Informatiemap over democratie, burgerzin en politiek

De
Kracht van
je Stem
Informatiemap over democratie, burgerzin en politiek
De Kracht
van
je Stem!
DE EDUCATIEVE DIENST
VAN HET VLAAMS PARLEMENT

3
1
Module 1
Mensenrechten en kinderrechten

Inhoudstafel Module 1
1. Geschiedenis van de mensenrechten .............................................................6
Eerste ontwikkelingen van het recht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6
Onderdanen eisen zelf hun rechten op . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .8
Het volk is soeverein en de mensenrechten zijn universeel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
De mondialisering van de mensenrechten in de twintigste eeuw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
Mensenrechten als een internationale verkeerscode? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
Mensenrechten als de meest voor de hand liggende norm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
Druk van de publieke wereldopinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
Wereldwijde institutionalisering van de mensenrechten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2. Hoe universeel zijn de mensenrechten. ..........................................................18
Universeel of nationaal? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
Universeel of relatief? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
Vrouwen zijn ook mensen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
Minderheden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
Kinderen zijn ook mensen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
3. Mensenrechten nader bepaald ..................................................................22
Drie generaties mensenrechten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
Classificaties van mensenrechten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
Civiele of burgerlijke rechten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
Politieke rechten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
Economische rechten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
Sociale rechten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
Culturele rechten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
De drie P’s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
Wie is bij de naleving betrokken? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
Het instrumentarium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
4. Kinderrechten zijn mensenrechten ..............................................................30
De geschiedenis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
Het kind tot het einde van de middeleeuwen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
De verlichting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
De 20e eeuw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
Het competentiedebat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
Kinderen in het mensenrechteninstrumentarium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
Inspraak- en participatiemogelijkheden van jongeren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
Beleidsinitiatieven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
Zelforganisatie van jongeren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
Belangenbehartiging van kinderen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
Module 1: Mensenrechten en kinderrechten 5

6
1
1. Geschiedenis van de mensenrechten
Eerste ontwikkelingen van het recht
Waar mensen samenleven, groeien geschreven en ongeschreven regels . Elke gemeenschap
heeft regels of wetten nodig om zichzelf in stand te houden . Wetten regelen immers wat de
leden van die gemeenschap al dan niet mogen en moeten doen . Dat geheel van wetten vormt
het recht . Ook in prehistorische gemeenschappen golden al bepaalde regels . Over die regels,
hoe ze tot stand kwamen en wie voor de naleving ervan verantwoordelijk was, weten we zo
goed als niets . Welke wet de oudste is en waar zij is ontstaan, blijft eveneens een geheim van
de geschiedenis .
Wetten waren oorspronkelijk een onderdeel van de traditie van de stam en werden mondeling
overgeleverd . Omstreeks 3500 v .Chr . werd in het Nabije Oosten het schrift uitgevonden . Daardoor
werd het mogelijk om wetten schriftelijk vast te leggen . Zo konden de wetten vlugger
en over een grote afstand bekend worden gemaakt . Dat was belangrijk omdat zich toen in het
Nabije Oosten staten vormden en omdat de heersers ervan het belangrijk vonden dat hun onderdanen,
in heel hun rijk, de wetten kenden . Van het Mesopotamische Rijk zijn bijvoorbeeld
heel wat in kleitabletten of op steen gegraveerde wetten uit de periode tussen 2100 en 1700
v .Chr . bewaard . Een beroemd voorbeeld daarvan is de zuil met het wetboek van koning Hammoerabi
(omstreeks 1780 v .Chr .) .
De Stele van Susa is een basalten zuil van 2,2 meter hoog waarin
de Babylonische koning Hammoerabi omstreeks 1780 v .Chr . de
basiswetten van zijn rijk liet beitelen . Op het bovenste gedeelte
liet hij ook zichzelf afbeelden terwijl hij uit de handen van de zonnegod
Shamash een ring en een staf in ontvangst neemt . Deze
twee attributen symboliseerden de macht om wetten uit te vaardigen
. Zo wilde Hammoerabi duidelijk maken dat de wetten in
zijn rijk rechtstreeks van de goden kwamen . Ongehoorzaamheid
aan die wetten moest dan ook als een belediging van de goden
worden beschouwd .
Eeuwenlang werd aangenomen dat het recht van goddelijke oorsprong was . Misschien is het
juister om te stellen dat farao’s, koningen, keizers, tsaren, sultans en dergelijken hun onderdanen
voorhielden dat zij hun macht rechtstreeks van de goden hadden ontvangen . Het recht
was toen iets dat de onderdanen van een hogere instantie kregen . Het maakte niet uit of dat
recht van een bovenaards wezen of van de vorst kwam . In elk geval was het ondenkbaar dat
de mensen zelf zouden bepalen wat hun rechten waren .
Aanvankelijk hield het recht tijdens de oudheid niets meer in dan een stel gedragsregels en
strafbepalingen . In feite schreef de vorst voor hoe zijn onderdanen met elkaar moesten omgaan
. Dat veranderde in het Romeinse Rijk . De Romeinen maakten van het recht een echte

wetenschap . Het Romeinse recht ontwikkelde zich tussen de vijfde eeuw v .Chr . en de vijfde
eeuw n .Chr . tot een rechtssysteem dat ook vandaag nog invloed uitoefent . De Romeinse wetten
werden al vrij vroeg schriftelijk vastgelegd . In de vijfde eeuw v .Chr . konden de plebejers,
een sociale klasse die onder meer uit de ambachtslieden, de kleine boeren en de handelaars
bestond, druk uitoefenen om het ongeschreven Romeinse gewoonterecht te laten optekenen .
Zo kwam omstreeks 450 v .Chr . de Twaalftafelenwet tot stand . Die wet vormde het begin van
een eeuwenlange ontwikkeling van het Romeinse recht .
Het Romeinse recht bevatte heel wat principes en procedures die nu nog worden toegepast .
Elke Romein genoot in principe dezelfde rechten, tenzij hij een slaaf was . Betwistingen werden
voorgelegd aan een onafhankelijke rechtbank . De bewijslast lag bij de aanklager . Advocaten
en bewijsstukken speelden een belangrijke rol in de processen . Beklaagden hadden het recht
om te zwijgen . Rechters en juryleden spraken een oordeel uit . Het Romeinse recht regelde
bijvoorbeeld de onderlinge verhoudingen tussen de Romeinen, de aangelegenheden betreffende
hun bezit en de verhouding tussen de Romeinse burgers en de staat . Zij kenden tevens
het begrip volkenrecht, dat in onze tijd zo belangrijk is geworden .
In 534 n .Chr . liet de Oost-Romeinse keizer Justinianus de bestaande Romeinse wetten verzamelen
in een codex, een wetboek . Die Codex Justinianus vormde het eindpunt van de evolutie
van het Romeinse recht en was eeuwenlang een voorbeeld voor andere wetboeken . Ook het
in 1804 door Napoleon uitgevaardigde burgerlijk wetboek is erdoor geïnspireerd . De Code Napoléon
vormt op zijn beurt nog steeds de ruggengraat van menig ander burgerlijk wetboek .
Ulpianus, een Romeins rechtsgeleerde uit de derde eeuw
Iedereen die recht (ius) wil studeren, moet weten waar dit woord vandaan komt . Het komt van
rechtvaardigheid (iustitia) . Volgens de geleerde Celsus is het recht de kunst van het eerlijke
en het goede . Rechtvaardigheid is bijgevolg niets anders dan het streven om iedereen zijn
rechten toe te kennen .
Uit de Institutiones (Justinianus)
Het natuurrecht is wat de natuur aan alle levende wezens heeft geleerd . Dit recht is niet enkel
eigen aan het menselijk geslacht, maar aan alle dieren die in de lucht, op de aarde of in de zee
leven .
Het recht dat elk volk voor zichzelf instelt, is slechts eigen aan zijn staat en wordt het burgerlijk
recht genoemd .
Wat de natuurlijke rede voor alle mensen vaststelt, wordt bij alle volkeren gelijk in acht genomen
en wordt het volkenrecht genoemd .
In de vijfde eeuw n .Chr . gaven de Germanen de doodsteek aan het West-Romeinse Rijk . Daardoor
verdwenen ook de Romeinse wetboeken onder het stof . De Germaanse stammen die
zich in West-Europa vestigden en er koninkrijken stichtten, hadden hun eigen, mondeling
overgeleverde recht . Gedurende duizend jaar werd het recht in Europa door een algemene
versnippering gekenmerkt . Tijdens de middeleeuwen had elke streek en elke stad immers een
eigen rechtssysteem . Het recht verschilde tevens per bevolkingsgroep . Zo viel de adel onder
het feodale recht en de geestelijkheid onder het canonieke recht . Voor de vrije lieden op het
Module 1: Mensenrechten en kinderrechten 7

8
1
platteland gold het landrecht . Voor de onvrijen, ook wel laten of horigen genoemd, gold het
latenrecht .
Toch was het Romeinse recht tijdens de middeleeuwen niet helemaal verdwenen . Het canonieke
recht, het recht van de christelijke kerk, ontstond vanaf de vierde eeuw in het Romeinse
Rijk en dus op basis van Romeinse rechtsregels . Het oefende ook invloed uit op sommige wereldlijke
aangelegenheden, aangezien bepaalde onderdelen van het wereldlijke leven onder
kerkelijke invloed stonden en dus afhankelijk van het canonieke recht waren . Dat was bijvoorbeeld
het geval voor het huwelijksrecht, het erfrecht en een deel van het strafrecht . Bovendien
kreeg men in West-Europa vanaf omstreeks 1100 geleidelijk weer belangstelling voor het
Romeinse recht . Romeinse wetboeken werden opnieuw bestudeerd en het juridisch denken
geraakte onder invloed van het Romeinse rechtssysteem . Stilaan werden Romeinse wetten
weer opgenomen in het westerse recht .
Vanaf de 14e eeuw begon men in heel wat landen met het optekenen van het gewoonterecht,
wat tot meer rechtszekerheid leidde . Tijdens de volgende eeuwen slaagden sommige vorsten
er geleidelijk in om hun macht uit te breiden en de eenheid van het rechtssysteem in hun rijk
te bevorderen . Lodewijk XIV (1638-1715) is het voorbeeld bij uitstek van de absolute vorst die
beweerde dat zijn wil wet was .
Toen Napoleon tussen 1799 en 1814 eerste consul en nadien keizer van Frankrijk was, kwam
een systematische codificatie van het recht tot stand . Dat hield in dat de Franse wetten in één
wetboek werden samengebracht . Aangezien Frankrijk op dat ogenblik grote delen van Europa
onderworpen had, gold de Code Napoléon ook buiten Frankrijk . Ook na de val van Napoleon
(1814-1815) bleef dat wetboek in Frankrijk van kracht . In heel wat andere landen, waaronder
België en Nederland, werd de Code Napoléon overgenomen . Ten gevolge van de kolonisatie
oefende de Code Napoléon ook buiten Europa een grote invloed uit .
Onderdanen eisen zelf hun rechten op
Mensenrechten staan tegenwoordig sterk in de belangstelling . Dat is een relatief nieuw gegeven
. In de meeste samenlevingen waren de onderdanen in de eerste plaats aan de heerser en
aan het staatsgezag onderworpen en werd over mensenrechten niet gesproken . Het concept
van de mensenrechten is een hedendaags concept, een product van het rationalisme en van
de verlichting . Het ontstond in de westerse wereld en verspreidde zich, vooral na de Tweede
Wereldoorlog, over de wereld . Het is dan ook niet verwonderlijk dat veel mensen vinden dat
een gedurende eeuwen in Europa gegroeid concept niet zomaar overal ter wereld kan worden
ingepast .
Vanaf omstreeks 1100 ondergingen de Europese samenlevingen grondige veranderingen .
Door de heropleving van de handel en de bloei van de steden ontwikkelden zich nieuwe sociale
groepen in de samenleving . Hun belangen botsten dikwijls met die van hun vorsten . De
conflicten die daardoor veroorzaakt werden, hadden grondige verschuivingen tot gevolg in
de samenleving, onder meer in de politiek en in het rechtssysteem .

Opstanden ontstonden dikwijls als gevolg van de buitensporige belastingeisen of de oorlogspolitiek
van de koning, die de bevolking tot te zware offers dwongen . In Engeland grepen de
adel, de geestelijkheid en de bewoners van Londen in 1215 naar de wapens . Zij namen het niet
dat hun koning, Jan zonder Land, na een militaire nederlaag tegen Frankrijk alweer zware belastingen
wilde heffen . Deze belastingen zinden heel wat Engelse baronnen niet . Zij hadden
immers al zwaar voor het mislukte militaire avontuur van de koning moeten betalen . Zij dwongen
Jan zonder Land een document te ondertekenen dat de Magna Carta werd genoemd .
Magna Carta is middeleeuws Latijn voor Groot Charter . In dat charter zijn onder meer een
aantal rechten van de onderdanen van de Engelse koning opgenomen . Zo kon een vrij man
bijvoorbeeld niet zonder wettig vonnis in zijn eigendom worden aangetast of gestraft . Handelaars
mochten zonder beperkingen door het hele land reizen . Verder bepaalde de Magna
Carta dat de koning zijn Raad moest consulteren indien hij nog belastingen wilde heffen . Op
die manier werd de vorst gedwongen formeel rekening te houden met de wensen van een
deel van zijn onderdanen . Er werd trouwens een commissie van 25 baronnen ingesteld om
toezicht op de naleving van de Magna Carta uit te oefenen . Vanaf dit ogenblik speelde het
recht zich niet langer louter boven de hoofden van de mensen af .
Alhoewel de Magna Carta enkele concrete bepalingen bevat die thans onder de mensenrechten
vallen, werd in 1215 nog niet over mensenrechten gesproken . Niet iedereen genoot de
in de Magna Carta opgesomde rechten . De invoering van de Magna Carta hield dus voor de
Engelsen absoluut nog geen soevereiniteit en universele mensenrechten in . Aangezien de
Magna Carta in vrij algemene termen was opgesteld, zouden er in de loop van de geschiedenis
ook meer bevolkingsgroepen een beroep op kunnen doen .
De Magna Carta verwierf in de loop van de geschiedenis een grote symbolische betekenis .
Ze betekende een overwinning op het onbeperkte koningschap en werd beschouwd als de
basis van de vrijheden van de Engelsen en van hun deelname aan het bestuur van het land . De
strijd van de onderdanen tegen hun vorst om hun rechten te verkrijgen, werd nog gedurende
eeuwen voortgezet .
Een ander hoogtepunt was de Glorious Revolution, ook wel de Bloodless Revolution genoemd,
die in 1688 in Engeland plaatsvond . Eens te meer was er in Engeland een conflict tussen het
parlement en de koning ontstaan . Jacob II werd van de troon gestoten ten voordele van Maria,
zijn oudste dochter . Maria was gehuwd met Willem III van Oranje, stadhouder van de Verenigde
Provinciën . Na de vlucht van Jacob II naar Frankrijk in 1688 kon het nieuwe Engelse koningspaar
de troon zonder bloedvergieten verwerven . In 1689 werden ze echter gedwongen
de Bill of Rights te erkennen . Deze tekst bevatte het principe van de scheiding der machten
(zie ook module II) . De Bill of Rights betekende zo voor Engeland het einde van het absolute
koningschap volgens goddelijk recht en wordt daarom als het begin van het grondwettelijke
koningschap beschouwd .
Ook buiten Engeland werd de strijd van onderdanen tegen hun vorst gevoerd . In onze
gewesten konden de Brabanders de Blijde Inkomst in 1356 afdwingen van hertogin Johanna
van Brabant en haar echtgenoot Wenceslas van Luxemburg .
Module 1: Mensenrechten en kinderrechten 9

10
1
De Blijde Inkomst
In januari 1356 moest hertogin Johanna van Brabant aan haar onderdanen een aantal rechten
toekennen . Dat gebeurde op een moment dat die onderdanen sterk genoeg waren om het
gezag van hun vorstin te betwisten .
Omdat Johanna gehuwd was met Wenceslas van Luxemburg, eisten de Brabantse steden
waarborgen van de ‘buitenlandse’ overheerser . Ze werden daarin gesteund door
de adel en de geestelijkheid . Gezamenlijk slaagden ze erin om naar aanleiding van
de plechtige intrede van de nieuwe vorsten een charter af te dwingen, dat de Blijde
Inkomst werd genoemd .
Vanaf 1406 moesten alle vorsten die over Brabant heersten, een Blijde Inkomst aan de Brabanders
verlenen . Deze traditie bleef tot in de 18e eeuw van kracht . Sedert de huldiging van Filips
II in 1549 kreeg ze een vaste vorm . Zo was Brabant gedurende die periode het enige gebied
in de Nederlanden dat een soort contract – sommigen spreken van een ‘grondwet’ – tussen
vorst en volk bezat . Toen de Oostenrijkse keizer Jozef II de Blijde Inkomst in 1789 introk, was
dat de aanleiding van de Brabantse Omwenteling, de opstand van de Oostenrijkse Nederlanden
tegen hun keizer .
Het volk is soeverein en de mensenrechten
zijn universeel
In 1776 verklaarden 13 Noord-Amerikaanse kolonies zich onafhankelijk van Groot-Brittannië .
Een van hun belangrijkste argumenten luidde ‘No Taxation without Representation’: iedereen
die belastingen betaalt, moet inspraak hebben in wat er met dat geld gebeurt . Volkssoevereiniteit
en mensenrechten waren voor de Noord-Amerikanen geen geschenken van bovenaf,
maar rechten . De ondernemers, die vonden dat ze tot een sociale groep behoorden die met
zijn ondernemingszin en arbeid tot het algemeen welzijn bijdroeg, oefenden een grote invloed
uit . Naarmate de invloed van de handeldrijvende en, wat later, van de industriële burgerij
belangrijker werd, werden ideeën als de volkssoevereiniteit en de mensenrechten niet
toevallig leidende principes . De burgerij rekende wel enkel zichzelf tot het volk . In haar ogen
was dat gerechtvaardigd omdat iedereen de kans had om tot de burgerij te behoren, aanzien
te verwerven en rijk te worden .

De Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring
Toen de Amerikanen in 1776 hun onafhankelijkheid uitriepen, bevestigden zij hun rechten
in hun onafhankelijkheidsverklaring . Het is opvallend dat zij nog altijd naar de goddelijke
oorsprong van de mensenrechten verwezen . In de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring
van 4 juli 1776 staat het als volgt verwoord: “De volgende waarheden houden wij voor
vanzelfsprekend: dat alle mensen gelijk geschapen zijn, dat zij door hun Schepper begiftigd
zijn met onvervreemdbare rechten ( . . .) . Dat om die rechten te vrijwaren, regeringen gevormd
worden ( . . .) die hun rechtmatig gezag afleiden van de instemming van de onderdanen ( . . .) .
Daarom doen wij, vertegenwoordigers van de Verenigde Staten van Amerika, een beroep op
de Hoogste Rechter van de wereld voor de rechtvaardiging van onze opvattingen en verklaren
plechtig in naam en bij gezag van het goede volk ( . . .) .”
De Amerikaanse opstandelingen maakten van hun onafhankelijkheidsstrijd gebruik om te bevestigen
waarop ze recht meenden te hebben . In 1774 werd op een congres in Philadelphia de
Verklaring van de Rechten van de Mens opgesteld . De opstandige kolonisten waren daarvoor
te rade gegaan bij de verlichtingsfilosofen van de 18e eeuw . Deze filosofen trachtten al een
hele tijd de politieke en de maatschappelijke ideeën van de burgerij onder woorden te brengen
. Vaak keerden ze zich hierbij tegen de absolute macht van de vorsten en benadrukten ze
het belang van bepaalde rechten voor de onderdanen . Ook in de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring
van 4 juli 1776 werden die ideeën benadrukt . De strijd van de Amerikaanse
kolonies zou echter nog een hele tijd duren . Pas in 1783 verwierven ze de onafhankelijkheid . In
1787 werd een democratische grondwet uitgevaardigd .
Een aantal jaren later verfijnden de Fransen de formulering van de mensenrechten . In 1789 brak
de Franse Revolutie uit en werd de Franse koning Lodewijk XVI tot toegevingen gedwongen .
Nog hetzelfde jaar werd de ‘Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen’ uitgevaardigd .
Zoals de naam duidelijk maakt, betrof die verklaring niet langer enkel de mensenrechten en
de volkssoevereiniteit . Elke Fransman was nu ook een ‘burger’ geworden . Daarmee bedoelde
men niet noodzakelijk iemand die tot de maatschappelijke stand van de burgerij behoorde .
Integendeel, de Franse Revolutie erkende principieel geen standen meer . Vrijheid, gelijkheid
en broederschap waren voor iedereen geldende principes . Met het begrip burger verwees
men naar de vrije en gelijke mens die soeverein deelneemt aan het landsbestuur, kortom naar
de staatsburger .
Soevereiniteit en mensenrechten kwamen volgens de Franse revolutionairen niet van een hogere
macht . Ze behoren tot de natuur van de mens . Het recht op eigendom is niet toevallig
een van de vier basisrechten . Tussen de verheven principes door, kan men ook lezen dat de
rijke burgerij, die in de Franse Revolutie een heel belangrijke rol speelde, haar belangen veilig
wilde stellen . De eerste Franse grondwet bevatte bepalingen die het in feite enkel de rijken
mogelijk maakten om politieke macht uit te oefenen .
De rijke burgerij zag zichzelf dus als de maakster en behoedster van een succesvolle samen-
Module 1: Mensenrechten en kinderrechten 11

12
1
leving . Door hard te werken en door risico’s te nemen, had ze kolonies veroverd en bloeiende
ondernemingen gecreëerd . In een samenleving waar iedereen vrij en gelijk was, kon iedereen
in het leven slagen . Hoe iemand in die maatschappelijke jungle succes moest hebben, was
volgens de burgerij een even individuele aangelegenheid als het uitoefenen van burgerrechten
en van politieke rechten . Pas in de loop van de 19e eeuw realiseerden velen zich dat die
individuele burgerrechten en politieke rechten niet volstaan . De grote meerderheid van de
mensen bleef immers maatschappelijk in de kou staan . Boeren, landarbeiders en handwerklieden
werden het slachtoffer van de industriële revolutie en daarnaast was er de groeiende
massa fabrieksarbeiders .
In de 19e eeuw vestigden het opkomende socialisme en Karl Marx (1818-1883) de aandacht op
een ander soort mensenrechten, namelijk de economische, de sociale en de culturele rechten .
In tegenstelling tot de rechten die in de Verklaring van de Rechten van de Mens en van de
Burger zijn opgenomen, zijn dat geen rechten waarover elk individu zelf vrij kan beschikken .
Integendeel, de staat moet voor die tweede generatie van rechten zorgen . Zo wordt bijvoorbeeld
de vrijheid van onderwijs het recht op onderwijs .
Tijdens de Russische Revolutie (1917) zijn dergelijke grondrechten voor het eerst in regels omgezet,
meer bepaald in de Verklaring van de Rechten van het Werkende en het Uitgebuite Volk .
In 1918 zijn ze in de Russische grondwet opgenomen .
De mondialisering van de mensenrechten
in de twintigste eeuw
Mensenrechten als een internationale verkeerscode?
Tijdens de vorige eeuw hebben de maatschappelijke problemen en de daaruit voortvloeiende
conflicten een mondiale dimensie gekregen . De meest uiteenlopende oorzaken, van hongersnoden,
vluchtelingenstromen, mensen- en drugshandel, klimatologische en ecologische
evenwichtsverstoringen tot de twee wereldoorlogen en de ontelbare daaropvolgende regionale
conflicten, hebben telkens weer geleid tot bedreigingen of schendingen van de mensenrechten
.
Het gaat daarbij om een heel rauwe realiteit . Bedreigingen of overtredingen van de mensenrechten
volstaan niet om er tegen op te treden . Stappen worden pas ondernomen indien de
belangen van machtige groepen, zoals een drietal eeuwen geleden de belangen van de Europese
stedelijke burgerij, op het spel staan . Sinds de Tweede Wereldoorlog hebben de mogendheden
begrepen dat een verstoring van de zeer wankelbare economische en politieke
evenwichten regelrecht tot een catastrofe kan leiden . Sindsdien proberen ze problemen meer
en meer door middel van internationale reglementering op te lossen . De wereld had als het
ware dringend behoefte aan een ‘internationaal verkeersreglement’ .

Mensenrechten als de meest voor de hand liggende norm
Een internationaal aanvaarde norm die als basis kon dienen voor internationale reglementering
vond men in de mensenrechten . Zij werden na de tweede wereldoorlog neergeschreven
in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (1948) .
Mensen die onderdrukt worden en die met onrecht geconfronteerd worden, zijn een bron
van spanningen en conflicten . Die spanningen en conflicten bedreigen de veiligheid en de
vrede in de wereld en brengen de zo moeizaam opgebouwde evenwichten in gevaar . Door de
mensenrechten wereldwijd toe te passen, valt alvast een belangrijke oorzaak van conflicten
en spanningen weg . Het gaat hier eerder om een nuchtere, zakelijke overweging dan om een
bevlogen bezorgdheid voor de mensenrechten .
Niettemin heeft die zakelijke overweging de mensenrechten tot een belangrijke maatstaf gemaakt
bij het beoordelen en het oplossen van conflicten en problemen . Bij conflicten als die
in Bosnië, Somalië, Rwanda, Vietnam en Afghanistan, of ten aanzien van problemen zoals de
apartheid, het neerslaan van de studentenrevolte op het Tiananmenplein in Beijing of de verdwijning
van politieke tegenstanders in Chili en Argentinië, heeft de internationale gemeenschap
zich stelselmatig op de rechten van de mens beroepen om tussenbeide te komen .
Druk van de publieke wereldopinie
Hoewel we soms de indruk krijgen dat de mensenrechten louter woorden zijn, voelen de beleidsverantwoordelijken
zich steeds meer verplicht om hun handelingen op z’n minst in overeenstemming
met hun retoriek te brengen .
Daar is een verklaring voor . De internationale gemeenschap is niet meer louter een optelsom
van grote en kleine mogendheden die stuk voor stuk enkel in de eigen belangen geïnteresseerd
zijn . De publieke opinie in al die landen bekommert zich veel minder om de raison d’état 1 .
Vroeg of laat reageren en handelen burgers volgens hun elementaire rechtvaardigheidsgevoel
.
Beleidsverantwoordelijken en machtige groepen, zoals financiële instellingen of industriële
holdings, kunnen het zich daarom niet langer veroorloven om de publieke opinie zomaar te
negeren . Zelfs autoritaire regimes moeten tegenwoordig rekening houden met hun bevolking,
ook al proberen ze die te muilkorven, te manipuleren of te indoctrineren . Dat lukt hun
steeds minder, omdat de publieke opinie langs een hele reeks moeilijk te controleren kanalen
wordt geïnformeerd . Zo heeft de Iraanse overheid geprobeerd om het gebruik van schotelantennes
en internet te verbieden en gebruiken Chinese dissidenten het internet om de buitenwereld
te informeren .
Meer dan ooit wordt de publieke opinie met informatie bestookt . Soms is die informatie weliswaar
zo overvloedig dat velen er niet langer in slagen ze te structureren, laat staan te duiden .
1. Raison d’état: het abstracte
belang van de staat, zonder
dat daarbij rekening wordt
gehouden met de reële
belangen van de
individuele burgers.
Module 1: Mensenrechten en kinderrechten 13

14
1
Bovendien bewegen de media zich heel vaak op de grens tussen informatie en manipulatie en
zelfs vermaak (het zogenaamde infotainment) . Ondanks de soms twijfelachtige kwaliteit van
die stortvloed van informatie, is de publieke opinie veel waakzamer dan vroeger, ook al duurt
die waakzaamheid soms maar heel kort en is ze vlug afgeleid . De toename van de informatie
maakt het bovendien veel makkelijker om de publieke opinie te mobiliseren en om debatten
te lanceren .
De publieke opinie is trouwens geen optelsom van de meningen van individuele, geïsoleerde
burgers . Tussen de machthebbers en de burgers is een middenveld gegroeid van organisaties
die de mensen proberen te organiseren, te mobiliseren en die op het beleid drukken . Een aantal
voorbeelden zijn Amnesty International, Human Rights Watch en African Rights Watch . De
Belgische vzw Liga voor Mensenrechten houdt zich zeer uitdrukkelijk bezig met het toezicht
op de eerbiediging van de mensenrechten in eigen land .
Wereldwijde institutionalisering van de mensenrechten
De mondialisering van het mensenrechtenproject wordt weerspiegeld in een hele reeks internationale
instellingen . (Voor een overzicht van de werking en de structuur van de belangrijkste
internationale instellingen verwijzen we naar Module IV .)
A. Op mondiaal vlak
Na de Eerste Wereldoorlog hebben de geallieerden de Volkenbond opgericht . De Volkenbond
moest de mogendheden in staat stellen om elkaar te ontmoeten om overleg te plegen over
vredes- en veiligheidsproblemen .
De oprichting van de Verenigde Naties (vooral bekend onder de afkortingen VN en UNO) in
1945, vlak na de Tweede Wereldoorlog, betekende een ware doorbraak . Op 10 december 1948
keurde de Algemene Vergadering van de VN de Universele Verklaring van de Rechten van de
Mens (UVRM) goed .
In principe moet elke VN-lidstaat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens ondertekenen
. Op zich biedt een dergelijke handtekening natuurlijk geen waarborgen . De formulering
van de mensenrechten laat doorgaans heel wat ruimte voor interpretatie . Zelfs in het
geval van een flagrante schending van de mensenrechten door een lidstaat beschikken de VN
over niet veel mogelijkheden om daadwerkelijk in te grijpen . De VN werden in eerste instantie
niet als de hoeder van de mensenrechten opgericht . Net zoals ten tijde van de Volkenbond,
was het vooral de bedoeling om de mogendheden een permanent overlegorgaan te bieden .
De Volkenbond sloot landen die de regels niet respecteerden, uit . Dat maakte verder overleg
onmogelijk . De VN stellen zich veel soepeler op . Zelfs al worden de mensenrechten geschonden
of de VN-resoluties niet uitgevoerd, dan is het beter te blijven praten .
Op zich is een document zoals de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens veeleer
een morele code . Het gaat om een verklaring en niet om een verdrag . Aan de UVRM zijn
evenwel vier teksten met een juridisch bindend karakter toegevoegd . Die teksten zijn het In-

ternationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten en het Verdrag inzake
Burgerrechten en Politieke Rechten (1966) . Aan dat laatste verdrag zijn nog twee facultatieve
protocollen toegevoegd . De staten die die protocollen hebben geratificeerd, moeten de meest
uitgebreide reeks mensenrechten uit de geschiedenis erkennen . Samen met de Universele
Verklaring van de Rechten van de Mens vormen die teksten het Internationaal Statuut voor de
Rechten van de Mens .
De uitvoering van die verdragen verloopt niet altijd vlot . Zo is er bij klachten van een staat
tegen een andere staat wel een commissie gemachtigd om een onderzoek in te stellen, maar
het probleem is dat staten zich steeds op hun soevereiniteit beroepen om zich aan lastige
onderzoeken te onttrekken . Niet-inmenging in binnenlandse aangelegenheden is misschien
geen mensenrecht, maar in elk geval wel een volkenrecht . Een van de twee facultatieve protocollen
die aan het Verdrag inzake de Burgerrechten en de Politieke Rechten zijn toegevoegd,
geeft ook individuen het recht om bij die commissie een klacht in te dienen . België heeft dat
protocol geratificeerd .
De Verenigde Naties hebben ook een Hoge Commissaris voor de Rechten van de Mens 2 . Hij
coördineert alle werkzaamheden van de VN in verband met de mensenrechten 3 . Hij stelt onderzoeken
in en probeert met regeringen in dialoog te treden . Hij kan een commissie of een
afgevaardigde sturen naar landen waar de mensenrechten bedreigd zijn . Enkele jaren geleden
hebben de VN een commissie naar de Democratische Republiek Congo (DRCongo) gestuurd
om de massale moordpartijen in de streek rond het Kivumeer te onderzoeken . Een commissie
van de VN kan echter alleen iets ondernemen als het betrokken land zijn medewerking verleent
. Wat de DRCongo betreft, was dat niet het geval .
Internationale rechtbanken
Een belangrijke realisatie is de oprichting in 1993 door de VN van het Joegoslaviëtribunaal in
Den Haag . Dat tribunaal is opgericht om de schendingen van de mensenrechten tijdens de
oorlog in Bosnië te onderzoeken en te beoordelen . Na een tamelijk moeizame start heeft het
tribunaal zeer verdienstelijk werk geleverd .
De VN hebben in 1994 een soortgelijk tribunaal opgericht voor de in Rwanda gepleegde misdaden
tegen de menselijkheid . Het Rwandatribunaal is gevestigd in Arusha, Tanzania .
De VN blijven het verwijt krijgen dat hun bezorgdheid voor de mensenrechten vrij selectief is .
Niet voor alle schendingen wordt een hof van justitie opgericht . Enkel wanneer oorlogen en
andere problemen de belangen van de grote mogendheden in het gedrang brengen of wanneer
de publieke wereldopinie voldoende in beroering is gebracht, blijken de VN effectief iets
voor de mensenrechten te doen .
Dat heeft te maken met de samenstelling van de VN . De VN zijn geen wereldparlement, maar
een vergadering van soevereine lidstaten waar nationale en diplomatieke belangen de doorslag
geven .
Wat als een historische realisatie beschouwd kan worden, is de oprichting in 2002 van het
Internationaal Strafhof in Den Haag . Daarmee kreeg de internationale gemeenschap voor het
eerst in de geschiedenis een strafhof dat permanent is . De vier voorlopers – het Neurenberg-
2. Meer informatie over de
werkzaamheden van de Hoge
Commissaris voor de Rechten
van de Mens vindt u via http://
www.ohchr.org/EN/AboutUs/Pages/WhoWeAre.aspx
(24-03-2009)
3. Een overzicht van alle
werkzaamheden en organen
van de VN in verband met de
mensenrechten vindt u via
deze link http://www.ohchr.
org/EN/HRBodies/Pages/
HumanRightsBodies.aspx
(24-03-2009)
Een overzicht van alle fundamentele
VN-documenten die
verband houden met de mensenrechten
vindt u via http://
www2.ohchr.org/english/law/
(24-03-2009)
Module 1: Mensenrechten en kinderrechten 15

16
1
4. Een gedetailleerde
omschrijving (in het Engels)
van die misdaden vindt u
via http://www2.ohchr.org/
english/law/criminalcourt.htm
(24-03-2009)
en Tokyotribunaal na WO II, het Joegoslaviëtribunaal en het Rwandatribunaal – werden slechts
ad hoc opgericht en kregen slechts een tijdelijk statuut . Het Internationaal Strafhof is een onafhankelijke
instelling die wel nauw samenwerkt met de VN .
Het Internationaal Strafhof behandelt alleen aanklachten tegen personen die verdacht worden
van misdaden die door de internationale gemeenschap als de meest ernstige misdaden worden
beschouwd: oorlogsmisdaden, genocide en misdaden tegen de menselijkheid . 4 Het hof
heeft ook enkel rechtsmacht voor landen die het verdrag geratificeerd hebben . Bovendien behandelt
het slechts aanklachten indien de nationale rechtbanken niet bij machte of niet bereid
zijn om een aanklacht te behandelen .
Internationaal Gerechtshof
Het Internationaal Strafhof mag niet verward worden met het Internationaal Gerechtshof,
dat ook in Den Haag gevestigd is. Als belangrijkste rechtsorgaan van de VN behandelt
het Internationaal Gerechtshof alleen rechtsgeschillen tussen staten. Het Internationaal
Gerechtshof is met zijn werkzaamheden gestart in 1946.
B. Op regionaal vlak
Ook op regionaal vlak bestaan verklaringen en verdragen met betrekking tot de mensenrechten
. Een goed voorbeeld is het in 1950 afgesloten Europees Verdrag inzake de Rechten van
de Mens en de Fundamentele Vrijheden, meestal als het EVRM afgekort . Alle leden van de
Raad van Europa, een organisatie die niet met de Europese Unie mag worden verward, worden
geacht zich naar dat verdrag te schikken . Dat dit geen evidentie is, blijkt uit de recente
geschiedenis . Zo heeft Griekenland een tijd onder vuur gelegen . Na de militaire putsch van
1967 zijn de mensenrechten er gedurende zes jaar op grote schaal geschonden . Ook Turkije
wordt aangemaand om een aantal wijzigingen in zijn wetgeving door te voeren om aan de
bepalingen van het verdrag te voldoen . Uit het EVRM is de oprichting van het Europees Hof
voor de Rechten van de Mens voortgekomen . Dat hof is gevestigd in Straatsburg . Individuele
burgers kunnen zich tot dat hof wenden indien ze in hun eigen land alle bestaande rechtsmiddelen
hebben uitgeput . De uitspraken van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens zijn
enkel bindend indien de betrokken lidstaat zich uitdrukkelijk heeft geëngageerd om aan die
uitspraken gevolg te geven . De overgrote meerderheid van de 46 lidstaten van de Raad van
Europa heeft dat gedaan .
België heeft het Europees Verdrag inzake de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden
geratificeerd . Ons land is al diverse malen veroordeeld door het Europees Hof voor de
Rechten van de Mens vanwege de traagheid van het juridische apparaat . Zo werd de Belgische
staat in 2003 veroordeeld tot het betalen van een schadevergoeding aan een rechtzoekende
uit Waals-Brabant . Die had in 1993 een eis ingediend bij de rechtbank van eerste aanleg van
Nijvel; het arrest in beroep viel pas op 29 juli 2001 . Het Europees Hof heeft er ook op aangedrongen
dat slachtoffers in België zelf terechtkunnen voor schadevergoeding voor onrechtmatige
overheidsdaden . Dat heeft dan weer tot heel wat processen geleid tegen de Belgische
staat .

Het Europees Verdrag inzake de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden doet
erg denken aan het protocol bij het Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten van
de Verenigde Naties . Het Europese verdrag is evenwel veel explicieter, veel uitvoeriger en veel
beter aangepast aan de specifieke Europese omstandigheden . Voor een Europeaan heeft het
dan ook geen zin om zich met zijn klachten tot de Verenigde Naties te wenden .
Algemeen gezien zijn regionale verdragen geschikter dan universele verklaringen om de mensenrechten
nauwkeuriger en gedetailleerder in te vullen . Zoals eerder al werd vermeld, blijft
de formulering van universele verklaringen nu en dan vrij vaag . De meest diverse landen en de
meest diverse culturen en politieke systemen moeten er zich immers in kunnen vinden . Sinds
1969 bestaat er een Amerikaans Verdrag inzake de Rechten van de Mens en sinds 1981 een
Afrikaans Charter van de Rechten van de Mens en de Volkeren .
©ZAK
Module 1: Mensenrechten en kinderrechten 17

18
1
2. Hoe universeel zijn de
mensenrechten?
De eenzijdige manier waarop de Franse burgerij het begrip mensenrechten tijdens de 18e
eeuw heeft ingevuld, is uit haar overheersende maatschappelijke positie voortgevloeid . In de
Verenigde Staten van Amerika is aanvankelijk hetzelfde gebeurd . In 1776 hebben de Amerikanen
geproclameerd dat ‘alle mensen gelijk geschapen zijn’ . De slavernij is evenwel pas in 1863
afgeschaft, na een verscheurende burgeroorlog .
De vraag is hoe universeel al die rechten zijn . Zijn ze eigenlijk wel universeel? Gelden ze overal
ter wereld en te allen tijde? Reeds in de 19e eeuw heeft de arbeidersbeweging opgemerkt
dat bepaalde universele rechten niet in de ‘Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen’
(Verklaring van de Rechten van de Mens en van de Burger) van 1789 waren opgenomen . Misschien
zijn een aantal mensenrechten wel typisch Europese, op maat van Europeanen gesneden
bedenksels . Die rechten hebben steeds wonderwel in de opvattingen van de Europese
burgerij gepast . Maar wat betekent het recht op eigendom, als sommigen het maatschappelijk
zo slecht hebben dat ze niet eens in staat zijn om eigendom te verwerven? Wat betekent de
vrijheid om deel te nemen aan de totstandkoming van wetten als sommige mensen nooit
hebben leren lezen? Hoe belangrijk is het leven van één individu vergeleken met de hele gemeenschap?
Mogen mensen die de samenhang en misschien zelfs het bestaan van de groep
in gevaar brengen, worden uitgesloten omdat ze niet volgens de traditionele opvattingen van
de groep wensen te leven?
Universeel of nationaal?
In de ‘Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen’ van 1789 is voor het eerst een ernstige
tegenstrijdigheid aan de oppervlakte gekomen . De rechten van de mensen en van de
burger heten universeel te zijn . Terzelfder tijd blijkt burgerschap nauw of zelfs uitsluitend met
de natie verbonden te zijn . De burgerrechten gelden wereldwijd, maar er zijn Franse, Engelse,
Amerikaanse, Belgische, Italiaanse, Duitse, . . . burgers .
Het harmoniseren van het principe van de universaliteit en de beperking van het burgerschap
tot een natie vormt een probleem . Volgens de ‘Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen’
impliceren het burgerschap en de daaraan verbonden rechten dat iemand deel van
een natie uitmaakt . Wat een natie precies is, valt niet in een paar woorden te omschrijven .
Het betekent in ieder geval niet dat alle mensen tot een enkele natie behoren . De ene natie is
duidelijk de andere niet . De belangen van naties kunnen met elkaar botsen . Een natie kan zelfs
de vijand van een andere natie zijn .
Het hoeft overigens niet eens om zogenaamde vijanden te gaan . Wie niet over een staatsburgerschap
beschikt, beschikt eigenlijk ook niet over echt universele rechten . Die mensen
zijn uitgesloten van deelname aan de politieke besluitvorming en kunnen niet vrij in het land

van hun keuze gaan wonen . Zo heeft iemand die geen Belgisch staatsburger is, niet evenveel
rechten als Belgen in ons land .
Universeel of relatief?
Uit de voorgaande paragrafen blijkt dat begrippen samen met de geschiedenis en dus samen
met de samenleving zelf evolueren . We mogen bijgevolg aannemen dat onze opvattingen
over de universele mensenrechten en over hun verhouding tot begrippen als ‘burgerschap’ en
‘natie’ zich aan een voortdurend veranderende wereld zullen moeten aanpassen .
Het is uiteraard moeilijk voldoende afstand te nemen om correct over de evolutie van onze
huidige wereld te oordelen . Het is in ieder geval duidelijk dat de universele rechten van de
mens een Europese of toch zeker een westerse uitvinding zijn . Westerlingen hoeven daarom
nog geen hoge borst op te zetten . Dat de mensenrechten een Europees bedenksel zijn, hangt
immers uitsluitend samen met historische omstandigheden . De rechten van burgers zijn niet
uitgerekend in Europa afgekondigd omdat ze zogezegd goed, edel of zedelijk hoogstaand
zouden zijn . Ze zijn afgekondigd omdat ze met de concrete belangen van de opkomende
stedelijke burgerij strookten . Vooral omdat de burgerij op bepaalde ogenblikken in de geschiedenis
haar macht en haar invloed voldoende kon laten doorwegen, hebben haar ideeën
getriomfeerd . Toen de arbeiders, de vrouwen en de gekoloniseerde of onderdrukte volkeren
in naam van diezelfde universele rechten medezeggenschap eisten of zelf hun lot wilden bepalen,
bleek een deel van de burgerij plots niet meer zo bereid om de rechten van de mens en
van de burger universeel te interpreteren .
De mensen die menen dat de mensenrechten echt universeel zijn, beschikken desondanks
over een aantal argumenten . Ongeveer alle staten hebben de Universele Verklaring van de
Rechten van de Mens ondertekend . Die verklaring vormt voor alle lidstaten een uitnodiging
om de opgesomde rechten na te leven . De regels worden pas bindend indien ze in een verdrag
worden gegoten waarin staten formeel zijn overeengekomen om zich aan de verdragsbepalingen
te houden . Verdragen definiëren de universele rechten nauwkeuriger . Het ratificeren
van een verdrag behelst het aangaan van een internationale verbintenis . De betrokken staten
verplichten zich ertoe de bepalingen van een verdrag daadwerkelijk na te leven . Dat betekent
dat een staat alle nodige maatregelen moet nemen, ook op wetgevend en administratief vlak .
Een ander argument is dat de mensenrechten uit de natuur van de mens zelf voortvloeien .
Mensen hebben overal ter wereld dezelfde natuur . Ze hebben die natuur altijd gehad en ze
zullen die altijd hebben . De vraag blijft evenwel of het mogelijk is de menselijke aard te kennen
. Tot slot hanteren de aanhangers van de universaliteit van de mensenrechten een antropologisch
argument . De basisverhoudingen in alle samenlevingen steunen op gelijksoortige
basisbehoeften . Daardoor vertonen ze gemeenschappelijke trekken en kampen ze met identieke
samenlevingsproblemen .
In de praktijk zijn de betrokkenen die controverse soms uit de weg gegaan . Bij het opstellen
van internationale verdragen over de mensenrechten worden bepaalde begrippen soms vaag
omschreven . Indien niet in voldoende interpretatieruimte zou worden voorzien, zouden veel
internationale verdragen en pacten niet eens tot stand komen . Zo stelt artikel 7 van het in
Module 1: Mensenrechten en kinderrechten 19

20
1
1966 opgestelde Internationaal Verdrag inzake de Burgerrechten en de Politieke Rechten dat
folteren verboden is . Het artikel bevat evenwel geen duidelijke definitie van folteringen . Het is
bijvoorbeeld niet duidelijk of dit artikel ook op lijfstraffen slaat . Volgens artikel 8 van hetzelfde
verdrag is slavernij verboden . Over kinderarbeid wordt echter niet gesproken .
Le 28 juillet 1830 : la Liberté guidant le peuple - Delacroix Eugène (1798-1863)
Vrouwen zijn ook mensen
De meeste mensen gaan er, al dan niet stilzwijgend, van uit dat de mensenrechten effectief voor
alle mensen gelden . In die zin gaat het om universele rechten . In de realiteit heeft echter meer
dan de helft van de mensheid er gedurende lange tijd geen aanspraak op kunnen maken .
Op het beroemde schilderij van Eugène Delacroix wordt de Vrijheid voorgesteld als een vrouw
die de barricades beklimt . Hoewel het volk dat de Bastille bestormde in belangrijke mate uit
vrouwen bestond, bleek al snel dat de revolutionairen de deelname van vrouwen aan staatszaken
niet erg op prijs stelden . In 1791 heeft Olympe de Gouges een Verklaring van de Rechten
van de Vrouw en van de Burgeres gepubliceerd . De nieuwe machthebbers hebben daar snel
op gereageerd . In 1793 werden alle vrouwenverenigingen verboden . Olympe de Gouges is op
het schavot geëindigd .
In het Burgerlijk Wetboek van Napoleon wordt de vrouw uitdrukkelijk gediscrimineerd . In die
periode bleef een vrouw met betrekking tot het straf-, het handels-, het erfenis- of het huwelijksrecht
altijd afhankelijk van haar man of van haar vader . Pas diep in de twintigste eeuw
hebben vrouwen in een aantal ‘moderne’ landen dezelfde rechten als mannen gekregen . In
1893 heeft Nieuw-Zeeland als eerste land vrouwen stemrecht verleend . België is pas in 1948
gevolgd .

Mogen of moeten stemmen is natuurlijk belangrijk voor het uitoefenen van de eigen rechten .
Het stemrecht verleent evenwel niet automatisch alle rechten . In 1974 heeft de Belgische wetgeving
vrouwen dezelfde ouderlijke bevoegdheden als mannen verleend . Pas in 1976 hebben
gehuwde vrouwen gelijke rechten over gemeenschappelijke huwelijksgoederen verkregen en
konden ze een eigen bankrekening openen .
Minderheden
Aanvankelijk vonden slechts weinigen dat de mensenrechten ook voor groepen als daklozen,
jongeren, migranten, kansarmen of personen met een mentale handicap gelden . In de wetgeving
werden die groepen vooral beschouwd als probleemgevallen waartegen de samenleving
moest worden beschermd . De samenleving werd daarbij steeds als een homogeen geheel
voorgesteld . Die voorstelling werd vervolgens als norm gehanteerd . Wie niet aan de norm
voldeed, moest zich goedschiks of kwaadschiks aanpassen . Individuen of groepen die van de
norm afweken, hadden weinig rechten . Ze moesten door middel van rechtsbepalingen worden
gecontroleerd . Door bedelarij en landloperij in het strafrecht op te nemen, werd armoede
in feite een misdrijf .
De voorbije decennia is die visie geëvolueerd . Nu worden leden van de bovenstaande groepen
als volwaardige mensen en dus ook als volwaardige rechtspersonen beschouwd . Net als
alle andere leden van de samenleving, kunnen ze aanspraak maken op politieke, sociale en
economische rechten . De rechtstheorie spreekt niet langer over aanpassing en controle, maar
over rechtsbescherming en emancipatie .
Om dat te illustreren twee voorbeelden . In 1993 heeft België de bedelarij en de landloperij
uit het strafrecht gehaald . Sindsdien worden bedelaars en landlopers via het OCMW naar de
sociale hulpverlening verwezen . Vroeger werden de kinderen van kansarmen haast automatisch
uit hun gezin gehaald en door de jeugdrechter in een instelling of bij een pleeggezin
geplaatst . Velen waren ervan overtuigd dat kansarme ouders hun kinderen verwaarloosden .
Nu groeit stilaan een consensus dat de samenleving kansarme gezinnen moet ondersteunen
en de kans moet bieden zelf hun kinderen op te voeden . Een dergelijke ondersteuning vergt
een goed uitgewerkte sociale politiek en een aangepast hulpverleningsaanbod .
Kinderen zijn ook mensen
Hetzelfde geldt min of meer ook voor kinderen . Lange tijd vond zowat iedereen het vanzelfsprekend
dat kinderen geen aanspraak konden maken op rechten . De achterliggende idee
was dat kinderen als toekomstige volwassenen nog geen volwaardige mensen konden zijn .
Het idee dat kinderen in staat zijn hun rechten zelfstandig uit te oefenen, vindt tegenwoordig
evenwel steeds meer ingang .
Kinderen hebben in ieder geval een plaats gekregen in het na de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde
mensenrechteninstrumentarium (zie verder hoofdstuk 4) .
Module 1: Mensenrechten en kinderrechten 21

22
1
3. Mensenrechten nader bepaald
Drie generaties mensenrechten
Hoewel principieel alle mensenrechten samenhangen, kan men vanuit historisch oogpunt als
het ware drie generaties mensenrechten onderscheiden .
De eerste generatie dateert uit de 18e eeuw en omvat de sinds 1789 klassieke burgerrechten
en politieke rechten: het recht op leven, het recht op vrije meningsuiting, de persvrijheid, de
vrijheid om te vergaderen enzovoort . Zij vormden het eerste verzetswapen tegen de soevereine
vorst .
Een tweede generatie mensenrechten gaat over de economische, sociale en culturele mensenrechten,
zoals het recht op een minimuminkomen, op werk, op gezondheidszorg, op onderwijs,
op vrije tijd enzovoort . Vooral het opkomende socialisme en Karl Marx vestigden daarop
in de 19e eeuw de aandacht . Wil dat soort van mensenrechten effectief zijn, dan moet de staat
zijn verantwoordelijkheid nemen .
In de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens vinden we die eerste twee generaties
mensenrechten terug .
Vandaag spreekt men ook al over een derde generatie mensenrechten: de volkenrechten . Dat
zijn de zogenaamde solidariteitsrechten zoals recht op vrede, op een gezond leefmilieu, op
eigen cultuuruitingen, op zelfbestuur enzovoort . Zo werd er in 1997 onder auspiciën van de
VN een topconferentie georganiseerd in Kyoto (Japan) over het milieu . Die conferentie was op
haar beurt de voortzetting van de milieutop in Rio de Janeiro (Brazilië), waar de deelnemers in
1992 de Verklaring van Rio de Janeiro inzake Milieu en Ontwikkeling ondertekenden .
Classificaties van mensenrechten
Verklaringen en verdragen over de mensenrechten bevatten tientallen bepalingen en voorschriften
. Om het wat overzichtelijk te maken, kan men mensenrechten opdelen in soorten
of rubrieken . Dat is dan wel een louter pragmatische indeling . Mensenrechten zijn immers
ondeelbaar en onderling afhankelijk . Wie ze als afzonderlijke categorieën beschouwt, zondigt
in feite tegen de geest ervan . De mensenrechten zoals vastgelegd in de Universele Verklaring
van de Rechten van de Mens en ook de rechten van het kind zoals vastgelegd in het Internationaal
Verdrag inzake de Rechten van het Kind, kunnen geclassificeerd worden via de vijf
onderstaande rubrieken .

Civiele of burgerlijke rechten
Tot de groep van civiele of burgerlijke rechten behoren onder meer het recht op leven, het
recht op een naam, op een identiteit en een nationaliteit, het non-discriminatiebeginsel, het
recht op eigendom, het recht op een eerlijk proces en het recht op juridische bijstand . Ook de
zogenaamde integriteitsrechten vallen onder die rubriek: bijvoorbeeld het recht op persoonlijke
vrijheid, het recht op eerbiediging van het privéleven en het gezinsleven, het recht op bescherming
tegen fysiek geweld, tegen foltering en tegen een onmenselijke of vernederende
behandeling of straf, het recht op bescherming tegen een willekeurige arrestatie .
Politieke rechten
Met politieke rechten worden de politieke vrijheids- en gelijkheidsrechten bedoeld: de vrijheid
van mening en meningsuiting, de vrijheid van drukpers, de vrijheid van vreedzame vereniging
en vergadering, de vrijheid van godsdienst en geweten, de vrijheid van toegang tot informatie
en het recht verzoekschriften in te dienen bij overheden op nationaal en internationaal niveau .
Die rechten vinden we zowel terug in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens als
in het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind . In de Universele Verklaring van
de Rechten van de Mens omvatten de politieke rechten ook het recht op participatie aan de
democratische besluitvorming door middel van het actief en passief kiesrecht .
Economische rechten
Onder economische rechten vallen het recht op arbeid, dus ook beroepsbegeleiding en -opleiding,
het recht op bescherming in de arbeidsomgeving . Dat laatste betekent onder meer
ook het recht op billijke arbeidsvoorwaarden en een billijke vergoeding, wat dan weer de gelijkwaardigheid
van mannen en vrouwen veronderstelt .
Verder zijn er het recht op bescherming tegen uitbuiting, het recht vakverenigingen op te
richten en er zich bij aan te sluiten, het stakingsrecht, het recht op speciale bescherming voor
bepaalde categorieën van arbeiders zoals kinderen en jongeren, vrouwen, mensen met een
handicap en migranten . In het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind worden
onder economische rechten o .a . het recht op vrijwaring tegen uitbuiting begrepen .
Sociale rechten
Onder sociale rechten vallen het recht op sociale zekerheid, het recht op gezondheid, het recht
op medische en sociale bijstand, het recht op een behoorlijke levensstandaard .
Culturele rechten
De culturele rechten bevatten het recht om deel te nemen aan het culturele leven, het recht
op onderwijs, het recht om de voordelen te genieten van de wetenschappelijke vooruitgang
en de toepassingen daarvan . Specifiek voor kinderen is er het recht op spel .
Module 1: Mensenrechten en kinderrechten 23

24
1
De drie P’s
Mensenrechten kun je ook indelen volgens het doorgaans in het Engels geformuleerde
schema van de drie P’s: provision (voorzieningen), protection (bescherming) en participation
(deelname) .
Provision: de basisrechten op leven en voeding en de rechten die toegang verlenen tot bepaalde
basisgoederen en -diensten zoals onderwijs, gezondheidszorg, mobiliteit enzovoort .
Protection: het recht op bescherming tegen mishandeling, uitbuiting, foltering enzovoort .
Participation: het recht op zelfbeschikking en de zelfstandige uitoefening van rechten en
vanzelfsprekend de rechten die deelname aan de democratische besluitvorming garanderen .
Wie is bij de naleving betrokken?
Een staat die een verdrag ratificeert, verbindt zich ertoe de bepalingen van dat verdrag na
te leven . Wanneer het om mensenrechten gaat, ligt het voor de hand dat staten het nodige
doen om die binnen hun eigen grenzen te respecteren . Bovendien moeten staten de vooruitgang
die zij boeken op het gebied van mensenrechten aan de VN rapporteren . Maar staten
kunnen natuurlijk ook andere staten aansporen of desnoods dwingen om de mensenrechten
na te leven . Ze kunnen diplomatieke stappen zetten, politieke druk uitoefenen, dreigen met
economische sancties, of zelfs militaire middelen inzetten . Staten treden wel eens zelf op om
de mensenrechten te doen eerbiedigen . Soms doen ze dat op eigen houtje, zoals Frankrijk of
België in Rwanda deden ten tijde van de burgeroorlog in dat land . Terecht rijst dan de vraag
of daaraan geen andere motieven ten grondslag liggen . In 1997, toen de situatie in Albanië uit
de hand liep, stuurde Italië militairen om te waken over de veiligheid van de burgerbevolking .
In hetzelfde jaar en met hetzelfde doel stuurde Nigeria troepen naar Sierra Leone, waar een
staatsgreep had plaatsgevonden . In beide gevallen verkregen die mogendheden de goedkeuring
van een internationale organisatie . Italië werd gedekt door de Verenigde Naties, Nigeria
door de Organisatie voor Afrikaanse Eenheid . Toen in maart 2003 een coalitie van strijdkrachten
van de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk Irak binnenvielen, was de directe aanleiding
het niet nakomen van een resolutie van de VN (resolutie 1441) . Een formeel mandaat
van de VN-Veiligheidsraad was er echter niet .
Soms gebeurt een interventie uitdrukkelijk in opdracht van de VN . De militaire operatie in
2006 om de vrede in Libanon te handhaven of de controle op de verkiezingen in Congo zijn
daar voorbeelden van . Het internationale embargo tegen Irak ten tijde van Saddam Hoessein
of tegen het toenmalige apartheidsregime in Zuid-Afrika zijn twee andere voorbeelden . Maar
zelfs als dergelijke acties plaatshebben in het kader van een internationale organisatie, blijft
de vraag of er geen andere belangen dan alleen de vrijwaring van de mensenrechten mee zijn

gemoeid . Men mag niet vergeten dat de grote mogendheden, waaronder vooral de VS, maar
ook Rusland, China, Frankrijk of Groot-Brittannië erg veel invloed kunnen doen gelden in de
openbare vergaderingen en in de wandelgangen van de VN .
De internationale omgangsvormen zijn dermate geëvolueerd dat de staten in de meeste gevallen
opereren in het kader van een actie die door een internationale organisatie werd beslist
of goedgekeurd . Het aantal internationale instellingen dat toeziet op de naleving van de mensenrechten
is dan ook groot .
Op wereldniveau gebeurt dat hoofdzakelijk door de Verenigde Naties, of beter door instellingen
die binnen de VN opereren: de Algemene Vergadering, de Veiligheidsraad en de speciale
VN-Mensenrechtenraad . De Mensenrechtenraad volgde medio 2006 de verguisde Commissie
Mensenrechten op . De voornaamste verwijten aan het adres van de commissie betroffen de
toenemende politisering, selectiviteit in het aan de kaak stellen van landen en het lidmaatschap
(en zelfs voorzitterschap) van landen die het niet zo nauw nemen met de mensenrechten .
Het Internationaal Strafhof in Den Haag kwam al aan bod .
In de Algemene Vergadering hebben alle lidstaten (192 in 2008) van de Verenigde Naties zitting
. De Algemene Vergadering is het centrale orgaan van de VN . Internationale VN-Verdragen
worden er formeel aangenomen, waarna ze aan de VN-lidstaten worden voorgelegd ter
ondertekening en ratificatie .
De Economische en Sociale Raad (ECOSOC) is belast met de economische, sociale, culturele
en humanitaire samenwerking . Die Raad is ook belast met de bevordering van de mensenrechten
.
ECOSOC doet daaromtrent aanbevelingen aan de Algemene Vergadering en stelt verdragsontwerpen
op die hij voorlegt aan de Algemene Vergadering; binnen zijn bevoegdheden
kan ECOSOC eveneens internationale conferenties samenroepen . Daarnaast heeft hij ook de
bevoegdheid om bijzondere commissies op te richten . Die commissies bestaan uit afgevaardigden
van de regeringen, die zich jaarlijks buigen over o .a . de schendingen van de rechten
van de mens en de fundamentele vrijheden in verschillende landen en gebieden . Daarnaast
coördineert ECOSOC de werking van de gespecialiseerde organisaties van de VN . Dat zijn de
organisaties die zelf bij verdrag zijn ontstaan en juridisch autonoom zijn . Voorbeelden zijn de
UNESCO en de ILO (International Labour Organisation) .
De ILO (of IAB: Internationaal Arbeidsbureau) formuleert beleidslijnen en programma’s om
levens- en werkomstandigheden van werkende mensen te verbeteren . De organisatie stelt
internationale arbeidsstandaarden op die dienen als richtlijn voor de nationale autoriteiten
bij het ten uitvoer leggen van die beleidslijnen . Ze voert een uitgebreid programma van technische
samenwerking uit om regeringen te helpen die beleidsvoering in de praktijk doeltreffend
te maken . Ze houdt zich eveneens bezig met opleiding, onderwijs en onderzoek om dat
streven te ondersteunen .
UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organisation) heeft als voornaamste
doelstelling bij te dragen tot de vrede en veiligheid in de wereld door de samenwerking
tussen de naties te bevorderen via onderwijs, wetenschap, cultuur en communicatie .
Module 1: Mensenrechten en kinderrechten 25

26
1
Beide organisaties moeten rapporteren bij ECOSOC en maken financieel deel uit van de VN .
Ze zijn niet te verwarren met de Autonome Organen van de VN, zoals UNICEF en UNCTAD,
die niet onder de bevoegdheid vallen van ECOSOC . Het hoofddoel van UNICEF (United Nations
Children Emergency Fund) bestond aanvankelijk uit hulp bieden aan kinderen in het naoorlogse
Europa . Nu koppelt het Kinderfonds van de Verenigde Naties humanitaire hulp aan
ontwikkelingsdoeleinden en werkt samen met ontwikkelingslanden in hun inspanningen om
hun kinderen te beschermen en hen de gelegenheid te geven hun mogelijkheden volledig te
ontwikkelen . UNICEF heeft bijvoorbeeld als organisatie meegewerkt aan de totstandkoming
van het Verdrag inzake de Rechten van het Kind, maar dat verdrag zelf is een ontwerp van de
Commissie Mensenrechten van ECOSOC .
De VN-Mensenrechtenraad werkt in werkgroepen, waar uitzonderlijk ook niet-gouvernementele
organisaties aan kunnen deelnemen .
VN-verdragen worden dus vooral door ECOSOC, of een van zijn ondergeschikten, voorbereid
en aan de Algemene Vergadering ter goedkeuring voorgelegd . Materieel werk gebeurt door
vele deelgroepen (commissies) . De Algemene Vergadering geeft dan de formele goedkeuring
aan wat de ECOSOC-sluis is gepasseerd .
Het instrumentarium
Ondanks de toegenomen druk van de publieke opinie op het beleid, blijft misschien de indruk
bestaan dat de internationale regelgeving inzake mensenrechten weinig effectief is . Het is inderdaad
moeilijk om een staat te verplichten de mensenrechten te respecteren . Zeker als het
om een wereldmogendheid gaat, zal een veroordeling door bijvoorbeeld de VN of de Raad
van Europa niet veel indruk maken . Het belang van dergelijke instellingen en van de resoluties
of verdragen die ze opstellen, ligt elders . Wat al aan bod kwam over de bindende kracht van
een overeenkomst binnen het Internationaal Arbeidsbureau (IAB of ILO), geldt natuurlijk voor
elke internationale organisatie . Internationale verdragen, resoluties of afspraken bezorgen de
politici, bewegingen zoals Amnesty International of de ontelbare niet-gouvernementele organisaties
(NGO’s) en de publieke opinie in het algemeen een legitimatie, een morele basis om
actie te voeren, om hun regeringen te interpelleren . Dat dwingt de beleidvoerders er op z’n
minst toe zich te rechtvaardigen en uitleg te verschaffen . Het probleem is dat daarvoor een
open politiek systeem nodig is . Het beleid ter verantwoording roepen is maar mogelijk in een
systeem waar mensen of organisaties niet het risico lopen dat ze voor hun kritiek vervolgd
worden . Maar zoals gezegd: mensen krijgen hun rechten niet, ze moeten ze nemen .
Ook wie meent dat het cynisme en het machiavellisme van de mogendheden en van de beleidmakers
een echte mensenrechtenpolitiek onmogelijk maken, zal moeten toegeven dat de
internationale gemeenschap een indrukwekkende activiteit ontplooit inzake mensenrechten .
In een goede halve eeuw is een uitgebreid instrumentarium uitgebouwd . De jongste decennia
zijn allerlei opvattingen, inzichten en betrachtingen wel degelijk vanuit de publieke opinie
doorgestroomd naar het beleid .
Hierna volgt een overzicht van het instrumentarium inzake mensenrechten . Het is verre van

volledig, maar het geeft toch een idee van wat er op internationaal niveau is gerealiseerd .
1948 Universele Verklaring van de Rechten van de Mens
1950 Europees Verdrag van de Rechten van de Mens
1951 Verdrag betreffende de Status van Vluchtelingen
1952 Verdrag over de Politieke Rechten van de Vrouw
1954 Verdrag betreffende de Status van Staatlozen
1959 Verklaring van de Rechten van het Kind
1961 Europees Sociaal Handvest
1965 Internationaal Verdrag inzake het Uitbannen van alle Vormen van Rassendiscriminatie
1966 Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten
Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten
1967 Europees Verdrag inzake Adoptie van Kinderen
1969 Amerikaans Verdrag van de Rechten van de Mens
1970 Verklaring van de Rechten van Geestelijke Onvolwaardigen
1973 Internationaal Verdrag inzake de Afschaffing en de Bestraffing van de Misdaad van
Apartheid
1975 Slotakte van Helsinki (Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa)
1979 Verdrag inzake de Uitbanning van alle Vormen van Discriminatie van de Vrouw
1981 Afrikaans Charter van de Rechten van de Mens en de Volkeren
1983 Islamitische Verklaring van de Rechten van de Mens
(afgekondigd door de Islamitische Raad)
1984 Internationaal Verdrag inzake de Preventie van Foltering en Inhumane of Vernederende
Behandeling of Straf
1985 Internationale Verklaring inzake Basisrechten van Slachtoffers van Misdrijven en
Machtsmisbruik
1985 VN-minimumregels inzake Jeugdbeschermingsbeleid (bekend als: de ‘Bejing Rules’,
een modelcode voor nationale wetgevers inzake rechten van minderjarigen die naar
de rechtbank worden verwezen)
1987 Aanbeveling (door de Raad van Europa) inzake Hulp aan Slachtoffers van Misdrijven
en inzake Preventie van Victimisering
Europees Verdrag inzake de Preventie van Marteling en Inhumane of Vernederende
Behandeling of Straf
1989 Verdrag inzake de Rechten van het Kind
1990 Internationaal Verdrag inzake de Bescherming van de Rechten van Alle Migranten
Werknemers en hun Familie
1992 Resolutie (van het Europees Parlement) inzake een Europees Charter voor de rechten
van het kind
1992 Verklaring van Rio de Janeiro inzake Milieu en Ontwikkeling
1996 Europees Verdrag over de Uitoefening van de Rechten van Kinderen
Aanbeveling (Raad van Europa) voor een Europese Strategie voor Kinderen
1998 Verdrag van Rome inzake het Internationaal Strafhof
2006 Oprichtingsresolutie VN-Mensenrechtenraad
Module 1: Mensenrechten en kinderrechten 27

28
1
!
De universele verklaring van de rechten
van de mens: een samenvatting
1 Alle mensen worden vrij geboren en moeten op dezelfde manier worden behandeld.
2 Je hebt recht op alle rechten, ongeacht of je jong of oud, man of vrouw bent, welke
huidskleur je hebt, welke godsdienst je belijdt of welke taal je spreekt.
3 Je hebt recht op leven in vrijheid en in veiligheid.
4 Slavernij is verboden.
5 Je mag niemand martelen.
6 Je hebt recht op dezelfde bescherming als iedereen.
7 De wet moet voor iedereen hetzelfde zijn; iedereen moet volgens de wet op dezelfde
manier behandeld worden.
8 Je hebt het recht om hulp van een rechter te vragen, als je vindt dat je volgens de
wetten van je land niet goed wordt behandeld.
9 Niemand heeft het recht om je zonder goede reden gevangen te zetten of het land
uit te sturen.
10 Als je terecht moet staan, moet dat in het openbaar gebeuren. De mensen die je berechten,
mogen zich niet door anderen laten beïnvloeden.
11 Je bent onschuldig tot je schuld bewezen is; je hebt het recht om je te verdedigen
tegen beschuldigingen.
12 Je hebt recht op privacy: op bescherming als iemand je lastigvalt, je brieven opent of
kwaad van je spreekt.
13 Je hebt het recht om te gaan en staan waar je wilt, in eigen land en in het buitenland.
14 Als je slachtoffer wordt van mensenrechtenschendingen, heb je het recht om naar
een ander land te gaan en dat land te vragen jou te beschermen.
15 Je hebt recht op een eigen nationaliteit.
16 Je hebt het recht om te trouwen en een gezin te stichten.
17 Je hebt recht op eigendom en niemand mag je bezittingen zonder goede reden afnemen.

