijn de<br />

gevoel<strong>en</strong>s die je daaraan overhoudt,’ aldus één van h<strong>en</strong>. ‘De keuze ligt niet meer bij jezelf.<br />

E<strong>en</strong> ander bepaalt wat de wereld over jou weet,’ verklaart e<strong>en</strong> ander. ‘Wij werd<strong>en</strong> ope<strong>en</strong>s<br />

publiek <strong>bezit</strong> zonder dat wij daarom gevraagd hadd<strong>en</strong>, zonder dat wij daarvoor toestemming<br />

hadd<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>. Dat geeft e<strong>en</strong> heel slecht gevoel. Naast het feit dat je natuurlijk toch al<br />

helemaal van het padje af b<strong>en</strong>t door dat verschrikkelijke wat er gebeurd is, geeft dat nog e<strong>en</strong><br />

extra slecht <strong>en</strong> onwerkelijk gevoel.’ Frappant was, dat de woord<strong>en</strong> ‘publiek <strong>bezit</strong>’, of term<strong>en</strong><br />

van gelijke strekking in vrijwel alle gesprekk<strong>en</strong> met slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong><br />

terugkwam<strong>en</strong>. D<strong>en</strong>k<strong>en</strong> we terug aan het privacybegrip ‘circles of intimacy’, dan doemt het<br />

volg<strong>en</strong>de beeld op:<br />

Figuur 3 <strong>Publiek</strong> <strong>bezit</strong><br />

IK<br />

De ring<strong>en</strong> van intimiteit zijn als gevolg van de intrusie van de media niet langer duidelijk<br />

afgebak<strong>en</strong>de <strong>en</strong> controleerbare domein<strong>en</strong>. De gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> zijn poreus geword<strong>en</strong> <strong>en</strong> de private <strong>en</strong><br />

publieke sfer<strong>en</strong> zijn met elkaar verm<strong>en</strong>gd geraakt; de integriteit van de ring<strong>en</strong> is doorbrok<strong>en</strong>.<br />

4.3.3. Schadelijke gevolg<strong>en</strong>: secundaire victimisatie?<br />

In het begin van paragraaf 4.3. hebb<strong>en</strong> we de vraag gesteld of er sprake kan zijn van<br />

secundaire victimisatie bij slachtoffers als gevolg van bepaalde mediapraktijk<strong>en</strong>. Dat zou<br />

zonder meer te kwalificer<strong>en</strong> zijn als het ‘extra leed’ waaraan de Leidraad <strong>en</strong> andere<br />

bepaling<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong>de de omgang van media met slachtoffers referer<strong>en</strong>.<br />

Secundaire victimisatie is e<strong>en</strong> term die veel gebruikt wordt in de victimologie. Die beschrijft de<br />

situatie waarbij e<strong>en</strong> slachtoffer door de process<strong>en</strong> die na het ongeval of het misdrijf op gang<br />

kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> door de werkwijze van betrokk<strong>en</strong> instanties, opnieuw leed <strong>en</strong> schade ondervind<strong>en</strong>.<br />

Daarbij kunn<strong>en</strong> we d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan slechte hulpverl<strong>en</strong>ing of aan de strafrechtelijke procedure.<br />

56<br />

media


Maar de media vorm<strong>en</strong> net zo goed onderdeel van die process<strong>en</strong> <strong>en</strong> instanties <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

dus e<strong>en</strong> aandeel hebb<strong>en</strong> in secundaire victimisatie. E<strong>en</strong> term die in de vorige paragraaf ook<br />

wel aan de orde is gekom<strong>en</strong> is hertraumatisering. Die is afkomstig uit de gezondheidszorg <strong>en</strong><br />

impliceert het opnieuw blootstaan aan e<strong>en</strong> eerder trauma of aan de gevolg<strong>en</strong> ervan.<br />

Het lastige van het begrip secundaire victimisatie is dat het situatie-, plaats-, tijd- <strong>en</strong> vooral<br />

persoonsgebond<strong>en</strong> is. E<strong>en</strong> scherpe afbak<strong>en</strong>ing wat wel <strong>en</strong> wat niet tot secundaire victimisatie<br />

is te rek<strong>en</strong><strong>en</strong>, blijft e<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong>de discussie. Het gaat immers voor e<strong>en</strong> belangrijk deel om<br />

subjectieve beleving <strong>en</strong> iedere persoon ervaart ding<strong>en</strong> op zijn eig<strong>en</strong> manier. Kwetsbare<br />

slachtoffers – <strong>en</strong> die kwetsbaarheid kan voortkom<strong>en</strong> uit de ernst van het gebeurde, maar ook<br />

uit de voorgeschied<strong>en</strong>is van het slachtoffer, de sociale situatie <strong>en</strong> uit de algem<strong>en</strong>e psychische<br />

<strong>en</strong> fysieke gesteldheid – zull<strong>en</strong> doorgaans e<strong>en</strong> lagere ‘pijngr<strong>en</strong>s’ hebb<strong>en</strong> dan slachtoffers <strong>en</strong><br />

nabestaand<strong>en</strong> die om allerlei red<strong>en</strong><strong>en</strong> steviger in de scho<strong>en</strong><strong>en</strong> staan. E<strong>en</strong> kleine fout in de<br />

berichtgeving of e<strong>en</strong> afspraak die niet wordt nagekom<strong>en</strong>, roept dan e<strong>en</strong> sterke reactie op. De<br />

buit<strong>en</strong>wereld vindt die wellicht overdrev<strong>en</strong>, maar voor e<strong>en</strong> slachtoffer voegt het e<strong>en</strong> extra klap<br />

toe aan alle ell<strong>en</strong>de die toch al ondragelijk is. Kunn<strong>en</strong> we dan objectief gezi<strong>en</strong> sprek<strong>en</strong> van<br />

secundaire victimisatie? Het blijft lastig.<br />

In dit onderzoek zijn echter ook m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> aan het woord gekom<strong>en</strong> bij wie we er niet over<br />

hoev<strong>en</strong> twijfel<strong>en</strong> dat er sprake is (geweest) van secundaire victimisatie. Wanneer iemand zich<br />

dermate belaagd voelt door e<strong>en</strong> opdringerige pers dat ze, om nog iets van haar privacy te<br />

kunn<strong>en</strong> bewar<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> schutting rond het huis moet plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> geheim nummer moet<br />

nem<strong>en</strong>, dan is er sprake van secundaire victimisatie. We sprek<strong>en</strong> hier over e<strong>en</strong> moeder wier<br />

kind op e<strong>en</strong> vreselijke manier is omgebracht, die zich in e<strong>en</strong> toestand van peilloos verdriet <strong>en</strong><br />

totale ontreddering bevindt <strong>en</strong> bij wie sommige media toch het idee hebb<strong>en</strong> dat ze hun e<strong>en</strong><br />

inkijk in haar persoonlijk lev<strong>en</strong> verschuldigd is. ‘Omdat onze lezers recht hebb<strong>en</strong> om te wet<strong>en</strong><br />

hoe het met u gaat,’ <strong>en</strong> die vervolg<strong>en</strong>s ge<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> met haar ‘nee’ <strong>en</strong> vanuit de<br />

tuin van haar bur<strong>en</strong> opnam<strong>en</strong> van haar huis mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> haar overgeblev<strong>en</strong> kind bij school<br />

opwacht<strong>en</strong>. Als kinder<strong>en</strong> dan van angst niet meer naar school durv<strong>en</strong> – angst voor e<strong>en</strong><br />

confrontatie met de pers of met reacties van klasg<strong>en</strong>ootjes op allerlei saillante details uit het<br />

familielev<strong>en</strong> – dan is er sprake van secundaire victimisatie.<br />

Wanneer we teruggrijp<strong>en</strong> op paragraaf 4.1 waar de gevolg<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de<br />

gebeurt<strong>en</strong>is voor het slachtoffer in kaart zijn gebracht, ev<strong>en</strong>als de behoeft<strong>en</strong> <strong>en</strong> belang<strong>en</strong> die<br />

e<strong>en</strong> slachtoffer bij de verwerking heeft <strong>en</strong> deze afzett<strong>en</strong> <strong>teg<strong>en</strong></strong> de ervaring<strong>en</strong> <strong>en</strong> effect<strong>en</strong>, dan<br />

vall<strong>en</strong> er wellicht nog verdere conclusies te trekk<strong>en</strong>.<br />

Eén van de meest ingrijp<strong>en</strong>de gevolg<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is is het verlies van<br />

basale zekerhed<strong>en</strong>, die sterk sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong> met de fundam<strong>en</strong>tele behoeft<strong>en</strong> van de m<strong>en</strong>s.<br />

Voorbeeld<strong>en</strong> zijn de illusie van onkwetsbaarheid, het gevoel in control te zijn <strong>en</strong> het<br />

vertrouw<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> rechtvaardige wereld <strong>en</strong> de ander. Die zekerhed<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> gerepareerd<br />

word<strong>en</strong>. Uit de ervaring<strong>en</strong> die slachtoffers beschrijv<strong>en</strong>, wordt duidelijk dat hun ervaring<strong>en</strong> met<br />

de media daar vaak niet bij help<strong>en</strong>. De ongevraagde invasie van de privacy is vóór alles e<strong>en</strong><br />

verlies aan controle over de ess<strong>en</strong>tiële domein<strong>en</strong> van het persoonlijk lev<strong>en</strong>. Met andere<br />

woord<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> slachtoffer of nabestaande wi<strong>en</strong>s gevoel controle te hebb<strong>en</strong> over zijn lev<strong>en</strong> al<br />

ernstig is ondermijnd door het gebeurde, ziet dat verergerd door de ervaring publiek <strong>bezit</strong> te<br />

zijn <strong>dank</strong>zij het gedrag van de media. Ook het herstel van het gevoel van veiligheid staat<br />

onder druk als slachtoffers zich belaagd voel<strong>en</strong> door de media. E<strong>en</strong> uitspraak die voortdur<strong>en</strong>d<br />

terugkomt, namelijk dat media zich nauwelijks verdiep<strong>en</strong> in de belang<strong>en</strong> van slachtoffers <strong>en</strong><br />

die altijd ondergeschikt mak<strong>en</strong> aan hun eig<strong>en</strong> belang<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat van hun publiek, wijst niet op<br />

e<strong>en</strong> herstel in het vertrouw<strong>en</strong> van de ander. Wanneer slachtoffers ervar<strong>en</strong> dat hun id<strong>en</strong>titeit<br />

<strong>en</strong> privacy e<strong>en</strong> minder beschermde status heeft dan die van verdacht<strong>en</strong>/veroordeeld<strong>en</strong>, dan<br />

erodeert het idee van de rechtvaardige wereld. Dat alles is op zijn zachtst gezegd niet<br />

bevorderlijk voor het herstelproces <strong>en</strong> in het ergste geval zorgt het voor extra trauma. Media<br />

<strong>en</strong> individuele beroepsbeoef<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> zich dat heel goed voor og<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> als ze<br />

besluit<strong>en</strong> om het slachtoffer tot onderwerp van hun activiteit<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong>.<br />

Maar er zijn ook punt<strong>en</strong> waarop contact met de media e<strong>en</strong> gunstig effect op het herstel van<br />

slachtoffers zou kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>:<br />

• Geef slachtoffers <strong>en</strong>ige regie door inzage vooraf in publicaties <strong>en</strong> de mogelijkheid de<br />

strekking <strong>en</strong> inhoud van het verhaal (mede) te bepal<strong>en</strong>. Hetzelfde geldt voor de<br />

keuze van beeldmateriaal.<br />

57


• De aandacht van de media <strong>en</strong> de reacties van het publiek kunn<strong>en</strong> ook erk<strong>en</strong>ning <strong>en</strong><br />

troost voor het slachtoffer betek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Blijk<strong>en</strong> van medelev<strong>en</strong> van het publiek kunn<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> vorm van emotionele ondersteuning zijn <strong>en</strong> help<strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong> te herstell<strong>en</strong>.<br />

• De media kunn<strong>en</strong> daarnaast e<strong>en</strong> platform bied<strong>en</strong> voor de reconstructie van de feit<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> de formulering van e<strong>en</strong> herzi<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sscript. Media kunn<strong>en</strong> informatie verschaff<strong>en</strong><br />

die het slachtoffer helpt om waaromvrag<strong>en</strong> te beantwoord<strong>en</strong>.<br />

4.4 Tot slot<br />

En dan staat het slachtoffer of de nabestaande voor de keuze: ga ik in op de verzoek<strong>en</strong> van<br />

de media of niet? Het is e<strong>en</strong> volstrek legitieme keuze om zichzelf <strong>en</strong> het gezin zo veel<br />

mogelijk af te <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> scherm<strong>en</strong>. Niemand heeft iets te mak<strong>en</strong> met je persoonlijk leed <strong>en</strong> je hebt<br />

ge<strong>en</strong> behoefte om publiek <strong>bezit</strong> word<strong>en</strong>. De moeder van e<strong>en</strong> vermoorde vrouw: ‘Het<br />

uitgangspunt is natuurlijk: moord is s<strong>en</strong>satie, is spann<strong>en</strong>d voor het hele <strong>Nederland</strong>se volk.<br />

Maar wat zit erin voor mij? Wat word ik er zelf wijzer van? Nou, helemaal niets. Ik hoef mijn<br />

verdriet niet te del<strong>en</strong> met het hele <strong>Nederland</strong>se volk. Daar schiet ik niets mee op.’<br />

Sommige slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> slag<strong>en</strong> er ook redelijk in om niet meer prijs te gev<strong>en</strong><br />

aan de media dan strikt noodzakelijk. ‘Maar je moet je realiser<strong>en</strong> dat’, aldus e<strong>en</strong> van de<br />

journalist<strong>en</strong>, ‘als je niet meewerkt, het niet betek<strong>en</strong>t, dat er niet over geschrev<strong>en</strong> wordt <strong>en</strong> dat<br />

als je wel meewerkt, je nog <strong>en</strong>ige invloed kan uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong>.’<br />

Dat media lang niet altijd g<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> met ‘nee’ is uit de slachtofferervaring<strong>en</strong> in dit<br />

hoofdstuk wel duidelijk geword<strong>en</strong>. Dat meewerk<strong>en</strong> met de media slachtoffers in staat stelt om<br />

e<strong>en</strong> zekere invloed uit te oef<strong>en</strong><strong>en</strong>, ook. Als e<strong>en</strong> persverklaring aflegg<strong>en</strong> of interview gev<strong>en</strong><br />

aan de media van jouw keuze voorkomt dat er journalist<strong>en</strong> door de gordijn<strong>en</strong> glur<strong>en</strong>, met<br />

camera’s vanuit de tuin van de bur<strong>en</strong> jouw huis in het vizier nem<strong>en</strong>, of internet afgraz<strong>en</strong> op<br />

zoek naar persoonlijke informatie <strong>en</strong> foto’s die je ooit in alle argeloosheid op e<strong>en</strong><br />

Hyvespagina hebt gezet, dan kan dat e<strong>en</strong> aanvaardbare prijs zijn. Het minst erge van twee<br />

kwad<strong>en</strong>. Zo ontstaat de paradoxale situatie dat slachtoffers, juist om hun privacy te<br />

bescherm<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> deel daarvan moet<strong>en</strong> prijsgev<strong>en</strong>.<br />

Sam<strong>en</strong>werking met de media kan ook e<strong>en</strong> positieve keuze zijn <strong>en</strong> op initiatief van het<br />

slachtoffer plaatsvind<strong>en</strong>. Hun verhaal in de media is e<strong>en</strong> vorm van erk<strong>en</strong>ning <strong>en</strong> het daarop<br />

volg<strong>en</strong>de medelev<strong>en</strong> van het publiek kan <strong>en</strong>ige troost bied<strong>en</strong>. ‘Het is altijd goed om met de<br />

pers te prat<strong>en</strong>,’ aldus e<strong>en</strong> nabestaande. ‘Het biedt de geleg<strong>en</strong>heid om ding<strong>en</strong> die verkeerd in<br />

de media zijn gekom<strong>en</strong>, recht te trekk<strong>en</strong>.’ Media kunn<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> platform bied<strong>en</strong> om e<strong>en</strong><br />

misstand aan de kaak te stell<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> zaak te bepleit<strong>en</strong> die je als slachtoffer of nabestaande<br />

na aan het hart ligt <strong>en</strong> die e<strong>en</strong> zekere zin kan gev<strong>en</strong> aan de meest ell<strong>en</strong>dige gebeurt<strong>en</strong>is in<br />

e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>lev<strong>en</strong>. Dat gebeurt dan meestal in e<strong>en</strong> latere fase van de verwerking.<br />

Voor slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> die zich dermate geschaad voel<strong>en</strong> in hun privacybelang<strong>en</strong><br />

dat zij daar<strong>teg<strong>en</strong></strong> <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> optred<strong>en</strong>, bestaat er e<strong>en</strong> aantal mogelijkhed<strong>en</strong> om dit voor te legg<strong>en</strong><br />

aan e<strong>en</strong> officiële instantie. In hoofdstuk 5 volgt e<strong>en</strong> verk<strong>en</strong>ning van die opties <strong>en</strong> e<strong>en</strong> oordeel<br />

over hun effectiviteit.<br />

58


Hoofdstuk 5 Wat kan e<strong>en</strong> slachtoffer do<strong>en</strong> na inbreuk<br />

op zijn privacy?<br />

Overgeleverd aan het goede fatso<strong>en</strong><br />

Weet je wat het is: je hebt gewoon de <strong>en</strong>ergie niet om er<strong>teg<strong>en</strong></strong> te vecht<strong>en</strong>.<br />

(e<strong>en</strong> nabestaande)<br />

Eerder in dit rapport (hoofdstuk 3) hebb<strong>en</strong> we de formele <strong>en</strong> informele kaders van de<br />

bescherming van slachtoffers geschetst. Er zijn gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> aan de mate waarin media de<br />

persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer mog<strong>en</strong> binn<strong>en</strong>dring<strong>en</strong>. Wanneer slachtoffers ervar<strong>en</strong> dat deze<br />

gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> overschred<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, welke mogelijkhed<strong>en</strong> staan dan tot hun beschikking om dit<br />

<strong>teg<strong>en</strong></strong> te gaan, of de aangerichte schade te lat<strong>en</strong> herstell<strong>en</strong>? In paragraaf 1 kijk<strong>en</strong> we naar de<br />

straf- <strong>en</strong> civielrechtelijke instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. In paragraaf 2 kom<strong>en</strong> de mogelijkhed<strong>en</strong> die binn<strong>en</strong> de<br />

mediasector bestaan aan de orde. In de derde paragraaf stell<strong>en</strong> we ons de vraag: zijn de<br />

bestaande voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>de? Daarbij werp<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> vlugge blik over de<br />

landsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> om te kijk<strong>en</strong> of daar best practices voorhand<strong>en</strong> zijn. Daarna gev<strong>en</strong> zowel<br />

ver<strong>teg<strong>en</strong></strong>woordigers van de media als slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> hun suggesties <strong>en</strong><br />

aanbeveling<strong>en</strong> om de relatie tuss<strong>en</strong> media <strong>en</strong> slachtoffers in betere ban<strong>en</strong> te leid<strong>en</strong>.<br />

5.1 Naar de rechter 87<br />

Besluit e<strong>en</strong> slachtoffer of nabestaande de sch<strong>en</strong>ding van zijn privacy door de media voor de<br />

rechter te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, dan zal de rechter altijd e<strong>en</strong> afweging moet<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> twee<br />

fundam<strong>en</strong>tele recht<strong>en</strong>: het recht op privacy <strong>en</strong> het recht op informatievrijheid. De<br />

bescherming van de persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer geeft de doorslag als er ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel publiek<br />

belang gedi<strong>en</strong>d is met de inm<strong>en</strong>ging in het privélev<strong>en</strong> of als m<strong>en</strong> de informatie ook op andere,<br />

de privacy niet-sch<strong>en</strong>d<strong>en</strong>de wijze, had kunn<strong>en</strong> verkrijg<strong>en</strong>. Daarbij zal de rechter zich steeds<br />

afvrag<strong>en</strong>: hoe diep is de inm<strong>en</strong>ging in de persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer, hoe 'intiem' zijn de<br />

vermelde feit<strong>en</strong>, zijn ze waar of onwaar <strong>en</strong> welk publiek belang is gedi<strong>en</strong>d met de verstrekte<br />

informatie?<br />

Omdat voorkom<strong>en</strong> doorgaans de voorkeur verdi<strong>en</strong>t bov<strong>en</strong> g<strong>en</strong>ez<strong>en</strong>, gaan we na welke<br />

mogelijkhed<strong>en</strong> slachtoffers hebb<strong>en</strong> om prev<strong>en</strong>tief op te tred<strong>en</strong>. Sch<strong>en</strong>ding van privacy is e<strong>en</strong><br />

zaak die de rechter slechts achteraf kan beoordel<strong>en</strong>, maar is het mogelijk om bijvoorbeeld<br />

publicatie van de gewraakte informatie of afbeelding te voorkom<strong>en</strong>?<br />