18 Je hebt recht op vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst.
19 Je hebt recht op een mening en recht van meningsuiting.
20 Je hebt het recht om te vergaderen als je dat wilt.
21 Je hebt het recht om deel te nemen aan de politiek van je land.
22 Je hebt recht op maatschappelijke zekerheid en het recht om jezelf te ontwikkelen.
23 Je hebt recht op werk in het beroep dat je zelf kiest. Je hebt ook recht op een rechtvaardig
loon voor je werk. Mannen en vrouwen moeten voor hetzelfde werk evenveel
betaald krijgen.
24 Je hebt recht op vrije tijd en vakantie.
25 Je hebt recht op alles wat nodig is om ervoor te zorgen dat je niet ziek wordt, dat je
geen honger hebt en dat je een dak boven je hoofd hebt. Moeder en kind hebben
recht op bijzondere zorg en bijstand.
26 Je hebt recht op onderwijs dat gericht is op de volle ontwikkeling van de menselijke
persoonlijkheid en op de versterking van de eerbied voor de rechten van de mens en
de fundamentele vrijheden.
27 Je hebt het recht om te genieten van wat kunst en wetenschappen voortbrengen.
28 De overheid in je land moet ervoor zorgen dat er een “orde” is die al deze rechten
beschermt.
29 Je hebt ook plichten tegenover de mensen om je heen, zodat ook hun mensenrechten
kunnen worden beschermd. De wetten in je land mogen niet ingaan tegen deze
mensenrechten.
30 Geen enkel land en geen enkel mens mag proberen om de rechten te vernietigen die
in deze Verklaring staan.
Module 1: Mensenrechten en kinderrechten 29

30
1
4. Kinderrechten zijn mensenrechten
De geschiedenis
Het spreekt vanzelf dat net zoals de hele samenleving, de specifieke omstandigheden waarin
kinderen leven, voortdurend veranderen . De manier waarop men kinderen bekijkt, evolueert
daarom ook . Het zijn dus niet zozeer de kinderen die veranderen, maar wel de opvattingen
en verwachtingen van de samenleving ten aanzien van kinderen . Onze opvattingen over kinderen
evolueren in de tijd en verschillen naar gelang van de cultuur waarin wij, volwassenen,
leven . Voor wat volgt, baseren we ons op het werk van prof . dr . Eugeen Verhellen van de Universiteit
Gent (Verdrag inzake Rechten van het Kind, Leuven 1997) .
Het kind tot het einde van de middeleeuwen
Tot aan het einde van de middeleeuwen stond de maatschappij tamelijk onverschillig tegenover
kinderen . Dat leiden historici af uit getuigenissen van praktijken op kinderen die in onze
ogen ronduit afschrikwekkend zijn . Kinderen werden vermoord of achtergelaten als aas voor
de dieren, omdat ze gebrekkig waren of niet van het juiste geslacht . In vele gevallen werd de
geboorte van een meisje als een groot ongeluk beschouwd . Kinderen werden om rituele redenen
geofferd of werden gewoon verstoten omdat ze te veel huilden . Kinderen werden ook uit
de weg geruimd om politieke redenen .
Als ze overleefden, hadden kinderen het tijdens hun jonge jaren niet gemakkelijk . Sommige
opvoedingspraktijken versterken het beeld van onverschilligheid aanzienlijk . Zo werden heel
wat kinderen van de moeder weggehaald om te worden toevertrouwd aan een voedster .
Verder zijn de hardhandige opvoedings- en remediëringsmethoden legio: het inbinden van
kinderen, het verbranden met een heet strijkijzer om vallende ziekte te voorkomen, het onderdompelen
in ijskoud water om hen te harden of te dopen . De hoge kindersterfte als gevolg
van ziekte en onhygiënische leefomstandigheden vormde een even grote bedreiging . Tot in
de 17e eeuw stierf de helft tot twee derde van de kinderen voordat ze de leeftijd van twintig
jaar bereikt hadden .
Heel wat historici menen dat die hoge kindersterfte de belangrijkste oorzaak was van de onverschilligheid
tegenover kinderen: het was wellicht het beste wapen tegen de verschrikking
van de hoge kindersterfte . Of werd de kindersterfte juist veroorzaakt door die onverschilligheid?
In ieder geval was het kenmerkend dat kinderen weinig of geen belangstelling genoten . Tot
het einde van de middeleeuwen zou er geen maatschappelijk bewustzijn van een afzonderlijke
jeugdperiode hebben bestaan . Kinderen jonger dan zes of zeven jaar waren niet van tel .
Wanneer ze die leeftijd hadden bereikt, werden ze wel meegeteld en als een miniatuurvolwassene
behandeld . Dat had als gevolg dat ze bij alle aspecten van het leven betrokken werden:
werken, ontspanning, seksualiteit, leven en dood . Als ze een opleiding kregen, gebeurde dat

ij hun leermeester thuis of in het landbouwbedrijf van het gezin . Hoe dan ook leefden ze in
veel grotere gemeenschappen dan het huidige kerngezin .
Het middeleeuwse recht weerspiegelt die situatie . In rechte bestond het kind gewoonweg
niet, tenzij als privébezit van de vader . Van beschermingsrechten was nauwelijks sprake, evenmin
als van recht op onderwijs of andere sociale voorzieningen . Kinderen namen volop deel
aan het sociale leven, maar hadden - net zoals de meeste volwassenen toen – geen inspraak
in de besluitvorming .
De verlichting
Pas vanaf de 16e eeuw krijgt men belangstelling voor het kind . Door de moralisten werd het
kind als ‘slecht’ gezien . De opvoeding, waarbij men vooral dacht aan discipline en training,
moest het kind ‘goed’ maken . De moralisten legden zeer sterk de nadruk op de rol van het gezin
en de school . Daartegenover beschouwden romantici als Goethe en Rousseau (18e eeuw)
het kind als fundamenteel goed . In beide gevallen is er dus sprake van aparte aandacht voor
kinderen .
Ook tijdens de verlichting – in de tweede helft van de 18e eeuw – worden kinderen als een
aparte groep behandeld . Zij worden als de toekomstige vormgevers van de samenleving gezien
. Kinderen zijn nu dragers van de vooruitgang en van de maatschappelijke rijkdom . Hun
belangrijkste kwalificatie is het ‘nog niet’: zij weten nog niet, zij kunnen nog niet, zij zijn nog
niet enz . In het licht van de nieuwe maatschappelijke en culturele opvattingen schrijft men
kinderen specifieke psychische eigenschappen toe .
Steeds minder beschouwt men kinderen als privé-eigendom van hun ouders . Zeker vanaf de
19e eeuw worden ze ‘ingelijfd’ in een maatschappelijk project . Men ziet de samenleving als
iets dat mee evolueert met de algemene vooruitgang en kinderen zijn de werkkrachten en de
makers van die toekomstige, betere samenleving . De staat heeft dus als taak erover te waken
dat de kinderen bijvoorbeeld goed opgevoed worden, dat ze de normen van de samenleving
leren respecteren, dat ze onderwijs krijgen . Het gezin is niet meer alleen de hoeder van de kinderen
. Zo krijgen we rond 1900 kinderbeschermingswetten en leerplichtwetten . De eerste zijn
op sociale controle gericht: gedragen de ouders, de werkgevers en natuurlijk ook de kinderen
zich zoals het hoort? De tweede soort wetten beoogt de socialisering, dus de geleidelijke inlijving
in de samenleving en het economische leven . Kinderen worden buiten de volwassenenwereld
gehouden en opgesloten in een eigen wereld, een soort wachtkamer waar ze zich op
het echte leven kunnen voorbereiden .
De 20e eeuw
In de 20e eeuw wordt de duur van dat ‘nog-niet-volwassen-zijn’ aanvankelijk nog verlengd . Let
op een aantal nieuwe woorden die verwijzen naar die verlengde kindertijd, zoals vroeg- en laatadolescenten
of jongvolwassenen . De almaar latere intrede op de arbeidsmarkt beschouwt
men als een maatregel die uiterst gunstig is voor de jongeren . Zo heeft men de leerplicht
Module 1: Mensenrechten en kinderrechten 31

32
1
verlengd en is er een consensus gegroeid over de relatie tussen een goede opleiding en succes
op de arbeidsmarkt .
Maar de kindertijd is niet langer meer de overgangsfase vol blijde verwachtingen die uitzicht
geeft op een latere, boeiende levensperiode . Integendeel, meer en meer ervaart men de kindertijd
als perspectiefloos . Denk daarbij aan de hoge jeugdwerkloosheid . Bovendien verloopt
de kindertijd zelf ook vaak problematisch, bijvoorbeeld in geval van kindermishandeling . Geen
wonder dat de status van kind-zijn steeds meer als een probleem wordt ervaren . Wat men wel
eens de ‘kinderrechtenbeweging’ noemt, moet daarmee in verband worden gebracht .
In de meeste nationale wetgevingen en internationale regelgevingen zijn kinderen en jongeren
rechtsobjecten . Ze zijn met andere woorden het onmondige en willoze voorwerp van
die wet- of regelgeving . Tot aan hun burgerrechtelijke meerderjarigheid beschouwt men de
jongeren als onvolwassen . De Verklaring van Genève (1924) en in mindere mate ook de Verklaring
van de Rechten van het Kind (1959) zien het kind niet als een subject . Het kind is geen
zelfstandig handelend wezen .
Sinds enkele decennia is daar verandering in gekomen . Men begint kinderen nu ook te beschouwen
als dragers van alle mensenrechten . Bovendien moeten ze die rechten ook zelfstandig
kunnen uitoefenen . Ze moeten kunnen participeren, zoals dat heet . De huidige situatie is
nogal verwarrend . Aan de ene kant blijft het vroegere beeld van het onmondige, passieve kind
dat ‘nog niet’ is, vrij dominant . Aan de andere kant komt er een beweging op gang die het kind
erkent als subject, als drager van rechten die het zelf moet kunnen uitoefenen . In het Verdrag
inzake de Rechten van het Kind (1989) komt die laatste strekking heel goed tot uiting .
Het competentiedebat
Zijn kinderen ‘bekwaam’ – in staat – om zelfstandig hun rechten uit te oefenen? Tot voor enkele
decennia was dat geen punt van discussie . Kinderen, vond men toen, zijn niet in staat om
rationeel beslissingen te nemen . Ze zijn fysiek, intellectueel en emotioneel onrijp . Bovendien
missen ze de ervaring om te beoordelen waar hun belang ligt . Merk op dat dat vroeger ook
over vrouwen werd gezegd .
Vandaag vindt een groeiende groep deskundigen dat kinderen wel degelijk competent zijn . Je
kunt drie stromingen in die opvattingen onderscheiden . Er is de reformistische stroming . Die
vindt dat het onbekwaamheidsargument in principe geldig blijft . Alleen gelooft ze dat de samenleving
de competentie van kinderen sterk onderschat . Kinderen worden geleidelijk competent
en dat proces begint veel vroeger dan men aanvankelijk dacht . De reformisten pleiten
er daarom voor om de meerderjarigheidsgrens te verlagen . Kinderen moeten geleidelijk hun
rechten kunnen opnemen . Zo hebben jongeren in België vanaf veertien jaar patiëntenrechten .
Dat is belangrijk als een kind bijvoorbeeld een dringende medische ingreep moet ondergaan
en de ouders er zich tegen zouden verzetten op grond van hun religieuze overtuiging .
In het seksueel strafrecht bijvoorbeeld worden jongeren vanaf hun zestiende bekwaam geacht
om toe te stemmen tot het stellen of ondergaan van seksuele handelingen .

Wat je de ‘radicale kinderbevrijdingsbeweging’ zou kunnen noemen, betwist de geldigheid
van het onbekwaamheidsargument op ethische gronden . Alle mensen zijn gelijk, is hun stelling
. Kinderen zijn mensen en bijgevolg moeten ze alle mensen- en burgerrechten genieten .
Moreel kan geen enkele vorm van discriminatie geduld worden, dus ook geen discriminatie op
grond van leeftijd .
De pragmatische stroming wil kinderen alle burgerrechten verlenen, ook het recht om ze zelfstandig
uit te oefenen, tenzij men voor bepaalde rechten hun incompetentie kan aantonen en
daarover een maatschappelijke consensus bestaat .
Kinderen in het mensenrechteninstrumentarium
Aangezien kinderen mensen zijn, zouden in principe alle mensenrechteninstrumenten ook
moeten gelden voor kinderen . Sommige mensenrechteninstrumenten bevatten bepalingen
die uitdrukkelijk over kinderen gaan . Een specifiek instrumentarium voor kinderen zou in feite
onnodig moeten zijn . Het VN-Verdrag van 1989 inzake de rechten van het kind heeft wel de
verdienste dat het de drie generaties mensenrechten in één geheel heeft ondergebracht . Het
stelt ze bovendien voor als ondeelbaar en onderling afhankelijk .
Dat verdrag heeft een aantal voorlopers . Het oudste internationale mensenrechteninstrument
inzake de rechten van het kind is de Verklaring van Genève (1924) . Van echte kinderrechten
was daarin eigenlijk geen sprake . De verklaring wees vooral op de plichten van volwassenen
tegenover kinderen . Ze behandelt overwegend de sociale en economische behoeften van kinderen
. Van de klassieke burgerrechten en politieke rechten is er geen spoor .
In 1959 namen de VN een Verklaring van de Rechten van het Kind aan . Daar staat flink wat
meer in dan in de Verklaring van Genève . Het recht op een naam en op een nationaliteit werd
erin opgenomen, naast het recht op gratis basisonderwijs . Kinderarbeid werd verboden . In die
verklaring is het kind meer dan een object: het is een eerste aanzet om van het kind ook een
rechtssubject te maken . Toch gaat de verklaring niet zo ver dat ze het kind in staat acht om zijn
rechten zelf uit te oefenen . Bovendien is ze juridisch niet-bindend .
Het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (1989) kent voor het eerst in de
geschiedenis een aantal fundamentele mensenrechten aan kinderen toe . Het IVRK is geen verklaring
zoals de vorige instrumenten maar een verdrag . Het is bindend en kan als juridische
toetssteen worden gebruikt .
De opvattingen over kinderen zijn nu duidelijk geëvolueerd . Kinderen zijn volwaardige dragers
van mensenrechten en niet alleen van specifieke kinderrechten .
Module 1: Mensenrechten en kinderrechten 33

34
1
Inspraak- en participatiemogelijkheden
van jongeren
Het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind erkent kinderen als volwaardige
medeburgers . Ze hebben “het recht om hun mening kenbaar te maken in alle zaken die hun
aanbelangen, waarbij aan die mening passend belang wordt gehecht .” Dat verdrag verleent
kinderen, jonger dan achttien jaar, een aantal participatierechten . Zo hebben ze het recht om
mee te praten over zaken die hunzelf en hun omgeving aangaan (art .12) . Ze hebben vrijheid
van meningsuiting (art .13), van godsdienst (art .14), van vereniging (art .15) en recht op informatie
(art .17) .
In de Belgische Grondwet staat dat elke Belg het recht heeft vrij zijn mening te uiten . Maar zelfs
als jongeren bij het beleid worden betrokken, wil dat nog niet zeggen dat ze er ook volwaardig
aan participeren . De Amerikaanse psycholoog Roger Hart heeft een handig lijstje opgesteld
om te toetsen in welke mate beleidsmakers jongeren daadwerkelijk laten participeren . In dalende
lijn geeft dat de volgende graden van participatie:
8 Jongeren nemen het initiatief en nemen beslissingen samen met
volwassenen (die uiteindelijk wel verantwoordelijk moeten blijven)
7 Het initiatief en de leiding liggen bij jongeren
6 Volwassenen nemen het initiatief en beslissen samen met jongeren
5 Jongeren worden geraadpleegd en geïnformeerd
4 Jongeren worden aangeduid en geïnformeerd
3 Jongeren worden als symbool gebruikt
2 Jongeren worden als decoratie gebruikt
1 Jongeren worden gemanipuleerd
Roger Hart, Children’s Participation: From Tokenism to Citizenship, 1992 .
Activiteiten die overeenkomen met de laagste drie sporten van de ladder, kunnen niet
echt als participatief beschouwd worden.
Er is sprake van manipulatie wanneer jongeren instructies van volwassenen moeten
volgen, zonder inzicht te krijgen in de inhoud of de draagwijdte ervan. Jongeren worden
hierbij soms wel uitgenodigd om hun ideeën te geven, maar volwassenen gebruiken
enkel die aspecten die ze goed achten voor hun zaak.
Wanneer jongeren gebruikt worden als decoratie nemen ze deel aan een activiteit via
zang, dans of een voordracht ten behoeve van het imago van een volwassenenzaak.

Jongeren kunnen ook gebruikt worden als symbolen wanneer aan hen gevraagd wordt
hun mening te geven zonder dat ze invloed hebben op de draag- of reikwijdte van de
vragen of de communicatiestijl.
De volgende vijf sporten van de ladder geven een stijgende graad van participatie aan.
Aangeduid, maar geïnformeerd betekent dat jongeren een betekenisvolle maar beperkte
inbreng hebben in een activiteit en zicht hebben op wie die inbreng bepaalde
en waarom.
Bij activiteiten waarbij jongen geraadpleegd en geïnformeerd worden, wordt de visie
van jongeren ernstig genomen, niettegenstaande het project ontworpen en geleid
wordt door volwassenen.
In projecten die geïnitieerd worden door volwassenen, waarbij de beslissingen samen
met jongeren worden genomen, hebben jongeren niet langer een adviserende stem,
maar nemen ze volledig deel aan de besluitvorming.
In projecten die door jongeren geïnitieerd en gecoördineerd worden, komt het oorspronkelijke
idee van het project en de implementatie ervan van de jongeren zelf.
Bij projecten waar jongeren het initiatief nemen en beslissingen nemen samen met volwassenen
zijn jongeren de aanreikers van een idee; de uitvoering (= implementatie) en
de besluitvorming gebeurt samen met volwassenen, die als gelijkwaardige partners
worden beschouwd en betrokken.
Vaak gebruikt men de participatie van jongeren vanuit het idee dat participatie hun burgerschapsvorming
ten goede komt . Kinderen zouden toch de volwassenen, de burgers van morgen
zijn . Maar kinderen zijn al effectief burgers . Hun participatie steunt nu juist op dat burgerschap
– hier en nu .
© G. Puttemans
Module 1: Mensenrechten en kinderrechten 35

36
1
Beleidsinitiatieven
Zowel de Raad van Europa, als de Europese Unie en de Verenigde Naties hebben beleidsteksten
over de participatie van jongeren . Meer concreet subsidieert de Europese Commissie lokale,
regionale, nationale en Europese initiatieven . De keuze van de thema’s laat men volledig
aan de jongeren zelf over . Jongeren of hun organisaties kunnen daarvoor contact opnemen
met JINT vzw (Gétrystraat 26, 1000 Brussel, tel . 02 209 07 20, www .jint .be) .
Ook in de federale en Vlaamse wetgeving zijn waarborgen opgenomen m .b .t . de participatie
van jongeren bij beslissingen die voor hen van belang zijn . Bij adoptie bijvoorbeeld vraagt de
rechter jongeren vanaf de leeftijd van 12 jaar om hun instemming . De gemeenten en provincies
moeten inspraakprocedures vastleggen om de participatie van jongeren te garanderen .
In de praktijk verloopt de inspraak gewoonlijk via de jeugdraad . Jongeren of hun organisaties
kunnen natuurlijk ook zelf het initiatief nemen om bij hun gemeentebestuur aan te dringen
om geïnformeerd en geconsulteerd te worden over allerlei plannen waarvan ze vinden dat die
voor hen van belang zijn . De openbaarheid van bestuur geeft trouwens iedereen het recht om
bepaalde bestuursdocumenten in te zien en er een kopie van te krijgen .
Het Vlaamse jeugd- en kinderrechtenbeleid wordt geregeld in het decreet van 18 juli 2008 .
Het decreet regelt alle mogelijke initiatieven voor de jeugd, zowel vanuit de gemeenten als
de verenigingen . Zo regelt het onder andere de erkenning en subsidiëring van de Vlaamse
Jeugdraad, de subsidiëring van de Vlaamse instellingen voor het jeugd- of kinderrechtenbeleid,
de erkenning van de landelijk georganiseerde jeugdverenigingen en de toekenning van
werkings- en projectsubsidies . Het jeugdbeleid beklemtoont bovendien dat overleg, participatie
en inspraak belangrijk zijn .
Op de site jeugdbeleid staat een overzicht van alle regelgeving in het kader van het Vlaamse
jeugdbeleid, op basis waarvan overheden, verenigingen en jongeren subsidies kunnen ontvangen:
www .cjsm .vlaanderen .be/jeugdbeleid (24-03-2009)
Zelforganisatie van jongeren
Jongeren kunnen natuurlijk ook zelf initiatieven tot inspraak en participatie nemen .
In een aantal landen bestaan lokale en nationale scholierencomités . Zo heeft Vlaanderen een
Vlaamse Scholierenkoepel (VSK), die de bestaande en nog op te richten leerlingenraden in het
secundair onderwijs wil overkoepelen . De VSK komt op voor de belangen van de leerlingen
in het secundair onderwijs . Hij wil onder meer hun rechtspositie onderzoeken en eventueel
verbeteren . De VSK ijvert voor kwaliteit in het onderwijs . Hij wil verder een ruggensteun zijn
voor scholieren die actief zijn in leerlingenraden . De VSK is in vijf provinciale afdelingen gestructureerd
.

Belangenbehartiging van kinderen
Er bestaat een heel systeem van belangenbehartiging . Het wil de kinderen de toegang doen
vinden tot diensten en hen gebruik laten maken van alle mogelijkheden waar ze als burgers
recht op hebben .
Sinds 1997 bestaat er een Vlaams decreet dat de benoeming regelt van een kinderrechtencommissaris
en dat een Kinderrechtencommissariaat bij het Vlaams Parlement opricht . De kinderrechtencommissaris
moet de beleidsverantwoordelijken in de diverse domeinen stimuleren
om systematisch rekening te houden met de rechten van kinderen . De commissaris kan ook
problemen onderzoeken, beoordelen en aankaarten . Eventueel bemiddelt hij . Ten slotte kijkt
de commissaris toe op de relaties tussen de overheid, de kinderen en de ouders en probeert hij
die relaties eventueel te verbeteren .
In 1997 werd ook het decreet over het kindeffectrapport goedgekeurd . De bedoeling daarvan
is dat de Vlaamse overheid voorafgaand aan haar beleidsbeslissingen en regelgeving, nagaat of
er geen negatieve gevolgen zijn voor kinderen en jongeren .
Verder heb je Kinderrechtswinkels waar kinderen terechtkunnen voor juridische problemen,
zoals die kunnen rijzen bij een scheiding, voogdij of bij conflicten op school .
Heel wat informatie die jongeren aanbelangt, is te vinden bij In Petto (www .inpetto-jeugddienst
.be) en via de site www .jongereninformatie .be . Wie met kinderen en jongeren werkt,
vindt praktische informatie over hun rechten via de Nieuwsbrief Jeugdrecht en op de website
www .jeugdrecht .be . Jongeren kunnen ook naar een Jongeren Advies Centrum (JAC) gaan .
Voor jongeren die met de bijzondere jeugdbijstand te maken krijgen, heeft de Vlaamse overheid
de (gratis) JO-Lijn (0800/900 33): de luister- en klachtenlijn van Jongerenwelzijn .
Er zijn niet-gouvernementele organisaties (ngo’s) die proberen om de kinderrechten op de
agenda van regeringen en supranationale organisaties te plaatsen . Op Europees niveau bestaat
er bijvoorbeeld EURONET (the European Children’s Network) . EURONET is een coalitie
van netwerken en organisaties die pleit voor een kinderrechtenbeleid binnen de Europese
Unie, overeenkomstig het Kinderrechtenverdrag . Lid van EURONET is de Kinderrechtencoalitie
Vlaanderen (www .kinderrechtencoalitie .be/content .aspx) . Dat is een netwerk van 28 niet-gouvernementele
kinderrechtenorganisaties in Vlaanderen die zich inzetten voor de belangen van
kinderen . EURONET streeft ernaar dat in de programma’s, het beleid en de wetgeving van de
EU rekening wordt gehouden met de rechten van het kind . Zo wilde EURONET in het Verdrag
van Maastricht bepalingen over kinderen laten opnemen . EURONET wil dat de Europese Unie
kinderen uitdrukkelijk erkent als ‘legal beings’ met specifieke rechten . Mede onder impuls van
EURONET werd er in het in 2004 aangenomen ontwerp van grondwet van de EU ook verwezen
naar de rechten van het kind .
Nog binnen de Europese Unie is er het Europees Jeugdforum . Daarin zijn jeugdcomités en internationale
jeugdorganisaties vertegenwoordigd . Dat Forum brengt uiteraard jongerenthema’s
onder de aandacht van de leidende instanties van de Europese Unie en de Raad van Europa . Het
Jeugdforum is gevestigd in de Jozef II-straat 120, 1000 Brussel .
Module 1: Mensenrechten en kinderrechten 37

38
1
!
Het Internationaal Verdrag inzake de
Rechten van het Kind: een samenvatting
Het verdrag omschrijft een kind als “iedere persoon jonger dan 18 jaar, tenzij de nationale
wetgeving de meerderjarigheid op vroegere leeftijd toekent” (art. 1).
Alle in het verdrag omschreven rechten staan ter beschikking van alle kinderen ongeacht
hun ras, huidskleur, geslacht, moedertaal, geloofsovertuiging, politieke of andere
opvattingen, nationale, etnische of maatschappelijke afkomst, mogelijkheden, gebreken,
geboorte of andere status (art. 2 of het non-discriminatiebeginsel).
Alle acties die betrekking hebben op het kind moeten in zijn belang genomen worden
(art. 3).
De staten moeten het verdrag in werkelijkheid omzetten (art. 4).
De staten moeten eerbied tonen voor de rechten en verantwoordelijkheden van de ouders
om te voorzien in een passende begeleiding van het kind (art. 5).
Elk kind heeft:
• recht op leven (art. 6)
• recht op een naam en nationaliteit en, voor zover mogelijk, het recht zijn ouders te
kennen en door hen te worden verzorgd (art. 7)
• recht op bescherming van zijn nationaliteit door de staat (art. 8)
• het recht om bij zijn ouders te leven, tenzij dat niet in het belang van het kind zou zijn
(art. 9)
• het recht om in persoonlijk contact te blijven met beide ouders wanneer het van één
of beide gescheiden leeft (art. 9)
• het recht om zijn land vrij te betreden of te verlaten, of een ander land te betreden
om zich met zijn gezinsleden te herenigen en de ouder-kindrelatie te onderhouden
(art. 10)
• recht op bescherming van de staat wanneer het door een van zijn ouders onrechtmatig
naar het buitenland wordt meegenomen (art. 11)
• het recht zijn mening te vormen en die vrijelijk te uiten in alle aangelegenheden die
het kind betreffen (art. 12)
• het recht om zijn mening vrij te uiten en de vrijheid om inlichtingen en denkbeelden
te vergaren, te ontvangen en door te geven (art. 13)

• recht op vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst (art. 14)
• het recht om met andere kinderen samen te komen en verenigingen te vormen
(art. 15)
• recht op bescherming tegen willekeurige of onrechtmatige inmenging in zijn privéleven,
gezinsleven of briefwisseling alsook tegen elke onrechtmatige aantasting van
zijn eer en goede naam (art. 16)
• recht op toegang tot informatie en materiaal uit verscheidene bronnen alsook de
bescherming tegen informatie die en materiaal dat schadelijk is voor zijn welzijn
(art. 17)
• recht op bijstand en voorzieningen voor de ouders of wettige voogden (art. 18)
• recht op bescherming tegen mishandeling door ouders of voogd (art. 19)
• recht op bescherming wanneer het tijdelijk of permanent buiten het gezin verblijft
met erkenning van zijn culturele achtergrond (art. 20)
• recht op het uitvoeren van een adoptie in zijn eigen belang (art. 21)
• recht op een specifieke bescherming voor vluchtelingen (art. 22)
• als het gehandicapt is, recht op een aangepaste verzorging en onderwijs om een volwaardig
en behoorlijk leven te kunnen leiden in omstandigheden die zijn waardigheid
garanderen, zijn zelfstandigheid bevorderen en zijn actieve deelname aan het
gemeenschapsleven vergemakkelijken (art. 23)
• recht op de hoogste graad van gezondheid en medische verzorging (art. 24)
• recht op een periodieke evaluatie van zijn toestand indien het uit huis is geplaatst ter
verzorging, bescherming of behandeling (art. 25)
• recht op het genot van sociale zekerheid (art. 26)
• recht op een levensstandaard die toereikend is voor zijn lichamelijke, geestelijke, intellectuele,
zedelijke en sociale ontwikkeling (art. 27)
• recht op onderwijs en gratis basisonderwijs. De handhaving van de discipline op
school moet verenigbaar zijn met de menselijke waardigheid en in overeenstemming
verlopen met het verdrag (art. 28)
• recht op onderwijs dat het voorbereidt op een actief, verantwoordelijk leven als volwassene
in een vrije samenleving met respect voor anderen en de omgeving (art. 29)
• het recht om zijn eigen cultuur en godsdienst te beleven en zijn eigen taal te spreken
(art. 30)
• recht op rust en vrije tijd, op deelname aan spel en het culturele en artistieke leven
(art. 31)
Module 1: Mensenrechten en kinderrechten 39

40
1
• recht op bescherming tegen economische uitbuiting en tegen werk dat gevaarlijk is
of zijn opvoeding zal hinderen of schadelijk zal zijn voor de gezondheid en voor zijn
fysieke, mentale, geestelijke, zedelijke en sociale ontwikkeling (art. 32)
• het recht om beschermd te worden tegen het gebruik van verdovende middelen of betrokken
te worden in de verkoop of productie van die middelen (art. 33)
• recht op bescherming tegen seksuele uitbuiting of misbruik (art. 34)
• recht op bescherming tegen ontvoering of de verkoop van of handel in kinderen
(art. 35)
• recht op bescherming tegen elke vorm van uitbuiting (art. 36)
• het recht niet te worden onderworpen aan foltering of aan een andere onmenselijke
behandeling of bestraffing. In gevangenschap wordt het kind gescheiden gehouden
van volwassenen. Het kan niet ter dood veroordeeld of levenslang opgesloten worden
en beschikt over het recht op juridische bijstand en contact met familieleden (art. 37)
• het recht om, indien jonger dan 15 jaar, niet in het leger ingelijfd te worden of rechtstreeks
deel te nemen aan de vijandelijkheden (art. 38)
• recht op lichamelijke en geestelijke verzorging en herintegratie in de maatschappij,
indien het slachtoffer is van gewapende conflicten, foltering, verwaarlozing, mishandeling
of uitbuiting (art. 39)
• indien het beschuldigd wordt van een misdrijf, recht op een behandeling die aangepast
is aan zijn leeftijd en waardigheid en die zijn herintegratie in de maatschappij bevordert
(art. 40)
• het recht om geïnformeerd te worden over die beginselen en voorzieningen in het land
waarin het leeft (art. 41).

©ZAK
Module 1: Mensenrechten en kinderrechten 41

42
1

2
Module 2
Democratie en rechtsstaat

Inhoudstafel Module 2
De noodzaak van regels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .46
1 . Democratie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .46
Ontstaan van de democratie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
Democratie en rechtsstaat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
De meerderheid beslist . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
De oppositie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
Directe democratie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
De scheiding der machten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
Dictatuur of totalitarisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
2 . De Grondwet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .58
De Belgische Grondwet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
De Grondwet en de deelstaten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
3 . De drie grondwettelijke machten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .60
De wetgevende macht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
De uitvoerende macht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
De rechterlijke macht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
De koning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
In de realiteit: raakpunten tussen de drie machten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
Parlementen keuren niet alleen wetten of decreten goed . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
De feitelijke macht van de regering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
De machten buiten het parlement . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
De principiële onafhankelijkheid van de rechterlijke macht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
De gemeenschappen en de gewesten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
4 . Het gerecht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .67
Rechtvaardige rechters . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
De organisatie van de rechterlijke macht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
De Hoge Raad voor de Justitie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
Hoe verloopt een rechtszaak? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
De burgerlijke procedure . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
De strafprocedure . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
Het proces . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
Enkele typische termen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
5 . De werking van overheidsdiensten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .76
De publieke functie van overheidsdiensten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
De overheidsdiensten op federaal niveau . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
Een overzicht van de FOD’s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
De Vlaamse overheidsdiensten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
Een transparante en klantvriendelijke overheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
Openbaarheid van bestuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
Klachten over de Vlaamse overheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
6 . De media . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .82
Geen democratie zonder persvrijheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
De vierde macht? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
De taak van de pers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
Duiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
Waakhond . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
Agendasetting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
Onbeperkte persvrijheid? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
7 . Drukkingsgroepen en lobby’s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .86
Het middenveld . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
Institutionalisering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
Verzuiling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
Lobby’s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
Pro en contra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
Module 2: Democratie en rechtsstaat 45

46
2
De noodzaak van regels
In elke vorm van samenleven maken mensen afspraken en zijn er uitgesproken of onuitgesproken
regels . Tussen partners gelden afspraken over de verdeling van taken, in een
gezin gelden regels over televisie kijken of bedtijd, in een vriendengroep gelden regels
over hoe die vrienden met elkaar omgaan . Ook in de samenleving moeten er regels gemaakt
worden, maar daarbij komt een haast eindeloze reeks vragen op . Welke doelen
streven de mensen na? Wat moet er in de regels worden opgenomen? Wie stelt de regels
op? Gelden de regels voor iedereen? Wat moet een samenleving doen met mensen die
de regels niet volgen?
Regels zijn bovendien niet eeuwigdurend . In de samenleving worden permanent regels
opgesteld en bijgeschaafd . De samenleving evolueert, er ontstaan nieuwe omgangsvormen
en problemen en er is voortdurend discussie over de regels . In een ideale situatie
zouden alle leden van een samenleving de regels billijk en rechtvaardig moeten vinden,
maar dat is in de realiteit niet zo . Wel is er in de loop van de 20e eeuw wereldwijd een
consensus over een aantal fundamentele mensenrechten (ook een vorm van regels) gegroeid
. Dat nagenoeg alle landen van de wereld de Universele Verklaring van de Rechten
van de Mens hebben ondertekend, betekent evenwel niet dat ze die rechten op dezelfde
manier interpreteren of toepassen . Voortdurend ontstaan meningsverschillen en zelfs
conflicten over de interpretatie van de regels .
1. Democratie
Ontstaan van de democratie
Democratie betekent dat het volk (demos) de macht (kratia) uitoefent . Maar de invulling van
beide begrippen heeft in de loop der tijden een verschuiving ondergaan . Samenlevingen evolueren
immers .
De Atheense democraten uit de klassieke oudheid meenden dat politieke participatie van alle
burgers een wezenskenmerk van de democratie vormde . Een burger die niet deelnam aan de
politiek werd door zijn medeburgers beschouwd als een nietsnut . Maar de stadstaat Athene
was een kleine en homogene samenleving die functioneerde bij gratie van uitsluiting: vreemdelingen,
vrouwen en slaven werden niet als burger beschouwd . De Griekse demos werd
kunstmatig homogeen gehouden .
In de loop van de geschiedenis kwamen nieuwe sociale groepen aan de macht . In de klassieke
oudheid was dat onder meer de aristocratie van militairen, ambtenaren en priesters . In de middeleeuwen
regeerden de adel en de geestelijkheid . In de 19e eeuw overheerste de industri-

ele burgerij . Al die dominante groepen hadden hun eigen specifieke belangen . Ze stelden de
regels dan ook zo op of pasten die zo aan dat die met hun eigen belangen samenvielen . Dat
geheel van regels maakt deel uit van het politieke systeem .
De ontwikkeling van de politieke systemen is niet altijd geleidelijk gebeurd . In de loop van
de geschiedenis zijn er voorbeelden van ingrijpende en schoksgewijze veranderingen; soms
hebben revolutionaire veranderingen aanleiding tot geweld gegeven . Een vroeger zeer belangrijke
maatschappelijke groep, de adel, is in de loop van dat historische proces zelfs zo goed
als uitgeschakeld .
Het Griekse model was een model van directe democratie . Toch ligt hier niet de oorsprong van
onze moderne representatieve democratische instellingen .
In de middeleeuwen ontstond er een regionale vertegenwoordiging van de drie standen:
adel, geestelijken en stedelijke burgers . Die instellingen werden door de vorst samengeroepen
wanneer hij hun steun nodig had, bijvoorbeeld wanneer hij oorlog wilde voeren en belastingen
moest kunnen heffen . In oorsprong is de vertegenwoordiging dus ontstaan vanuit
de noodzaak om een centrale belastingheffing te kunnen doorvoeren . ‘Begroting’ is nu nog
steeds een essentiële opdracht van het parlement .
De democratische bewegingen in de 18e en 19e eeuw eisten een verbreding en een verdieping
van de vertegenwoordiging . Meer mensen moesten stemrecht krijgen door de invoering
van algemeen stemrecht en de vertegenwoordiging moest meer zeggenschap in staatszaken
krijgen . Een regering van het volk werd de politieke theorie die in de 18e eeuw opkwam . Politieke
macht moest niet alleen steunen op de instemming van het volk maar moest uitgeoefend
worden namens het volk en zo veel mogelijk door het volk .
Module 2: Democratie en rechtsstaat 47

48
2
Vandaag betekent democratie dat (nagenoeg) iedereen aan de besluitvorming kan deelnemen,
maar dat betekent zeker niet dat het volk met één stem spreekt . Wel integendeel, pluralisme,
meningsverschil en conflict zijn nadrukkelijk aanwezig in de democratie .
We kunnen in dit hoofdstuk geen eenduidige definitie van democratie geven . Er is geen consensus
over wat democratie precies inhoudt en hoe je het democratische gehalte van een
samenleving kunt meten . Maar er bestaat wel een consensus over de principes waaraan een
democratie op z’n minst moet voldoen om zich te onderscheiden van een autoritair regime .
Die principes kunnen als volgt geformuleerd worden:
• in een democratie is de macht tijdelijk en is hij verdeeld over verschillende groepen,
• in een democratie wordt de macht verleend door de bevolking zelf, aan vertegenwoordigers
die verkozen worden in vrije en eerlijke verkiezingen,
• in een democratie wordt de macht uitgeoefend op basis van een meerderheid,
• in een democratie wordt een reeks fundamentele rechten formeel erkend en
beschermd, zoals vrije meningsuiting en het recht om zich te verenigen .
Die principes omzetten in een politiek systeem, kan op vele verschillende manieren . De macht
van het volk en zijn vertegenwoordigers moet een plaats krijgen in instellingen, in regels en
procedures, in grondwettelijke fundamenten, in rechten en vrijheden . In een democratie moeten
beslissingen genomen kunnen worden die opgelegd en afgedwongen kunnen worden,
maar tegelijk moeten de tegenstanders luidop hun standpunt kunnen blijven verkondigen .
Een democratie kan niet zonder een rechtsstaat .
Democratie en rechtsstaat
Hoewel rechtsstaat en democratie geen synoniemen zijn, horen ze samen . Een democratie
die geen rechtsstaat is, kan men zich even moeilijk voorstellen als een rechtsstaat die geen
democratie is .
Een democratische rechtsstaat is een bestuursvorm met instellingen die een verscheiden groep
gelijkwaardige burgers in staat stellen om samen te handelen.
Een democratische rechtsstaat moet aan een aantal minimale voorwaarden voldoen, om de
democratische principes gestalte te geven .
• In een democratische rechtsstaat moet elke burger erop kunnen vertrouwen dat de
regels altijd zullen worden toegepast . Er kunnen geen uitzonderingen worden toegestaan
.
• Een democratische rechtsstaat kan geen discriminatie dulden . Iedereen is gelijk voor de
wet . Ook de wetgever zelf moet zich houden aan de wet .
• De politieke en burgerlijke vrijheden worden gerespecteerd . Dat houdt respect in voor
de mensenrechten, de wettelijke bescherming van minderheden en een eerlijke rechtsgang
via onafhankelijke en onpartijdige rechtbanken .
• Tot slot is een maximale openbaarheid en vrijheid van meningsuiting absoluut noodzakelijk
. Iedereen moet zich kunnen informeren over alles wat de besluitvorming betreft .
Zonder die maximale openbaarheid kunnen de burgers niet controleren of de regels

worden toegepast en kunnen ze niet op de hoogte zijn van voorstellen om regels te veranderen
of toe te voegen . Zonder openbaarheid en vrije meningsuiting kunnen geen
debatten worden gevoerd . Debatten zijn noodzakelijk om verschillende meningen aan
elkaar te toetsen . Die toetsing is noodzakelijk om de meerderheid haar betekenis te
geven .
In de loop van de voorbije twee eeuwen is in de meeste westers georiënteerde landen een
consensus over die principes gegroeid . Ze zijn op een of andere manier in de grondwet van al
die landen terug te vinden . Hieruit blijkt eens te meer dat de begrippen democratie en rechtsstaat
naar elkaar verwijzen . Of al die principes consequent worden toegepast, is een heel andere
zaak . Wie gedurende een paar weken de commentaren en de lezersbrieven in de pers
volgt, zal vaststellen dat velen hieraan twijfelen . Maar discussies in de pers wijzen wel op openbaarheid
en op de mogelijkheid debatten te voeren .
In een parlementair systeem verkiezen de burgers op geregelde tijdstippen hun vertegenwoordigers
. De verkiezingen zijn vrij . Om discriminatie op basis van een keuze te voorkomen,
zijn de verkiezingen tevens geheim . In principe kan elke burger zich kandidaat stellen . In de
praktijk zijn het meestal partijen die hun lijsten met kandidaten voorleggen aan de kiezer .
De verkozenen zetelen in het parlement . 1 Ze hebben daar een opdracht en een mandaat .
Ze moeten de wetten goedkeuren die volgens hen nodig zijn om het land te besturen . Een
dergelijk systeem wordt een representatieve of vertegenwoordigende democratie genoemd .
Verkozen mandatarissen kunnen niet zonder meer naar eigen goeddunken handelen . Volgens
de geest van de representatieve democratie, worden ze geacht in naam van het volk te handelen
. In de Belgische Grondwet staat letterlijk dat alle macht bij de natie, oftewel bij het volk,
berust .
Tijdens de verkiezingen kan de kiezer een oordeel vellen over de manier waarop zijn vertegenwoordigers
hun mandaat hebben uitgeoefend . In theorie is dat de macht van het volk . In
de praktijk is evenwel gebleken dat de partijen en vooral de partijleiders, steeds meer macht
hebben verworven . Het zijn de partijleidingen die de politiek uitstippelen en de parlementsleden
die die politiek uitvoeren in het parlement . Vandaar dat er soms discussies ontstaan over
het mandaat van volksvertegenwoordigers . Is dat een mandaat van de kiezers of een mandaat
van de partij?
Het gebeurt immers wel eens dat een verkozene van partij verandert . De betrokken partij is
meestal van mening dat de verkozene zijn mandaat weer ter beschikking van zijn oude partij
moet stellen . Dat biedt de partij immers de mogelijkheid de oude mandataris door een opvolger
te vervangen . De verkozene beweert meestal dat hij zijn mandaat van de kiezer heeft
gekregen en dat hij bijgevolg tot aan de volgende verkiezingen mag aanblijven .
1. Niet enkel in het parlement
zitten verkozenen. Ook in de
gemeente- en de provincie-
raden zitten verkozen
vertegenwoordigers.
Module 2: Democratie en rechtsstaat 49

50
2
De meerderheid beslist
In een democratie is er plaats voor meningsverschil en debat . Ons parlementaire systeem blijkt
daarbij een werkbare methode om belangenconflicten te regelen en te beheersen . Na debat
neemt de meerderheid de beslissingen . Het begrip ‘meerderheid’ moet in dat geval letterlijk
worden opgevat . Het gaat om meer dan de helft van de betrokkenen .
In het gewone politieke taalgebruik wordt met ‘de meerderheid’ vaak iets anders bedoeld,
namelijk de partijen die hebben afgesproken de regering in het parlement te steunen . De partijen
die niet tot de meerderheid behoren, vormen de oppositie .
Een stemming in het parlement verloopt niet altijd meerderheid tegen oppositie . Partijen of
afzonderlijke vertegenwoordigers van de oppositie stemmen wel eens mee met de meerderheid
. Soms gaat het zelfs om een wisselmeerderheid . In dat geval stemt een deel van de meerderheidspartijen
met de oppositie mee en omgekeerd . In het Belgische parlement is dat onder
meer bij de goedkeuring van de abortuswetgeving gebeurd .
In België en de meeste andere westerse landen komt een parlementaire meerderheid haast
altijd door coalitievorming tot stand .
U .K . House of Commons
De VS en Groot-Brittannië vormen de opvallendste uitzonderingen . In die landen wisselen
twee partijen elkaar af aan de macht . Het lijkt wel of de meerderheid van de kiezers zich beurtelings
voor een van beide partijen uitspreekt . In de praktijk blijken de meeste kiezers, voor
zover ze al aan de verkiezingen deelnemen, jarenlang trouw voor dezelfde partij te stemmen .
Slechts een minderheid van de kiezers, vaak niet meer dan zo’n tien procent, kiest regelmatig

voor een andere partij . Politicologen noemen die groepen ‘de vlottende kiezers’ .
Sommige commentatoren hebben hun bedenkingen bij de vlottende kiezers . Zij vinden dat
een minderheid van vlottende, wispelturige kiezers beslist wie over de meerderheid kan beschikken
. Andere commentatoren zijn dan weer van mening dat die minderheid net heel bewust
stemt en telkens opnieuw wikt en weegt . Die standpunten vallen moeilijk te bewijzen .
Een trouwe kiezer die steeds voor eenzelfde partij stemt, is niet noodzakelijk een onnadenkende
gewoontestemmer . Hij kan evengoed uit overtuiging trouw blijven .
Het verschijnsel van de vlottende kiezer speelt trouwens ook in landen als België een rol . Aangezien
in dit land veel partijen naar de gunst van de kiezer dingen, kan een verschuiving van
een paar procent in de onderlinge machtsverhoudingen een andere coalitie opleveren . Een
partij die enkele procenten vooruitgang heeft geboekt, spreekt in die omstandigheden dan
ook vrij snel over een verkiezingsoverwinning .
Volgens recente onderzoeken zou het aantal vlottende kiezers in België de afgelopen jaren tot
30 procent zijn gestegen . Als die groep volledig uit bewuste kiezers bestaat, is er geen reden
om aan onze democratie te twijfelen .
De oppositie
Beslissingen worden in het parlement soms met eenparigheid van stemmen genomen . Als
een beslissing evenwel door een meerderheid wordt genomen, moet er automatisch ook een
minderheid zijn . Die minderheid wordt de oppositie genoemd .
Aangezien iedereen de beslissingen van de meerderheid moet eerbiedigen, kunnen de spanningen
tussen de minderheid en de meerderheid soms hoog oplopen . Dat was onder meer
het geval in de jaren 50, toen een meerderheid van bijna 57 procent van de Belgen zich voor
de terugkeer van Leopold III had uitgesproken . De anti-Leopoldistische minderheid verzette
zich toen bijzonder heftig . Enkele jaren later wilde een meerderheid van socialisten en liberalen
een nieuwe onderwijswetgeving invoeren . Even leek het of het land aan de rand van een
burgeroorlog balanceerde . De aanhangers van het vrij onderwijs voelden zich door het wetsontwerp
benadeeld en trokken de straat op .
Dergelijke onlusten ontstaan telkens wanneer een minderheid zich zozeer in haar fundamentele
rechten gekrenkt voelt dat ze zich niet bij een beslissing kan neerleggen . Dat is een van de
redenen waarom met betrekking tot delicate materies vaak voor een gekwalificeerde meerderheid
wordt geopteerd . Voor kwesties die in de gemeenschappen gevoelig liggen, is in dit land
een tweederdemeerderheid en een gewone meerderheid in beide taalgroepen nodig . Ook
om de Grondwet te wijzigen, is een tweederde meerderheid vereist . De meerderheidsvereiste
moet de stabiliteit van het politieke systeem waarborgen .
De rechten van de minderheid vormen een belangrijk democratisch principe . In sommige
gevallen geniet een minderheid zelfs een speciale bescherming . Godsdienstige of levensbeschouwelijke
minderheden, zoals de moslims, de protestanten of de vrijzinnigen, hebben in
België dezelfde rechten als de katholieken . Volgens de taalwetgeving heeft de Vlaamse min-
Module 2: Democratie en rechtsstaat 51

52
2
derheid in Brussel dezelfde rechten als de Franstaligen . Wettelijk gezien, staan het Nederlands
en het Frans in het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest op gelijke voet . Hoewel slechts 40 procent
van de Belgische bevolking Franstalig is, staat in de Grondwet dat de federale regering
evenveel Franstalige als Nederlandstalige ministers moet tellen . In zes rond Brussel gelegen
Vlaamse gemeenten en in een aantal gemeenten langs de taalgrens, genieten de Franstalige
inwoners bepaalde faciliteiten . Dat betekent dat ze op het vlak van het taalgebruik over speciale
rechten beschikken .
Dat een minderheid zich bij de beslissingen van de meerderheid moet neerleggen, betekent
uiteraard niet dat die minderheid niet langer voor haar standpunten kan blijven ijveren . Het
staat elke minderheid immers vrij te trachten de meerderheid te verwerven en genomen beslissingen
weer ongedaan te maken . In België gebeurt het niet zo vaak dat een nieuwe meerderheid
de maatregelen van de vorige meerderheid systematisch terugschroeft . Aangezien de
Belgische politieke partijen haast altijd een coalitie moeten aangaan om een meerderheid te
vormen, leiden de spanningen tussen minderheid en meerderheid in dit land zelden tot echte
breuken . Daardoor blijven de politieke verschillen tussen de elkaar opvolgende meerderheden
beperkt . De hierboven aangehaalde conflicten, de koningskwestie en de schoolstrijd, vormen
uitzonderingen op die regel .
Directe democratie
De vertegenwoordigende democratie is niet de enige mogelijke
vorm voor een democratische rechtstaat . Een democratie
kan de burgers ook rechtstreeks laten deelnemen aan
de besluitvorming .
In een paar Zwitserse kantons bestaat een zeer directe vorm
van democratie . De bevolking wordt op een plein samengeroepen
en moet bij handopsteking stemmen . Het is evident
dat een zo vergaande vorm van directe democratie tot praktische
problemen leidt wanneer de schaal groter wordt .
Een andere methode voor directe democratie is het referendum.
Een referendum is een vrij eenvoudig en direct middel om
na te gaan of de meerderheid van de bevolking achter een
beleidsvoorstel staat . De bevolking krijgt de vraag om zich
voor of tegen een voorstel uit te spreken . Als het een bindend
referendum betreft, gaat het om een zeer directe
vorm van democratie . Het voorstel is meteen definitief verworpen
of aangenomen .
Het referendum biedt de burger de mogelijkheid zich rechtstreeks
uit te spreken . De tussenschakel van de volksvertegenwoordiging
en het parlementaire debat is opgeheven .
Het noodzakelijke debat wordt, onder meer via de media,
in de samenleving gevoerd .

De mogelijkheid om beleidsopties aan een referendum te onderwerpen, bestaat in verscheidene
landen . Italië en Zwitserland maken hier regelmatig gebruik van . In die landen kunnen de
burgers trouwens zelf het initiatief nemen . Indien ze voldoende handtekeningen verzamelen,
kunnen ze zelf een referendum afdwingen . Veel Europese regeringen, onder meer die van Denemarken,
Noorwegen, Ierland, Zweden, Finland, Frankrijk, Oostenrijk en Zwitserland, hebben
hun bevolking over het lidmaatschap van de Europese Unie geconsulteerd .
Een referendum heeft ook heel wat nadelen . Een niet onbelangrijk probleem is de manier
waarop de vraag wordt geformuleerd . Hoewel de burger met ja of neen hoort te antwoorden,
gaat het bij referenda vaak over ingewikkelde, moeilijk in een paar regels te vatten materies . In
2005 spraken de Nederlanders en de Fransen zich in een referendum uit tegen een Europese
Grondwet, of het “Verdrag tot vaststelling van een Grondwet voor Europa” . De referendumvraag
in Nederland was: Bent u voor of tegen instemming door Nederland met het Verdrag tot
vaststelling van een Grondwet voor Europa? Op het stembiljet stonden vervolgens de antwoordmogelijkheden
‘voor’ en ‘tegen’ . Maar de inhoud van die Europese Grondwet stond uiteraard
niet op het stembiljet .
Strikt genomen, kent de Belgische Grondwet geen referenda . Tijdens de koningskwestie is wel
een volksraadpleging gehouden . 2 De regering was niet verplicht met de resultaten rekening te
houden . Maar het is natuurlijk moeilijk voor een regering om eerst de bevolking te raadplegen
en daarna de resultaten van die bevraging vlotjes te negeren .
Onze gemeenten kunnen ook hun inwoners raadplegen . Maar de burger is niet verplicht aan
een dergelijke raadpleging deel te nemen en het gemeentebestuur is niet verplicht met de
uitslag rekening te houden . Volksraadplegingen hebben dus een zuiver adviserende functie .
Als minder dan 40 procent van de kiesgerechtigde gemeentebewoners aan de raadpleging
deelneemt, is de gemeente ook niet verplicht de stemmen te tellen .
De inwoners van een gemeente kunnen hun gemeentebestuur echter ook verplichten een
raadpleging te organiseren . Minstens 10 procent van de kiesgerechtigde inwoners moet de
aanvraag ondertekenen . Bovendien kan een dergelijke raadpleging enkel op een gemeentelijke
bevoegdheid betrekking hebben .
De scheiding der machten
In een democratie moet de macht verdeeld worden over verschillende instellingen . Dat kan
soms inefficiënt en tijdrovend lijken, maar een concentratie van macht binnen één instelling of
bij een kleine groep personen leidt tot dictatuur .
In het Ancien Régime nam de absolute vorst alle beslissingen . Bovendien voerde de koning
de beslissingen zelf uit via de ministers die hij zelf aanstelde en naar goeddunken ontsloeg, en
vertelde hij de rechters welke vonnissen ze moesten vellen tegen de mensen die zich niet aan
de koninklijke beslissingen onderwierpen . Controle op het beleid van de vorst was zo goed als
onmogelijk . Behalve in Engeland, heerste in alle Europese landen een absolute bestuurlijke en
gerechtelijke willekeur .
2. In 1950 is de Belgische
bevolking gevraagd
zich voor of tegen de
terugkeer op de troon
van koning Leopold III
uit te spreken. Zijn
houding tijdens de
Tweede Wereldoorlog
had namelijk tot een
controverse geleid.
Module 2: Democratie en rechtsstaat 53

54
2
!
De verlichtingsfilosoof Charles de Montesquieu had in Engeland geleerd dat een scheiding
van de verschillende machten willekeur kon vermijden . De wetgevende, de uitvoerende en
de rechterlijke macht moest aan drie verschillende, onafhankelijk van elkaar functionerende
instanties worden toebedeeld . Het parlement heeft de wetgevende macht . In het parlement
komen de bestuursregels en de algemene beslissingen tot stand . De regering vormt de uitvoerende
macht en stelt de nodige concrete bestuursdaden om de door het parlement ingevoerde
regels en genomen beslissingen uit te voeren . De hoven en rechtbanken vormen de
rechterlijke macht en beoordelen eventuele overtredingen en geschillen .
Arrestatie van Voltaire
Lettres de cachet
De lettres de cachet waren ten tijde van Lodewijk XIV en andere Franse vorsten
besluiten van de koning of de regering die met het koninklijke zegel
(cachet) gesloten werden . Tegen zo’n besluit was geen beroep mogelijk .
De lettres de cachet werden voor diverse doelen gebruikt, maar zijn het
meest bekend van de veroordeling van personen zonder mogelijkheid van
verdediging en beroep . De Franse koningen Lodewijk XIV en Lodewijk XV
misbruikten hun macht om lettres de cachet uit te vaardigen tegen filosofen
die kritiek durfden uit te brengen op het vorstelijke absolutisme .
“Wanneer de uitoefening van de wetgevende macht en van de uitvoerende
macht aan één persoon of aan één instantie toebehoort, dan is er geen
vrijheid, omdat men kan vrezen dat de alleenheerser of de instantie naar
willekeur wetten kunnen geven die zij naar willekeur kunnen uitvoeren .
Evenmin bestaat er vrijheid waar de rechterlijke macht niet gescheiden
is van de wetgevende en de uitvoerende macht . Als de rechterlijke macht
met de wetgevende macht verbonden zou zijn, dan zou daarmee een onbeperkte
macht opgericht worden over leven en vrijheid van de burgers,
want een rechter zou zelf wetten kunnen opstellen . Als de rechterlijke
macht met de uitvoerende macht verbonden zou zijn, zou de rechter zijn
besluiten met de macht van een onderdrukker kunnen uitvoeren .”
(Charles de Montesquieu in ‘De l’esprit des lois’, 1748)
De scheiding der machten behoort tot de basisbeginselen van de democratische rechtsstaat .
In de praktijk zijn de drie machten evenwel nooit volledig gelijkwaardig . Bovendien is men er
nooit in geslaagd de scheiding der machten strikt in de hand te houden .
Dictatuur of totalitarisme
Vele staten passen de democratische principes niet toe . Dergelijke regimes worden meestal
dictatoriaal, autoritair of totalitair genoemd . In dergelijke gevallen berust de macht bij één persoon
en bij de kleine groep rond hem . Op het eerste gezicht lijkt een dictatuur op de oude absolutistische
koninkrijken van het ancien régime of op de rijken uit het oude Midden-Oosten .

Er is echter een historisch verschil . In de oude samenlevingen was een democratisch systeem
gewoon ondenkbaar . De Atheense democratie was een uitzondering die zich tot de stad
Athene beperkte en die minder dan twee eeuwen duurde . Bovendien kan Athene bezwaarlijk
een echte democratie worden genoemd . De vrouwen, de zeer talrijke niet-Atheense inwoners
en de slaven, die nog talrijker in aantal waren, mochten niet aan het democratische bestuur
deelnemen . In de pre-industriële samenlevingen waren de sociale verschillen tussen de verschillende
bevolkingsgroepen zo groot dat niemand er ooit aan dacht al die mensen vrij of
elkaars gelijken te noemen . Iedereen was immers diep van de hiërarchische maatschappelijke
verhoudingen doordrongen . Die verhoudingen werden bevestigd door de priesterkaste van
het enige toegestane geloof, de vertolkers van het officiële denken .
Een totalitair systeem is iets heel anders . De democratische staatsvorm en de mensenrechten
worden vandaag als een verworvenheid en zelfs als een universele norm beschouwd . Net om
die reden gebruiken dictaturen vaak aan de democratie ontleende elementen . Die elementen
hebben evenwel geen democratische inhoud . De dictators gebruiken ze enkel als een alibi
voor hun totalitaire regime . Ze organiseren geregeld verkiezingen, maar ze zorgen er tegelijkertijd
voor dat het niet om vrije verkiezingen gaat . Ze laten slechts één enkele partij toe, ze
maken het de kiezer onmogelijk zijn stem in het geheim uit te brengen of ze knoeien met de
uitslag . Dictaturen beschikken vaak over een schijnparlement . In dat parlement zetelen uitsluitend
of hoofdzakelijk marionetten van de dictator of van zijn clan . Dictaturen beschikken
meestal ook over een grondwet . Aangezien dictators zich het principe van de scheiding der
machten niet aantrekken, wordt die grondwet zeer rekbaar of helemaal niet toegepast .
Een totalitair regime onderwerpt het openbare leven of zelfs de hele maatschappij inclusief de
privéverhoudingen tussen gezinsleden, aan een dwingende levensbeschouwing of ideologie .
Soms moet die ideologie de verregaande greep op het alledaagse leven opsmukken . Soms gebruikt
een tiran een ideologie als dekmantel om zijn totalitaire greep te verstevigen, te handhaven
of te verdoezelen . In sommige gevallen is de ideologie van de dictator uit een oprechte
zorg voor de belangen van het volk en van de hele samenleving voortgekomen . Aangezien
de scheiding der machten niet is doorgevoerd, wordt de toepassing van de ideologie niet op
misbruiken gecontroleerd . Aangezien de meningsuiting niet vrij is, kunnen verschillende belangen
niet kenbaar worden gemaakt of tegen elkaar worden afgewogen . De verkiezingen zijn
niet vrij . Dat houdt in dat het volk niet kan beslissen . Niemand kan de machthebbers beletten
hun macht te misbruiken, ook al was dat oorspronkelijk niet hun bedoeling .
Het probleem met autoritaire regimes is dat er ongeveer evenveel tussenvormen als ondemocratische
staten zijn . Het is niet altijd even duidelijk of een staat democratisch of autoritair
wordt geleid . Indien de plaatselijke sterke man ten gevolge van correcte verkiezingen aan de
macht komt, wordt het pas echt lastig . We mogen immers niet vergeten dat Adolf Hitler na
democratische verkiezingen kanselier van Duitsland is geworden . Zijn partij heeft toen wel
het hoogste percentage van de stemmen maar niet de absolute meerderheid behaald . Hoe
democratisch of autoritair worden landen als Turkije, Zuid-Korea of Iran bestuurd?
Module 2: Democratie en rechtsstaat 55

56
2
!
Is België een democratie?
Is België een democratie? Is België democratischer dan zijn buurlanden? Wat is het
meest democratische land in de wereld? En welk land staat helemaal onderaan? Hoe
democratisch zijn landen als bijvoorbeeld Pakistan, Rusland, Haïti en de Democratische
Republiek Congo? Geen eenvoudige vragen, want hoe ga je het democratische
gehalte van een land bepalen, en hoe kun je democratieën met elkaar vergelijken?
De Economist Intelligence Unit (EIU), een Brits onderzoekscentrum, heeft in 2006 een
grootschalig onderzoek uitgevoerd naar democratie in zowat alle landen van de wereld
. De EIU gaat uit van het standpunt dat onderzoeksmethodes die alleen maar de
mate van politieke en burgerlijke vrijheden in een land weergeven, een veel te beperkt
beeld geven van democratie . Bepaalde kwalitatieve aspecten van democratie moeten
ook in beeld gebracht worden . Daarom stelde de EIU voor zijn onderzoek 60 indicatoren
op die gegroepeerd werden in de volgende 5 categorieën:
1. Het verloop van de verkiezingen en de reële aanwezigheid van politiek
pluralisme
Er wordt nagegaan in welke mate zowel nationale, regionale als lokale verkiezingen
vrij en eerlijk verlopen, of de stemming geheim is en of de veiligheid van de kiezers
gegarandeerd is, of de kiezers de keuze hebben tussen verschillende partijen en kandidaten,
of alle partijen gelijke kansen hebben om campagne te voeren enzovoort .
2. Respect voor de burgerlijke vrijheden
Dit houdt respect voor de mensenrechten in zoals opgesteld in de belangrijkste internationale
verdragen, inclusief de wettelijke bescherming van minderheden . Een ander
aspect daarvan is de mogelijkheid van een eerlijke rechtsgang via onafhankelijke en
onpartijdige rechtbanken .
3. Het functioneren van het staatsbestuur
In een democratie zijn politieke beslissingen gebaseerd op het meerderheidsbeginsel .
Maar als democratisch genomen beslissingen niet uitgevoerd (kunnen) worden, is democratie
een lege huls .
4. De politieke cultuur
Democratie is meer dan de som van alle democratische instellingen . Een cultuur van
passiviteit en apathie, en een te gedweeë bevolking gaan niet samen met een gezonde
democratische politieke cultuur . Een gezonde democratische politieke cultuur houdt
ook in dat de verliezende partijen en hun aanhangers zich neerleggen bij het oordeel
van de kiezers (als de verkiezingen althans eerlijk zijn verlopen), en een vreedzame
machtsoverdracht mogelijk maken .

5. Politieke participatie
Eén aspect van politieke participatie is deelnemen aan verkiezingen . Maar een verkozen
staatsbestuur is slechts een onderdeel van een breder sociaal weefsel van instellingen,
politieke organisaties en verenigingen waarin burgers hun stem kunnen laten
horen en zich actief inzetten . Democratieën bloeien wanneer burgers uit alle lagen van
de bevolking deelnemen aan het openbare debat, lid worden van politieke partijen,
mandatarissen kiezen enzovoort . Zonder die brede, ondersteunende participatie is democratie
slechts een zaak van een kleine elite .
Het onderzoek leverde verrassende en interessante resultaten op . De EIU kwam tot een
indeling van de landen in vier soorten regimes:
1 . volwaardige democratieën
2 . onvolkomen (of mank lopende ) democratieën
3 . gemengde regimes
4 . autoritaire regimes
Bijna de helft van alle landen kan als een democratie beschouwd worden, maar slechts
28 landen vallen onder de noemer ‘volwaardige democratie’ . België valt daar ook onder,
maar staat slechts op de 20e plaats, een plaats die het deelt met Japan . Het meest
democratische land is Zweden, gevolgd door IJsland, Nederland, Noorwegen en Denemarken
.
Helemaal onderaan staat Noord-Korea, voorafgegaan door de Centraal-Afrikaanse Republiek,
Tsjaad, Togo en Myanmar uit een lijst van 55 autoritaire regimes .
Tot de onvolkomen democratieën (54 landen) behoren bijvoorbeeld Zuid-Afrika, Italië (!),
India, Brazilië en Indonesië .
Gemengde regimes (30 landen) zijn bijvoorbeeld Albanië, Turkije, Thailand, Mozambique
en Rusland .
Gedetailleerde informatie (in het Engels) over het onderzoek vindt u via www .economist
.com/media/pdf/DEMOCRACY_INDEX_2007_v3 .pdf (30-03-2009)
Module 2: Democratie en rechtsstaat 57

58
2
2. De Grondwet
De Belgische Grondwet
De basisprincipes van onze democratische rechtsstaat zijn vastgelegd in de Grondwet . De
Grondwet behandelt de grondrechten van de burgers, legt vast hoe onze instellingen werken
en hoe de macht verdeeld is . In de democratie is de Grondwet de basistekst voor alle wetten .
De Grondwet mag daarom niet te makkelijk te wijzigen zijn, daar moet goed over nagedacht
worden . Voor een grondwetswijziging is dan ook een speciale procedure uitgewerkt . Om de
Grondwet te wijzigen is een tweederdemeerderheid nodig en de Grondwet wijzigen werd in
onze rechtsstaat opgedragen aan twee parlementen .
• Het eerste parlement (de pre-constituante) moet bepalen welke artikels van de Grondwet
er gewijzigd kunnen worden na verkiezingen . Dit parlement kan dus zelf geen artikels
van de Grondwet wijzigen, maar moet het eens worden over welke artikels er gewijzigd
kunnen worden .
Wanneer de pre-constituante artikels van de Grondwet voor herziening vatbaar verklaart,
dan wil dat ook meteen zeggen dat dat parlement zich ontbindt en dat er 40
dagen later verkiezingen gehouden moeten worden .
• Na de verkiezingen wordt er een nieuw parlement gevormd volgens de uitslag van de
verkiezingen . Dit parlement mag dan wijzigingen aanbrengen aan de Grondwet, maar
alleen aan die artikels die door het vorige parlement voor herziening vatbaar werden
verklaard .
De bedoeling van die procedure over twee parlementen is de stabiliteit van de Grondwet te
garanderen . Doordat het wijzigen van de Grondwet over twee legislaturen wordt gespreid,
zullen de wijzigingen een thema in de verkiezingen worden . De kiezers kunnen zich tijdens de
verkiezingen uitspreken over de hervormingen die ze al dan niet wensen .
“Constitution de la patrie” (allegorie): te bewonderen in de senaat © FVD

België is een grondwettelijke, parlementaire en erfelijke monarchie . De Grondwet werd na de
onafhankelijkheid in 1830 opgesteld .
Onmiddellijk na de opstand tegen de Nederlandse vorst heeft een aantal vooraanstaande burgers
zich als ‘vertegenwoordigers van de natie’ opgeworpen . Bij het opstellen van de Grondwet
hebben die heren zich laten inspireren door principes die terug te vinden zijn in de Brabantse
Blijde Intrede (1356), in de Brabantse Omwenteling (1789) en in de Amerikaanse ‘Declaration
of Independence’ (1776) .
De Belgische Grondwet is gedurende 140 jaar nagenoeg ongewijzigd gebleven . De huidige
Grondwet is echter het resultaat van heel wat herzieningen . Het land is van een unitaire naar
een federale staatsstructuur geëvolueerd . Wat de fundamentele democratische principes betreft,
verschilt de huidige Grondwet echter weinig van de in 1831 opgestelde tekst . Dat zegt
veel over het scherpe inzicht van de toenmalige opstellers en over de duurzaamheid van het
parlementaire systeem .
Volgens de Belgische Grondwet gaat alle macht uit van de natie of, met andere woorden, van
het volk . In 1830 beschikte echter slechts één procent van de bevolking over stemrecht . Enkel
de mensen die voldoende belastingen betaalden, mochten een stem uitbrengen . De welgestelde
burgers die de Grondwet hebben opgesteld, zagen hierin helemaal geen tegenstrijdigheid
. Wie stemrecht wilde, moest er gewoon voor zorgen een voldoende hoge belastingaanslag
te krijgen . De redenering luidde dat iedereen in een vrije en gelijke samenleving daarvoor
voldoende kansen kreeg .
De Grondwet en de deelstaten
De recente grondwetsherzieningen slaan nagenoeg allemaal op de staatsstructuur . Vanaf
1970 is België geleidelijk tot een federale staat omgebouwd . Vlaanderen en Wallonië vormen
de deelstaten van die federale staat . Het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest heeft niet helemaal
het statuut van een volwaardige deelstaat . (zie ook module 4)
De deelstaten hebben geen eigen grondwet . De Belgische Grondwet geldt ook op regionaal
niveau als de hoogste rechtsnorm . De deelstaten moeten er steeds voor waken dat hun eigen
regelgeving niet in strijd is met de Belgische Grondwet . Een regionaal parlement heeft niet de
bevoegdheid de Grondwet te wijzigen .
Module 2: Democratie en rechtsstaat 59

60
2
3. Naargelang het parlement
spreken we over
wetten (federale parlement),
decreten (Vlaams
Parlement, Waals parlement,
parlement van de Franse
Gemeenschap, parlement
van de Duitstalige Gemeenschap)
of ordonnanties
(Brussels Hoofdstedelijk
Parlement)
3. De drie grondwettelijke machten
De scheiding der machten moet voorkomen dat teveel macht aan één instantie toebehoort
en moet ervoor zorgen dat de machten elkaar controleren . In de praktijk zijn de
machten echter niet volledig gescheiden en zijn ze ook niet volledig gelijkwaardig .
De wetgevende macht
De wetgevende macht wordt door een parlement uitgeoefend 3 . Parlementsleden kunnen
voorstellen indienen en over ontwerpen van de eigen regering debatteren . Regeringen nemen
zelf het wetgevende initiatief en dienen wetsontwerpen in . Ze doen dus ook een deel van het
werk van de wetgevende macht .
Als een parlement eenmaal een voorstel of een ontwerp heeft goedgekeurd, moet het ook
nog worden bekrachtigd . Op het federale niveau bekrachtigt de koning de goedgekeurde
wetsvoorstellen of -ontwerpen . Op die manier behoort de koning ook gedeeltelijk tot de wetgevende
macht . Naast de handtekening van de koning staat steeds de handtekening van een
minister ‘die daardoor alleen reeds ervoor verantwoordelijk wordt’, zoals in artikel 106 van de
Grondwet te lezen staat . De bevoegdheden van de koning gelden enkel voor het federale niveau
. Decreten of ordonnanties worden door de respectieve regeringen bekrachtigd .
Wetten, decreten en ordonnanties moeten tot slot ook worden bekendgemaakt . Pas wanneer
ze in het Belgisch Staatsblad zijn gepubliceerd, worden ze van kracht en worden ze bindend .
Aangezien een parlement wetten, decreten of ordonnanties goedkeurt, moeten de verschillende
parlementen ook kunnen controleren of hun beslissingen behoorlijk worden uitgevoerd .
De uitvoering is de taak van de regering . De controle op de werking van die regering is een
belangrijke taak van een parlement .
De uitvoerende macht
De uitvoerende macht moet de beslissingen van de wetgevende macht uitvoeren . Volgens de
Grondwet berust de uitvoerende macht op het federale niveau bij de koning en bij de regering .
De federale regering voert de wetten uit door middel van koninklijke besluiten (KB’s) . Ook de
KB’s worden door één of meer ministers en door de koning ondertekend .
Op het Vlaamse niveau wordt de uitvoerende macht door de Vlaamse Regering uitgeoefend
en door het Vlaams Parlement gecontroleerd . Hier zijn geen KB’s maar Besluiten van de Vlaamse
Regering .

De rechterlijke macht
De rechterlijke macht moet bij het beoordelen van geschillen, misdrijven en misdaden de wetten
toepassen en recht spreken . De rechterlijke macht wordt door de hoven en de rechtbanken
uitgeoefend . Het principe van de scheiding der machten indachtig, zijn de hoven en rechtbanken
onafhankelijk van de beide andere machten . Om die reden worden rechters voor het leven
benoemd en kunnen ze enkel na het doorlopen van een lange en ingewikkelde procedure
worden afgezet .
Aangezien ze niet in dienst van de uitvoerende macht staan, zijn rechters geen ambtenaren .
Er is een minister van Justitie, maar die mag zich niet met de rechtspraak bemoeien . Hij kan
geen rechtszaken blokkeren . Hij kan rechters evenmin vragen op een geveld vonnis terug te
komen . Hij kan de magistratuur enkel algemene richtlijnen opleggen . De strafvervolging is
voor de minister van Justitie absoluut verboden terrein . Voor de strafuitvoering is de minister
van Justitie wel verantwoordelijk .
Aangezien België enkel rechtbanken en hoven op het federale niveau kent, oefenen de regionale
overheden geen eigen rechterlijke macht uit .
Parlementaire immuniteiten
De parlementaire immuniteit (het onttrokken zijn aan de normaal geldende rechtsregels of
gezagsuitoefening) is voor alle overheden in ons land op dezelfde manier geregeld . Tijdens
hun mandaat hebben de volksvertegenwoordigers parlementaire onverantwoordelijkheid en
onschendbaarheid .
Parlementaire onverantwoordelijkheid
Parlementsleden kunnen niet gerechtelijk worden vervolgd voor een mening die ze als volksvertegenwoordiger
hebben geuit, ook niet na afloop van hun mandaat . Met het principe van
de parlementaire onverantwoordelijkheid wil de grondwetgever voorkomen dat parlementsleden
door de inmenging van andere overheden (bv . de rechterlijke macht) niet vrij zouden
zijn om een politieke mening te verkondigen . Het is een middel om de onafhankelijkheid van
het parlement te garanderen . Een parlementslid moet de mogelijkheid hebben om zijn functie
uit te uitoefenen en zijn mening te uiten zonder vrees om te worden vervolgd . Het moet
dan wel gaan om een mening en bijvoorbeeld niet om gewelddaden om die mening kracht
bij te zetten . De onverantwoordelijkheid blijft ook beperkt tot het uitoefenen van het ambt en
geldt niet voor het optreden als privé-persoon .
Ook de ministers kunnen niet worden vervolgd of aan een onderzoek onderworpen voor een
mening die ze kenbaar hebben gemaakt in de uitoefening van hun ambt .
Module 2: Democratie en rechtsstaat 61

62
2
Parlementaire onschendbaarheid
Parlementsleden kunnen maar worden aangehouden of voor een rechtbank gebracht, als het
parlement daartoe de toestemming geeft of als ze op heterdaad worden betrapt . De parlementaire
onschendbaarheid geldt alleen in strafzaken en niet voor burgerrechtelijke zaken .
De grondwetgever heeft willen vermijden dat de werking van de wetgevende macht zou worden
gehinderd door lichtzinnige of politiek geïnspireerde acties ten aanzien van volksvertegenwoordigers
. De parlementaire onschendbaarheid betekent niet dat volksvertegenwoordigers
strafrechtelijk immuun zouden zijn . Ze kunnen zoals iedereen vervolgd worden, maar
er moeten aanvullende procedureregels worden nageleefd . Zo zijn onderzoeksmaatregelen
mogelijk, maar voor een huiszoeking bijvoorbeeld is de aanwezigheid van de parlementsvoorzitter
of een door hem aangewezen volksvertegenwoordiger vereist .
Ministers die zich schuldig maken aan strafrechtelijke feiten bij de uitoefening van hun ambt
of daarbuiten, worden berecht voor het hof van beroep . Het parlement moet wel voorafgaand
de toestemming geven voor de dagvaarding en de aanhouding van de ministers .
De koning
Volgens de letter van de Grondwet is de koning het staatshoofd . Hij neemt deel aan de wetgevende
macht, doordat hij de wetten ondertekent . Als het hoofd van de uitvoerende macht
benoemt en ontslaat hij ministers (artikel 96 van de Grondwet) . Hij heeft de leiding over de
buitenlandse betrekkingen, hij voert het bevel over het leger en hij stelt het begin en het einde
van de oorlogstoestand vast (artikel 167 van de Grondwet) . Hij sluit internationale verdragen
af . Hij beschikt over een genaderecht . Hij heeft het recht om munten te slaan en om adellijke
titels en militaire ordes toe te kennen .
Nog steeds volgens de Grondwet heeft de koning geen persoonlijke macht . Dit staat duidelijk
vermeld in artikel 106 van de Grondwet . Hij kan nooit alleen handelen . De leden van de
regering zijn in feite verantwoordelijk voor de handelingen van de koning . De persoon van de
koning moet buiten de parlementaire debatten worden gehouden . In dat verband wordt vaak
gezegd dat ‘de kroon niet mag worden ontbloot’ . Dat principe geldt enkel voor de koning als
staatshoofd en als hoofd van de uitvoerende macht . Het geldt niet voor de koning als privépersoon
.
De bevoegdheden van de koning hebben al meer dan eens tot problemen geleid . Artikel 106
van de Grondwet stelt dat de handtekening van de koning vereist is om een wet rechtsgeldig
te maken . In artikel 33 van de Grondwet staat: “Alle machten gaan uit van de Natie” en in artikel
42 van de Grondwet staat te lezen: “de leden van beide kamers vertegenwoordigen de Natie” .
In artikel 36 van de Grondwet staat dan weer: “De federale wetgevende macht wordt gezamenlijk
uitgeoefend door de Koning, de Kamer van Volksvertegenwoordigers en de Senaat” .
Betekent dit dat de koning verplicht is om een door het parlement goedgekeurde wet te tekenen?
Kan de koning weigeren indien hij het met de voorliggende wet niet eens is? In 1990

heeft het parlement de wet betreffende abortus goedgekeurd . Koning Boudewijn heeft geweigerd
die wet te ondertekenen . Ze strookte immers niet met zijn geloofsovertuiging . Die
weigering heeft een kortstondige grondwettelijke crisis veroorzaakt . De regering heeft aangevoerd
dat de koning tijdelijk in de onmogelijkheid verkeerde te regeren en heeft de wet alleen
ondertekend .
Ook in de verhouding van de koning met de uitvoerende macht zijn er al problemen gerezen
. In de negentiende eeuw hebben de Belgische koningen de bevoegdheden die de Grondwet
hun verleende, zeer ruim geïnterpreteerd . Maar ook het zelfstandig optreden van koning
Leopold III in de Tweede Wereldoorlog heeft een zware crisis veroorzaakt . Die heeft uiteindelijk
in 1950 geleid tot zijn troonsafstand .
In de realiteit: raakpunten tussen de drie
machten
De bevoegdheden van de drie machten zijn in de Grondwet niet scherp afgelijnd . Bovendien
staan die bevoegdheden niet los van elkaar . De scheiding der machten betekent evenmin dat
de drie machten evenwaardig zijn . We schetsen hieronder waar en hoe de drie machten mekaar
raken of overlappen .
Parlementen keuren niet alleen wetten of decreten goed
Wat hieronder volgt, is van toepassing op alle parlementen van het land 4 . Wat geldt voor een
wet, geldt dus ook voor een decreet .
Het parlement keurt niet alleen wetten goed, maar controleert ook of die wetten behoorlijk
worden uitgevoerd . Zo kunnen de parlementsleden de regeringsleden interpelleren en vragen
stellen . Het is het parlement dat de regering het vertrouwen schenkt of ontneemt . Tot slot
heeft het ook de belangrijke taak om de begroting goed te keuren .
Op het federale niveau is het de Kamer van volksvertegenwoordigers die deze taken vervult .
Bij een interpellatie wordt een minister ter verantwoording geroepen over een aspect van zijn
of haar beleid . Als dat antwoord niet voldoet, kunnen de parlementsleden een motie van wantrouwen
tegen de regering indienen . Keurt de meerderheid die goed, dan moet de regering
aftreden . Meestal zorgt de regering of de partij van de betrokken minister er wel voor dat het
niet zo ver komt dat de regering moet aftreden . Er zal dan druk worden uitgeoefend op de
betrokken minister om ‘spontaan’ ontslag te nemen . In het Vlaams Parlement is een motie
van wantrouwen alleen ontvankelijk wanneer het een opvolger voorstelt . Men noemt dat een
constructieve motie van wantrouwen .
Het parlement kan dus de regering het vertrouwen ontnemen, maar doet dat nagenoeg nooit .
Het parlement ligt zelden of nooit aan de basis van een regeringscrisis . Partijen regelen problemen
het liefst buiten het parlement, onder partijleiders .
Het parlement kan ook rechterlijke bevoegdheden uitoefenen . Het kan namelijk speciale
4. De rol van parlementen is
bij uitbreiding van toepassing
op alle verkozen vergaderingen:
dus ook gemeente- en
provincieraden, regionale en
nationale parlementen.
Module 2: Democratie en rechtsstaat 63

64
2
parlementaire onderzoekscommissies oprichten . Zo’n onderzoekscommissie mag geen vonnissen
vellen . Ze kan echter alle onderzoeksdaden stellen die ze nodig acht om achter de waarheid
te komen, net zoals een onderzoeksrechter . Ze kan bijvoorbeeld getuigen en deskundigen
onder ede verhoren . Een getuige kan wel weigeren om een verklaring af te leggen . Zo
hebben we federale onderzoekscommissies gehad over de zaak Dutroux, over de bende van
Nijvel, de gebeurtenissen in Rwanda, de vrouwenhandel, de Fortiscommissie en in Vlaanderen
over de Kempische Steenkoolmijnen .
De feitelijke macht van de regering
(Ook dit deel is van toepassing op de verschillende regeringen van het land .)
Anders dan het uit de Grondwet blijkt, is het parlement niet de machtigste instelling in onze
democratische rechtsstaat . Al vanaf het ontstaan van België heeft het parlement een flink stuk
macht moeten afstaan aan de regering . Vandaag heerst er een feitelijk overwicht van de uitvoerende
macht - de regering - op het parlement .
Een regering treedt aan met een regeringsprogramma . Wil ze dat programma uitvoeren dan
moet ze in het parlement daarvoor de nodige decreten laten goedkeuren . Met andere woorden:
het wetgevende initiatief komt in het grootste deel van de gevallen van de regering .
Aangezien de meerderheid in het parlement het vertrouwen aan de regering heeft geschonken,
keurt het bijna altijd de wetsontwerpen van de regering goed . Wel brengt het vaak nog
wijzigingen aan .
Men spreekt in dat verband wel eens van een automatische meerderheid . Aangezien de partijen
van de meerderheid per definitie achter de regering staan, is de zelfstandigheid van het
gewone parlementslid erg beperkt . Zolang de partijen van de regeringsmeerderheid tevreden
zijn over het werk van de regering, geven ze hun parlementsleden instructies om die regering
te steunen . Aldus controleert het parlement de regering niet zozeer, maar schraagt ze haar .
Soms gaat de regering verder dan het nemen van wetgevende initiatieven . Het gebeurt dat zij snel wil
werken en geen tijd wil verliezen in een parlementair debat . De regering kan dan bijzondere-machtenwetten
aan het parlement vragen . Daarmee staat het parlement een deel van zijn macht aan de regering
af . Die hoeft dan niet meer elke nieuwe maatregel aan het parlement ter goedkeuring voor te leggen .
De toegenomen macht van de partijen is echter niet de enige verklaring voor het toegenomen
gewicht van de regering . Een land besturen wordt steeds ingewikkelder en vraagt steeds meer
specialisatie . Elke minister beschikt over een kabinet met persoonlijke medewerkers die hem
informeren en adviseren . Hij staat ook aan het hoofd van een uitgebreide administratie, namelijk
de ambtenaren van het ministerie (of departement) dat hij beheert . De minister kan dus op
een sterke dossierkennis steunen en hij kan rekenen op medewerkers die hem bijstaan .
Parlementsleden beschikken weliswaar over fractiemedewerkers en hebben soms zelfs een
persoonlijke medewerker in dienst, maar dat is veelal niet voldoende om echt weerwerk te
bieden . Bovendien blijft er weinig ruimte voor een kritische opstelling van de leden van de
meerderheid omdat elke coalitie uiteindelijk het resultaat is van een ingewikkelde evenwichtsoefening
. Die omstandigheden belemmeren de parlementaire controle op de regering .

De machten buiten het parlement
Buitenparlementaire machtsgroepen vormen een tegengewicht voor de macht van het parlement
en die van de regering: het gaat om werkgeversorganisaties, vakbonden, middenstands-
en landbouworganisaties, ziekenfondsen, artsensyndicaten, allerhande actie- en lobbygroepen
.
Een groot deel van de besluitvorming komt tot stand aan de onderhandelingstafel . De regering
onderhandelt met de sociale partners - de werkgevers, de vakbonden, de middenstand
- over de werkduur, het loonpeil, de arbeidsflexibiliteit, de sociale zekerheid, de concurrentienormen
enzovoort . Of zij overlegt met technocraten over allerlei oplossingen voor – ogenschijnlijk
technische – problemen, zoals het tracé van een spoorlijn of de uitbreiding van de
haven . Ook overeenkomsten tussen ziekenfondsen en artsengroeperingen gebeuren buiten
het parlement om . Zelden mengt het parlement zich daarin . Een nationaal afgesloten Collectieve
Arbeidsovereenkomst (CAO) tussen werkgevers en werknemers hoeft niet door het
parlement te worden goedgekeurd, ze heeft voor de ondertekenende partijen kracht van wet
zonder dat het parlement zich erover uitspreekt . Verder ontsnappen almaar grotere segmenten
van het maatschappelijk leven aan de controle van de verkozen politicus . In economische
aangelegenheden zoals de mondialisering van de economie, de verhuizing van bedrijven naar
lagelonenlanden, de overname van het ene bedrijf door het andere of de kapitaalstromen,
hebben onze regeringen nauwelijks een beslissende stem en het parlement helemaal geen .
Dat geldt ook voor kwesties zoals de wereldwijde uitbreiding van de informatietechnologie,
de mondiale milieuproblemen - stuk voor stuk evoluties die het uiterlijk voorkomen van onze
samenleving diepgaand beïnvloeden . Ook het beleid van internationale instellingen zoals de
Europese Centrale Bank (ECB), het Internationaal Monetair Fonds (IMF) of de Wereldhandelsorganisatie
(WTO) ontsnapt bijna volledig aan de controle van de verkozenen van het volk .
De principiële onafhankelijkheid van de rechterlijke macht
Alleen een rechterlijke macht die volledig onafhankelijk is, kan objectief en onpartijdig rechtspreken
. Alleen dan is de burger beschermd tegen andere burgers en tegen de eventuele
willekeur of kwade wil van het staatsgezag .
Maar de rechterlijke macht komt wel eens op het terrein van de wetgevende macht . Ze moet
namelijk voortdurend wetten, decreten, ordonnanties en besluiten interpreteren . Op die manier
beslist de rechterlijke macht in feite wat de wetgever met een wet bedoeld heeft en hoe
die wet moet worden uitgelegd, terwijl dat strikt genomen de taak van die wetgever zelf is .
Hoe duidelijker een wet geformuleerd wordt, hoe minder interpretatieruimte er is . Maar toch
blijft er altijd een interpretatiemarge voor de rechter .
Module 2: Democratie en rechtsstaat 65

66
2
De gemeenschappen en de gewesten
Vanzelfsprekend geldt het principe van de scheiding der machten ook op het niveau van de
gemeenschappen en de gewesten, dus ook op het niveau van de Vlaamse overheid . Maar er is
een belangrijk verschil . De gemeenschappen en de gewesten hebben geen eigen rechterlijke
macht . Er zijn alleen hoven en rechtbanken op federaal niveau . In de gewesten en de gemeenschappen
wordt de uitvoerende macht uitgeoefend door de gewest- en gemeenschapsregeringen
en gecontroleerd door hun respectieve parlementen, die uiteraard de wetgevende - in
dit geval de decretale – macht uitoefenen . Het parlement van het Brusselse Hoofdstedelijke
Gewest vaardigt ordonnanties uit . Aangezien de bevoegdheden van de koning alleen gelden
op het federale vlak, bekrachtigt hij geen decreten of ordonnanties . Dat doen de gewest- en
gemeenschapsregeringen .

4. Het gerecht
De rechterlijke macht spreekt recht . Zij past dus het recht toe: zij doet uitspraak bij geschillen
tussen burgers onderling en tussen burgers en de overheid en zij past het strafrecht toe op
personen die een misdrijf hebben gepleegd . De belangrijkste taak van de rechtspraak is niet
het veroordelen of straffen van burgers, maar bescherming en verdediging bieden wanneer
de rechten van burgers geschonden of bedreigd worden .
Anders dan de wetgevende macht (de parlementen) en de uitvoerende macht (de regeringen)
volgt de rechterlijke macht de federale staatsstructuur niet . De inrichting van hoven en rechtbanken
is enkel een federale bevoegdheid .
Rechtvaardige rechters
Voor het spreken van recht, baseren rechters zich niet alleen op de wetten die door de parlementen
worden goedgekeurd . Zij houden ook rekening met andere geschreven en ongeschreven
regels, met algemene rechtsbeginselen die vaak gebaseerd zijn op gebruiken door
de tijd heen, met de rechtspraak die door hoven en rechtbanken werd gedaan, met inzichten
uit de rechtsleer en met de billijkheid, los van de geldende wetteksten . Steeds belangrijker
wordt ook het internationaal recht, zoals de verordeningen en richtlijnen van de Europese
Unie, het Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele
Vrijheden en talrijke internationale verdragen .
Een beslissing van een rechter kan sterk ingrijpen in het leven van mensen . Daarom is het belangrijk
dat mensen die betrokken zijn in een rechtszaak, de garantie hebben dat die op een
eerlijke manier verloopt . De rechter moet dan ook een aantal fundamentele regels en algemene
rechtsbeginselen volgen, die het recht op een eerlijk proces moeten garanderen .
Die algemene rechtsbeginselen zijn:
1 . Iedereen heeft recht op toegang tot de rechter en niemand mag recht geweigerd worden
(het zogenaamde verbod van rechtsweigering) . Dat wil zeggen dat het gerecht niet
mag weigeren om uitspraak te doen over een geschil .
2 . De terechtzitting en de uitspraak moeten openbaar zijn . Elke burger heeft het recht om
een zitting van de rechtbank mee te maken en na te gaan of de rechter nauwgezet zijn
taak vervult . Alleen wanneer de openbaarheid van een zitting een gevaar zou opleveren
voor de openbare orde of voor de goede zeden, kan de rechter beslissen het proces
achter gesloten deuren te houden . Op de openbaarheid van de uitspraak van de rechter
kunnen geen uitzonderingen gemaakt worden .
3 . De uitspraak van de rechter moet gemotiveerd worden . De rechter moet in die motivatie
een antwoord geven op alle argumenten die door de partijen in de rechtszaak
werden ingeroepen .
De Rechtvaardige Rechters, paneel uit het
Lam Gods van de gebroeders Van Eyck
Module 2: Democratie en rechtsstaat 67

68
2
4 . De rechter is onafhankelijk en onpartijdig . Onafhankelijk betekent dat niemand de rechter
mag beïnvloeden . De wetgevende of de uitvoerende macht kan een rechter nooit
verplichten om een bepaalde uitspraak te doen . Om de onafhankelijkheid van de rechters
te waarborgen hebben zij een bijzonder statuut: ze zijn benoemd voor het leven
en ze kunnen nooit door de wetgevende of de uitvoerende macht afgezet worden . De
rechter mag ook niet partijdig zijn of de schijn van partijdigheid wekken . Hij mag zich
enkel laten leiden door argumenten die de partijen zelf aanbrengen in een rechtszaak
en bijvoorbeeld niet door argumenten uit de media .
5 . Er moet een uitspraak binnen een redelijke termijn zijn . Dit beginsel staat in het Europees
Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden
.
De organisatie van de rechterlijke macht
Er zijn verschillende niveaus van rechtspraak . Die structuur heeft drie doelstellingen:
• hoven en rechtbanken zijn gespecialiseerd naargelang het soort geschil;
• tegen een uitspraak van een rechtbank kan men in beroep gaan bij een hogere rechtbank
(één uitzondering: tegen een uitspraak van het hof van assisen kan men niet in
hoger beroep, men kan wel naar het Hof van Cassatie gaan, zie verder);
• men wil hoven en rechtbanken zo dicht mogelijk bij de mensen brengen die er hun
problemen willen regelen .
Er zijn in België 187 gerechtelijke kantons, die allemaal een vredegerecht hebben . Een gerechtelijk
kanton valt samen met het grondgebied van één of meer gemeenten .
Er zijn 27 gerechtelijke arrondissementen, met een rechtbank van eerste aanleg, een arrondissementsrechtbank,
een arbeidsrechtbank en een rechtbank van koophandel . In de hoofdplaats
van elk gerechtelijk arrondissement is er ook een politierechtbank, met nog extra politierechtbanken
in Vilvoorde, Sint-Niklaas, Aalst en Halle .
Er zijn 5 hoven van beroep, met een eigen rechtsgebied: in Brussel, Luik, Bergen, Gent en
Antwerpen . In deze 5 rechtsgebieden is er ook een arbeidshof .
Er zijn 11 hoven van assisen, namelijk in elke provincie en in het administratief arrondissement
Brussel-Hoofdstad . Het hof van assisen is een gerecht dat wordt samengesteld telkens wanneer
beschuldigden ernaar worden verwezen . Het is geen permanent hof .
Er is voor heel België maar één Hof van Cassatie, één Raad van State en één Grondwettelijk
Hof .

eroepsprocedure
uitsluitend strafzaken
uitsluitend burgerlijke zaken
strafzaken + burgerlijke zaken
correctionelerechtbanken
(per gerechtelijkarrondissement)
hoven van
assisen
rechtbanken van
eerste aanleg
jeugdrechtbanken
burgerlijkerechtbanken
politierechtbanken
Alle geschillen i.v.m. verkeersongevallen
en overtredingen
Hof van Cassatie
hoven van
beroep
arbeidshoven
rechtbanken van
koophandel
(per gerechtelijk
arrondissement)
arbeidsrechtbanken
vredegerechten
geschillen tot 1860 euro
geschillen i.v.m. huur en pacht
dringende voorlopige maatregelen
in gezinscrisissituaties
Het vredegerecht: het vredegerecht behandelt alle zaken met een waarde van minder dan
1 .860 euro en betwistingen over huur, familiezaken, onteigeningen, erfdienstbaarheden, landbouwzaken
en geesteszieken .
De politierechtbank: er zijn 31 politierechtbanken met een burgerlijke en een strafrechtelijke
kamer .
• De burgerlijke kamers behandelen vorderingen voor vergoeding van schade, geleden
bij verkeersongevallen .
• De strafrechtelijke kamers zorgen voor de bestraffing van overtredingen op de verkeersreglementering
en de bestraffing van de lichte misdrijven zoals nachtlawaai, opzettelijke
beschadiging van goederen enzovoort . Steeds meer kunnen gemeenten zulke
overtredingen ook administratief bestraffen met een administratieve boete .
De rechtbank van eerste aanleg: er zijn 27 rechtbanken met drie kamers .
• Burgerlijke kamers: de gewone rechtbank van eerste aanleg met een algemene bevoegdheid,
voor alle rechtszaken die niet exclusief toegekend zijn aan andere rechtbanken
.
• Correctionele kamers of de correctionele rechtbank: misdrijven die niet aan de politierechtbank
of het hof van assisen zijn toevertrouwd .
• De jeugdkamers of jeugdrechtbanken spreken zich uit over beschermingsmaatregelen
ten aanzien van minderjarigen of nemen repressieve maatregelen tegen delinquente
jongeren .
De voorzitter van de rechtbank van eerste aanleg kan ook in kortgeding uitspraak doen over
dringende zaken, waarvoor een behandeling voor de rechtbank zelf te lang zou duren .
Raad van State
Grondwettelijk Hof
Module 2: Democratie en rechtsstaat 69

70
2
!
De rechtbank van koophandel: 23 rechtbanken behandelen handelsgeschillen met een
waarde van meer dan 1 .860 euro, geschillen over handelspraktijken, oneerlijke mededinging
en bescherming van verbruikers . De voorzitter van de rechtbank van koophandel kan ook in
kortgeding uitspraak doen over dringende zaken .
De arbeidsrechtbank: 21 rechtbanken beslechten geschillen inzake individuele arbeidscontracten,
arbeidsongevallen, sociale uitkeringen enzovoort .
Het hof van beroep: de beroepsinstanties voor de rechtbanken in de arrondissementen van
hun rechtsgebied (5 hoven: in Antwerpen, Brussel, Gent, Luik en Bergen) .
Het arbeidshof: 5 hoven voor hoger beroep tegen vonnissen van de arbeidsrechtbanken .
Het hof van assisen kan zetelen in elke provincie en oordeelt over de zwaarste misdrijven
in het Strafwetboek, namelijk de misdaden (hoofdzakelijk moord en opzettelijke doodslag) .
Het hof van assisen bestaat uit drie rechters en twaalf juryleden . De jury beslist alleen over de
schuld van de beschuldigde, en stelt daarna met de drie rechters de straf vast . Tegen een uitspraak
van het hof van assisen is geen hoger beroep mogelijk, enkel het Hof van Cassatie kan
nog een uitspraak doen over de procedure .
Het Hof van Cassatie is het hoogste rechtscollege . Het waakt over de juiste toepassing van de
wetten door de hoven en rechtbanken . Een geschil kan slechts bij het Hof van Cassatie terechtkomen
nadat het reeds door een eerste rechter en een rechter in beroep werd beoordeeld .
Het Hof van Cassatie onderzoekt niet de grond van de zaak, enkel de wettelijkheid van de
procedure . Wanneer het Hof van Cassatie oordeelt dat er iets niet volgens de wet is verlopen,
verbreekt het Hof de beslissing . Men begint dan de rechtszaak van voren af aan, bij een andere
rechtbank met dezelfde bevoegdheid .
Zetelende en staande magistratuur
In de hoven en rechtbanken maakt men een onderscheid tussen de zetelende magistratuur
en de staande magistratuur .
De zetelende magistratuur zijn de rechters en raadsheren .
De staande magistratuur is het openbaar ministerie . Dat is de verzamelnaam van alle
magistraten die verbonden zijn aan het parket bij de rechtbanken en hoven . Het openbaar
ministerie vertegenwoordigt het belang van de samenleving . Het heeft een dubbele
taak:
• het opsporen en onderzoeken van misdrijven, de vervolging van de daders en
het vorderen van de bestraffing van de daders . Dat is veruit de belangrijkste
taak . Wanneer die magistraten voor de rechtbanken een straf vragen, doen zij
dat al rechtstaande, daarom spreekt men van de staande magistratuur . In de
uitoefening van die taak handelen de magistraten van het openbaar ministerie
niet onafhankelijk maar staan zij onder het toezicht van de minister van Justitie
.
• de rechter bijstaan met advies over de toepassing van de wet op het voorgelegde
geschil .

De Hoge Raad voor de Justitie
De Hoge Raad voor de Justitie werd opgericht om de werking van het gerecht te verbeteren
en is operationeel sinds 2000 . Na de zaak-Dutroux en het parlementaire onderzoek naar de
werking van het gerecht dat daarop volgde, was gebleken dat er een aantal veranderingen
dringend nodig waren:
• Ten eerste moest de Raad een einde maken aan de politisering en zorgen voor objectieve
benoemingen binnen de magistratuur via examens . In het verleden hield men bij
de benoeming van rechters rekening met de ideologische achtergrond van een kandidaat-rechter
. Concreet konden politieke partijen rechters helpen benoemen, in evenredigheid
tot hun partijsterkte . Dat behoort nu tot het verleden . De Hoge Raad is ook
verantwoordelijk voor de vorming van de rechters .
• Ten tweede wenste men een grotere transparantie van het juridische systeem . Elke burger
kan met zijn klachten bij de Hoge Raad terecht en hij wordt altijd geïnformeerd over
het verdere verloop van zijn klacht . In de eerste drie werkjaren van de Hoge Raad registreerde
men er 1493 klachten over de gebrekkige werking van het gerecht . Daarvan waren
er slechts 104 die ontvankelijk en gegrond bleken . Het totale aantal klachten over de
werking van het gerecht ligt echter veel hoger . De federale overheidsdienst Justitie zou
jaarlijks 5000 tot 6000 klachten ontvangen . Duizenden andere klachten komen terecht
bij het kabinet van de minister van Justitie, de parketten, de voorzitters van rechtbanken
en parlementsleden . De klachten hebben hoofdzakelijk betrekking op de traagheid van
de gerechtelijke procedures .
• Tot slot kan de Hoge Raad adviezen geven aan het parlement over wetsvoorstellen en
wetsontwerpen .
Hoe verloopt een rechtszaak?
Er is een onderscheid tussen een burgerlijke procedure en een strafprocedure .
De burgerlijke procedure
Een burgerlijke procedure is een procedure over een geschil dat enkel betrekking heeft op
een relatie tussen particulieren (bijvoorbeeld tussen werknemer en werkgever, tussen man en
vrouw, huurder en verhuurder) . Er staan enkel privébelangen op het spel, die geen weerslag
hebben op de belangen van de maatschappij .
De procedure start met het oproepen van de tegenpartij voor de rechtbank (meestal met een
dagvaarding), en een inleiding van de zaak voor de rechtbank . Daarna kunnen de partijen een
schriftelijke verdediging opstellen en bewijsstukken bijbrengen .
Als het schriftelijke deel van de procedure beëindigd is, wordt de zaak mondeling voor de
rechtbank toegelicht in het pleidooi . Na het pleidooi neemt de rechtbank de zaak in beraad en
spreekt na enkele weken een vonnis uit .
Tegen dat vonnis kan beroep aangetekend worden bij een hogere rechtbank . Bij die rechtbank
wordt er een nieuwe schriftelijke verdediging opgesteld en wordt er gepleit . Daarna wordt het
vonnis (arrest) in beroep uitgesproken .
Module 2: Democratie en rechtsstaat 71

72
2
!
Tegen het vonnis (arrest) in beroep is enkel een voorziening bij het Hof van Cassatie mogelijk .
Indien het Hof van Cassatie het vonnis bevestigt, eindigt de procedure . Wordt het vonnis verbroken,
dan verzendt het Hof de zaak naar een andere rechtbank in beroep om de procedure
in beroep over te doen .
Belangrijk in een burgerlijke procedure is het tegensprekelijke debat . De rechter hoort beide
partijen die elk hun argumenten kunnen inbrengen . Een uitzondering hierop is het eenzijdig
verzoekschrift, dat slechts kan worden gebruikt om een zaak aanhangig te maken wanneer er
hoogdringendheid en volstrekte noodzakelijkheid is . Bij een eenzijdig verzoekschrift komt er
maar één partij aan het woord .
De strafprocedure
Bepaalde gedragingen worden beschouwd als strafbare feiten . De wet wordt overtreden en
de belangen van de maatschappij worden geschonden . Naargelang de ernst van de inbreuk
en de zwaarte van de straf, worden de inbreuken onderverdeeld in overtredingen, wanbedrijven
en misdaden .
Op overtredingen staan politiestraffen, op wanbedrijven correctionele straffen en op misdaden
criminele straffen .
Een overtreding (bijvoorbeeld het vernielen van andermans eigendommen) is strafbaar met
een gevangenisstraf van 1 tot 7 dagen, een werkstraf van 20 tot 45 uur en een geldboete van
ten hoogste 25 euro (te vermenigvuldigen met de opdeciemen) . De politierechtbank doet in
principe uitspraak over overtredingen .
Een wanbedrijf (bijvoorbeeld een diefstal) is strafbaar met een gevangenisstraf van 8 dagen
tot 5 jaar, een werkstraf van 46 tot 300 uur en een geldboete van tenminste 26 euro (te vermenigvuldigen
met de opdeciemen) . De correctionele rechtbank doet in principe uitspraak over
wanbedrijven .
Een misdaad (bijvoorbeeld een moord) is strafbaar met een vrijheidsstraf van meer dan 5
jaar en een geldboete van 26 euro en meer (te vermenigvuldigen met de opdeciemen) .
Het hof van assisen doet in principe uitspraak over misdaden .
Hoeveel bedraagt de boete?
In het systeem van de opdeciemen wordt een geldboete verhoogd met een in de wet
vastgelegde coëfficiënt die regelmatig wordt aangepast aan de huidige waarde van het
geld . Het bedrag van de geldboete moet momenteel met 5,5 vermenigvuldigd worden
om te komen tot het werkelijk te betalen bedrag van de boete . Bedragen van boetes
die nog in Belgische frank in de strafwetgeving staan, worden gelezen met hetzelfde
bedrag in euro vermenigvuldigd met 5,5 . Een geldboete van 100 Belgische frank is dus
in werkelijkheid een boete van 100 euro x 5,5 = 550 euro .

Het doel van een strafrechtelijke procedure is volkomen anders dan dat van een burgerlijke
procedure .
Een strafrechtelijke procedure heeft tot doel om misdrijven op te sporen en de daders ervan
te vervolgen en te bestraffen . Het openbaar ministerie verdedigt daarin de belangen van de
maatschappij en waakt over de toepassing van de strafwet .
Wanneer een inbreuk wordt gepleegd, wordt dat door de ordediensten vastgesteld en wordt
er een proces-verbaal opgesteld . Dat wordt aan de procureur des Konings (van het openbaar
ministerie) bezorgd . Hij onderzoekt het dossier en kan een onderzoek instellen . Hij kan het
dossier ook zonder gevolg laten, d .i . het dossier seponeren .
Als er een onderzoek komt, zijn er twee scenario’s mogelijk: een opsporingsonderzoek of een
gerechtelijk onderzoek .
1 . Het opsporingsonderzoek
In dit onderzoek voert de procureur des Konings zelf het onderzoek met behulp van de politiediensten
.
Als het onderzoek is afgerond, kan hij de dader voor de politierechtbank of correctionele
rechtbank dagvaarden . Als de inbreuk niet te ernstig is, kan de procureur aan de dader ook
een minnelijke schikking aanbieden .
2 . Het gerechtelijk onderzoek
In dit onderzoek vraagt de procureur des Konings een onderzoeksrechter om het onderzoek
te leiden .
Dat onderzoek is verplicht bij de zwaarste misdrijven . De onderzoeksrechter moet met behulp
van de politiediensten alle elementen ten voordele en ten nadele van de verdachte opsporen
(bewijzen à charge en bewijzen à décharge) . Hij kan vrij zijn onderzoeksmethode kiezen: verhoren,
confrontatie, reconstructie .
In de loop van een gerechtelijk onderzoek kan de verdachte in voorlopige hechtenis genomen
worden wanneer de onderzoeksrechter een aanhoudingsbevel uitvaardigt . Dat kan niet zomaar,
het is een bijzondere raadkamer in de rechtbank van eerste aanleg die daarover beslist .
Het gerechtelijk onderzoek wordt steeds afgesloten met een beslissing van de raadkamer . De
verdachte kan door die beslissing naar de correctionele rechtbank of het hof van assisen verwezen
worden om berecht te worden . De raadkamer kan de verdachte ook buiten vervolging
stellen als er onvoldoende bezwaren zijn . Tegen elke beslissing van de raadkamer is beroep
mogelijk .
Het proces
Een verdachte kan enkel door een rechtbank worden bestraft . Een verdachte moet voor de
strafrechter verschijnen nadat hij daartoe is opgeroepen door een dagvaarding, hem betekend
door een gerechtsdeurwaarder .
Voor de strafrechter zal het openbaar ministerie (of het parket) in naam van de samenleving
een veroordeling vragen van de verdachte . Het openbaar ministerie moet daartoe bewijzen
dat de verdachte een misdrijf heeft begaan . De verdachte zelf krijgt als laatste het woord om
zijn verdediging te voeren . Nadien neemt de rechtbank de zaak in beraad en spreekt op een
latere datum zijn vonnis uit . Tegen dat vonnis kan beroep aangetekend worden bij een hogere
Module 2: Democratie en rechtsstaat 73

74
2
rechtbank . Bij die rechtbank zal de zaak opnieuw worden behandeld alvorens het vonnis in beroep
wordt uitgesproken . Tegen een vonnis in beroep is enkel een voorziening bij het Hof van
Cassatie mogelijk . Als het Hof van Cassatie het vonnis bevestigt, eindigt de procedure . Wordt
het vonnis verbroken, dan verzendt het Hof de zaak naar een andere rechtbank in beroep om
de procedure in beroep over te doen .
Het proces voor de zwaarste misdrijven wordt gevoerd voor een hof van assisen . Hier oordeelt
een jury van 12 burgers over de schuld van de verdachte . De juryleden worden door loting uit
de bevolking aangewezen . Wie Belg is, tussen de 30 en de 60 jaar is en nog nooit een veroordeling
heeft opgelopen, komt in aanmerking als jurylid .
De juryleden moeten oordelen of een beschuldigde al dan niet schuldig is . Ze beslissen bij
stemming en hun beslissing kan genuanceerd zijn . Ze kunnen bijvoorbeeld verzachtende omstandigheden
erkennen . Vervolgens bepalen de juryleden samen met de rechters de straf .
Tegen een uitspraak van het hof van assisen is geen beroep mogelijk, enkel een voorziening
bij het Hof van Cassatie .

Enkele typische termen
Beklaagde: de persoon die verdacht wordt van een strafbaar feit en zich daarvoor moet verantwoorden
.
Burgerlijke vordering: vordering waarbij de benadeelde of zijn rechthebbenden schadevergoeding
eist van de persoon die de schade heeft berokkend . Een eis om schadevergoeding
kan ingeleid worden voor een burgerlijke rechtbank .
Dagvaarding: een officieel document waarbij de gedagvaarde wordt aangemaand om voor
een rechtbank te verschijnen .
Het openbaar ministerie of het parket: dat deel van de rechterlijke macht dat over de toepassing
van de strafwet waakt en de belangen van de maatschappij verdedigt .
Dat kan door een verdachte te vervolgen en voor de rechter te brengen . Aan het hoofd van het
openbaar ministerie staat per hof van beroep een procureur-generaal; op het niveau van het
arrondissement bevinden zich de procureurs des Konings .
Proces-verbaal: geschrift waarin de politie alle nuttige inlichtingen in verband met het misdrijf
opneemt en dat wordt bezorgd aan het parket .
Strafvordering: vordering waarbij het parket, naar aanleiding van een misdrijf, bij de strafrechter
de toepassing van de strafwet eist .
Strafrechter, vonnisgerecht: de strafrechter zetelt in een vonnisgerecht en spreekt zich uit
over de grond van de zaak . Hij kan de dader veroordelen tot een straf en aan de burgerlijke
partij een schadevergoeding toekennen . Hij kan de dader ook vrijspreken, bijvoorbeeld wanneer
hij de feiten niet bewezen acht .
Extra informatie
De federale overheidsdienst Justitie heeft heel wat brochures
die u wegwijs in het domein Justitie maken:
www .just .fgov .be/index_nl .htm (30-03-2009)
Secretariaat-Generaal, Informatiedienst
Waterloolaan 115
1000 Brussel
Tel: 02/ 542 .65 .11
Ga ook een kijkje nemen op de website van de orde van Vlaamse Balies www .advocaat .be en
de website van de Hoge Raad voor Justitie www .csj .be
Module 2: Democratie en rechtsstaat 75

76
2
5. De werking van de
overheidsdiensten
De publieke functie van overheidsdiensten
Een regering voert een beleid en heeft een administratie nodig die dat beleid voorbereidt en
uitvoert .
Het overheidsapparaat ontwikkelde zich sterk in de loop van de voorbije eeuw . De samenleving
werd complexer en van de overheid werd steeds meer gevraagd . Toekijken op de gezondheidszorg,
de jongeren- en bejaardenopvang mogelijk maken, het milieu schoon houden, de
steden leefbaar maken, ervoor zorgen dat het verkeer niet in het honderd loopt, de wegen
onderhouden, iedereen onderwijs verschaffen, de vraag naar cultuur, sport en ontspanning
in goede banen leiden, zorgen voor de veiligheid, zorgen voor werkgelegenheid: al die zaken
werden als vanzelfsprekende overheidstaken beschouwd . Het optreden van de overheid werd
daarbij getoetst aan drie principes: de rechtmatigheid, de rechtszekerheid en de rechtsgelijkheid
van alle burgers .
De overheid werd aldus een zeer grote organisatie, met naar schatting 800 .000 mensen die in
openbare dienst werken . Daar zijn dan wel alle diensten in meegerekend, van de gemeenten,
de provincies, de gewesten en gemeenschappen, tot de federale diensten, de spoorwegen,
het gerecht enzovoort .
Gedurende de laatste decennia worden de overheden in binnen- en buitenland geconfronteerd
met de tijdsgeest waarin markt en concurrentie nastrevenswaardig zijn . De veelvuldige
taken van de overheid worden ter discussie gesteld . Wat moet de overheid zelf doen en wat
kan ook door de private sector gedaan worden? Sinds de jaren negentig worden steeds meer
overheidstaken afgestoten, worden overheidsbedrijven geprivatiseerd en worden taken die
de overheid voorheen zelf en centraal uitvoerde, uitbesteed aan private of externe organisaties
. De Europese Unie moedigt de privatisering van overheidstaken sterk aan en dwingt de
lidstaten tot het opheffen van overheidsmonopolies ten gunste van de liberalisering van de
markt . Sommige diensten die vroeger uitsluitend het domein waren van de overheid, werden
en worden in snel tempo geheel of gedeeltelijk geprivatiseerd, onder andere de telecomsector,
de energiebevoorrading, het transport en de post .
De breuk met de naoorlogse periode is groot: toen beschouwde men openbaar eigendom en
staatsinterventie als de sleutels van ontwikkeling en welvaart . Openbare dienstverlening werd
vaak door de overheid georganiseerd omdat de markt faalde: zo waren trein en post oorspronkelijk
– tijdens de eerste industrialisatie – privé-initiatieven maar doordat de investeringen in
een dure en uitgebreide infrastructuur zo groot waren, slaagden de private bedrijven er niet in
ze uit te bouwen . De overheid kon wel voorzien in de nodige middelen voor de grootschalige
infrastructuur .
Wanneer diensten niet meer door de overheid worden verleend, rijzen er uiteraard nieuwe
vragen . Wat met de dienstverlening aan àlle burgers? (en niet alleen aan kapitaalkrachtige

urgers) . Wat als de markt geen interesse heeft voor een bepaalde dienstverlening, omdat ze
bijvoorbeeld niet winstgevend genoeg is? Welke diensten zijn voor een samenleving zo essentieel
dat ze een verantwoordelijkheid van de overheid moeten zijn? Hoe kan de overheid
basisdiensten zoals energie, water, communicatie, transport, gezondheidszorg en onderwijs
garanderen aan iedereen?
De discussie over die vragen is nog volop aan de gang . In elk geval is het al dan niet afstoten
van overheidstaken, de zorg om verdelende solidariteit en het bewaken van het algemeen
belang een verhaal van waarden en van politieke keuzes .
Samen met de discussie over essentiële en minder essentiële overheidstaken, werd ook de
manier van werken van de overheid sinds enkele decennia ter discussie gesteld . Vanuit hun
publieke functie dienen de overheidsdiensten het algemeen belang en daardoor moeten ze
zich aan andere regels houden dan aan de regels die gelden in het bedrijfsleven . Alle burgers
moeten door de overheid op een gelijke manier behandeld worden, ambtenaren moeten
loyaal en neutraal uitvoeren wat door de politiek beslist werd, de dienstverlening is aan zorgvuldige
procedures en strikte regels gebonden . Daartegenover staat de vraag naar een meer
efficiënte, effectieve en transparante overheid .
In de jaren negentig maakte het idee van het nieuwe overheidsmanagement (New Public
Management) opgang . Aan het overheidsmanagement werden bedrijfseconomische normen
opgelegd met een sterke nadruk op efficiëntie en effectiviteit en een sterk toegenomen aandacht
voor allerlei managementtechnieken en de verzelfstandiging van onderdelen van de
organisatie .
De overheidsdiensten op federaal niveau en op Vlaams niveau werden gereorganiseerd volgens
een meer bedrijfsmatige logica .
De overheidsdiensten op federaal niveau 5
Bij de federale overheid is de administratie opgedeeld in federale overheidsdiensten (FOD’s)
en programmatorische overheidsdiensten (POD’s) .
De taken van de FOD’s komen overeen met die van de vroegere ministeries . Het Ministerie van
Defensie bleef zijn oude naam behouden . Een federale overheidsdienst ondersteunt nog altijd
een minister, al ligt de nadruk nu veel sterker op de dienstverlening aan de burger .
De federale overheidsdiensten worden tijdelijk aangevuld met een aantal programmatorische
overheidsdiensten die werken rond belangrijke maatschappelijke thema’s die verscheidene
federale overheidsdiensten doorkruisen, zoals gelijkekansenbeleid, consumentenzaken of
duurzame ontwikkeling .
Een overzicht van de FOD’s
De FOD Kanselarij van de Eerste Minister ondersteunt de eerste minister bij het leiden en coördineren
van het regeringsbeleid . De FOD geeft inhoudelijke, administratieve, juridische, logistieke
en communicatieve ondersteuning . De FOD vormt tevens het aanknopingspunt met de
deelstaten enerzijds en de Europese Unie anderzijds .
5. Een gedetailleerd overzicht
van alle federale overheidsdiensten
vindt u via
de portaalsite: http://www.
belgium.be (30-03-2009)
Module 2: Democratie en rechtsstaat 77

78
2
Zoals elke organisatie voert ook de overheid een personeelsbeleid voor haar ambtenaren en
medewerkers . De FOD Personeel en Organisatie houdt zich onder andere bezig met opleiding,
rekrutering en bezolding van de 85 .000 medewerkers in federale overheidsdienst . De FOD
Budget en Beheerscontrole staat de regering bij in de uitwerking, voortgangscontrole en uitvoering
van het begrotingsbeleid . Fedict (Federale Overheidsdienst Informatie- en Communicatietechnologie)
initieert, ontwikkelt en begeleidt e-governmentprojecten voor de federale
overheid .
De FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking heeft als
actieterrein de buitenlandse betrekkingen van België . Dat omvat zo’n 130 ambassades, consulaten
en vertegenwoordigingen in het buitenland en in België, die vanuit het hoofdbestuur in
Brussel worden aangestuurd .
De Federale Overheidsdienst Binnenlandse Zaken voert het beleid uit van de federale minister
van Binnenlandse Zaken: politionele en civiele veiligheid, crisisbeheer, vreemdelingenbeleid,
registratie en identificatie van natuurlijke personen, de organisatie van verkiezingen .
De FOD Financiën int en beheert jaarlijks ongeveer 70 miljard euro aan belastingen . Daarmee
wordt het grootste deel van de overheidsuitgaven betaald .
De FOD Mobiliteit en Vervoer voert het verkeersbeleid uit en concentreert zich daarbij op veiligheid,
leefomgeving, concurrentie, maatschappelijke behoeften en een optimale integratie
van alle transportmodi .
De FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg garandeert het evenwicht tussen werknemers
en werkgevers in hun arbeidsverhouding . De FOD voert ook het beleid uit voor de
bescherming en promotie van het welzijn en de diversiteit op het werk .
De FOD Sociale Zekerheid voert het beleid inzake de sociale zekerheid uit . Dat heeft betrekking
op de vervangingsinkomens bij verlies van inkomen uit arbeid (door werkloosheid, pensionering
of arbeidsongeschiktheid), de aanvullingen op het inkomen door bepaalde lasten
zoals het opvoeden van kinderen of ziektekosten, en tot slot de bijstandsuitkeringen voor wie
onvrijwillig niet over een beroepsinkomen beschikt . Daarnaast beheert de FOD Sociale Zekerheid
ook een aantal sociale uitkeringen .
De FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu is belast met onder
andere de financiering van verzorgingsinstellingen, de organisatie van gezondheidszorgberoepen,
dringende medische hulp en de organisatie van het overleg over de volksgezondheid .
De FOD voert ook het beleid uit met betrekking tot de voedselveiligheid en de bescherming
van de volksgezondheid en het leefmilieu . Hieronder vallen bijvoorbeeld de controle van cosmetica
en tabak, het welzijn van dieren, de duurzame productie en consumptie .
De FOD Justitie heeft opdrachten als rechtskundig adviseur, als ondersteunende factor van
het gerechtelijk apparaat en bij de uitvoering van straffen (onder andere de gevangenissen) .

De taak van de FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie kan men kort samenvatten: de
economie bevorderen .
Het Ministerie van Defensie organiseert de landsverdediging (het leger), de deelname aan internationale
militaire missies van het leger en internationale humanitaire opdrachten .
De Vlaamse overheidsdiensten 6
In 2006 kreeg de Vlaamse overheid met het project ‘Beter Bestuurlijk Beleid’ een nieuwe structuur
. ‘Beter Bestuurlijk Beleid’ was een grootscheeps vernieuwingsproject dat de Vlaamse
overheid transparanter en slagvaardiger moest maken .
Elke Vlaamse minister heeft een kabinet met een woordvoerder, een kabinetschef en verschillende
kabinetsmedewerkers die hem ondersteunen en adviseren bij de uitoefening van zijn
functie . Een minister heeft verder een uitgebreide administratie die het beleid voorbereidt
en uitvoert . De Vlaamse overheidsdiensten zijn ingedeeld in 13 beleidsdomeinen, die elk een
departement en een aantal verzelfstandigde agentschappen bevatten:
• Diensten voor het Algemeen Regeringsbeleid
• Bestuurszaken
• Internationaal Vlaanderen (met onder andere Toerisme Vlaanderen)
• Financiën en Begroting
• Onderwijs en Vorming
• Economie, Wetenschap en Innovatie
• Cultuur, Jeugd, Sport en Media (met onder andere Bloso)
• Welzijn, Volksgezondheid en Gezin (met onder andere Kind en Gezin, de gemeenschapsinstellingen
voor jongeren, het psychiatrisch zorgcentrum in Geel en Rekem enzovoort)
• Landbouw en Visserij
• Werk en Sociale Economie ( met onder andere de VDAB)
6. Portaalsite van de
Vlaamse overheid:
http://www.vlaanderen.be
(30-03-2009)
Module 2: Democratie en rechtsstaat 79

80
2
7. Decreet betreffende
de openbaarheid van
bestuur van 26 maart 2004,
gepubliceerd in het Belgisch
Staatsblad van 1 juli 2004
en omzendbrief Vlaamse
Regering 2004/26 (Belgisch
Staatsblad van 1 juli 2004)
• Mobiliteit en Openbare Werken (waaronder De Lijn)
• Leefmilieu, Natuur en Energie (waaronder OVAM en de VREG)
• Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend erfgoed
Een transparante en klantvriendelijke
overheid
Openbaarheid van bestuur
Elke overheid in Vlaanderen is verplicht om haar burgers zo goed mogelijk te informeren . De
Vlaamse overheid, de provincies, gemeentebesturen, OCMW’s en andere besturen moeten de
burgers duidelijke informatie geven over hun beleid en over hun dienstverlening . Ze doen dat
bijvoorbeeld via een infoblad, via brieven, tijdens informatievergaderingen, aan de telefoon of
aan het loket . Ook op het internet is er steeds meer informatie van overheden te vinden . Krijgt
u een brief van een overheid, dan moet daar steeds de naam en het telefoonnummer op staan
van de persoon die uw dossier behandelt .
De Vlaamse overheid heeft ook een gratis infolijn (1700) waar burgers terecht kunnen met vragen
over de overheid . 1700 verwijst dan door naar de juiste instantie of persoon .
Overheidsdiensten zijn ook verplicht om bestuursdocumenten openbaar te maken door inzage
te geven in de documenten, er uitleg over te geven en er een kopie van te geven . Bestuursdocumenten
worden in de ruimst mogelijke zin geïnterpreteerd: schriftelijke stukken,
databankuittreksels, geluids- en beeldopnamen, notulen, statistieken, contracten, foto’s, enzovoort
. De overheid mag wel een aantal uitzonderingen inroepen om een document niet
openbaar te maken, bijvoorbeeld wegens geheimhoudingsverplichtingen of de bescherming
van de persoonlijke levenssfeer .
De openbaarheid wordt voor zowat elke overheid in Vlaanderen (het Vlaams Parlement, de
Vlaamse overheidsdiensten, verenigingen die onder toezicht staan van een Vlaamse overheidsdienst,
provincies, gemeenten, de OCMW’s enzovoort) geregeld door een decreet en een
omzendbrief . 7

Klachten over de Vlaamse overheid
Wanneer burgers ontevreden zijn over een dienst van de Vlaamse overheid, kunnen ze ook een
klacht indienen . Die klachten mogen zowel mondeling (bijvoorbeeld telefonisch) als schriftelijk
(per brief of per mail) ingediend worden bij de ‘klachtenmanager’ van de dienst . De klachtenmanager
zal de klacht registreren en de klacht onderzoeken . Burgers die niet tevreden zijn
met het antwoord van de dienst, kunnen ook terecht bij de Vlaamse Ombudsdienst . 8
Naast die klachtenbehandeling, bestaat er ook een verzoekschriftenprocedure 9 bij het Vlaams
Parlement . Die procedure biedt burgers de mogelijkheid om het parlement te vragen het beleid
of de wetgeving aan te passen . Eén of meer burgers kunnen verzoekschriften richten aan
het Vlaams Parlement . Dat is het grondwettelijk gewaarborgde petitierecht .
8. Zie ook Module 4.
9. Meer informatie vindt u via
www.vlaamsparlement.be/vp/
informatie/begrippenlijst/
verzoekschrift.html
(30-03-2009)
Module 2: Democratie en rechtsstaat 81

82
2
6. De media
Geen democratie zonder persvrijheid
Een democratie kan alleen overleven als bepaalde basisrechten en -plichten zorgvuldig gerespecteerd
worden . Die rechten en plichten staan opgesomd in de Grondwet en in een aantal
internationale verdragen . Een essentiële pijler van onze democratie is de vrijheid van meningsuiting
en de daarvan afgeleide persvrijheid .
België is een democratische staat waar er persvrijheid heerst, maar in heel wat landen is er
geen of slechts een gedeeltelijke persvrijheid . Journalisten worden daar bedreigd of vervolgd
omdat ze er andere ideeën op na houden dan die van de machthebbers .
Vrijheid van meningsuiting werd een politiek thema door de denkers van de verlichting, die
de controle en inmenging van kerk en staat op alles wat gezegd en geschreven werd als een
inbreuk op hun vrijheidsideaal zagen . De verlichting keerde het principe om: de vrijheid van
meningsuiting moest de regel worden, beperking van meningsuiting de uitzondering . Dat
concept vond ingang in de grondwetten van het midden van de 19e eeuw, met de Belgische
Grondwet als een van de voorlopers . De Belgische Grondwet behandelt de vrijheid van meningsuiting
met veel garanties .
Een overheid heeft er alle belang bij om zelf informatie te verspreiden . Autoritaire regimes
weten dat maar al te goed . Zij overspoelen hun burgers met propaganda, censureren elke vrije
informatie en smoren elk openbaar debat . Democratische overheden pakken het rustiger en
bescheidener aan . Zij publiceren hun wetten, decreten, ordonnanties en besluiten . De overheid
geeft zelf folders en brochures uit en plaatst advertenties in de pers om de bevolking over
haar beleid te informeren . Soms richt ze zich ook via radio en televisie tot de burger . Dergelijke
informatie is ongetwijfeld nuttig en nodig, maar daarmee heb je nog altijd geen democratie .
Hoewel men zich steeds meer van het probleem bewust wordt, hebben overheden het vaak
nog moeilijk om op een verstaanbare manier met de burger te communiceren . Ook wetten,
ministeriële omzendbrieven, koninklijke besluiten enzovoort blijken soms zo moeilijk te verstaan
dat zelfs specialisten er problemen mee hebben .
Bovendien zal een overheid, hoe democratisch en publieksvriendelijk ze ook is, selectief
omspringen met haar informatie . Ze benadrukt populaire initiatieven of noodzakelijke beslissingen,
maar zal minder aantrekkelijke aspecten van haar beleid liever niet belichten . Daarom
heeft een democratie absoluut behoefte aan vrije nieuwsgaring en aan media die ongecontroleerd
de samenleving voorzien van alle mogelijke informatie en commentaren . De vrijheid
van ‘drukpers’ - waarmee alle media worden bedoeld - is dan ook een grondwettelijk recht
(art .25) .