De Grondwet zegt dat niemand voorafgaand verlof nodig heeft om door de drukpers<br />

gedacht<strong>en</strong> of gevoel<strong>en</strong>s te op<strong>en</strong>bar<strong>en</strong>. Voor de omroep zegt de Grondwet: 'Er is ge<strong>en</strong><br />

voorafgaand toezicht op de inhoud van e<strong>en</strong> radio of televisie-uitz<strong>en</strong>ding'. Kan de rechter e<strong>en</strong><br />

publicatie of uitz<strong>en</strong>ding eig<strong>en</strong>lijk dus wel op voorhand verbied<strong>en</strong>? De Grondwet bepaalt dat er<br />

ge<strong>en</strong> c<strong>en</strong>suur is, dat <strong>wil</strong> zegg<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> publicatie of uitz<strong>en</strong>ding niet vooraf goedgekeurd<br />

hoeft te word<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> of andere overheidsinstantie. Ook niet door de rechter.<br />

In het algeme<strong>en</strong> zal de rechter dan ook zeer terughoud<strong>en</strong>d zijn met het vooraf toets<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

verbied<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> media-uiting. Toch kan de rechter in e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel geval vooraf e<strong>en</strong><br />

uitz<strong>en</strong>ding of publicatie verbied<strong>en</strong>. 88 Dit kan uitsluit<strong>en</strong>d als hij met redelijk grote<br />

nauwkeurigheid weet hoe de publicatie er uit zal zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> wat de inhoud zal zijn, waarmee hij<br />

e<strong>en</strong> duidelijk beeld kan vorm<strong>en</strong> van de onrechtmatigheid van de voorg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> publicatie of<br />

uitz<strong>en</strong>ding. Dit gebeurt meestal in e<strong>en</strong> kort geding. Ook kan de rechter e<strong>en</strong> verbod oplegg<strong>en</strong><br />

de (achteraf) onrechtmatig bevond<strong>en</strong> publicatie of uitz<strong>en</strong>ding te herhal<strong>en</strong>. Zodo<strong>en</strong>de kan<br />

87 Deze paragraaf is voor e<strong>en</strong> belangrijk gedeelte gebaseerd op het eerder g<strong>en</strong>oemde juridische advies van mr. R. van Oerle.<br />

88 Pres. Rb. Amsterdam 28 november 1996, KG 1996, 381 (Confrontatie met moeder); Hof Amsterdam 26 oktober 1995,<br />

Mediaforum 1996-2 p.B22-B24 (Bureau Bijlmer); Hof Amsterdam 12 juli 2001, Mediaforum 2001-10 nr. 39 m.nt. G.A.I. Schuijt<br />

(Breekijzer)<br />

59


voorkom<strong>en</strong> word<strong>en</strong> dat de schadelijke gevolg<strong>en</strong> zich uitbreid<strong>en</strong>.<br />

Wat zijn de mogelijkhed<strong>en</strong> voor het slachtoffer, nadat tot publicatie is overgegaan? Zowel het<br />

strafrecht als het burgerlijk recht bied<strong>en</strong> mogelijkhed<strong>en</strong> om op te tred<strong>en</strong> <strong>teg<strong>en</strong></strong> vorm<strong>en</strong> van<br />

inm<strong>en</strong>ging in het privélev<strong>en</strong>, zoals eerder in het onderzoek beschrev<strong>en</strong>.<br />

Het strafrecht<br />

Als de uiting voldoet aan e<strong>en</strong> wettelijke delictsomschrijving, kan sprake zijn van e<strong>en</strong> strafbaar<br />

feit. Dit br<strong>en</strong>gt met zich mee dat de strafrechter e<strong>en</strong> boete of gevang<strong>en</strong>isstraf kan oplegg<strong>en</strong>.<br />

In het wetboek van Strafrecht zijn verscheid<strong>en</strong>e bepaling<strong>en</strong> te vind<strong>en</strong>, die zi<strong>en</strong> op de<br />

bescherming van de persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer <strong>en</strong> zijn er wettelijke norm<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong>de<br />

belediging, zoals smaad <strong>en</strong> laster. 89 Hiervoor geldt echter dat de wederrechtelijkheid van<br />

deze strafbare feit<strong>en</strong> kan ontbrek<strong>en</strong> als veroordeling e<strong>en</strong> inbreuk op de vrijheid van<br />

nieuwsgaring zou oplever<strong>en</strong>. 90 De artikel<strong>en</strong> 53-54 Sr houd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vervolgingsuitsluitingsgrond<br />

in voor uitgevers <strong>en</strong> drukkers ter zake van drukpersdelict<strong>en</strong>, mits zij handel<strong>en</strong> 'als zodanig'.<br />

Uitgevers <strong>en</strong> drukkers kunn<strong>en</strong> strafrechtelijk niet vervolgd word<strong>en</strong>. De strekking van deze<br />

bepaling<strong>en</strong> is c<strong>en</strong>suur van uitgevers <strong>en</strong> drukkers <strong>teg<strong>en</strong></strong> te gaan. Er moet wel voldaan zijn aan<br />

bepaalde voorwaard<strong>en</strong> <strong>wil</strong> de drukker of de uitgever zich op deze vervolgingsuitsluitingsgrond<br />

kunn<strong>en</strong> beroep<strong>en</strong>. Zo moet bijvoorbeeld de naam van de dader (de schrijver van het<br />

drukpersdelict of deg<strong>en</strong>e op wi<strong>en</strong>s last het stuk is gedrukt) bek<strong>en</strong>d zijn dan wel op eerste<br />

aanmaning van de drukker c.q. uitgever word<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d gemaakt.<br />

Burgerlijk recht<br />

Civielrechtelijk kan e<strong>en</strong> uiting onrechtmatig zijn. Dit betek<strong>en</strong>t dat de door de uiting b<strong>en</strong>adeelde<br />

partij in e<strong>en</strong> civielrechtelijke procedure op basis van e<strong>en</strong> onrechtmatige daad e<strong>en</strong><br />

schadevergoeding kan claim<strong>en</strong>, rectificatie kan vorder<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> verbod op herhaling kan<br />

eis<strong>en</strong>.<br />

De rechter di<strong>en</strong>t in het kader van de onrechtmatige daad te beoordel<strong>en</strong> of er sprake is van<br />

e<strong>en</strong> handel<strong>en</strong> of nalat<strong>en</strong> dat indruist <strong>teg<strong>en</strong></strong> de zorgvuldigheid die in het maatschappelijk<br />

verkeer <strong>teg<strong>en</strong></strong>over andermans persoon of zaak betaamt. De zorgvuldigheidsnorm is vaag. Het<br />

is daarom lastig aan te gev<strong>en</strong> wanneer publicaties e<strong>en</strong> onrechtmatige inbreuk oplever<strong>en</strong> op<br />

iemands persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer. Algeme<strong>en</strong> kan gesteld word<strong>en</strong> dat van e<strong>en</strong> beledig<strong>en</strong>de of<br />

onrechtmatige publicatie sprake is wanneer:<br />

• De publicatie onnodig griev<strong>en</strong>d is: had hetzelfde niet in minder kwets<strong>en</strong>de<br />

bewoording<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gezegd?<br />

• De publicatie verwijtbaar onjuist of onvolledig is: kon of behoorde de journalist op de<br />

hoogte te zijn van de juiste toedracht van de feit<strong>en</strong>?<br />

In de jurisprud<strong>en</strong>tie is e<strong>en</strong> rechtvaardigheidsgrond gegroeid: de media beroep<strong>en</strong> zich op hun<br />

maatschappelijke taak om het publiek te informer<strong>en</strong> <strong>en</strong> misstand<strong>en</strong> aan het licht te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Daarnaast houdt de rechter rek<strong>en</strong>ing met de bijzondere positie van de pers met betrekking tot<br />

de snelheid van de berichtgeving in verhouding tot het tot in de puntjes check<strong>en</strong> van het<br />

verhaal. Zorgvuldigheid blijft echter het uitgangspunt. Naarmate de uiting<strong>en</strong> ernstiger zijn,<br />

di<strong>en</strong>t grondiger onderzoek plaats te hebb<strong>en</strong>. 91<br />

Wil e<strong>en</strong> slachtoffer schadevergoeding eis<strong>en</strong>, dan moet hij de werkelijke schade aanton<strong>en</strong>.<br />

<strong>Nederland</strong> k<strong>en</strong>t – in <strong>teg<strong>en</strong></strong>stelling tot bijvoorbeeld de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> – ge<strong>en</strong> systeem van<br />

punitive damages, dat tot exorbitant hoge schadevergoeding<strong>en</strong> kan leid<strong>en</strong>. Ook de hoogte<br />

van e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele immateriële schadeclaim moet onderbouwd <strong>en</strong> aannemelijk zijn; het<br />

oplegg<strong>en</strong> van hoge immateriële vergoeding<strong>en</strong> zijn uitzondering<strong>en</strong> in de <strong>Nederland</strong>se<br />

rechtspraak. Het Europees Hof voor de Recht<strong>en</strong> van de M<strong>en</strong>s (EHRM) ziet het oplegg<strong>en</strong> van<br />

e<strong>en</strong> excessief hoge schadevergoeding voor e<strong>en</strong> onrechtmatige perspublicatie als e<strong>en</strong><br />

beperking van de uitingsvrijheid <strong>en</strong> acht het niet noodzakelijk in e<strong>en</strong> democratische<br />

sam<strong>en</strong>leving. 92<br />

Het slachtoffer kan ook rectificatie vorder<strong>en</strong>. Dat kan in e<strong>en</strong> kort geding gevorderd <strong>en</strong> is e<strong>en</strong><br />

89 o.a art. 139 t/m 139 g Sr., 441 b Sr <strong>en</strong> 261 tot 217 Sr<br />

90 EHRM 21 januari 1999, NJ 1999, 713 (Fressoz & Roire)<br />

91 Blz. 31 Evers<br />

92 EHRM 13 juli 1995, NJ 1996, 544 (Miloslavsky)<br />

60


effectieve manier om e<strong>en</strong> schadelijke publicatie recht te zett<strong>en</strong> <strong>en</strong> verdere schade te<br />

beperk<strong>en</strong>. De rectificatie is voorzi<strong>en</strong> bij wet in art. 6: 167 BW, maar daar gaat het slechts om<br />

e<strong>en</strong> rechtzetting van 'e<strong>en</strong> onjuiste of door onvolledigheid misleid<strong>en</strong>de publicatie van<br />

gegev<strong>en</strong>s van feitelijke aard'. Op grond van art. 6:162 BW kan de rechter echter ook andere<br />

vorm<strong>en</strong> van rectificaties oplegg<strong>en</strong>, bijvoorbeeld door te verklar<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> publicatie<br />

beledig<strong>en</strong>d is of e<strong>en</strong> onrechtmatige aantasting van iemands persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer.<br />

Vordering<strong>en</strong> tot excuses <strong>en</strong> spijtbetuiging<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in het algeme<strong>en</strong> afgewez<strong>en</strong> op grond<br />

van de vrijheid van m<strong>en</strong>ingsuiting.<br />

De straf- <strong>en</strong> civielrechtelijke mogelijkhed<strong>en</strong> voor slachtoffers zijn in feite erg beperkt:<br />

• Strafrechtelijk gezi<strong>en</strong> moet het gaan om zeer nauw omschrev<strong>en</strong> delict<strong>en</strong>. Er moet<br />

opzet in het spel zijn <strong>en</strong> daarnaast g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> uitgeverij<strong>en</strong> <strong>en</strong> drukkers e<strong>en</strong> bijzondere<br />

status.<br />

• Voordat de rechter kan toets<strong>en</strong> moet het slachtoffer eerst aangifte do<strong>en</strong> bij de politie.<br />

Het onderzoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong> van dergelijke zak<strong>en</strong> zal bij politie <strong>en</strong> Op<strong>en</strong>baar<br />

Ministerie ge<strong>en</strong> hoge prioriteit hebb<strong>en</strong>. De kans is groot dat er e<strong>en</strong> sepot komt.<br />

• E<strong>en</strong> zaak aanspann<strong>en</strong> bij de civiele rechtbank kost geld. De proceskost<strong>en</strong> zijn<br />

misschi<strong>en</strong> nog wel op te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, maar de kost<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> advocaat kunn<strong>en</strong><br />

behoorlijk oplop<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele schadevergoeding dekt deze vaak niet.<br />

‘Het is,’ zoals ombudsman Me<strong>en</strong>s stelt, ‘voor jou <strong>en</strong> mij als kleine privépersoon bijna<br />

ondo<strong>en</strong>lijk om <strong>teg<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> concern als Elsevier of de Telegraaf te gaan proceder<strong>en</strong>. Die<br />

kunn<strong>en</strong> veel duurdere advocat<strong>en</strong> inhur<strong>en</strong> <strong>en</strong> ze kunn<strong>en</strong> het ook veel langer rekk<strong>en</strong>.’<br />

5.2. Het zelfreinig<strong>en</strong>de vermog<strong>en</strong> van de beroepsgroep<br />

De kaders van het operer<strong>en</strong> van de mediasector word<strong>en</strong> in belangrijke mate gesteld door de<br />

sector zelf.<br />

5.2.1 De Raad voor de Journalistiek<br />

De Raad voor de Journalistiek is het orgaan dat de media beoordeelt op hun ethisch <strong>en</strong><br />

zorgvuldig handel<strong>en</strong>. Het is e<strong>en</strong> onafhankelijke instantie, waar m<strong>en</strong> terecht kan met klacht<strong>en</strong><br />

over journalistieke activiteit<strong>en</strong>. Zij geeft vervolg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> oordeel over de vraag of met e<strong>en</strong><br />

bepaalde journalistieke gedraging gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van journalistieke ethiek zijn overschred<strong>en</strong>. De<br />

Raad kan ge<strong>en</strong> sancties, zoals schadevergoeding of rectificatie oplegg<strong>en</strong>. De Raad kan ook<br />

uit eig<strong>en</strong> beweging uitsprak<strong>en</strong> do<strong>en</strong> over bepaalde journalistieke onderwerp<strong>en</strong>, zoals het<br />

gebruik van verborg<strong>en</strong> camera´s.<br />

De Raad bestaat voor de helft uit journalist<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor de helft uit person<strong>en</strong> afkomstig uit<br />

bijvoorbeeld advocatuur, magistratuur, voorlichtingsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> van de overheid, journalistieke<br />

opleiding<strong>en</strong> <strong>en</strong> de wet<strong>en</strong>schap. De procedure van de Raad 93 is als volgt:<br />

• E<strong>en</strong> persoon of instantie di<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> klacht in bij de Raad. De klager moet de direct<br />

belanghebb<strong>en</strong>de zijn <strong>en</strong> moet de klacht moet binn<strong>en</strong> zes maand<strong>en</strong> na de publicatie<br />

indi<strong>en</strong><strong>en</strong>. De schriftelijke klacht moet in achtvoud (!) bij het secretariaat van de Raad<br />

word<strong>en</strong> aangeleverd.<br />

• De Raad stelt het subject van de klacht op de hoogte <strong>en</strong> die kan desgew<strong>en</strong>st e<strong>en</strong><br />

verweerschrift indi<strong>en</strong><strong>en</strong>. Daarvan krijgt de klager e<strong>en</strong> afschrift <strong>en</strong> kan er ev<strong>en</strong>tueel op<br />

reager<strong>en</strong>.<br />

• Soms komt de Raad op basis van de schriftelijke stukk<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> uitspraak; vaak ook<br />

komt er e<strong>en</strong> mondelinge behandeling. Klager <strong>en</strong> verweerder kunn<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de zitting<br />

hun standpunt<strong>en</strong> toelicht<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> college bestaande uit twee journalist<strong>en</strong>, twee<br />

niet-journalist<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> voorzitter (jurist).<br />

93 http://www.rvdj.nl/katern/37 De Raad heeft tijd<strong>en</strong>s het Mediadebat op 13 december 2008 aangekondigd dat zij haar tak<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> procedure aan het herzi<strong>en</strong> is. Zo gaat zij meer aandacht bested<strong>en</strong> aan bemiddeling, wordt overwog<strong>en</strong> of klagers zich<br />

mog<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> ver<strong>teg<strong>en</strong></strong>woordig<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> niet direct belanghebb<strong>en</strong>de <strong>en</strong> bestaat de w<strong>en</strong>s om de (lange) doorlooptijd<strong>en</strong> te<br />

bekort<strong>en</strong>.<br />

61


• Binn<strong>en</strong> acht wek<strong>en</strong> na de behandeling doet de Raad uitspraak. Deze wordt integraal<br />

op de website van de Raad gepubliceerd <strong>en</strong> in het tijdschrift De Journalist. De<br />

verweerder wordt verzocht om de uitspraak te publicer<strong>en</strong>, maar is daartoe niet<br />

verplicht. De Raad legt ge<strong>en</strong> boetes of rectificaties op.<br />

• Teg<strong>en</strong> de uitspraak is ge<strong>en</strong> beroep mogelijk.<br />

De standpunt<strong>en</strong> over wat de Raad wel of niet vindt pass<strong>en</strong> bij de maatschappelijke<br />

verantwoordelijkheid van e<strong>en</strong> journalist, zijn sam<strong>en</strong>gevat in de Leidraad 94 .<br />

In deze leidraad is onder 2.4.7. het volg<strong>en</strong>de opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>:<br />

In publicatie over (strafzak<strong>en</strong> betreff<strong>en</strong>de) ernstige misdrijv<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> details van het misdrijf te word<strong>en</strong><br />

weggelat<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>baar is dat zij extra leed toevoeg<strong>en</strong> aan het slachtoffer of di<strong>en</strong>s naaste<br />

familieled<strong>en</strong> <strong>en</strong> de details niet noodzakelijk zijn om de aard <strong>en</strong> de ernst van het misdrijf, dan wel de<br />

gevolg<strong>en</strong> ervan, weer te gev<strong>en</strong>.<br />

De Raad voor de Journalistiek heeft in haar jurisprud<strong>en</strong>tie algem<strong>en</strong>e criteria geformuleerd.<br />

Individuele zak<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> aan onderstaande algem<strong>en</strong>e criteria getoetst te word<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> nieuwsbericht di<strong>en</strong>t zo veel mogelijk feitelijke gegev<strong>en</strong>s te bevatt<strong>en</strong>, opdat de lezer zich e<strong>en</strong> zo<br />

waarheidsgetrouw <strong>en</strong> controleerbaar mogelijk beeld van het nieuwsfeit kan vorm<strong>en</strong>.<br />

Berichtgeving over misdrijv<strong>en</strong> kan bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> e<strong>en</strong> signaalfunctie hebb<strong>en</strong> voor burgers <strong>en</strong> overheid. Het<br />

noem<strong>en</strong> van nam<strong>en</strong> kan voorkom<strong>en</strong> dat verwarring met ander<strong>en</strong> <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele ongerustheid bij m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

optreedt. Daar staat echter <strong>teg<strong>en</strong></strong>over dat de journalist zich behoort af te vrag<strong>en</strong> of hij person<strong>en</strong> kwetst of<br />

b<strong>en</strong>adeelt wanneer het slachtoffer, zijn partner of naaste familieled<strong>en</strong> door het bericht herk<strong>en</strong>d kunn<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong>. Dit laatste moet voorrang krijg<strong>en</strong> wanneer de journalist redelijkerwijs kan voorzi<strong>en</strong> dat<br />

g<strong>en</strong>oemde person<strong>en</strong> onev<strong>en</strong>redig nadeel van herk<strong>en</strong>baarheid zull<strong>en</strong> ondervind<strong>en</strong> vanwege gevaar voor<br />

represailles of herhaling, vanwege diffamer<strong>en</strong>de (in opspraak br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>de) nev<strong>en</strong>effect<strong>en</strong> of vanwege<br />

onev<strong>en</strong>redig zware leedtoevoeging. In die gevall<strong>en</strong> moet herk<strong>en</strong>baarheid vermed<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Dan<br />

moet<strong>en</strong> ook (schrijn<strong>en</strong>de) details van het misdrijf weggelat<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, indi<strong>en</strong> deze niet noodzakelijk zijn<br />

om de aard van het misdrijf weer te gev<strong>en</strong>. De Raad is niet van m<strong>en</strong>ing dat het herk<strong>en</strong>baar opgevoerd<br />

word<strong>en</strong> in berichtgeving over geweldsmisdrijv<strong>en</strong> op zichzelf al e<strong>en</strong> onev<strong>en</strong>redig zware leedtoevoeging<br />

met zich meebr<strong>en</strong>gt. Daarnaast is ook de vraag aan de orde of het om e<strong>en</strong> publiek figuur gaat <strong>en</strong> di<strong>en</strong>t<br />

de journalist zich ervan te vergewiss<strong>en</strong> dat de naaste familie op de hoogte is van de gebeurt<strong>en</strong>is. 95<br />

Enkele voorbeeld<strong>en</strong> 96<br />

E<strong>en</strong> belangrijke uitspraak van de Raad gaat over publicatie van gegev<strong>en</strong>s van slachtoffers<br />

rond de moord, op 10 maart 1988, door e<strong>en</strong> tbs-patiënt van de Van Mesdagkliniek in<br />

Groning<strong>en</strong> 97 . Het vrouwelijke slachtoffer, dat eerst was verkracht, werd in e<strong>en</strong> deel van de<br />

berichtgeving met naam g<strong>en</strong>oemd. Nabestaand<strong>en</strong> beklaagd<strong>en</strong> zich over de inbreuk op hun<br />

privacy, mede door het publicer<strong>en</strong> van schrijn<strong>en</strong>de details in de zaak.<br />