De vierde macht?
Hoewel er volgens de Grondwet maar drie machten bestaan, noemt men de pers wel eens de
vierde macht . Dat is eerder een boutade . Toch oefenen de media wel degelijk een aanzienlijke
invloed uit in de moderne democratieën . Met media bedoelen we zowel de schrijvende pers
– kranten en tijdschriften – als radio en televisie en de internetmedia . Over de mate waarin die
invloed een rol speelt, en over de orde van grootte ervan wordt heel wat onderzoek verricht .
Bedrijven en ook de overheid besteden hun communicatiebudgetten voor een groot deel aan
mediareclame .
Communicatiewetenschappers zijn het er doorgaans over eens dat de media een belangrijke
rol spelen bij de vorming van wat genoemd wordt de ‘heersende opvattingen’ . Wat de mensen
over de dingen denken, halen zij grotendeels uit de media . Soms houden die hun heel
expliciet voor wat goed of slecht, mooi of lelijk is, wat hoort en wat niet hoort . Vaak wordt dat
alleen maar gesuggereerd . Doorgaans bevestigen de media de mensen in hun meningen en
vooroordelen . Mensen zullen immers zelden een krant of een weekblad kopen als die botst
met hun diepste overtuigingen of gevoelens . Tv-programma’s die dat zouden doen, worden
gewoon weggezapt . De media in het algemeen spelen een niet te onderschatten rol . Op politiek
vlak oefenen ze zelfs een feitelijke macht uit . Vandaar de uitdrukking: de vierde macht . Er
bestaat zeker een verband tussen wat de media onthullen en de loop van de politieke gebeurtenissen,
maar het is zelden aanwijsbaar . Zo schreef socioloog Stefaan Walgrave over de Witte
Mars van 20 oktober 1996 (Samenleving en Politiek, nr .9, 1996): “Je kunt rustig stellen dat ze
(de media) de mobiliserende functies van de organisaties bijna volledig hebben overgenomen
. ( . . .) Als België de laatste week voor de Witte Mars geteisterd zou zijn geweest door een
algemene panne in het teledistributienet, dan zou het aantal betogers ongetwijfeld vele, vele
malen kleiner zijn geweest .”
De taak van de pers
Media berichten lang niet alleen over de politiek . De hoofdbrok van het dagelijkse nieuws gaat
over sport, over spectaculaire gebeurtenissen zoals rampen en ongevallen, over gerechtszaken,
over het leven van beroemde personen . In veel mindere mate brengen de media ook nog
informatie over politiek of over financiële en sociaaleconomische zaken . Bovendien doen de
media meer dan louter berichten over wat er gebeurt .
Duiding
Media bieden duiding . Vooral de schrijvende pers doet dat . Dat wil zeggen dat ze uitleg en
achtergrondinformatie verschaft over hoe je de berichtgeving moet begrijpen . Ze becommentarieert
de gebeurtenissen . Radio en tv zijn daar terughoudender in . De openbare omroep
is terughoudender omdat hij gebonden is aan heel strikte regels van objectiviteit, de commerciële
zenders zijn terughoudender omdat ze hun publiek niet willen verliezen door het
Module 2: Democratie en rechtsstaat 83

84
2
met commentaar voor het hoofd te stoten of te vervelen . Maar ook kranten en tijdschriften
zijn eigendom van commerciële bedrijven voor wie oplagecijfers essentieel zijn . Een ‘scoop’
of primeur brengen is belangrijk voor kijk- of oplagecijfers, wat soms ten koste gaat van een
gedubbelcheckte berichtgeving .
De ruimte voor een beargumenteerde opinie is erg beperkt geworden in heel wat media,
waardoor beeldvorming overmatig aan belang wint . Een kort tv-optreden van een politicus
in een praatshow of een spelprogramma heeft meer invloed dan een schitterend verwoord
commentaarstuk in de krant . Zelfs meer dan een pakkende krantenkop .
Waakhond
En toch blijft de pers een belangrijke rol vervullen in een democratie . Ze kan aan onthullings-
of onderzoeksjournalistiek doen . Een journalist moet dan wel de tijd krijgen om op onderzoek
uit te gaan, om de verborgen of verzwegen kantjes van een zaak op te spitten . Men spreekt
in dat verband van de waakhondfunctie van de media . Zij hebben daarmee een stukje controletaak
van het parlement overgenomen . Maar in tegenstelling tot het parlement vertegenwoordigen
ze niet het volk . Het volk heeft ze niet verkozen . Kranten blijven bedrijven die een
product moeten verkopen en die elkaar daarvoor beconcurreren . Radio- en televisiezenders
moeten zo hoog mogelijke luister- en kijkcijfers halen . Onderzoeksjournalistiek lijdt ook onder
die concurrentie . Op zichzelf hoeft die concurrentie trouwens geen slechte zaak te zijn . Maar
ze kan ontaarden in haastige sensatiejacht . Dat gevaar bestaat wanneer de media proberen
sneller en opwindender nieuws te brengen dan de concurrent, wanneer de ‘scoop’ of primeur
belangrijker wordt dan de belangrijkste regel van de journalistiek: checken en dubbelchecken
van berichten .
Agendasetting
Ook de politieke agenda wordt door de media beïnvloed . Agendasetting noemt men dat . De
berichtgeving over bepaalde onderwerpen en de commotie die erover door de media wordt
veroorzaakt, zorgen ervoor dat de politici niet altijd meer vrij zijn om te oordelen welke punten
ze prioritair zullen behandelen . Voor de zaak-Dutroux hebben de media de sluizen wijd open
gezet . Een dossier zoals het Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen daarentegen, nochtans heel
belangrijk voor de ruimtelijke ontwikkeling in Vlaanderen, heeft in dezelfde periode nauwelijks
aandacht gekregen .

Maar ook het omgekeerde gebeurt . Politici gebruiken de media vaak om zelf aan agendasetting
te doen . Een zogenaamd perslek of een goed getimede primeur kunnen in dat verband
wonderen doen . De politicus doet het uitschijnen alsof wat hij de krant toevertrouwt heel
exclusief en geheim is (perslek) of dat de krant de eerste is om het nieuws te vernemen (primeur
of scoop) . Hij rekent erop dat de krant of de omroep die zogenaamde exclusieve informatie
met de nodige nadruk in het nieuws zal brengen . De concurrerende media zien zich dan
genoodzaakt om op dat nieuws in te gaan . Vervolgens reageren andere politici of organisaties .
Uiteindelijk is iedereen ervan overtuigd dat het om iets heel belangrijks gaat .
Ook andere maatschappelijke groepen proberen de media te gebruiken voor hun agendasetting:
werkgeversorganisaties bijvoorbeeld, vakbonden, milieugroeperingen, culturele organisaties,
kortom de drukkingsgroepen uit het middenveld .
Wie dus spreekt over de media als over de vierde macht, moet goed beseffen dat achter die
macht soms weer andere machten schuilgaan . Hoe dan ook, de pers neemt in elk geval aan
het openbare debat deel .
Onbeperkte persvrijheid?
Terwijl de pers nauwlettend de grondwettelijke instellingen in de gaten houdt, is er geen enkele
instantie die de pers controleert . Dat is nu eenmaal het paradoxale gevolg van het fundamentele
mensenrecht dat de persvrijheid is .
Maar er is wel degelijk een probleem . Zoals we al hebben gezegd, kan de ongebreidelde concurrentie
de media er soms toe brengen overhaast te werk te gaan . Je krijgt dan een berichtgeving
die niet of slecht door feiten onderbouwd is . Het wordt moeilijk voor de argeloze lezer
om veronderstellingen en vermoedens te onderscheiden van feiten . Berichtgeving wordt dan
stemmingmakerij . Wanneer hebben we te maken met een georkestreerde perscampagne? En
wie orkestreert ze? Zijn het de media zelf die bepaalde doelstellingen nastreven en dan inderdaad
een vierde en niet verkozen macht vormen?
Over de grenzen waarbinnen de journalistiek en de media zich moeten bewegen, bestaat
er nogal wat discussie . Enerzijds pleiten sommigen voor het vastleggen van basisnormen,
bijvoorbeeld inzake privacy en zorgvuldigheid . Media of journalisten die zich daar niet aan
houden, zouden dan ter verantwoording moeten worden geroepen . Anderzijds zijn er in ons
recht al bepalingen opgenomen die de vrije nieuwsgaring tot op zekere hoogte regelen . Er is
bijvoorbeeld het recht van antwoord . Iemand die zich onheus behandeld voelt, kan naar de
rechter stappen . Er bestaat ook een deontologische raad binnen de Algemene Vereniging van
Beroepsjournalisten in België . In alle democratieën is men zeer gevoelig voor alles wat maar
enigszins lijkt op controle van de pers .
Module 2: Democratie en rechtsstaat 85

86
2
7. Drukkingsgroepen en lobby’s
Het middenveld
Vaak vinden maatschappelijke groepen dat ze niet aan hun trekken komen binnen de grondwettelijke
instellingen zoals het parlement en de regering . Het gevolg is dat er in de loop der
jaren naast die officiële instellingen een heel netwerk van organisaties is ontstaan . Werkgevers,
vakbonden, artsengroeperingen, ziekenfondsen, milieuactiegroepen, vrouwenbeweging, gepensioneerden,
consumentenorganisaties enzovoort laten van zich horen en proberen via
onderhandelingen of overleg met de regering of andere gezagsorganen of via informele contacten
hun gelijk te halen . Ze oefenen druk uit op het beleid .
De vele verenigingen en organisaties die de individuele burgers organiseren, maar die geen
deel van de overheid uitmaken, noemen we het middenveld . Tussen de burger en de overheid
vormt dat middenveld een soort tussenniveau . Het bemiddelt als het ware tussen de individuele
burger en de overheid . De middenveldorganisaties zorgen ervoor dat de politici in contact
komen met de eisen, verzuchtingen en belangen van de bevolking .
Sommige drukkingsgroepen nemen deel aan het formele overleg met de overheid of zetelen
in officiële adviesorganen, zoals de Vlaamse Onderwijsraad (Vlor), de Sociaal-Economische
Raad van Vlaanderen (SERV) of de Nationale Arbeidsraad (NAR) . Over dergelijke onderhandelingen
worden officiële rapporten gepubliceerd .
Minder formeel, maar zeker zo sterk als drukkingsmiddel is het mobiliseren van de burgers,
bijvoorbeeld in een betoging . Drukkingsgroepen kunnen verder tal van actiemiddelen gebruiken,
zoals het uitdelen van pamfletten, internetpetities rondsturen, ludieke acties voeren
enzovoort .
Universiteit Gent

Institutionalisering
Vooral na de Tweede Wereldoorlog heeft de overheid heel wat drukkingsgroepen officieel
erkend . Zij maken zo goed als deel uit van onze instellingen . Sociologen zeggen dat ze geïnstitutionaliseerd
zijn . Ze behoren tot het establishment, zou je ook kunnen zeggen . Het zijn er
nogal wat:
• de vakbonden: het Algemeen Christelijk Vakverbond (ACV), het Algemeen Belgisch Vakverbond
(ABVV, socialistisch), de Algemene Centrale der Liberale Vakbonden van België
(ACLVB);
• de werkgeversorganisaties: het Verbond van Belgische Ondernemingen (VBO) en het
Vlaams netwerk van ondernemingen (Voka);
• de middenstandsorganisatie Unie van Zelfstandige Ondernemers (UNIZO);
• de christelijke, socialistische, liberale en onafhankelijke ziekenfondsen;
• artsenverenigingen zoals de Belgische Vereniging van Artsensyndicaten (BVAS);
• de landbouwersorganisaties (onder andere de Boerenbond) .
Die gevestigde drukkingsgroepen worden door de overheid erkend als gesprekspartners . Het
zijn die drukkingsgroepen die afgevaardigden sturen naar allerlei instellingen zoals de al genoemde
Vlor, SERV en NAR of het Overlegcomité artsen-ziekenfondsen, de Centrale Raad voor
het Bedrijfsleven (CRB) enzovoort . Aan de resultaten van de onderhandelingen in die overlegstructuren
wordt nadien nog maar weinig veranderd, niet door de regering en nog minder
door het parlement .
Module 2: Democratie en rechtsstaat 87

88
2
Verzuiling
Veel middenveldgroepen behoren tot een of andere politieke of levensbeschouwelijke zuil . De
zuilen zijn netwerken of goed gestructureerde groeperingen van particuliere organisaties die
alle tot dezelfde politieke of levensbeschouwelijke strekking behoren . België kent drie grote
zuilen . In dalende volgorde van omvang zijn dat de christelijke, de socialistische en de liberale
zuil . Die drie grote zuilen bestrijken bijna alle aspecten van het maatschappelijke leven . Zeker
voor de grootste zuil, die van de christelijke strekking, is dat het geval . De zuilen omvatten vakbonden,
ziekenfondsen, jeugdverenigingen, scholen, culturele verenigingen, ziekenhuizen,
verzorgingsinstellingen, coöperatieven, sportbonden, vrouwenorganisaties, gepensioneerdenbonden,
vakantiewerking enzovoort .
De zuilen bieden hun leden vooral allerlei vormen van dienstverlening en belangenbehartiging
. Van de wieg tot aan het graf kan men zijn leven binnen dezelfde zuil organiseren . Wie
binnen een zuil leeft, ontvangt bijna wekelijks allerlei publicaties, want al die organisaties richten
zich natuurlijk tot hun aangeslotenen via een ledenblad . Precies omdat de zuilen aanleunen
bij een politieke partij, kunnen ze de politieke besluitvorming beïnvloeden . Dat doen ze
via politici die zelf vaak uit die zuil komen of er een leidinggevende functie uitoefenen .
Sinds de jaren zeventig (1970) echter constateert men een ontzuiling . De burger wordt zelfstandiger
en kiest zijn ziekenfonds, vakbond of school à la carte . Toch blijven de zuilen machtig
omdat ze nog altijd erkend worden als spreekbuis van de burgers . Bovendien hebben ze al
sinds zovele jaren vertegenwoordigers op alle niveaus van het openbare leven en in alle mogelijke
politieke en administratieve structuren .
Lobby’s
Vaak gebeurt de beïnvloeding ook zeer informeel, achter de schermen . Op allerlei gelegenheden
zoals zakendiners, toevallige ontmoetingen op recepties, officiële plechtigheden of
exclusieve society-evenementen, leggen invloedrijke personen persoonlijke contacten met
beleidsmensen of andere leidinggevende figuren . Zo trachten ze een of andere beslissing erdoor
te drukken of tegen te houden . Die vorm van beïnvloeding heet lobbyen . Om te lobbyen
heb je niet echt een drukkingsgroep nodig aangezien lobbyen juist betekent dat je die
machtige figuren rechtstreeks bij de arm neemt . Je kunt lobbyen voor je hoogst persoonlijke
eigenbelang, maar de meeste lobbying gebeurt toch door groepen: in de VS heb je bijvoorbeeld
de lobby van de wapenfabrikanten, de Europarlementariërs worden bestookt door de
tabakslobby en wanneer men iets aan de belastingwetgeving wil veranderen, krijgt men te
maken met allerlei financiële lobby’s .
Een lobby zou je kunnen definiëren als een persoon of een groep die buiten de officiële structuren
om het beleid tracht te beïnvloeden in naam van particuliere belangen . Maar het onderscheid
tussen een drukkingsgroep en een lobby is niet altijd duidelijk . Als een werkgeversorganisatie
zoals het VBO overleg pleegt met de vakbonden, spreken we over drukkingsgroepen .
Als de voorzitter van het VBO een vertrouwelijk telefoongesprek voert met een minister, zitten
we in de sfeer van de lobbying . Een drukkingsgroep opereert altijd min of meer in de sfeer van

de openbaarheid, terwijl de lobby eerder achter de schermen bezig is . Om die reden hebben
lobby’s hier geen goede naam . In een poging om het verschijnsel wat meer in de openbaarheid
te halen, eist het Europees Parlement dat zogenaamde lobbyisten zich laten registreren .
Pro en contra
Maar ook de drukkingsgroepen worden dikwijls negatief beoordeeld . Tegenstanders ervan
vinden dat ze net als lobby’s een staat binnen de staat vormen . Ze oefenen macht uit maar ze
hoeven zich niet voor de kiezer te verantwoorden . Verder beraadslagen ze ook vaak in besloten
bijeenkomsten en beheren ze soms aanzienlijke geldstromen . De begroting van de grootste
drukkingsgroepen en zuilorganisaties loopt in de honderden miljoenen euro per jaar .
Toch vervullen drukkingsgroepen een aantal belangrijke politieke en maatschappelijke functies
. Als de burgers zich alleen maar konden uitspreken via hun stem, dan zou hun politieke
invloed heel beperkt zijn . Door één keer om de vier of vijf jaar voor iemand of voor een lijst
te stemmen, kun je onmogelijk duidelijk maken hoe je over de ontelbare maatschappelijke
problemen denkt en wat je verzuchtingen zijn . Als patiënt, als werknemer, als zelfstandige,
als vrouw, als werkloze, als jongere, als cultureel geïnteresseerde, als ouder, als deelnemer aan
het verkeer enzovoort hebben burgers een oneindig aantal specifieke belangen . Voor de verkozenen
is het ondoenbaar om zich daar allemaal met de nodige kennis van zaken grondig
in te verdiepen . Voor drukkingsgroepen komt het erop aan hun thema’s begrijpelijk voor te
stellen en ze op de politieke agenda te krijgen . Ideaal zou zijn dat dat het resultaat is van een
wisselwerking, van een dialoog tussen representatieve drukkingsgroepen en onafhankelijke
verkozenen .
Maar dat blijft al om minstens één reden een ideaal . Voor nogal wat mensen bestaat er gewoon
geen drukkingsgroep . Meestal gaat het om minderheden of maatschappelijk zwakkeren: daklozen,
mensen met een weinig voorkomende ziekte, armen, psychiatrische patiënten, politieke
vluchtelingen, alleenstaanden, woonwagenbewoners, slachtoffers van rampen, gedupeerden
van moeilijk op te sporen commerciële wanpraktijken enzovoort . De rij is eindeloos, en wat
meer is, iedereen kan er vroeg of laat in terechtkomen .
Moeten we nu drukkingsgroepen en lobby’s als een vijfde macht beschouwen? Macht hebben
ze in elk geval . Daarom moet men ook zeer kritisch nagaan in hoeverre ze beantwoorden aan
de democratische vereisten .
Module 2: Democratie en rechtsstaat 89

90
2

3
Module 3
Verkiezingen en partijen

Inhoudstafel Module 3
1. Geen democratie zonder verkiezingen. ..........................................................94
2. Het stemrecht ..................................................................................96
Wie mag stemmen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
Het algemeen stemrecht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
Stemrecht of opkomstplicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
3. Kiesstelsels ...................................................................................102
Het Belgische kiesstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .102
Andere kiesstelsels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .105
Het Verenigd Koninkrijk: meerderheidsstelsel met één zetel per kieskring . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .105
Frankrijk: meerderheidsstelsel met twee ronden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .105
Duitsland: combinatie van meerderheidsstelsel en evenredige vertegenwoordiging en kiesdrempel . .106
Nederland: bijna de absolute evenredigheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .107
De Verenigde Staten: presidentieel regime . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .107
4. Onze parlementsverkiezingen in de praktijk ....................................................112
Kandidatenlijsten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .112
Een kandidatenlijst opstellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .113
De verkiezingscampagne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .113
In het stembureau . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .114
Zetelverdeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .115
5. Politieke partijen. .............................................................................119
Democratie en debat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .119
Ideologieën . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .120
Links – rechts . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .121
Tegenstelling tussen kerk en staat: de eerste breuklijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .122
De sociale kwestie: de tweede breuklijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .122
De taalkwestie en de communautaire tegenstellingen: de derde breuklijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .123
Nieuwe breuklijnen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .123
De politieke partijen in vlaanderen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .124
Christendemocratisch & Vlaams (CD&V) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .124
Groen! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .125
Lijst Dedecker . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .126
Nieuw-Vlaamse Alliantie (N-VA) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .127
Socialistische Partij anders (sp .a) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .129
Vlaams Belang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .130
De Vlaamse Liberalen en Democraten (Open Vld) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .131
Andere politieke partijen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .132
De kritiek op politieke partijen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .133
De dubbele rol van politieke partijen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .134
De interne werking van partijen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .134
De financiering van partijen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .135
Dringen in het centrum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .135
Module 3: Verkiezingen en partijen 93

94
3
1. Bron: gastrede van prof.
dr. Kris Deschouwer ter gelegenheid
van de opening van
het academiejaar 2005-2006
aan de VUB.
1. Geen democratie zonder
verkiezingen
In het oude Athene werd door lottrekking bepaald wie zou gaan besturen . Elke Atheense burger
(niet de vrouwen, de slaven en de niet-Atheners) had dus evenveel kans om geselecteerd
te worden . In ons democratisch systeem wijzen we onze politici en bestuurders aan door verkiezingen
. Verkiezingen zijn met andere woorden een methode om te selecteren wie een rol
zal spelen bij het besturen van de samenleving . We organiseren verkiezingen omdat we het
belangrijk vinden om legitieme afgevaardigden te kunnen aanwijzen die in onze naam zullen
spreken, handelen, wetten zullen maken en opleggen . Door de afgevaardigden te verkiezen,
geven we hun met andere woorden de toestemming om dwingende regels te maken . 1
Verkiezingen zijn niet de enige methode om invloed uit te oefenen op het bestuur van de samenleving
. Als burger beschik je in een democratie nog over heel wat mogelijkheden om op
de besluitvorming te wegen . Maar zelden kun je dat echt rechtstreeks . Meestal gaat dat via de
talrijke organisaties waarvan je lid bent . Het begrip ‘burger’ is echter vrij vaag . In de praktijk beschouw
je jezelf nu eens als werknemer, dan weer als ouder, als buurtbewoner, als sportbeoefenaar,
als automobilist, als patiënt enzovoort . Je kunt geen deelaspect van je dagelijks leven
bedenken of er bestaat wel een of andere organisatie voor: een vakbond, oudervereniging,
sportclub, automobielbond, ziekenfonds enzovoort . Sociologen noemen al die organisaties
soms het middenveld omdat ze als het ware een schakel of een doorgeefluik vormen tussen
de individuele burger en de overheid . In een levende, open samenleving ontstaat dat middenveld
als het ware vanzelf .
Zelfs al bestaat er een sterk en invloedrijk middenveld, in theorie beschouwt men de democratie
nog altijd als een exclusieve zaak tussen de individuele burger en zijn overheid . Dat is te
verklaren door de oorsprong van de democratie . In de achttiende en negentiende eeuw, toen
in het Westen de eerste parlementaire stelsels ontstonden, was de liberaal denkende burgerij
de leidende klasse . Volgens haar was elke mens per definitie vrij en gelijk . Meer was niet nodig .
Als vrij en gelijk individu beschikte je over alle nodige kansen om op eigen kracht een plaats
in de samenleving te verwerven . Je moest natuurlijk wel rekening houden met al die andere
vrije en gelijke individuen . Ze waren je concurrenten . Op dezelfde manier moest die samenleving
worden bestuurd . Als burger was je vrij en gelijk . Je beschikte over één stem en je was
vrij om die uit te brengen op degene die jij de beste achtte . De politieke vrije concurrentie
tussen al die gelijke kandidaten en tussen al die vrije en gelijke stemmen zou er dan wel voor
zorgen dat er uiteindelijk een vergadering werd verkozen die een soort staalkaart was van de
meest representatieve politieke opvattingen . Die verkozenen konden dan op hun beurt met
elkaar concurreren over het te voeren beleid . Door regelmatig verkiezingen te houden, werd
de macht van politici bovendien beperkt .
Tegenover bovengenoemde liberale burgeridee staat de republikeinse burgeridee, die niet de
individuele burger en zijn relatie tot de staat centraal stelt, maar die uitgaat van een algemeen
belang dat door de staat moet worden behartigd .

De verschillende ideeën over democratie en verkiezingen nemen niet weg dat verkiezingen
steeds een belangrijk politiek moment vormen . Drukkingsgroepen kunnen soms heel machtig
zijn en lobby’s bijzonder invloedrijk, maar in een democratie blijft de basis van elke politiek
hoe dan ook de meerderheid in het parlement . Alleen al uit puur democratische overwegingen
is dat zo . Maar het is gewoon ook een technische of een praktische kwestie . Regeringen
die geen verkozen meerderheid achter zich hebben staan, zijn niet zeker dat de bevolking hen
steunt . Ze hebben geen legitimering .
Verkiezingen zijn dus een onmisbaar instrument . Verkiezingen zijn de best werkzame methode
om op regelmatige tijdstippen de mening en de wil van de burgers over het te voeren
beleid tot uitdrukking te brengen .
De kern van de moderne democratie
“Dit is – in een veel te kleine notendop – de kern van de moderne democratie: verkiezing en
vertegenwoordiging om een dialoog van informatie en toestemming te organiseren tussen de
gehele bevolking en diegenen die de samenleving sturen, en politieke partijen die aan deze
uitwisseling een inhoudelijke invulling geven, die mobiliseren en besturen, die toestemming
vragen en verantwoording afleggen op basis van een visie op hoe de samenleving er zou moeten
uitzien en hoe ze er het best niet zou uitzien .” 2
2. 2005, prof. dr. Kris Deschouwer.
Module 3: Verkiezingen en partijen 95

96
3
2. Het stemrecht
Wie mag stemmen?
Wie mag stemmen, beschikt over actief stemrecht . In België bezitten de burgers stemrecht of
kiesrecht voor de parlementsverkiezingen als ze:
• de Belgische nationaliteit bezitten . De niet-Belgen uit de EU kunnen sinds 1994 aan de
verkiezingen voor het Europees Parlement deelnemen;
• 18 jaar zijn op de dag van de verkiezingen;
• ingeschreven zijn in het bevolkingsregister van een gemeente van het kiesgebied;
• niet uitgesloten zijn wegens criminele feiten, of onbekwaam zijn verklaard .
Wie veroordeeld is tot een criminele straf (doodstraf, dwangarbeid, hechtenis of opsluiting) is
uitgesloten van het stemrecht (dus definitief) .
Wie geschorst is, kan tijdelijk zijn stemrecht niet uitoefenen . Geschorst zijn: mensen met een
veroordeling tot een gevangenisstraf van ten minste vier maanden, behalve in geval van inbreuk
op de artikelen 419 en 420 Strafwetboek (onvrijwillige slagen en verwondingen) of onbekwaamheid
.
Wie op de dag van de verkiezingen niet in vrijheid is, maar ook niet is geschorst of uitgesloten,
kan een andere kiezer volmacht geven om in zijn naam te stemmen . De directie van de inrichting
waar de betrokkene zich bevindt, moet schriftelijk bevestigen dat de kiezer in kwestie op
de dag van de verkiezing van zijn vrijheid is beroofd .
Voor de gemeenteraadsverkiezingen kunnen mensen die niet de Belgische nationaliteit
bezitten, onder bepaalde voorwaarden ook stemmen:
• Niet-Belgen uit de EU kunnen aan de gemeenteraadsverkiezingen deelnemen . Ze moeten
zich daarvoor laten inschrijven op de kiezerslijst bij de gemeente waar ze wonen . De
gemeenten moeten de formulieren met een aanvraag tot inschrijving op de kiezerslijst
ter beschikking stellen . Zij moeten ook de inschrijvingen regelen .
• Niet-Belgen van buiten de EU kunnen sinds 2006 deelnemen aan de gemeenteraadsverkiezingen,
op voorwaarde dat ze ingeschreven zijn in de bevolkingsregisters of het
vreemdelingenregister van de gemeente waar ze hun aanvraag ingediend hebben . Zij
moeten vijf jaar ononderbroken wettelijk verblijven in België . Dat kan aangetoond worden
met verschillende formulieren (bv . verblijfsdocumenten) . Ten slotte moet de niet-
EU-burger bij de aanvraag een verklaring afleggen “waarin hij zich ertoe verbindt de
Grondwet, de wetten van het Belgische volk en het Verdrag tot bescherming van de
rechten van de mens en de fundamentele vrijheden na te leven” . Verder gelden uiteraard
de voorwaarden voor stemrecht zoals voor Belgen . De verantwoordelijkheid om
niet-EU-burgers informatie te geven over hoe ze zich kunnen inschrijven, ligt bij de gemeenten
. Zij moeten dat via affiches of een ander middel bekendmaken .

Het algemeen stemrecht
Algemeen stemrecht kan vanzelfsprekend lijken, maar het bestaat in België nog maar sinds
1948 . In 1830, bij de oprichting van België, mochten alleen diegenen stemmen die minstens
een bepaald minimum aan belastingen (cijns) betaalden . Op de 4,3 miljoen Belgen waren er
toen maar 46 .000 cijnskiezers, nauwelijks iets meer dan één procent dus . In de loop van de
negentiende eeuw werd de minimumcijns weliswaar verlaagd, maar dat verleende toch nog
altijd maar stemrecht aan twee procent van de Belgen . Bovendien mochten alleen mannen
kiezen .
Foto AMSAB-Instituut voor Sociale Geschiedenis
Optocht voor algemeen stemrecht, Gent, 1899
Optocht voor algemeen stemrecht, Gent, 1899, foto AMSAB .
Onder druk van onder meer de socialisten en de progressieve liberalen werd in 1893 het algemeen
meervoudig stemrecht voor mannen ingevoerd . Elke man van minstens 25 jaar kreeg
één stem . Als je een bepaalde cijns betaalde, gezinshoofd was of een erkend diploma had behaald,
kreeg je een tweede en soms zelfs een derde stem . Aangezien in die tijd alleen wie rijk
was cijns betaalde en een diploma kon behalen, bleef de rijke burgerij nog altijd bevoordeeld .
En nog altijd mochten alleen mannen stemmen . De socialisten en de progressieve liberalen
wilden het gewone enkelvoudige stemrecht invoeren: één man, één stem . Ze ondervonden
echter te veel weerstand en ze hadden daarvoor geen meerderheid in het parlement . Ze bleven
er wel verder voor strijden .
Na de Eerste Wereldoorlog kon men nog moeilijk anders dan het enkelvoudig stemrecht invoeren:
elke mannelijke Belg één stem . De regering kon niet met goed fatsoen van de gewone
Belg eisen dat hij gedurende vier jaar in de verschrikkelijkste omstandigheden het land zou
verdedigen, en dan van hem verwachten dat hij genoegen zou nemen met een stem die twee
tot drie keer minder waard was dan die van de beter gesitueerden die de oorlog veilig waren
doorgekomen .
Module 3: Verkiezingen en partijen 97

98
3
In 1919 keurde het parlement dus het algemeen stemrecht voor mannen vanaf 21 jaar goed .
Toen waren het de socialisten en de liberalen die zich verzetten tegen het stemrecht voor
vrouwen . Ze vreesden dat vrouwen veel traditioneler zouden stemmen en dus voor de katholieken
zouden kiezen . Alleen oorlogsweduwen en moeders van gesneuvelde soldaten kregen
stemrecht . Voor de gemeenteraadsverkiezingen kregen de vrouwen wel stemrecht en mochten
ze zich ook verkiesbaar stellen .
Stemrecht voor vrouwen
Pas in 1948 werd het algemeen enkelvoudig stemrecht ingevoerd: vrouwen kregen nu ook
stemrecht op alle niveaus .
Vrouwenbetoging in Gent op 13 juni 1949 naar aanleiding van de parlementsverkiezingen van 26 juni 1949,
de eerste parlementsverkiezingen waar vrouwen aan deelnamen, foto AMSAB .
Dat vrouwen vandaag zowel actief stemrecht (het recht om te stemmen) als passief stemrecht
(het recht om zich verkiesbaar te stellen) hebben, heeft echter nog niet met zich meegebracht
dat ze net zo talrijk in de parlementen, provincieraden en gemeenteraden vertegenwoordigd
zijn als mannen .
Nieuwe regelgeving om meer vrouwelijke verkozenen te krijgen, volgde elkaar snel op: vanaf
1 juni 1996 bepaalde een wet dat een vierde van de plaatsen op de kandidatenlijsten moest
worden toegestaan aan vrouwen . Vanaf 1 januari 1999 werd dat een derde .
Voor de verkiezingen van het Europees Parlement werd in de wet van 17 juni 2002 vastgelegd
dat op de eerste twee plaatsen personen van verschillend geslacht moeten staan . Als
overgangsmaatregel werd voor de eerstvolgende verkiezingen (in 2004) toegestaan dat op de
eerste drie plaatsen van de lijst personen van verschillend geslacht moeten staan .

De bijzondere wet van 18 juli 2002 voerde twee nieuwe bepalingen in voor de verkiezing van
de deelstaatparlementen: op de kandidatenlijsten moeten evenveel mannelijke als vrouwelijke
kandidaten staan, en de eerste twee plaatsen van de lijst moeten bezet worden door kandidaten
van verschillend geslacht . Net zoals voor de verkiezingen van het Europees Parlement
werd die laatste vereiste voor de eerstvolgende verkiezingen (in 2004), afgezwakt tot het verbod
om op de eerste drie plaatsen van de lijst kandidaten van hetzelfde geslacht te zetten .
De verplichting om één vrouw op een van de eerste twee plaatsen te zetten, treedt dus pas in
werking vanaf de verkiezingen van 2009 .
De verplichting dat er evenveel mannen als vrouwen op de kandidatenlijsten moeten staan en
dat er op de eerste twee plaatsen een vrouw en een man moeten staan, werd ook ingevoerd
voor de verkiezingen van de Kamer en Senaat (wet van 13 december 2002) . Bij de verkiezingen
van 2003 voor de Kamer werd daardoor 34,7 procent vrouwen verkozen, tegenover 19 procent
in 1999 . Voor de Senaat werd 37,5 procent vrouwen verkozen tegenover 30 procent in 1999 .
Die sterke stijging zette zich echter niet door bij de federale verkiezingen in 2007 . Voor de
Kamer werd 36,7 procent vrouwen verkozen, dus slechts een stijging met 2 procent tegenover
2003 . Voor de Senaat werd 30 procent vrouwen verkozen, dus een daling met 7,5 procent tegenover
2003 .
Een studie van de K .U .Leuven 3 verklaart de beperkte stijging in 2007 (van de Vlaamse verkozen
vrouwen) uit de analyse van de kandidatenlijsten . Slechts 20 procent van de lijsttrekkers was
een vrouw, en slechts 42,9 procent van de eerste opvolgers was een vrouw . Als alle verkiesbare
plaatsen samen genomen worden, blijkt dat slechts 42,6 procent voor vrouwen gereserveerd
was .
Voor de gemeente- en provincieraadsverkiezingen van 2006 had het Vlaams Parlement in het
decreet van 10 februari 2006 de kieswetgeving aangepast aan de quotawet van 2003, behalve
dan wat de bepaling betreft die betrekking heeft op de eerste twee plaatsen op de kandidatenlijsten
. Voor die verkiezingen geldt nog steeds de regeling dat op de eerste drie plaatsen
personen van verschillend geslacht moeten staan . Voor de gemeenten werd 33 procent vrouwen
verkozen en voor de provincies 37 procent . 4
Stemrecht of opkomstplicht
Samen met het meervoudig algemeen stemrecht werd in 1893 ook de opkomstplicht ingevoerd
. Opkomstplicht betekent dat iedere stemgerechtigde burger zich op de dag van de verkiezingen
in een stembureau moet aanmelden . De stemming is geheim .
Opkomstplicht was vooral een idee van de socialisten . Die vreesden namelijk dat de rijke burgerij,
als werkgever, wel eens druk zou kunnen uitoefenen op haar ondergeschikten om niet
te gaan stemmen . De socialisten gingen er immers van uit dat ze hun stemmen in de eerste
plaats zouden halen bij de arbeiders . Maar er speelden ook andere overwegingen mee . Tot
dan daagde gemiddeld 25 tot 30 procent van de kiezers niet op . Velen vonden dat zo’n groot
absenteïsme de legitimiteit van de verkiezingen aantastte .
3. Het profiel van de kandidaten
op de lijsten voor de federale
verkiezingen van 10 juni
2007, K. Weekers, B. Maddens,
I. Vanlangenakker en S. Fiers,
Centrum voor Politicologie,
KULeuven, 2007
4. www.binnenland.vlaanderen.be/verkiezingen/verkiezingen2006
(22 april 2009)
Module 3: Verkiezingen en partijen 99

100
3
Vandaag staat de opkomstplicht ter discussie . De verschillende politieke partijen hebben over
stemrecht of opkomstplicht een uiteenlopende mening . Hierna volgen eerst enkele feiten en
daarna een overzicht van de belangrijkste argumenten voor het behoud en voor de afschaffing
van de opkomstplicht .
Enkele onderzoeksgegevens
• In België komt ongeveer 91 procent van de ingeschreven kiezers stemmen .
• In democratieën met stemrecht komt de helft tot drie kwart van de kiezers stemmen .
• In de landen van de EU is er alleen in België, Cyprus, Luxemburg en Griekenland opkomstplicht
.
• In landen met opkomstplicht is er rond de 7 procent ongeldige stemmen . In landen
met stemrecht is er rond de 1 procent of minder ongeldige stemmen .
• Het percentage van ongeldige en blanco stemmen blijkt in ons land vrij stabiel te
blijven: een klein half miljoen . Het aantal kiesgerechtigden dat niet komt opdagen,
bedraagt ook ongeveer een half miljoen . In 1995 was dat samen 15,6 procent en in
2004 ongeveer 16 procent van de kiesgerechtigden . (In 2004: 6 .489 .991 geldige stemmen
op 7 .552 .240 kiesbrieven) .
• In landen met stemrecht schommelt de deelname van de kiezers naargelang van hun
betrokkenheid . Ze maken vooral gebruik van hun stemrecht als ze het gevoel hebben
dat hun stem daadwerkelijk gewicht in de schaal legt of als het om belangrijke kwesties
gaat . Zo ligt de opkomst bij de Europese verkiezingen traditioneel heel laag, zeker
in vergelijking met de nationale parlementsverkiezingen . Toen de Denen echter bij
referendum geraadpleegd werden over het Verdrag van Maastricht en de invoering
van de euro, was de opkomst zeer hoog . Ook bij een referendum in Frankrijk over de
Europese Grondwet in 2005 was er een bijzonder hoge opkomst van 70 procent .
• Uit onderzoek weet men dat 28 procent tot 30 procent van de kiezers in België nooit
meer zou gaan stemmen indien de opkomstplicht zou worden afgeschaft .
• De thuisblijvers zijn vooral lagergeschoolden . Bijna de helft van de lagergeschoolde
mannen en vrouwen zou nooit gaan stemmen . Bij de hogergeschoolden zou maar
één op tien nooit gaan stemmen .
• De thuisblijvers zijn ook vooral kiezers met weinig politieke kennis en politieke belangstelling
en met een wantrouwen tegenover de politiek .
• Afschaffing van de opkomstplicht zou weinig veranderen aan de machtsverhoudingen
tussen de partijen . De verschillende partijen zouden ongeveer even sterk blijven
ten opzichte van elkaar . Elke partij heeft kiezers in zowat alle lagen van de bevolking,
elke partij maakt ongeveer evenveel kans om kiezers te verliezen bij de afschaffing
van de opkomstplicht .
(Bron: Opkomstplicht of vrijheid om al of niet te gaan stemmen? Jaak Billiet, ISPO-Bulletin 2001/44)

In de discussie over het behoud of de afschaffing van de opkomstplicht worden gewoonlijk de
volgende argumenten naar voren gebracht:
Argumenten voor het behoud van de
opkomstplicht:
• Deelnemen aan verkiezingen is een burgerplicht
. Burgers hebben niet alleen
rechten maar ook plichten (zoals belastingen
betalen, de wet naleven, en ook deelnemen
aan verkiezingen) .
• Een parlement dat maar verkozen wordt
door een beperkt aantal kiezers, is niet democratisch
. Dat parlement vertegenwoordigt
niet meer de hele bevolking .
• Door de opkomstplicht zijn de politici verplicht
met alle bevolkingsgroepen rekening
te houden .
• Door de opkomstplicht weten we wat er
leeft bij de bevolking .
• Opkomstplicht is niet hetzelfde als stemplicht,
je kunt immers nog altijd een
blanco stem uitbrengen in het stemhokje .
Opkomstplicht beperkt de vrijheid van de
burger dus niet .
• De opkomstplicht afschaffen zou weinig
veranderen aan de machtsverhoudingen
tussen de partijen .
• De opkomstplicht afschaffen zou betekenen
dat vooral laaggeschoolden en vrouwen
minder vertegenwoordigd zijn .
Argumenten voor de afschaffing van de
opkomstplicht:
• De opkomstplicht beperkt onze vrijheden .
We hebben als burger niet meer het recht
om ons afzijdig te houden van verkiezingen
.
• De opkomstplicht verdoezelt de politieke
apathie van de burgers .
• Afschaffing van de opkomstplicht zou de
partijen verplichten om de burgers veel
meer te sensibiliseren voor hun programma
.
• Afschaffing van de opkomstplicht zou
meer beweging brengen in het beleid .
• Door afschaffing van de opkomstplicht
zouden alleen bewuste kiezers gaan stemmen
en zouden mensen minder om domme
redenen gaan stemmen of hun stem
uitbrengen op scherts- of antipartijen .
• Er zal altijd een groep burgers bestaan die
niet geïnteresseerd is in de politiek . Het is
beter dat die mensen niet wegen op het
verkiezingsresultaat .
Module 3: Verkiezingen en partijen 101

102
3
3. Kiesstelsels
Net zoals democratie in vele gedaanten voorkomt, verloopt ook de stembusgang in de
democratische landen op verschillende manieren. Er bestaan heel wat kiesstelsels die
elk op hun manier gestalte geven aan de democratie. Een kiesstelsel is geen vrijblijvend
gegeven maar heeft een grote invloed op het democratisch functioneren, de samenstelling
van het parlement en het politieke systeem in het algemeen.
Het Belgische kiesstelsel
In ons land hebben we het evenredigheidsstelsel . Dat betekent dat alle partijen verkozenen
krijgen in verhouding tot het aantal stemmen dat ze hebben behaald . Kleine partijen krijgen
daardoor een redelijke kans om verkozenen te hebben . Dat evenredigheidssysteem wordt
echter iets afgezwakt ten voordele van de grote partijen door de berekeningswijze bij de zetelverdeling
.
Bovendien voerde de wet in 2003 een kiesdrempel van vijf procent in . De zetels worden uitsluitend
verdeeld onder de lijsten die in hun kieskring vijf procent van de geldig uitgebrachte
stemmen behaald hebben . Het is de bedoeling op die manier een versplintering van het politieke
landschap tegen te gaan .
Voor de verkiezingen van de verschillende parlementen – ook voor het Europees Parlement
– wordt het grondgebied ingedeeld in kieskringen . In elke kieskring is er een aantal zetels te
verdelen, in principe volgens het aantal inwoners . Zuiver mathematisch is die verdeling niet .
Opdat bijvoorbeeld de Waalse bevolking in de federale Kamer van volksvertegenwoordigers
niet al te zeer in de minderheid zou zijn, krijgen sommige Waalse kieskringen in verhouding
tot hun bevolking een wat groter aantal zetels toebedeeld . Voorts steunt die verdeling, zoals
gezegd, op het inwonersaantal en niet op het aantal stemgerechtigden . Daardoor hebben
kieskringen met veel inwoners die geen Belg zijn, relatief meer zetels dan kieskringen met
weinig niet-Belgen . Dat is zeker zo voor Brussel .
Zes kieskringen voor het Vlaams Parlement
Voor het Vlaams Parlement is Vlaanderen opgedeeld in vijf Vlaamse provinciale kieskringen en
in het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest (zesde kieskring) . Er zijn 118 zetels te verdelen in de
vijf Vlaamse kieskringen en zes zetels in de zesde kieskring .
Brussel

Elf kieskringen voor de Kamer
In de Kamer van Volksvertegenwoordigers zijn er 150 zetels te verdelen over elf kieskringen .
De wet van 13 december 2002 voerde voor de Kamer provinciale kieskringen in . Dat betekent
dat partijen per provincie één lijst kunnen indienen . Vlaams-Brabant en Brussel wijken enigszins
van die regeling af . In Vlaams-Brabant kunnen partijen enerzijds een lijst indienen voor de
kieskring Leuven . Anderzijds is er de kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde, waar de partijen ook
een lijst kunnen indienen voor heel het Brusselse Gewest en Halle-Vilvoorde samen . Dat betekent
dat alle kiezers van Brussel en Halle-Vilvoorde voor dezelfde lijsten kunnen stemmen .
De kwestie Brussel-Halle-Vilvoorde
De kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde bestaat uit de 35 gemeenten van Halle-Vilvoorde die in
het eentalige Vlaamse Gewest gelegen zijn, en uit de 19 gemeenten van Brussel die het tweetalige
Brusselse Hoofdstedelijke Gewest vormen . Aangezien het om één kieskring gaat, kunnen
Franstaligen die bijvoorbeeld in het Vlaams-Brabantse Gooik, Lennik of Meise wonen, dus
ook stemmen op kandidaten van de PS, de MR of de FDF uit Brussel . Daartegenover kunnen
de Vlaamse partijen in Brussel steun krijgen van kiezers uit bijvoorbeeld Kapelle-op-den-Bos,
Asse of Ternat, die in Vlaams-Brabant liggen .
In de kieskring BHV gelden dus andere regels bij verkiezingen dan in de andere kieskringen .
“Door de kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde te handhaven, behandelt de wetgever de kandidaten
van de provincie Vlaams-Brabant op een andere wijze dan de kandidaten van de andere provincies”,
stelt het Grondwettelijk Hof in zijn arrest van 26 mei 2003.
Kandidaten in Halle-Vilvoorde worden gediscrimineerd omdat ze moeten concurreren met
kandidaten die ook buiten de provincie Vlaams-Brabant opkomen (met name in Brussel) en
omdat ze geen stemmen kunnen halen in een ander deel van de provincie Vlaams-Brabant
(met name in het arrondissement Leuven) .
Die regeling heeft ook tot gevolg dat de kandidaten in de kieskring Leuven niet op dezelfde
manier behandeld worden als de kandidaten in de kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde .
Module 3: Verkiezingen en partijen 103

104
3
Drie gewestelijke kieskringen voor de Senaat
Voor de Senaat zijn er 40 rechtstreeks te verkiezen zetels te verdelen over drie kiesdistricten:
Vlaanderen, Wallonië en Brussel . In een kieskring met een klein aantal te verdelen zetels zouden
kleine partijen het moeilijk hebben om iemand verkozen te krijgen . Onder meer daarom
zijn er voor de Senaat maar drie kieskringen .
In totaal zijn er 71 senatoren . Van dat aantal worden 40 senatoren rechtstreeks verkozen, 21
worden aangewezen door de gemeenschapsparlementen en 10 worden gecoöpteerd . Daarnaast
zijn er ook nog de senatoren van rechtswege . Dat zijn de kinderen van de koning die 18
jaar oud zijn (of, indien die er niet zijn, “de Belgische nakomelingen van de tot regeren gerechtigde
tak van het koninklijke huis”) .
De Vlaamse kieskring voor de Senaat stemt niet overeen met het grondgebied van het Vlaamse
Gewest . Halle-Vilvoorde vormt namelijk ook voor de Senaat één kieskring met Brussel .
Vier kieskringen voor het Europees Parlement
Voor de zittingsperiode 2004-2009 had België in het Europees Parlement 24 zetels op een totaal
van 785 . Voor 2009-2014 wordt het aantal zetels voor België verminderd tot 22 en het
totale aantal tot 736 .
Voor het Europees Parlement heeft België vier kieskringen: de Vlaamse, de Waalse, de Brusselse
en de Duitstalige kieskring . Ook hier behoort Halle-Vilvoorde tot de Brusselse kieskring .
De Duitstalige kieskring – die voor de federale parlementsverkiezingen tot het Waalse Gewest
behoort – staat hier dus apart: de Duitstalige kieskring heeft recht op één zetel . De Nederlandstalige
kiezers krijgen 13 zetels, de Franstaligen 8 .

Andere kiesstelsels
Het Verenigd Koninkrijk: meerderheidsstelsel met één
zetel per kieskring
In het Verenigd Koningrijk bestaat een meerderheidsstelsel met één zetel per district . Wie in
een district de meeste stemmen haalt, is verkozen . Daarvoor hoeft men niet eens de absolute
meerderheid te behalen . Als twee kandidaten elk 33 procent halen en één kandidaat haalt 34
procent, dan is die laatste verkozen . Dat systeem noemt men ook wel ‘first-past-the-post’ .
Het komt er voor een partij dus niet op aan om in het hele land de meerderheid te halen . Als
ze in de meerderheid van de kiesdistricten gewoon de meeste stemmen haalt, dan heeft ze
meteen ook de meerderheid in het parlement . Strikt genomen zou ze zelfs in de andere kiesdistricten
geen enkele stem hoeven te behalen . Dat is natuurlijk maar theorie . Toch maakte dat
systeem het mogelijk dat Labour in 1951 de meerderheid van de stemmen verkreeg terwijl de
Conservatieven de meeste zetels in de wacht sleepten . Hetzelfde gebeurde in 1974, maar dan
ten voordele van Labour .
Een dergelijk systeem vormt een handicap voor een partij die over het hele land een behoorlijk
aantal stemmen haalt, maar in slechts weinig kiesdistricten de meeste . De Liberaal-Democraten
behaalden in 2005 wel 22 procent van de stemmen, maar ze kregen daarvoor slechts 62
zetels van de 646 of ongeveer 10 procent . Labour haalde toen met 35,2 procent van de stemmen
356 zetels of 56 procent van het aantal zetels .
Het Britse kiesstelsel sluit kleine partijen uit . Milieupartijen of uiterst rechtse partijen maken
er weinig kans . Het belangrijkste nadeel van zo’n meerderheidsstelsel is dus dat een deel van
de publieke opinie niet is vertegenwoordigd . In de praktijk krijg je op die manier een feitelijk
tweepartijenstelsel . Twee partijen wisselen elkaar af aan de macht . Het voordeel is dat dat
duidelijkheid schept . Het stelt de partij die de meerderheid haalde, in staat om haar kiesprogramma
uit te voeren en normaal gezien weten de kiezers dat . Door dit systeem hoeft de regering
maar op één partij te steunen . In tegenstelling tot coalitieregeringen zijn zulke homogene
regeringen meestal stabieler, tenminste als er binnen de meerderheidspartij eensgezindheid
heerst .
Aangezien de leider van de meerderheidspartij ook automatisch door de koning(in) wordt
aangewezen om de regering te vormen, kiezen de Britten de facto ook zo goed als rechtstreeks
hun eerste minister .
Frankrijk: meerderheidsstelsel met twee ronden
Frankrijk kent ook het meerderheidssysteem . Frankrijk is onderverdeeld in 577 districten . Per
district wordt één parlementslid gekozen . Wel moet in de eerste ronde een kandidaat de absolute
meerderheid (= meer dan 50 procent) van de uitgebrachte stemmen behalen om verkozen
te zijn . Heeft in een kiesdistrict geen enkele kandidaat in de eerste ronde de absolute
Module 3: Verkiezingen en partijen 105

106
3
meerderheid, dan volgt een week later een tweede stemronde . Alleen kandidaten die de eerste
keer minstens 12,5 procent behaalden, mogen aan die tweede ronde deelnemen . Voor
die tweede ronde is er geen absolute meerderheid meer nodig . Het is dan voldoende om de
meeste stemmen te halen .
In bijna driekwart van de gevallen is er een tweede ronde nodig . Meestal maken de partijen die
tot verwante politieke stromingen behoren dan tactische afspraken met elkaar . De ene partij
trekt in dat geval haar kandidaat terug ten voordele van een andere, die in de eerste ronde meer
stemmen heeft behaald . Zo krijg je in de praktijk geen twee partijen die tegenover elkaar staan,
maar veeleer twee blokken: een blok van linkse partijen en een blok van rechtse partijen .
De Franse president
De Franse president heeft aanzienlijk meer macht dan de meeste andere Europese staatshoofden
. Onder zijn bevoegdheid vallen ook de buitenlandse politiek en defensie . Hij wijst de eerste
minister aan, die op zijn beurt de regering moet samenstellen . Die regering oefent weliswaar
samen met de president de uitvoerende macht uit, maar ze moet wel over een meerderheid
in het parlement beschikken . De president en het parlement worden afzonderlijk verkozen en
vroeger zelfs op totaal verschillende momenten: in andere jaren . Het kon dan ook gebeuren
dat de president tot een andere partij behoorde dan de meerderheid in het parlement . In dat
geval moest de president een eerste minister aanwijzen die uit een andere partij dan de zijne
kwam . Dat bracht mee dat de eerste minister in zo’n geval een ander beleid wilde volgen dan
het beleid dat de president voor ogen had . De Fransen noemen dat de cohabitation . Een dergelijke
situatie veroorzaakte vaak politieke spanningen .
De zittingstermijn voor de Franse president is sinds 2002 vijf jaar (daarvoor was dat zeven jaar) .
De parlementsverkiezingen waren altijd al om de vijf jaar . De president wordt verkozen volgens
een meerderheidssysteem dat lijkt op het systeem dat voor de parlementsverkiezingen
wordt toegepast . Haalt geen van de kandidaten de absolute meerderheid, dan vindt twee weken
later een twee ronde plaats tussen de twee kandidaten die de meeste stemmen hebben
gekregen . Doordat het parlement nu kort na de presidentsverkiezingen wordt verkozen, is de
kans groter dat de president en de regering van dezelfde politieke signatuur zullen zijn .
Duitsland: combinatie van meerderheidsstelsel,
evenredige vertegenwoordiging en kiesdrempel
Duitsland combineert het meerderheidsstelsel met het stelsel van de evenredige vertegenwoordiging
. Daarom krijgt de kiezer twee stemmen . Met de ene stem kiest hij de helft van de
kandidaten volgens het meerderheidsstelsel en met de tweede stem de andere helft, maar
dan volgens het stelsel van de evenredige vertegenwoordiging .
Maar het kiesstelsel voor de Bondsdag, een van de twee kamers van het federale parlement,
heeft nog een ander opvallend kenmerk . Pas wanneer een partij over heel het land minstens
vijf procent van de stemmen haalt, komt ze in aanmerking voor parlementszetels volgens de
evenredige vertegenwoordiging . Heeft die partij echter al drie zetels volgens het meerderheidsstelsel
behaald, dan hoeft ze die drempel van vijf procent niet te halen .

Voorstanders vinden dat dit systeem de versnippering afremt . Het heeft tot nog toe ook belet
dat extremistische partijen in het parlement komen . Die partijen zijn immers allemaal kleine
partijen . Daardoor krijg je ook meestal duidelijke meerderheden, wat het vormen van een regering
vergemakkelijkt . Toch steunen de regeringen in Duitsland de laatste decennia altijd op
een coalitie van meerdere partijen . Alleen zijn de combinatiemogelijkheden beperkt . Duitsland
had tot voor kort twee grote partijen: de christendemocraten en de sociaaldemocraten,
en twee kleinere die de facto voor regeringsdeelname in aanmerking kwamen: de groenen en
de liberalen . De recente vorming van Die Linke door de afgescheurde linkervleugel van de sociaaldemocraten
en de erfgenamen van de Oost-Duitse communisten, maakt coalitievorming
minder eenvoudig .
Tegenstanders van dit systeem beweren dat nieuwe partijen met zo’n systeem geen faire kans
krijgen . De liberale FDP en de groenen worstelen met dit systeem .
Een groot verschil met ons land is ook dat de Duitse partijen al vóór de verkiezingen duidelijk
zeggen met welke andere partij ze een coalitie wensen aan te gaan en onder welke kanselier
(eerste minister) . Daardoor krijgen de Bondsdagverkiezingen, net zoals in Groot-Brittannië, de
allure van regeringsverkiezingen .
Nederland: bijna de absolute evenredigheid
Nederland is niet onderverdeeld in districten . Het hele land is één kiesdistrict . In Nederland
worden de 150 leden van de Tweede Kamer (onze Kamer van Volksvertegenwoordigers) verkozen
volgens een stelsel dat bijna een volmaakte evenredige vertegenwoordiging oplevert .
Een partij die bijvoorbeeld vijf of tien procent van de stemmen behaalt, krijgt zo goed als zeker
ook vijf of tien procent van de parlementszetels . Bij het verdelen van de zetels over de lijsten
geldt een kiesdrempel van 0 .66 procent van het aantal uitgebrachte stemmen .
In een dergelijk stelsel behalen de kleine partijen gemakkelijk een zetel . Nederland kent dan
ook heel veel kleine partijtjes met slechts één of twee zetels in het parlement, wat de Nederlandse
politiek echter nooit heeft gedestabiliseerd .
De Verenigde Staten: presidentieel regime
Elk van de vijftig staten van de VS heeft een eigen kiesstelsel . Natuurlijk moeten die verschillende
systemen rekening houden met de Amerikaanse grondwet . Daardoor gelden in al die
deelstaten toch min of meer dezelfde basisregels . Zo bestaat er in de VS geen opkomstplicht .
In verreweg de meeste staten beschikt de burger niet eens automatisch over stemrecht . Wie
18 jaar is en wil kiezen, moet zich in die staten eerst laten registreren als kiezer . Nauwelijks de
helft van de bevolking doet dat .
Men kan zich laten registreren als lid van een partij of als onafhankelijke . Wie als partijlid is geregistreerd,
heeft meteen ook toegang tot de voorverkiezingen van zijn of haar partij . Daarin
maken de partijen uit welke kandidaten zij zullen voordragen . Die voorverkiezingen zijn dus
Module 3: Verkiezingen en partijen 107

108
3
geen officiële verkiezingen . Ze worden door de twee grote partijen georganiseerd en zijn een
interne partijaangelegenheid . Maar in sommige staten kunnen ook niet-partijleden aan de
voorverkiezingen van één partij deelnemen .
In de VS worden ook sommige rechters, officieren van justitie (onze procureurs) politiebeambten
en sommige schoolbesturen verkozen .
De president van de VS
In de meeste Europese landen wordt de uitvoerende macht uitgeoefend door een hele regeringsploeg
samen met een president of een grondwettelijke vorst . De regeringen in Europa
worden gevormd op basis van een meerderheid in het parlement . Bijvoorbeeld in Frankrijk,
waar de president nochtans rechtstreeks wordt verkozen, moet de regering zelf op een parlementaire
meerderheid steunen .
De VS hebben daarentegen een heel ander systeem . De president bekleedt er de belangrijkste
politieke functie . Hij belichaamt op zijn eentje de uitvoerende macht en hij is bovendien
militair opperbevelhebber . Een regering zoals wij die in Europa kennen, bestaat daar niet . Wel
benoemt de president een aantal ministers – Secretary genoemd - die belast worden met bevoegdheden
zoals financiën, buitenlandse zaken (Secretary of State), defensie, justitie enzovoort
. In tegenstelling tot de Europese ministers, hoeft een Secretary geen enkele verantwoording
aan het parlement af te leggen . Wel moet de Senaat hun benoeming goedkeuren . Als
de president oordeelt dat een van hen zijn werk niet goed doet, kan hij hem of haar ontslaan,
zonder goedkeuring van de Senaat .
Ook de president hoeft zich niet echt voor het federale parlement (het Congres, zie volgende
paragraaf) te verantwoorden . Wel verschijnt hij jaarlijks voor het parlement om zijn beleid toe
te lichten (The State of the Union) of om het parlement te verzoeken de nodige wetten goed
te keuren om dat beleid uit te kunnen voeren . Op die manier heeft het parlement toch een
zekere controle op de president . Het parlement kan echter in geen geval de president via een
motie van wantrouwen doen vallen, zoals dat in Europa met een regering mogelijk is . Wel kan
het parlement de president afzetten als hij een ernstige misdaad zou hebben begaan (‘high
crimes and misdemeanors’) .
Die afzettingsprocedure heet ‘impeachment’ . In de hele geschiedenis van de VS is ze slechts
tegen twee presidenten, Andrew Johnson (1865-1869) en Bill Clinton, ingezet; in beide gevallen
zonder succes . Wel trad in 1974 President Nixon voortijdig af, naar aanleiding van het zogenaamde
Watergateschandaal, omdat hij inzag dat een impeachmentprocedure onvermijdelijk
werd en voorzag dat hij zou worden afgezet . Die vernedering wilde hij ontlopen . De enorme
macht van de Amerikaanse president wordt in zekere mate beperkt doordat hij maar voor een
relatief korte periode wordt verkozen . Zijn ambtstermijn bedraagt vier jaar en hij kan zich maar
één keer opnieuw laten verkiezen .
Een ander element van de “checks and balances” (zo noemen de Amerikanen hun systeem
waarbij de verschillende machten elkaar matigen en in evenwicht houden) is de verschillende
verkiezingskalender . De uitvoerende macht (de president) en de wetgevende macht (het Con-

gres) volgen een eigen verkiezingsritme . Zo wordt het Huis van Afgevaardigden om de twee
jaar volledig vernieuwd en de Senaat wordt om de twee jaar voor een derde vernieuwd . Voor
de president gaan de geregistreerde kiezers om de vier jaar naar de stembus . Daardoor gebeurt
het herhaaldelijk dat de president niet op een meerderheid in het parlement kan rekenen
. Ook dat beperkt in aanzienlijke mate de macht van de president .
Het Amerikaanse Congres
Het Congres is het parlement van de Amerikaanse federale overheid en bestaat uit twee kamers:
de Senaat en het Huis van Afgevaardigden .
De Senaat
De Senaat telt 100 zetels, twee voor elke Amerikaanse staat . De vicepresident van de VS is de
voorzitter van de Senaat .
De senatoren worden rechtstreeks door de bevolking verkozen voor een termijn van zes jaar .
Maar de Senaat wordt niet in één keer in zijn geheel verkozen . Om de twee jaar wordt slechts
een derde van de senatoren verkozen . De Senaat is namelijk ingedeeld in drie groepen (Senate
Classes) . Elke twee jaar zijn er telkens voor één Senate Class (dus één ‘lichting’ van senatoren)
verkiezingen .
Het Huis van Afgevaardigden
Het Huis van Afgevaardigden wordt vaak het lagerhuis van het Amerikaanse Congres genoemd
. Het telt 435 leden . De voorzitter (de speaker) behoort tot de partij die de meerderheid
heeft in het Huis van Afgevaardigden . Het is een belangrijke figuur in de Amerikaanse politiek
. Na de vicepresident is hij de tweede in lijn van opvolging van de president . Wanneer de
president en de voorzitter niet tot dezelfde partij behoren, wordt de voorzitter vaak gezien als
oppositieleider .
Het Huis van Afgevaardigden wordt elke twee jaar in zijn geheel verkozen, tegelijk met een
derde van de senatoren . Door die korte zittingstermijn leven de afgevaardigden in een vrijwel
constante verkiezingscampagne en zijn ze verplicht voortdurend hun relaties met hun kiesdistrict
te verzorgen .
Alle Congresleden kunnen wetsvoorstellen indienen . De traditie wil echter dat alleen het Huis
van Afgevaardigden financiële voorstellen en belastingvoorstellen indient . De Senaat heeft
een aantal exclusieve bevoegdheden: zonder de instemming van de Senaat kan de president
bepaalde internationale verdragen niet sluiten . Ook moet de Senaat instemmen met belangrijke
benoemingen (leden van de administratie, de hogere rechtbanken, inclusief het Hooggerechtshof
en ambassadeurs) .
Om wet te kunnen worden, moet een wetsvoorstel door zowel het Huis van Afgevaardigden
als de Senaat worden goedgekeurd en door de president ondertekend . De president heeft
echter een vetorecht, maar dat kan weer ongedaan gemaakt worden door een tweederde
meerderheid van het Congres .
Module 3: Verkiezingen en partijen 109

110
3
5. Alle 100 senatoren plus de
435 afgevaardigden plus 3
kiesmannen uit het District of
Columbia geeft een totaal
van 538 kiesmannen.
Presidentsverkiezingen in verschillende fasen
De presidentsverkiezingen zijn veruit de belangrijkste politieke gebeurtenis in de VS . Die verkiezingen
verlopen als volgt .
In een eerste fase organiseren alle partijen (maar de facto zijn alleen de twee grote partijen –
de Republikeinen en de Democraten – van belang) voorverkiezingen om hun presidentskandidaat
aan te wijzen . De voorverkiezingen zijn vaak een bikkelharde strijd tussen kandidaten
van dezelfde partij, die het tegen elkaar opnemen om uiteindelijk de kandidaat van hun partij
te kunnen worden .
Daarna organiseren de twee partijen een nationale conventie, waar de partijafgevaardigden
(delegates) van alle staten de presidentskandidaat aanwijzen . Die kiest op zijn beurt zijn running
mate, de kandidaat-vicepresident .
Tijdens de nationale verkiezingen wordt de president gekozen . In de praktijk is dat dus altijd
een democraat of een republikein . De kleine partijen die ook een kandidaat hebben aangewezen,
maken in de praktijk nooit een kans . Ze kunnen hoogstens stemmen wegsnoepen van de
kandidaten van de grote partijen .
Kiesmannen
De eigenlijke presidentsverkiezingen verlopen ook weer getrapt en staat per staat . Op de dag
van de presidentsverkiezingen brengen de kiezers een stem uit voor een van de presidentskandidaten
. Daardoor kiezen ze ook de zogenaamde ‘kiesmannen’ . Hun namen staan meestal
op het stembiljet onder de naam van de presidentskandidaten en hun ‘running mates’, de
kandidaten-vicepresident . Het zijn die kiesmannen die daarna de president zullen aanwijzen .
Voor elke staat is er een aantal kiesmannen, dat overeenkomt met het aantal senatoren (altijd
twee per staat) plus het aantal afgevaardigden van die staat (gebaseerd op het inwonersaantal)
. Kleinere staten zoals Alaska, Delaware en Montana hebben 3 kiesmannen, grotere staten
zoals Texas en Californië hebben respectievelijk 34 en 55 kiesmannen . In totaal zijn er 538 kiesmannen
5 .
Ook de manier waarop de kiesmannen geselecteerd worden, varieert per staat . Gewoonlijk
stellen de politieke partijen op hun nationale conventie kandidaten aan, of kiest het centraal
comité van de partijen in elke staat de kandidaat-kiesmannen . Vaak worden ze geselecteerd
wegens hun jarenlange inzet voor hun partij, of omdat ze een persoonlijke of politieke band
hebben met een presidentskandidaat . Het mogen geen federale verkozenen zijn (senator of
afgevaardigde) . Het mogen wel verkozenen zijn van de staatparlementen .
In 48 van de 50 staten geldt het principe ‘the winner-takes-all’: de presidentskandidaat die de
‘popular vote’ heeft gewonnen (m .a .w . op wie de meeste kiezers hebben gestemd), krijgt alle
kiesmannen van die staat . Bijvoorbeeld: in Californië gaan alle 55 stemmen naar de winnaar
van die staat, ook al is de overwinningsmarge slechts 50,1 tegen 49,9 procent .
Nadat de kiezers hun stem hebben uitgebracht, komen in elke staat de kiesmannen samen
om op hun beurt een stem uit te brengen voor een presidentskandidaat . In 25 staten zijn de
kiesmannen verplicht om te stemmen op de presidentskandidaat die in hun staat de meeste

stemmen heeft behaald . Voor de 25 andere staten geldt die verplichting niet . Zij kunnen,
mochten ze dat willen, de stembusuitslag naast zich neerleggen, en dat is al een aantal keren
gebeurd . Maar in de regel volgen de kiesmannen de uitslag van hun staat .
De presidentskandidaat die een meerderheid haalt van minimum 270 van de 538 kiesmannen,
heeft de verkiezingen gewonnen .
Aangezien de kiesmannen doorgaans rekening houden met de verkiezingsuitslag in hun staat,
concentreren de kandidaten zich dan ook op staten en niet op landelijke percentages als ze
hun verkiezingsstrategie bepalen .
Door dit verkiezingssysteem is het mogelijk dat de kandidaat die in heel de Verenigde Saten
de meeste stemmen heeft behaald, toch niet de nieuwe president wordt . Dat gebeurde
bijvoorbeeld tijdens de presidentsverkiezingen van 2000: ondanks een meerderheid van de
stemmen in alle staten samen, verloor Al Gore toch van Georges W . Bush . Doorslaggevend was
de uitkomst van de verkiezingen in Florida, waar er nog 25 kiesmannen beschikbaar waren .
Beide kandidaten hadden die nodig om de verkiezingen te kunnen winnen . Na verschillende
hertellingen en een uitspraak van het Hooggerechtshof dat de hertellingen liet stoppen, werd
bepaald dat in Florida Bush de meeste stemmen had behaald . Dat betekende dat de 25 kiesmannen
hem werden toegewezen . Daardoor stond over heel de VS een meerderheid van de
kiesmannen achter hem .
Amerikaanse presidentsverkiezingen 2008
= staten met Republikeinse meerderheid
= staten met Democratische meerderheid
Module 3: Verkiezingen en partijen 111

112
3
4. Onze parlementsverkiezingen
in de praktijk
De regels voor de verkiezingen van het federale parlement en die van het Vlaams
Parlement zijn in grote lijnen dezelfde.
Kandidatenlijsten
Ten laatste vijf weken voor de verkiezingsdag moeten de partijen hun kandidatenlijsten per
kieskring hebben ingediend . Op elke lijst mogen maar net zoveel kandidaten (of ook minder)
staan als er zetels te verdelen zijn . Elke lijst moet ook nog eens vergezeld gaan van een lijst met
kandidaat-opvolgers . Die nemen de plaats in van een verkozene als die ontslag zou nemen of
zou overlijden . Ook als een verkozene minister wordt, neemt de opvolger zijn of haar plaats in
het parlement in .
De volgorde van de kandidaten op de lijst bepaalt in grote mate hun verkiesbaarheid . Dat
komt omdat de kiezer zowel voor de lijst in haar geheel mag kiezen als voor een kandidaat
afzonderlijk . In het eerste geval brengt hij een lijststem of kopstem uit . In het tweede geval
spreekt men van een naamstem of voorkeurstem . Voorkeurstem én lijststem mag ook .
Doordat ongeveer de helft van de kiezers een voorkeurstem uitbrengt en die bovendien
meestal uitbrengt op de eerstgeplaatsten op de lijst, maken de eerstgeplaatsten de meeste
kans om verkozen te worden . Dat betekent meteen ook dat het grotendeels de politieke partijen
zijn die bepalen wie wordt verkozen . Het zijn immers de partijen die de lijsten opstellen . Logischerwijze
staan de bekendste en populairste kandidaten vooraan op de lijst . Precies omdat
ze populair of bekend zijn, krijgen zij ook nog eens de meeste voorkeurstemmen . Het gevolg
is dat de combinatie van een goede plaats op de lijst en een groot aantal voorkeurstemmen de
kans om verkozen te worden nog eens groter maakt .
Kandidaten die minder geschikt worden geacht, zet men niet op verkiesbare plaatsen . Ook
minder populaire kandidaten zet men liever niet vooraan, tenzij men hen met het oog op hun
bekwaamheid toch wil laten verkiezen . Dat ligt echter iets anders voor de laatste plaats, die
van lijstduwer . Traditioneel beschouwt men de plaats van lijstduwer als een soort ereplaats . De
kans om verkozen te worden is klein, maar de naam op die laatste plaats trekt wel de aandacht,
in elk geval meer dan een naam ergens midden op de lijst . Daarom wordt op die plaats dikwijls
een bekende of prestigieuze persoon gezet, bijvoorbeeld een vedette of een populaire politicus
die aan het eind van zijn carrière gekomen is . De lijstduwer is dus in de eerste plaats een
stemmentrekker .

Een kandidatenlijst opstellen
Hoe zo’n kandidatenlijst tot stand moet komen, staat niet in de wet . Elke partij doet dat volgens
eigen inzicht . Vroeger organiseerde een partij soms een poll . Men riep dan de partijleden van
de betrokken kieskring op om via een soort voorverkiezing zelf een lijst op te stellen . Meestal
stelt het partijbestuur een kandidatenlijst voor, waarover de leden zich mogen uitspreken . Die
wordt doorgaans goedgekeurd, soms met kleine wijzigingen . In andere partijen beslist het
plaatselijke partijbestuur of de nationale leiding soms hoe die lijst er moet uitzien .
De verkiezingscampagne
Enkele weken voor de verkiezingen krijgen de grote partijen een bepaald lijstnummer . Die
nummers worden geloot . In alle kieskringen draagt hun lijst dan hetzelfde nummer . Kleine
partijen die zich niet overal presenteren, krijgen een nummer per kieskring .
Zodra het duidelijk is dat er verkiezingen in aantocht zijn, beginnen de partijen aan hun campagne
. Vooral de laatste twee, drie weken bereikt die campagne haar hoogtepunt . Verkiezingscampagnes
kosten heel veel geld . In de jaren zeventig ontstond er een ware uitgavenwedloop
onder de partijen . Veel partijen kwamen daardoor in geldnood en keken iets minder nauw toe
op de herkomst van het geld . Zo ontstond er een grijze zone waarin het niet meer zo duidelijk
was of het nu om giften ging dan wel om mogelijke corruptie .
In 1989 keurde het federale parlement een wet 6 goed om de verkiezingsuitgaven te beperken
en te controleren . Die wet bepaalt onder meer welke financieringskanalen al dan niet geoorloofd
zijn . De partijen krijgen ook geld van de overheid . Om daarvoor in aanmerking te komen
moet een partij minstens één verkozene hebben in de Kamer of in de Senaat . De partijen
moeten hun verkiezingsuitgaven laten controleren . De verkiezingscampagnes zijn namelijk
ook aan regels onderworpen . Zo zijn 20m 2 -borden verboden, mag men geen gadgets meer
uitdelen en is de totale som die men aan een verkiezingscampagne mag besteden, begrensd
tot 1 miljoen euro .
De partijen en de kandidaten moeten bekend maken hoeveel zij aan hun campagne hebben
besteed . Zij moeten daarvoor een financieel verslag aan een parlementaire controlecommissie
voorleggen . Critici hebben al aangevoerd dat op die manier de politici zichzelf controleren .
Ook giften aan partijen zijn gereglementeerd . Ze zijn niet meer fiscaal aftrekbaar en voor bedrijven
zijn ze verboden .
Toch blijven verkiezingscampagnes vrij dure aangelegenheden, hoewel dat minder het geval
is als diverse verkiezingen samenvallen . De campagne van 1999 waarbij de verkiezingen voor
de Kamer, de Senaat, het Brusselse, het Europees en het Vlaams Parlement samenvielen, kostte
in totaal 16 .915 .247 euro . De twee campagnes van 2003, voor Kamer en Senaat, en 2004, voor
het Brusselse, het Vlaams en het Europees Parlement, kostten samen 24 .000 .730 euro: dat is
een verschil van niet minder dan 7 .085 .483 euro . Het is dan ook een publiek geheim dat de
6. De wet betreffende de
verkiezingsuitgaven en de
partijfinanciering vindt u op
http://www.dekamer.be/
FLWB/PDF/51/3115/51K3115001.
pdf (22 april 2009)
Module 3: Verkiezingen en partijen 113

114
3
7. Sinds 1991 wordt in diverse
gemeenten met computers
gewerkt om zowel de stemmen
op te nemen als om de
gegevens te verwerken. In
ongeveer de helft van de gemeenten
in Vlaanderen werd
in 2007 elektronisch gestemd.
hoge kostprijs van de verkiezingen een van de redenen is waarom sommige partijen de regionale
en de federale verkiezingen opnieuw willen laten samenvallen .
In het stembureau
De voorzitter van een stembureau wordt aangewezen . In principe kan dat elke stemgerechtigde
burger zijn . De voorzitter krijgt een lijst met de namen van een aantal burgers waaruit
hij zijn bureau moet samenstellen: zijn bijzitters . De voorzitter en zijn bijzitters moeten ervoor
zorgen dat de stemverrichtingen ordelijk verlopen en dat er geen fraude wordt gepleegd . Partijen
hebben het recht om kiesgetuigen naar de stembureaus te sturen om daar mee op toe
te zien .
Om geldig te stemmen moet de kiezer met het rode potlood dat zich in het stemhokje bevindt
de nodige bolletjes inkleuren, of met de stemcomputer zijn stem uitbrengen 7 .
Geldig stemmen kan als volgt:
1 . Bovenaan een lijst . Dat is dan een lijststem of kopstem . De kiezer geeft daarmee te kennen
dat hij voor die lijst stemt en dat hij akkoord gaat met de volgorde van de kandidaten op die
lijst . Een lijststem op twee verschillende lijsten uitbrengen, is ongeldig .
2 . Bij de naam van één of meerdere kandidaten en/of plaatsvervangers van dezelfde lijst . Dat
is een voorkeurstem of naamstem . Om geldig te stemmen moet je in elk geval binnen één
lijst blijven .

Wie op zijn stembrief schrijft of er iets op aanbrengt, heeft zijn stem ongeldig gemaakt . Wie
een niet-ingevulde stembrief in de stembus stopt, stemt blanco . Met de computer kun je niet
ongeldig stemmen, wel blanco . Een blanco stem is niet ongeldig, maar ze telt uiteraard niet
mee . Blanco en ongeldige stemmen tellen niet mee bij de zetelverdeling . Wie gestemd heeft,
krijgt een stempel op zijn oproepingsbrief, waarmee de kiezer kan bewijzen dat hij is gaan
stemmen . Hij kan dus ook geen tweede maal gaan stemmen .
Volmacht geven
Sommige kiezers die onmogelijk persoonlijk kunnen gaan stemmen wegens bijvoorbeeld
ziekte, of omdat ze die dag moeten werken of in het buitenland verblijven, kunnen hun stem
uitbrengen door een volmacht te geven aan een andere kiezer . De kiezer die de volmacht
verleent, wordt ‘volmachtgever’ genoemd en de ‘volmachtdrager’ is de kiezer die de volmacht
aanvaardt . De volmachtdrager stemt dus in plaats van de volmachtgever .
Wie op de dag van de verkiezingen zonder rechtsgeldige reden niet op het stembureau komt
opdagen, riskeert in elk geval een boete . De vervolgingen en de straffen waaraan de kiezers
die niet aan de stemming hebben deelgenomen, zich blootstellen, worden voorgeschreven in
artikel 209 en 210 van het Algemeen Kieswetboek .
Een eerste, niet-gewettigde afwezigheid wordt, naargelang van de omstandigheden, gestraft
met een berisping of met een geldboete van 5 euro tot 10 euro; bij herhaling is de geldboete 10
euro tot 25 euro (telkens vermenigvuldigd met de wettelijke opdeciemen of met een factor 5) .
Indien de niet-gewettigde afwezigheid ten minste vier maal voorkomt binnen vijftien jaar, wordt
de kiezer voor tien jaar van de kiezerslijsten geschrapt en kan hij gedurende die tijd geen benoeming,
bevordering of onderscheiding krijgen van een overheid .
Zoals reeds gezegd werd, bestaat in België de opkomstplicht . Wie op de dag van de verkiezingen
ziek is, in het buitenland verblijft of moet werken, kan bij volmacht stemmen .
Zetelverdeling
Tot 1899 gold voor de zetelverdeling het meerderheidsstelsel, waarbij per kieskring de kandidaten
met de meeste stemmen, die ook de absolute meerderheid hadden, verkozen werden .
In 1899 werd het evenredigheidsstelsel (systeem-D’Hondt) ingevoerd . Dat houdt in dat de zetels
over de partijen worden verdeeld in verhouding tot de behaalde resultaten . De zetelverdeling
geeft aan hoeveel zetels iedere partij krijgt in het parlement . Het systeem-D’Hondt wordt
toegepast voor de Vlaamse en Europese verkiezingen .
Sinds 13 juni 2004 wordt het systeem D’Hondt gecombineerd met een kiesdrempel van 5 procent
in elke provinciale kieskring . Dat wil dus zeggen dat een partij minstens 5 procent van de
geldige stemmen moet behalen om te kunnen meedingen naar een zetel .
De kiesdeler is een getal dat aangeeft hoeveel stemmen je moet hebben voor één zetel .
Module 3: Verkiezingen en partijen 115

116
3
Om het systeem-D’Hondt duidelijk te maken volgt hierna een voorbeeld van een berekening
van de zetelverdeling in een fictieve kieskring:
Zetelverdeling
Stap 1:
In een kieskring zijn 11 zetels te behalen .
5 lijsten hebben aan de verkiezingen deelgenomen .
In totaal werden er 130 .000 geldige stembiljetten in de stembus gestopt . De blanco en ongeldige
stemmen tellen niet mee voor de zetelverdeling .
Stap 2: Er wordt geteld hoeveel geldige stembiljetten er voor elke partij zijn uitgebracht .
Voor lijst 1 hebben 54 .000 kiezers een geldig stembiljet in de stembus gestopt (met een lijststem
of verscheidene voorkeurstemmen) . Er zijn dus 54 .000 stembiljetten voor lijst 1 .
Voor lijst 2 zijn er 40 .000 geldige stembiljetten .
Voor lijst 3 zijn er 21 .000 geldige stembiljetten .
Voor lijst 4 zijn er 9 .800 geldige stembiljetten .
Voor lijst 5 zijn er 5 .200 geldige stembiljetten .
Stap 3: hier volgt de berekeningswijze van het systeem-D’Hondt:
je deelt het totale aantal stembiljetten voor elke lijst door achtereenvolgens de noemer 1 – 2
– 3 – 4 – 5 –6- enzovoort . Het resultaat van die delingen zijn quotiënten:
Lijstnummer Lijst 1 Lijst 2 Lijst 3 Lijst 4 Lijst 5
Aantal geldige
stembiljetten
54 .000 40 .000 21 .000 9 .800 5 .200
Noemer: Quotiënten:
1 54 .000 40 .000 21 .000 9 .800 5 .200
2 27 .000 20 .000 10 .500 4 .900
3 18 .000 13 .333 7 .000
4 13 .500 10 .000
5 10 .800 8 .000
6 9 .000 6 .666
7 7 .714

Stap 4: je zet nu alle quotiënten in volgorde van groot naar klein, en verdeelt dan de zetels tot
er geen meer over zijn (in dit voorbeeld zijn er 11 zetels) . Je krijgt nu de volgende reeks:
Quotiënt te verdelen zetels Lijstnummer
54 .000 Zetel 1 gaat naar lijst 1
40 .000 Zetel 2 gaat naar lijst 2
27 .000 Zetel 3 gaat naar lijst 1
21 .000 Zetel 4 gaat naar lijst 3
20 .000 Zetel 5 gaat naar lijst 2
18 .000 Zetel6 gaat naar lijst 1
13 .500 Zetel 7 gaat naar lijst 1
13 .333 Zetel 8 gaat naar lijst 2
10 .800 Zetel 9 gaat naar lijst 1
10 .500 Zetel 10 gaat naar lijst 3
10 .000 Zetel 11 gaat naar lijst 2
9 .800 Geen zetel
Het laatste quotiënt dat recht geeft op een zetel (in dit voorbeeld dus 10 .000) wordt de kiesdeler
genoemd . Nu zijn alle zetels verdeeld . Het resultaat is:
Lijst 1 5 zetels
Lijst 2 4 zetels
Lijst 3 2 zetels
De lijsten 4 en 5 hadden niet genoeg stemmen om aan de kiesdeler te komen en hebben dus
geen zetel behaald .
In dit voorbeeld had je dus 10 .000 stemmen nodig op een totaal van 130 .000 geldige stembiljetten
. Dat wil dus zeggen dat je 7,69% van de stemmen moest hebben om een zetel te
behalen .
Welke kandidaten werden verkozen?
Als de stemmen zijn geteld, en de zetels verdeeld, moet nog worden nagegaan welke kandidaten
de zetels mogen innemen . In principe krijgen de kandidaten met de meeste stemmen
de zetels . Maar heel wat kiezers geven enkel een lijststem, waarmee ze aangeven dat ze akkoord
gaan met de volgorde van de lijst . Die stemmen worden natuurlijk ook meegerekend
om te bepalen wie er echt verkozen werd . Wanneer men én een lijststem én een of meer voorkeurstemmen
(ook naamstemmen genoemd) heeft uitgebracht, vervalt de lijststem .
Module 3: Verkiezingen en partijen 117

118
3
Voorbeeld
In totaal waren er voor partij X 72 .000 geldige stembiljetten .
33 .000 kiezers hebben enkel een lijststem uitgebracht .
39 .000 kiezers hebben een of meer voorkeurstemmen uitgebracht (let op, op één lijst mogen
meer voorkeurstemmen worden uitgebracht, het totale aantal voorkeurstemmen zal dan ook
groter zijn dan het aantal stembiljetten met voorkeurstemmen
Stel dat partij X 4 zetels heeft behaald . Wie wordt dan volksvertegenwoordiger?
Dat wordt als volgt berekend:
het verkiesbaarheidcijfer = het aantal geldige stembiljetten = 72 .000 = 14 .400
het aantal behaalde zetels + 1 4 + 1
De helft van de lijststemmen (33 .000 : 2 = 16 .500 ) wordt overgedragen op de kandidaten,
volgens hun volgorde op de lijst en tot ze het verkiesbaarheidcijfer van 14 .400 halen:
Kandidaten
op de lijst
Aantal
voorkeurstemmen
Overdracht
van lijststemmen
De opvolgers worden op dezelfde manier aangewezen .
Totale aantal
(voorkeurstemmen
+ lijststemmen)
verkozenen
1 . Lies 9 .600 + 4 .800 = 14 .400 3e verkozene
2 . Jan 2 .100 + 11 .700 = 14 .400 4e verkozene
3 . Saida 7 .700 - 7 .700
4 . Sam 8 .400 - 8 .400
5 . Katrin 17 .300 - 17 .300 1e verkozene
6 . Ruben 9 .700 - 9 .700
7 . Emma 16 .000 -
16.500
(= de helft van
het aantal lijststemmen)
16 .000 2e verkozene

5. Politieke partijen
Dit hoofdstuk werd geschreven door prof . dr . Kris Deschouwer, VUB .
Democratie en debat
Politieke partijen spelen een hoofdrol in de politiek van vandaag . Zij horen op een haast natuurlijke
wijze bij de democratie . En dat komt omdat democratische politiek grootschalig is .
Als democratie een bestuursvorm is die probeert rekening te houden met de wensen en verwachtingen
van de bevolking, dan moet er een manier zijn om die wensen en verwachtingen
te meten en te lezen . Dat gebeurt door verkiezingen . Maar aan die verkiezingen kunnen – als
ze echt democratisch zijn – zeer veel mensen deelnemen . Zelfs in een klein land als België heb
je al zo’n 7,5 miljoen kiezers .
Politieke partijen zorgen er voor dat de dialoog tussen burgers en verkozenen een structuur
krijgt . Kiezen heeft immers alleen maar betekenis als je weet waarvoor je kiest . Politieke partijen
bundelen de ontelbare en gevarieerde vragen en betrachtingen van al die Belgen samen
in pakketten die al wat meer hanteerbaar zijn . Zij geven met hun programma’s en ideologieën
(zie verder) een antwoord op vele grote en kleine vragen . In de loop van de Belgische geschiedenis
zijn er aldus diverse politieke partijen ontstaan, die allemaal standpunten innemen over
de grote keuzen die in onze samenlevingen gemaakt moeten worden . Op welke wijze moet
de economie worden georganiseerd? In hoeverre kan of moet de godsdienst de normen van
onze samenleving bepalen? Hoe moet het taalgebruik in dit meertalige land geregeld worden?
Recenter kwamen daar nog nieuwe partijen bij, die inspelen op nieuwe vragen . Welke
kwaliteit moet het leven en het milieu hebben in deze almaar groeiende economie? Kunnen
we verschillende culturen met elkaar laten samenleven of bedreigt de multiculturele samenleving
onze identiteit?
Democratie maakt het voor de burgers mogelijk dat ze – alleen of georganiseerd – hun mening
uiten, dat ze zeggen wat hun verwachtingen zijn, dat ze proberen anderen van hun visie
te overtuigen . In democratische politiek is er daarom altijd debat, onenigheid, verschil van
mening . Dat debat is ontzettend belangrijk . Wie deelneemt aan het debat, bepaalt mee hoe
het probleem eventueel kan worden aangepakt . Wie deelneemt aan het debat, bepaalt ook
mee de toon ervan . Een maatschappelijk probleem kan immers op diverse manieren bekeken
worden . Verkeersveiligheid wordt algemeen aanvaard als een van de problemen van onze
tijd, maar de ene ziet dat als een zaak die een mentaliteitswijziging vergt en dus maatregelen
die betrekking hebben op het onderwijs . Anderen menen dat dit eerder een probleem is van
respect voor de verkeersregels, en die wensen dus strengere controle en strengere straffen .
Belangengroepen spelen in die verwoording een rol . Media spelen daarin een rol . Bekende
personen die het ene of het andere standpunt innemen, wegen mee op het debat .
Maar er zijn ook de politieke partijen . Zij zijn het die de politici leveren die de nodige beleidsmaatregelen
moeten nemen en daarover het debat zullen moeten aangaan . Wie het meeste
op dat debat weegt, is moeilijk uit te maken . Zijn het de belangengroepen? Zijn het de media?
Module 3: Verkiezingen en partijen 119

120
3
De partijen? Behalve wanneer een burger heel bekend is, kan zij of hij nagenoeg alleen via
een partij of een belangengroep aan het debat deelnemen . Vrije tribunes of lezersbrieven in
de pers voeden weliswaar ook het debat, maar het is de vraag hoeveel die opwegen tegen
georganiseerde partijen .
Partijen spelen dus een hoofdrol . Van hen wordt verwacht dat ze inspelen op wat er in de
samenleving gebeurt . Soms antwoorden ze op vragen of gebeurtenissen, soms lanceren ze
zelf het debat . Uiteraard bekijkt elke partij een probleem op haar specifieke manier . Omdat er
maar een beperkt aantal partijen zijn, wordt daardoor al het aantal manieren waarop je een
probleem kunt bekijken, beperkt . Dat vergemakkelijkt het praten erover, en het vergemakkelijkt
de oplossing van die problemen . Die beperking en structurering van het maatschappelijk
debat is een belangrijke functie van de partijen . Zij zorgen ervoor dat we weten waarvoor we
kiezen .
Verkiezingen zijn voor partijen dan ook altijd een heel belangrijke gebeurtenis . Op dat moment
komen ze immers te weten – en de hele samenleving met hen – welke algemene visies
op mens en maatschappij de grootste steun genieten . Met hun programma’s en voorstellen
voeren ze campagne . De concrete thema’s van zo’n verkiezingscampagne kunnen zeer verschillend
zijn . Soms gaat het over de sociale zekerheid, een andere keer over veiligheid, of over
internationale politiek . Partijen interpreteren die concrete dingen vanuit hun eigen ideologie .
Na de verkiezingen spelen de partijen een andere, en nog altijd heel belangrijke rol . Kandidaten
die op de kieslijsten van de partijen stonden, hebben nu de taak om te besturen, om
beslissingen te nemen, om keuzes te maken . Dat is niet zo makkelijk . Tijdens de campagne
kunnen de partijen heel duidelijke taal spreken en zeggen wat volgens hen de juiste aanpak
is van de maatschappelijke problemen . Maar als geen enkele partij groot genoeg is om helemaal
alleen te besturen (wat in vele landen – ook het onze – meestal het geval is), moeten ze
proberen coalities te vormen, moeten een aantal partijen met elkaar samenwerken . Terwijl ze
tijdens de campagne heel sterk hun onderlinge verschillen in de verf zetten, moeten ze na de
verkiezingen op zoek naar gelijkenissen en overeenkomsten, moeten ze proberen akkoorden
en compromissen te sluiten . Zij onderhandelen over het regeerprogramma . Zij verdelen onderling
ook de portefeuilles, de bevoegdheden van de verschillende leden van de regering .
Ook dat is trouwens het voorwerp van een debat .
Ideologieën
Politieke partijen nemen deel aan het maatschappelijk debat, als vertolkers van de verlangens
en belangen van de mensen . Mensen willen rechtvaardig behandeld worden . Ze vragen respect
voor wat ze zelf belangrijk vinden . Zo koesteren ze een aantal waarden, bijvoorbeeld solidariteit,
hun geloof, eerlijkheid enzovoort . Ze hebben ook heel concrete belangen: veel geld
verdienen, een baan, veilig op straat kunnen lopen, hun zaak leefbaar houden .
Mensen die tot eenzelfde maatschappelijke groep behoren, hebben in het algemeen gelijklopende
belangen en verlangens . Dat maakt dat hun kijk op de wereld (wereldbeeld) dezelfde
is . Ze houden er met andere woorden dezelfde ideologie op na . Zelfstandigen zullen bijvoorbeeld
vinden dat ze harder moeten werken dan iemand in loondienst . Ze zullen daarom al

gauw wat meer toegeeflijkheid van de fiscus verlangen . Loontrekkenden denken misschien
net het omgekeerde . Een ideologie is een geheel van opvattingen, een manier om over de samenleving
na te denken, een manier om belangrijke van minder belangrijke dingen te onderscheiden,
een visie . Die helpt– door dingen te vereenvoudigen en grote lijnen te trekken – om
de wereld te bekijken en te begrijpen . Daardoor is een ideologie ook een beperking . Sommige
dingen zie je niet . Soms besef je niet meer dat zaken ook anders bekeken en geïnterpreteerd
kunnen worden . Een ideologie helpt om dingen te zien, maar een ideologie maakt tegelijk een
beetje blind . Een ideologie werkt als een bril én als een stel oogkleppen .
Links – rechts
Om de posities van de verschillende deelnemers aan het politieke debat te beschrijven, gebruikt
men vaak de termen links en rechts . Die ontstonden na de Franse Revolutie . Zij verwijzen
naar de plaats die de eerste rechtstreeks verkozen volksvertegenwoordigers innamen op
1 oktober 1791 in de Wetgevende Vergadering . De verkozenen die een radicale verandering
wilden, zaten links in het halfrond, en diegenen die het ancien régime van de Franse koning
best wel wilden behouden, zaten rechts . De gematigden zaten er tussenin . En sindsdien gebruiken
we die opdeling in twee kanten om een onderscheid te maken tussen diegenen die
de bestaande samenleving veeleer willen veranderen (links of progressief) en diegenen die ze
veeleer willen behouden (rechts of conservatief) .
Dat is een handige maar wel zeer algemene manier om het politieke debat te beschrijven en
te begrijpen . Links en rechts kan immers betrekking hebben op verschillende thema’s . Wie
behoudsgezind is in één debat, kan progressief zijn in een ander . Toen in België het debat over
de invloed van de kerk in de politiek in de 19e eeuw losbarstte, werd de liberale partij als links
beschouwd (zij wilde de macht van de kerk indijken) en de katholieke partij als rechts . Maar als
het ging om de vraag hoe de economie georganiseerd moest worden, stonden de liberalen
aan de rechterkant . Zij wilden immers de vrijemarkteconomie verdedigen en behouden, terwijl
de socialisten die stevig aan banden wilden leggen . De socialisten waren in dat debat dus
de linksen, de voorstanders van verandering .
Er zijn in essentie twee invullingen van links en rechts . De eerste is de economische invulling,
die socialisten en liberalen tegen elkaar afzet, met christendemocraten op een gematigde positie
in het centrum . De tweede invulling gaat oorspronkelijk terug tot die tegenstelling tussen
kerk en staat, en heeft vandaag vooral betrekking op een aantal ethische kwesties . Het linkse
standpunt zegt dat individuen vrij moeten zijn, zelf moeten kunnen kiezen en bepalen hoe
zij hun morele standpunten innemen en hoe zij die vertalen in hun levenskeuzes . Het rechtse
standpunt verdedigt het behoud van traditionele waarden en normen (vaak religieus geïnspireerd),
die de mensen een duidelijk houvast geven .
Er wordt wel eens beweerd dat die indeling in links en rechts voorbijgestreefd is, dat die ons
niet meer in staat stelt om partijen en bewegingen goed te duiden . Anderen beweren dan
weer dat die tegenstelling tussen links en rechts meer dan ooit levend is, zowel in de nationale
als in de internationale politiek . In elk geval is spreken in termen van links en rechts sowieso
niets anders dan een manier van spreken, een manier om zeer complexe debatten een beetje
te vereenvoudigen, en eventueel om zelf daarin een kant te kiezen .
Module 3: Verkiezingen en partijen 121

122
3
Grote tegenstellingen die leiden tot fundamentele politieke debatten over de toekomst van de
samenleving, worden meestal breuklijnen genoemd . De term komt uit de aardrijkskunde, en
verwijst inderdaad naar diepe en blijvende barsten . Die breuklijnen liggen aan de oorsprong
van de politieke partijen . We kunnen daarbij een onderscheid maken tussen de klassieke
breuklijnen enerzijds en nieuwere breuklijnen anderzijds . De klassieke breuklijnen gaan terug
tot de 19e eeuw, tot het prille begin van de moderne democratie . De grote tegenstellingen die
de samenleving toen verdeelden, leidden tot de eerste politieke partijen . Later – na de Tweede
Wereldoorlog – komen een aantal nieuwe breuklijnen tot stand en ontstaan er nieuwe politieke
bewegingen en partijen . In de volgende paragraaf gaan we aan de hand van die grote
breuklijnen op zoek naar de origine van de Belgische (en later Vlaamse) politieke partijen .
Tegenstelling tussen kerk en staat: de eerste breuklijn
Over deze eerste breuklijn hebben we het daarnet al even gehad . Al vóór het ontstaan van
België waren de meningen verdeeld over de rol die de kerk en het geloof in de samenleving
moesten of mochten spelen . De politieke leiders waren verdeeld in conservatieve katholieken
en progressieve liberalen . De eersten vonden dat het beleid in zeer grote mate rekening moest
houden met de principes zoals die werden verkondigd door de kerk en het geloof . Voor de
liberalen daarentegen moest de staat geseculariseerd zijn, dus totaal los staan van elke kerkelijke
invloed of inspraak . Naarmate de burgers meer aan de politiek mochten deelnemen,
werden ook zij gemobiliseerd om een kant te kiezen in dat debat .
In de praktijk gaf die breuklijn onder meer aanleiding tot een ongemeen harde strijd tussen
katholieken en liberalen over onderwijskwesties . De katholieken steunden het vrije – katholieke
– onderwijs, de liberalen het officiële, neutrale onderwijs . Die breuklijn is (net zomin als
de andere) typisch voor België . Ook in vele andere landen dook dat conflict op .
In 1846 ontstond aldus de Liberale Partij . Haar opponent in de Belgische politiek was de Katholieke
Partij . Die werd pas in 1884 officieel opgericht, maar bestond dus al wel langer als
politieke beweging die zich afzette tegen de Liberale Partij . Zij is de voorloper van de latere
christendemocratische partij (zie verder) .
De sociale kwestie: de tweede breuklijn
De tweede breuklijn – die ook in de andere landen voorkomt – heeft betrekking op de vraag
hoe de economie georganiseerd moet worden . In de loop van de 19e eeuw werd de oude
landbouweconomie immers langzaam vervangen door een industriële economie . Daarin botsen
de belangen van de werkgevers op die van de arbeiders . Die tegenstelling is in de 19e
eeuw bijzonder scherp . Stilaan kristalliseerde het probleem zich rond de kwestie van de rol die
de overheid in de economie en in de verhoudingen tussen arbeiders en patroons moest spelen
. Volgens de socialisten moet de overheid daarin heel regelend optreden . De liberalen zijn
voor zo weinig mogelijk staatsinterventie . De katholieken nemen een middenpositie in .
Uit deze breuklijn is in 1885 de socialistische partij ontstaan . Die heette oorspronkelijk de Belgische
Werkliedenpartij (BWP) . Zoals gezegd, was haar opponent op deze breuklijn de liberale
partij . De BWP was echter de medestander van de liberale partij op de eerste breuklijn .

De taalkwestie en de communautaire tegenstellingen:
de derde breuklijn
De derde grote tegenstelling die vorm gegeven heeft aan het partijpolitieke landschap in
België, is de zogenaamde communautaire breuklijn . Die heeft betrekking op de verhouding
tussen de twee grote taalgemeenschappen in het land . Bijna onmiddellijk na de Belgische
onafhankelijkheid ontstond onder de Nederlandssprekende meerderheid in het noorden van
het land ongenoegen over de overheersing van het Frans . Zowel in het bestuur en de administratie
als in het onderwijs, de rechtspraak en het leger was het Frans toen de facto de officiële
taal .
Na de Eerste Wereldoorlog – toen het algemeen stemrecht (voor mannen) ingevoerd werd –
leidde ook die derde breuklijn tot de oprichting van politieke partijen . Sindsdien zijn er altijd
Vlaams-nationale partijen geweest die streefden naar een of andere vorm van autonomie voor
het Nederlandstalige deel van het land . Toch is die problematiek pas vanaf de jaren zestig van
de 20e eeuw echt op de voorgrond getreden . Er ontstond op dat moment ook een Waalsnationale
partij (het Rassemblement Wallon), die gedurende een paar jaar ook deelnam aan
de Belgische regering, maar die inmiddels verdwenen is . In 1964 werd ook een partij opgericht
die opkomt voor de belangen van de Franstaligen in en rond Brussel: het Front Démocratique
des Francophones (FDF) .
De tegenstellingen tussen Noord en Zuid in het land leidden niet alleen tot nieuwe politieke
partijen die specifiek rond die communautaire breuklijn mobiliseerden . Een ander gevolg van
de spanning was het uiteenvallen van de drie zogenaamde traditionele politieke partijen – liberalen,
socialisten en christendemocraten – in elk twee afzonderlijke eentalige politieke partijen
. Dat leidt tot een heel bijzondere situatie . Wanneer er verkiezingen zijn voor het federale
(dus het Belgische nationale) parlement, komen in de kieskringen in het noorden van het land
alleen de Nederlandstalige partijen op, en in het zuiden de Franstalige . Als Vlaming kun je
dus alleen maar voor Vlaamse partijen stemmen . Dat heeft tot gevolg dat partijen van de ene
taal zich niets hoeven aan te trekken van wat de Belgen van de andere taal over hen denken .
Nochtans moeten die partijen in het federale (=nationale) parlement mee de wetten maken
voor alle Belgen en kunnen ze deel uitmaken van de federale regering die over heel het land
regeert . Die opsplitsing van het partijlandschap in twee afzonderlijke stukken, die eigenlijk
niet met elkaar de strijd aangaan voor de gunst van alle kiezers van het land, is echt wel een
heel bijzondere en typisch Belgische situatie . In andere federale landen bestaan er wèl partijen
die op het hele grondgebied actief zijn .
Nieuwe breuklijnen
De oude of klassieke breuklijnen hebben dus allemaal betrekking op tegenstellingen die al in
de 19e eeuw bestonden . Terwijl (sommige van) die oude tegenstellingen stilaan wat minder
belangrijk worden of toch minder op het scherp van de snee worden uitgevochten, komen er
in onze samenleving nieuwe tegenstellingen aan het licht . Die worden heel zichtbaar vanaf de
jaren 1960 . Dan ontstaat er een hele reeks nieuwe sociale bewegingen, die aandacht vragen
Module 3: Verkiezingen en partijen 123

124
3
voor milieuproblemen, voor wereldvrede, voor ontwikkelingslanden, voor meer en betere democratie
en participatie in alle geledingen van de samenleving . Het zijn die nieuwe sociale
bewegingen die aan de oorsprong liggen van een nieuwe politieke stroming: de groene of
ecologische partijen . In België slagen aldus in 1981 twee nieuwe partijen erin om in het parlement
vertegenwoordigd te worden: een Vlaamse en een Franstalige ‘groene’ partij . Die heetten
oorspronkelijk Agalev en Ecolo .
Nog recenter – de jaren 1990 – zien we in diverse Europese landen nog een nieuwe soort partij
ontstaan . Die vraagt aandacht voor de spanningen die opduiken als gevolg van immigratie
van mensen met een andere culturele achtergrond . In de loop van de voorbije decennia waren
immers werkkrachten aangetrokken uit Noord-Afrikaanse landen (in België vooral uit Marokko)
en uit Turkije, en die maken langzaam maar zeker deel uit van onze samenleving . Over
de vraag hoe met die nieuwe situatie omgegaan moet worden, nemen de rechts-populistische
partijen een radicaal standpunt in . Zij menen dat het samenleven van verschillende culturen
(in een multiculturele samenleving) niet mogelijk is, en pleiten voor het behoud van de oude,
monoculturele samenleving . In Vlaanderen is het Vlaams Belang (oorspronkelijk Vlaams Blok)
een typische vertegenwoordiger van dat soort partijen . Het Vlaams Belang is tegelijk ook een
Vlaams-nationale partij .
De politieke partijen in Vlaanderen
Door te kijken naar de grote tegenstellingen in een samenleving, kun je dus vrij makkelijk begrijpen
waar de politieke partijen vandaan komen . Je hebt meteen ook een idee van de standpunten
die ze verdedigen . In de volgende paragrafen bekijken we systematisch de Vlaamse
politieke partijen en hun visies op mens en maatschappij .
Christendemocratisch & Vlaams (CD&V)
CD&V is een christendemocratische partij . Haar historische wortels liggen bij de katholieke
partij van de 19e eeuw, maar zij is uiteraard sindsdien heel sterk geëvolueerd . Toch blijven we
ook hier de fundamenten uit het verleden terugvinden . Dat wil zeggen dat CD&V een partij is
die een christelijke inspiratie heeft . De christelijke waarden – zoals bijvoorbeeld zorgzaamheid
en solidariteit – zijn een belangrijke bron van inspiratie . Uit die christelijke inspiratie haalt CD&V
ook de waarden en principes inzake ethische kwesties zoals abortus, euthanasie of beleid inzake
druggebruik . Op dit punt is CD&V meestal geen voorstander van het idee dat elke mens
zelf mag en kan bepalen welke de waarden zijn die het leven moeten oriënteren en duiden .
De oorspronkelijke katholieke partij was een klerikale partij, een partij van en voor de kerk .
Dat is vandaag al lang niet meer het geval . Toen in 1945 de CVP (Christelijke Volkspartij) werd
opgericht, zei ze al dat ze wilde openstaan voor iedereen . De banden met de katholieke kerk

waren er toen nog wel, maar die verdwenen in de loop van de daaropvolgende decennia heel
snel .
Bij die oprichting van de CVP na de Tweede Wereldoorlog, werd in het programma heel duidelijk
gesteld dat het personalisme de kern was van het gedachtegoed . Het personalisme stelt
dat elke mens uniek is, en in al zijn facetten bekeken en gewaardeerd moet worden . Het stelt
ook dat mensen het best tot hun recht komen in gemeenschappen zoals het gezin, de familie,
de buurt, de vereniging, de school, het bedrijf enzovoort . Gemeenschappen maken de samenleving
warmer omdat ze mensen geborgenheid en zekerheid bieden . Niet de vrije individuele
mens staat hier dus centraal, maar de mens in verbondenheid met anderen . “Wij kiezen niet
voor ‘de burger’, ook niet voor ‘de staat’ maar voor mensen, verbonden met elkaar in de samenleving”
.
Die visie zien we ook vertaald in de sociaal-economische standpunten van CD&V . CD&V is niet
zomaar een voorstander van de vrijemarkteconomie en ook niet van een al te actief sturende
overheid . Heel typisch voor de christendemocratie is de centrumpositie die ingenomen wordt
tussen liberalisme en socialisme . Het economische beleid moet gebaseerd zijn op overleg en
niet op confrontatie . CD&V verdedigt uitdrukkelijk een socialemarkteconomie . Dat wil zeggen
dat de vrije markt zeker een goede vorm van sturing is, maar dat er vanuit sociale overwegingen
– geïnspireerd op het personalisme – altijd aandacht moet zijn voor de mogelijk negatieve
gevolgen ervan .
CD&V verdedigt daarentegen wel het vrije initiatief in de zogenaamde non-profitsector . Diensten
zoals onderwijs of gezondheidszorg moeten vanuit het idee van de solidariteit door de
overheid gefinancierd worden, maar de instellingen zelf moeten vrij zijn om die diensten op
hun eigen wijze in te vullen . Op die manier verdedigt CD&V de specificiteit van de dienstverlening
door christelijke instellingen . Voor het onderwijs is dat standpunt – de verdediging van
het vrij onderwijs – van oudsher een van de pijlers van de partij .
De christendemocratische partij was de eerste die als gevolg van de talentegenstellingen gesplitst
werd . Dat gebeurde in 1968 . Aan Franstalige kant ging de PSC (Parti Social Chrétien)
alleen door . Die veranderde in 2001 van naam en werd cdH (Centre Démocrate Humaniste) .
Ook de Vlaamse CVP veranderde in 2001 van naam . Sindsdien heet ze Christendemocratisch
en Vlaams of CD&V .
www .cdenv .be
Groen!
Groen! is een van de jongere partijen in het partijlandschap . Ze nam op het einde van jaren
70 van de vorige eeuw voor het eerst deel aan verkiezingen, en brak echt door in de loop van
de jaren 80 . Oorspronkelijk heette de partij Agalev, wat stond voor “Anders Gaan Leven” . In
de allereerste plaats heeft Agalev – zoals de andere groene partijen in Europa – heel uitdruk-
Module 3: Verkiezingen en partijen 125

126
3
kelijk aandacht gevraagd voor de milieuproblematiek . Dat is voor de groenen niet zomaar een
thema apart . Het maakt integendeel deel uit van een algemene visie, waarin onze houding
tegenover het milieu maar één heel opvallende uiting is .
Het gedachtegoed van de groenen steunt op drie pijlers: basisdemocratie, ecologie en pacifisme
. Het groene denken is sterk antiautoritair ingesteld . Het pleit voor inspraak, voor participatie,
voor betrokkenheid van iedereen bij het politieke debat en bij de politieke besluitvorming .
Groene partijen streven er ook naar hun interne partijwerking zo open mogelijk te organiseren,
met heel veel ruimte voor beslissende deelname van de gewone leden .
Het ecologisme vinden we terug in het pleidooi voor duurzame ontwikkeling, voor een economie
die steunt op een visie op lange termijn . Het ecologisch denken wil onze handelingen
in een globale context plaatsen, en er álle gevolgen – niet alleen die met betrekking tot de
economische kostprijs – uit trekken . Het is fout om vanuit een al te beperkt en niet-globaal
denken allerlei problemen af te schuiven en door te schuiven naar de volgende generaties of
naar andere delen van de wereld .
Onze westerse welvaart mag niet gebouwd worden op de kosten – sociaal, economisch, cultureel
en ecologisch – van de derde wereld . Grenzen tussen landen en culturen zijn overigens
niet zo relevant . De problemen van de wereld gaan ons allen aan . Wij zijn wereldburgers, en
de wereld is ons dorp . Vanuit die overtuiging verdedigen de groenen ook zeer na-drukkelijk
het ‘multiculturalisme’: verschillende volkeren en culturen kunnen naast en met elkaar wonen .
Hun onderlinge contacten kunnen alleen maar verrijkend zijn .
De groene partijen ontstonden toen de Belgische partijen reeds allemaal in twee eentalige
partijen gesplitst waren . Er is dus nooit een Belgische groene partij geweest . De Franstalige
partij Ecolo ontstond ongeveer gelijktijdig met Agalev . In 2003 werd de naam van Agalev veranderd
in Groen! Eind 2009 werd de sociaal-liberale partij (SLP) geïntegreerd in Groen!
www .groen .be
Lijst Dedecker (LDD)
Lijst Dedecker is een nieuwkomer in het politieke landschap . De partij werd gesticht in 2007 en
wordt geleid door de voormalige Belgische judocoach en zakenman Jean-Marie Dedecker . Hij
was oorspronkelijk lid van de Open VLD .
Het programma van LDD is Vlaams en liberaal . LDD profileert zich op punten die ook voor
Open VLD belangrijk zijn . LDD verdedigt het absolute recht op vrije meningsuiting, en laat
iedereen volledig vrij in ethische kwesties . De partij komt op voor een zelfstandig Vlaanderen,
waarin de overheid zich beperkt tot een aantal kerntaken . Overheidsdiensten moeten worden

afgeslankt . LDD verdedigt resoluut de belangen van zelfstandigen en KMO’s en wil de belastingen
sterk verminderen . De partij wil ook de vrije markt bevorderen . LDD is pleitbezorger voor
directe democratie in de vorm van het referendum op initiatief van de burgers . LDD wordt ook
wel een populistische partij genoemd, omdat de partij zich sterk profileert als de stem van de
bevolking tegen het bestaande politieke establishment en de politieke partijen, die volgens
LDD geen voeling hebben met de bevolking en enkel voor hun eigen belang opkomen .
www .lijstdedecker .be
Nieuw-Vlaamse Alliantie (N-VA)
De Nieuw-Vlaamse Alliantie is een van de twee opvolgers van de Volksunie . De Volksunie was
zelf ontstaan in de jaren 50 van de vorige eeuw als opvolger van de vooroorlogse Vlaams-nationale
partijen . Daarmee kennen we meteen de centrale doelstelling van de N-VA: de verdediging
van de Vlaamse belangen . “Vlaanderen en de Vlamingen zijn ons eerste referentiepunt .
De Nieuw-Vlaamse Alliantie komt op voor het algemeen Vlaamse belang” .
N-VA heeft voor de beste verdediging van dat Vlaamse belang een zeer duidelijke en radicale
oplossing: de Belgische staat moet verdwijnen en Vlaanderen moet een zelfstandige en
onafhankelijke staat worden . Veel van wat in België misloopt is immers het gevolg van het
verplicht samenleven in België van Vlamingen en Walen . Dat is nefast voor Vlaanderen . Vlaanderen
moet in staat worden gesteld om een beleid te voeren dat afgestemd is op de vragen en
behoeften van de Vlaamse bevolking .
De N-VA is de officiële erfgenaam van de Volksunie . Binnen de Volksunie ontstonden in het
begin van de 21e eeuw diepe meningsverschillen over de te volgen strategie en over het programma
. Een deel van de partij verdedigde een radicale visie en wenste niet voortdurend
slechte compromissen met de Franstaligen te moeten sluiten . Dat deel van de partij verdedigde
ook een meer liberale visie op de economie en een meer conservatieve visie inzake ethische
kwesties . Een ander deel van de partij stond voor een meer gematigd Vlaams nationalisme en
voor een linksere visie op economie en ethiek . Dat leidde tot een splitsing van de partij in 2001 .
De grootste groep, en dus de erfgenaam van de Volksunie, werd de N-VA . De partij haalde bij
haar eerste verkiezingsdeelname niet voldoende stemmen om een goede parlementaire vertegenwoordiging
te kunnen hebben . Tussen 2004 en 2008 werkte N-VA samen in kartel met
CD&V . Bij de Vlaamse verkiezingen van 2009 trok N-VA opnieuw alleen naar de kiezer .
www .n-va .be
Module 3: Verkiezingen en partijen 127

128
3

Socialistische Partij anders (sp.a)
De sp .a is ook een van de traditionele partijen . Het is een partij met een lange geschiedenis . In
1885 werd de Belgische Werkliedenpartij opgericht . Zoals de naam het zegt, verdedigde die
partij in de eerste plaats de belangen van de werklieden of de arbeiders . Daarmee nam de partij
een positie in die lijnrecht tegenover die van de liberalen stond . De vrijemarkteconomie, die
volgens de liberalen als een goede organisatie van de economie beschouwd kon worden, was
dat voor de socialisten helemaal niet . De vrije markt gaat er immers van uit dat alle deelnemers
aan het economische leven gelijk zijn, en speelt op die manier in het nadeel van de zwakkeren .
De vrije markt moest dus zeer grondig bijgestuurd worden . En die bijsturing moet gebeuren
door de overheid, door de staat .
Terwijl de liberalen pleiten voor een staat die zich discreet opstelt, menen de socialisten dat
de staat daarentegen heel actief moet zijn . De staat is immers de enige speler die anderen effectief
kan dwingen om zich aan een aantal regels te houden . De staat is ook de structuur bij
uitstek die kan zorgen voor herverdeling tussen rijk en arm, tussen sterk en zwak . Belastingen
zijn daarvoor een goed instrument . Die moeten echter wel rekening houden met de draagkracht:
wie meer verdient, betaalt meer belastingen dan wie minder verdient . En de financiële
middelen die de overheid daardoor krijgt, kan ze gebruiken om de sociale solidariteit te organiseren
.
Een van de cruciale instrumenten van de staat – en die in elk geval door de staat beheerd moet
worden – is de sociale zekerheid . Die werd vooral na de Tweede Wereldoorlog uitgebouwd .
De sociale zekerheid zorgt ervoor dat wie geen inkomsten (meer) heeft, een inkomen van de
overheid krijgt . Dat geldt voor werklozen, voor gepensioneerden, voor zieken . Indien de overheid
hier niet actief zou tegemoetkomen, zouden alleen diegenen die daar de middelen voor
hebben, zich kunnen verzekeren tegen mogelijk verlies van hun werk en hun inkomen .
Die visie op een actieve en herverdelende staat, vinden we ook terug in het pleidooi van de
partij om zoveel mogelijk diensten van de overheid gratis of toch zo goedkoop mogelijk aan te
bieden: openbaar vervoer, onderwijs, geneeskunde . Gratis betekent dat de gebruiker er niet
voor betaalt . Dat betekent dat de overheid de kosten draagt, en dus dat de belastingbetalers
(elk naar draagkracht) zorgen voor de financiering van de diensten van de overheid .
De sp .a is een partij die – bouwend op haar geschiedenis – in eerste instantie oog heeft voor
de zwakkeren in de samenleving . En de beste manier om ervoor te zorgen dat de zwakkeren
aan boord kunnen blijven, is een overheid die voldoende investeert in de welvaartstaat: onderwijs,
huisvesting, bejaarden- en kinderopvang, sociale zekerheid, openbaar vervoer, betaalbare
gezondheidszorg . De sp .a wil een overheid die duidelijke spelregels vastlegt en die
ook doet naleven .
Na de Tweede Wereldoorlog werd de oude BWP omgevormd tot de BSP, de Belgische Socialistische
partij . Die viel in 1978 uiteen in de Franstalige Parti Socialiste (PS) en de Socialistische
Module 3: Verkiezingen en partijen 129

130
3
Partij (SP) . Die naam werd in 2000 veranderd tot sp .a . Dat staat voor ‘socialistische partij anders’,
maar ook ‘sociaal progressief alternatief’ als ondertitel .
www .s-p-a .be
Vlaams Belang
Vlaams Belang is een partij die op relatief korte tijd heel stevig haar stempel op de politieke
debatten heeft weten te drukken . Ook Vlaams Belang is te situeren in de geschiedenis van de
Volksunie . De partij werd opgericht in 1978, en heette oorspronkelijk Vlaams Blok . De Volksunie
had in 1977 deelgenomen aan de Belgische regering met het oog op het realiseren van
een belangrijke stap in de staatshervorming, d .w .z . in de realisatie van meer autonomie voor
Vlaanderen . Een aantal leden van de Volksunie vond echter dat hun partij zich veel te toegeeflijk
had getoond, en zij stichtten een nieuwe partij die wat het Vlaams nationalisme betreft,
geen compromissen wilde sluiten . Het Vlaams Blok streefde naar een volledige onafhankelijkheid
van Vlaanderen .
In de tweede helft van de jaren 1980 begon de partij in haar programma en optreden meer nadruk
te leggen op de terugkeer van niet-Europese migranten naar hun vaderland . Met de slogan
‘Eigen volk eerst’ boekte het Vlaams Blok, na aanvankelijk matige successen, grote winst
bij diverse parlementsverkiezingen . Hiermee werd het Vlaams Blok de Vlaamse variant van wat
we hierboven de rechts-populistische partijen genoemd hebben . Ze leggen de nadruk op het
moeilijke samenleven van verschillende culturen, en verwijten de andere partijen dat die het
probleem niet willen zien en er niets aan willen doen . Daarom noemen we dergelijke partijen
ook populistisch: ze presenteren zich als de stem van de bevolking tegen een politieke elite die
volgens hen de voeling met de echte problemen van de bevolking verloren heeft .
De oplossing bestaat voor het Vlaams Belang in de verwerping van de multiculturele samenleving
. Immigranten – en dat gaat dan vandaag vooral over hun kinderen en kleinkinderen
– moeten zich volkomen aanpassen aan de cultuur van het land waarin zij wonen . De aanwezigheid
van mensen met een andere achtergrond, werkt verstorend op onze samenleving, op
het gebied van de economie, het sociale leven, de veiligheid . Het feit dat de politieke elites
volgens het Vlaams Belang te veel aandacht hebben voor de behoeften van de allochtonen en
niet genoeg voor hun plichten, en het feit dat de politieke elites niet voldoende aandacht hebben
voor de negatieve gevolgen van hun aanwezigheid op onze samenleving, is voor de partij
reden genoeg om die problemen voortdurend voor het voetlicht te brengen .
Het Vlaams Belang wordt door de andere partijen niet als een gewone partij gezien . Zij menen
dat de standpunten te extreem zijn en ingaan tegen een aantal fundamentele waarden van

onze samenleving, vooral dan tegen de principiële gelijkheid van alle mensen, wie of wat ze
ook zijn . In 2004 werden een aantal organisaties die verbonden waren met het Vlaams Blok,
veroordeeld voor het systematisch aanzetten tot racisme en discriminatie . De partij veranderde
toen van naam – zij werd Vlaams Belang – en probeert in haar standpunten niet meer de
visies te verkondigen waarvoor zij veroordeeld werd . Niettegenstaande (en misschien ook wel
vanwege) haar uitsluiting door de andere politieke partijen, boekte het Vlaams Belang sinds
zijn ontstaan een hele reeks grote electorale overwinningen .
In Franstalig België bestaat een partij die tot dezelfde familie behoort als het Vlaams Belang:
het Front National . Deze partij streeft niet naar Waalse of Franstalige onafhankelijkheid, maar
verdedigt de Belgische staat . Het Front National speelt echter in het zuiden van het land geen
rol van belang .
www .vlaamsbelang .org
De Vlaamse Liberalen en Democraten – Open Vld
De geschiedenis van de VLD is die van de Belgische Liberale Partij die officieel werd gesticht
in 1846 . Oorspronkelijk was zij een antiklerikale partij . Zij was ook een economisch liberale
partij, d .w .z . een partij die de vrije markt verdedigde tegen het idee (van de socialisten) dat de
economie door de overheid gestuurd moet worden .
Politieke partijen die erin slagen lang te overleven, hebben allemaal een eigenschap gemeen:
zij kunnen zich aanpassen aan de veranderende samenleving . Een partij die dat niet doet, verliest
haar kiezers en verdwijnt . De huidige VLD is dus sterk verwant aan de oude Liberale Partij,
maar is een moderne variant ervan . In 1961 veranderde de Liberale Partij van naam . Zij werd
toen de PVV (Partij voor Vrijheid en Vooruitgang) . Belangrijk was dat zij haar antiklerikale gedachtegoed
achterliet . De partijleiding was ervan overtuigd dat de oude tegenstelling tussen
kerk en staat eigenlijk niet meer van belang was, en riep ook gelovigen die het eens waren
met het economische programma van de partij op om voor de PVV te stemmen . Dat was een
operatie die electoraal meteen vruchten afwierp .
Een andere belangrijke aanpassing – waar alle traditionele Belgische partijen doorheen moesten
– was de splitsing in twee eentalige partijen . Dat gebeurde in 1971 . De Vlaamse PVV ging
haar eigen weg . Aan Franstalige kant ontstond (na nog een paar naamswijzigingen) de Mouvement
Réformateur of MR (waarvan ook het Brusselse FDF deel uitmaakt) . De PVV ging in
de loop van de jaren tachtig onder impuls van Guy Verhofstadt haar ideologische profiel aanscherpen
. De partij pleitte scherper dan voorheen voor een liberale economie en voor een
burgerdemocratie (zie ook nog verder) . Het is ook onder impuls van Guy Verhofstadt dat de
PVV in 1992 omgevormd werd tot de VLD: de Vlaamse Liberalen en Democraten .
Module 3: Verkiezingen en partijen 131

132
3
Centraal in het gedachtegoed van de VLD staat de vrijheid . Die zit ook vervat in de term liberaal
. De mens is een vrij wezen en die vrijheid moet maximaal gegarandeerd worden . De VLD
verzet zich dan ook op vele vlakken tegen een overdreven inmenging van de overheid . De
staat moet zich beperken tot een aantal essentiële opdrachten, en moet zich niet inlaten met
dingen die de private sector zelf even goed of beter kan doen . De overheid moet niet te veel
zelf willen ondernemen, maar moet de mensen de mogelijkheden geven om te ondernemen .
De VLD verdedigt dus – zoals alle liberale partijen dat doen – de vrijemarkteconomie . De markt
– het evenwicht tussen vraag en aanbod – kan beter regelen dan de staat .
Die visie op een beperkte staat gaat ook samen met het idee dat de overheid geen overdreven
belastingen mag heffen . Een staat die heel actief is, heeft vele middelen nodig en moet die halen
bij de mensen en de ondernemingen . Daardoor wordt ondernemen ontmoedigd . Je werkt
dan meer voor de staat dan voor jezelf . De belastingsdruk moet dus binnen de perken blijven .
Zo is de VLD inzake milieubeleid eerder een voorstander van ecoboni- (het verminderen van
belastingen op milieuvriendelijke producten) dan van ecotaksen (het verhogen van belastingen
op schadelijke producten) .
De VLD pleit voor een staat die zijn uitgaven heel strikt onder controle houdt . Wat te veel
wordt uitgegeven, moet tenslotte toch door de belastingbetalers opgebracht worden .
De VLD pleit voor een burgerdemocratie . Ook hier zien we het centrale idee van de vrije mens
opduiken . De invloed van overleg- en adviesorganen en van allerhande belangengroepen op
de besluitvorming van de overheid moet teruggedrongen worden . Democratie is een zaak
tussen de overheid en de individuele burgers . Die moeten dan ook via een referendum (een
volksraadpleging waarbij op één vraag met ja of neen kan worden geantwoord) kunnen aangeven
in welke richting er bestuurd moet worden . Zoveel mogelijk functies – zoals bijvoorbeeld
die van de burgemeester – moeten door rechtstreekse verkiezingen ingevuld worden .
Voor de federale verkiezingen in 2007 stapten de VLD en kartelpartner Vivant gezamenlijk
onder de nieuwe naam Open Vld naar de stembus . De VLD veranderde ook haar naam en
partijlogo in Open Vld .
www .openvld .be
Andere politieke partijen
Het Belgische politieke landschap is zeer gevarieerd . Vele breuklijnen verdelen onze samenleving,
en die geven allemaal aanleiding tot politieke partijen die voldoende kiezers moeten weten
te mobiliseren om in leven te blijven . Ook de Vlaamse helft van dat partijlandschap biedt
een hele waaier van ideologische schakeringen aan . Toch zijn er ook nog andere politieke partijen
. De meeste daarvan nemen één of een paar keer deel aan verkiezingen, zonder ooit een
rol van betekenis te spelen . Toch zijn er ook kleinere partijen die relatief weinig kiezers hebben
(zo’n 1 à 2 procent van de stemmen) en die toch zeer lang blijven voortbestaan .
Een eerste voorbeeld van zo’n partij is de PvdA, de Partij van de Arbeid . Dat is een radicale

socialistische of communistische partij . Ze is een absoluut tegenstander van de vrijemarkteconomie,
ook in de gecorrigeerde vorm zoals die vandaag in Europa bestaat . Ze stelt dat
wij in een kapitalistische maatschappij leven . Die is gedomineerd door de kapitaalbezitters
(“bourgeoisie”) . Het komt erop aan die overheersing te breken . Dat kan alleen door strijd, door
een openlijke confrontatie met wat genoemd wordt de bezittende klasse . Die strijd kan alle
vormen aannemen: betoging, staking, pamfletten enzovoort . Door aan dergelijke acties deel
te nemen, worden de mensen bewust van hun maatschappelijk ondergeschikte situatie en
van hun macht om daar iets aan te doen . Actie voeren dient dus niet alleen om onmiddellijk
iets concreets te bereiken, maar om de mensen bewust te maken . De PvdA haalt zo’n 1 procent
van de stemmen .
http://www .pvda .be/nl
In 1920 werd in België ook een Communistische Partij opgericht . Die behaalde vlak na de
Tweede Wereldoorlog 13 procent van de stemmen en maakte tussen 1944 en 1947 ook deel
uit van de regering . Maar die oude communistische partij is heel langzaam electoraal doodgebloed
. Voor partijen geldt een vaste regel: wie er niet meer in slaagt voldoende stemmen te
behalen, verdwijnt .
Een tweede voorbeeld van een kleine partij die al een tijdje in het landschap aanwezig is, is
Vivant . Die partij heeft eigenlijk één eenvoudig maar wel radicaal programmapunt . Ze stelt
dat iedereen recht heeft op een basisinkomen, een vast maandelijks bedrag, of je nu werkt
of niet . Daar bovenop kun je meer verdienden door te werken als je dat wil . Om dat basisinkomen
te betalen, stelt Vivant voor om de belastingen totaal anders te organiseren . Niet het
inkomen moet belast worden, maar de uitgaven . Wie veel geld uitgeeft, betaalt veel belastingen
(BTW) . Wie weinig verdient, betaalt dan weinig belastingen . Voor de verkiezingen van
het Vlaams Parlement in 2004 ging Vivant een kartel aan met de VLD . Dat was ook het geval
voor de gemeente- en provincieraadsverkiezingen in 2006 . Voor de federale verkiezingen in
2007 en de Vlaamse en Europese verkiezingen in 2009 stond het kartel gezamenlijk onder
de naam Open Vld op de lijst . Vivant blijft wel als afzonderlijke “beweging en partij” bestaan .
www .vivant .org
De kritiek op politieke partijen
Politieke partijen spelen in de hedendaagse democratieën een hoofdrol . Maar tegelijk zijn het
ook instellingen die heel veel kritiek moeten incasseren . Vele burgers zeggen dat zij geen vertrouwen
hebben in politieke partijen . Daar zijn verschillende redenen voor . De belangrijkste
is heel gewoon het feit dat partijen een zeer zichtbaar aspect van de politiek zijn . Partijen
communiceren voortdurend, worden voortdurend om uitleg en verklaringen gevraagd . Partijen
debatteren met elkaar over het beleid dat gevoerd moet worden . En partijen laten zich
regelmatig – bij verkiezingen – beoordelen . Als er iets fout loopt, zullen daar altijd op een of
andere manier politieke partijen bij betrokken zijn . Ze zijn een zichtbaar en daardoor zeer makkelijk
mikpunt van kritiek . Zij zijn dus verantwoordelijk voor alle dingen die we graag anders
en beter zouden willen (en uiteraard ook voor de dingen die we goed vinden, maar die vallen
altijd minder op) . Als je kijkt naar hun geschiedenis, zie je dat partijen eigenlijk heel wendbare
Module 3: Verkiezingen en partijen 133