Hier toetst de Raad aan het algem<strong>en</strong>e uitgangspunt dat e<strong>en</strong> nieuwsbericht zoveel mogelijk<br />

gegev<strong>en</strong>s moet bevatt<strong>en</strong>, opdat de lezer zich e<strong>en</strong> waarheidsgetrouw <strong>en</strong> controleerbaar beeld<br />

van het nieuwsfeit kan vorm<strong>en</strong>. En verder: 'Bij geweldsmisdrijv<strong>en</strong> <strong>teg<strong>en</strong></strong> person<strong>en</strong> kan<br />

volledigheid op het punt van de id<strong>en</strong>titeit bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong> dat verwarring met ander<strong>en</strong><br />

optreedt, als gevolg waarvan bij derd<strong>en</strong> nodeloze onrust kan ontstaan. Het noem<strong>en</strong> van<br />

nam<strong>en</strong> mag. Maar de Raad verplicht de journalist wel, zich af te vrag<strong>en</strong> of er gevaar is voor<br />

b<strong>en</strong>adeling of kwetsing van slachtoffer, zijn lev<strong>en</strong>spartner of naaste familieled<strong>en</strong>.<br />

‘Herk<strong>en</strong>baarheid moet word<strong>en</strong> vermed<strong>en</strong> in die gevall<strong>en</strong> waarin redelijkerwijze te voorzi<strong>en</strong> is<br />

dat die person<strong>en</strong> onev<strong>en</strong>redig nadeel zull<strong>en</strong> ondervind<strong>en</strong> weg<strong>en</strong>s gevaar voor represailles of<br />

herhaling, weg<strong>en</strong>s diffamer<strong>en</strong>de nev<strong>en</strong>effect<strong>en</strong> of weg<strong>en</strong>s onev<strong>en</strong>redig zware<br />

leedtoevoeging. Bij schrijn<strong>en</strong>de details is ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> afweging vereist. Ze moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

weggelat<strong>en</strong> als ze extra leed toevoeg<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet noodzakelijk zijn om de aard van het misdrijf<br />

94 www.rvdj.nl<br />

95 Evers, blz113<br />

96 Meer voorbeeld<strong>en</strong> zijn te vind<strong>en</strong> op www.rvdj.nl<br />

97 RvdJ 1988/28. Dit betreft de zaak die de Ver<strong>en</strong>iging Landelijke Organisatie <strong>Slachtofferhulp</strong> als ‘proefproces’ beschouwde.<br />

Zie ook Evers (2007: 112)<br />

62


weer te gev<strong>en</strong>.’ 98<br />

De Raad oordeelde in dit geval dat de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van maatschappelijke zorgvuldigheid niet<br />

war<strong>en</strong> overschred<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> tweede zaak toont aan dat de Raad onderschrijft dat slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> in<br />

shocktoestand <strong>en</strong> onder invloed van hevige emoties ge<strong>en</strong> rationele afweging<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat<br />

de journalist de verantwoordelijkheid heeft om daarvan e<strong>en</strong> goede inschatting te mak<strong>en</strong>.<br />

De aanleiding is e<strong>en</strong> artikel in het Brabants Dagblad op 5 januari 2006 over de zelfmoord van<br />

e<strong>en</strong> man. De kop luidt: ‘Zelfmoord<strong>en</strong>aar zet afscheidsbrief op internet’. In het bericht staat de<br />

volledige naam van de overled<strong>en</strong>e. Dat is volg<strong>en</strong>s de klager, de vader van de overled<strong>en</strong>e,<br />

niet conform de nadrukkelijke afsprak<strong>en</strong> die hij in zijn beleving met de auteur van het stuk<br />

heeft gemaakt. Daarnaast is in het bericht opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> de mededeling dat de familie<br />

vooralsnog ge<strong>en</strong> poging<strong>en</strong> heeft ondernom<strong>en</strong> om de brief van internet af te hal<strong>en</strong>, volg<strong>en</strong>s de<br />

klager bezijd<strong>en</strong> de waarheid. De nabestaand<strong>en</strong> zijn hiervoor afhankelijk van de provider van<br />

de betreff<strong>en</strong>de site <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> deze reeds b<strong>en</strong>aderd. Verder is de klager van m<strong>en</strong>ing dat de<br />

kop onnodig griev<strong>en</strong>d is.<br />

De verslaggever in kwestie stelt dat hij zich precies aan de telefonische afsprak<strong>en</strong> met de<br />

klager heeft gehoud<strong>en</strong>, al kan hij zich voorstell<strong>en</strong> dat de vader in al zijn emoties ‘e<strong>en</strong> andere<br />

herinnering’ aan het gebeurde heeft. Verder geeft hij aan, zeer terughoud<strong>en</strong>d te zijn geweest<br />

met het vermeld<strong>en</strong> van details. Hoewel de kop als confronter<strong>en</strong>d kon word<strong>en</strong> beschouwd,<br />

was deze inhoudelijk wel correct.<br />

De Raad oordeelde dat de verslaggever uit eig<strong>en</strong> beweging tot anonimisering had moet<strong>en</strong><br />

overgaan omdat ‘het begrijpelijk was – zoals verweerder ook heeft opgemerkt – dat klager<br />

tijd<strong>en</strong>s de telefoongesprekk<strong>en</strong> met de verslaggever, die plaatsvond<strong>en</strong> op de dag na het<br />

overlijd<strong>en</strong> van klagers zoon, zeer geëmotioneerd was. Gelet op deze omstandighed<strong>en</strong> had<br />

verweerder bijzondere zorgvuldigheid moet<strong>en</strong> betracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet zonder meer mog<strong>en</strong> afgaan<br />

op ev<strong>en</strong>tuele afsprak<strong>en</strong> met de klager.’<br />

Wat de overige klacht<strong>en</strong> betreft stelde de Raad dat de berichtgeving op deze punt<strong>en</strong><br />

weliswaar ge<strong>en</strong> schoonheidsprijs verdi<strong>en</strong>de, maar dat ‘deze omissies niet van zodanige<br />

betek<strong>en</strong>is war<strong>en</strong> dat verweerder daarmee de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> heeft overschred<strong>en</strong> van hetge<strong>en</strong> –<br />

gelet op de eis<strong>en</strong> van journalistieke zorgvuldigheid – maatschappelijk aanvaardbaar is.’ 99<br />

Secretaris Daphne Ko<strong>en</strong>e geeft aan dat de Raad in haar bestaan <strong>en</strong>kele ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> klacht<strong>en</strong><br />

van nabestaand<strong>en</strong> <strong>en</strong> slachtoffers heeft behandeld. Het gaat dan voornamelijk om klacht<strong>en</strong><br />

over sch<strong>en</strong>ding van de privacy <strong>en</strong> griev<strong>en</strong>de <strong>en</strong>/of onjuiste berichtgeving. In e<strong>en</strong> behoorlijk<br />

aantal gevall<strong>en</strong> verklaarde de Raad de klacht<strong>en</strong> gegrond, aldus Ko<strong>en</strong>e. Op de website van de<br />

Raad staat e<strong>en</strong> digitale database waarin alle uitsprak<strong>en</strong> van de Raad integraal zijn<br />

op<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Wie zoekt op de trefwoord<strong>en</strong> ‘slachtoffer’ <strong>en</strong> ‘slachtoffer <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong>’ vindt<br />

38 zak<strong>en</strong>, de eerste reeds in 1964. Het gros van de zak<strong>en</strong>, namelijk 31, heeft zich in de<br />

afgelop<strong>en</strong> vijfti<strong>en</strong> jaar afgespeeld. Dat weerspiegelt de to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de aandacht voor<br />

slachtoffers in de media. De volg<strong>en</strong>de tabel geeft e<strong>en</strong> kort overzicht van de uitsprak<strong>en</strong>.<br />

Tabel 1 Overzicht van uitsprak<strong>en</strong><br />

Uitspraak Aantal zak<strong>en</strong><br />

Gegrond 15<br />

Deels gegrond 4<br />

Ongegrond 14<br />

Onbevoegd/niet ontvankelijk/onthouding oordeel 2<br />

Gegrond in combinatie met onbevoegd/niet<br />

ontvankelijk/onthouding oordeel<br />

2<br />

Deels gegrond in combinatie met onbevoegd/niet<br />

ontvankelijk/onthouding oordeel<br />

1<br />

Totaal 38<br />

98 Burgdorffer <strong>teg<strong>en</strong></strong> Algeme<strong>en</strong> Dagblad, Nieuwsblad van het Noord<strong>en</strong>, de Volkskrant, Veronica's Nieuwslijn, EO Tijdsein, RvdJ<br />

1988/28<br />

99 RVDJ 2006/25<br />

63


Uit de database is ook op te mak<strong>en</strong> welk type medium in de loop der tijd in het<br />

beklaagd<strong>en</strong>bankje hebb<strong>en</strong> gestaan (zie volg<strong>en</strong>de pagina).<br />

Tabel 2 Overzicht betrokk<strong>en</strong> media<br />

Medium betrokk<strong>en</strong> bij klacht Aantal<br />

Regionaal dagblad 13<br />

Landelijk dagblad 12<br />

Tijdschrift 7<br />

Landelijke omroep 7<br />

Regionale omroep 2<br />

Overige (o.m. ANP <strong>en</strong> Huis aan huisblad) 5<br />

Totaal 46 100<br />

Opvall<strong>en</strong>d is dat de meerderheid van de klacht<strong>en</strong> betrekking heeft op regionale <strong>en</strong> landelijke<br />

dagblad<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> mogelijke verklaring is dat papier e<strong>en</strong> materiële drager van informatie <strong>en</strong><br />

beeld is: het staat zwart op wit. Het is concreter, tastbaarder <strong>en</strong> duurzamer dan e<strong>en</strong><br />

uitz<strong>en</strong>ding op radio of tv. Verschill<strong>en</strong>de slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> die wij sprak<strong>en</strong>, hadd<strong>en</strong><br />

(knipsels uit) tijdschrift<strong>en</strong> <strong>en</strong> krant<strong>en</strong> zorgvuldig bewaard. Uiteraard kunn<strong>en</strong> uitz<strong>en</strong>ding<strong>en</strong> ook<br />

op band, cd of digitaal word<strong>en</strong> vastgelegd, maar er is altijd apparatuur nodig om het te<br />

ontsluit<strong>en</strong>. Het heeft gevoelsmatig e<strong>en</strong> andere waarde dan e<strong>en</strong> bericht dat je kunt uitknipp<strong>en</strong>,<br />

opplakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> met één blik kunt overzi<strong>en</strong>.<br />

Welbeschouwd is e<strong>en</strong> aantal van 38 klacht<strong>en</strong> in ruim veertig jaar (1964-2007) niet veel. ‘Er<br />

wordt wel e<strong>en</strong>s gevraagd waarom de Raad zo weinig klacht<strong>en</strong> krijgt,’ aldus secretaris Ko<strong>en</strong>e.<br />

‘Het zou heel interessant zijn om dat te onderzoek<strong>en</strong>, maar wij hebb<strong>en</strong> daar zelf niet de<br />

mogelijkhed<strong>en</strong> voor. Het is ook heel moeilijk, want je doet onderzoek naar iets wat er niet is.<br />

Waarom hebb<strong>en</strong> wij bepaalde klacht<strong>en</strong> niet? Is dat nou omdat het misschi<strong>en</strong> allemaal niet zo<br />

erg is? Komt het omdat onze pers, vergelek<strong>en</strong> met bijvoorbeeld de Engelse, vrij netjes is of<br />

zijn wij minder snel g<strong>en</strong>eigd om te klag<strong>en</strong>? Ik weet het niet.’<br />

Als de <strong>Nederland</strong>se media inderdaad overweg<strong>en</strong>d netjes operer<strong>en</strong> <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> aanleiding gev<strong>en</strong><br />

om zak<strong>en</strong> aanhangig te mak<strong>en</strong> bij de Raad, dan zou dit rapport overbodig zijn. Maar gezi<strong>en</strong><br />

de ervaring<strong>en</strong> van slachtoffers die wij gesprok<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, is het aantal behandelde zak<strong>en</strong><br />

ge<strong>en</strong> accurate afspiegeling van wat er werkelijk bij h<strong>en</strong> leeft. Waarom klopp<strong>en</strong> dan zo weinig<br />

slachtoffers aan bij de Raad? Onbek<strong>en</strong>dheid met het bestaan ervan is e<strong>en</strong> voor de hand<br />

ligg<strong>en</strong>de red<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat hor<strong>en</strong> we ook terug in de gesprekk<strong>en</strong>. De drempel van e<strong>en</strong> procedure<br />

bij de Raad is weliswaar lager dan bij de rechter – ge<strong>en</strong> hoge kost<strong>en</strong> voor procedure <strong>en</strong><br />

advocaat – maar nog steeds niet erg klantvri<strong>en</strong>delijk. Stukk<strong>en</strong> in achtvoud indi<strong>en</strong><strong>en</strong>,<br />

wek<strong>en</strong>lange doorlooptijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> de mogelijke winst is ge<strong>en</strong> andere dan de uitspraak of e<strong>en</strong><br />

bepaalde wijze van operer<strong>en</strong> journalistiek gezi<strong>en</strong> door de beugel kon. Ge<strong>en</strong> rectificatie, ge<strong>en</strong><br />

vorm van straf wanneer de klacht gegrond is verklaard. Het betrokk<strong>en</strong> medium is zelfs niet<br />

verplicht om de uitspraak te publicer<strong>en</strong>. ‘Ik heb wel overwog<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> klacht in te di<strong>en</strong><strong>en</strong> bij<br />

de Raad,’ voegt e<strong>en</strong> nabestaande daaraan toe, ‘maar de red<strong>en</strong> dat ik het niet gedaan heb, is<br />

dat ik d<strong>en</strong>k dat dát dan ook weer nieuws wordt. Ik had op e<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t zoiets van:<br />

laat het maar rustig word<strong>en</strong> rond ons.’<br />

5.2.2 Andere mogelijkhed<strong>en</strong><br />

Behalve de Raad, die voor de hele sector opereert, hebb<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de media e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong><br />

‘klacht<strong>en</strong>instantie.’<br />

Ombudsman<br />

Sommige media beschikk<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> ombudsman. Het NOS-journaal heeft er één (al is de<br />

vacature sinds 15 januari vacant <strong>en</strong> bij het verschijn<strong>en</strong> van dit rapport nog niet vervuld), net<br />

als bij de Volkskant. Marcel Broersma, hoogleraar Journalistiek <strong>en</strong> lid van de Raad, ziet wel<br />

100 Omdat in één klacht soms verschill<strong>en</strong>de media word<strong>en</strong> aangeklaagd, wijk<strong>en</strong> de aantall<strong>en</strong> af van het totaal aantal zak<strong>en</strong>.<br />

64


wat in zo’n instituut. ‘Als m<strong>en</strong> dat goed organiseert <strong>en</strong> zo iemand heeft e<strong>en</strong> onafhankelijke<br />

positie, dan heeft dat e<strong>en</strong> louter<strong>en</strong>d effect. Want lat<strong>en</strong> we wel wez<strong>en</strong>: de journalistiek is e<strong>en</strong><br />

hectisch beroep. Er gaat gewoon wel e<strong>en</strong>s iets mis in de snelheid. Dat zijn bedrijfsongevall<strong>en</strong>.<br />

Dan is het goed als iemand daar op hamert <strong>en</strong> dat zichtbaar maakt.’<br />

De hoofdredacteur van RTL-Nieuws is juist weer niet zo’n voorstander. Taselaar: ‘Ik vind het<br />

eig<strong>en</strong>lijk e<strong>en</strong> beetje e<strong>en</strong> schaamlap, als ik heel eerlijk b<strong>en</strong>. Dat zeg ik met terughoud<strong>en</strong>dheid,<br />

want de ombudsman van het NOS-journaal heeft het echt uitstek<strong>en</strong>d gedaan tot nu toe. Van<br />

de Volkskrantombudsman vind ik het heel dapper om met grote regelmaat te zegg<strong>en</strong> wat hij<br />

ervan vindt, maar dan d<strong>en</strong>k ik: ‘Het zijn ook maar de m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>; wat schiet je<br />

ermee op?’ Wij prober<strong>en</strong> die ethische norm<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong>d in ons dagelijkse do<strong>en</strong> <strong>en</strong> lat<strong>en</strong><br />

door te voer<strong>en</strong>. Dan kan ik nog wel weer e<strong>en</strong> ombudsman aanstell<strong>en</strong>, maar principieel vind ik<br />

het niet noodzakelijk. Praktisch gezi<strong>en</strong> kost het me heel veel geld <strong>en</strong> dat steek ik liever in<br />

goede journalist<strong>en</strong>, zodat we weer betere product<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>.’<br />

Media-ethicus Evers ziet dat anders. ‘Elk zichzelf respecter<strong>en</strong>d medium zou e<strong>en</strong> ombudsman<br />

moet<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> als kwaliteitskeurmerk.’<br />

Lezersredactie<br />

Behoorlijk wat media beschikk<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> lezersredactie (of e<strong>en</strong> equival<strong>en</strong>t daarvan voor<br />

radio, tv <strong>en</strong> internet). Haar taak is het uitlegg<strong>en</strong> van de handelswijze van de krant <strong>en</strong> zij vormt<br />

het eerste aanspreekpunt voor de lezer, ook voor slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> die e<strong>en</strong><br />

klacht hebb<strong>en</strong>. Oosthoek, lezersredacteur bij BN De Stem: ‘Ik heb ge<strong>en</strong> apart statuut of zo. Ik<br />

b<strong>en</strong> <strong>en</strong>erzijds uitlegger van de krant in plaats van de kritische waarnemer die de ombudsman<br />

bij de Volkskrant is, anderzijds b<strong>en</strong> ik deg<strong>en</strong>e die het contact onderhoud, het ontvangstadres<br />

van iedere<strong>en</strong> die iets kwijt <strong>wil</strong> aan de krant of iets te klag<strong>en</strong> heeft. Vanuit de positie van<br />

lezersredacteur sta je wel iets gemakkelijker aan de lezerskant dan veel collega’s. Ik zou<br />

<strong>wil</strong>l<strong>en</strong> dat collega’s zich wat op<strong>en</strong>er zoud<strong>en</strong> opstell<strong>en</strong> voor kritiek op hun werk.’<br />

‘Het AD heeft ge<strong>en</strong> ombudsman, maar wel e<strong>en</strong> hele goede lezersredactie,’ aldus chef<br />

nieuwsdi<strong>en</strong>st Paans. ‘Dan is e<strong>en</strong> ombudsman e<strong>en</strong> oneig<strong>en</strong>lijke figuur. De lezersredacteur<strong>en</strong><br />

reager<strong>en</strong> op de lezers, de lijn<strong>en</strong> zijn kort <strong>en</strong> zij sprek<strong>en</strong> collega’s op de redactie aan. E<strong>en</strong><br />

krant kan zich door de concurr<strong>en</strong>tie vandaag de dag niet meer veroorlov<strong>en</strong> om níet op lezers<br />

te reager<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat moet bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> snel gebeur<strong>en</strong>.’<br />

Hoofdredactie<br />

Is er ge<strong>en</strong> apart orgaan, dan vormt de hoofdredactie het aanspreekpunt. ‘Ieder slachtoffer dat<br />

zich door ons geschaad voelt, kan mij mail<strong>en</strong>, bell<strong>en</strong> <strong>en</strong> als het heel erg is, zelf langskom<strong>en</strong>.<br />

Iedere<strong>en</strong> wordt met respect <strong>en</strong> fatso<strong>en</strong> behandeld <strong>en</strong> we zull<strong>en</strong> alles uitzoek<strong>en</strong>,’ aldus<br />

Taselaar. ‘En als wíj vind<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> e<strong>en</strong> punt hebb<strong>en</strong>, dan zull<strong>en</strong> we dat ook publicer<strong>en</strong>.’<br />

Ook Raadssecretaris Ko<strong>en</strong>e adviseert slachtoffers om contact met de hoofdredactie op te<br />

nem<strong>en</strong> als zij e<strong>en</strong> bezwaar hebb<strong>en</strong>. ‘Niet met de journalist zelf. De hoofdredacteur is<br />

eindverantwoordelijk voor wat wordt gepubliceerd, hij bepaalt het beleid <strong>en</strong> heeft<br />

zegg<strong>en</strong>schap over de redactie. De meeste hoofdredacteur<strong>en</strong> die ik k<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong> er wel<br />

degelijk oor voor <strong>en</strong> gaan daar integer mee om.’<br />

E<strong>en</strong> aantal slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> heeft contact opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> – soms na bemiddeling<br />

van de Raad – met de hoofdredactie van e<strong>en</strong> medium. De ervaring<strong>en</strong> die ze hierover<br />

rapporter<strong>en</strong>, lop<strong>en</strong> uite<strong>en</strong>. De vader van e<strong>en</strong> vermoorde ti<strong>en</strong>er probeerde via de Raad te<br />

bewerkstellig<strong>en</strong> dat de Telegraaf uitsprak<strong>en</strong> zou corriger<strong>en</strong> die de krant t<strong>en</strong> onrechte hém in<br />

de mond had gelegd. ‘De Raad heeft e<strong>en</strong> bemiddelingspoging gedaan. Dat heeft ertoe geleid<br />

dat ik e<strong>en</strong> telefonisch gesprekje heb gevoerd met de hoofdredacteur. Daarmee heb ik de<br />

afspraak gemaakt dat er e<strong>en</strong> journalist zou kom<strong>en</strong> aan wie ik mijn verhaal kon do<strong>en</strong>. Hij zou<br />

opschrijv<strong>en</strong> wat ik zei, er e<strong>en</strong> verhaal van mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> mij dat ter inzage stur<strong>en</strong>. Ik zou<br />

ev<strong>en</strong>tueel correcties mog<strong>en</strong> aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan zou dat alles één op één in de krant<br />

verschijn<strong>en</strong>. Zo is ook geschied. Dus ik was wat narrig in het begin, maar het is uiteindelijk tot<br />

mijn grote tevred<strong>en</strong>heid opgelost <strong>en</strong> ik heb inmiddels goede contact<strong>en</strong> met de Telegraaf.’<br />

Voor e<strong>en</strong> andere nabestaande verliep het contact minder bevredig<strong>en</strong>d. Hij vond dat e<strong>en</strong><br />

regionale krant t<strong>en</strong> onrechte persoonlijke details over de familie had vermeld. ‘Dus ik stuurde<br />

e<strong>en</strong> mail naar die hoofdredacteur. Het antwoord was: ‘Wij hebb<strong>en</strong> rek<strong>en</strong>ing te houd<strong>en</strong> met het<br />

belang van onze lezers, wij mog<strong>en</strong> onze lezers niet onthoud<strong>en</strong> hoe het met jullie gaat.’ Dat is<br />

waar de discussie over gaat. Zij stell<strong>en</strong> het belang van de lezer, zo noem<strong>en</strong> ze dat dan,<br />

bov<strong>en</strong> mijn belang!’<br />

65


5.3 G<strong>en</strong>oeg bescherming voor slachtoffers?<br />

Als we de voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> beschouw<strong>en</strong> die slachtoffers hebb<strong>en</strong> om zich te bescherm<strong>en</strong> <strong>teg<strong>en</strong></strong><br />

ongew<strong>en</strong>ste gedraging<strong>en</strong> van <strong>en</strong> berichtgeving in de media, kunn<strong>en</strong> we dan concluder<strong>en</strong> dat<br />

er voldo<strong>en</strong>de, effectieve mogelijkhed<strong>en</strong> zijn? Dat er voldo<strong>en</strong>de balans is tuss<strong>en</strong> het<br />

individuele <strong>en</strong> het collectieve belang? Uiteraard is het antwoord afhankelijk van de persoon<br />

die de vraag krijgt voorgelegd. De algem<strong>en</strong>e t<strong>en</strong>eur bij slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> is dat<br />

hun belang<strong>en</strong> in vrijwel alle gevall<strong>en</strong> ondergeschikt word<strong>en</strong> gemaakt aan de belang<strong>en</strong> van de<br />

media <strong>en</strong> het publiek. Dat ze erg afhankelijk, zo niet overgeleverd zijn aan het fatso<strong>en</strong> van<br />

individuele journalist<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of media. Zij ervar<strong>en</strong> regelmatig dat hun meer ‘extra leed’ wordt<br />

toegevoegd, dan de feitelijkheid of de relevantie van de berichtgeving rechtvaardigt.<br />

Aan de kant van de media is m<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele uitzondering daargelat<strong>en</strong>, de m<strong>en</strong>ing<br />

toegedaan dat de media over het algeme<strong>en</strong> prud<strong>en</strong>t <strong>en</strong> terughoud<strong>en</strong>d met slachtoffers <strong>en</strong><br />

nabestaand<strong>en</strong> omgaan. Dat er deson<strong>dank</strong>s wel e<strong>en</strong>s stek<strong>en</strong> vall<strong>en</strong>, is veel eerder e<strong>en</strong><br />

kwestie van ‘bedrijfsongevall<strong>en</strong>’ dan van e<strong>en</strong> gebrek aan ethisch besef <strong>en</strong> handel<strong>en</strong>.<br />

Wij concluder<strong>en</strong> dat de beslissing over hoe ver het privédomein van het slachtoffer binn<strong>en</strong> te<br />

dring<strong>en</strong>, uiteindelijk altijd bij de journalist dan wel e<strong>en</strong> redactie ligt <strong>en</strong> het slachtoffer zich daar<br />

binn<strong>en</strong> de huidige constellatie van regels <strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> bij neer te legg<strong>en</strong> heeft. De media<br />

bepal<strong>en</strong> hoe de balans tuss<strong>en</strong> individueel belang <strong>en</strong> maatschappelijk (<strong>en</strong> ook commercieel)<br />

belang doorslaat, want<br />

• alle<strong>en</strong> bij zeer duidelijke strafbare of onrechtmatige feit<strong>en</strong> is de rechter e<strong>en</strong> optie, mits<br />

het slachtoffer in staat <strong>en</strong> bereid is om de kost<strong>en</strong> op te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> de <strong>en</strong>ergie heeft<br />

om dergelijke procedures te doorlop<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele overwinning is vaak e<strong>en</strong><br />

Pyrrusoverwinning: hernieuwde aandacht van de media of publicatie (soms door e<strong>en</strong><br />

rectificatie) van gegev<strong>en</strong>s die m<strong>en</strong> nu juist uit de op<strong>en</strong>baarheid <strong>wil</strong>de houd<strong>en</strong>.<br />

• de zelfregulering in de sector is in feite e<strong>en</strong> vorm van ‘de slager keurt zijn eig<strong>en</strong> vlees’<br />

<strong>en</strong> op overtreding<strong>en</strong> van de eig<strong>en</strong> mores staat ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele sanctie. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />

bestaat e<strong>en</strong> flinke allergie <strong>teg<strong>en</strong></strong> elke maatregel of richtlijn die persvrijheid beperkt.<br />

• sch<strong>en</strong>ding<strong>en</strong> van de privacy aan de orde stell<strong>en</strong> kan altijd pas achteraf, als het kwaad<br />

al is geschied. Voorkom<strong>en</strong> is, binn<strong>en</strong> de huidige regels <strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, onmogelijk.<br />

Wat zijn de mogelijkhed<strong>en</strong> om wat meer gewicht te verl<strong>en</strong><strong>en</strong> aan het belang van slachtoffers<br />

<strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> <strong>en</strong> de bescherming van hun privacy? Allereerst zoud<strong>en</strong> bestaande<br />

voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> uitgebreid of aangescherpt.<br />

Wettelijke regulering<br />

De meest effectieve manier zou natuurlijk zijn om specifieke bepaling<strong>en</strong> hieromtr<strong>en</strong>t in de wet<br />

op te nem<strong>en</strong>. Het is echter ook de minst realistische optie. Daarvoor zou ook het Europees<br />

Verdrag voor de Recht<strong>en</strong> van de M<strong>en</strong>s aangepast moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, net als de Grondwet.<br />

Welke Europese of <strong>Nederland</strong>se politicus of partij zou het voortouw <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> om de<br />

persvrijheid in te perk<strong>en</strong>? Want dat zou de facto het geval zijn als het privacyrecht van<br />

burgers in het algeme<strong>en</strong> <strong>en</strong> slachtoffers in het bijzonder wordt aanscherpt, c.q. uitgebreid. Het<br />

recht op informatievrijheid is net zo veel hoekste<strong>en</strong> als k<strong>en</strong>merk van e<strong>en</strong> democratische<br />

sam<strong>en</strong>leving. ‘Sommige m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> betal<strong>en</strong> daarvoor de prijs, als ze onderwerp van nieuws<br />

word<strong>en</strong>,’ aldus Broersma, ‘Maar ja, wat is het alternatief? Dat is ook niet nastrev<strong>en</strong>swaardig.’<br />

Ombudsman Me<strong>en</strong>s wijst bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> praktisch punt: ‘We kunn<strong>en</strong> in de wet wel<br />

zegg<strong>en</strong>: het is verbod<strong>en</strong> om de naam van e<strong>en</strong> slachtoffer te noem<strong>en</strong>, maar wat doe je dan als<br />

ik niet het slachtoffer noem, maar wel zijn broer met volledige naam in de krant zet? Zulke<br />

ding<strong>en</strong> zijn niet wettelijk af te dwing<strong>en</strong>. Media gaan dan de maz<strong>en</strong> in de wet opzoek<strong>en</strong>. Je<br />

moet gewoon hop<strong>en</strong> op het goede fatso<strong>en</strong>.’<br />

Hoewel slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> de vraag ‘Moet de privacybescherming van slachtoffers<br />

beter in de wet verankerd word<strong>en</strong>?’ in eerste instantie vaak met e<strong>en</strong> hartgrondig ‘ja’<br />

beantwoord<strong>en</strong>, realiser<strong>en</strong> de meest<strong>en</strong> zich wel dat er hak<strong>en</strong> <strong>en</strong> og<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> aan str<strong>en</strong>gere<br />

wetgeving op dit gebied. ‘Persvrijheid is natuurlijk e<strong>en</strong> groot goed. Al vind ik dat daar soms<br />

wel heel erg veel mee weggemoffeld wordt. Het hoeft niet via wetgeving, d<strong>en</strong>k ik, maar er<br />

moet<strong>en</strong> wel richtlijn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>, waaraan partij<strong>en</strong> echt gehoud<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. En dan<br />

moet<strong>en</strong> ze het maar e<strong>en</strong> keer in de portemonnee voel<strong>en</strong>, als ze daaroverhe<strong>en</strong> gegaan zijn.’<br />

66


Klauw<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> papier<strong>en</strong> tijger<br />

Is het mogelijk <strong>en</strong> gew<strong>en</strong>st om de bevoegdhed<strong>en</strong> van de Raad uit te breid<strong>en</strong>? De secretaris<br />

van de Raad heeft onlangs de mogelijkhed<strong>en</strong> hiervoor onderzocht in e<strong>en</strong> uitgebreide<br />

internationale casusstudie 101 .<br />

Zij vergeleek de <strong>Nederland</strong>se Raad voor de Journalistiek met persrad<strong>en</strong> in Vlaander<strong>en</strong>,<br />

Duitsland, D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong>, Zwed<strong>en</strong> <strong>en</strong> Groot-Brittannië. Zij stelde vast dat de <strong>Nederland</strong>se raad<br />

in vergelijking met andere e<strong>en</strong> beperkte statutaire taakomschrijving heeft. Het afhandel<strong>en</strong> van<br />

klacht<strong>en</strong> <strong>en</strong> bemiddel<strong>en</strong> zijn hier de c<strong>en</strong>trale tak<strong>en</strong>, terwijl in andere land<strong>en</strong> ook het bijdrag<strong>en</strong><br />

aan de behartiging, verdediging <strong>en</strong> ontwikkeling van de beroepsethiek deel uitmaakt van het<br />

tak<strong>en</strong>pakket. Wat de <strong>Nederland</strong>se raad uniek maakt, is dat er in vrijwel alle gevall<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

mondelinge behandeling van de klacht plaatsvindt. Ook heeft de <strong>Nederland</strong>se raad, net als de<br />

Vlaamse de bevoegdheid om klacht<strong>en</strong> over álle media te behandel<strong>en</strong>, terwijl de overige rad<strong>en</strong><br />

zich grot<strong>en</strong>deels beperk<strong>en</strong> tot de printmedia. Wel moet de klager e<strong>en</strong> direct belanghebb<strong>en</strong>de<br />

zijn, waar in andere land<strong>en</strong> sprake is van het iets breder interpreteerbare ‘persoonlijk belang’.<br />

In Duitsland kan iedere<strong>en</strong> e<strong>en</strong> klacht indi<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

De meeste rad<strong>en</strong> zijn sam<strong>en</strong>gesteld uit e<strong>en</strong> mix van led<strong>en</strong> uit de mediasector <strong>en</strong> publieke<br />

led<strong>en</strong>. In <strong>Nederland</strong> hebb<strong>en</strong> die ook altijd wel <strong>en</strong>ige binding met de mediasector.<br />

Waar andere land<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verkorte procedure k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> voor klacht<strong>en</strong> die evid<strong>en</strong>t ongegrond of<br />

niet ontvankelijk zijn, heeft de <strong>Nederland</strong>se raad dat niet. In Zwed<strong>en</strong> is er e<strong>en</strong> ombudsman<br />

die in eerste instantie bekijkt of e<strong>en</strong> klacht naar de raad moet. Hij kan ge<strong>en</strong> klacht<strong>en</strong><br />

toewijz<strong>en</strong>, alle<strong>en</strong> afwijz<strong>en</strong>.<br />

Wél heeft <strong>Nederland</strong> als <strong>en</strong>ige e<strong>en</strong> versnelde procedure voor spoedeis<strong>en</strong>de gevall<strong>en</strong>.<br />

Daarnaast is de klachttermijn van zes maand<strong>en</strong> betrekkelijk ruim <strong>en</strong> de doorlooptijd van<br />

derti<strong>en</strong> wek<strong>en</strong> gemiddeld.<br />

Ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele raad kan echte sancties oplegg<strong>en</strong> in de vorm van boetes, schadevergoeding<strong>en</strong><br />

of rectificaties. De betrokk<strong>en</strong> media wordt doorgaans verzocht om de uitspraak te publicer<strong>en</strong>,<br />

soms alle<strong>en</strong> als het ‘zware’ gevall<strong>en</strong> betreft of als de klacht gegrond is verklaard. Alle<strong>en</strong> in<br />

Zwed<strong>en</strong> bestaat de mogelijkheid om e<strong>en</strong> boete op te legg<strong>en</strong> in de vorm van e<strong>en</strong> vergoeding<br />

van de administratiekost<strong>en</strong>.<br />

Slechts de <strong>Nederland</strong>se <strong>en</strong> Britse raad oordel<strong>en</strong> in unanimiteit. In ge<strong>en</strong> van de onderzochte<br />

land<strong>en</strong> is beroep <strong>teg<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> raadsuitspraak mogelijk, wel herzi<strong>en</strong>ing als zich nieuwe feit<strong>en</strong> of<br />

omstandighed<strong>en</strong> voordo<strong>en</strong>. Dat is in <strong>Nederland</strong> nu nog niet mogelijk.<br />

Verder is opvall<strong>en</strong>d dat de <strong>Nederland</strong>se raad in vergelijking met buit<strong>en</strong>landse collega’s met<br />

relatief weinig klacht<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> krijgt: nog ge<strong>en</strong> honderd in 2007, terwijl het aantal in<br />

Zwed<strong>en</strong>, Duitsland <strong>en</strong> Groot-Brittannië in de honderd<strong>en</strong> loopt. Daar staat <strong>teg<strong>en</strong></strong>over dat in<br />

deze land<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> flink deel van de klacht<strong>en</strong> in de verkorte procedure, dus zonder<br />

behandeling, afgewez<strong>en</strong> wordt.<br />

Op basis van haar onderzoek formuleert Ko<strong>en</strong>e e<strong>en</strong> aantal aanbeveling<strong>en</strong> om de kaders <strong>en</strong><br />

de werkwijze van de Raad te verbeter<strong>en</strong>, waaronder<br />

• het opnem<strong>en</strong> van ‘ontwikkeling beroepsethiek’ in de taakomschrijving;<br />

• het vergrot<strong>en</strong> van de zichtbaarheid van de Raad, vooral bij de burger;<br />

• het invoer<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> verkorte procedure waarin e<strong>en</strong> presidium in sam<strong>en</strong>werking met<br />

het secretariaat evid<strong>en</strong>t niet ontvankelijke of niet gegronde klacht<strong>en</strong> kan afwijz<strong>en</strong><br />

(ge<strong>en</strong> ombudsman naar Zweeds model);<br />

• het opnem<strong>en</strong> van de mogelijkheid om klacht<strong>en</strong> per e-mail in te di<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />

aanbied<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> elektronisch klacht<strong>en</strong>formulier;<br />

• het verruim<strong>en</strong> van de klachttermijn <strong>en</strong> het verkort<strong>en</strong> van de proceduretijd;<br />

• het instell<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> collectief klachtrecht;<br />

• het aanstell<strong>en</strong> van publieke led<strong>en</strong> zonder binding met de mediasector;<br />

• het mak<strong>en</strong> van dwing<strong>en</strong>de afsprak<strong>en</strong> met de sector over de publicatie van uitsprak<strong>en</strong><br />

over gegronde klacht<strong>en</strong>.<br />

Vanuit de optiek van slachtoffers zijn dit marginale aanpassing<strong>en</strong> die de fundam<strong>en</strong>tele<br />

onbalans in de belang<strong>en</strong>afweging niet significant beïnvloed<strong>en</strong>. Slachtoffers zoud<strong>en</strong> graag<br />

zi<strong>en</strong> dat de Raad ook boetes zou oplegg<strong>en</strong> of rectificatie zou afdwing<strong>en</strong>. Dat zou het<br />

draagvlak van de Raad bij de media zeker niet vergrot<strong>en</strong>. Toch wijz<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de person<strong>en</strong><br />

101 Ko<strong>en</strong>e (2008)<br />

67


erop dat de Raad in zijn huidige constellatie wel degelijk e<strong>en</strong> meerwaarde voor slachtoffers<br />

kan hebb<strong>en</strong>.<br />

‘De belang<strong>en</strong>afweging wordt transparant gemaakt. Dat kan help<strong>en</strong>. In concreto heeft e<strong>en</strong><br />

slachtoffer daar natuurlijk niet zo veel aan, maar het kan ze toch help<strong>en</strong> in de verwerking.<br />

Anderzijds, maar dat is e<strong>en</strong> beetje afhankelijk van hoe je het inricht, heeft het ook naar binn<strong>en</strong><br />

toe e<strong>en</strong> reinig<strong>en</strong>de werking. M<strong>en</strong> doet daar wel schamper over, maar ik b<strong>en</strong> nog nooit e<strong>en</strong><br />

journalist <strong>teg<strong>en</strong></strong>gekom<strong>en</strong> die het leuk vindt om daar te zitt<strong>en</strong> <strong>en</strong> op de vingers te word<strong>en</strong><br />

getikt,’ verklaart Broersma. Ko<strong>en</strong>e voegt daaraan toe: ‘Ik zie wel de grote waarde van de<br />

Raad waar het gaat om morele g<strong>en</strong>oegdo<strong>en</strong>ing. Tijd<strong>en</strong>s de mondelinge behandeling prober<strong>en</strong><br />

we de klager in ieder geval het idee te gev<strong>en</strong> dat hij zijn verhaal kwijt kan <strong>en</strong> dat er naar hem<br />

geluisterd wordt. Dat heeft e<strong>en</strong> belangrijke functie.’<br />

Dat roept associaties op met het spreekrecht voor slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> in de<br />

strafprocedure. Sinds 2004/2005 hebb<strong>en</strong> slachtoffers het recht om e<strong>en</strong> mondelinge of<br />

schriftelijke verklaring af te legg<strong>en</strong> in de rechtszaal over de gevolg<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> misdrijf bij h<strong>en</strong><br />

teweeg heeft gebracht. Ze mog<strong>en</strong> niets zegg<strong>en</strong> over de dader, de feit<strong>en</strong> of de ev<strong>en</strong>tuele straf,<br />

maar het gegev<strong>en</strong> om in ieder geval gehoord te word<strong>en</strong> door de officiële instanties, is e<strong>en</strong><br />

vorm van erk<strong>en</strong>ning die slachtoffers als positief ervar<strong>en</strong> 102 .<br />

Feit blijft dat de zelfregulering altijd slechts bestaat bij de gratie van draagvlak, in het geval<br />

waarin e<strong>en</strong> sector ge<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong> beroepsgroep vormt of de instantie in kwestie ge<strong>en</strong><br />

wettelijke basis heeft. En ge<strong>en</strong> beroepsgroep is waarschijnlijk zo wars van regulering als de<br />

mediasector. ‘Zelfregulering is slappe hap, maar het is de <strong>en</strong>ig begaanbare weg,’ concludeert<br />

media-ethicus Evers.<br />

Vooralsnog lijkt het de <strong>en</strong>ige reële optie te zijn om in sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong> de partij<strong>en</strong> te<br />

werk<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> modus die zo min mogelijk belasting oplevert voor slachtoffers <strong>en</strong><br />

nabestaand<strong>en</strong> <strong>en</strong> zo min mogelijk belemmering voor de vrije nieuwsgaring. Zowel slachtoffers<br />

als ver<strong>teg<strong>en</strong></strong>woordigers van de mediasector hebb<strong>en</strong> daar tijd<strong>en</strong>s de gesprekk<strong>en</strong> tal van<br />

ideeën <strong>en</strong> suggesties voor gedaan.<br />

5.4 Tot slot: tips voor media <strong>en</strong> slachtoffers<br />

We hebb<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s interviews gevraagd wat slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> de media zoud<strong>en</strong><br />

adviser<strong>en</strong> om tot e<strong>en</strong> betere omgang met slachtoffers <strong>en</strong> hun belang<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong>.<br />

• Met stip op 1: Verplaats je in de positie van het slachtoffer. Slachtoffers <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> dat<br />

journalist<strong>en</strong> zich van tevor<strong>en</strong> prober<strong>en</strong> te realiser<strong>en</strong> wat hun handel<strong>en</strong> teweeg kan<br />

br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> bij m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die net e<strong>en</strong> ell<strong>en</strong>dige ervaring – zo niet de ell<strong>en</strong>digste ervaring<br />

van hun lev<strong>en</strong> – hebb<strong>en</strong> beleefd. Daarom ook hebb<strong>en</strong> we zo uitgebreid beschrev<strong>en</strong><br />

wat de geestelijke <strong>en</strong> fysieke toestand is van person<strong>en</strong> die net e<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de<br />

gebeurt<strong>en</strong>is hebb<strong>en</strong> meegemaakt. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> verker<strong>en</strong> op dat mom<strong>en</strong>t in e<strong>en</strong> staat van<br />

totale shock <strong>en</strong> ontreddering <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> rationele afweging<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> of ze echt<br />

met de media zoud<strong>en</strong> <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> of moet<strong>en</strong> prat<strong>en</strong>. De Raad voor de Journalistiek erk<strong>en</strong>t<br />

dat ook, zoals bij de voorbeeld<strong>en</strong> in de vorige paragraaf aan de orde is gekom<strong>en</strong>.<br />