134
3
organisaties zijn . Ze passen zich voortdurend aan de maatschappelijke ontwikkelingen aan .
Maar dat gaat relatief traag, en op elk moment van de geschiedenis hebben we het gevoel dat
ze ‘het niet begrepen hebben’ of dat ze ‘zich moeten moderniseren’ .
Er zijn nog wel een aantal concretere redenen waarom partijen niet de meest geliefde politieke
instellingen zijn . We bekijken er een viertal .
De dubbele rol van politieke partijen
Partijen spelen een hoofdrol, wat meteen betekent dat we ze op vele plaatsen terugvinden .
Partijen zijn aanwezig in de samenleving, waar er gemobiliseerd en overtuigd wordt . Partijen
zijn ook aanwezig in de politieke besluitvorming, daar waar regels gemaakt worden die de
samenleving moeten sturen . Beide rollen zijn vatbaar voor kritiek . Als partijen te stevig met
elkaar in debat gaan, zeggen critici dat ze meer met elkaar overeen zouden moeten komen
en samen een goed beleid moeten voeren . Wanneer ze hun tweede rol vervullen – het samen
met andere partijen besturen – dan zeggen de critici dat de partijen hun woord niet houden,
dat ze hun principes inslikken en niet leveren wat ze beloofden toen ze met elkaar in debat
gingen . Alleen partijen die nooit besturen, en die dus nooit hoeven aan te tonen hoe lastig
het kan zijn om samen met anderen naar oplossingen te zoeken, hoeven zich over deze kritiek
geen zorgen te maken .
De interne werking van partijen
Partijen zijn grote organisaties, ook in een klein land of in een kleine regio . En grote organisaties
moeten geleid en gestuurd worden . Bij partijen gebeurt dat in het algemeen erg centraal .
Dat wil zeggen dat de partijleiding – een beperkte groep personen – de belangrijkste beslissingen
neemt . Omdat partijen met elkaar in competitie zijn, én omdat zij voortdurend met elkaar
moeten onderhandelen, is het nodig om snel op de bal te kunnen spelen en met één stem
te kunnen spreken . Dat zorgt ervoor dat partijen inderdaad heel strakke en centraal geleide
organisaties zijn . Ze hebben het zeer moeilijk met interne democratie . Ze zijn veeleer – zoals
de Oostenrijkse socioloog Robert Michels al in 1911 schreef – oligarchieën, een organisatie
bestuurd door een kleine en beperkte elite . Vooral de groene partijen hebben geprobeerd om
aan die ‘ijzeren wet van de oligarchie’ te ontsnappen, maar ook zij ondervinden dat het niet
makkelijk is om tegelijk politiek succesvol te zijn én intern heel open en democratisch .
Partijen hanteren een nogal strakke interne discipline . In partijen functioneren vele afzonderlijke
individuen, maar van hen wordt vaak verwacht dat ze op één lijn staan, als één mens spreken
. Als verkozenen in het parlement een stem uitbrengen, is dat niet hun persoonlijke voorkeur,
maar de stem die binnen de partij is afgesproken . Maar precies omdat de verkozenen lid
zijn van hun partij, weten ze ook zelf waar die partij voor staat en staan ze meestal ook achter
het standpunt van hun partij (zeker als het om grote principes gaat) . Het grote voordeel van
de interne discipline en strakke leiding in politieke partijen, is dat het politieke debat geen onoverzichtelijke
confrontatie is van honderden visies en meningen, maar van een handvol grote
ideologieën . Die hebben echter ook nadelen . Ze helpen om dingen duidelijk te zien, maar maken
vaak blind voor nieuwe dingen en ontwikkelingen . Wie niet van partijen houdt, verwijst

gemakkelijk naar die collectieve druk, naar partijen als grote machines die weinig ruimte laten
voor individuele afwijkingen .
De financiering van partijen
Partijen zijn grote organisaties die vele taken vervullen . Dat wil zeggen dat ze vele mensen in
dienst hebben (onder meer een studiedienst die het beleid voorbereidt en opvolgt) . Partijen
moeten kiezers overtuigen, en (goed) communiceren wordt almaar duurder . De vraag is waar
het geld daarvoor vandaan moet komen . De bijdragen die de leden van partijen betalen volstaan
absoluut niet om die kosten te dekken . Partijen gaan dan ook op zoek naar geld, en dat
is in zowat alle landen af en toe verkeerd gelopen, met grote schandalen tot gevolg . Partijen
kunnen door de beslissingen die ze nemen (bijvoorbeeld een bestelling voor het leger of voor
het openbaar vervoer) bedrijven ‘gelukkig’ of ‘ongelukkig’ maken . En het gebeurt dan ook wel
eens dat een bedrijf in ruil voor de ‘juiste’ beslissing de partij een flinke som geld toestopt . Om
dergelijke praktijken te vermijden, werd in de meeste landen gekozen voor een systeem van
subsidies door de overheid, en een verbod op (grote) giften door burgers of door organisaties .
Maar ook dat is geen ideale oplossing . Partijen zijn dan erg afhankelijk van de overheid, en zijn
relatief zeker van hun inkomsten zolang ze verkozenen in het parlement hebben .
Dringen in het centrum
Die laatste verklaring voor de kritiek op de politieke partijen lijkt een beetje op de eerste . Je
hoort wel eens zeggen dat verkiezingen eigenlijk niet veel zin hebben, omdat de partijen eigenlijk
niet (meer) op fundamentele punten met elkaar van mening verschillen . Ze gelijken
inhoudelijk veel te veel op elkaar . Uit het overzicht van de politieke partijen in Vlaanderen hebben
we inderdaad gezien dat de politieke partijen die uit de 19e eeuw stammen, ontstaan zijn
rond tegenstellingen die op dat moment heel scherp waren: vrije markt of staatseconomie, de
kerk of de staat . Die tegenstellingen zijn vandaag niet meer zo scherp, althans niet binnen de
nationale staten . Partijen zijn wat dat betreft inderdaad dichter bij elkaar gekomen .
Maar dat is ook een direct gevolg van de democratie . Die probeert beslissingen te nemen die
rekening houden met de wensen van de bevolking . En als die wensen erg verschillend zijn,
zal het resultaat toch een beslissing zijn die een beetje met elke visie rekening houdt . Besturen
gebeurt in een democratie met andere woorden altijd vrij kort bij het midden . Partijen
weten en ervaren dat, en passen zich dan ook aan . Welke zin heeft het radicale standpunten
te verkondigen, als besturen betekent dat je je toch moet aanpassen aan de standpunten van
de anderen? Dan krijg je toch de kritiek dat je niet levert wat je beloofd hebt . En zo komen
partijen inderdaad langzaam dichter bij elkaar . Dat wil echter niet zeggen dat ze precies hetzelfde
beweren en beloven . Wie de moeite neemt aandachtig te luisteren, en wie weet wat de
fundamentele uitgangspunten van de verschillende partijen zijn, kan best wel zien waar de
verschillen zitten .
Bovendien ontstaan er regelmatig nieuwe grote debatten, nieuwe grote tegenstellingen en
dus nieuwe politieke partijen . En die dwingen de bestaande partijen ook om nieuwe standpunten
in te nemen . Het partijlandschap blijft op die manier voortdurend in beweging .
Module 3: Verkiezingen en partijen 135

136
3

4
Module 4
Overheden en instellingen :
de bevoegdheden, de besluitvorming en de controle.

Inhoudstafel Module 4
Inleiding . . . ...................................................................................... 142
1. De gemeente ..................................................................................... 142
Wat is een gemeente? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .142
De bevoegdheden van de gemeenten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .143
Het bestuur van de gemeente . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .145
De gemeenteraad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .145
Het college van burgemeester en schepenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .149
De burgemeester . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .150
Districten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .151
Andere belangrijke ambten en diensten in de gemeente . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .152
De gemeentesecretaris . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .152
De financieel beheerder en het managementteam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .152
Intergemeentelijke samenwerkingsverbanden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .153
De lokale politie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .153
Het OCMW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153
De financiën van de gemeente . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .153
De inkomsten van de gemeente . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .154
De uitgaven van de gemeente . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .154
Betrokken zijn bij de gemeente . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .155
Openbaarheid van bestuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .155
Inspraakmogelijkheden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .156
2. De provincie ...................................................................................... 158
Bevoegdheden van de provincie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .158
Bestuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .159
De financiën van de provincie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .162
3. Van unitaire naar federale staat .................................................................... 163
Hoe de federale Belgische staat tot stand kwam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .163
De Vlaamse beweging en de Waalse beweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .163
Brussel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .164
De Duitstalige Belgen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .165
Federalisering in vijf fasen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .166
Balans: een verregaande federale structuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .167
4. De Vlaamse overheid .............................................................................. 172
Bevoegdheden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .172
Gemeenschapsbevoegdheden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .172
Gewestbevoegdheden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .173
Verdragsrecht van de Vlaamse overheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .174
Het geld van de Vlaamse overheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .174
Middelen afkomstig van de federale overheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .174
Eigen inkomsten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .175
De wetgevende macht: het Vlaams Parlement . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .177
Verkiezingen om de vijf jaar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .177
De voorzitter . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .177
De fracties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .178
Het Vlaams Parlement als politieke arena . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .178
Het Vlaams Parlement als decreetgever . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .179
Het Vlaams Parlement als controlerende instelling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .181
Het parlement als publiek forum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .183
De uitvoerende macht: de Vlaamse Regering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .184
Maximum 11 leden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .184
De regeringsvorming . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .184
Hoe werkt de Vlaamse Regering? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .186
Module 4: Overheden en instellingen 139

140
5. Brussel . . . . ...................................................................................... 188
Het Brussels Parlement en de Brusselse Hoofdstedelijke Regering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .189
Ordonnanties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .189
Bevoegdheidsverdeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .189
Gewestmateries . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .189
Gemeenschapsmateries . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .190
6. De Franse Gemeenschap ............................................................................ 193
Bevoegdheden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .193
Het Parlement van de Franse Gemeenschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .194
De Franse Gemeenschapsregering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .194
7. Het Waalse Gewest ................................................................................ 195
Het Waals Parlement . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .196
De Waalse Gewestregering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .196
8. De Duitstalige Gemeenschap ...................................................................... 198
Het Parlement van de Duitstalige Gemeenschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .199
De Regering van de Duitstalige Gemeenschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .200
9. De Federale overheid .............................................................................. 201
Bevoegdheden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .201
De wetgevende macht: de Kamer en de Senaat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .203
De uitvoerende macht: de koning en de federale regering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .207
De koning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .207
De federale regering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .209
10 Samenwerking en conflictoplossing in het federale België ........................................... 215
Conflicten voorkomen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .215
Voorafgaand advies door de Raad van State . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .216
Het Overlegcomité . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .216
Samenwerking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .216
Conflicten regelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .218
Bevoegdheidsconflicten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218
Belangenconflicten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .218
11. Rechtsbescherming tegen de overheid. ............................................................. 220
Ombudsdiensten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .220
De Raad van State . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .221
Het Grondwettelijk Hof . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .222
12. De Europese Unie. ................................................................................. 224
Ontstaansgeschiedenis van de Europese Unie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .224
Wat doet de Europese Unie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .227
Instellingen en andere organen van de Europese Unie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .228
De Raad van de Europese Unie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .229
De Europese Raad of de ‘Europese Top’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .230
De Europese Commissie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .232
Het Europees Parlement . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .233
Het Hof van Justitie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .237
De Rekenkamer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .237
Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .237
Het Comité van de Regio’s (CvdR) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .237
De Europese Investeringsbank (EIB) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .238
De Europese Centrale Bank (ECB) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .238

13. De Raad van Europa . .............................................................................. 239
Oprichting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .239
Belangrijkste doelstellingen van de Raad van Europa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .239
Lidstaten van de Raad van Europa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .240
Structuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .241
Verdragen en activiteiten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .241
14. De Verenigde Naties ............................................................................... 243
Oprichting en doelstellingen van de Verenigde Naties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .243
Belangrijkste organen van de VN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .244
De Algemene Vergadering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .244
De Veiligheidsraad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .244
De Economische en Sociale Raad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .245
Het Internationaal Gerechtshof . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .246
Het Internationaal Strafhof . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .246
Het VN-Secretariaat en de secretaris-generaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .247
Enkele belangrijke thema’s op de agenda van de VN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .247
Mensenrechten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .247
Vrede en veiligheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .247
Bestrijding van armoede, ziekte en honger . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .249
Module 4: Overheden en instellingen 141

142
4
Inleiding
In België zijn er zes bestuursniveaus: de gemeente, de provincie, het gewest, de gemeenschap,
de federale staat en een zesde internationaal bestuursniveau. Een aantal internationale
organisaties hebben immers op bepaalde domeinen alsmaar meer bevoegdheden
gekregen. Bepaalde normen die zij uitvaardigen, hebben zelfs voorrang op de
normen van de andere bestuursniveaus.
In de volgende hoofdstukken bespreken we de organisatie en de werking van de verschillende
besturen die ons leven beïnvloeden. De volgorde van de hoofdstukken is geografisch
bepaald. We beginnen bij de kleinste bestuurlijke eenheid die het dichtst bij de
burger staat – de gemeente – en eindigen bij de Verenigde Naties.
1. De gemeente
Wat is een gemeente?
Een gemeente is het kleinste en bovendien oudste bestuursniveau van ons land . De oorsprong
van de gemeenten gaat zeer ver in de geschiedenis terug . Het waren oorspronkelijk plaatsen
waar mensen gingen samenwonen om hun belangen gemeenschappelijk te kunnen behartigen
en verdedigen - af en toe zelfs met een oorlog tussen ‘gemeentenaren’ als gevolg . Aanvankelijk
beschikten de gemeenten over een verregaande autonomie .
Elke stad is een gemeente, maar niet elke gemeente is een stad . Een stad is meestal een grotere
gemeente die een centrumfunctie vervult voor het omliggende gebied . Er zijn dan bijvoorbeeld
ziekenhuizen, musea, bedrijven en winkels . Maar ook kleinere gemeenten kunnen een
stad zijn . Een gemeente kan ook ‘stad’ als eretitel krijgen . Mesen bijvoorbeeld is een kleine
gemeente met 927 inwoners en draagt toch de titel van stad
Bij het ontstaan van België (1830) werd het land georganiseerd als een eenheidsstaat met een
centraal bestuur in Brussel, maar met een decentralisatie van bevoegdheden naar de provincies
en de gemeenten . België kende dus vanaf het begin een nationale, een provinciale en een
gemeentelijke overheid . Een hele tijd lang behielden de gemeenten hun statuut van voor de
onafhankelijkheid . Pas in 1888 kwam er een specifieke Belgische gemeentewet . Die paste in
een langzame ontwikkeling naar een sterker wordend centraal gezag .
In het laatste kwart van de 20e eeuw werd ons land omgevormd tot een federale staat .
Er kwamen twee nieuwe bestuursniveaus bij: de gemeenschappen en gewesten . Sinds de
Lambermontakkoorden uit 2001 zijn de gewesten bevoegd voor het binnenlandse bestuur .
Dat betekent dat Vlaanderen en Wallonië zelfstandig kunnen bepalen hoe hun gemeenten en

provincies worden bestuurd . Het Vlaams Parlement heeft daartoe in 2005 een eigen Vlaams
gemeentedecreet goedgekeurd .
Vóór 1977 waren er in België 2 .359 gemeenten . Om budgettaire redenen en om een efficiënter
streekbeleid te kunnen voeren, werd een grootscheepse fusieoperatie doorgevoerd . Daarbij
werd het aantal gemeenten verminderd tot 539 . In Vlaanderen zijn er 308 gemeenten .
De bevoegdheden van de gemeenten
De bevoegdheden van de gemeenten verschillen van die van de andere bestuursniveaus . Gemeenten
kunnen geen wetten maar alleen verordeningen uitvaardigen, die in de hiërarchie
van de rechtsnormen lager staan dan wetten, decreten en ordonnanties .
Gemeenten hebben twee soorten bevoegdheden:
• de zorg voor het gemeentelijk belang. Ze kunnen elk initiatief nemen dat hun niet uitdrukkelijk
verboden is door wetten, besluiten of decreten . Zo kan een gemeente bijvoorbeeld
geen oorlog verklaren maar wel een jeugdhuis oprichten of een sporthal
bouwen;
• ‘medebewindstaken’ uitvoeren . Dat zijn taken die de gemeenten in opdracht van de
andere beleidsniveaus moeten uitvoeren . Zo is elke gemeente verplicht om een eigen
bibliotheek te hebben, een gemeentelijk plan van aanleg op te stellen en verkiezingen
te organiseren . De wetgever heeft bovendien een hele reeks taken van nationaal belang
aan de gemeenten toegewezen . Bepaalde administratietaken bijvoorbeeld, zoals het
afgeven van militiegetuigschriften, het bijhouden van een kiesregister en een bevolkingsregister,
en het opstellen van geboorte-, huwelijks- en overlijdensakten .
Naast een administratief en een regelgevend gedeelte heeft de gemeente een uitgebreide
dienstverlening . Ze regelt zaken die dicht bij de mensen staan en waar iedereen zich betrokken
bij voelt: geboorte en overlijden, vrije tijd, milieu, welzijn, werk, veiligheid, verkeer enzovoort .
Om het vele werk binnen een gemeente wat overzichtelijk te maken en te organiseren, wordt
het verdeeld over een aantal diensten . Zo weet de burger ook waar hij precies moet aankloppen
voor informatie, een vergunning of een document . Waar de verschillende diensten verantwoordelijk
voor zijn, blijkt meestal uit hun naam .
VooRBEElDEN
• levensloop
Bij de dienst Bevolking moet elke geboorte, elke adoptie en elk overlijden aangegeven
worden . Ook wie verhuist, moet dat daar melden . Wie geslaagd is voor zijn rijexamen,
kan daar zijn rijbewijs afhalen . De dienst Burgerlijke Stand is bevoegd voor de aanvraag
van een huwelijk, de melding van een scheiding en het officieel gaan samenwonen .
Bij elk van die diensten kunnen ook documenten aangevraagd worden (kopie van de
geboorteakte, staving van de samenstelling van het gezin enzovoort) . Een van de belangrijke
nieuwe taken van de gemeenten is het verdelen van de nieuwe elektronische
identiteitskaarten .
Module 4: Overheden en instellingen 143

144
4
• Vrije tijd, toerisme, sport en cultuur
De gemeente is ook bevoegd voor heel wat aspecten van vrije tijd, toerisme, sport en
cultuur, gericht zowel op de jeugd als op de volwassenen . Het gaat om bijvoorbeeld
speelpleinwerking, speeltuinen, jeugdclubs, jeugdbewegingen, muziekschool, tekenacademie,
bibliotheek, zwembad, cultureel centrum, taallessen, hobby- en sportclubs
enzovoort . Daarnaast promoten de meeste gemeenten het toerisme in hun streek en
zijn ze verantwoordelijk voor het afleveren van reispassen .
• Bouwen
Wie een huis wil bouwen of een stuk grond wil verkavelen, moet daarvoor eerst een
vergunning krijgen van het gemeentebestuur . Een huis kan niet zomaar in een natuurgebied
gebouwd worden .
• Milieu
Milieubeheer is vandaag de dag een heel belangrijk onderdeel van de gemeentebevoegdheden
. Voorbeelden daarvan zijn het gescheiden ophalen van het huisvuil, de
glasbakken, recyclageparken, kringloopwinkels enzovoort .
• onderwijs
Het gemeentelijk onderwijs is, naast het provinciaal onderwijs, het vrij onderwijs en het
gemeenschapsonderwijs, een van de onderwijsnetten in Vlaanderen .
• Werken en ondernemen
De gemeente heeft ook de taak om de lokale economie te bevorderen: ze geeft informatie
over het opstarten van een eigen bedrijf, ze doet aan werk- en opleidingsbemiddeling,
ze stimuleert het aankopen in buurtwinkels en is mee verantwoordelijk voor het
beheer van een eventuele industriezone .
• Veiligheid en verkeer
De gemeenten zijn ook verantwoordelijk voor het aanleggen en onderhouden van de
straten en de (gemeente)wegen . Daarnaast zijn ze belast met de organisatie van de
lokale politie .
• Welzijn
Elke gemeente heeft naast een gemeentelijke dienst Welzijn ook een Openbaar
Centrum voor Maatschappelijk Welzijn (OCMW) .

Het bestuur van de gemeente
De gemeentelijke bevoegdheden worden uitgeoefend door:
• de gemeenteraad,
• het college van burgemeester en schepenen (kortweg ‘schepencollege’ genoemd)
• de burgemeester .
Van de drie bestuursorganen wordt alleen de gemeenteraad rechtstreeks door de bevolking
verkozen . Elke 6 jaar zijn er lokale verkiezingen op de 2e zondag van de maand oktober .
De gemeenteraad kiest op zijn beurt de schepenen en de burgemeester uit zijn leden (getrapte
verkiezing) . De burgemeester wordt op voorstel van de gemeenteraad door de Vlaamse
minister van Binnenlandse Aangelegenheden benoemd .
Omdat de gemeenteraad rechtstreeks verkozen is, is hij op papier het belangrijkste beleidsorgaan
en het hoofd van de gemeente . In de praktijk heeft het college van burgemeester en
schepenen echter veel meer gewicht .
De gemeenteraad
De gemeenteraad is in feite een gemeentelijk parlement . Hij bestaat uit raadsleden die rechtstreeks
door de kiezers van de gemeente worden verkozen voor een termijn van zes jaar . De
gemeenteraad kan niet voortijdig ontbonden worden . Het aantal gemeenteraadsleden is
afhankelijk van het inwonersaantal van de gemeente .
In Vlaanderen telt ongeveer 1 op 3 gemeenten minder dan 10 .000 inwoners . Ruim 2 op 3
gemeenten tellen minder dan 20 .000 inwoners . Amper 3 steden tellen meer dan 100 .000
inwoners . De kleinste Vlaamse gemeente is Herstappe, in Limburg . Herstappe telt maar 87
inwoners en 7 gemeenteraadsleden . Antwerpen heeft als grootste stad van Vlaanderen
Module 4: Overheden en instellingen 145

146
4
(455 .148) het maximum aantal gemeenteraadsleden, namelijk 55 .
Tabel 1: Het aantal gemeenteraadsleden volgens het inwonersaantal
Inwonersaantal van de gemeente Aantal raadsleden
beneden de 1 .000 7
van 1 .000 tot 1 .999 9
van 2 .000 tot 2 .999 11
van 3 .000 tot 3 .999 13
van 4 .000 tot 4 .999 15
van 5 .000 tot 6 .999 17
van 7 .000 tot 8 .999 19
van 9 .000 tot 11 .999 21
van 12 .000 tot 14 .999 23
van 15 .000 tot 19 .999 25
van 20 .000 tot 24 .999 27
van 25 .000 tot 29 .999 29
van 30 .000 tot 34 .999 31
van 35 .000 tot 39 .999 33
van 40 .000 tot 49 .999 35
van 50 .000 tot 59 .999 37
van 60 .000 tot 69 .999 39
van 70 .000 tot 79 .999 41
van 80 .000 tot 89 .999 43
van 90 .000 tot 99 .999 45
van 100 .000 tot 149 .999 47
van 150 .000 tot 199 .999 49
van 200 .000 tot 249 .999 51
van 250 .000 tot 299 .999 53
300 .000 en meer 55

Foto AMSAB-Instituut voor Sociale Geschiedenis
Optocht voor algemeen stemrecht, Gent, 1899
gemeenteraadszitting Gent
De gemeenteraad keurt de beleidsvoorstellen van het college van burgemeester en schepenen
goed . Op die manier worden de beslissingen uiteindelijk door de gemeenteraad genomen
. Daarom kan men de gemeenteraad de wetgevende macht van een gemeente noemen .
De gemeenteraad kiest zelf een voorzitter uit zijn leden: de voorzitter kan dus de burgemeester,
een schepen, of een gewoon raadslid zijn . De voorzitter roept de gemeenteraad bijeen,
stelt de agenda van de vergaderingen op, zit de gemeenteraad voor en moet de orde handhaven
.
De gemeenten hebben een grote autonomie over alles ‘wat van gemeentelijk belang is’ . In
principe kan elke gemeente dus helemaal zelf uitmaken welk beleid ze voert, en waar ze zich
mee bezig houdt . Het maken van die keuze is precies een van de taken van de gemeenteraad
.
Toch is die keuze niet helemaal vrij: er zijn taken die wettelijk verplicht zijn en er zijn taken die
de gemeente niet mag uitoefenen omdat ze aan hogere overheden toegewezen zijn (het provinciebestuur,
de Vlaamse Regering en de federale regering) . De wet wijst ook een aantal bevoegdheden
uitdrukkelijk toe aan andere bestuursorganen van de gemeente, meer bepaald
aan de burgemeester, het schepencollege en het OCMW . Tot slot zijn er ook taken die de gemeenteraad
zelf heeft overgedragen aan het schepencollege of gemeentelijke vzw’s .
In een democratie is de belangrijkste taak van de gemeenteraadsleden het stellen van (kritische)
vragen en het controleren van de uitvoerende macht (het college van burgemeester en
schepenen) . De gemeenteraadsleden moeten erop toezien dat de genomen besluiten wel degelijk
uitgevoerd worden . De gemeenteraad houdt ook toezicht op de gemeentebegroting .
Module 4: Overheden en instellingen 147

148
4
Hoe en wanneer komt de gemeenteraad samen?
De voorzitter roept de gemeenteraad samen . In de praktijk vergadert de gemeenteraad
meestal ’s avonds, één keer per maand, behalve in de vakantieperiode . De gemeenten bepalen
zelf het tijdstip en de duur van de vergaderingen . Indien zij dat willen, mogen zij daarover een
huishoudelijk reglement opstellen . Als er geen huishoudelijk reglement is, bepaalt de voorzitter
zelf hoeveel raadsvergaderingen er komen en wanneer die plaatshebben .
In een aantal gevallen is de voorzitter echter verplicht de gemeenteraad bijeen te roepen,
onder meer telkens als een derde van de raadsleden daarom vraagt en voor het behandelen
van verplichte agendapunten (zoals de bespreking van de gemeenterekening) .
De voorbereiding van de gemeenteraad
De agenda van de gemeenteraad wordt opgesteld door de voorzitter . De gemeenteraadsleden
kunnen tot drie dagen voor de zitting nog eigen punten aan de agenda toevoegen . Inwoners
van de gemeente hebben het recht een punt op de agenda te plaatsen en dit eventueel
te komen toelichten . Hiervoor moeten ze de handtekeningen van minimum 1 procent van het
aantal inwoners ouder dan 16 jaar verzamelen . Een inwoner kan ook een of meer raadsleden
ervan proberen te overtuigen een bepaald punt op de agenda te plaatsen .
De uitnodiging met de agenda voor de vergadering moet ten minste zeven dagen voor de
raadszitting bij de gemeenteraadsleden thuis worden bezorgd . Zo hebben ze tijd om zich op
de raadszitting voor te bereiden . Een raadslid heeft het recht om bepaalde dossiers en documenten
vooraf in te kijken . In de meeste gemeenten staat bij de agendapunten ook een korte
uitleg .
Hoe werkt de gemeenteraad?
Om geldig te kunnen vergaderen moet minstens de meerderheid van de raadsleden aanwezig
zijn op de raadszitting . Als dat niet het geval is, kan de voorzitter een of meer buitengewone
vergaderingen beleggen . Verschijnt een agendapunt voor de derde keer, dan kan er geldig
over vergaderd en beslist worden, ongeacht het aantal aanwezige leden .
De gemeenteraad beslist bij meerderheid . Zijn er evenveel voor- als tegenstemmers (men
noemt dit “staking van stemmen”), dan is een voorstel verworpen . Onthoudingen worden niet
meegeteld . Stemmen gebeurt in de praktijk meestal door het opsteken van de hand . Telkens
als het over personen gaat, is een geheime schriftelijke stemming verplicht .
De vergaderingen zijn openbaar . Iedereen die belangstelling heeft, mag de besprekingen volgen,
maar mag niet in de debatten tussenbeide komen . De voorzitter is verantwoordelijk voor
de ordehandhaving tijdens de vergadering . Een toehoorder die bijvoorbeeld de bespreking
hindert, kan hij er door de politie uit laten zetten .
De gemeentesecretaris maakt een verslag van de vergadering . Dat moet de eerstvolgende
vergadering door de gemeenteraadsleden goedgekeurd, en door de voorzitter en hemzelf
ondertekend worden . Pas dan is het officieel en wordt het in het notulenboek opgenomen . De
meeste gemeenten zetten de verslagen op hun website .

Gemeenteraadscommissies
Gemeenteraadsleden vergaderen ook in commissies over één thema of enkele bevoegdheden
. Tijdens die commissies krijgen de raadsleden meer uitleg van de betrokken schepenen
en ambtenaren bij de punten die op de agenda van de eerstvolgende raadszitting staan . Ze
kunnen er daar ook vrij over discussiëren . In grotere gemeenten is er voor elk beleidsdomeinen
een eigen commissie .
Het college van burgemeester en schepenen
Een gemeente wordt bestuurd door een college van burgemeester en schepenen . Het aantal
schepenen hangt af van het aantal inwoners . De burgemeester en de schepenen worden door
en uit de gemeenteraad verkozen . Zij leggen de eed af voor de gemeenteraad . In het schepencollege
moet minstens één persoon van het andere geslacht zitten .
Het schepencollege bereidt de beslissingen voor, die door de gemeenteraad goedgekeurd
moeten worden . Zodra die goedkeuring er is, moeten de schepenen die beslissingen ook uitvoeren
. Daarom is het college van burgemeester en schepenen de ‘uitvoerende macht’ van
een gemeente .
Tabel 2: Het aantal schepenen volgens het inwonersaantal
Inwonersaantal van de gemeente Maximumaantal schepenen
minder dan 1 .000 2
van 1 .000 tot 4 .999 3
van 5 .000 tot 9 .999 4
van 10 .000 tot 19 .999 5
van 20 .000 tot 29 .999 6
van 30 .000 tot 49 .999 7
van 50 .000 tot 99 .999 8
van 100 .000 tot 199 .999 9
vanaf 200 .000 10
Het college van burgemeester en schepenen bestaat meestal uit politici van verschillende politieke
partijen . Als een bepaalde partij binnen de gemeenteraad een absolute meerderheid
heeft (dus meer dan de helft van het totale aantal zetels), komen alle schepenen wel uit die
ene partij . Maar meestal moeten twee partijen een coalitie vormen om samen een meerderheid
te hebben . De schepenen worden dan uit de coalitiepartijen gekozen .
Vanaf oktober 2006 kan de voorzitter van het OCMW ook volwaardig toegevoegd lid van het
schepencollege worden . Hij wordt dan het gezicht van het sociale beleid in de gemeente .
Vanaf 2012 is die regeling verplicht voor alle gemeentebesturen .
Module 4: Overheden en instellingen 149

150
4
Taakverdeling
Het schepencollege is een ‘collegiaal’ orgaan, wat wil zeggen dat alle beslissingen collegiaal
en bij meerderheid van stemmen genomen moeten worden . De schepenen hebben geen
individuele beslissingsbevoegdheid . Wat een schepen beslist voor zijn beleidsgebieden (bijvoorbeeld
jeugd, sport, informatie, financiën), moet dus altijd goedgekeurd zijn door het hele
schepencollege .
Bevoegdheden
Als uitvoerende macht in de gemeente moet het schepencollege de beslissingen voorbereiden
die aan de gemeenteraad voorgelegd moeten worden, de beslissingen van de gemeenteraad
en van het schepencollege uitvoeren en bekendmaken, het dagelijkse beheer van de
gemeente waarnemen, toezicht uitoefenen op het gemeentepersoneel, op de voortgang van
de gemeentewerken, bouw-, verkavelings- en exploitatievergunningen afleveren, de registers
van de burgerlijke stand bijhouden, het archief bewaren enzovoort .
Hoe werkt het schepencollege?
Het college van burgemeester en schepen mag zelf bepalen hoe vaak het vergadert . Meestal
is dat één keer per week . Het college mag wettelijk vrij kiezen of het voor die vergadering al
dan niet een agenda opstelt, en hoe het de taken precies verdeelt . Wél is vastgelegd dat de
burgemeester ook altijd voorzitter van het college is .
Om geldig te kunnen stemmen, moet de meerderheid van de schepenen aanwezig zijn . Als
dat niet het geval is, moet er een buitengewone vergadering belegd worden .
De gemeentesecretaris woont de vergaderingen bij en zorgt voor de notulen . Het verslag is
pas geldig als het tijdens de eerstvolgende vergadering goedgekeurd wordt . In tegenstelling
tot de vergadering zelf is dat verslag wel openbaar . Het kan op het gemeentehuis ingekeken
worden .
De burgemeester
De burgemeester wordt door de meerderheid van de gemeenteraad voorgedragen, maar benoemd
door de deelstaatregering . Hij legt de eed af in handen van de minister van Binnenlandse
Aangelegenheden .
Als eerste ambtenaar heeft de burgemeester verschillende taken van specifiek gemeentelijk
belang: hij is automatisch voorzitter van het schepencollege, en moet dus ook de leiding van
de vergaderingen op zich nemen . Daarnaast moet hij alle briefwisseling ontvangen, lezen en
ondertekenen .

Als vertegenwoordiger van de regering in de gemeente is de burgemeester onder meer belast
met de uitvoering van wetten, decreten, en besluiten van alle hogere overheden (de provincie,
het gewest, het land), behalve als de uitvoering ervan uitdrukkelijk aan het schepencollege of
de gemeenteraad toegewezen werd .
De burgemeester is tevens hoofd van de bestuurlijke politie en kan binnen dat bevoegdheidsdomein
besluiten nemen . Zo kan hij bijvoorbeeld de sluiting van een milieuvervuilend bedrijf
bevelen als de nodige vergunningen ontbreken, of kan hij een meeting, een betoging of wat
dan ook verbieden als de openbare orde erdoor verstoord zou worden . Hij beslist tevens over
de duur van administratieve aanhoudingen bij verstoring van de openbare orde . Op het vlak
van de gerechtelijke politie heeft de burgemeester geen bevoegdheid . Maar hij is wel verantwoordelijk
voor het algemene veiligheidsbeleid in zijn gemeente .
Districten
Door de fusies van 1977 werden sommige gemeenten te groot, waardoor men vreesde voor
een te grote afstand tussen het bestuur en de burgers . Daarom bepaalt de wet dat er districtsraden
kunnen worden opgericht in gemeenten met meer dan 100 .000 inwoners . De gemeente
mag in dat geval een deel van haar bevoegdheden aan de districtsraden overdragen . Tot nog
toe heeft enkel Antwerpen dat gedaan .
De leden van de districtsraad worden rechtstreeks door de burgers verkozen . Daarom moeten
Antwerpenaren bij de gemeenteraadsverkiezingen niet enkel voor een gemeenteraad, maar
ook voor een van de districtsraden stemmen .
Module 4: Overheden en instellingen 151

152
4
! Vast werk?
In ons land is de functie van schepen en burgemeester alleen in grotere gemeenten een
voltijdse opdracht. In kleinere gemeenten hebben schepenen en burgemeesters naast
dat lokale politieke mandaat nog een andere baan, deeltijds of voltijds. overigens kan
er nooit echt sprake zijn van ‘vast werk’ omdat er elke zes jaar gemeenteraadsverkiezingen
zijn.
Iedereen die verkozen wordt, kan aanspraak maken op ’politiek verlof’, dat wil zeggen
een halve dag tot drie dagen extra betaalde vakantie per maand, om zijn politieke opdracht
te kunnen uitoefenen.
Andere belangrijke ambten en diensten in
de gemeente
Om haar vele taken te kunnen verrichten, heeft een gemeente heel wat personeel nodig, zowel
administratief als technisch . Het aantal personeelsleden hangt natuurlijk af van het aantal
inwoners . Bijvoorbeeld in een middelgrote gemeente als Dilbeek (ongeveer 40 .000 inwoners)
waren er in 2009 245 personeelsleden, van wie 191 voltijds en 54 deeltijds . De lokale politie
meegerekend, kwamen daar nog eens 85 voltijdse banen bovenop .
De gemeentesecretaris
De gemeentesecretaris is de belangrijkste ambtenaar in een gemeente en het hoofd van het
gemeentepersoneel . Hij wordt benoemd, geschorst of afgezet door de gemeenteraad . Hij
woont alle vergaderingen van het schepencollege en de gemeenteraad bij en zorgt voor het
verslag . De functie van gemeentesecretaris kan vergeleken worden met die van een beheerder
van een bedrijf . De gemeentesecretaris is vast benoemd en is daarom meestal ook langer
in functie dan verkozenen, die na elke verkiezing weer kunnen verdwijnen . Zijn kennis over de
gemeente en zijn invloed zijn dan ook groot .
De financieel beheerder en het managementteam
De financieel beheerder werd vroeger ook de gemeenteontvanger genoemd . Hij is verantwoordelijk
voor de boekhouding en het financiële beleid van de gemeente . De gemeenten
werken met meerjarenplannen voor zes jaar . Voor iedere dienst wordt een jaarlijkse begroting
opgesteld . Op die manier kan de financieel beheerder nagaan of de gemaakte afspraken of
beleidsopties wel passen in het vastgelegde budget . De financieel beheerder betaalt ook alle
uitgaven van de gemeente .
De gemeentesecretaris, de financieel beheerder en de diensthoofden van de gemeentediensten
vormen samen het managementteam .

Intergemeentelijke samenwerkingsverbanden
Voor sommige diensten zoals elektriciteitsdistributie, waterdistributie, huisvuilophaling, medische
zorgen enzovoort, is het voor gemeenten efficiënter en financieel meer haalbaar om samen
te werken . Daarom worden er intergemeentelijke samenwerkingsverbanden opgericht .
In de intergemeentelijke samenwerkingsverbanden zijn vaak ook privébedrijven betrokken .
Omdat die samenwerkingsverbanden bestuurd worden door de burgemeesters, de schepenen
en de raadsleden van de deelnemende gemeenten, zijn de gemeenteraadsverkiezingen
ook voor hen belangrijk .
De lokale politie
De lokale politie houdt zich, in tegenstelling tot de federale politie, enkel bezig met de veiligheid
van de bevolking binnen haar zone . Zo’n politiezone kan samenvallen met een gemeente,
maar in het algemeen omvat ze meer dan één gemeente . In dat geval spreken we van een
meergemeentezone . Voor de 308 gemeenten in Vlaanderen zijn er 118 politiezones .
De burgemeester is automatisch hoofd van de lokale politie . Hij heeft het recht politiereglementen
uit te vaardigen als dat nodig is .
In meergemeentezones is er een politieraad, waarin gemeenteraadsleden van de betrokken
gemeenten zetelen . In een eengemeentezone worden de bevoegdheden van de politieraad
aan de gemeenteraad toevertrouwd . Het gaat daarbij onder meer over de vacantverklaring
van betrekkingen in de politiezone, de benoeming van nieuwe personeelsleden en de aanbestedingen
voor de aankoop van bepaalde werkingsmiddelen . De politieraad keurt ook de
politiebegroting en het zonale veiligheidsplan goed . De korpschef zelf kan rechtstreeks voorstellen
of beslissingen in verband met de politiezone in de politieraad komen toelichten .
Naast de politieraad is er ook een politiecollege . In meergemeentezones zetelen alle burgemeesters
van de betrokken gemeenten in het politiecollege .
Het oCMW
Het OCMW wordt bestuurd door de Raad voor Maatschappelijk Welzijn . Die wordt gekozen
door en uit de gemeenteraad 1 en telt 9 leden in kleine en 15 leden in grote gemeenten . De
OCMW-raad komt maandelijks bijeen . De vergaderingen zijn openbaar, behalve als er persoonlijke
dossiers besproken worden .
Het OCMW werkt nauw samen met andere diensten uit dezelfde sector, zoals buurthuizen,
de dienst Welzijn, het Centrum voor Algemeen Welzijn (CAW) enzovoort . Om al die diensten
toegankelijker te maken en omdat niet altijd duidelijk is waarvoor welke dienst bevoegd is,
1. In de zes Vlaamse Randgemeenten
rond Brussel en in Voeren
worden de OCMW-raadsleden
rechtstreeks verkozen.
Module 4: Overheden en instellingen 153

154
4
richten de gemeenten een ‘sociaal huis’ op . Dat is een eenloketsysteem waar de inwoners met
al hun vragen en problemen terechtkunnen, waar ze zo efficiënt mogelijk geholpen worden of
doorverwezen worden naar de juiste dienst .
Het OCMW heeft een zeer specifieke opdracht . Het moet aan elke persoon die er behoefte aan
heeft - en ongeacht zijn vermogenstoestand - diensten of hulp (doen) verstrekken op sociaal
of medisch gebied . De dienstverlening van het OCMW is zeer omvangrijk . Het is verantwoordelijk
voor de toekenning van het bestaansminimum of de uitkering van steun, huurtoelagen
en voorschotten op kinderbijslag en onderhoudsgeld en het kan verblijfskosten in instellingen
en rusthuizen ten laste nemen . Het kan zelf diensten organiseren voor het verlenen van materiële
hulp (bijvoorbeeld thuiszorg of bedeling van warme maaltijden) . Het kan ook instellingen
oprichten zoals kinderdagverblijven, ziekenhuizen, bejaardenhuizen en serviceflats . Het bemiddelt
voor het verkrijgen van een huis of een baan, doet aan budgetbegeleiding, verleent
rechtshulp en bezorgt zelfs mensen werk . Het kan de voogdij uitoefenen over minderjarige
kinderen en belast zijn met de begeleiding van jongeren . Het vangt asielzoekers op, het doet
aan schuldbemiddeling enzovoort .
De financiën van de gemeente
De inkomsten van de gemeente
Van de belastingen op ons inkomen die wij jaarlijks aan de federale overheid betalen, gaat een
deeltje naar de gemeente . Dat is op de belastingsbrief te zien: op het einde van de berekeningen
komt er nog eens zeven of acht procent gemeentebelasting bij .
Eigenaars van een onroerend goed (een stuk grond, een huis, een tuin) betalen ook onroerende
voorheffing. Daarvan gaat een deel naar het Vlaamse Gewest, een deel naar de provincie
en het grootste deel naar de gemeente .
Voor bepaalde gemeentelijke voorzieningen en diensten moet de gebruiker een bijdrage betalen
. Het gaat bijvoorbeeld om een bibliotheekkaart, bewonersparkeerkaart, zwemticket,
een veerdienst, huisvuilzakken enzovoort . Die bijdragen worden retributies genoemd .
De gemeenten krijgen ook subsidies van de Vlaamse en de federale overheid om bepaalde
taken uit te voeren . Er gaan bijvoorbeeld Vlaamse subsidies naar de openbare bibliotheken en
de culturele centra .
Tot slot heeft de overheid het Gemeentefonds opgericht, dat gemeenten met een armere bevolking
extra ondersteunt .
De uitgaven van de gemeente
Personeelsuitgaven
Voor de meeste gemeenten is de betaling van de tientallen personeelsleden de grootste uitgavenpost
. Ook de burgemeester, de schepenen en de gemeenteraadsleden krijgen een vergoeding
.

Werkingsuitgaven
Werkingsuitgaven zijn alle uitgaven die nodig zijn om een gemeente draaiende te houden . Die
gaan van de aankoop van kantoorbenodigdheden, over onderhoud van het sportcentrum en
herstellingswerken aan de wegen, tot verbouwingen aan de gemeenteschool .
Overdrachten en subsidies
De gemeente geeft veel uit aan het OCMW en de politie . Die uitgaven worden ‘overdrachten’
genoemd . Daarnaast geeft elke gemeente ook subsidies aan culturele, sociale en sportieve
verenigingen .
Terugbetaling van leningen
De meeste gemeenten hebben leningen uitstaan en moeten die uiteraard ook terugbetalen .
Dat gaat dikwijls over grote bedragen .
Betrokken zijn bij de gemeente
Door zijn stem uit te brengen bij de verkiezingen, geeft de burger zijn mening over het gevoerde
beleid en beslist hij mee over het beleid van de komende zes jaren . Maar dat is niet de
enige manier om invloed uit te oefenen . Ook tussen twee verkiezingen in kan een inwoner van
de gemeente zijn mening te kennen geven .
openbaarheid van bestuur
Elke overheid in Vlaanderen is verplicht om haar burgers zo goed mogelijk te informeren . Dus
ook de lokale overheden – de gemeenten en de OCMW’s – moeten duidelijke informatie geven
over hun beleid en hun dienstverlening . Dat kan via een infoblad, een website, via brieven,
tijdens informatievergaderingen, aan de telefoon of aan het loket . Brieven van de overheid
moeten steeds de naam en het telefoonnummer vermelden van de persoon die het dossier
behandelt .
Wie niet weet tot wie of tot welke dienst hij zich moet richten met een bepaalde vraag, kan
gratis naar de Vlaamse Infolijn bellen (0800-3 02 01) . Daar wordt men dan doorverwezen naar
de juiste instantie of persoon .
De overheid wordt geacht in alle openheid te besturen . In principe zijn alle bestuursdocumenten
dus openbaar . Wie een document van de overheid wil inkijken, bijvoorbeeld het milieurapport
van een bedrijf in de buurt of een dossier over de aanleg van een weg, moet dat wel
schriftelijk aanvragen . In enkele uitzonderingsgevallen kan de overheid een dergelijk verzoek
afwijzen . Dat kan bijvoorbeeld om redenen van bescherming van de privacy . De gemeente
moet haar afwijzing dan wel duidelijk motiveren .
Informatie over de procedure om een bestuursdocument in te kijken of een kopie te krijgen, is
te vinden via http://www3 .vlaanderen .be/openbaarheid/burger .php (25-02-2009) .
Module 4: Overheden en instellingen 155

156
4
Inspraakmogelijkheden
De meest voor de hand liggende manier om deel te nemen aan de lokale politiek, is zich kandidaat
te stellen voor de verkiezingen . Maar er zijn ook andere manieren om te participeren en
er zijn een aantal inspraakmogelijkheden .
De gemeenteraad bijwonen
Hoewel de gemeenteraad openbaar is, mag een bezoeker zich niet in de debatten mengen .
Toch kan een burger een gemeenteraadslid er misschien wel van overtuigen een bepaald thema
op de agenda te plaatsen .
Een andere mogelijkheid is het verzoekschrift en het voostel aan de gemeenteraad .
Inwoners van een gemeente hebben het recht om een bepaald onderwerp op de agenda van
de gemeenteraad te zetten . De burger moet het voorstel of de vraag over het gemeentelijke
beleid in een gemotiveerde nota nader omschrijven . Wie voldoende handtekeningen verzamelt,
kan dat punt op de agenda van de gemeenteraad laten plaatsen en kan de kwestie ook
zelf toelichten tijdens de zitting . Voor een verzoekschrift zijn geen handtekeningen vereist .
De gemeenteraad is in het geval van een verzoekschrift ook niet verplicht om de indiener te
horen .
Volksraadplegingen
Als een gemeente wil weten wat de burgers over een bepaald aspect van haar beleid denken,
kan ze een volksraadpleging of een referendum organiseren . Daarbij mogen alle inwoners
vanaf 16 jaar op een concrete vraag met ja of neen antwoorden . (Een klassiek voorbeeld van
zo’n referendum is het al dan niet aanleggen van een parkeerterrein, bijvoorbeeld onder het
marktplein .) Hoewel het resultaat van zo’n referendum niet bindend is, zal het gemeentebestuur
er meestal wel rekening mee houden, omdat het anders een groot deel van zijn populariteit
zou verliezen . De inwoners kunnen ook zelf een volksraadpleging aanvragen . Daartoe
moeten ze voldoende handtekeningen verzamelen . Referenda zijn zeldzaam: sinds de invoering
in 1995 maakten slechts een achttal gemeenten er gebruik van .
Hoorzittingen
Soms organiseert de gemeente hoorzittingen . Ze doet dat als ze het nodig vindt dat de inwoners
gedetailleerde informatie krijgen over bepaalde plannen . Vaak gaat het daarbij om ruimtelijke
ordening (bijvoorbeeld de heraanleg van de dorpskern) . Op die hoorzittingen kunnen
de burgers vragen stellen aan deskundigen .

Gemeentelijke adviesraden
De meest gangbare vorm van participatie is lidmaatschap van een adviesraad . In de meeste
gemeenten is er een cultuurraad, een jeugdraad, een ouderenraad, een sportraad, een milieuraad,
een landbouwraad, een bibliotheekraad enzovoort . Via die raden verneemt het gemeentebestuur
op een gestructureerde manier wat er leeft bij de inwoners en kan het met
hun mening en advies rekening houden .
Sommige adviesraden zijn zelfs verplicht . Dat geldt met name voor de raden voor cultuurbeleid,
de sportraden, de jeugdraden en de gemeentelijke commissies voor de ruimtelijke ordening
(gecoro) .
In principe kan iedereen lid worden van zo’n adviesraad . Meestal is een raad samengesteld uit
mensen die interesse hebben voor een bepaald domein van het beleid of voor een bepaalde
doelgroep . Zo zal de jeugdraad vooral samengesteld zijn uit jonge mensen, en de cultuurraad
uit mensen die een goed cultuurbeleid belangrijk vinden . Vaak komen ook de betreffende
ambtenaren of zelfs schepenen naar de vergaderingen . De adviesraden brengen een niet-bindend
advies uit ten behoeve van de gemeenteraad . Dat wil zeggen dat het gemeentebestuur
er niet noodzakelijk rekening mee hoeft te houden . Toch gebeurt dat meestal wel .
De jeugdraad
Elke Vlaamse gemeente is decretaal verplicht om een jeugdraad te hebben . Een jeugdraad kan
advies verstrekken over alles wat jongeren aangaat en wat hij belangrijk vindt: gemeentelijke
steun aan jeugdverenigingen, een voorstel om een ontmoetingsruimte voor jongeren in te
richten, het sluitingsuur voor fuiven maar ook maatregelen om de verkeersveiligheid te bevorderen,
het milieu te beschermen enzovoort . Daarnaast organiseren veel jeugdraden ook eigen
initiatieven, zoals popfestivals en spelactiviteiten .
In een jeugdraad zitten meestal een aantal vertegenwoordigers van de jeugdverenigingen
en individuele geïnteresseerde jongeren uit het jeugdwerk . Een aantal jeugdraden legt ook
de link met het onderwijs, door vertegenwoordigers van leerlingenraden in hun rangen op te
nemen . Ze bereiken op die manier ook niet-georganiseerde jongeren .
Het gemeentebestuur moet advies vragen aan de jeugdraad over het jeugdbeleid . Als het
gemeentebestuur het advies van de jeugdraad niet volgt, dan moet het een gemotiveerd antwoord
geven aan de jeugdraad .
Doorgaans bestaat de jeugdraad uit een algemene vergadering, een dagelijks bestuur en
werkgroepen . De algemene vergadering legt de grote krachtlijnen van de werking vast, evalueert
de werking van het dagelijks bestuur en bekrachtigt zijn beslissingen . Jongeren die erin
geïnteresseerd zijn om in de jeugdraad van de eigen gemeente mee te werken, kunnen het
contactadres opvragen op de gemeentelijke jeugddienst of – als die er niet is - op het gemeentehuis
.
Module 4: Overheden en instellingen 157

158
4
2. De provincie
België telt tien provincies . Het Vlaamse Gewest is ingedeeld in de provincies West-Vlaanderen,
Oost-Vlaanderen, Antwerpen, Vlaams-Brabant en Limburg . Het Waalse Gewest is ingedeeld in
de provincies Henegouwen, Waals-Brabant, Namen, Luxemburg en Luik .
Voor Brussel geldt een aparte regeling . De 19 Brusselse gemeenten maken geen deel uit van
een provincie .
Het bestuursniveau van de provincies ligt tussen enerzijds de gemeenten en anderzijds de
gemeenschappen en gewesten en de federale staat . Daarom worden provinciebesturen ook
‘intermediaire besturen’ genoemd .
Bevoegdheden van de provincie
Wat de provincie mag en kan doen, is vastgelegd in het Provinciedecreet van 9-12-2005 .
Het provinciebestuur staat ten dienste van de gemeentelijke, de regionale en de federale overheden
. Het provinciebestuur moet bepaalde taken uitvoeren en kan daarvoor rekenen op een
eigen administratie . De provincie heeft echter ook voldoende autonomie en bevoegdheden
om een eigen beleid voor de inwoners te ontwikkelen .
Bij de taken van algemeen bestuur waarvoor de provincies beslissingen kunnen nemen in naam
van de hogere overheden, gaat het onder meer over het uitreiken van milieuvergunningen,
interventies bij beroep tegen bouw- en verkavelingsbeslissingen op gemeentelijk niveau, beslechting
van gemeentelijke belastingsbezwaren, goedkeuring van gemeentebegrotingen en
-rekeningen, veiligheid en ordehandhaving .
Maar het provinciebestuur levert vooral diensten . Het mag beslissingen nemen op alle terreinen
die het van provinciaal belang acht . In de praktijk ontwikkelen provincies hun actieterrein
vooral op gebieden die buiten de belangstelling van de hogere overheden blijven en die de
financiële en bestuurlijke kracht van de gemeenten te boven gaan .
Soms zijn die actieterreinen heel herkenbaar voor het publiek . Dat is zeker het geval voor zaken
als het provinciaal onderwijs, restauraties van beschermde monumenten, de provinciale

sport- en uitleendiensten, projecten voor milieu- en natuurbeleid en -educatie, het onderhoud
van onbevaarbare waterlopen (2e categorie), het afleveren van milieuvergunningen aan bedrijven,
het beheer van provinciale bossen, de promotie en marketing van het streektoerisme,
de uitbating van provinciale musea enzovoort .
Heel vaak echter werkt de provincie ‘op de achtergrond’: van heel wat diensten weet de burger
dikwijls niet dat ze er zijn . Dat is bijvoorbeeld het geval wanneer verenigingen of organisaties
subsidies krijgen (culturele centra, musea, sportverenigingen, bibliotheken, natuurverenigingen,
landbouworganisaties, beschutte werkplaatsen enzovoort), wanneer het provinciebestuur
organisaties in een regio samenbrengt om hun samenwerking te coördineren en de economie
te stimuleren (bijvoorbeeld overleg tussen de kamers van koophandel, streekplatforms,
intergemeentelijke samenwerkingsverbanden enzovoort), of wanneer het gaat om toezicht
op de gemeenten en de OCMW’s of de opleiding van gemeenteambtenaren .
Bestuur
De provincieraad
Iedere provincie heeft een provincieraad, waarvan de raadsleden rechtstreeks worden verkozen
. Theoretisch varieert het aantal leden tussen 47 en 84, naargelang het bevolkingscijfer van
de provincie . In de praktijk echter komt het erop neer dat alle Vlaamse provincies 84 raadsleden
tellen . Alleen Limburg heeft minder inwoners en dus ook minder raadsleden (75) .
De provincieraadsleden worden verkozen voor een ambtstermijn van zes jaar . De provincieraadsverkiezingen
vallen samen met de gemeenteraadsverkiezingen .
De provincieraad kiest onder zijn leden een voorzitter, één of meer ondervoorzitters en een
’bureau’ of kerngroep . De voorzitter belegt de vergaderingen en zit ze voor . De provincieraadsvergaderingen
zijn openbaar .
De provincieraad is een ‘provinciaal parlement’ . Hij moet het bestuur van de provincie (de
deputatie) controleren . In de provincieraad wordt bij stemming ook beslist over het beleid: de
provincieraad is daarom de ‘wetgevende macht’ van de provincie .
De deputatie
De deputatie is het dagelijks bestuur van de provincie . Ze moet de beslissingen van de provincieraad
uitvoeren . Daarom is ze de ‘uitvoerende macht’ op provinciaal niveau .
De deputatie bestaat uit acht personen: een voorzitter (de provinciegouverneur), een secretaris
(de provinciegriffier) en zes leden-gedeputeerden, verkozen uit en door de provincieraad .
De vergaderingen vinden wekelijks plaats en zijn niet openbaar . De deputatie is een collegiaal
orgaan: de beslissingen worden bij meerderheid van stemmen gezamenlijk genomen .
Module 4: Overheden en instellingen 159

160
4
De provinciegouverneur
De provinciegouverneur is automatisch voorzitter van de deputatie . Hij wordt echter niet
verkozen: gouverneurs worden benoemd door de koning . De gouverneur heeft een dubbele
functie: enerzijds is hij hoofd van een provincie, maar anderzijds is hij ook de vertegenwoordiger
(of commissaris) van de federale én de gewestelijke regeringen .
Als voorzitter van de deputatie is de gouverneur er niet stemgerechtigd (behalve in de gevallen
waarin de deputatie een rechtsprekende taak uitoefent) . Desondanks speelt hij een sleutelrol
in het provinciale beleid: door zijn informele macht heeft hij vaak veel invloed . De gouverneur
heeft het recht ook de vergaderingen van de provincieraad bij te wonen .
Als provinciehoofd heeft de gouverneur het administratieve toezicht op de gemeenteoverheden:
hij kan een beslissing van de gemeente, het OCMW of de administratie tegenhouden .
Burgers met klachten over de werking van hun lokale of provinciale bestuur kunnen bij de
gouverneur terecht .
Daarnaast zorgt de gouverneur voor de handhaving van rust en orde in de provincie, en voor
de veiligheid van personen en eigendommen wanneer dit het grondgebied van verschillende
gemeenten overschrijdt . Hij coördineert bijvoorbeeld de hulpacties bij grote rampen of zorgt
voor de veiligheid bij grote manifestaties . In geval van staking kan de provinciegouverneur
maatregelen nemen om de meest noodzakelijke nutsvoorzieningen toch te garanderen, of
kan hij personen opeisen om te voorzien in de continuïteit van gezondheidsvoorzieningen .
Als vertegenwoordiger of commissaris van het centrale bestuur (België en de deelstaten) is de
gouverneur verantwoordelijk voor de uitvoering van wetten, decreten en besluiten van de hogere
overheden en is hij de verbindingspersoon tussen de provincie en de hogere overheden .
Bovendien is hij bij die hogere overheden de pleitbezorger voor zijn provincie .
Wie zijn onze Vlaamse gouverneurs?
Antwerpen: Cathy Berx
Limburg:
Oost-Vlaanderen: André Denys
Vlaams-Brabant: Lodewijk De Witte
West-Vlaanderen: Paul Breyne
De ingang van het Limburgse provinciehuis De gouverneur van Vlaams-Brabant, L. De Witte

De raadzaal van de provincie Antwerpen De gouverneur van Oost-Vlaanderen, André Denys
Aantal
gemeenten
Aantal
inwoners
Het Vlaamse
Gewest:
5 .995 .553
inwoners
West-
Vlaanderen
België:
10 .355 .844
inwoners
Provinciehoofdstad
Website www .westvlaanderen
.be
Adres
provinciehuis
oost-
Vlaanderen
Antwerpen Vlaams-
Brabant
64 65 70 65 44
limburg
1 .130 .040 1 .374 .044 1 .628 .710 1 .037 .786 802 .528
Brugge Gent Antwerpen Leuven Hasselt
Provinciehuis
Boeverbos
Koning Leopold
III-laan 41
8200 St Andries
Informatiecentrum:
Tolhuis, J .
Van Eyckplein 2,
8000 Brugge .
0800-20 .021
De gouverneur van West-Vlaanderen, Paul Breyne
www .oostvlaanderen
.be
Provinciehuis
Gouvernementstraat
1
9000 Gent
www .provant .be www .vlaamsbrabant
.be
Koningin
Elisabethlei 22
2018 Antwerpen
Provincieplein 1
3010 Leuven
www .limburg .
be
Universiteitslaan
1
3500 Hasselt
Module 4: Overheden en instellingen 161

162
4
De financiën van de provincie
Voor de door de hogere overheid opgelegde taken krijgen de provincies toelagen . Daarnaast
zijn er inkomsten uit ontvangsten (bijvoorbeeld entreegeld van provinciale domeinen of musea),
uit het Provinciefonds en uit provinciebelastingen . Soms gaat de provincie ook wel een
lening aan .
De inkomsten uit provinciebelastingen vertegenwoordigen het grootste deel van de totale inkomsten
. Die belastingsinkomsten zijn samengesteld uit verschillende soorten belasting . Het
kan daarbij gaan om onroerende voorheffing, of provinciebelastingen op vergunningsplichtige
bedrijven, bankagentschappen, geldautomaten, aanplakborden of jachtvergunningen .
De leningen worden meestal aangegaan om projecten van blijvend belang te realiseren:
dikwijls passen dergelijke grotere uitgaven niet in de gewone jaarlijkse begroting . Zij worden
dan opgenomen in een bijzondere begroting .
Het grootste deel van de uitgaven gaat naar het personeel van het provinciebestuur . Andere
uitgavenposten zijn de werkingsmiddelen, subsidies en de afbetaling van leningen .