• Accepteer ‘nee’! ‘Het is jammer als journalist<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>: ‘Kan het niet goedschiks,<br />

dan maar kwaadschiks.’ Ze moet<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in onze situatie gewoon respecter<strong>en</strong>,’<br />

aldus e<strong>en</strong> nabestaande. ‘Nee is nee. Dan mag je e<strong>en</strong> week later nog e<strong>en</strong>s keer<br />

terugbell<strong>en</strong> van: ‘Ik heb u vorige week gesprok<strong>en</strong>, maar to<strong>en</strong> zei u in al uw emoties<br />

‘nee’, maar hoe staat u er nu <strong>teg<strong>en</strong></strong>over?’ Als ik dan weer ‘nee’ zeg, hou het dan<br />

gewoon op nee. Punt.’<br />

• Check informatie, (vooral uit dubieuze bronn<strong>en</strong>, zoals internet <strong>en</strong> lokale<br />

roddelcircuits) als het mogelijk is, bij slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong>! Dat past ook bij<br />

het journalistieke uitgangspunt van wederhoor: ‘Wij verwacht<strong>en</strong> dat journalist<strong>en</strong><br />

ding<strong>en</strong> eerst natrekk<strong>en</strong> bij de familie voor de verkeerde informatie gepubliceerd<br />

wordt. Dan kan ik me voorstell<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> vader, moeder, broer of zus niet zo gauw<br />

iets negatiefs gaat vertell<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> naast familielid, maar ze zull<strong>en</strong> wel vertell<strong>en</strong><br />

hoe ding<strong>en</strong> in elkaar stek<strong>en</strong>. Als de media dan onterecht negatieve ding<strong>en</strong><br />

vermeld<strong>en</strong>, dan moet<strong>en</strong> ze ook bereid zijn dat te rectificer<strong>en</strong>.’<br />

102 Leferink <strong>en</strong> Vos (2007)<br />

68


• Geef slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zekere mate van controle, bijvoorbeeld door<br />

het ter inzage gev<strong>en</strong> van publicaties <strong>en</strong> het lat<strong>en</strong> uitkiez<strong>en</strong> van beeldmateriaal. ‘Ik heb<br />

altijd bedong<strong>en</strong> dat ik stukk<strong>en</strong> mocht lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> corriger<strong>en</strong>. Alle correcties – misschi<strong>en</strong><br />

niet allemaal, maar het grootste deel – zijn overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Dus zelf b<strong>en</strong> ik heel erg<br />

tevred<strong>en</strong> over wat de media gedaan hebb<strong>en</strong> voor ons <strong>en</strong> hoe ze met ons zijn<br />

omgegaan,’ blikt de vader van e<strong>en</strong> vermoorde zoon terug.<br />

• Sta op<strong>en</strong> voor klacht<strong>en</strong>! ‘Ik belde ze naderhand op met de klacht: ‘Je hebt dat <strong>en</strong> dat<br />

beloofd <strong>en</strong> dat heb je niet gedaan. Hoe kan dat nou?’ Nou, dan krijg je die m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

nauwelijks meer te pakk<strong>en</strong>. Dan hebb<strong>en</strong> ze ine<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> stuk minder belangstelling<br />

voor je dan in het begin. Als ze je b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong>, dan zijn ze heel inlev<strong>en</strong>d, ‘goh wat<br />

vreselijk wat u allemaal is overkom<strong>en</strong>’. Maar als je er iets over <strong>wil</strong>t zegg<strong>en</strong><br />

naderhand, dan wet<strong>en</strong> ze wél afstand te houd<strong>en</strong>,’ is de ervaring van e<strong>en</strong><br />

nabestaande.<br />

• Laat kinder<strong>en</strong> met rust! Of het nu gaat om kinder<strong>en</strong> als slachtoffers of nabestaand<strong>en</strong>,<br />

als vri<strong>en</strong>djes, schoolg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>, teamg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dergelijke: kinder<strong>en</strong> zijn extra<br />

kwetsbaar <strong>en</strong> realiser<strong>en</strong> zich niet wat de consequ<strong>en</strong>ties zijn van hun gedrag of hun<br />

uitsprak<strong>en</strong>.<br />

• Als media dan toch al informatie of beeld<strong>en</strong> van persoonlijke internetsites <strong>wil</strong>l<strong>en</strong><br />

hal<strong>en</strong>, vraag toestemming of licht in ieder geval de betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> in! ‘Ik vind dat zelfs<br />

als informatie op Hyves staat, de media toestemming moet<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> aan de familie<br />

als ze het plaats<strong>en</strong>. Je schrikt je toch wez<strong>en</strong>loos als je de krant op<strong>en</strong>slaat <strong>en</strong> je wordt<br />

ope<strong>en</strong>s geconfronteerd met foto’s van je vermoorde kinder<strong>en</strong> of iets dergelijks?’<br />

Sommige slachtoffers gev<strong>en</strong> aan dat het in zijn algeme<strong>en</strong>heid prettig zou zijn om op<br />

de hoogte te word<strong>en</strong> gebracht van e<strong>en</strong> aanstaande publicatie. Dan kan de<br />

betrokk<strong>en</strong>e zich <strong>en</strong>igszins voorbereid<strong>en</strong>.<br />

Slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> adviser<strong>en</strong> aan lotg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>:<br />

• Maak je eig<strong>en</strong> keuze, <strong>en</strong> neem desnoods e<strong>en</strong> paar dag<strong>en</strong> bed<strong>en</strong>ktijd! Sommige<br />

slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> zijn wars van elke media-aandacht, terwijl andere juist<br />

hun verhaal kwijt <strong>wil</strong>l<strong>en</strong>. ‘Meewerk<strong>en</strong> of niet is e<strong>en</strong> zeer persoonlijke afweging,’ zo<br />

stell<strong>en</strong> onze respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Daarbij geldt de kanttek<strong>en</strong>ing dat jezelf zoveel mogelijk<br />

afscherm<strong>en</strong>, het risico in zich draagt dat ‘de pers allerlei <strong>wil</strong>de verhal<strong>en</strong> gaat<br />

verzinn<strong>en</strong> omdat ze toch iets <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong>,’ terwijl sam<strong>en</strong>werking juist kan<br />

betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat ‘jouw verhaal op e<strong>en</strong> goede manier in de publiciteit komt.’<br />

• Stel e<strong>en</strong> woordvoerder aan! Dat kan iemand binn<strong>en</strong> de familie zijn. ‘Mijn vrouw <strong>en</strong><br />

zoon <strong>wil</strong>d<strong>en</strong> er niets mee van do<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. En ik <strong>wil</strong>de verder niet dat overige<br />

familieled<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> lastiggevall<strong>en</strong>. Daarmee neem je natuurlijk wel e<strong>en</strong> bepaalde<br />

taak op je schouders, e<strong>en</strong> zware taak. Dat moest dan maar ev<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong>: ik kan<br />

wel wat hebb<strong>en</strong>,’ aldus e<strong>en</strong> vader. In andere gevall<strong>en</strong> neemt e<strong>en</strong> externe deze taak<br />

op zich. E<strong>en</strong> van de nabestaand<strong>en</strong> kreeg e<strong>en</strong> media-adviseur toegewez<strong>en</strong> van de<br />

geme<strong>en</strong>te. Hij vormde e<strong>en</strong> effectieve buffer tuss<strong>en</strong> haar <strong>en</strong> de media. Ook<br />

medewerkers van <strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong> kom<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> aantal<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in aanmerking voor deze rol.<br />

Ver<strong>teg<strong>en</strong></strong>woordigers van de media <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> aantal<br />

adviez<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>:<br />

• Wees voorzichtig met het op<strong>en</strong>baar mak<strong>en</strong> van persoonlijke informatie, bijvoorbeeld<br />

op internet! ‘Het is heel goed om je bewust te zijn in hoeverre je privélev<strong>en</strong> - dat is<br />

inderdaad dat Hyvesverhaal - op<strong>en</strong>baar toegankelijk is voor ander<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> soort<br />

mediawijsheid noem ik het maar. Je moet beseff<strong>en</strong> dat, als je ervoor kiest van alles<br />

over jezelf op<strong>en</strong>baar te mak<strong>en</strong>, je de media niet kan verwijt<strong>en</strong> dat ze dat ook<br />

gebruik<strong>en</strong>, want het is al toegankelijk. Dus als je géén behoefte hebt aan <strong>en</strong>ige vorm<br />

van aandacht, neem dan ook alle maatregel<strong>en</strong> die mogelijk zijn, om die aandacht zelf<br />

actief uit de weg te gaan,’ raadt NVJ-secretaris Bruning aan.<br />

• Probeer contact met de pers te organiser<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> manier die de minste belasting<br />

oplevert. Dat kan betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> slachtoffer of e<strong>en</strong> nabestaande uit alle<br />

mediaverzoek<strong>en</strong> er één of e<strong>en</strong> paar uitzoekt aan welke hij zijn verhaal doet, om<br />

verder van ‘het gezeur’ af te zijn. ‘Wimpel alles af, maar doe één keer iets wel met<br />

69


e<strong>en</strong> medium dat je kunt vertrouw<strong>en</strong>. Dan b<strong>en</strong> je waarschijnlijk van veel problem<strong>en</strong> af.<br />

Dat is eig<strong>en</strong>lijk de beste raad die je kunt gev<strong>en</strong>, want je kunt media niet kwalijk<br />

nem<strong>en</strong> dat ze ding<strong>en</strong> prober<strong>en</strong> uit te zoek<strong>en</strong>, dat ze informatie verifiër<strong>en</strong>,’ adviseert<br />

Oosthoek van BN De Stem. Ander<strong>en</strong> bepleit<strong>en</strong> e<strong>en</strong> persmom<strong>en</strong>t, bijvoorbeeld in<br />

sam<strong>en</strong>werking met de politie of de geme<strong>en</strong>te, waarbij ook het slachtoffer of e<strong>en</strong> direct<br />

betrokk<strong>en</strong>e e<strong>en</strong> verklaring aflegt. De suggestie e<strong>en</strong> woordvoerder aan te stell<strong>en</strong>,<br />

hor<strong>en</strong> we hier ook regelmatig, maar wordt niet door iedere<strong>en</strong> <strong>en</strong>thousiast ontvang<strong>en</strong>.<br />

‘Ik vind het altijd wat afstandelijk, maar het is beter dan niks. Het voorkomt dat er<br />

inderdaad door gordijn<strong>en</strong> of zo gegluurd gaat word<strong>en</strong>. Maar het nieuws wordt zo<br />

gefilterd <strong>en</strong> ik <strong>wil</strong> zelf bepal<strong>en</strong> wat ik nieuws vind,’ geeft Taselaar aan. Hij krijgt bijval<br />

van zijn AD-collega Paans die tot zijn ong<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> merkt dat <strong>Nederland</strong> ‘e<strong>en</strong> echte<br />

woordvoerderssam<strong>en</strong>leving’ is geword<strong>en</strong>.<br />

• Slachtoffers moet<strong>en</strong> zich realiser<strong>en</strong> dat ze nieuws zijn <strong>en</strong> e<strong>en</strong> zekere mate van<br />

aandacht zull<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> duld<strong>en</strong>. ‘Je kunt de op<strong>en</strong>baarheid niet ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Door<br />

slachtoffers af te scherm<strong>en</strong>, maak je ze in feite vogelvrij,’ aldus de chef nieuwsdi<strong>en</strong>st<br />

van het AD.<br />

• Aandacht van de media kan ook positieve kant<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>: ‘Besef dat de journalistiek<br />

ook voor e<strong>en</strong> deel zin kan gev<strong>en</strong> aan iets verschrikkelijk naars <strong>en</strong> onzinnigs. Dus<br />

besef dat ze er niet zijn om jou als slachtoffer af te brek<strong>en</strong>, maar dat ze er ook zijn om<br />

de achterligg<strong>en</strong>de misstand voor het voetlicht te krijg<strong>en</strong>. Terwijl ik het zeg, besef ik<br />

dat het ervar<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> als iets wrangs, maar als de media aandacht bested<strong>en</strong><br />

aan iemand die in die onoverzichtelijke bocht in de weg is doodgered<strong>en</strong>, dan kan het<br />

betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat het de volg<strong>en</strong>de keer niet meer gebeurt, omdat er e<strong>en</strong> bord komt te<br />

staan. Dat bord komt er niet zo maar,’ <strong>wil</strong> Bruning als overweging meegev<strong>en</strong>.<br />

• ‘Maak bezwar<strong>en</strong> <strong>en</strong> klacht<strong>en</strong> k<strong>en</strong>baar,’ adviseert Raadssecretaris Ko<strong>en</strong>e, ‘in eerste<br />

instantie bij de hoofdredactie van het betrokk<strong>en</strong> medium. Als die ge<strong>en</strong> signal<strong>en</strong><br />

krijg<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> bezwar<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>teg<strong>en</strong></strong> de manier waarop het gaat, dan zull<strong>en</strong><br />

ze hun handelswijze ook niet aanpass<strong>en</strong>.’<br />

De journalist<strong>en</strong> <strong>en</strong> redacteur<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> desgevraagd ook e<strong>en</strong> aantal suggesties voor<br />

collega’s:<br />

• Verplaats je in de situatie van het slachtoffer! ‘Wat gij niet <strong>wil</strong>t dat u geschiedt, doet<br />

dat ook e<strong>en</strong> ander niet. Dat vind ik erg belangrijk. Dat zou iedere<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> zijn bed<br />

moet<strong>en</strong> hang<strong>en</strong>. Want sommige journalist<strong>en</strong> zijn inderdaad rücksichtslos. Ik hoop niet<br />

dat ze bij mij werk<strong>en</strong>,’ aldus Taselaar. ‘Er zit echter wel e<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>s aan,’ vindt<br />

Broersma. ‘Als e<strong>en</strong> journalist zich steeds gaat afvrag<strong>en</strong> ‘Als ik deze persoon zou zijn<br />

<strong>en</strong> ik schrijf dit op, hoe zou hij dat vind<strong>en</strong>? Tja, dan kun je eig<strong>en</strong>lijk niets meer<br />

schrijv<strong>en</strong>, want die vindt het altijd vervel<strong>en</strong>d, als er iets van negatief nieuws uitkomt.<br />

In de journalistiek moet je het ook niet iedere<strong>en</strong> naar de zin <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. Dat kan<br />

niet.’<br />

• Geef m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> de kans om hun verhaal te do<strong>en</strong>. Paans wijst erop dat rechtbank- <strong>en</strong><br />

misdaadverslaggeving vaak dadergeoriënteerd is <strong>en</strong> de slachtofferkant onderbelicht<br />

blijft. In Duitsland is er zelfs e<strong>en</strong> soort emancipatiebeweging op gang gekom<strong>en</strong> om de<br />

aandacht te vestig<strong>en</strong> op het verhaal van slachtoffers. Misdaadverslaggever Dekker<br />

vindt: ‘Slachtoffers voel<strong>en</strong> zich soms ook vermed<strong>en</strong>: niemand durft ze iets te vrag<strong>en</strong>.<br />

Ze <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> best prat<strong>en</strong> als ze op e<strong>en</strong> normale manier word<strong>en</strong> b<strong>en</strong>aderd. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

aansprek<strong>en</strong> is je werk als journalist. Er is recht op privacy, maar er is ook het recht<br />

van slachtoffers om gehoord te word<strong>en</strong>. Hoor <strong>en</strong> wederhoor is e<strong>en</strong> belangrijk<br />

journalistiek principe.’ Ook bij Hart van <strong>Nederland</strong> hebb<strong>en</strong> ze gemerkt dat je er niet<br />

zonder meer van uit moet gaan dat slachtoffers ge<strong>en</strong> contact met de media <strong>wil</strong>l<strong>en</strong>.<br />

‘Het is niet aan ons om te bepal<strong>en</strong> of die m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> hun verhaal kwijt <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> of niet.’<br />

• Wees aanspreekbaar! ‘Media hebb<strong>en</strong> veel macht <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> daar behoorlijk misbruik<br />

van mak<strong>en</strong>. Dan is het voor de gemiddelde burger lastig om zich daar<strong>teg<strong>en</strong></strong> te<br />

verwer<strong>en</strong>. Ik zie dat heel duidelijk. Daarom is onze verantwoordelijkheid ook heel erg<br />

groot,’ aldus Taselaar. ‘We zijn voortdur<strong>en</strong>d verplicht (…) om iedere keer te blijv<strong>en</strong><br />

nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> bij wat we do<strong>en</strong>. Wat zijn de gevolg<strong>en</strong>, moet<strong>en</strong> we dit do<strong>en</strong> of hoe moet<strong>en</strong><br />

we het do<strong>en</strong>? Dat is ons vak. Gaat er wat mis in alle hectiek, dan moet<strong>en</strong> we daar<br />

met elkaar over prat<strong>en</strong> <strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>: ‘Dat is niet goed gegaan, jong<strong>en</strong>s’. Als daar dan<br />

klacht<strong>en</strong> over zoud<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>, vind ik ook dat we publiek moet<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> dat we het<br />

70


niet goed hebb<strong>en</strong> gedaan. Daar hoef je je toch niet voor te scham<strong>en</strong>?’ NVJ-secretaris<br />

Bruning wijst in dit verband op het belang van e<strong>en</strong> organisatie als Stichting<br />

Mediadebat, die naast de Raad e<strong>en</strong> functie vervult in de zelfregulering binn<strong>en</strong> de<br />

sector. De stichting heeft als doelstelling het op gang br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> faciliter<strong>en</strong> van<br />

discussies over werkwijze, vakinhoud <strong>en</strong> ethiek in het journalistieke veld 103 .<br />

T<strong>en</strong> slotte hebb<strong>en</strong> we aan alle respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gevraagd wat de rol van <strong>Slachtofferhulp</strong><br />

<strong>Nederland</strong> zou kunn<strong>en</strong> zijn. Dan zou haar inzet op vier gebied<strong>en</strong> nuttig kunn<strong>en</strong> zijn.<br />

• Voorlichting slachtoffers informatie <strong>en</strong> advies gev<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel optred<strong>en</strong> in<br />

de media.<br />

Wat zijn de mogelijkhed<strong>en</strong>, consequ<strong>en</strong>ties, ev<strong>en</strong>tuele positieve <strong>en</strong> negatieve<br />

effect<strong>en</strong>? <strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong> heeft e<strong>en</strong> informatiefolder voor slachtoffers <strong>en</strong> in<br />

de opleiding van di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ers wordt aandacht aan dit thema besteed. Maar gezi<strong>en</strong><br />

de ervaring<strong>en</strong> van de slachtoffers uit het onderzoek zou de di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing op dit<br />

gebied wellicht uitgebreid moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

• Woordvoerderschap<br />

‘Zet <strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong> in als e<strong>en</strong> professionele buffer tuss<strong>en</strong> slachtoffers <strong>en</strong><br />

media. Dat er op zo’n mom<strong>en</strong>t iemand is, die alles voor ze in goede ban<strong>en</strong> leidt. Die<br />

moet natuurlijk niet alle verzoek<strong>en</strong> afwijz<strong>en</strong> want nieuws komt nu e<strong>en</strong>maal in de krant.<br />

Als het e<strong>en</strong> echte professional is die met de media kan overlegg<strong>en</strong> van ‘zo <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> we<br />

dat hebb<strong>en</strong>’, dan weet ik zeker dat heel veel media dat ook zoud<strong>en</strong> respecter<strong>en</strong>,’<br />

aldus Oosthoek. Ook ombudsman Me<strong>en</strong>s vindt zo’n regietaak heel goed pass<strong>en</strong> bij<br />

<strong>Slachtofferhulp</strong>. In zak<strong>en</strong> van moord- <strong>en</strong> doodslag 104 krijg<strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

casemanager toegewez<strong>en</strong> die fungeert als makelaar <strong>en</strong> schakelaar tuss<strong>en</strong> alle<br />

instanties waarmee ze te mak<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong>. Woordvoerderschap past uitstek<strong>en</strong>d in dat<br />

tak<strong>en</strong>pakket. Maar niet iedere<strong>en</strong> is ev<strong>en</strong> gecharmeerd van deze optie. Taselaar: ‘Op<br />

papier klinkt het altijd heel leuk. Alle<strong>en</strong> in de praktijk is het zo, dat dit soort m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

dan altijd hun werk <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> gaan do<strong>en</strong> <strong>en</strong> heel vaak - <strong>en</strong> dat begrijp ik ook heel goed -<br />

e<strong>en</strong> afscherm<strong>en</strong>de rol gaan spel<strong>en</strong>, dusdanig dat wij ons werk niet meer kunn<strong>en</strong><br />

do<strong>en</strong>.’<br />

• Belang<strong>en</strong>behartiger<br />

<strong>Slachtofferhulp</strong> kan klacht<strong>en</strong> van slachtoffers kanaliser<strong>en</strong> naar de daarvoor bestemde<br />

instanties. Om nam<strong>en</strong>s slachtoffers klacht<strong>en</strong> aanhangig te mak<strong>en</strong> bij de Raad is<br />

(vooralsnog) niet mogelijk; alle<strong>en</strong> direct belanghebb<strong>en</strong>d<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> dat. ‘Dat hoeft<br />

<strong>Slachtofferhulp</strong> er niet van te weerhoud<strong>en</strong> om cases te verzamel<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij de Raad<br />

neer te legg<strong>en</strong>,’ aldus secretaris Ko<strong>en</strong>e. ‘Dat kan je altijd prober<strong>en</strong>. De Raad doet<br />

ambtshalve ge<strong>en</strong> uitsprak<strong>en</strong> op verzoek, maar dat <strong>wil</strong> niet zegg<strong>en</strong> dat er met de<br />

verzoek<strong>en</strong> niets gebeurt. Als jullie cases binn<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> op het secretariaat, dan<br />

word<strong>en</strong> ze wel aan de Raad voorgelegd. Als de Raad daar vervolg<strong>en</strong>s wat in ziet, zou<br />

ze kunn<strong>en</strong> besluit<strong>en</strong> dat het belangrijk is om er ambtshalve wel e<strong>en</strong> uitspraak over te<br />

do<strong>en</strong>.’<br />

• Debat aanzw<strong>en</strong>gel<strong>en</strong><br />

<strong>Slachtofferhulp</strong> kan e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong> om de media scherp te houd<strong>en</strong> op<br />

slachtofferbelang<strong>en</strong>. Dat is in feite ook de opzet van dit onderzoek <strong>en</strong> het symposium<br />

in februari. Me<strong>en</strong>s is somber over het effect daarvan; ‘Ik d<strong>en</strong>k dat de media niet zo<br />

veel boodschap aan jullie hebb<strong>en</strong>. Ze zull<strong>en</strong> jullie gebruik<strong>en</strong> als het ze uitkomt <strong>en</strong><br />

anders lat<strong>en</strong> ze je gewoon links ligg<strong>en</strong>.’ De praktijk lijkt hem gelijk te gev<strong>en</strong>: hoewel<br />

de media in grote getale zijn uitg<strong>en</strong>odigd deel te nem<strong>en</strong> aan het symposium, heeft<br />

slechts e<strong>en</strong> <strong>en</strong>keling eraan gehoor gegev<strong>en</strong>.<br />

103 Zie www.mediadebat.nl<br />

104 Het casemanagem<strong>en</strong>t zal op termijn ook word<strong>en</strong> uitgebreid naar zware misdrijv<strong>en</strong><br />

71


Hoofdstuk 6 Conclusie <strong>en</strong> slotbeschouwing<br />

Het moet <strong>en</strong> kan beter<br />

Aan het einde van dit rapport gekom<strong>en</strong>, <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> we kort de ess<strong>en</strong>tie van de verschill<strong>en</strong>de<br />

hoofdstukk<strong>en</strong> nog e<strong>en</strong>s de revue lat<strong>en</strong> passer<strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s gev<strong>en</strong> we, bij wijze van<br />

conclusies, antwoord op de vrag<strong>en</strong> die c<strong>en</strong>traal stond<strong>en</strong> in dit onderzoek. Daarna volg<strong>en</strong> nog<br />

<strong>en</strong>kele slotbeschouwing<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanbeveling<strong>en</strong><br />

6.1. Sam<strong>en</strong>vatting<br />

Uitgangspunt van dit onderzoek vormt de vraag welke formele <strong>en</strong> informele recht<strong>en</strong><br />

slachtoffers kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong> geld<strong>en</strong>, wanneer ze hun persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer <strong>wil</strong>l<strong>en</strong><br />

bescherm<strong>en</strong> <strong>teg<strong>en</strong></strong> ongew<strong>en</strong>ste media-aandacht. In het verl<strong>en</strong>gde daarvan volgt – vanuit het<br />

perspectief van e<strong>en</strong> organisatie als <strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong> uiteraard – de vraag: zijn de<br />

bestaande voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> adequaat? Voel<strong>en</strong> slachtoffers zich voldo<strong>en</strong>de beschermd?<br />

Met deze vraag betred<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> ar<strong>en</strong>a waar twee partij<strong>en</strong> onder het oog van e<strong>en</strong> derde partij<br />

de confrontatie aangaan. De <strong>en</strong>e partij is de particulier, de gewone burger, e<strong>en</strong> privépersoon<br />

als u <strong>en</strong> ik, die door toeval slachtoffer is geword<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> misdrijf, ongeval of ramp, de<br />

andere partij wordt gevormd door de media, in dit geval de nieuwsmedia in hun vele<br />

verschijningsvorm<strong>en</strong>: print, tv, radio <strong>en</strong> internet. De toeschouw<strong>en</strong>de partij is het publiek, de<br />

sam<strong>en</strong>leving, wij allemaal als consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van media. E<strong>en</strong> deel van ons hoopt op spektakel,<br />

op s<strong>en</strong>satie <strong>en</strong> smeuïge details. Ander<strong>en</strong> <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> alles wet<strong>en</strong> uit interesse, medelev<strong>en</strong> of<br />

lotsverbond<strong>en</strong>heid. Er zijn ook toeschouwers die op bepaalde mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> de blik afw<strong>en</strong>d<strong>en</strong>:<br />

alle<strong>en</strong> de feit<strong>en</strong> a.u.b.! We beschrijv<strong>en</strong> hier het spanningsveld tuss<strong>en</strong> het individuele<br />

(grond)recht op privacy <strong>en</strong> het collectieve (grond)recht op informatievrijheid (waartoe we het<br />

recht op vrije m<strong>en</strong>ingsuiting <strong>en</strong> vrije nieuwsgaring rek<strong>en</strong><strong>en</strong>). Dat laatste recht geldt als e<strong>en</strong><br />

van de pijlers van e<strong>en</strong> democratische sam<strong>en</strong>leving<br />

Nu laat de informatievrijheid zich nog wel redelijk in concrete term<strong>en</strong> omschrijv<strong>en</strong>, maar met<br />

privacy of persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer is dat moeilijker. Het is immers e<strong>en</strong> concept dat voor e<strong>en</strong><br />

groot deel op subjectieve beleving is gebaseerd. Dergelijke begripp<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> zich altijd<br />

bijzonder moeilijk vertal<strong>en</strong> naar concrete <strong>en</strong> vooral meetbare term<strong>en</strong>. Toch moet je er als<br />

onderzoeker hand<strong>en</strong> <strong>en</strong> voet<strong>en</strong> aan gev<strong>en</strong>. Dat hebb<strong>en</strong> we getracht door het concept ‘circles<br />

of intimacy’ te introducer<strong>en</strong>, afkomstig van de Amerikaanse ethicus <strong>en</strong> mediafilosoof Louis<br />

Hodges. Hij verbeeldt privacy als e<strong>en</strong> verzameling conc<strong>en</strong>trische ring<strong>en</strong>, waarbij de c<strong>en</strong>trale<br />

ring(<strong>en</strong>) de meest private <strong>en</strong> intieme sfer<strong>en</strong> ver<strong>teg<strong>en</strong></strong>woordig<strong>en</strong> <strong>en</strong> de perifere ring<strong>en</strong> de meer<br />

op<strong>en</strong>bare <strong>en</strong> publieke domein<strong>en</strong>: datg<strong>en</strong>e wat e<strong>en</strong> individu met de buit<strong>en</strong>wereld <strong>wil</strong> del<strong>en</strong>.<br />

De geestelijke <strong>en</strong> ook lichamelijke integriteit van e<strong>en</strong> individu zijn sterk verbond<strong>en</strong> met de<br />

mate van controle die hij of zij kan uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> op de domein<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>. Met andere<br />

woord<strong>en</strong>: de ‘ik’ in het c<strong>en</strong>trum is in staat de strom<strong>en</strong> van informatie binn<strong>en</strong> de domein<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

de toegang van person<strong>en</strong> <strong>en</strong> instanties tot de domein<strong>en</strong>, te regisser<strong>en</strong> <strong>en</strong> te bewak<strong>en</strong>.<br />

Privacy <strong>en</strong> controle zijn dus twee onlosmakelijk verbond<strong>en</strong> begripp<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> tweede belangrijk<br />

punt: privacy is ge<strong>en</strong> statische maar e<strong>en</strong> dynamische constructie: de inrichting van de ring<strong>en</strong><br />

wordt door plaats, tijd <strong>en</strong> situatie bepaald.<br />

72


IK<br />

Onze ideeën over wat tot de persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer behoort <strong>en</strong> wat niet, verander<strong>en</strong> onder<br />

invloed van allerlei maatschappelijke, culturele <strong>en</strong> technologische ontwikkeling<strong>en</strong>. Zo is<br />

<strong>Nederland</strong> sinds de jar<strong>en</strong> vijftig veranderd van e<strong>en</strong> afstandelijke burgermaatschappij in e<strong>en</strong><br />

emotiemaatschappij, waar allerlei gevoel<strong>en</strong>s <strong>en</strong> seks – graag zelfs – publiekelijk geuit <strong>en</strong><br />

gedeeld word<strong>en</strong>. Via elkaar snelopvolg<strong>en</strong>de technologische ontwikkeling<strong>en</strong> zijn we tamelijk<br />

geruisloos in e<strong>en</strong> ‘surveillancesam<strong>en</strong>leving’ beland, waarin ons do<strong>en</strong> <strong>en</strong> lat<strong>en</strong> op alle<br />

mogelijke manier<strong>en</strong> wordt vastgelegd. Voor e<strong>en</strong> deel hebb<strong>en</strong> we daar ook zelf de hand in,<br />

bijvoorbeeld door ons gedrag op internet. Allerlei handige of noodzakelijke hulpmiddel<strong>en</strong> –<br />

mobiele telefoon, satellietnavigatie, elektronische dossiers – bied<strong>en</strong> mogelijkhed<strong>en</strong> waarop<br />

Big Brother jaloers zou zijn geweest. Vanzelfsprek<strong>en</strong>d zijn de media ook niet onberoerd<br />

geblev<strong>en</strong> onder deze ontwikkeling<strong>en</strong>. De pluriformiteit is aan de <strong>en</strong>e kant <strong>en</strong>orm toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>:<br />

de verscheid<strong>en</strong>heid aan blad<strong>en</strong>, omroep<strong>en</strong>, programmaformats, internetsites <strong>en</strong> dergelijke, is<br />

ongek<strong>en</strong>d. Maar door de intrede van de commercie <strong>en</strong> de schaalvergroting zijn veel voorhe<strong>en</strong><br />

autonome <strong>en</strong> kleinschalige media opgegaan in <strong>en</strong>kele multinationale conglomerat<strong>en</strong> waar ad<br />

ultimo uiteindelijk het aandeelhoudersbelang de doorslag geeft. De nieuwsmarkt is e<strong>en</strong><br />

raz<strong>en</strong>dsnelle business geword<strong>en</strong>, waarin de verschill<strong>en</strong>de media flink concurrer<strong>en</strong> met elkaar.<br />

Erg<strong>en</strong>s in deze ontwikkeling<strong>en</strong> is ook het slachtoffer ‘ontdekt’ als nieuwsitem. Aan de <strong>en</strong>e<br />

kant is het logisch: de gebeurt<strong>en</strong>is die slachtoffers tot slachtoffers maakt, heeft e<strong>en</strong> intrinsieke<br />

nieuwswaarde: misdrijv<strong>en</strong>, ongevall<strong>en</strong>, ramp<strong>en</strong>. Toch zou vrijwel ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele journalist er<br />

pakweg 25 of 30 jaar geled<strong>en</strong> de urg<strong>en</strong>tie van hebb<strong>en</strong> gevoeld om uitgebreide informatie,<br />

foto’s, persoonlijke details of persoonlijke verhal<strong>en</strong> van slachtoffers in de berichtgeving op te<br />

nem<strong>en</strong>. Vandaag de dag word<strong>en</strong> nieuwsfeit<strong>en</strong> niet zeld<strong>en</strong> gepres<strong>en</strong>teerd vanuit het<br />

slachtofferperspectief <strong>en</strong> zijn er media die, met of zonder toestemming, er niet voor<br />

terugdeinz<strong>en</strong> het halve, zo niet het hele doopceel van de persoon in kwestie op<strong>en</strong>baar te<br />

mak<strong>en</strong>.<br />

De to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de mediabelangstelling voor slachtoffers past in de tr<strong>en</strong>d dat slachtoffers in het<br />

algeme<strong>en</strong> meer in de belangstelling zijn kom<strong>en</strong> te staan. Daaraan heeft ook <strong>Slachtofferhulp</strong><br />

<strong>Nederland</strong> haar ontstaan te <strong>dank</strong><strong>en</strong>. Sinds halverwege de jar<strong>en</strong> tachtig ijvert de organisatie<br />

om de belang<strong>en</strong> van slachtoffers bij allerlei instanties op het netvlies te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun<br />

rechtspositie te versterk<strong>en</strong>. Meer aandacht voor slachtoffers is dus niet verkeerd, maar het<br />

moet ge<strong>en</strong> averechts effect hebb<strong>en</strong> op andere belang<strong>en</strong>, zoals de bescherming van de<br />

persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer <strong>en</strong> het verwerk<strong>en</strong> van het gebeurde.<br />

Het recht op de privacybescherming is vastgelegd in de Grondwet (artikel 10) <strong>en</strong> in het<br />

Europees Verdrag van de Recht<strong>en</strong> van de M<strong>en</strong>s (artikel 8). Maar dat is het recht op<br />

informatievrijheid óók (respectievelijk artikel 7 <strong>en</strong> 10) <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> van beide rechtsdocum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

geeft e<strong>en</strong> hiërarchie of voorkeur aan. Strafrecht <strong>en</strong> civiel recht k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> nauwelijks integrale<br />

73<br />

vertrouw<strong>en</strong>spersoon<br />

Intimi<br />

<strong>Publiek</strong>e zelf


epaling<strong>en</strong> over privacy, slechts op deelaspect<strong>en</strong> ervan, zoals e<strong>en</strong> verbod op huisvredebreuk<br />

<strong>en</strong> het portretrecht zijn gecodificeerd. Op het gebied van formeel recht zijn er dus ge<strong>en</strong><br />

scherpe begr<strong>en</strong>zing<strong>en</strong>. Er moet altijd e<strong>en</strong> afweging plaatsvind<strong>en</strong> van de verschill<strong>en</strong>de<br />

belang<strong>en</strong> die in het spel zijn.<br />

Kijk<strong>en</strong> we naar informele regels, dan kom<strong>en</strong> we terecht bij de zelfreguleringmechanism<strong>en</strong> van<br />

de journalistieke sector. Omdat het ge<strong>en</strong> beslot<strong>en</strong> beroepsgroep betreft, zoals arts<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

advocat<strong>en</strong>, kan er ge<strong>en</strong> sprake zijn van tuchtrecht. Er zijn slecht ethische norm<strong>en</strong>, vastgelegd<br />

in e<strong>en</strong> Code <strong>en</strong> e<strong>en</strong> Leidraad. Wat betreft de privacy van person<strong>en</strong>, geldt de norm dat deze<br />

niet verder aangetast mag word<strong>en</strong> dan dat e<strong>en</strong> zo volledig <strong>en</strong> waarheidsgetrouwe<br />

berichtgeving, voorzi<strong>en</strong> van alle relevante feit<strong>en</strong>, rechtvaardigt. Slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong><br />

zijn als aparte categorie onderscheid<strong>en</strong>. Daarvoor geldt dat het vermeld<strong>en</strong> van persoonlijke<br />

details niet onnodig extra leed aan de betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> moet toevoeg<strong>en</strong>. Frappant g<strong>en</strong>oeg<br />

g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> verdacht<strong>en</strong>/veroordeeld<strong>en</strong> meer bescherming. Hierover is expliciet vastgelegd dat zij<br />

niet herk<strong>en</strong>baar opgevoerd mog<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in de berichtgeving, <strong>en</strong>kele uitzondering<strong>en</strong><br />

daargelat<strong>en</strong>. Het criterium ‘onnodig’ hangt weer sam<strong>en</strong> met volledige <strong>en</strong> waarheidsgetrouwe<br />

berichtgeving <strong>en</strong> relevantie van de details. De Code <strong>en</strong> de Leidraad zijn niet bind<strong>en</strong>d. Het is<br />

aan de individuele redactie of journalist hoe serieus m<strong>en</strong> hier mee omgaat.<br />

Soms heeft e<strong>en</strong> medium zelf ook iets op papier vastgelegd over de omgang met slachtoffers<br />

in de berichtgeving. Het Stijlboek van de Volkskrant is hiervan e<strong>en</strong> voorbeeld. Prud<strong>en</strong>tie met<br />

slachtoffers <strong>en</strong> terughoud<strong>en</strong>dheid t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van de vermelding van hun gegev<strong>en</strong>s, lez<strong>en</strong><br />

we hierin. Dat garandeert ge<strong>en</strong>szins dat Volkskrantjournalist<strong>en</strong> die prud<strong>en</strong>tie in de praktijk<br />

ook betracht<strong>en</strong>. Hun Ombudsman constateert dat zijn collega’s keer op keer – niet<br />

int<strong>en</strong>tioneel maar in de dagelijkse hectiek – over de schreef gaan.<br />

Gevraagd aan ver<strong>teg<strong>en</strong></strong>woordigers van de beroepsgroep welke gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> zij trekk<strong>en</strong> bij het<br />

vermeld<strong>en</strong> van persoonlijke details van slachtoffers <strong>en</strong> direct betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>, is het antwoord<br />

meestal: ‘Relevantie’ of ‘Het belang van het publiek om dit te wet<strong>en</strong>’. Maar wat is relevant?<br />

E<strong>en</strong> journalist van de Telegraaf heeft daar waarschijnlijk heel andere ideeën over dan de<br />

redactie van het NOS-journaal. Telegraaflezers verwacht<strong>en</strong> saillante <strong>en</strong> s<strong>en</strong>sationele details<br />

<strong>en</strong> onthull<strong>en</strong>de foto’s. Journaalkijkers <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> vooral de feit<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> afgepaste hoeveelheid<br />

human interest. Is de kijker meer geïnteresseerd in persoonlijke verhal<strong>en</strong>, dan stemt hij af op<br />

Hart van <strong>Nederland</strong>. En wanneer journalist<strong>en</strong> het hebb<strong>en</strong> over het belang van de lezer of de<br />

kijker, prat<strong>en</strong> we dan over ‘need to know’ of ‘nice to know’? Dat laatste verhoudt zich slecht<br />

met de morele plicht om de privacy van slachtoffers niet te sch<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. De journalist<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

redacteur<strong>en</strong> die aan dit onderzoek hebb<strong>en</strong> deelg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, zijn van m<strong>en</strong>ing dat zij, <strong>en</strong><br />

journalistiek <strong>Nederland</strong> in het algeme<strong>en</strong>, aan de goede kant van de ethische gr<strong>en</strong>s operer<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> prud<strong>en</strong>t met slachtoffers <strong>en</strong> hun privacy omgaan. Natuurlijk gaan er ding<strong>en</strong> fout, maar dit<br />

ligt meer in de orde van bedrijfsongevall<strong>en</strong>. Vergelek<strong>en</strong> met de praktijk<strong>en</strong> van de<br />

boulevardpers in Groot-Brittannië <strong>en</strong> de journalistieke mores van onze Zuiderbur<strong>en</strong>, zijn de<br />

<strong>Nederland</strong>se media relatief terughoud<strong>en</strong>d in hun berichtgeving over slachtoffers.<br />

Slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> dat in de praktijk toch anders. We hebb<strong>en</strong> het hier<br />

natuurlijk over e<strong>en</strong> zeer kwetsbare groep m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. Ze hebb<strong>en</strong> net e<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de<br />

gebeurt<strong>en</strong>is, zo niet de ell<strong>en</strong>digste gebeurt<strong>en</strong>is uit hun lev<strong>en</strong> meegemaakt. Al hun<br />

fundam<strong>en</strong>tele zekerhed<strong>en</strong> zijn omgevall<strong>en</strong>, waaronder het gevoel het lev<strong>en</strong> onder controle te<br />

hebb<strong>en</strong>. Dat verlies vertaalt zich in allerlei fysieke, psychische <strong>en</strong> emotionele reacties: shock,<br />

verdriet, rouw, woede, verdringing, herbeleving, slapeloosheid, verlies van<br />

werkelijkheidsbesef. Het slachtoffer of de nabestaande moet op e<strong>en</strong> of andere manier de<br />

scherv<strong>en</strong> van zijn lev<strong>en</strong> bij elkaar rap<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> weg vind<strong>en</strong> om de nieuwe realiteit<br />

hanteerbaar te mak<strong>en</strong>. Dat impliceert de vervulling van e<strong>en</strong> aantal fundam<strong>en</strong>tele behoeft<strong>en</strong>,<br />

bijvoorbeeld het herstell<strong>en</strong> van het veiligheidsgevoel <strong>en</strong> het gevoel controle te hebb<strong>en</strong> over<br />

het lev<strong>en</strong>, herstel van het zelfbeeld <strong>en</strong> de persoonlijke autonomie, herstel van de materiële <strong>en</strong><br />

immateriële schade. De media kunn<strong>en</strong> in dat proces e<strong>en</strong> zeer stor<strong>en</strong>de <strong>en</strong> zelfs schadelijke<br />

factor vorm<strong>en</strong>, als ze de situatie, de toestand van het slachtoffer <strong>en</strong> zijn persoonlijke<br />

lev<strong>en</strong>ssfeer niet respecter<strong>en</strong>. Maar media kunn<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> positieve bijdrage lever<strong>en</strong> aan de<br />

verwerking, zeker als ze bepaalde zak<strong>en</strong> in acht nem<strong>en</strong>.<br />