3. Van unitaire naar
federale staat
Tot 1970 kende België drie bestuursniveaus: het gemeentelijke, het provinciale en het nationale
. Op nationaal niveau werd België bestuurd door één centrale regering en één parlement .
België was toen een eenheidsstaat en had een unitaire structuur .
Vanaf 1970 werden in verschillende staatshervormingen bevoegdheden van het nationale
niveau overgeheveld naar de gewesten en de gemeenschappen . Op die manier evolueerde
België van een unitaire naar een federale staat: een staat waarin de bevoegdheden zijn verdeeld
tussen enerzijds de overheden van de deelstaten en anderzijds de federale of nationale
overheid .
De gewesten en gemeenschappen kregen elk een zelfstandig overheidsbestuur om hun bevoegdheden
uit te oefenen: een eigen parlement, een eigen regering en een eigen overheidsadministratie
. Ze kregen ook een eigen budget en de mogelijkheid om verdragen af te sluiten
met andere landen of gebieden over materies waarvoor ze bevoegd zijn . In Vlaanderen kreeg
de eigen overheid vorm door het Vlaams Parlement, de Vlaamse Regering en de Vlaamse overheidsdiensten
2 in het leven te roepen .
Hoe de federale Belgische staat tot stand
kwam
Toen België in 1830 onafhankelijk werd, legde de Grondwet een unitaire staatsstructuur vast .
Dat betekent onder meer dat het bestuur van het land berustte bij één parlement en één
regering . Het duurde niet lang voordat bleek dat er in België belangrijke culturele en regiogebonden
verschillen bestonden . Dat zorgde voor problemen . Vooral het feit dat het zowel om
regiogebonden als culturele verschillen ging, maakte die problemen ingewikkeld .
De Vlaamse beweging en de Waalse beweging
De Vlamingen reageerden het eerst op die problemen . Zij waren ontevreden over het overwicht
van het Frans in het officiële en culturele leven . Alleen het Frans was immers als staatstaal
erkend en het was de taal van de regering, het parlement, de wetgeving, de centrale overheidsadministratie,
de diplomatie, het gerecht, het leger, het middelbaar en het hoger onderwijs,
de kerkelijke overheid en het bedrijfsleven . Wie als Nederlandstalige in die tijd hogerop wilde,
moest een degelijke kennis van het Frans verwerven en feitelijk tweetalig worden .
Ook lokale politici en ambtenaren in het negentiende-eeuwse Vlaanderen gebruikten overwegend
het Frans als voertaal, hoewel ze weinig moeite bleken te hebben om naar het Nederlands
over te schakelen als dat om politieke redenen beter uitkwam (bijvoorbeeld naar aan-
2. De Vlaamse overheidsdiensten
bestaan uit 13
beleidsdomeinen, die elk een
departement en een aantal
verzelfstandigde agentschappen
bevatten. Meer informatie
vindt u op www.vlaanderen.be/
adressen
Module 4: Overheden en instellingen 163

164
4
3. Doctoraatsproefschrift van
E. Vanhecke (VUB) “Stedelijke
kanselarijtaal in Vlaanderen in
de negentiende eeuw” (2007).
leiding van verkiezingen) . Naarmate het kiesrecht verruimd werd en meer mensen stemrecht
kregen, werd het Nederlands steeds meer de gangbare bestuurstaal, eerst op het platteland
en later in de steden 3 .
In de loop van de 19e eeuw ontstond de Vlaamse beweging, die er in de eerste plaats voor
ijverde om het Nederlands als volwaardige taal te doen erkennen .
Het duurde tot 1873 voor het parlement een eerste wet op het taalgebruik in het gerecht goedkeurde
. Dankzij die taalwet moest in de rechtbanken voortaan Nederlands worden gesproken
als de beschuldigde geen Frans verstond, wat voordien dus niet gebeurde .
Pas in 1898 – bijna 70 jaar na de onafhankelijkheid – keurde het parlement een wet goed die
het Nederlands erkende als officiële taal naast het Frans .
Tot na de Eerste Wereldoorlog bleef de Vlaamse beweging de nadruk leggen op het culturele
aspect . Precies die taalkundige en culturele nadruk zorgde ervoor dat veel Vlamingen streefden
naar een zelfstandige gemeenschap die dezelfde taal en cultuur deelt en die over taal-
en cultuuraangelegenheden zelfstandig zou kunnen beslissen . De Vlamingen pleitten m .a .w .
voor een federalisering van België in gemeenschappen .
In de negentiende eeuw ontstond ook een Waalse beweging. Die was onder meer een
reactie op de successen die de Vlamingen afdwongen op het gebied van het taalgebruik in
België . Maar in de Waalse beweging lag de klemtoon niet zozeer op taal en cultuur maar vooral
op economie . Die Waalse beweging werd maar echt een belangrijke factor in de Belgische
politiek na de Tweede Wereldoorlog .
Zowel Wallonië als Vlaanderen hadden het in de naoorlogse jaren van wederopbouw moeilijk,
maar de Vlaamse economie had betere troeven voor de toekomst . Door het rustige sociale klimaat,
de lage lonen en de voortdurend verbeterende transportinfrastructuur werden heel wat
binnen- en buitenlandse investeringen aangetrokken . De Vlaamse economie beleefde een
langdurige expansie . In Wallonië daarentegen geraakten de traditionele zware industrieën (de
kolen- en staalindustrie) in een neerwaartse spiraal . Dat werkte de sociale onrust in de hand .
Tegelijk daalde het Waalse bevolkingscijfer meer en meer, terwijl dat in Vlaanderen groeide .
Een gevolg was dat Wallonië aan politieke macht inboette ten opzichte van Vlaanderen . Meer
en meer vreesden de Walen een minderheid te worden in België . Bovendien vonden zij dat de
centrale overheid onvoldoende maatregelen nam om de Waalse economie erbovenop te helpen
. Daarom streefden de Walen ernaar om voor de Waalse regio de economische hefbomen
zelf in handen te nemen . De problemen werden daar ervaren als het gevolg van een gebrekkige,
verouderde economie . En dat zijn veeleer zaken die sterk gebonden zijn aan geografische
factoren en aan infrastructuur (wegen, vestiging van bedrijven enzovoort) . De Walen wilden
voortaan zelf over die aangelegenheden beslissen . Zij pleitten m .a .w . voor een federalisering
van België in gewesten: een Vlaams gewest en een Waals gewest .
Brussel
In 1830 was het Nederlands, weliswaar in de vorm van een Brabants dialect, de belangrijkste
voertaal in Brussel . Maar meteen na de onafhankelijkheid kwam in de hoofdstad een sterke

verfransing op gang . Dat had verschillende oorzaken . Heel wat Fransen emigreerden uit Frankrijk
en vestigden zich in Brussel . Voorts werden door het jonge Belgische bewind ambtenaren
aangetrokken uit de Waalse provincies om te komen werken voor de centrale overheidsadministratie
van de nieuwe staat . De Belgische overheid werd in die tijd beheerst door de hogere
burgerij en de adel, die Franstalig waren . Enkel die groepen genoten toen immers stemrecht,
en zij wensten de overheidsinstellingen enkel in het Frans uit te bouwen . Daardoor kreeg het
Nederlands geen kans als bestuurstaal in de nationale overheidsinstellingen .
In de negentiende eeuw maakte Brussel niet alleen een verfransing mee van de overheidsinstellingen,
maar door de aanhoudende instroom van Walen en Fransen ging ook de verfransing
van de bevolking onverminderd voort . Ook in de twintigste eeuw nam de verfransing
verder toe . Het onderwijs speelde daarin een belangrijke rol . In de jaren voor de Eerste Wereldoorlog
overtrof het aantal Franstalige klassen in het lager stedelijk onderwijs in Brussel ver het
aantal Nederlandstalige klassen . Net voor de Eerste Wereldoorlog kregen de Franstaligen in de
Brusselse regio numeriek de overhand en die trend is tot op vandaag blijven doorgaan . 4
Parallel met de verfransing nam ook het hoofdstedelijke gebied in omvang toe . In het begin
van de negentiende eeuw telde dat slechts een zestal gemeenten rond de hoofdstad . Naarmate
de verstedelijking en de verfransing toenamen, werden er omringende gemeenten bijgevoegd
. Dat gebeurde bij tienjaarlijkse talentellingen . Als het aantal Franstaligen en tweetaligen
boven bepaalde grenzen steeg, werd de betrokken gemeente bij het hoofdstedelijke
gebied gevoegd . 5
Door de stadsvlucht na de Tweede Wereldoorlog gingen bovendien tal van Franstalige Brusselaars
in de Nederlandstalige gemeenten in de rand rond Brussel wonen . In sommige gemeenten
vormen de Franstaligen er ondertussen zelfs de meerderheid, hoewel die gemeenten tot
Vlaanderen behoren en dus officieel Nederlandstalig zijn .
De Vlamingen wilden die ontwikkelingen tegengaan en eisten taalwetten . Maar de Franstalige
Brusselaars organiseerden zich . Ze wilden hun invloed ook buiten Brussel doen gelden . Nogal
wat Franstalige Brusselaars droomden van een zelfstandig Brussels gewest dat zo groot mogelijk
en overwegend Franstalig zou zijn .
De Walen, van hun kant, wilden hun eigen economische beleid voeren in Wallonië, zonder de
inmenging van de Franstalige Brusselaars . De Brusselaars konden daarom het best hun eigen
gewest krijgen .
Eigen instellingen verkreeg het Brusselse hoofdstedelijke gebied slechts vrij laat . Er bestond al
een Agglomeratieraad sinds 1971, maar pas in 1989 verkreeg Brussel zijn eigen hoofdstedelijke
gewestinstelling: de Brusselse Hoofdstedelijke Raad (Brussels parlement) . Die Raad stelt de
Brusselse regering aan . (Zie verder hoofdstuk 5) .
De Duitstalige Belgen
Ook onder de Duitstalige Belgen heerste ongenoegen . Na de Eerste Wereldoorlog moest
4. Gedetailleerde informatie
over de demografische ontwikkelingen
in de Brusselse regio is
bv. te vinden op www.brussel.
irisnet.be en in de volgende
publicaties
- “Bestuursatlas van de
bevolking van het Brusselse
Hoofdstedelijke Gewest bij de
aanvang van de 21e eeuw”, D.
Willaert en P. Deboosere, Interface
Demography – Vakgroep
Sociaal Onderzoek van de
VUB, in 2005 uitgegeven door
het Ministerie van het Brusselse
Hoofdstedelijke Gewest
- “De recente demografie van
het Brusselse Hoofdstedelijke
Gewest”, A. Henau, Directie
Studiën en Regionale Statistiek
van het Ministerie van het Brusselse
Hoofdstedelijke Gewest
(2002).
5. De talentelling was een
onderdeel van de tienjaarlijkse
volkstelling die in België werd
gehouden vanaf 1846. Het was
de bedoeling in het meertalige
België na te gaan waar en
door hoevelen welke taal en/of
talen werden gesproken. Met
de invoering van de taalwetgeving
van 1932 werden de resultaten
van de talentelling ook
bepalend om het taalstatuut
van de gemeenten vast te leggen
en aan te passen. Zodra
30 procent van de inwoners
zich bekende tot spreker van
een andere taal dan de officieel
vastgelegde taal van de
gemeente, was de gemeente
verplicht om die minderheid in
haar taal te bedienen
De laatste telling werd gehouden
in 1947. De resultaten, die
pas in 1954 bekend werden
gemaakt, hadden tot gevolg
dat drie gemeenten (Evere,
Ganshoren en Sint-Agatha-
Berchem) voortaan een
tweetalig statuut kregen en
bij de Brusselse agglomeratie
werden gevoegd, en dat er in
vier Brusselse randgemeenten
(Drogenbos, Kraainem, Linkebeek
en Wemmel) voortaan
faciliteiten zouden komen voor
de Franstalige minderheid
De talentelling werd door de
vastlegging van de taalgrens
bij wet afgeschaft op 24 juli
1961.
Module 4: Overheden en instellingen 165

166
4
Duitsland Eupen en Sankt-Vith afstaan aan België als compensatie voor de geleden oorlogsschade
. Tijdens de Tweede Wereldoorlog voegde Hitler ze weer bij Duitsland . Maar na de oorlog
werden die kantons opnieuw Belgisch . Sindsdien heeft België in het oosten van zijn grondgebied
(in de zogenaamde Oostkantons) een Duitstalige minderheid .
Toen na de Tweede Wereldoorlog werd bevestigd dat de Oostkantons bij België bleven, groeide
bij veel Duitstaligen het streven naar culturele zelfstandigheid . Zij konden zich dus goed
aansluiten bij het Vlaamse streven naar een opdeling van België in zelfstandige gemeenschappen
. Toen echter bleek dat die Duitstalige gemeenschap deel zou uitmaken van het Waalse
Gewest, veroorzaakte dat ongenoegen bij de Duitstaligen . Ze waren het er bijvoorbeeld niet
mee eens dat Wallonië kon beslissen over hun (oorlogs)monumenten .
Er wonen in totaal iets meer dan 92 .000 mensen in de Oostkantons, van wie zo’n 74 .000 deel
uitmaken van de Duitstalige Gemeenschap en ongeveer 18 .000 in de Franstalige gemeenten
Malmedy en Waimes wonen .
Federalisering in vijf fasen
Door al die botsende belangen en betrachtingen werd België na de Tweede Wereldoorlog
meer en meer een onontwarbaar communautair kluwen . Dat leidde herhaaldelijk tot politieke
spanningen en regeringscrisissen . De unitaire staatsstructuur bleek uiteindelijk niet meer
houdbaar . Geleidelijk aan groeide de overtuiging dat België moest worden gefederaliseerd .
Naast de nationale - nu: federale - overheid moesten er autonome deelstaten komen . Dat betekende
dat die deelstaten voor bepaalde bevoegdheden volledig zelfstandig beslissingen
zouden kunnen nemen .
Die overheveling van bevoegdheden kon alleen maar gebeuren door een grondwetswijziging.
In 1970 werd de Grondwet dan ook in die zin gewijzigd . Voortaan kent België drie gemeenschappen
en drie gewesten . De gemeenschappen zijn bevoegd voor de culturele en persoonsgebonden
aangelegenheden . De gewesten hebben streekgebonden bevoegdheden .
Het zou echter nog jaren duren voordat die federalisering in praktijk werd gebracht en de
gewesten en gemeenschappen effectief zelfstandig konden functioneren . Daarvoor waren
nog vier extra grondwetswijzigingen nodig (1980, 1988, 1993 en 2001) . Grondwettelijk werd
bepaald dat aan Vlaamse kant een Vlaamse Gemeenschap en een Vlaams Gewest zouden bestaan
. Aan Franstalige kant zou er een Franse Gemeenschap en een Waals Gewest komen .
De Vlamingen beslisten om hun gemeenschap en gewest samen te voegen in één Vlaamse
deelstaat . Omdat dat aan Franstalige zijde niet gebeurde, spreken we van een asymmetrisch
federalisme . (Meer informatie over de Franse Gemeenschap en het Waalse Gewest vindt u in
hoofdstuk 6 en 7)
In deze regeling is Brussel een aparte en uiterst ingewikkelde kwestie . Het vormt een afzonderlijk
gewest: het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest . Het grondgebied ervan is beperkt tot
negentien gemeenten: de stad Brussel met de achttien eromheen liggende gemeenten .
Officieel is het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest een tweetalig gebied . Het ligt geografisch in

Vlaanderen maar het maakt er qua bestuur geen deel van uit . Van de ongeveer vier miljoen
Franstaligen in België wonen er naar schatting rond de 700 .000 in Brussel . Dat maakt dat de
Franse Gemeenschap een ruimere groep omvat dan alleen de inwoners van het Waalse Gewest,
waar trouwens ook nog eens de Duitstaligen een aparte gemeenschap vormen . Daarnaast
leven in het tweetalige gebied Brussel ook Nederlandstaligen .
Ook voor de Duitstaligen is de situatie niet eenvoudig . Over hun culturele en persoonsgebonden
aangelegenheden beslist de Duitstalige Gemeenschap . Voor streekgebonden aangelegenheden
vallen ze echter onder het Waalse Gewest . (Meer informatie over de Duitstalige
Gemeenschap vindt u in hoofdstuk 8)
De vijfde staatshervorming
Het Lambermontakkoord en het Lombardakkoord luidden in 2001 de vijfde staatshervorming in .
Het Lambermontakkoord
Het Lambermontakkoord hevelde opnieuw bevoegdheden over naar de gewesten en gemeenschappen
. Zo werd de gemeente- en provinciewet een regionale bevoegdheid . Ook
landbouw, zeevisserij en buitenlandse handel werden geregionaliseerd .
Ontwikkelingssamenwerking (voor de gewestelijke en gemeenschappelijke bevoegdheden),
de controle op de verkiezingsuitgaven bij de verkiezing van het parlement en de aanvullende
financiering van de politieke partijen werden naar de gemeenschappen en de gewesten
overgeheveld . Daarnaast werden in het akkoord een aantal maatregelen opgenomen over
de financiering van de gemeenschappen, de uitbreiding van de fiscale bevoegdheden van
de gewesten en een extra dotatie van de federale overheid aan de Vlaamse en de Franse Gemeenschapscommissie
.
Het Lombardakkoord
Het Lombardakkoord heeft uitsluitend betrekking op de werking van de Brusselse instellingen
. De zes Brusselse leden van het Vlaams Parlement worden sindsdien rechtstreeks verkozen
. Het akkoord veranderde ook de zetelverdeling tussen beide taalgroepen in het Brussels
Hoofdstedelijk Parlement (17 Nederlandstalige en 72 Franstalige parlementsleden) en het
veranderde de meerderheid van de stemmen die vereist is in elke taalgroep voor bepaalde
gewestelijke ordonnanties .
Balans: een verregaande federale structuur
De opeenvolgende federaliseringsrondes hebben België omgevormd van een unitaire staat
met één parlement en één regering naar een federale staat met zes parlementen en zes regeringen
. (Had men in Vlaanderen gemeenschap en gewest niet samengevoegd, dan waren er
nu zeven parlementen en zeven regeringen) . In vergelijking met andere federale staten valt
daarbij vooral de zelfstandigheid van de deelstaten op en het ruime pakket materies waarvoor
ze bevoegd zijn . In veel federale staten hebben bijvoorbeeld federale wetten voorrang op die
van de deelstaten . In ons land is dat niet het geval: de bevoegdheden zijn toegewezen aan de
ene of de andere overheid en die overheid treedt op als enige wetgever .
Voorts spreken de budgetten boekdelen over het gewicht van de bevoegdheden die aan
de deelstaten zijn toegekend . Van de totale ontvangsten van de federale overheid in 2007
Module 4: Overheden en instellingen 167

168
4
6. Bron: Federale begroting
(1999-2009) http://statbel.
fgov.be/figures/d45_nl.asp
(02-03-2009)
(93 .534,6 miljoen euro) ging er 37,71 procent (35 .270,3 miljoen euro) naar de financiering van
de gemeenschappen en gewesten . 6
Het bestaan van gemeenschappen en gewesten is een typisch kenmerk van het federalisme
in België .
Gemeenschappen verwijzen naar een bepaalde bevolkingsgroep met een gemeenschappelijke
taal en cultuur . De Vlaamse, Franse en Duitstalige Gemeenschap werden opgericht om de
culturele eigenheid van die drie bevolkingsgroepen te beschermen en hen in staat te stellen
elk een zelfstandige koers te varen . Het waren vooral de Vlamingen die streefden naar culturele
autonomie .
Gewesten verwijzen naar een bepaald grondgebied . Het Vlaamse, Waalse en Brusselse Gewest
werden opgericht om die drie gebieden in staat te stellen een eigen economisch beleid te
voeren . Het waren vooral de Walen en Franstalige Brusselaars die streefden naar economische
autonomie .
Een basisprincipe van het Belgische federalisme is dat elke gemeenschap en elk gewest een
eigen parlement en een eigen regering heeft, en dat aan elke gemeenschap en elk gewest
eigen bevoegdheden zijn toegewezen .
De taalfaciliteiten
Een historische terugblik
Door de taalwetten van 1932 en 1935 werd de eentaligheid van Vlaanderen en Wallonië wettelijk
vastgelegd en werd bepaald dat de streektaal ook de bestuurstaal moet zijn . In Vlaamse
lagere en secundaire scholen werd het Nederlands de onderwijstaal . Wel bleven er in een aantal
Vlaamse steden bijzondere scholen voor Franstaligen bestaan . Brussel en zijn agglomeratie
werd een tweetalig gebied . Tussen Vlaanderen en Wallonië bleef er echter een breed grensgebied
bestaan waarin de taalgrens niet vastlag . Gemeenten konden, op grond van tienjaarlijkse
talentellingen, van taalstatuut veranderen . Als bleek dat een taalminderheid in een meerderheid
was veranderd, kon de gemeenteraad beslissen van bestuurstaal te veranderen .
In 1962 werd de taalgrens definitief vastgelegd en werden de talentellingen afgeschaft . België
bestaat sindsdien uit vier taalgebieden: drie eentalige gebieden (een Nederlands, Frans en
Duits taalgebied) en het tweetalige gebied Brussel-Hoofdstad .
Door de taalwetten van 1962-1963 verhuisden bijna 50 gemeenten van taalgebied . De zes
dorpen van de Voerstreek bijvoorbeeld behoorden tot de provincie Luik maar werden bij

Limburg gevoegd . Komen en Moeskroen gingen naar het Franse taalgebied . Het tweetalige
Brussel en zijn agglomeratie werd beperkt tot negentien gemeenten .
In 1970 werd de indeling van België in taalgebieden ook ingeschreven in de Grondwet . Dat
heeft als consequentie dat om de grenzen van de taalgebieden te wijzigen, een bijzondere
meerderheid nodig is: de instemming van twee derde van alle parlementsleden alsook de
helft van de Vlaamse en de helft van de Franstalige parlementsleden .
Uitzondering op de regionale eentaligheid: taalfaciliteiten
Op het principe van de regionale eentaligheid werd in de regelgeving echter in uitzonderingen
voorzien . In bepaalde gemeenten wonen namelijk zowel Nederlandssprekende of
Duitssprekende als Franssprekende burgers met uiteenlopende – en vaak letterlijk botsende
– visies op de taalwetten . Het betreft in totaal 27 gemeenten (zie kaart en Overzicht van de
faciliteitengemeenten) . In 1963 werd door de toenmalige meerderheidspartijen – de christendemocraten
en de socialisten – een compromis uitgewerkt . Die gemeenten kregen een bijzonder
taalstatuut: de inwoners kunnen een beroep doen op taalfaciliteiten . Daarom noemt
men die gemeenten ‘faciliteitengemeenten’ . Dat houdt bijvoorbeeld in dat, afhankelijk van de
gemeente, gemeentelijke berichten in het Nederlands en het Frans of het Frans en het Duits
verschijnen, alle wegwijzers en vertaalbare straatnamen tweetalig worden weergegeven en
in de spoorwegstations beide talen worden gebruikt .
De taalfaciliteiten gelden overigens alleen voor individuele inwoners en niet voor de gemeente
zelf . Dat betekent dat bijvoorbeeld in de zes faciliteitengemeenten in de Vlaamse Rand de
zittingen van de gemeenteraad uitsluitend in het Nederlands mogen verlopen . Alleen individuele
inwoners kunnen in hun communicatie met de gemeente hun eigen taal gebruiken
en, als ze dat aanvragen, formulieren en bestuursdocumenten in hun eigen taal krijgen . Ook
kunnen ze vragen dat er kleuteronderwijs en lager onderwijs in de eigen taal wordt georganiseerd
.
De zes gemeenten in de Vlaamse Rand rond Brussel en de gemeenten Voeren en Komen-
Waasten hebben daarnaast nog een speciaal statuut . Het schepencollege en de OCMW-raad
worden er rechtstreeks door de kiezers verkozen, als garantie voor de verschillende taalgemeenschappen
in het bestuur .
Bij de grondwetsherziening van 1988 werd bepaald dat de Vlaamse Gemeenschap en de Franse
Gemeenschap bevoegd zijn om het taalgebruik te regelen met betrekking tot bestuurszaken,
onderwijs en sociale betrekkingen, en dat die decreten niet van toepassing zijn in de
faciliteitengemeenten . Ook werd bepaald dat de bestaande taalfaciliteiten alleen gewijzigd
kunnen worden door een bijzondere meerderheid in het parlement .
Overzicht van de faciliteitengemeenten
Module 4: Overheden en instellingen 169

170
4
1 . Komen-Waasten 2 . Mesen 3 . Moeskroen 4 . Spiere-Helkijn 5 . Ronse 6 . Vloesberg 7 . Bever 8 .
Edingen 9 . Drogenbos 10 . Linkebeek 11 . Sint-Genesius-Rode 12 . Wemmel 13 . Kraainem 14 . Wezembeek-Oppem
15 . Herstappe 16 . Voeren 17 . Malmédy 18 . Waimes 19-22 . Lontzen, Raeren,
Eupen, Kelmis 23-27 . Burg-Reuland, Sankt Vith, Amel, Bütgenbach, Büllingen
Gemeenten in het Nederlandse taalgebied met faciliteiten voor Franstaligen
Taalgrensgemeenten: Bever (Biévène), Herstappe, Mesen (Messines), Ronse (Renaix), Spiere-
Helkijn (Espierres-Helchin), Voeren (Fourons) .
Randgemeenten rond het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest: Drogenbos, Kraainem, Linkebeek,
Sint-Genesius-Rode (Rhode-Saint-Génèse), Wemmel, Wezembeek-Oppem .
Gemeenten in het Franse taalgebied met faciliteiten voor Nederlandstaligen
Edingen (Enghien), Komen-Waasten (Comines-Warneton), Moeskroen (Mouscron), Vloesberg
(Flobecq)
Gemeenten in het Franse taalgebied met faciliteiten voor Duitstaligen
Malmedy, Waimes (Weismes) .
Gemeenten in het Duitse taalgebied met faciliteiten voor Franstaligen
Amel (Amblève), Büllingen (Bullange), Burg-Reuland, Bütgenbach, Eupen, Kelmis (La Calamine),
Lontzen, Raeren, Sankt Vith (Saint-Vith) .
Twistappel
De taalfaciliteiten waren bedoeld om een ‘duurzame taalvrede’ te brengen, maar werden al
vanaf het begin een bron van ergernis en conflicten . In de gemeenten langs de taalgrens is
het al geruime tijd rustig, maar in de Vlaamse Rand zijn de communautaire spanningen niet uit
de lucht . Precies over het doel van de faciliteiten ontwikkelden de verschillende taalgroepen
tegengestelde visies .
Vlaamse visie
De meeste Vlamingen redeneren vanuit het territorialiteitsprincipe: het recht is met het grondgebied
verbonden . Toegepast op de taalkwestie betekent dat: de taal van het gebied waar
een persoon verblijft, is ook de taal waarin die persoon bestuurd wordt, onderwijs volgt, terechtstaat
enzovoort . Als iemand in een ander taalgebied woont, moet hij zich aan de taal van
dat territorium aanpassen . De faciliteiten zijn slechts een tijdelijke maatregel om de integratie
van de Franstaligen in de Vlaamse samenleving te vergemakkelijken . Ze geven de Franstaligen,
in de periode dat ze Nederlands leren, bv . de kans om problemen door taalachterstand
te vermijden . Uiteindelijk zouden de faciliteiten moeten verdwijnen en de faciliteitengemeenten
weer eentalig Nederlands of Frans of Duits moeten worden .
Velen vonden een bevestiging van dat standpunt in de omzendbrief van Vlaams minister Leo
Peeters in 1997: “De faciliteiten zijn bedoeld als integratiebevorderende maatregel; dit houdt in
dat zij per definitie, voor de individuele betrokkenen, een uitdovend karakter hebben.”
Aan Vlaamse zijde wordt beklemtoond dat de Grondwet maar één tweetalig gebied erkent:
de negentien gemeenten van het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest . De zes faciliteitengemeenten
in de Vlaamse Rand maken deel uit van het Vlaamse Gewest .
Ook wordt erop gewezen dat in de Waalse faciliteitengemeenten de Nederlandstalige minderheid
zich grotendeels heeft geïntegreerd en nog nauwelijks gebruikmaakt van de taalfaciliteiten
. Ze zien daarin een bevestiging van het oorspronkelijke doel ervan .

Franstalige visie
De meeste Franstaligen daarentegen gaan uit van het personaliteitsprincipe: het recht is in
eerste instantie met de persoon verbonden en niet met het grondgebied . De persoon moet
een keuzevrijheid hebben op het vlak van taal . Een Franstalige die in een Vlaamse faciliteitengemeente
woont, moet in het Frans geholpen kunnen worden door een overheidsinstantie .
De taalfaciliteiten zijn dus niet ‘uitdovend’ maar een verworven recht . De Franstaligen wijzen
hierbij op het feit dat de wetteksten noch de memories van toelichting bij de wetteksten
enige melding maken van het tijdelijke karakter van de faciliteiten . Ze bestaan bovendien al
meer dan veertig jaar, en in 1988 – met instemming van de CVP, de Vlaamse socialisten en
de Volksunie – werden ze zelfs ‘gebetonneerd’ in de Grondwet . Een wijziging van de faciliteitenwetgeving
kan alleen met een bijzondere meerderheid, dus met instemming van een
meerderheid van de Franstalige parlementsleden .
Ook wordt al eens gewezen op de sociale en taalkundige evolutie in de randgemeenten rond
Brussel . Tijdens de voorbije vier decennia zijn daar heel wat Franstaligen komen wonen . Het
aantal Nederlandssprekenden daarentegen is er gedaald . De Franstaligen vormen er ondertussen
de feitelijke meerderheid . De meeste Franstalige inwijkelingen hebben niet de behoefte
gehad om Nederlands te leren en zich in het Vlaamse culturele leven te integreren . Ze
beschouwen de gemeenten in de Vlaamse Rand als de facto tweetalig . Velen zijn van mening
dat men zich aan die sociale en taalkundige evolutie moet aanpassen en ijveren zelfs voor
aansluiting bij het tweetalige Brusselse Hoofdstedelijke Gewest .
Module 4: Overheden en instellingen 171

172
4
7. art. 127 e.v.
4. De Vlaamse overheid
In Vlaanderen oefenen het Vlaams Parlement en de Vlaamse Regering zowel de gemeenschaps-
als gewestbevoegdheden uit .
Vlaanderen besliste bij de staatshervorming in 1980 meteen om alle bevoegdheden door één
parlement en één regering te laten uitoefenen . Artikel 137 van de Grondwet maakte dat mogelijk
. Het Vlaams Parlement en de Vlaamse Regering oefenen dus zowel de gemeenschaps- als
de gewestbevoegdheden uit .
Wie in Vlaanderen woont, heeft op die manier vier overheden: de gemeentelijke overheid, de
provinciale overheid, de Vlaamse overheid en de federale overheid . De Vlaamse en de federale
overheid staan allebei op hetzelfde niveau en beslissen elk zelfstandig over het beleid in een
welbepaald pakket bevoegdheden .
De Brusselse Vlamingen hebben een ingewikkelder systeem . Voor persoonsgebonden materies
zoals gezondheidszorg, of culturele activiteiten en onderwijs is de Vlaamse overheid
bevoegd . Voor specifiek gewestelijke zaken zoals huisvesting of watervoorziening moeten de
Brusselse Vlamingen zich wenden tot de Brusselse regering (zie hoofdstuk 5) . De overige bevoegdheden
behoren tot het domein van de federale overheid (zie hoofdstuk 9) .
Bevoegdheden
Het pakket bevoegdheden waarin de Vlaamse overheid beslist, valt in twee grote delen uiteen:
de gemeenschapsbevoegdheden en de gewestbevoegdheden .
De Grondwet geeft een opsomming van de bevoegdheden van de gemeenschappen . 7 De bevoegdheden
van de gewesten staan opgesomd in de bijzondere wet van 8 augustus 1980 .
De lijst hieronder geeft de materies alleen in grote lijnen weer . De opsomming die bij iedere
aangelegenheid volgt, is dus niet volledig .
Gemeenschapsbevoegdheden
De gemeenschapsbevoegdheden zijn onder te verdelen in vier categorieën:
Persoonsgebonden aangelegenheden (hebben betrekking op personen in tegenstelling
tot plaatsgebonden materies zoals infrastructuur)
• Bijstand aan personen: jeugdbescherming, gezins-, welzijns-, bejaarden- en gehandicaptenbeleid,
gelijkekansenbeleid, onthaal en integratie van migranten, sociale hulpverlening
aan gedetineerden met het oog op hun sociale re-integratie .
• Gezondheidszorg: ondersteuning en kwaliteitsbewaking van de ziekenhuizen, preventieve
gezondheidszorg en gezondheidsopvoeding, thuisverzorging, rustoorden, gees-

telijke gezondheidszorg . De federale overheid blijft bevoegd voor de ziekenhuiswetgeving,
de geneesmiddelenwetgeving en de ziekte- en invaliditeitsverzekering .
Culturele aangelegenheden
• Jeugdbeleid, kunsten, cultureel erfgoed, musea, bibliotheken, radio en televisie, sport en
openluchtrecreatie (bv . Bloso), toerisme .
• Wetenschappelijk onderzoek: het wetenschappelijk onderzoek dat betrekking heeft op
de materies die tot de bevoegdheid van de Vlaamse overheid behoren .
Taalwetgeving
Toezicht op het taalgebruik in bestuurszaken, onderwijs en sociale betrekkingen .
De federale overheid blijft bevoegd voor onder meer de taalwetgeving in Brussel, de taalgrensgemeenten
en justitie .
onderwijs
De federale overheid is alleen bevoegd voor de pensioenen van het onderwijzend personeel,
het vastleggen van de leerplicht en de minimumvoorwaarden om een diploma te behalen .
Alle overige onderwijsaangelegenheden behoren tot de bevoegdheid van Vlaanderen .
Gewestbevoegdheden
• Economie: steun aan bedrijven, buitenlandse handel (in samenwerking met de federale
overheid), exploitatie van de bodemrijkdommen .
• Energie: distributie van elektriciteit en aardgas, bevordering van rationeel energiegebruik,
windmolens . De federale overheid blijft bevoegd over de kernenergie .
• Gemeenten en provincies: administratief toezicht en financiering (ook intergemeentelijke
samenwerkingsverbanden) .
• Huisvesting en ruimtelijke ordening: onder meer socialewoningbouw, kwaliteitsnormen
voor verhuurde kamers en woningen, huursubsidies, renovatiepremies, industriezones
aanleggen, bepalen wat natuurgebied en woongebied is, stadsvernieuwing,
bouwvergunningen .
• land- en tuinbouw: steun aan landbouwers, promoten van land- en tuinbouwproducten
. Het landbouwbeleid wordt in grote mate bepaald door de Europese Unie . De
Vlaamse Regering voert vooral Europese richtlijnen uit .
• landinrichting en natuurbehoud: bescherming van monumenten en landschappen,
aanleg en beheer van groengebieden .
• leefmilieu: bescherming van het leefmilieu (geluidshinder, verontreiniging), afvalverwerking,
toezicht op bedrijven .
• openbare werken en vervoer: aanleggen van bruggen en wegen, zeehavens, dijken,
veerdiensten, stads- en streekvervoer (De Lijn), de luchthavens en openbare vliegvelden
(maar voor de nationale luchthaven is de federale overheid bevoegd) .
• Waterbeleid: verdeling van drinkwater, waterzuivering, riolering .
• Werkgelegenheid: arbeidsbemiddeling en beroepsopleiding . De uitbetaling van de
werkloosheidsuitkeringen echter is een federale materie .
Module 4: Overheden en instellingen 173

174
4
Verdragsrecht van de Vlaamse overheid
Voor al die bevoegdheden kan Vlaanderen internationale verdragen afsluiten .
Voorbeelden:
• 2006: bilateraal samenwerkingsakkoord tussen de regering van Kroatië en de Vlaamse
Regering, dat alle domeinen bestrijkt waarvoor Vlaanderen bevoegd is (zoals toerisme,
erfgoed, economie en havenbeleid) .
• 2006: instemming met het verdrag van de Raad van Europa en UNESCO betreffende de
erkenning van diploma’s hoger onderwijs in de Europese Regio .
• 2007: instemming met 8 investeringsovereenkomsten van de Belgisch- Luxemburgse
Economische Unie met Bahrein, Botswana, Ethiopië, Madagaskar, Mauritius, Mozambique,
Peru en Pakistan .
• 2007: goedkeuring van 4 Scheldeverdragen met Nederland, om de Antwerpse haven
toegankelijk te maken voor de steeds groter wordende zeeschepen, belangrijk voor het
economische potentieel van de Antwerpse haven en van heel Vlaanderen .
• 2008: instemming met het Verdrag van Europa inzake de strijd tegen de mensenhandel
(opgemaakt in Warschau in 2005) .
• 2008: instemming met het Verdrag van Den Haag (van 19 oktober 1996), dat onder andere
aangeeft welke administratieve en rechterlijke instanties bevoegd zijn om maatregelen
te nemen voor de bescherming van minderjarigen die zich in een grensoverschrijdende
situatie bevinden (bijvoorbeeld m .b .t . de ouderlijke verantwoordelijkheid
zoals alimentatie) .
Het geld van de Vlaamse overheid
De Vlaamse overheid beschikt over een eigen budget om haar bevoegdheden uit te oefenen .
Het grootste deel daarvan is afkomstig van de federale overheid en de rest komt van eigen
belastingen .
Middelen afkomstig van de federale overheid
Voor de financiering van haar activiteiten is de Vlaamse overheid grotendeels aangewezen
op middelen afkomstig van de federale overheid . Sinds de Lambertmontakkoorden (goedgekeurd
in 2001) ligt dat percentage rond de 75 procent .
De Federale Overheidsdienst Financiën int en beheert deze belastingen . Enkele van de belangrijkste
en meeste bekende federale belastingen zijn de inkomstenbelastingen (onder andere
personenbelasting en vennootschapsbelasting) en de btw . Om de kas van de Vlaamse overheid
te stijven, gebruikt de federale overheid zo veel mogelijk alleen geld waarvan bekend is
dat het uit Vlaanderen komt . Daarom worden die inkomsten ristorno’s genoemd: het is geld
dat centraal wordt geïnd en daarna wordt teruggestort . Brengt Vlaanderen meer in het laatje,
dan krijgt het ook meer terug omdat het gaat om een percentage . Hoe hoog dat percentage
precies moet zijn, is geregeld door de financieringswet, die ook de percentages bepaalt die

naar de andere gemeenschappen en gewesten gaan .
De financieringswet is een ingewikkeld werkstuk omdat bv . in Brussel niet te achterhalen valt
of belastinggeld bij Nederlandstaligen of Franstaligen is geïnd . De wet werkt daarom met nogal
ingewikkelde verdeelsleutels .
Eigen inkomsten
Door de staatshervorming van 2001 kregen de gewesten en gemeenschappen een grotere
fiscale autonomie . Dat betekent dat de Vlaamse overheid de inkomsten, afkomstig van de federale
overheid, aanvult met eigen inkomsten . Ook kan de Vlaamse overheid zelf fiscale maatregelen
nemen . Zo werd in 2001 het kijk- en luistergeld tot nul teruggebracht, en in 2007 werd
een vrijstelling van successierechten goedgekeurd met betrekking tot de gezinswoning voor
de langstlevende echtgenoot of samenwonende partner .
De volgende belastingen zijn een Vlaamse bevoegdheid en ze worden rechtstreeks door de
Vlaamse overheid geïnd:
• onroerende voorheffing
• leegstandsheffing gebouwen en/of woningen
• leegstandsheffing bedrijfsruimten
De volgende belastingen zijn een Vlaamse bevoegdheid maar ze worden door de federale
overheid geïnd:
• registratierechten
• successierechten
• schenkingsrechten
• hypotheekrechten
• verkeersbelasting
• belasting op inverkeerstelling
• belasting op spelen en weddenschappen
• belasting op automatische ontspanningstoestellen
• openingsbelasting op de slijterijen van gegiste dranken
Meer informatie over de Vlaamse gewestbelastingen is terug te vinden op de Vlaamse belastingsite
. 8
8. www.vlaanderen.be/servlet/Satellite?c=Page&cid=115
8040206331&pagename=Bela
stingen%2FPage%2FHomeArtik
elActueleVragen (09-03-2009)
Module 4: Overheden en instellingen 175

176
4
9. Onder “andere middelen”
vallen bijvoorbeeld inkomsten
uit jachtvergunningen,
visverloven, terugbetalingen
van te veel gestorte salarissen
van leraren, gelden van lotto
enzovoort.
overzicht van de inkomsten en uitgaven van de Vlaamse overheid in
2009
Begroting 2009
Onderwijs en Vorming
24 miljard euro
9 .560
Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 3 .104
Mobiliteit en Openbare Werken 2 .946
Bestuurszaken (lokale besturen) 2 .472
Werk en Sociale Economie 1 .414
Financiën en Begroting 1 .356
Cultuur, Jeugd, Sport en Media 1 .205
Economie, Wetenschap en Innovatie 1 .103
Ruimtelijke ordening, Woonbeleid en Erfgoed 674
Leefmilieu, Natuur en Energie 662
Hogere overheid 263
Internationaal Vlaanderen 182
Landbouw en Visserij 156
Opbrengst van Vlaamse belastingen
24 miljard euro
4 .693
Middelen van de federale overheid 18 .840
Andere middelen9 286
Onderwijs en Vorming
Welzijn, Volksgezondheid en Gezin
5%
Mobiliteit en Openbare Werken
Bestuurszaken (lokale besturen)
5%
Werk en Sociale Economie
Financiën en Begroting
Cultuur, Jeugd, Sport en Media
6%
Economie, Wetenschap en Innovatie
Ruimtelijke ordening, Woonbeleid en Erfgoed
Leefmilieu, Natuur en Energie
Hogere overheid
10%
Internationaal Vlaanderen
Landbouw en Visserij
4%
3% 3% 1%1% 1%
12%
12%
37%

De wetgevende macht: het Vlaams
Parlement 10
Verkiezingen om de vijf jaar
Om de vijf jaar worden verkiezingen gehouden voor het Vlaams Parlement, dat in totaal 124
leden telt . De inwoners van de vijf Vlaamse provincies kiezen dan 118 Vlaamse volksvertegenwoordigers
. Daarnaast worden er voor het Vlaams Parlement zes volksvertegenwoordigers
met woonplaats in het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest verkozen .
Deze zes Vlaamse volksvertegenwoordigers kunnen aan alle werkzaamheden van het Vlaams
Parlement deelnemen maar mogen in de plenaire vergadering alleen meestemmen over gemeenschapsbevoegdheden
en niet over gewestbevoegdheden .
Volksvertegenwoordigers kunnen niet tegelijk lid zijn van het Vlaams Parlement en van het
federale parlement . De zogenoemde gemeenschapssenatoren vormen daarop een uitzondering
(zie verder) .
Vervroegde verkiezingen voor het Vlaams Parlement zijn onmogelijk . Dat komt omdat het parlement
op geen enkele manier kan worden ontbonden voordat de zittingsperiode of legislatuur
van vijf jaar is verstreken . Daarom wordt het Vlaams Parlement een legislatuurparlement
genoemd .
De voorzitter
Bij het begin van de legislatuur en daarna bij het begin van ieder nieuw zittingsjaar wijst het
Vlaams Parlement een voorzitter aan . Wie parlementsvoorzitter wordt, maakt deel uit van het
regeerakkoord tussen de partijen van de meerderheid . Daarin worden de afspraken vastgelegd
over het te voeren beleid en over de verdeling van de ministerportefeuilles en de functie
van parlementsvoorzitter . Traditioneel is de voorzitter dus een lid van de meerderheid, maar
10. www.vlaamsparlement.be
Module 4: Overheden en instellingen 177

178
4
dat hoeft niet . De voorzitter zit de plenaire vergaderingen voor en zorgt ervoor dat die vergaderingen
ordelijk verlopen . Hij mengt zich doorgaans niet in de besprekingen en staat in
principe boven de fracties . Hij vertegenwoordigt het parlement ook naar buiten .
De fracties
De volksvertegenwoordigers verenigen zich in fracties . Een fractie is een groep van volksvertegenwoordigers
die zich binnen het parlement organiseert met het oog op inhoudelijke en
logistieke samenwerking . De fractieleden behoren tot dezelfde politieke partij of tot hetzelfde
kartel .
Sinds 2004 is het in het Vlaams Parlement mogelijk om tijdens de legislatuur van fractie te veranderen
. De Vlaamse volksvertegenwoordigers die naar een andere partij overstappen, kunnen
zich in het parlement bij de overeenkomstige fractie aansluiten . Een volksvertegenwoordiger
kan slechts deel uitmaken van één fractie . Volksvertegenwoordigers die uit een fractie
willen stappen, maar niet bij een andere fractie willen aansluiten, kunnen als onafhankelijke
zetelen .
Om te worden erkend, moet de fractie bij het begin van de legislatuur uit ten minste vijf
Vlaamse volksvertegenwoordigers bestaan . Een erkende fractie heeft recht op bepaalde faciliteiten:
meer spreektijd in de plenaire vergadering en een toelage om een fractiesecretariaat
met eigen personeel op te richten . Het fractiesecretariaat zorgt voor de inhoudelijke en administratieve
ondersteuning van de fractie .
De fracties kiezen elk hun voorzitter . Die treedt op als woordvoerder van zijn fractie en heeft
onder meer als taak ervoor te zorgen dat de parlementsleden van de fractie tot een gezamenlijk
standpunt komen en de partijdiscipline naleven . Dat kan heel belangrijk zijn als de regering
maar over een krappe meerderheid beschikt . Als fractieleden van de meerderheidspartijen in
dat geval bij een stemming niet komen opdagen, zich onthouden of zelfs tegenstemmen, dan
haalt de meerderheid misschien niet het vereiste aantal stemmen . Fractievoorzitters zijn dus
belangrijke politieke figuren en kunnen veel gewicht in de schaal leggen .
Het Vlaams Parlement als politieke arena
In Module 2 is er al op gewezen dat parlementen niet zelden relatief zwak staan tegenover de
regeringen . Volgens de Grondwet is de wetgevende macht de hoogste macht . Maar sinds de
Grondwet werd geschreven, is de suprematie van de wetgevende macht duidelijk verschoven
naar de uitvoerende macht . Dat geldt net zozeer voor de federale overheid als voor de gemeenschappen
en gewesten . Die verschuiving betekent niet dat de rechtskracht van de parlementaire
beslissingen verminderd zou zijn: wetten en decreten hebben slechts uitwerking als
ze door het parlement zijn aangenomen, en een regeringsbeleid kan slechts gevoerd worden
met een begroting die door het parlement is goedgekeurd . De verschuiving heeft veeleer te
maken met de rol van de regeringen in het politieke spel . De regering heeft een sterk overwicht
verworven ten nadele van het parlement . In de praktijk zijn het de regeringen die het
beleid uitstippelen en vastleggen .

Meerderheid en oppositie
In de Grondwet werd vastgelegd dat de uitvoerende macht verantwoording moet afleggen
aan het parlement . Dat wil zeggen dat, om benoemd te worden maar ook om te kunnen besturen,
de regering de steun moet hebben van de meerderheid in het parlement . Dat is meestal
geen probleem . In de praktijk blijkt dat de meerderheid zo goed als altijd de initiatieven van de
regering steunt . Dat is ook logisch, omdat over die initiatieven vooraf overleg wordt gepleegd
en een consensus werd bereikt . De belangrijkste afspraken worden bij het begin van de regeerperiode
door de regerende partijen (coalitiepartners) vastgelegd in een regeerakkoord .
De oppositie biedt daarentegen door een kritische houding en door kritische vragen weerwerk
aan de regering . Wanneer het om belangrijke politieke knelpunten gaat, probeert de oppositie
in de regel om het de regering zo lastig mogelijk te maken . Op die manier probeert de
oppositie het vertrouwen in de regering te ondermijnen en de kiezers te overtuigen om de
volgende keer niet op een regeringspartij te stemmen .
Dat betekent uiteraard niet dat volksvertegenwoordigers die behoren tot de meerderheid
geen kritische standpunten kunnen innemen of geen pogingen zullen ondernemen om het
regeringsbeleid bij te sturen . Omgekeerd steunen de leden van de oppositie soms initiatieven
van de meerderheid . De oppositie zal naast controleren en kritiek geven ook zelf alternatieven
voorstellen .
Het Vlaams Parlement als decreetgever
Decreten
De wetten waarover in het Vlaams Parlement wordt gestemd, heten decreten . Er bestaat geen
hiërarchisch verschil tussen een decreet en een federale wet . Ze zijn gelijkwaardig .
Decreten en wetten mogen alleen niet met elkaar in tegenspraak zijn . En uiteraard moet een
decreet net zo goed als een wet conform de Grondwet zijn . Ze mogen evenmin in tegenspraak
zijn met Europese richtlijnen . (Zie verder hoofdstuk 12) . Alle Vlaamse decreten en besluiten
worden gebundeld in de Vlaamse codex .
ontwerpen en voorstellen van decreet
Het initiatief om een decreet voor te leggen aan het Vlaams Parlement kan zowel van een parlementslid
komen als van een Vlaamse minister . Als een minister of de regering het initiatief
neemt, dan wordt dat een ontwerp van decreet genoemd . Komt het initiatief van een of meer
parlementsleden, dan spreken we van een voorstel van decreet .
In de praktijk neemt de Vlaamse Regering de meeste wetgevende initiatieven . De ontwerpen
van decreet worden ook bij voorrang behandeld in het parlement . De redenering hierbij is
dat de Vlaamse Regering het beleid uitstippelt en dat er decreten nodig zijn om dat beleid in
praktijk te brengen . Het Vlaams Parlement keurt de decreten dan finaal goed .
Bij een ontwerp van decreet stelt de bevoegde minister eerst een voorontwerp op en laat
het principieel goedkeuren door de Vlaamse Regering . Het voorontwerp wordt daarna voor
advies voorgelegd aan de bevoegde adviesorganen 11 en aan de Raad van State . Die adviezen
zijn niet bindend: de regering kan ze naast zich neerleggen . Nadat de Vlaamse Regering het
11. Het betreft de Sociaal-Economische
Raad van Vlaanderen
(SERV), de Milieu- en
Natuurraad van Vlaanderen
(Minaraad) of de Vlaamse Onderwijsraad
(Vlor) naargelang
de materie die in het voorontwerp
van decreet wordt
behandeld.
Module 4: Overheden en instellingen 179

180
4
12. Het volledige overzicht
van de verschillende commissies
is te vinden via www.
vlaamsparlement.be > commissies
13. Als u een vergadering
wilt bijwonen, kunt u eerst de
agenda van de vergaderingen
raadplegen op de website
van het Vlaams Parlement.
U kunt zich gewoon aanmelden
bij de bezoekersingang,
Leuvenseweg 27, 1000 Brussel.
14. In de beleidsnota’s lichten
de ministers toe welk beleid
zij zullen voeren in de vijf jaar
van de legislatuur. In de beleidsbrieven
geven ze elk jaar
een stand van zaken over het
voorbije jaar en de plannen
voor het komende jaar.
voorontwerp definitief heeft goedgekeurd, legt ze het aan het Vlaams Parlement voor . In die
fase is het een ontwerp van decreet geworden .
Voordat de plenaire vergadering van het Vlaams Parlement een ontwerp of een voorstel van
decreet behandelt, wordt het uitvoerig besproken in de bevoegde parlementscommissie .
De parlementscommissies
Een commissie is een vergadering van een beperkt aantal volksvertegenwoordigers . Elke commissie
bestaat uit vijftien vaste en vijftien plaatsvervangende leden, verdeeld volgens de
sterkte van de fracties . Volksvertegenwoordigers die tot geen enkele fractie behoren of die
tot een fractie behoren die te klein is om in een commissie vertegenwoordigd te zijn, kunnen
deel uitmaken van een commissie als toegevoegd lid . Zij hebben echter geen stemrecht in de
commissie . Elke commissie kiest een voorzitter die de vergadering samenroept en voorzit . Elke
commissie is als het ware een miniparlement .
Het aantal commissies in het Vlaams Parlement kan variëren . 12 Sommige commissies worden
opgericht met een speciale opdracht, bv . het controleren van de verkiezingsuitgaven .
Omdat de besprekingen in de commissies vaak een meer technisch karakter hebben, zijn
de werkzaamheden van de commissies minder bekend bij het grote publiek . In het Vlaams
Parlement zijn de commissievergaderingen nochtans openbaar . Het is dus mogelijk een commissievergadering
bij te wonen . 13 De commissievergaderingen hebben plaats elke dinsdag en
donderdag .
De belangrijkste taak van de commissies bestaat erin het decreetgevende werk van het Vlaams
Parlement voor te bereiden . Voorstellen en ontwerpen van decreet worden eerst grondig in
commissie besproken . Ook beleidsnota’s en beleidsbrieven 14 , voorstellen van resolutie (zie verder)
en dergelijke worden eerst grondig in commissie behandeld .
Werkwijze van een commissie
Een commissie zal bij de bespreking van een ontwerp van decreet de minister uitnodigen om
het ontwerp toe te lichten . Bij de bespreking van een voorstel van decreet van een of meer
volksvertegenwoordigers kan een commissie om het standpunt van de regering vragen .
Na de algemene bespreking wordt elk artikel van het ontwerp of voorstel afzonderlijk onderzocht
en eventueel geamendeerd . Zowel parlementsleden als de regering kunnen wijzigingen
voorstellen . Die wijzigingen worden amendementen genoemd . Voordat een ontwerp of voorstel
van decreet naar de plenaire vergadering kan, moeten de commissieleden stemmen over
alle artikelen en amendementen en tot slot over het geheel van de tekst . Om geldig te kunnen
stemmen, moet een meerderheid van de commissieleden (de helft plus één) aanwezig zijn:
dat is het zogenaamde quorum dat moet worden gehaald . Als het quorum is gehaald en de
helft plus één van de aanwezige leden ‘ja’ stemt, dan is het artikel of het amendement goedgekeurd
. De commissie wijst dan een verslaggever aan die van de besprekingen in commissie
verslag uitbrengt in de plenaire vergadering .
Een commissie kan ook externe deskundigen uitnodigen in het parlement voor een hoorzit-

ting of zelf ter plaatse op werkbezoek gaan om zich beter te informeren over een onderwerp .
Waarom commissies?
Het werkt om verschillende redenen beter om het decreetgevende werk in commissies voor
te bereiden in plaats van het stuk voor stuk in detail te behandelen in de plenaire vergadering .
Wie lid wordt van een commissie, blijft dat vaak gedurende de hele legislatuur en kan zich dan
ook specialiseren in het onderwerp . Op die manier brengt een commissie heel veel deskundigheid
samen en dat kan de kwaliteit van de decreten alleen maar ten goede komen .
Bovendien krijgt een bespreking meer diepgang als ze kan worden gevoerd in een beperkte
groep .
Commissies bespreken ten gronde de technische aspecten en details van een decreettekst,
wat tijdrovend is maar vaak essentieel voor de manier waarop het decreet later wordt uitgevoerd
.
Bespreking in de plenaire vergadering
Als de Vlaamse volksvertegenwoordigers een ontwerp of voorstel van decreet in de plenaire
vergadering bespreken, dan nemen ze daarbij het verslag van de bevoegde commissie als uitgangspunt
. Ook in de plenaire vergadering is er een algemene en artikelsgewijze bespreking
en kunnen amendementen worden ingediend . Doordat reeds veel werk in de commissie is
gebeurd, blijft de bespreking vaak beperkt tot het herhalen van de partijstandpunten of tot
een discussie over de overblijvende knelpunten .
Een goedgekeurd decreet krijgt pas kracht van wet als het wordt bekrachtigd en afgekondigd
door de Vlaamse Regering . De bekendmaking gebeurt via publicatie in het Belgisch Staatsblad,
waarin ook een Franse vertaling verschijnt . Vanaf de tiende dag na de bekendmaking
treedt een decreet in werking (tenzij het decreet zelf een andere datum bepaalt) en is vanaf
dan bindend .
De manier waarop de media verslag uitbrengen over de vergaderingen van de Vlaamse Regering,
geeft soms de indruk dat als een voorontwerp of ontwerp van decreet in de ministerraad
is goedgekeurd, het meteen al kracht van wet heeft . Dat klopt dus niet, want het Vlaams Parlement
moet de decreten eerst nog goedkeuren .
Het Vlaams Parlement als controlerende instelling
De tweede belangrijke taak van het Vlaams Parlement bestaat erin om de Vlaamse Regering te
controleren en bij te sturen . Om toezicht te houden over het werk van de regering en het beleid
mee vorm te geven, beschikken de volksvertegenwoordigers over een aantal geëigende
instrumenten .
Stemmen over de begroting
Een belangrijk controlemoment is de jaarlijkse stemming over de begroting . In de begroting
staat opgesomd hoeveel geld de ministers het volgende werkjaar zullen besteden en voor
welke beleidsprogramma’s dat geld zal worden gebruikt . De begroting wordt elk jaar voor het
einde van oktober bij het parlement ingediend . Dat gebeurt in de vorm van een ontwerp van
Module 4: Overheden en instellingen 181

182
4
15. De officiële publicatie van
de beantwoorde schriftelijke
vragen gebeurt in een digitaal
bulletin op de website van het
Vlaams Parlement, het Websitebulletin.
(Meer informatie
via www.vlaamsparlement.be
>websitebulletin schriftelijke
vragen).
16. De actuele vragen
worden gepubliceerd in de
Handelingen van de plenaire
vergadering, het officiële,
integrale verslag van wat in
de plenaire vergaderingen
van het Vlaams Parlement is
gezegd en beslist.
17.Een gedetailleerd overzicht
van alle soorten moties die
ingediend kunnen worden, is
te vinden via www.vlaamsparlement.be
> parlementaire
begrippenlijst.
decreet met in bijlage de tabellen met begrotingskredieten . In het Vlaams Parlement moeten
de ministers ook samen met de begroting een beleidsbrief indienen waarin hun beleidsprioriteiten
voor het zittingsjaar worden verduidelijkt .
Interpellaties
Met een interpellatie roept een parlementslid een minister ter verantwoording . Bijvoorbeeld:
Welke maatregelen heeft de minister van Mobiliteit genomen om het aantal verkeersdoden te
verminderen? Wat zal de minister van Onderwijs doen aan het spijbelgedrag van jongeren?
Een interpellatie kan in een commissie en in de plenaire vergadering plaatsvinden . Een minister
is verplicht om op een interpellatie te antwoorden . Ze geeft doorgaans aanleiding tot een
debat en de volksvertegenwoordigers hebben na afloop de mogelijkheid om een motie in te
dienen (zie verder) .
Vragen
Er zijn verschillende soorten ‘vragen’ die als controle-instrument gebruikt worden .
Mondelinge vragen – meestal vragen om uitleg genoemd – worden in een commissie door een
volksvertegenwoordiger aan een minister gesteld . Ze zijn bedoeld om uitleg te krijgen over
een beleidsbeslissing of verduidelijking over een technische kwestie .
Daarnaast zijn er de schriftelijke vragen . Dat zijn vragen die een parlementslid schriftelijk stelt
aan één of meer ministers en die binnen een termijn van twintig werkdagen ook schriftelijk beantwoord
moeten worden . Schriftelijke vragen hebben vaak betrekking op lokale problemen
die zich voordoen in de streek van de betrokken volksvertegenwoordiger . 15
Wekelijks is er in de plenaire vergadering ook een vragenuurtje met actuele vragen . Een actuele
vraag is een mondelinge vraag over een onderwerp dat recent in de actualiteit is gekomen .
Ze wordt onmiddellijk en mondeling beantwoord . 16
Als over eenzelfde thema verschillende actuele vragen worden ingediend, kunnen zij omgevormd
worden tot een ruimer actualiteitsdebat.
Moties
Moties zijn officiële teksten van Vlaamse volksvertegenwoordigers waarin de meest diverse
zaken worden geregeld . 17 De meest courante zijn: de met redenen omklede moties en de moties
van aanbeveling .
Na een interpellatie kunnen de Vlaamse volksvertegenwoordigers een met redenen omklede
motie indienen . Die motie kan aanbevelingen voor de regering bevatten maar ook het uitdrukkelijke
verzoek om bepaalde maatregelen te nemen . De motie wordt aan de plenaire vergadering
ter stemming voorgelegd . In hun jaarlijkse beleidsbrieven moeten de ministers aangeven
op welke manier de Vlaamse Regering die moties heeft uitgevoerd .
Na een themadebat, een actualiteitsdebat of de bespreking van een beleidsbrief van de minister
kan een motie van aanbeveling worden ingediend . Daarin doet het Vlaams Parlement aanbevelingen
aan de Vlaamse Regering over maatregelen die de regering zou moeten nemen in

verband met het onderwerp van de vergadering .
Moties zijn een reactie op het beleid van een minister of de regering, en zijn in die zin beleidscontrolerend.
Resoluties
Een resolutie is vaak een reactie op een maatschappelijke gebeurtenis (bv . de dreigende sluiting
van een onderneming waardoor talrijke werknemers hun baan zullen verliezen) en wordt
gebruikt om het beleid van de Vlaamse Regering te beïnvloeden of bij te sturen . Een resolutie
is geen controle-instrument in de strikte zin, maar is beleidsvoorbereidend . Ze geeft aan welke
maatregelen de regering kan nemen ten aanzien van die maatschappelijke gebeurtenis .
Een resolutie kan ook worden gebruikt indien het parlement een standpunt wil innemen in
een bepaalde kwestie . Voorbeelden zijn resoluties over de financiering van het milieubeleid,
over genetisch gewijzigd voedsel, of over niet-ioniserende straling (gsm-straling) . 18
Een goedgekeurde resolutie bevat geen wettelijke bepalingen zoals een decreet, maar slechts
aanbevelingen . Ze houdt geen verplichtingen in voor de Vlaamse Regering, maar heeft wel
politiek gezag . De ministers moeten in hun jaarlijkse beleidsbrief aangeven in welke mate gevolg
werd gegeven aan de resoluties die het parlement heeft goedgekeurd .
onderzoekscommissies
De Vlaamse volksvertegenwoordigers kunnen vragen om een nader onderzoek uit te voeren
over een bepaald dossier . De meerderheid moet die vraag dan steunen . Het Vlaams Parlement
beschikt namelijk over het onderzoeksrecht . Tot nu toe werd hier nog geen gebruik van gemaakt
.
Het parlement als publiek forum
Naast de (traditionele) decreetgevende en controlerende opdrachten vervullen moderne parlementen
ook steeds meer de functie van maatschappelijk forum . Door het organiseren van
debatten, hoorzittingen en werkbezoeken op het terrein wil het Vlaams Parlement zich meer
profileren als forum voor wat er leeft in Vlaanderen . Bij die debatten worden naast de volksvertegenwoordigers
en de ministers vaak externe deskundigen en vertegenwoordigers van het
maatschappelijk middenveld (verenigingen, organisaties en belangengroepen) betrokken . Zij
worden uitgenodigd om een juridische of technische toelichting te geven of om hun standpunt
over de voorgestelde maatregelen te verduidelijken .
De oprichting van instellingen die met het parlement verbonden zijn zoals de Vlaamse Ombudsdienst,
het Kinderrechtencommissariaat, het Instituut Samenleving en Technologie en het
Vlaams Vredesinstituut illustreert de nadrukkelijke wens van het parlement om geïnformeerd
te worden en betrokken te worden bij wat er in de samenleving leeft .
De verzoekschriften 19 zijn een poging om de burger bij het beleid te betrekken . In een verzoekschrift
of petitie kan elke burger wijzen op een bepaalde lacune of onrechtvaardigheid in de
18. Een overzicht van alle resoluties
die het Vlaams Parlement
heeft goedgekeurd sinds 1995,
is te vinden op www.vlaamsparlement.be/vp/informatie/
begrippenlijst/resolutie.html
(09-03-2009).
19. Gedetailleerde informatie
over verzoekschriften is te
vinden op www.vlaamsparlement.be/vp/contact/verzoekschriften/waarom_verzoekschriften.html
(09-03-2009)
Module 4: Overheden en instellingen 183

184
4
20.www.vlaanderen.be/
regering
decreetgeving of vragen om het beleid in een bepaalde zin te wijzigen .
Een verzoekschrift moet wel gaan over een onderwerp dat tot de bevoegdheid van de Vlaamse
overheid behoort . Een verzoekschrift over bijvoorbeeld justitie, het defensiebeleid van België
of de sociale zekerheid kan niet door het Vlaams Parlement behandeld worden, omdat dat federale
bevoegdheden zijn . Een verzoek om een vonnis van een rechtbank teniet te doen, kan
evenmin, vanwege het principe van de ‘scheiding der machten’ . Maar een verzoekschrift over
bijvoorbeeld onderwijs, cultuur en het Vlaamse huisvestingsbeleid kan wel: dat zijn allemaal
Vlaamse bevoegdheden .
Het petitierecht is eigenlijk een vorm van rechtstreekse democratie waarmee ook niet-verkozen
burgers een onderwerp op de politieke agenda kunnen plaatsen . Een verzoekschrift
wordt besproken in een commissie, die een conclusie zal formuleren binnen een termijn van
zes maanden .
De uitvoerende macht: de Vlaamse
Regering 20
Maximum 11 leden
De Vlaamse Regering mag ten hoogste elf ministers tellen . Ze wordt geleid door de minister-president,
die traditioneel tot de grootste meerderheidspartij behoort . Om het politieke
evenwicht te bewaren, wijzen de andere meerderheidspartijen elk één minister aan als viceminister-president
. Doorgaans zijn het Vlaamse volksvertegenwoordigers die minister worden,
maar verkozen zijn is geen vereiste . Vlaamse volksvertegenwoordigers die minister worden,
moeten uit het parlement ontslag nemen . Ze worden automatisch vervangen door hun opvolgers
op de verkiezingslijst .
De regeringsvorming
onderhandelen over een regeerprogramma
Het grootste verschil tussen de vorming van de Vlaamse en de federale regering is dat de
koning bij de onderhandelingen over de vorming van de Vlaamse Regering geen rol speelt .
Zowel op het federale als het Vlaamse niveau spelen de partijen de belangrijkste rol . Na de verkiezingen
beginnen de voorzitters en andere kopstukken van de partijen met elkaar te onderhandelen
over een mogelijke regeringscoalitie en de prioritaire programmapunten . De partij
met de meeste zetels neemt in de praktijk het initiatief . De onderhandelingen zijn een delicate
fase in de regeringsvorming . Elke partij wil zoveel mogelijk programmapunten realiseren en
wil succesvol zijn in de ogen van de publieke opinie en bij de achterban . Geen enkele partij
kan het zich veroorloven te grote toegevingen te doen maar moet tegelijkertijd ook de andere
partijen laten scoren .
Het resultaat van die onderhandelingen wordt vastgelegd in een regeerprogramma of regeerakkoord
. De term regeerakkoord laat al uitschijnen dat het om veel meer gaat dan een
loutere opsomming van wat de regering wil realiseren . Het kan bijna als een contract tussen
de verschillende coalitiepartners worden beschouwd . Zodra de regering effectief in het zadel

zit, zien de coalitiepartners er nauwlettend op toe dat iedereen zich aan het akkoord houdt .
Zo waakt iedere partij erover dat haar programmapunten worden gerealiseerd . Ministers die
zaken proberen door te drukken die niet in het regeerprogramma staan en waarover geen
consensus bestaat, worden door de andere coalitiepartners snel tot de orde geroepen .
De rol van de partijen
Vooraleer tot de nieuwe coalitie toe te treden, raadplegen de partijen hun achterban op partijcongressen
. Een dergelijk partijcongres is niet altijd een formaliteit . Het gebeurt dat een deel
van de achterban gekant is tegen bepaalde toegevingen of vindt dat de onderhandelaars onvoldoende
punten in het programma hebben gekregen . De partijleiding moet zich dan verantwoorden
en moet soms met krachtige argumenten komen om het akkoord goedgekeurd
te krijgen .
Wie wordt minister?
Naast de onderhandelingen over een regeerakkoord, onderhandelt de partijleiding ook over
de samenstelling van de regering . Wie krijgt welke portefeuille? Als vuistregel geldt dat rekening
wordt gehouden met de verkiezingsuitslag van de coalitiegenoten . Een partij die veel
zetels heeft behaald, kan meer ministerposten claimen dan een partij die het minder goed
deed .
Niet alleen het aantal ministerposten speelt een rol, ook de inhoud van de portefeuille is belangrijk
. Bepaalde portefeuilles kunnen sleutelmateries bevatten voor het realiseren van de
programmapunten van een bepaalde partij . Het is ook gebruikelijk om een zekere spreiding
van ministers over de verschillende provincies en een evenwichtige man-vrouwverhouding
na te streven .
Het Vlaams Parlement benoemt de Vlaamse Regering
Tijdens de regeringsvorming handelt de ontslagnemende regering de lopende zaken af . Zodra
de onderhandelingen over een nieuwe regering afgerond zijn, wordt aan de plenaire vergadering
van het Vlaams Parlement de lijst met ministernamen voorgesteld en de regeringsverklaring
voorgelezen . Dat is een uiteenzetting van het regeerprogramma . Dan volgt het zogenoemde
investituurdebat: de discussie in de plenaire vergadering over de regeringsploeg en
zijn programma . Bij de stemming krijgt de regering altijd het vertrouwen van het parlement .
Dat is logisch: ten eerste beschikken de coalitiepartners over de meerderheid van de zetels in
het parlement en ten tweede zijn de samenstelling van de regering en het regeerprogramma
het resultaat van lange onderhandelingen tussen de partijen .
Na de stemming leggen de minister-president en de andere ministers de eed af voor de voorzitter
van het Vlaams Parlement . Daarna legt de minister-president de eed af voor de koning .
Module 4: Overheden en instellingen 185

186
4
21. Meer informatie via
www.vlaanderen.be.
Eedaflegging van de Vlaamse Regering op 13 juli 2009
Hoe werkt de Vlaamse Regering?
Ministers, kabinetten, Vlaamse administratie
Iedere minister van de Vlaamse Regering is verantwoordelijk voor de uitvoering van één of
meer onderdelen van het beleid . Financiën en Begroting bijvoorbeeld, of Onderwijs en Vorming,
Leefmilieu en Natuur, Welzijn en Volksgezondheid, Mobiliteit enzovoort . De ministers
hebben de plicht het parlement te informeren en doen dat door hun beleidskeuzes uiteen
te zetten in hun beleidsnota en beleidsbrieven . Het parlement heeft de opdracht daarover te
debatteren .
Voor de voorbereiding of de uitvoering van hun beleid doen de Vlaamse ministers een beroep
op hun kabinet en op de administratie . Ministers hoeven niet steeds specialisten te zijn . Ze
moeten in de eerste plaats hun dossiers kennen en de politieke gave hebben om die in de
ministerraad, het parlement en de media te verdedigen . En ze moeten zich uiteraard weten te
omringen met bekwame medewerkers die degelijke dossiers opstellen en in hun naam kunnen
onderhandelen .
Een kabinet bestaat uit persoonlijke, politieke medewerkers die de minister adviseren bij het
beleid . De kabinetsmedewerkers onderhandelen namens de minister en bereiden teksten
voor de regering en het antwoord op parlementaire vragen voor . De ministers kiezen dan ook
zorgvuldig hun politieke medewerkers uit .
Iedere minister heeft de voogdij over die departementen en agentschappen van de Vlaamse
administratie die overeenstemmen met zijn bevoegdheden . De Vlaamse administratie is georganiseerd
in een aantal beleidsdomeinen . 21 Zij moeten zorgen voor de concrete uitvoering
van de beleidsbeslissingen . Ministers zijn politiek verantwoordelijk voor de goede werking van
hun administratie en moeten zich daarover kunnen verantwoorden tegenover het parlement .