Wanneer zijn media e<strong>en</strong> stor<strong>en</strong>de dan wel schadelijke factor? In wat voor praktijk<strong>en</strong> komt dat<br />

tot uiting? In hoofdzaak gaat het om twee aspect<strong>en</strong>: het inhoudelijke, dus de berichtgeving als<br />

zodanig, <strong>en</strong> het procesmatige. Daarmee bedoel<strong>en</strong> we dan de wijze waarop de nieuwsgaring<br />

plaatsvindt.<br />

74


Dat persoonlijke gegev<strong>en</strong>s zoals de volledige naam van slachtoffers in de <strong>Nederland</strong>se media<br />

bijna vanzelfsprek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in de berichtgeving, terwijl de id<strong>en</strong>titeit van<br />

verdacht<strong>en</strong> in beginsel wél beschermd is, ervar<strong>en</strong> slachtoffers als e<strong>en</strong> griev<strong>en</strong>de<br />

onrechtvaardigheid. Fout<strong>en</strong> in de berichtgeving <strong>en</strong> het ongecontroleerd overnem<strong>en</strong> van<br />

gerucht<strong>en</strong> of roddels uit dubieuze bronn<strong>en</strong>, betek<strong>en</strong><strong>en</strong> voor nabestaand<strong>en</strong> <strong>en</strong> slachtoffers<br />

e<strong>en</strong> klap in het gezicht. Het steeds opnieuw gebruik<strong>en</strong> van foto’s of informatie, vaak<br />

gerelateerd aan bericht<strong>en</strong> over de dader, is voor sommig<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ongew<strong>en</strong>ste confrontatie met<br />

het gebeurde of e<strong>en</strong> bezoedeling van de nagedacht<strong>en</strong>is van het slachtoffer. S<strong>en</strong>sationele<br />

berichtgeving is slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gruwel.<br />

Wat betreft de nieuwsgaring is het schokk<strong>en</strong>d om te ontdekk<strong>en</strong> hoe ver media soms gaan.<br />

Glur<strong>en</strong> door gordijn<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> beschrijving te kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> van het leed dat zich<br />

binn<strong>en</strong>shuis afspeelt, het film<strong>en</strong> van slachtoffers in hun eig<strong>en</strong> huis of tuin vanaf privéterrein,<br />

dat bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zonder toestemming betred<strong>en</strong> is, dat zijn praktijk<strong>en</strong> die waarschijnlijk de wet,<br />

maar in ieder geval elke fatso<strong>en</strong>snorm overschrijd<strong>en</strong>. Niet alle<strong>en</strong> in de og<strong>en</strong> van slachtoffers,<br />

maar ook in de og<strong>en</strong> van de meeste journalist<strong>en</strong> die aan dit onderzoek deelnam<strong>en</strong>. Ge<strong>en</strong><br />

‘nee’ accepter<strong>en</strong> <strong>en</strong> zonder medewet<strong>en</strong> of toestemming van slachtoffers allerlei persoonlijke<br />

informatie <strong>en</strong> beeldmateriaal bij elkaar sprokkel<strong>en</strong>, is e<strong>en</strong> veelgehoord verwijt dat als ernstige<br />

aantasting van de privacy wordt ervar<strong>en</strong>. Toch, hoewel veel slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong><br />

zegg<strong>en</strong> in eerste instantie verschoond te <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> van de golf aan media-aandacht in de<br />

vorm van aan- of opbell<strong>en</strong>de, briev<strong>en</strong> of e-mail stur<strong>en</strong>de journalist<strong>en</strong>, zou het op z’n minst<br />

bevreemd<strong>en</strong>d zijn als er helemaal ge<strong>en</strong> nieuwsitem aan de gebeurt<strong>en</strong>is <strong>en</strong> de betrokk<strong>en</strong><br />

person<strong>en</strong> werd gewijd. Kinder<strong>en</strong>, zeker in de basisschoolleeftijd, zoud<strong>en</strong> e<strong>en</strong> no-go area voor<br />

journalist<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> zijn, omdat zij ge<strong>en</strong> besef hebb<strong>en</strong> van de int<strong>en</strong>ties van de media <strong>en</strong> de<br />

consequ<strong>en</strong>ties van hun uitsprak<strong>en</strong> of gedrag niet kunn<strong>en</strong> overzi<strong>en</strong>. Overvaltactiek<strong>en</strong> op<br />

schoolplein<strong>en</strong> – wat de kinder<strong>en</strong> van <strong>en</strong>kele nabestaand<strong>en</strong> aan d<strong>en</strong> lijve hebb<strong>en</strong><br />

ondervond<strong>en</strong> – zijn e<strong>en</strong> vorm van, om bij de woord<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t te blijv<strong>en</strong>, ranzige<br />

journalistiek.<br />

Al met al lijkt de term ‘publiek <strong>bezit</strong>’, zoals verschill<strong>en</strong>de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die gebruikt<strong>en</strong>, nog de<br />

beste omschrijving te gev<strong>en</strong> voor het gevoel dat slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> overhoud<strong>en</strong><br />

aan hun confrontatie met de media. <strong>Publiek</strong> <strong>bezit</strong> <strong>teg<strong>en</strong></strong> <strong>wil</strong> <strong>en</strong> <strong>dank</strong> uiteraard.<br />

Zijn de hier beschrev<strong>en</strong> praktijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun effect<strong>en</strong> op slachtoffers schadelijk te noem<strong>en</strong> in<br />

klinische zin? Daar kan e<strong>en</strong> onderzoek als dit ge<strong>en</strong> antwoord op gev<strong>en</strong>. Is er dan sprake van<br />

secundaire victimisatie? In sommige gevall<strong>en</strong> wel, in andere gevall<strong>en</strong> niet. Iedere casus, ieder<br />

slachtoffer is uniek. De impact die e<strong>en</strong> schokk<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>is op iemand heeft, het verloop<br />

van het verwerkingsproces, de houding t<strong>en</strong> opzichte van de media, de betek<strong>en</strong>is die iemand<br />

aan bepaalde ervaring<strong>en</strong> geeft, het gedrag <strong>en</strong> de praktijk<strong>en</strong> van individuele journalist<strong>en</strong> of<br />

mediaorganisaties als zodanig: het verschilt van geval tot geval. Duidelijk is wel dat de<br />

beschrev<strong>en</strong> voorbeeld<strong>en</strong> zeker ge<strong>en</strong> bijdrage lever<strong>en</strong> aan het herstelproces van slachtoffers<br />

<strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong>. Eén van de fundam<strong>en</strong>tele ‘verwerkingstak<strong>en</strong>’ van e<strong>en</strong> slachtoffer is herstel<br />

van zijn gevoel controle te hebb<strong>en</strong> over zijn lev<strong>en</strong>. Wanneer er e<strong>en</strong> ongevraagde invasie van<br />

media plaatsvindt in zijn privédomein<strong>en</strong>, dan heeft dat veeleer e<strong>en</strong> averechtse werking. In<br />

term<strong>en</strong> van de circles of intimacy is dat als volgt voor te stell<strong>en</strong> (zie volg<strong>en</strong>de pagina).<br />

75


IK<br />

Maar de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in het onderzoek meld<strong>en</strong> ook positieve ervaring<strong>en</strong>: oprechte<br />

betrokk<strong>en</strong>heid van journalist<strong>en</strong>, erk<strong>en</strong>ning van hun leed <strong>en</strong> aandacht voor hun verhaal. Soms<br />

kunn<strong>en</strong> de media e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong> in de zingeving aan e<strong>en</strong> afschuwelijke gebeurt<strong>en</strong>is door e<strong>en</strong><br />

platform te bied<strong>en</strong> voor het aan de kaak stell<strong>en</strong> van misstand<strong>en</strong> zoals e<strong>en</strong> gevaarlijke<br />

verkeerssituatie. Of de media ondersteun<strong>en</strong> e<strong>en</strong> missie als het voorkom<strong>en</strong> van zinloos<br />

geweld. Wanneer slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> inmiddels de nodige ervaring hebb<strong>en</strong><br />

opgedaan met verschill<strong>en</strong>de media, zijn ze ook in staat om e<strong>en</strong> vorm van medewerking te<br />

kiez<strong>en</strong>, waarin ze bepaalde voorwaard<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> eig<strong>en</strong> doel<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> realiser<strong>en</strong>.<br />

Geconfronteerd met de ervaring<strong>en</strong> van slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong>, reager<strong>en</strong> de<br />

respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> aan mediazijde met sympathie <strong>en</strong> begrip. Maar, zo b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong> zij, ons werk<br />

is nieuwsgaring. Wij zijn vrij in de keuze van het nieuws <strong>en</strong> vooraf toestemming vrag<strong>en</strong> om<br />

over iemand te publicer<strong>en</strong>, is niet vereist. Democratische recht<strong>en</strong> als vrijheid van<br />

m<strong>en</strong>ingsuiting <strong>en</strong> persvrijheid hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bepaalde prijs <strong>en</strong>, hoe vervel<strong>en</strong>d het ook is, in<br />

sommige gevall<strong>en</strong> betal<strong>en</strong> slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> e<strong>en</strong> deel van die prijs.<br />

Mocht e<strong>en</strong> slachtoffer besluit<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> of meerdere media aan te sprek<strong>en</strong> op de sch<strong>en</strong>ding<br />

van zijn privacy, welke mogelijkhed<strong>en</strong> zijn er dan?<br />

Naar de rechter stapp<strong>en</strong> is ge<strong>en</strong> aantrekkelijke optie. De bewijslast ligt bij de klager <strong>en</strong> de<br />

media hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zeer sterke positie in de wet. E<strong>en</strong> procedure is duur, de kans op succes<br />

gering <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele moeizaam bevocht<strong>en</strong> overwinning kan de spreekwoordelijke<br />

Pyrrusoverwinning blijk<strong>en</strong> te zijn, omdat de klager dat wat hij nu juist <strong>wil</strong>de vermijd<strong>en</strong>,<br />

namelijk ongew<strong>en</strong>ste media-aandacht, opnieuw over zich afroept naar aanleiding van e<strong>en</strong><br />

rechtszaak.<br />

De zelfregulering in de mediasector is, met alle respect voor de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die binn<strong>en</strong> de<br />

verschill<strong>en</strong>de betrokk<strong>en</strong> instanties met veel inzet <strong>en</strong> deskundigheid hun werk do<strong>en</strong>, e<strong>en</strong><br />

wass<strong>en</strong> neus. Als puntje bij paaltje komt, keurt de slager toch zijn eig<strong>en</strong> vlees <strong>en</strong> sancties zijn<br />

er niet. Voor slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> is er niets anders te hal<strong>en</strong> dan e<strong>en</strong> luister<strong>en</strong>d oor<br />

<strong>en</strong> soms de uitspraak dat zij het morele gelijk aan hun kant hebb<strong>en</strong>. Dat kan natuurlijk ook<br />

zijn waarde hebb<strong>en</strong>. Feit blijft dat de slagkracht van de Raad bestaat bij de gratie van de<br />

vrij<strong>wil</strong>lige medewerking van de media <strong>en</strong> het draagvlak lijkt tan<strong>en</strong>de, nu rec<strong>en</strong>t de grootste<br />

krant van <strong>Nederland</strong> zich heeft aangeslot<strong>en</strong> bij het rijtje media dat de Raad <strong>en</strong> zijn Leidraad<br />

niet erk<strong>en</strong>t. De conclusie moet dan ook luid<strong>en</strong> dat slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> afhankelijk<br />

zijn van het fatso<strong>en</strong> van individuele journalist<strong>en</strong>, redacties of media.<br />

Is de oplossing om de privacybescherming van slachtoffers wettelijk te reguler<strong>en</strong>? Dat lijkt<br />

e<strong>en</strong> volstrekt onbegaanbare weg: welke minister of welk Kamerlid <strong>wil</strong> de hand<strong>en</strong> brand<strong>en</strong> aan<br />

76<br />

media


inperking van de persvrijheid? Moet de Raad e<strong>en</strong> wettelijke basis krijg<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

sanctiemogelijkhed<strong>en</strong>? Ook daarvoor is ge<strong>en</strong> groot animo waar te nem<strong>en</strong> bij de sector, al<br />

zi<strong>en</strong> slachtoffers wel be<strong>en</strong> in het oplegg<strong>en</strong> van boetes <strong>en</strong> in rectificatieplicht. De<br />

aanpassing<strong>en</strong> die de Raad zelf overweegt om haar effectiviteit te vergrot<strong>en</strong>, omvatt<strong>en</strong> vooral<br />

aanpassing<strong>en</strong> op details, ge<strong>en</strong> fundam<strong>en</strong>tele wijziging<strong>en</strong>.<br />

Wat adviser<strong>en</strong> slachtoffers <strong>en</strong> journalist<strong>en</strong> elkaar wederzijds om de interactie tuss<strong>en</strong> beide<br />

partij<strong>en</strong> zo optimaal mogelijk te lat<strong>en</strong> verlop<strong>en</strong>, dus met het minimum aan inperking van de<br />

journalistieke vrijhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> minimum aan ongew<strong>en</strong>st privacysch<strong>en</strong>ding <strong>en</strong> extra leed voor<br />

slachtoffers? De allerbelangrijkste tip is: verplaats je als journalist in de positie van het<br />

slachtoffer! ‘Wat als het om mij zou gaan, om mijn kind, om mijn vader of moeder, wat zou ík<br />

dan wel of niet acceptabel vind<strong>en</strong>?’ Ev<strong>en</strong> van die automatische piloot af, e<strong>en</strong> og<strong>en</strong>blik van<br />

kritische reflectie op op<strong>en</strong>baarheid <strong>en</strong> relevantie, versus het recht op bescherming van de<br />

privacy. Niet dat zoiets nu nooit gebeurt, maar het moet net zo’n vanzelfsprek<strong>en</strong>de traditie<br />

word<strong>en</strong> als de bescherming van de id<strong>en</strong>titeit van verdacht<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> tweede belangrijk advies is dat e<strong>en</strong> vorm van medewerking met de mediaslachtoffers<br />

meer mogelijkhed<strong>en</strong> biedt om <strong>en</strong>ige controle over de berichtgeving – <strong>en</strong> dus indirect over<br />

privacy – uit te oef<strong>en</strong><strong>en</strong>, dan jezelf compleet prober<strong>en</strong> af te scherm<strong>en</strong> voor de media.<br />

Belangrijk is om dat goed te organiser<strong>en</strong>, zodat de belasting voor de betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> minimaal is,<br />

bijvoorbeeld door e<strong>en</strong> persmom<strong>en</strong>t te houd<strong>en</strong>, waarbij het slachtoffer of e<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong>e e<strong>en</strong><br />

verklaring aflegt. Het aanstell<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> woordvoerder verlicht de druk op de direct<br />

betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong>. Dat kan iemand uit de kring van het slachtoffer zijn of e<strong>en</strong> externe partij. Zo’n<br />

externe woordvoerder kan adviser<strong>en</strong>, bemiddel<strong>en</strong> <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel als zegspersoon optred<strong>en</strong>.<br />

Medewerkers van <strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong> zoud<strong>en</strong> die taak heel goed op zich kunn<strong>en</strong><br />

nem<strong>en</strong>, hetge<strong>en</strong> in de praktijk ook al gebeurt.<br />

6.2 Conclusies<br />

Om onze conclusies op e<strong>en</strong> rijtje te zett<strong>en</strong>, gaan we terug naar e<strong>en</strong> rijtje vrag<strong>en</strong> dat in de<br />

eerste paragraaf van de inleiding aan de orde is gekom<strong>en</strong>.<br />

Hebb<strong>en</strong> de media het recht om alle mogelijke bronn<strong>en</strong> <strong>en</strong> method<strong>en</strong> van<br />

informatieverzameling te gebruik<strong>en</strong>?<br />

Grondwettelijk gezi<strong>en</strong> is de bewegingsvrijheid van de media <strong>en</strong>orm <strong>en</strong> met e<strong>en</strong> goede red<strong>en</strong>.<br />

Ze vervull<strong>en</strong> immers e<strong>en</strong> fundam<strong>en</strong>tele taak in de democratische sam<strong>en</strong>leving. Ethisch<br />

gezi<strong>en</strong> zijn de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> nauwer. De Code, de Leidraad of eig<strong>en</strong> gedragscodes van<br />

afzonderlijke media stell<strong>en</strong> norm<strong>en</strong> die hor<strong>en</strong> bij ‘goede journalistiek bedrijv<strong>en</strong>’. Media mog<strong>en</strong><br />

in principe ge<strong>en</strong> overtreding<strong>en</strong> begaan om nieuws te vergar<strong>en</strong> – hoewel de rechter dat soms<br />

in het maatschappelijk belang door de vingers zou kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>. Huisvrede- <strong>en</strong><br />

erfvredebreuk, het hack<strong>en</strong> van computers, het gebruik<strong>en</strong> van afluisterapparatuur <strong>en</strong> dergelijke<br />

vall<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> de toegestane vorm<strong>en</strong> van nieuwsgaring <strong>en</strong> daarmee zijn bepaalde bronn<strong>en</strong> van<br />

informatie dus taboe. De Code <strong>en</strong> de Leidraad zijn strikter in hun beoordeling van wat<br />

journalistiek door de beugel kan, maar in praktijk kunn<strong>en</strong> media daar desgew<strong>en</strong>st lak aan<br />

hebb<strong>en</strong>.<br />

Heeft het publiek recht op álle informatie over e<strong>en</strong> persoon of zaak?<br />

Bij ons wet<strong>en</strong> is er in de grondwet niets vastgelegd over e<strong>en</strong> recht op informatie. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong> wel bepaalde informatie nodig om te kunn<strong>en</strong> functioner<strong>en</strong> in de maatschappij. Nieuws<br />

over ongelukk<strong>en</strong>, misdrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> ramp<strong>en</strong> <strong>en</strong> over de betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> hoort daarbij. Relevant<br />

nieuws, gebaseerd op ‘need to know’ <strong>en</strong> niet op ‘nice tot know’. Feit<strong>en</strong> die voor de<br />

waarheidsgetrouwe beeldvorming van het gebeurde relevant zijn, vervull<strong>en</strong> de legitieme<br />

informatiebehoefte van het publiek. Maar het bevredig<strong>en</strong> van nieuwsgierigheid <strong>en</strong><br />

s<strong>en</strong>satiezucht – zeker als dat ander<strong>en</strong> leed toebr<strong>en</strong>gt – is e<strong>en</strong> praktijk waarvan nieuwsmedia<br />

zich zoud<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> onthoud<strong>en</strong>. Natuurlijk is er e<strong>en</strong> markt voor s<strong>en</strong>sationeel <strong>en</strong> smeuïg<br />

nieuws met allerlei saillante details. En het is bij de wet ook niet verbod<strong>en</strong> om dat aan te<br />

bied<strong>en</strong>. Maar recht heeft de consum<strong>en</strong>t er, wettelijk <strong>en</strong> ethisch gezi<strong>en</strong>, niet op.<br />

Welke informatie is privé in die zin dat person<strong>en</strong> het recht hebb<strong>en</strong> deze uit de publiciteit te<br />

houd<strong>en</strong>?<br />

In de ideale situatie betreft dat alle informatie <strong>en</strong> al het beeldmateriaal wat het slachtoffer niet<br />

<strong>wil</strong> del<strong>en</strong> met het grote publiek. Dat verschilt van persoon tot persoon, want sommig<strong>en</strong><br />

77


hebb<strong>en</strong> er ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel bezwaar <strong>teg<strong>en</strong></strong> om details met e<strong>en</strong> breed publiek te del<strong>en</strong>, die ander<strong>en</strong><br />

tot de nauwe kring van intimi <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> beperk<strong>en</strong>. Maar, zoals e<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t al zei, de<br />

op<strong>en</strong>baarheid kan niet ontk<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>. Media hebb<strong>en</strong> het recht om zelf nieuws te selecter<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> zonder toestemming van betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> te publicer<strong>en</strong>. Daarbij mak<strong>en</strong> ze gebruik van<br />

informatie die vaak al breed toegankelijk is. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> zich ervan bewust zijn hoeveel<br />

ze van zichzelf in het publieke domein hebb<strong>en</strong> blootgegev<strong>en</strong> <strong>en</strong> moet<strong>en</strong> zich afvrag<strong>en</strong> wat ze<br />

daarvan op de voorpagina van de krant of op het journaal al dan niet <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> terugzi<strong>en</strong>.<br />

Hebb<strong>en</strong> bepaalde categorieën person<strong>en</strong> meer recht op bescherming van hun privacy dan<br />

andere?<br />

Ja, slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> meer recht op de bescherming van hun privacy dan<br />

ander<strong>en</strong>. Dat ze – onge<strong>wil</strong>d <strong>en</strong> onverwacht – slachtoffer word<strong>en</strong>, is al erg g<strong>en</strong>oeg. Ze hebb<strong>en</strong><br />

er niet om gevraagd, <strong>en</strong> ook niet om de media-aandacht die in het kielzog van het gebeurde<br />

volgt. Dat e<strong>en</strong> groep als verdacht<strong>en</strong>/veroordeeld<strong>en</strong> in beginsel meer bescherming g<strong>en</strong>iet dan<br />

slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> – puur <strong>en</strong> alle<strong>en</strong> op basis van e<strong>en</strong> g<strong>en</strong>tlem<strong>en</strong>’s agreem<strong>en</strong>t,<br />

gemaakt in e<strong>en</strong> tijd dat slachtoffers nog ge<strong>en</strong> issue war<strong>en</strong> – doet fundam<strong>en</strong>teel onrecht aan<br />

de positie, belang<strong>en</strong> <strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s van slachtoffers.<br />

Zijn er gevall<strong>en</strong> waarin het privacyrecht van het individu voorrang heeft op het collectieve<br />

informatierecht?<br />

Ja, <strong>en</strong> de (meeste) media werk<strong>en</strong> zelf ook al volg<strong>en</strong>s dit principe. Bijvoorbeeld door van<br />

zed<strong>en</strong>slachtoffers de id<strong>en</strong>titeit te bescherm<strong>en</strong>, of terughoud<strong>en</strong>dheid te betracht<strong>en</strong> bij het<br />

publicer<strong>en</strong> van al te expliciete foto’s van ongelukk<strong>en</strong>, gewond<strong>en</strong>, dod<strong>en</strong>, zeker wanneer het<br />

om <strong>Nederland</strong>ers of inwoners van e<strong>en</strong> specifieke regio gaat. Wat ons betreft hor<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong><br />

ook bij de categorie die als slachtoffer of betrokk<strong>en</strong>e niet herk<strong>en</strong>baar in de media mog<strong>en</strong><br />

figurer<strong>en</strong>, t<strong>en</strong>zij ouders daarvoor uitdrukkelijk toestemming gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> er e<strong>en</strong> maatschappelijk<br />

belang mee gedi<strong>en</strong>d is. Dat is e<strong>en</strong> categorale aanpak, maar wij pleit<strong>en</strong> hier ook voor<br />

maatwerk, namelijk dat de media de w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van slachtoffers of nabestaand<strong>en</strong> – ev<strong>en</strong>tueel<br />

k<strong>en</strong>baar gemaakt via e<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong>persoon – honorer<strong>en</strong>. Dat <strong>wil</strong> niet zegg<strong>en</strong> dat media<br />

slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> niet mog<strong>en</strong> b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong> – in<strong>teg<strong>en</strong></strong>deel. Sommige slachtoffers<br />

zoud<strong>en</strong> zich daar juist door gekwetst voel<strong>en</strong>. Er is ook niets mis met e<strong>en</strong> persoonlijk verhaal<br />

van e<strong>en</strong> slachtoffer of nabestaande in de media, als hij of zij daarover e<strong>en</strong> min of meer<br />

weloverwog<strong>en</strong> beslissing heeft kunn<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>. Maar slachtoffers moet<strong>en</strong> in beginsel<br />

bescherming g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong>. In de journalistieke praktijk geldt vaak e<strong>en</strong> (te) ruime interpretatie van<br />

het begrip ‘relevantie’.<br />

T<strong>en</strong> slotte gaan we terug naar de hoofdvraag van dit onderzoek:<br />

Welke formele <strong>en</strong> informele recht<strong>en</strong> met betrekking tot hun privacy hebb<strong>en</strong> slachtoffers als<br />

het gaat om berichtgeving in de media <strong>en</strong> is dit afdo<strong>en</strong>de om de belang<strong>en</strong> van slachtoffers te<br />

bescherm<strong>en</strong>?<br />

De beschrijving van de recht<strong>en</strong> gaan we hier niet helemaal herhal<strong>en</strong>. We volstaan met te<br />

zegg<strong>en</strong> dat iedere formele of informele bepaling met betrekking tot de bescherming van de<br />

persoonlijke lev<strong>en</strong>ssfeer in het algeme<strong>en</strong> <strong>en</strong> die van slachtoffers in het bijzonder e<strong>en</strong> relatieve<br />

is. Er is nerg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> concrete afbak<strong>en</strong>ing. Steeds wordt de strekking van het recht<br />

vastgesteld in afweging met andere belang<strong>en</strong>, omschrev<strong>en</strong> als het maatschappelijk belang of<br />

het belang van de lezer/kijker/luisteraar. Maar, lat<strong>en</strong> we wel wez<strong>en</strong>, op de achtergrond spel<strong>en</strong><br />

ook concurr<strong>en</strong>tieoverweging<strong>en</strong> <strong>en</strong> commerciële belang<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol.<br />

Zijn de bestaande voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> afdo<strong>en</strong>de om slachtoffers effectief te bescherm<strong>en</strong>? Nee,<br />

vanuit slachtofferperspectief zeker niet. Dat mag wel duidelijk zijn uit de ervaring<strong>en</strong> van<br />

slachtoffers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> die wij in dit onderzoek beschrijv<strong>en</strong>. Het aantal respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

mag dan niet zo groot zijn, rek<strong>en</strong> maar dat er e<strong>en</strong> veel grotere groep is met soortgelijke<br />

ervaring<strong>en</strong>.<br />

De verhouding tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> slachtoffer/nabestaande <strong>en</strong> de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van de media is e<strong>en</strong> zeer<br />

ongelijke. Alle<strong>en</strong> al wat het aantal betreft: één persoon of familie <strong>teg<strong>en</strong></strong>over e<strong>en</strong> massa van<br />

nieuwsgierige journalist<strong>en</strong> van de media. Media zijn buit<strong>en</strong>gewoon machtig, ze hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

groot bereik <strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote invloed op de m<strong>en</strong>ingsvorming van hun publiek. Het beeld dat zij<br />

schets<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> gebeurt<strong>en</strong>is of persoon, bepaalt het refer<strong>en</strong>tiekader van hun publiek. Is<br />

78


epaalde informatie e<strong>en</strong>maal in omloop, dan krijgt die e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> dynamiek <strong>en</strong> die kan<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> heel lang blijv<strong>en</strong> achtervolg<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> andere asymmetrie is het feit dat de journalist e<strong>en</strong> professional is, doorkneed in het<br />

communicatie- <strong>en</strong> nieuwsvak, met e<strong>en</strong> uitgebreid repertoire om informatie te verzamel<strong>en</strong>,<br />

goedschiks <strong>en</strong> soms kwaadschiks. Het gemiddelde slachtoffer is e<strong>en</strong> leek op mediagebied,<br />

onwet<strong>en</strong>d van de belang<strong>en</strong>, praktijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> procedures die daar geld<strong>en</strong>. Voor de journalist is<br />

berichtgeving zijn broodwinning <strong>en</strong> het belang van de lezer staat scherp op zijn netvlies. Het<br />

slachtoffer verkeert in e<strong>en</strong> zeer emotionele staat <strong>en</strong> kan vaak ge<strong>en</strong> rationele afweging<strong>en</strong><br />

mak<strong>en</strong>.<br />

De macht ligt bij de journalist <strong>en</strong> de media <strong>en</strong> daarmee hebb<strong>en</strong> zij ook e<strong>en</strong> zeer grote<br />

verantwoordelijkheid: de verantwoordelijkheid om zich bewust te zijn van de belang<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

behoeft<strong>en</strong> van het slachtoffer <strong>en</strong> deze te respecter<strong>en</strong>, de verantwoordelijkheid om het<br />

slachtoffer met rust te lat<strong>en</strong> als op ti<strong>en</strong> vingers is na te tell<strong>en</strong> dat deze nauwelijks<br />

toerek<strong>en</strong>ingsvatbaar is, de verantwoordelijkheid om zeer kritisch te kijk<strong>en</strong> naar de relevantie<br />

van details <strong>en</strong> beeld<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet alles te publicer<strong>en</strong> wat over iemand te vind<strong>en</strong> is, ook al staat<br />

het ook op internet of hebb<strong>en</strong> andere media het al gemeld, de verantwoordelijkheid om zo nu<br />

<strong>en</strong> dan slachtoffers <strong>teg<strong>en</strong></strong> zichzelf in bescherming te nem<strong>en</strong>, omdat zij de consequ<strong>en</strong>ties van<br />

hun handel<strong>en</strong> <strong>en</strong> woord<strong>en</strong> in hun staat van shock niet kunn<strong>en</strong> overzi<strong>en</strong>.<br />

6.3 Nabeschouwing<br />

<strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong> heeft het initiatief g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> tot het onderzoek <strong>en</strong> het symposium<br />

‘<strong>Publiek</strong> <strong>bezit</strong> <strong>teg<strong>en</strong></strong> <strong>wil</strong> <strong>en</strong> <strong>dank</strong>?’, omdat zij hoopt hiermee de belang<strong>en</strong> van het slachtoffer<br />

beter tuss<strong>en</strong> de or<strong>en</strong> van de journalist<strong>en</strong> te krijg<strong>en</strong>. Want te vaak lop<strong>en</strong> slachtoffers schade<br />

op door het operer<strong>en</strong> van de media. <strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong> gelooft niet in str<strong>en</strong>gere<br />

wett<strong>en</strong> of sancties als oplossing, want de informatievrijheid is e<strong>en</strong> groot goed dat gekoesterd<br />

moet word<strong>en</strong>. Zij gelooft wél in het debat met professionals die strev<strong>en</strong> naar kwaliteit in hun<br />

werk <strong>en</strong> daarop aan te sprek<strong>en</strong> <strong>en</strong> te committer<strong>en</strong> zijn.<br />

• <strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong> zou media <strong>wil</strong>l<strong>en</strong> uitnodig<strong>en</strong> – of uitdag<strong>en</strong> – conv<strong>en</strong>ant<strong>en</strong><br />

te ondertek<strong>en</strong><strong>en</strong>, met daarin veel concretere afsprak<strong>en</strong> over het respecter<strong>en</strong> van de<br />

(privacy)belang<strong>en</strong> van slachtoffers dan wat er in verschill<strong>en</strong>de docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (Leidraad,<br />

codes) is vastgelegd. Bijvoorbeeld: kinder<strong>en</strong> b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> de 12 word<strong>en</strong> niet b<strong>en</strong>aderd<br />

door de media. Zo’n conv<strong>en</strong>ant heeft als doel <strong>en</strong>ige balans aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> in e<strong>en</strong><br />

relatie die volstrekt ongelijkwaardig is. Daarmee zou de partij die in feite alle touwtjes<br />

in hand<strong>en</strong> heeft, erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> speciale verantwoordelijkheid te hebb<strong>en</strong> voor de<br />

kwetsbare wederpartij. Maar <strong>Slachtofferhulp</strong> is niet naïef. Zij beseft dat dit voorstel<br />

hoogstwaarschijnlijk ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele respons krijgt. Waarom zou zo’n overe<strong>en</strong>komst wel<br />

werk<strong>en</strong>, terwijl de codes <strong>en</strong> leidrad<strong>en</strong> van de sector zelf het ethisch handel<strong>en</strong> van<br />

journalist<strong>en</strong> blijkbaar niet g<strong>en</strong>oeg kunn<strong>en</strong> stur<strong>en</strong>? Nog meer regels vastlegg<strong>en</strong> druist<br />

in <strong>teg<strong>en</strong></strong> de fundam<strong>en</strong>tele allergie die de sector heeft voor alles wat zij opvat als<br />

inperking van haar autonomie. Maar het achterligg<strong>en</strong>de idee is niet om de vrijheid<br />

van de pers beknott<strong>en</strong>, maar de s<strong>en</strong>sitiviteit van individuele journalist<strong>en</strong> <strong>en</strong> de sector<br />

in het algeme<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van slachtoffers vergrot<strong>en</strong>. <strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong> is<br />

van m<strong>en</strong>ing dat dergelijke conv<strong>en</strong>ant<strong>en</strong> of int<strong>en</strong>tieverklaring<strong>en</strong> echt niet het begin van<br />

het einde van de democratische rechtstaat inluid<strong>en</strong>.<br />

• Wanneer de Raad voor de Journalistiek inderdaad besluit om publieke led<strong>en</strong> aan te<br />

stell<strong>en</strong> die niet verbond<strong>en</strong> zijn aan de mediasector, dan houdt <strong>Slachtofferhulp</strong><br />

<strong>Nederland</strong> zich van harte aanbevol<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> plaats in dit gremium.<br />

• <strong>Slachtofferhulp</strong> pleit er tev<strong>en</strong>s voor om het recht e<strong>en</strong> klacht in te di<strong>en</strong><strong>en</strong> niet te<br />

beperk<strong>en</strong> tot de direct belanghebb<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Vanuit de wet<strong>en</strong>schap dat veel slachtoffers<br />

het gewoon niet kunn<strong>en</strong> opbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> om naast alle ell<strong>en</strong>de die hun overkomt ook nog<br />

e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> procedure op te start<strong>en</strong>, zou het mogelijk moet<strong>en</strong> zijn dat zij zich door<br />

<strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong> in dez<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> ver<strong>teg<strong>en</strong></strong>woordig<strong>en</strong>. Dat biedt de Raad de<br />

mogelijkheid om haar jurisprud<strong>en</strong>tie verder te ontwikkel<strong>en</strong>.<br />

• Daarnaast zal <strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong> niet nalat<strong>en</strong> om de media op alle mogelijke<br />

manier<strong>en</strong> te blijv<strong>en</strong> aansprek<strong>en</strong>, wanneer zij de privacy van slachtoffers zonder<br />

noodzaak aan hun laars lapp<strong>en</strong>.<br />

79


Bibliografie<br />

Alia, V (2004) Media ethics and social change. Edinburgh: Edinburgh University Press<br />

Beauchamp, T.L. <strong>en</strong> Pinkard, T. P. (1983) Ethics and public policy. An introduction to ethics.<br />

Englewood Cliffs, New Jersey: Pr<strong>en</strong>tice Hall<br />

Berry, D. (ed) (2005) Ethics and media culture. Practices and repres<strong>en</strong>tations. Oxford: Focal<br />

Press<br />

Beunders, H.(2002) <strong>Publiek</strong>e tran<strong>en</strong>. De drijfver<strong>en</strong> van de emotiecultuur. Amsterdam:<br />

Uitgeverij Contact<br />

Boom, A. t<strong>en</strong>, Kuijpers, K. <strong>en</strong> Mo<strong>en</strong>e, M (2008) Behoeft<strong>en</strong> van slachtoffers. E<strong>en</strong><br />

systematische literatuurstudie naar behoeft<strong>en</strong> zoals door slachtoffers zelf geuit. D<strong>en</strong> Haag:<br />

WODC<br />

Calvert, C. (2004) Voyeur nation. Media privacy and peering in modern culture. Boulder:<br />

Westview Press<br />

Carter, C. <strong>en</strong> Stuart, A. ‘If it Bleeds, it leads: ethical questions about popular journalism’. In:<br />

Berry, D. (ed) Ethics and media culture. Practices and repres<strong>en</strong>tations. Oxford: Focal Press,<br />

pp. 132 – 153<br />

Commissariaat voor de media (2008) Mediaconc<strong>en</strong>tratie in beeld. Conc<strong>en</strong>tratie <strong>en</strong><br />

pluriformiteit van de <strong>Nederland</strong>se media 2007. Hilversum<br />

Costera Meijer, I. (2002) ‘Naar e<strong>en</strong> goed journaal’. In: Bardoel, J., Vos, C., Vree, F. van <strong>en</strong><br />

Wijfjes, H. (reds) Journalistieke cultuur in <strong>Nederland</strong>. Amsterdam: Amsterdam University<br />

Press. pp. 390-410<br />

Deuze, M. (2004) Wat is journalistiek? Amsterdam: Het Spinhuis<br />

Evers, H. (2007) Media-ethiek. 3 e druk. Groning<strong>en</strong>: Wolters-Noordhoff<br />

Greer, D. (2007) News media, victims and crime. In: Greer, C., Davies, P. <strong>en</strong> Francis, P.<br />

(eds.) Victims, Crime and Society. London: Sage Publications, pp. 20-49<br />

Greer, C., Davies, P. <strong>en</strong> Francis, P. (eds.) (2007) Victims, Crime and Society. London: Sage<br />

Publications<br />

Hodges, L. W. (1994). ‘The Journalist and Privacy’. Journal of Mass Media Ethics, 9(4), 197-<br />

212. Retrieved January 15, 2009, from Questia database:<br />

http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=95226344<br />

Husselbee, L. P. (1994) Respecting Privacy in an Information Society: a Journalist's Dilemma.<br />

Journal of Mass Media Ethics, 9(3), 145-156. Retrieved January 15, 2009, from Questia<br />

database: http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=95831355<br />

Ko<strong>en</strong>e, D. (2008) Rad<strong>en</strong> voor journalistiek in West-Europa. Studies voor het<br />

Stimuleringsfonds voor de Pers S -21. Diem<strong>en</strong>: Uitgeverij AMB:pp 6-21<br />

Kopp<strong>en</strong>, P.J. <strong>en</strong> Hessing, D.J. De Schuld krijg<strong>en</strong>. In: Kopp<strong>en</strong>, P.J. van, Hessing, D.J. <strong>en</strong><br />

Crombag, H.F.M. (1997) Het Hart van de zaak. Psychologie van het recht. Dev<strong>en</strong>ter: Gouda<br />

Quint.<br />

Korf, D. <strong>en</strong> Bov<strong>en</strong>kerk, F. (2007)Dubbel de klos. Slachtofferschap van criminaliteit onder<br />

etnische minderhed<strong>en</strong>. D<strong>en</strong> Haag: Boom Uitgevers.<br />

80


Leferink, S <strong>en</strong> Vos, K. (2007) Recht of kans? E<strong>en</strong> onderzoek naar het Victim Impact<br />

Statem<strong>en</strong>t in de praktijk van het <strong>Nederland</strong>se strafrecht. Utrecht: <strong>Slachtofferhulp</strong> <strong>Nederland</strong><br />

Maercker, A. <strong>en</strong> Mehr, A. (2006) ‘What f victims read a newspaper report about their<br />

victimisation? A study on the relationship to PTSD symptoms in Crime Victims’ In: European<br />

Psychologist, Vol 11(2): 137-142<br />

Nierop, A. van (1998) Noodkreet uit Juárez. E<strong>en</strong> moeder over de moord op haar dochter in<br />

Mexico. Amsterdam: Artemis & co<br />

Nuijt<strong>en</strong>, C., H<strong>en</strong>driks Vetteh<strong>en</strong>, P., Peeters, A. <strong>en</strong> Be<strong>en</strong>tjes, W. (2007) ‘Over competitie in de<br />

televisiemarkt <strong>en</strong> s<strong>en</strong>sationeel nieuws as publiekstrekker. Het <strong>Nederland</strong>se televisi<strong>en</strong>ieuws in<br />

de periode 1980 – 2004. In: M<strong>en</strong>s <strong>en</strong> Maatschappij, Vol. 82(4), pp. 316 – 337<br />

Paige, S. (1998, June 8). That's Infotainm<strong>en</strong>t!. In: Insight on the News, 14, 8+. Retrieved<br />

January 29, 2009, from Questia database:<br />

http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5001344823<br />

Pauwels, L. <strong>en</strong> Peters, J.M. (2005) D<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over beeld<strong>en</strong>. Theorie <strong>en</strong> analyse van het beeld<br />

<strong>en</strong> van de beeldcultuur. Leuv<strong>en</strong>: Acco<br />

Raad voor de Maatschappelijke Ontwikkeling (2003) Medialogica Over het kracht<strong>en</strong>veld<br />

tuss<strong>en</strong> burgers, media <strong>en</strong> politiek. Advies 26. D<strong>en</strong> Haag<br />

Retief, J. (2002) Media ethics. An introduction to responsible journalism. Oxford: Oxford<br />

University Press<br />

Sayer, J.E. (1988) The media as voyeur: what is our right to know? Paper pres<strong>en</strong>ted at the<br />

Annual Meeting of the Popular Culture Association, New Orleans)<br />

Steinmetz, C. (1990) Hulp aan slachtoffers van ernstige misdrijv<strong>en</strong>. Effect<strong>en</strong> van<br />

slachtofferhulp <strong>en</strong> primaire opvang. Arnhem: Gouda Quint b.v.<br />

Stokkom, B. van (2008) Mondig <strong>teg<strong>en</strong></strong> elke prijs. Het vrije woord als fetisj. D<strong>en</strong> Haag: Boom<br />

Juridische Uitgevers<br />

Tiggelov<strong>en</strong>, H. (2005) Met de pot<strong>en</strong> in bluswater <strong>en</strong> tran<strong>en</strong>. Het NOS-journaal <strong>en</strong> de brand<strong>en</strong><br />

in Amsterdam (1977) <strong>en</strong> Vol<strong>en</strong>dam (2001). In: Tijdschrift voor Mediageschied<strong>en</strong>is , Vol 8(2):<br />

95- 112<br />

Tulloch, J. (2006) One day in July. Experi<strong>en</strong>cing 7/7. Brown: Little<br />

Volkskrant ( 2006) Stijlboek. 4 e editie. D<strong>en</strong> Haag: Sdu uitgevers<br />

Wijfjes H. (2005) De Journalistiek van het journaal. Vijftig jaar televisi<strong>en</strong>ieuws in <strong>Nederland</strong>.<br />

In: Tijdschrift voor Mediageschied<strong>en</strong>is, vol. 8(2): 7-29<br />

Wijfjes, H. (2004) Journalistiek in <strong>Nederland</strong> 1850 – 2000. Meppel: uitgeverij Boom<br />

81