De Vlaamse Regering als uitvoerende macht
Zoals al aangestipt, komen decreten veelal tot stand op initiatief van de Vlaamse Regering .
Een decreet kan worden uitgevoerd zodra het in het Vlaams Parlement is goedgekeurd en
daarna bekrachtigd, afgekondigd en bekendgemaakt door de Vlaamse Regering .
Een decreet geeft de grote lijnen van het beleid weer . De concretisering ervan wordt verder
uitgewerkt in uitvoeringsbesluiten, die ook in het Belgisch Staatsblad verschijnen . Er zijn besluiten
van de Vlaamse Regering en ministeriële besluiten . Een besluit van de Vlaamse Regering
gaat uit van de hele ministerraad . Bij een ministerieel besluit concretiseert één minister
het decreet . De Vlaamse Regering moet hem daartoe vooraf uitdrukkelijk delegatie verlenen .
Een decreet en de uitvoeringsbesluiten ervan kunnen nog verder worden geconcretiseerd in
een ministeriële omzendbrief . Een omzendbrief mag enkel een verdere toelichting geven over
de toepassing van een decreet en zijn uitvoeringsbesluiten . Hij mag uiteraard niet met het
decreet en de uitvoeringsbesluiten in strijd zijn . In de hiërarchie van de normen staat een omzendbrief
onder een uitvoeringsbesluit .
De Vlaamse Regering als ploeg: de ministerraad
De Vlaamse Regering vergadert wekelijks met alle Vlaamse ministers samen . De minister-president
treedt op als voorzitter van de vergadering . De Vlaamse Regering is een collegiaal orgaan,
dat wil zeggen dat alle beslissingen door de ministers samen moeten worden genomen .
Individuele ministers hebben de taak om beslissingen voor te bereiden en ze uit te voeren . De
regering kan wel specifieke bevoegdheden delegeren aan individuele ministers .
De beslissingen moeten bij consensus worden genomen . Iedere minister moet dus akkoord
gaan met de regeringsbeslissing of ten minste bereid zijn om die naar buiten te verdedigen .
De besprekingen binnen de regering zijn vertrouwelijk . Zodra de definitieve beslissingen zijn
genomen, worden die uiteraard wel openbaar gemaakt . Dat de beslissingen collegiaal en in
consensus worden genomen, betekent niet dat de standpunten en de belangen van de partijen
in een coalitie altijd gemakkelijk te verzoenen zijn . Het is bovendien de taak van de ministers
om de belangen van hun administratie te verdedigen en die durven al eens met andere
belangen botsen . Ook de beslissingen in een ministerraad zijn dus vaak het resultaat van harde
onderhandelingen . Als één of meer ministers niet bereid zijn de uiteindelijke beslissingen van
de regering naar buiten toe te verdedigen, hebben ze eigenlijk geen andere keuze dan ontslag
te nemen .
Ambtswoning van de minister-president, Martelaarsplein 19 in Brussel
Module 4: Overheden en instellingen 187

188
4
5. Brussel
De negentien gemeenten van Brussel-Hoofdstad vormen een gewest op zich: het Brusselse
Hoofdstedelijke Gewest . De feitelijke oprichting ervan verliep in verschillende fasen en nam
ongeveer twintig jaar in beslag .
In 1970 werd voor het eerst in de Grondwet ingeschreven dat België drie gewesten omvat:
een Vlaams, Waals en Brussels gewest . Zo’n tien jaar later, met de bijzondere wet van 8 augustus
1980, werd een begin gemaakt met de oprichting van gewestelijke instellingen . Maar in
die wet werd met geen woord gerept over het Brusselse Gewest, omdat het onmogelijk was
gebleken daarover een politiek akkoord te bereiken . Pas door de bijzondere wet van 12 januari
1989 werd het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest definitief opgericht . De wetgevende en
uitvoerende instellingen werden zo georganiseerd dat Vlamingen en Franstaligen vreedzaam
zouden kunnen samenleven en samenwerken . Daardoor zit de bestuurlijke inrichting ervan
ingewikkelder in elkaar dan in de andere deelgebieden .
In de Belgische staatsstructuur neemt Brussel een bijzondere plaats in . Het is wel een apart
gewest maar geen aparte gemeenschap . De Nederlandstalige inwoners van het Brusselse
Hoofdstedelijke Gewest behoren tot de Vlaamse Gemeenschap . De Franstalige inwoners van
het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest behoren tot de Franse Gemeenschap . In Brussel vloeien
de Vlaamse en de Franse Gemeenschap dus samen .
De negentien gemeenten van het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest

Het Brussels Parlement en de Brusselse
Hoofdstedelijke Regering 22
Om de vijf jaar kiezen de inwoners van het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest de volksvertegenwoordigers
van hun parlement . Op het stembiljet staan aan de ene kant de Franstalige
en aan de andere kant de Nederlandstalige kandidaten . Door het Lombardakkoord (29 april
2001) werd het aantal volksvertegenwoordigers van het Brussels Parlement (vroeger Brussels
Hoofdstedelijk Parlement) opgetrokken van 75 naar 89, en de omvang van de taalgroep wordt
niet langer bepaald door de kiesuitslag . Het parlement telt voortaan 72 Franstaligen en 17
Nederlandstaligen .
Dit parlement stelt de Brusselse Hoofdstedelijke Regering aan . Ze bestaat uit een ministerpresident
en vier ministers: twee Nederlandstalige en twee Franstalige . Daarnaast zijn er drie
staatssecretarissen van wie minstens één Nederlandstalige .
De Brusselse regering voert haar beleid uit door het Ministerie van het Brusselse Hoofdstedelijke
Gewest .
ordonnanties
Het Brussels Parlement heeft als opdracht de gewestelijke wetten - ordonnanties genoemd
– uit te vaardigen . Net zoals wetten en decreten kunnen ordonnanties als ontwerp of als voorstel
bij het parlement ingediend worden . Het goedkeuringsproces verloopt ook op dezelfde
manier . Toch heeft men niet zoals bij de andere deelstaatparlementen voor de term ’decreet’
gekozen, omdat er een klein verschil is met een decreet . Een rechter kan namelijk weigeren
ordonnanties toe te passen als hij die in strijd acht met de Grondwet of de wet op de Brusselse
instellingen . Wetten en decreten kan hij niet weigeren toe te passen .
Bevoegdheidsverdeling
Gewestmateries
Het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest is enkel bevoegd voor gewestmateries: ruimtelijke ordening,
huisvesting, openbare werken, gewestelijk openbaar vervoer (bus, tram en metro), economisch
beleid, buitenlandse handel, arbeidsbemiddeling en beroepsopleiding, leefmilieu,
energie (distributie van elektriciteit en gas) . Het is ook verantwoordelijk voor de brandweer,
de medische hulpdiensten en de huisvuilophaling en -verwerking .
De beslissingen over al die materies gelden voor alle inwoners van Brussel, dus zowel Vlamingen
als Franstaligen .
22. Gedetailleerde informatie
is te vinden op www.parlbruparl.irisnet.be,
http://portail.
irisnet.be en http://www.rbc.
irisnet.be/crisp.
Module 4: Overheden en instellingen 189

190
4
23. www.vlaamsparlement.be
24. www.vgc.be en www.
raadvgc.be
Gemeenschapsmateries
Voor de gemeenschapsmateries – onderwijs, cultuur, welzijn en gezondheidszorg – speelt de
taal een belangrijke rol . De inwoners van Brussel moeten voor die gemeenschapsmateries terecht
kunnen bij Nederlandstalige of Franstalige instellingen . Er zijn in Brussel dan ook Nederlandstalige
en Franstalige scholen, Nederlandstalige en Franstalige theaters, Nederlandstalige
en Franstalige kinderdagverblijven enzovoort .
Daarom is in dit tweetalige gewest een specifieke bevoegdheidsregeling uitgewerkt . Voor de
Nederlandstaligen in Brussel zijn er drie instanties bevoegd:
1. Het Vlaams Parlement 23
Het Vlaams Parlement keurt decreten goed voor de instellingen die door hun organisatie of
activiteit behoren tot de Vlaamse Gemeenschap . Voorbeelden daarvan zijn het VRT-decreet
en het Scholendecreet .
2. De Vlaamse Gemeenschapscommissie 24
De Vlaamse Gemeenschapscommissie is de spil van een breed vertakt netwerk van Nederlandstalige
organisaties en verenigingen in Brussel die actief zijn op het gebied van onderwijs,
cultuur, welzijn en gezondheidszorg . De VGC is bevoegd om Vlaamse (ééntalige) instellingen
in Brussel op te richten en te financieren . Ze financiert bijvoorbeeld de Vlaamse scholen en
bibliotheken in Brussel, ondersteunt de werking van de Nederlandstalige Brusselse welzijnsinstellingen,
kinderdagverblijven, speelpleinen en sportactiviteiten . Ze is belast met de oprichting,
werking en financiering van de Ancienne Belgique, de Koninklijke Vlaamse Schouwburg,
het Kaaitheater en Vlaamse gemeenschapscentra .
De VGC heeft de bevoegdheid om verordeningen aan te nemen, gekregen van het Vlaams
Parlement . Ze krijgt haar middelen grotendeels van het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest en
van de Vlaamse Gemeenschap, aangevuld met een klein deel federale middelen .
De Vlaamse Gemeenschapscommissie bestaat uit:
• een Raad, die samengesteld is uit de 17 volksvertegenwoordigers van de Nederlandse
taalgroep in het Brussels Parlement;
• een College (een beperkte regering), samengesteld uit alle Nederlandstalige leden van
de Brusselse regering .
De Raad en het College van de VGC bepalen samen het beleid op het gebied van onderwijs,
cultuur, welzijn en gezondheidszorg voor de Vlamingen in Brussel .
Samenwerking met de Brusselse volksvertegenwoordigers in het Vlaams
Parlement
De 6 parlementsleden van het Vlaams Parlement die in Brussel verkozen worden, werken nauw
samen met de 17 Nederlandstaligen van de Raad van de VGC . Ze worden ook uitgenodigd als
waarnemer voor de plenaire vergaderingen en de commissievergaderingen van de Raad, maar
hebben er geen initiatiefrecht of stemrecht . Die samenspraak tussen de 17 Nederlandstalige
leden van de Raad en de 6 Vlaamse volksvertegenwoordigers is bedoeld om het beleid van

de Vlaamse Gemeenschapscommissie en van de Vlaamse Gemeenschap maximaal op elkaar
af te stemmen .
De Vlaamse Regering heeft ook een minister voor Brussel . Hij houdt toezicht op de Vlaamse
Gemeenschapscommissie in Brussel en kan de collegevergaderingen met raadgevende stem
bijwonen .
De band met Vlaanderen is ook duidelijk te zien op het wapenschild en de vlag van de Vlaamse
zij op afgebeeld.
Gemeenschapscommissie . De Vlaamse leeuw en de Brusselse iris staan er zij aan zij op afgebeeld
.
www.raadvgc.be
3. De Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie 25
Omdat er in Brussel ook gemeenschapsinstellingen zijn waar Brusselaars in beide talen terechtkunnen
(bijvoorbeeld OCMW’s en openbare ziekenhuizen), komen de Nederlandstaligen en
Franstaligen samen in een verenigde vergadering . Ze keuren daar ook ordonnanties goed over
rechtstreekse bijstand aan personen (verzorgingsbeleid binnen en buiten de verzorgingsinstellingen,
hygiënische opvoeding, preventieve geneeskunde, hulp aan gehandicapten, ouderen,
jeugd, migranten; gezinsbeleid, sociale hulp aan gevangenen enzovoort) . In deze vergadering
moet er een meerderheid in elke taalgroep zijn om ordonnanties en verordeningen
goed te keuren .
Brussel, stadhuis
6 nauw samen met de 17 VGC-parlementsleden. Maar
permanent waarnemer voor de plenaire vergaderinge
behalve bij besprekingen over de VGC-begroting of he
Omdat ze geen lid zijn van de Raad, kunnen ze uitera
hebben ze geen initiatiefrecht of stemrecht. Maar hu
dapunten kan leiden tot een interessant debat. De sa
van de VGC en de 6 Vlaamse volksvertegenwoordigers
Vlaamse Gemeenschapscommissie en van de Vlaamse
af te stemmen.
De Vlaamse Regering heeft ook een minister voor Bru
Vlaamse Gemeenschapscommissie in Brussel en kan
raadgevende stem bijwonen.
De band met Vlaanderen is ook duidelijk te zien op he
Vlaamse Gemeenschapscommissie. De Vlaamse leeuw
25. www.brussel.irisnet.be/nl/
region/region_de_bruxellescapitale/institutions_communautaires/cocom.shtml
Het Parlement van de vlamingen in brussel de raad van
Module 4: Overheden en instellingen 191

192
4
Raad van de Franse
Gemeenschapscommissie:
de 72 Franstalige parlementsleden
keuren .
Wetgevende macht
Brussels Hoofdstedelijk Parlement:
89 parlementsleden
Raad van de Vlaamse
Gemeenschapscommissie:
de 17 Nederlandstalige
parlementsleden
Wetgevend
Verenigde Vergadering van de Gemeenschappelijke
Gemeenschapscommissie: de 89 parlementsleden
Uitvoerende macht
Brusselse Hoofdstedelijke Regering - 8 regeringsleden:
de minister-president
2 Franstalige ministers 2 Nederlandstalige ministers
2 Franstalige staatssecretarissen 1 Nederlandstalige staatssecretaris
College van de Franse Gemeenschapscommissie:
alle Franstalige regeringsleden
College van de Vlaamse
Gemeenschapscommissie:
alle Nederlandstalige
regeringsleden
Verenigd College van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie:
de minister-president (enkel raadgevende stem)
de 4 ministers (niet de staatssecretarissen)
gewestbevoegdheid
gemeenschapsbevoegdheid
gewestbevoegdheid
gemeenschapsbevoegdheid

6. De Franse Gemeenschap 26
Anders dan in Vlaanderen, zijn de instellingen van de Franse Gemeenschap en het Waalse
Gewest niet samengevoegd . De gemeenschapsbevoegdheden worden uitgeoefend door het
Parlement van de Franse Gemeenschap en de Franse Gemeenschapsregering, die gevestigd
zijn in Brussel . De gewestbevoegdheden worden uitgeoefend door het Waals Parlement en de
Waalse Gewestregering, gevestigd in Namen .
Bevoegdheden
De Franse Gemeenschap heeft grondwettelijk gezien dezelfde bevoegdheden als de Vlaamse
Gemeenschap . Die hebben betrekking op alle gemeenschapsaangelegenheden 27 :
• persoonsgebonden aangelegenheden (materies die betrekking hebben op personen)
• culturele aangelegenheden
• taalwetgeving
• onderwijs .
Maar de Franse Gemeenschap heeft wel een aantal gemeenschapsbevoegdheden overgedragen
aan het Waalse Gewest en aan de Franse Gemeenschapscommissie in Brussel .
De Franse Gemeenschap heeft bijvoorbeeld de bevoegdheden over toerisme, leerlingenvervoer
en gehandicaptenzorg overgedragen aan het Waalse Gewest .
Om democratisch te kunnen besturen, heeft de Franse Gemeenschap ook een parlement, een
regering en overheidsdiensten (het Ministerie van de Franse Gemeenschap, de Dienst voor
Geboorte en Kind, het Commissariaat-generaal voor internationale betrekkingen enzovoort) .
De Franse Gemeenschap heft niet rechtstreeks belastingen . Haar belangrijkste financierings-
26. www.cfwb.be
27. Een gedetailleerd overzicht
van de gemeenschapsbevoegdheden
is reeds uitgewerkt
in hoofdstuk 4 over de Vlaamse
overheid.
Module 4: Overheden en instellingen 193

194
4
28. www.pcf.be
29. Bron: Site Internet dus
Budget de la Communauté
Française (www.budget.cfwb.
be/index.asp)
30. www.gouvernement-
francophone.be
bron zijn de personenbelasting en btw die de federale overheid int en aan haar doorstort .
Het Parlement van de Franse Gemeenschap 28
Het Parlement van de Franse Gemeenschap telt 94 leden . Er zijn geen aparte verkiezingen
voor dat parlement . De 75 verkozenen van het Waals Parlement en 19 verkozenen van de
Franse taalgroep van het Brussels Parlement zetelen automatisch ook in het Parlement van de
Franse Gemeenschap .
Het Parlement van de Franse Gemeenschap keurt decreten goed over gemeenschapsaangelegenheden
. Die decreten gelden voor alle personen en instellingen in het Franse taalgebied en
voor de eentalig Franse instellingen in de 19 Brusselse gemeenten (bv . de Franstalige scholen) .
Naar analogie met de andere parlementen in ons land, benoemt en controleert het Parlement
van de Franse Gemeenschap de Franse Gemeenschapsregering . Het keurt jaarlijks de begroting
van de Franse Gemeenschap goed . In 2007 bedroegen de inkomsten 8,305 miljard euro
en de uitgaven 8,306 miljard euro . Daarvan ging ongeveer 75 procent naar de post Onderwijs,
onderzoek en vorming . 29
Het Parlement van de Franse Gemeenschap is in Brussel gevestigd, in het Hôtel du Greffe en
het Hôtel du Ligne, dat gelegen is op de hoek van de Koningsstraat en de Koloniënstraat .
De Franse Gemeenschapsregering 30
De Franse Gemeenschapsregering kan uit maximaal acht leden bestaan (voor de legislatuur
2009-2014 zijn er zeven) . Minstens één van de ministers moet in het tweetalige gebied Brusselhoofdstad
wonen . De regeringsleden leggen de eed af voor de voorzitter van het Parlement
van de Franse Gemeenschap . De minister-president legt de eed af voor de koning . Die regeling
geldt trouwens voor alle deelstaatregeringen .
Ministers van de Franse Gemeenschapsregering mogen ook deel uitmaken van de Waalse Gewestregering
en van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering . Zo werd in 2008 de minister-president
van de Waalse Gewestregering, Rudy Demotte, ook minister-president van de Franse
Gemeenschapsregering . Dat past in het plan om ook in Wallonië gewest en gemeenschap
meer op elkaar af te stemmen .
Wat geldt voor de Vlaamse Regering, geldt voor alle andere gemeenschaps- en gewestregeringen:
individuele ministers hebben geen beslissingsbevoegdheid (tenzij na delegatie door de
ministerraad) . De beslissingen worden door de hele regering bij consensus genomen .

7. Het Waalse Gewest 31
Het grondgebied van het Waalse Gewest valt samen met het Franse en het Duitse taalgebied .
Het gaat dus om de provincies Henegouwen, Waals-Brabant, Luik, Namen en Luxemburg .
Het Waalse Gewest oefent een uitgebreid pakket bevoegdheden uit:
• gewestbevoegdheden 32 (materies die met het grondgebied verbonden zijn):
- ruimtelijke ordening
- bescherming van het leefmilieu en het waterbeleid
- landinrichting en natuurbehoud
- huisvestingsbeleid
- landbouwbeleid
- energiebeleid
- werkgelegenheidsbeleid
- openbare werken en vervoer
- economisch beleid
- regelgeving inzake de gemeenten en provincies .
• de gemeenschapsbevoegdheden die de Franse Gemeenschap aan het Waalse Gewest
heeft overgedragen:
- bepaalde culturele materies (sportinfrastructuur, toerisme, sociale promotie,
beroepsomscholing)
- het leerlingenvervoer
- bijna alle persoonsgebonden materies (gezinsbijstand, migrantenbeleid, ouderenzorg,
gehandicaptenzorg) .
Het Waalse Gewest oefent zijn bevoegdheden uit via het Waals Parlement en de Waalse Gewestregering
. Daarnaast beschikt het over twee ministeries en een dertigtal openbare diensten .
31. www.wallonie.be/nl/index.
htmll
32. De bevoegdheden van de
gewesten staan opgesomd in de
bijzondere wet van 8 augustus
1980. Concrete voorbeelden van
gewestbevoegdheden staan
vermeld in hoofdstuk 4 over de
Vlaamse overheid.
Module 4: Overheden en instellingen 195

196
4
33. http://parlement.wallonie.
be/content/
34. Bron: Parlement wallon
– session 2007-2008 – Budget
des recettes et dépenses de la
Région wallonne pour l’année
budgétaire 2008 http://mrw.
wallonie.be/sg/db
35. http://gov.wallonie.be/
code/fr/hp.asp
Het Waals Parlement 33
De 75 leden van het Waals Parlement worden om de vijf jaar rechtstreeks verkozen in het Waalse
Gewest . De verkiezingen vinden plaats op dezelfde dag als de verkiezingen voor de andere
deelstaatparlementen en het Europees Parlement .
Wat geldt voor het Vlaams Parlement, geldt ook voor het Waals Parlement: onder andere een
kiesdrempel van 5 procent per kieskring en de verplichting dat er evenveel vrouwen als mannen
op de kandidatenlijsten staan . In Wallonië zijn er 13 kieskringen .
Het Waals Parlement keurt decreten goed over alle gewestmateries, die dezelfde zijn als in
Vlaanderen . Daarnaast is het bevoegd voor een aantal gemeenschapsmateries, bijvoorbeeld
sportinfrastructuur en gezinsbijstand, die door de Franse gemeenschap werden afgestaan .
Het Waals Parlement benoemt en controleert de Waalse Gewestregering, en keurt ook jaarlijks
de begroting van het Waalse Gewest goed . Voor 2008 bedroegen de uitgaven 6,687 miljard
euro en de inkomsten 6,398 miljard euro . 34
Het Waals Parlementsgebouw
Het Waals Parlement
De Waalse parlementsleden hebben hun thuisbasis in Namen, de hoofdstad van het Waalse
Gewest . Het parlement is gevestigd in het oude Hospice Saint-Gilles, dat gelegen is aan de samenloop
van Samber en Maas . Het gebouw werd opgetrokken tussen 1667 en 1724 . In 1985
werd het Waalse Gewest er eigenaar van via erfpacht . In de jaren 90 werd het grondig gerenoveerd
en in 1996 vestigde het Waals Parlement er zijn zetel .
De Waalse Gewestregering 35
De Waalse Gewestregering bestaat uit maximaal 9 leden . Enkele ministers van de Waalse
Gewestregering zijn tegelijk ook minister in de Franse Gemeenschapsregering .
De Waalse Gewestregering heeft vergelijkbare taken als de andere regeringen:
• de regelgeving, goedgekeurd door het Waals Parlement, uitvoeren door middel van uitvoeringsbesluiten;
• het politieke beleid van het gewest uitstippelen en uitvoeren: de begroting opstellen,
ontwerpen van decreet maken enzovoort .

De werkwijze van de Waalse Gewestregering en het statuut van haar ministers komen overeen
met die van de andere deelstaatregeringen .
l’Elysette
De Waalse regering vergadert wekelijks in de ambtswoning van de minister-president . Die is
net als het Waals Parlement in Namen gelegen . Het gebouw wordt sinds halfweg de jaren 90
“L’Elysette” genoemd . Oorspronkelijk droeg het gebouw de naam “La Présidence”, maar tijdens
het minister-presidentschap van Guy Spitaels (1992-1994) kreeg de regeringszetel een zekere
“dimension mitterandienne”(naar de Franse president Mitterand) . Meer was er niet nodig voor
de Franstalige media om van “La Présidence” een “klein Elysée”… een “Elysette” te maken . Die
naam vond zo spontaan ingang bij de Naamse bevolking dat kort daarna “l’Elysette” zelfs de
officiële naam werd van de ambtswoning van de minister-president .
Module 4: Overheden en instellingen 197

198
4
36. www.dglive.be
8. De Duitstalige Gemeenschap 36
De Duitstalige Gemeenschap grenst aan Duitsland en was regelmatig onderwerp van grensgeschillen
. Na de Eerste Wereldoorlog moest Duitsland het gebied aan België afstaan als oorlogscompensatie
. De regio zelf was verdeeld: sommigen wilden bij Duitsland blijven, anderen
gaven de voorkeur aan België . België zelf bleek ook niet helemaal loyaal: in het midden van
de jaren 20 probeerde de failliete Belgische staat in het geheim het gebied te verkopen aan
Duitsland, tevergeefs .
Tijdens de Tweede Wereldoorlog annexeerde Duitsland de regio opnieuw . 8 .700 jonge mannen
werden door het Duitse leger ingelijfd . 3 .200 van hen sneuvelden . Tijdens het Ardennenoffensief
in 1944 werden Sankt Vith en verschillende andere Eifeldorpen volledig verwoest .
Meteen na de oorlog kwam het gebied opnieuw onder Belgisch beheer .
Duitstalige Gemeenschap
p
Afzonderlijk taalgebied en gemeenschap
De Duitstalige Belgen kregen bij de vastlegging van de taalgrenzen in 1962-63 een eigen taalgebied,
en bij de eerste staatshervorming in 1970 een eigen Cultuurraad . Die erkenning als
afzonderlijk taalgebied en als gemeenschap was een logisch gevolg van de federalisering in
België . De Duitstaligen profiteerden mee van de oplossing die werd uitgewerkt voor het conflict
tussen Vlamingen en Franstaligen . De Grondwet geeft aan de Duitstalige Gemeenschap
dezelfde bevoegdheden als aan de twee andere gemeenschappen .
De Duitstalige Gemeenschap is de kleinste van de drie Belgische gemeenschappen . “Belgiës
extraatje”, zo promoot ze zichzelf . Ze vormt geen eigen gewest, maar maakt deel uit van het
Waalse Gewest . Haar grondgebied strekt zich uit over negen gemeenten in de provincie Luik .

Het Duits is er de officiële taal in bestuurszaken, het onderwijs en de rechtbanken . De Franstaligen
genieten er taalfaciliteiten in bestuurszaken .
De Duitstalige Gemeenschap telt zo’n 74 .000 inwoners . Zoals op het kaartje te zien is, bestaat
het Duitstalige grondgebied eigenlijk uit twee deelgebieden: het qua oppervlakte kleinere
maar dichter bevolkte kanton Eupen in het noorden en het kanton St . Vith in het zuiden (de
Belgische Eifel) .
De Duitstalige Gemeenschap is net als de Vlaamse en Franse Gemeenschap bevoegd voor alle
gemeenschapsaangelegenheden . Ze mag dan weinig van zich laten horen, in stilte is ze er
toch in geslaagd om ook enkele gewestbevoegdheden naar zich toe te trekken . In 1994 kreeg
ze van het Waalse Gewest de bevoegdheid over landschaps- en monumentenzorg in de negen
Duitstalige gemeenten . In 2000 volgde de bevoegdheid over het werkgelegenheidsbeleid en
in 2004 de controle en financiering van de negen Duitstalige gemeenten .
Het Parlement van de Duitstalige
Gemeenschap 37
Al sinds 1973 hebben de Duitstalige Belgen een eigen parlement, dat toen nog ‘Raad van de
Duitse Cultuurgemeenschap’ werd genoemd . Sinds de grondwetswijziging van juli 2004 is de
officiële benaming ‘Parlement van de Duitstalige Gemeenschap’ .
Naar analogie met de andere deelstaatparlementen, is ook dit parlement een ‘legislatuurparlement’:
het kan niet ontbonden worden voordat de hele zittingstermijn verstreken is .
Het Parlement van de Duitstalige Gemeenschap telt 25 volksvertegenwoordigers, die om de
vijf jaar rechtstreeks worden verkozen . Een van hen heeft ook zitting in de Senaat als gemeenschapssenator
. Die 25 volksvertegenwoordigers zijn de stemgerechtigde leden .
Daarnaast hebben nog een aantal verkozenen van andere organen zitting in dit parlement:
• de volksvertegenwoordigers van de Kamer uit de kieskring Verviers;
• de volksvertegenwoordigers van het Waals Parlement uit de kieskring Verviers;
• de senatoren uit de kieskring Verviers;
• de provincieraadsleden uit het district Eupen .
Die mandatarissen hebben enkel een raadgevende stem .
De decreten die dit parlement goedkeurt, gelden uiteraard enkel voor het Duitse taalgebied .
Daarnaast benoemt en controleert dit parlement de Regering van de Duitstalige Gemeenschap
en keurt het jaarlijks de gemeenschapsbegroting goed . Voor 2008 bedroeg de begroting
circa 180 miljoen euro . De grootste uitgavenpost is ook hier het onderwijs (ongeveer 65
procent) .
Het Parlement is gevestigd op de Kaperberg in Eupen . Lakenfabrikant Sternickel liet in 1812
het gebouw optrekken als woonhuis . De mooie façade van het huis in empire-stijl valt onder
monumentenzorg . Het gebouw wisselde meermaals van eigenaar en werd uiteindelijk in 1973
37. www.dgparlament.be
Module 4: Overheden en instellingen 199

200
4
38. Actuele informatie over
de Regering van de Duitstalige
Gemeenschap vindt u via
www.dglive.be
verkocht aan de Belgische Staat, die het later overdroeg aan de Duitstalige Gemeenschap .
het Parlement van de Duitstalige Gemeenschap
De Regering van de Duitstalige
Gemeenschap 38
De Regering van de Duitstalige Gemeenschap bestaat uit minimaal drie en maximaal vijf leden
. De huidige regering is een coalitie van SP (Sozialistische Partei – Duitstalige regionale afdeling
van de Parti Socialiste), PFF (Partei für Freiheit und Fortschritt – de Duitstalige liberalen)
en de regionalistische ProDG .

9. De federale overheid
Bij elke staatshervorming sinds 1970 werden via bijzondere wetten, bevoegdheden uitdrukkelijk
toegewezen aan de gemeenschappen en gewesten .
Eigenlijk staat sinds 1993 in de Grondwet (art . 35) het omgekeerde: alle bevoegdheden komen
toe aan de gemeenschappen en gewesten, behalve de bevoegdheden die uitdrukkelijk
worden toegekend aan de federale overheid . Artikel 35 zegt echter ook dat er eerst een lijst
gemaakt moet worden van die federale bevoegdheden . Maar daar is nog geen politieke meerderheid
voor gevonden . Bijgevolg blijft de bestaande regeling van kracht: de gemeenschappen
en gewesten krijgen alleen uitdrukkelijk toegewezen bevoegdheden, en de federale overheid
behoudt alle overige bevoegdheden . 39
Bevoegdheden
De voornaamste bevoegdheden van de federale overheid 40
• defensie: het leger en met het leger verwante diensten zoals de militaire inlichtingendienst
(ADIV) en het opleidingscentrum voor het Belgische leger;
• justitie: de rechtspraak (rechterlijke macht), de organisatie van de rechterlijke macht en
het strafuitvoeringsbeleid, waaronder het gevangeniswezen (wetgevende en uitvoerende
macht);
• sociale zekerheid: ziekte- en invaliditeitsverzekering, werkloosheidsreglementering en
werkloosheidsuitkeringen, loopbaanonderbreking, kinderbijslag, pensioenen;
• mobiliteit en vervoer: beheer van het luchtverkeer, wegeninfrastructuur, verkeersregels,
verkeersveiligheidsbeleid, inschrijving van voertuigen, rijbewijzen;
• overheidsbedrijven: Belgische Spoorwegen (NMBS), De Post, Belgacom;
• binnenlands beleid: handhaving van de openbare orde, de federale politie, toezicht op
de politiediensten, de staatsveiligheid, asielbeleid en migratie, niet-militaire bescherming
van de bevolking en haar bezittingen en hulpverlening bij rampen (o .a . de Civiele
Bescherming);
• buitenlands beleid: buitenlandse zaken, ontwikkelingssamenwerking, coördinatie van
de buitenlandse handel, de ambassades, consulaten en vertegenwoordigingen in het
buitenland en in België;
• organisatie van de verkiezingen voor Kamer en Senaat, voor de gewest- en gemeenschapsparlementen
en voor het Europees Parlement . Voor de provincie- en gemeenteraadsverkiezingen
zijn de drie gewesten elk apart verantwoordelijk .
• economie: consumentenzaken, auteursrechten .
De federale overheid blijft ook bevoegd voor een aantal domeinen die de economische en
monetaire eenheid van België aangaan:
• fiscaal beleid,
• prijs- en inkomensbeleid,
39. Die ‘overige bevoegdheden’
die de federale overheid
behoudt, worden ook de restbevoegdheden
(of residuaire
bevoegdheden) genoemd.
40.Een gedetailleerd overzicht
van de federale bevoegdheden
en van alle federale
overheidsdiensten vindt u op
www.belgium.be/nl. U kunt
van daaruit ook doorklikken
naar de sites van elk van die
diensten.
Module 4: Overheden en instellingen 201

202
4
41.Sinds 1 januari 1999 wordt
het monetaire beleid in de
eurozone gevoerd door de
Europese Centrale Bank (ECB).
De ECB bewaakt de waarde
van de euro binnen de Economische
Monetaire Unie (EMU).
42. De IUAP financieren de
samenwerking tussen Nederlandstalige
en Franstalige
onderzoeksteams in België, en
bevorderen ook de opbouw
van grensoverschrijdende
onderzoeksnetwerken.
• mededingingsrecht,
• handels- en vennootschapsrecht,
• arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen,
• monetair beleid . 41
Debat over de bevoegdheidsverdeling nog steeds actueel
De manier waarop in België de bevoegdheden verdeeld zijn over de federale overheid, de
gemeenschappen en de gewesten is erg ingewikkeld, soms onlogisch en niet zelden een bron
van disputen . Niet te verwonderen dus dat de vraag naar meer homogene bevoegdheidspakketten
actueel blijft en het thema van de bevoegdheidsverdeling nog steeds hoog op de
agenda staat .
Enkele voorbeelden ter illustratie:
1. Het wetenschapsbeleid – behoud van de federale structuur of opsplitsing over de
regio’s?
Momenteel delen de federale overheid en de gemeenschappen en gewesten de bevoegdheid
over het wetenschapsbeleid . De gemeenschappen en gewesten, of kortweg de regio’s,
beschikken over de ‘primaire’ bevoegdheden . Ze hebben met andere woorden volledige bevoegdheid
over het brede gamma van onderwijs, technologie, innovatie en wetenschappelijk
onderzoek betreffende alle materies die onder hen ressorteren . Bijvoorbeeld de Vlaamse
overheid financiert onderzoeksprojecten van de Vlaamse universiteiten .
Maar er bestaat nog steeds een federaal wetenschapsbeleid . Dat is onder meer bevoegd
voor de tien federale wetenschappelijke instellingen (o .a . het KMI, het Belgisch Instituut voor
Ruimte-Aeronomie, het Afrikamuseum in Tervuren, de Koninklijke Bibliotheek enzovoort) .
Ook wordt op federaal niveau onderzoek verricht op het gebied van klimaatverandering,
duurzame ontwikkeling en ruimtevaart . De federale overheid is ook bevoegd voor de Interuniversitaire
Attractiepolen (IUAP) . 42
Sommigen eisen een volledige opsplitsing van het wetenschapsbeleid over de verschillende
regio’s, of minstens een medebeheer door de regio’s van de federale wetenschappelijke instellingen
. Anderen verwerpen die visie en houden een vurig pleidooi voor het behoud en
zelfs een versterking van een geïntegreerd federaal wetenschapsbeleid .
2. De Plantentuin in Meise – noodlijdend instituut door communautaire problemen
De Nationale Plantentuin van België is een topinstelling op wereldniveau en doet baanbrekend
werk voor de instandhouding van de biodiversiteit . De Plantentuin werd opgericht tijdens
de Franse Revolutie en verzamelde in de loop van de tijd uit alle hoeken van de aarde
een indrukwekkende collectie van planten en zaden . De Plantentuin beschikt over zes procent
van alle genetisch plantenmateriaal . Zo’n 18 .000 levende plantensoorten zijn ondergebracht
in dertien publieke serres en verschillende deeltuinen over een oppervlakte van 92 ha . Er is
ook een herbarium met 3 miljoen gedroogde planten voor wetenschappelijk onderzoek en
een bibliotheek met 4,5 km boekenplank gevuld met plantkundige werken .
Tijdens de staatshervorming in april 2000 werd beslist de bevoegdheid over de Plantentuin
over te dragen van de federale overheid naar de Vlaamse Gemeenschap . De wetenschap -

pelijke verzameling, het herbarium en de bibliotheek zouden evenwel eigendom blijven van
de federale overheid en aan de Vlaamse Gemeenschap alleen in bruikleen gegeven worden .
De Franse Gemeenschap zou een aantal wetenschappers op haar betaalrol nemen .
In 2004 bereikten de Vlaamse en Franse Gemeenschap daarover een samenwerkingsakkoord,
maar door allerlei interpretatieverschillen werd het akkoord nooit ondertekend . Daardoor kon
ook de formele overdracht nog niet gebeuren . In 2008 was die overdracht nog altijd niet gebeurd
. Ondertussen investeert de federale overheid niet meer in de Plantentuin, waardoor
verschillende delen in een verregaande toestand van verwaarlozing zijn terechtgekomen .
De Vlaamse overheid heeft ondertussen de dringendste instandhoudingswerken uitgevoerd .
Het is nu alleen nog wachten en hopen dat de Vlaamse en de Franse Gemeenschap het
samenwerkingsakkoord eindelijk rond krijgen – juridische voorwaarde voor de definitieve
overdracht van de Plantentuin aan Vlaanderen .
De wetgevende macht: de Kamer en de
Senaat 43
Het federale parlement bestaat uit de Kamer van Volksvertegenwoordigers en de Senaat . De
kamerleden en senatoren worden verkozen voor een zittingsperiode van vier jaar .
De Kamer bestaat uit 150 rechtstreeks verkozen leden .
De Senaat telt 71 gekozen senatoren . 40 van hen zijn rechtstreeks door de kiesgerechtigde
burgers verkozen, 21 van hen worden door de gemeenschapsparlementen afgevaardigd . Het
Vlaams Parlement en het Parlement van de Franse Gemeenschap wijzen onder hun leden elk
10 senatoren aan; het Parlement van de Duitstalige Gemeenschap wijst 1 senator aan . Dat zijn
de gemeenschapssenatoren . Die 21 gemeenschapssenatoren zijn dus zowel senator als verkozene
van een gemeenschapsparlement . Daarnaast worden nog eens 10 senatoren gecoöpteerd,
dat wil zeggen aangewezen door de politieke fracties volgens een evenredig systeem .
De mogelijke troonopvolgers, de koninklijke prinsen en prinsessen dus, zijn van rechtswege
ook lid van de Senaat . Hun status verplicht hen politiek neutraal te blijven, ze stemmen dus
niet mee . Zodoende telt de Senaat in totaal 74 leden .
Werking van Kamer en Senaat
De manier van werken in het federale parlement komt in grote lijnen overeen met die in het
Vlaams Parlement . De groepering van de volksvertegenwoordigers en senatoren in fracties,
de rol van de oppositie en de krachtsverhoudingen tussen parlement en regering zijn er nagenoeg
identiek . Het grootste verschil is dat het Vlaams Parlement werkt met een eenkamerstelsel
en het federale parlement met een tweekamerstelsel .
Tot de grondwetsherziening van 1993 moesten alle wetten worden goedgekeurd door zowel
de Kamer als de Senaat . Dat was de periode van het volledige bicameralisme . Sinds de verkiezingen
van 21 mei 1995 hebben Kamer en Senaat een nieuwe bevoegdheidsverdeling . De Senaat
43. www.fed-parl.be
Module 4: Overheden en instellingen 203

204
4
krijgt daarmee meer de rol van een assemblee van de deelstaten, waarin de gemeenschappen
elkaar ontmoeten, en van een reflectiekamer die zich toelegt op de studie van grote maatschappelijke
problemen en de verbetering van de basiswetgeving .
Federaal parlement
rechtstreeks verkozen
kamerleden
monocameraal:
Kamer Senaat
de Kamer als enige bevoegd voor
- het geven van vertrouwen aan
de federale regering
- de controle op de federale
regering
- de federale begroting
- het verlenen van naturalisaties
- de burgerrechtelijke en strafrechtelijke
aansprakelijkheid
van de ministers en staatssecretarissen,
de toestemming
voor hun dagvaarding en,
behalve bij ontdekking op
heterdaad, hun aanhouding
- de vaststelling van het legercontingent
150 rechtstreeks verkozen senatoren
gemeenschapssenatoren
gecoöpteerde senatoren
de mogelijke troonopvolgers
verplicht bicameraal:
Kamer en Senaat in gelijke mate
bevoegd voor
- de herziening van de Grondwet
- de bijzondere meerderheidswetten
- de instemming met internationale
verdragen en de
overdracht van bevoegdheden
aan internationale
instellingen
- de samenwerkingsakkoorden
tussen de federale
overheid, de gewesten en de
gemeenschappen
- de organisatie van de hoven
en rechtbanken
optioneel bicameraal:
de Senaat heeft evocatierecht
voor de meeste federale regelgeving
Kamer en Senaat elk bevoegd
voor
- de eigen werking
- …
Kamer en Senaat beurtelings
bevoegd voor
- de voordracht van kandidaat-rechters
voor het
Grondwettelijk Hof en leden
voor de Raad van State
- . . .
de Senaat als enige bevoegd voor
- belangenconflicten tussen de
federale staat en de deelstaten
40
21
10
3
74

1. De Kamer geeft het vertrouwen aan de federale regering
De federale regering moet bij haar aantreden het vertrouwen krijgen van de meerderheid van
de kamerleden . Uitsluitend de Kamer is daarvoor bevoegd . De vertrouwensstemming over de
regeringsverklaring vindt dus alleen in de Kamer plaats . De regering kan echter wel beslissen
om de regeringsverklaring ook in de Senaat voor te lezen .
2. Kamer en Senaat keuren wetten goed
Zoals bij de Vlaamse overheid kunnen ook bij de federale overheid de regering en het parlement
het initiatief nemen om wetgeving te maken . Als de federale regering het initiatief
neemt, wordt dat een wetsontwerp genoemd . Gaat het initiatief uit van een of meer parlementsleden,
dan spreekt men van een wetsvoorstel .
Ook in het federale parlement neemt de regering de meeste wetgevende initiatieven . Het initiatief
doorloopt ook nagenoeg hetzelfde traject als in de andere parlementen . Zo worden
wetten eveneens voorbereid in commissies en pas in de laatste fase behandeld in de plenaire
vergadering .
Een wetsontwerp of wetsvoorstel dat door het parlement is goedgekeurd, moet door een
minister worden ondertekend en daarna ook door de koning met zijn handtekening worden
bekrachtigd . Vervolgens wordt de wet in beide landstalen bekendgemaakt in het Belgisch
Staatsblad . Vanaf de tiende dag na de bekendmaking is de wet bindend, tenzij die wet zelf een
andere datum bepaalt .
Bevoegdheidsverdeling tussen de Kamer en de Senaat
Volgens de Grondwet wordt de federale wetgevende macht gezamenlijk uitgeoefend door
de koning, de Kamer en de Senaat . Maar dat is eigenlijk voor slechts een beperkt aantal zaken
het geval .
Monocamerale procedure: wanneer enkel de Kamer bevoegd is, spreekt men van een
monocamerale procedure . 44 Het schema hiernaast geeft aan welke zaken enkel door de
Kamer worden behandeld .
Verplicht bicamerale procedure: voor een aantal zaken zijn de Kamer en de Senaat in
gelijke mate bevoegd . Dat wil zeggen dat een wet pas tot stand komt als beide wetgevende
kamers het wetsontwerp of het wetsvoorstel in dezelfde vorm hebben goedgekeurd .
Dat wordt de verplicht bicamerale procedure genoemd .
optioneel bicamerale procedure: alle wetten die niet monocameraal of verplicht bicameraal
zijn, zijn optioneel bicameraal . Het gaat hier om het leeuwendeel van de federale
wetgeving, vooral om de sociaal-economische wetgeving en het burgerlijk recht . In deze
procedure wordt de wetgeving door de Kamer goedgekeurd en mag ze, maar moet ze
niet, ook door de Senaat worden goedgekeurd .
Als minstens 15 van de 71 senatoren daarom vragen, kan de Senaat over een wetsontwerp
of wetsvoorstel debatteren . Dat wordt het evocatierecht genoemd . De Senaat treedt
44. De koning en de Kamer
volgens art. 74 en 103 van de
Grondwet.
Module 4: Overheden en instellingen 205

206
4
hierbij op als reflectiekamer . De Senaat kan het wetsontwerp of wetsvoorstel amenderen .
Daarna moet het weer naar de Kamer die het amendement kan aannemen of verwerpen .
Voegt de Kamer er tijdens die tweede bespreking een nieuw amendement aan toe, dan
gaat het ontwerp of voorstel nog een keer naar de Senaat . De Kamer heeft echter altijd
het laatste woord .
De Senaat kan ook het initiatief nemen voor een wetsvoorstel en het aan de Kamer voorleggen
. De Kamer kan het wetsontwerp aannemen, verwerpen of amenderen .
3. Kamer en Senaat oefenen controle uit op de federale regering
Net zoals de andere parlementen heeft het federale parlement de taak om het beleid van
de regering te controleren . De controlerende taak is overwegend in handen van de Kamer
. Alleen de Kamer kan de begroting en de rekeningen bespreken en goedkeuren .
Alleen de Kamer kan een regeringsmeerderheid vormen en kan het vertrouwen in de regering
opzeggen . Het vertrouwen dat de regering wordt gegeven bij haar aantreden, is immers voorwaardelijk
en kan steeds herroepen worden .
Vervroegde verkiezingen
In de Grondwet werd vastgelegd dat er om de vier jaar verkiezingen gehouden worden voor de Kamer
en de Senaat . Vóór 1993 gebeurde het meer dan eens dat het parlement werd ontbonden voordat de
vier jaar om waren en dat er vervroegde verkiezingen plaatsvonden . Meestal kwam dat als gevolg van
onenigheid tussen de coalitiepartners, waardoor er ook een breuk ontstond binnen de meerderheid in
het parlement . Wanneer de regering het vertrouwen van de meerderheid niet meer had (wat bleek uit
de stemming van een motie van wantrouwen), moest zij ontslag nemen . Kon er geen nieuwe regering
gevormd worden, dan werd ook het parlement ontbonden en kwamen er nieuwe verkiezingen .
In 1993 werd de Grondwet veranderd en het systeem van de constructieve motie van wantrouwen ingevoerd
. Daarmee wilde men vermijden dat het parlement de regering al te lichtvaardig zou doen vallen .
Een eenvoudige motie van wantrouwen volstaat niet langer om de regering tot aftreden te dwingen . Nu
moet het parlement tegelijkertijd een nieuwe kandidaat-premier aan de koning voordragen . Wanneer
het parlement dat niet doet, kan de regering aanblijven . Als het parlement wel een nieuwe kandidaatpremier
voorstelt, dan is de aftredende premier verplicht het ontslag van zijn regering aan te bieden aan
de koning . Zijn opvolger wordt dan door de koning als formateur aangesteld en belast met de vorming
van een nieuwe regering . Slaagt de kandidaat-premier daar niet in of krijgt zijn regering niet het vertrouwen
van de Kamer, dan blijft er geen andere oplossing meer over dan toch het parlement te ontbinden
en nieuwe verkiezingen uit te schrijven .
Vragen en interpellaties
Zowel de kamerleden als de senatoren kunnen mondelinge en schriftelijke vragen stellen aan
een minister of de hele regering interpelleren . De Senaat heeft echter niet de bevoegdheid om
het regeringsbeleid ook goed of af te keuren . Die bevoegdheid heeft uitsluitend de Kamer . De
Senaat kan alleen zijn opinie te kennen geven .
Parlementaire onderzoekscommissies
Kamer en Senaat kunnen elk onderzoekscommissies oprichten om bijvoorbeeld een maatschappelijk
probleem of een internationale kwestie te onderzoeken . Een parlementaire onderzoekscommissie
heeft dezelfde bevoegdheid als een onderzoeksrechter . Zo’n commissie mag
getuigen en deskundigen oproepen en horen . Na afloop van het onderzoek spreekt de Kamer
of de Senaat zich uit over mogelijke besluiten, aanbevelingen en resoluties om de onderzochte
problemen te verhelpen . Dat kan leiden tot een wetgevend initiatief .

Voorbeelden:
• De moord op tien Belgische para’s in 1994 in Kigali gaf aanleiding tot de oprichting
in 1996 van de Rwanda-commissie in de Senaat . Zij moest het buitenlandse en militaire
beleid van ons land onderzoeken in het licht van die moord tijdens de genocide
in Rwanda .
Een aanbeveling van die commissie was bv . dat België geen troepen meer zou inzetten
voor VN-operaties in voormalige kolonies of toezichtsgebieden van België, en dat
België geen wapens mag uitvoeren naar landen waar het een vredesmacht steunt .
• Na de arrestatie van Dutroux in 1996 en de bekendwording van zijn gruweldaden werd
beslist tot de oprichting van een speciale onderzoekscommissie in de Kamer . Die moest
onderzoeken wat er allemaal fout was gelopen bij het gerecht en de politie . Het rapport
van de commissie werd unaniem door het parlement goedgekeurd en leidde o .a . tot de
hervorming van de politiediensten .
• In het voorjaar 2008 richtte de Kamer de parlementaire onderzoekscommissie naar de
grote fiscale fraude op . De commissie onderzocht een jaar lang waarom zo veel belastingfraudezaken
in ons land niet tot veroordelingen leiden . Ze rondde haar onderzoek
af met een lijvig rapport en 108 aanbevelingen . De afschaffing van het bankgeheim was
een van de aanbevelingen .
De uitvoerende macht: de koning en de
federale regering
De koning
Volgens de Grondwet is België een monarchie . 45 Dat wil zeggen dat in België het staatshoofd
een koning is . Het koningschap wordt door erfopvolging overgedragen (art . 85 GW) . Sinds de
grondwetsherziening van 1991 kan ook een vrouw de troon bestijgen (art . 85 GW) .
Bevoegdheden van de koning
Wie de Belgische grondwet leest, moet er wel van overtuigd raken dat de koning de belangrijkste
man in dit land is, want hij kreeg bevoegdheden toegewezen in elk van de drie machten:
• Als deel van de wetgevende macht bekrachtigt hij alle wetten die het federale parlement
heeft goedgekeurd met zijn handtekening .
• Als hoofd van de uitvoerende macht benoemt en ontslaat de koning de federale ministers
. Onder bepaalde voorwaarden ontbindt hij de federale kamers . Hij kondigt de
wetten af en maakt ze bekend en ondertekent de koninklijke besluiten . Hij voert het bevel
over het leger, heeft de leiding van de buitenlandse betrekkingen en sluit bepaalde
verdragen .
• In de rechterlijke macht benoemt en ontslaat de koning onder andere de ambtenaren
van het openbaar ministerie bij de rechtbanken en hoven (we spreken bijvoorbeeld
over de procureurs des Konings) .
45. De koning en de Kamer
volgens art. 74 en 103 van de
Grondwet.
Module 4: Overheden en instellingen 207

208
4
Nochtans heeft de koning al lang niet meer zo veel macht als in de Grondwet staat . De koning
kan immers niets zeggen of beslissen zonder dat de regering daarvoor haar goedkeuring
geeft . Hij zet zijn handtekening onder de Belgische wetten en koninklijke besluiten zonder
dat hij iets te maken heeft met de totstandkoming van die wetten, en elke wet moet door een
minister mee ondertekend worden .
In de Grondwet staat dat de koning politiek onbekwaam is om alleen te handelen . Dat betekent
dat de koning geen enkele persoonlijke verantwoordelijkheid draagt voor de handelingen en
beslissingen van de regering en dat de federale ministers de volledige verantwoordelijkheid
dragen . Alles wat de koning in zijn functie zegt en doet, wordt ook door de regering gedekt .
Die bepaling wordt zeer breed geïnterpreteerd en geldt niet alleen voor het ondertekenen
van wetten en koninklijke besluiten, maar heeft ook betrekking op de tekst van officiële toespraken,
alle uitlatingen van de koning, de beslissing of iemand in audiëntie ontvangen wordt
enzovoort .
Traditioneel leidt men uit die politieke onverantwoordelijkheid af dat de inhoud van de gesprekken
tussen de koning en zijn ministers, of tussen de koning en derden (bv . de partijvoorzitters)
geheim moet blijven . Het komt alleen aan de koning zelf toe om dat geheim op te
heffen, zoals Leopold III deed in zijn memoires die in 2001 werden gepubliceerd .
De koning is ook onschendbaar . Dat betekent dat het parlement de koning niet ter verantwoording
kan roepen . Die onschendbaarheid geldt ook op strafrechtelijk en op burgerrechtelijk
vlak . De koning kan niet worden gedagvaard, aangehouden of veroordeeld .
De koning heeft invloed
In de periode dat België onafhankelijk werd, waren er in Europa absolute monarchieën (bv .
in Pruisen, Oostenrijk en Rusland) . Maar de macht van de Belgische monarchie werd van in
het begin afgebakend door de Grondwet . Leopold I aanvaardde de uitnodiging om koning
van België te worden, maar hij was niet bepaald enthousiast over de Grondwet, die hij veel
te “liberaal” vond, en over de uiterst beperkte politieke functie van de koning . Een “politieke
dwangbuis” zou hij die later noemen .
In de loop van de geschiedenis werd de macht van de koning in België nog meer beperkt .
Het feit dat België evolueerde naar een federale staat, had namelijk ook gevolgen voor de bevoegdheden
van de koning: in de deelstaten heeft de koning geen rol in de politiek . Hij ondertekent
geen decreten, stelt geen formateur aan voor de vorming van de deelstaatregeringen
en vergadert niet met hun minister-president .
De koning heeft geen politieke macht, maar hij heeft wel nog een invloed ‘achter de schermen’ .
Hij speelt een rol na de federale verkiezingen wanneer een regering gevormd moet worden en
wanneer die regering er is, heeft hij wekelijks een gesprek met de federale premier . Ook ontvangt
hij op het paleis iedereen in audiëntie die een invloed heeft in ons land of daarbuiten .
Door de stilzwijgende afspraak dat ‘de kroon niet ontbloot mag worden’, kan de koning achter
de schermen invloed uitoefenen zonder daarvoor verantwoording te moeten afleggen .
De koning richt zich ook geregeld rechtstreeks tot de bevolking . Die toespraken worden altijd

uitvoerig becommentarieerd in de media . Daardoor krijgen ze een zeker gezag . Ook zo’n koninklijke
toespraak moet door de regering zijn gedekt . Toch is het niet altijd duidelijk in welke
mate de regering of de premier geïnformeerd is over die toespraken . Zo sprak Albert II na de
Witte Mars in 1996 zijn bezorgdheid uit over de gebrekkige werking van de Belgische justitie .
Dat deed hij weliswaar in bedekte termen, maar sommigen meenden daarin een kritiek op de
regering te horen .
De federale regering 46
De premier, 15 ministers en een aantal staatssecretarissen
De federale regering wordt geleid door de eerste minister of premier . Die behoort uiteraard tot
een partij van de meerderheid .
Herman
Van Rompuy
Leo Tindemans Edmond
Leburton
Yves Leterme Guy Verhofstadt Jean-Luc Dehaene Wilfried Martens Mark Eyskens Paul
Vanden Boeynants
Gaston Eyskens Pierre Harmel Theo Lefèvre Achille Van
Acker
© FOD Kanselarij van de Eerste Minister Algemene Directie Externe Communicatie
Foto Leo Tindemans: Fotograaf Vandoorne
De federale regering mag ten hoogste 15 ministers hebben . Bovendien moet ze evenveel Franstalige
als Nederlandstalige ministers tellen, de eerste minister niet meegerekend . Dat is een
garantie die werd gegeven aan de Franstaligen, die eigenlijk in de minderheid zijn in België .
Er worden ook staatssecretarissen aangesteld voor bepaalde bevoegdheden (bijvoorbeeld
‘fraudebestrijding’) . Een staatssecretaris is altijd toegevoegd en ondergeschikt aan een minister
. Sinds de grondwetsherziening van 2002 moet de ministerraad ook personen van verschillend
geslacht tellen .
Doorgaans zijn het federale parlementsleden die minister worden, maar verkozen zijn is geen
vereiste . Voorbeelden: toen in 1981 Jean-Luc Dehaene voor de eerste keer werd voorgedragen
als minister, was hij niet verkozen . In een vorige regering was hij wel de kabinetschef geweest
van de toenmalige eerste minister, Wilfried Martens .
46. Actuele informatie over de
samenstelling en de activiteiten
van de federale regering
vindt u via de federale portaal-
site http://www.belgium.be/nl
Module 4: Overheden en instellingen 209

210
4
Bij de vorming van de interimregering-Verhofstadt III eind 2007 werd Josly Piette aangesteld
als minister van Werk . Ook hij zetelde daarvoor niet in het federale parlement, maar was secretaris-generaal
geweest van de christelijke vakbond en had een jarenlange ervaring in het
sociaal overleg .
Federale parlementsleden die minister of staatssecretaris worden, moeten ontslag nemen in
het parlement . Ze worden automatisch vervangen door hun opvolgers op de verkiezingslijst .
Na hun regeringsmandaat kunnen ze terugkeren naar het parlement .
Hoe wordt de regering gevormd?
De vorming van de federale regering volgt een scenario dat in grote lijnen gelijkloopt met
de vorming van de Vlaamse Regering . Onderhandelingen tussen de partijen leiden tot een
regeerprogramma . Nadat de partijen zich hebben uitgesproken, wordt in het parlement
een debat gehouden over het regeerakkoord, gevolgd door een vertrouwensstemming . Het
grootste verschil met de Vlaamse regeringsvorming zit in de rol van de koning: formeel stuurt
hij de onderhandelingen rond de vorming van de federale regering aan en benoemt hij de
ministers .
Fasen in de federale regeringsvorming
1. Na de verkiezingen raadpleegt de koning eerst een aantal prominente personen over de
politieke situatie: de voorzitters van Kamer en Senaat, de uittredende eerste minister, de
voorzitters van de belangrijkste politieke partijen en de vertegenwoordigers van de werkgevers-
en werknemersorganisaties . De ontslagnemende regering blijft ondertussen bevoegd
voor de lopende zaken tot wanneer een nieuwe regering gevormd is .
2. Meestal behaalt geen enkele partij de meerderheid, en moet met verschillende partijen een
coalitieregering gevormd worden . Daarom stelt de koning meestal eerst een informateur
aan . Zijn opdracht bestaat erin bij de politieke partijen te polsen welke partijen samen in
een regering zouden kunnen zetelen . De informateur brengt regelmatig verslag uit bij de
koning .
3. Zodra het terrein voldoende is verkend en ontmijnd, benoemt de koning een formateur . De
formateur voert met verschillende partijen gesprekken om te proberen een regeringscoalitie
op de been te brengen . Elke partij probeert uiteraard zo veel mogelijk eigen programmapunten
in het regeerprogramma te krijgen . Slaagt de formateur niet in zijn opdracht,
dan benoemt de koning een andere formateur . Soms is het zelfs nodig om een nieuwe
informateur aan te stellen .
Een formatieopdracht kan op verschillende punten stuklopen: op de samenstelling van de
coalitie, op het regeerprogramma of ook op persoonlijke wrijvingen . De formateur is doorgaans
de toekomstige eerste minister en die moet voor alle onderhandelende partijen (en
dus ook aan beide kanten van de taalgrens) aanvaardbaar zijn . Het is dus geen zeldzaamheid
dat onderhandelingen soms verschillende maanden aanslepen . Na de verkiezingen in
1988 duurde het 147 dagen voordat er een regering tot stand kwam . En na de verkiezingen
in 2007 duurde dat zelfs 194 dagen .

4. Wanneer de regeringspartijen een akkoord bereikt hebben over het regeerprogramma en
over de verdeling van de ministerportefeuilles, stelt de formateur een regering voor aan de
koning . Daarna benoemt de koning de ministers en staatssecretarissen . In de meeste gevallen
wordt de formateur als eerste minister aangesteld .
De koning houdt zich aan het namenlijstje dat de formateur met de partijleiders heeft onderhandeld,
ook al staat in de Grondwet dat de koning zijn ministers benoemt en ontslaat .
Vervolgens leggen de ministers en staatssecretarissen van de federale regering de eed af
voor de koning .
5. Daarna legt de eerste minister in de Kamer (en meestal ook in de Senaat, maar dat is grondwettelijk
niet verplicht) de regeringsverklaring af . Daarin staan de grote lijnen van het regeerakkoord
. Na de regeringsverklaring volgt het debat daarover . Tot slot geeft de Kamer
het vertrouwen aan de nieuwe regering .
De bevoegdheden van de federale regering
1. De federale regering voert de wetten uit
Een wet legt alleen de grote lijnen van een regeling vast . Het is immers niet de taak van het
parlement om een gedetailleerde regeling uit te werken . Die taak is voor de regering . De regering
concretiseert een wet door middel van uitvoeringsbesluiten .
Wat geldt voor de deelstaten, geldt ook voor de federale regels: uitvoeringsbesluiten mogen
bestaande wetten niet wijzigen of ermee in strijd zijn . Ze moeten in overeenstemming zijn met
de wet waarop ze gebaseerd zijn en met de Grondwet . Dat wordt het wettigheidsbeginsel (of
legaliteitsbeginsel) genoemd . Wordt dat niet gerespecteerd, dan kan de Raad van State het
uitvoeringsbesluit vernietigen .
We onderscheiden de volgende uitvoeringsbesluiten:
Koninklijke besluiten (KB’s)
Een KB voert een wet uit . De bevoegde minister die de wet moet uitvoeren, ondertekent het
KB samen met de koning . Maar voordat hij zijn handtekening zet – en zeker als het om een
belangrijk politiek item gaat – moet de hele ministerraad het KB goedkeuren .
Een KB kan ook individueel van aard zijn, bijvoorbeeld voor de benoeming van een ambtenaar
of het verlenen van gratie aan een persoon .
Ministeriële besluiten (MB’s)
Een MB voert een wet of een KB uit . Een MB wordt, in tegenstelling tot een KB, niet door de
koning ondertekend en bevat geen nieuwe rechtsregels . Het bevat alleen aanvullende regels .
omzendbrieven
De laatste stap in het uitvoeren van regelgeving is de omzendbrief . Een omzendbrief geeft
Module 4: Overheden en instellingen 211

212
4
47. Het KB van 1 december
1975 houdende algemeen
reglement op de politie van
het wegverkeer en het KB van
9 oktober 1998 dat de vereisten
bepaalt voor het instellen van
zones met een snelheidsbeperking
tot 30 km per uur
48. Volgens het KB van 1975
concreter aan hoe bepaalde regels geïnterpreteerd en toegepast moeten worden . Omzendbrieven
zijn bestemd voor de overheidsdiensten .
Een aparte categorie van besluiten: volmachtenbesluiten (of bijzonderemachtenbesluiten)
Een regering mag geen wetten wijzigen . Als een wet gewijzigd moet worden, is dat een taak van het
parlement . Nochtans is het reeds gebeurd dat het parlement zelf de regering de macht geeft om (binnen
een bepaalde termijn en voor bepaalde materies) wetten te wijzigen door KB’s . Die worden ‘volmachtenbesluiten’
genoemd . Een volmachtenbesluit hoeft niet door het parlement te worden goedgekeurd
. De handtekening van de bevoegde minister(s) en van de koning volstaan .
In de jaren 1980 en 1990 heeft de regering herhaaldelijk gebruikgemaakt van volmachtenbesluiten om
drastische sociaaleconomische en budgettaire maatregelen te treffen, zonder dat het parlement daarover
kon debatteren . De bedoeling was vooral om sneller te kunnen werken .
Van wet naar KB, naar MB,
naar omzendbrief: een voorbeeld
Om de meest kwetsbare weggebruikers te beschermen, besliste de regering in 2002 een snelheidsbeperking
van 30 km per uur in de omgeving van scholen in te voeren .
Welke wet ligt aan de basis?
De regering kreeg van het parlement de bevoegdheid om de verkeersregels vast te leggen in
de wet van 16 maart 1968 betreffende de politie over het wegverkeer . De regering moet die
wet uitvoeren via KB’s .
Welke KB’s zorgen voor de verdere uitvoering?
Om de 30km/uur in schoolomgevingen te kunnen invoeren, moest eerst het begrip ‘schoolomgeving’
worden opgenomen in twee oudere KB’s 47 , want dat begrip was nog nergens omschreven
. Beide KB’s werden aangevuld met het begrip ‘schoolomgeving’ en opnieuw uitgevaardigd
op 14 mei 2002 .
Welke MB’s zorgen voor de verdere uitvoering?
Bij de volgende stap was de minister van Mobiliteit en Vervoer verantwoordelijk . Het is de
minister die bepaalde verkeersborden mag invoeren 48 en die deze borden duidelijk moet omschrijven
. Zo moeten hun afmetingen en hun plaats voor het hele land op dezelfde manier
geregeld zijn .
Het oude MB van 11 oktober 1976 dat de minimale afmetingen en de plaatsingsvoorwaarden
van de verkeerstekens bepaalde, moest nu ook aangepast worden . In het gewijzigde MB werd
aangegeven welke verkeersborden in aanmerking komen voor de zone 30 in schoolomgevingen
en waar ze aangebracht mogen worden . Het MB werd ook uitgevaardigd op 14 mei 2002 .

Welke omzendbrieven?
Tot slot richtte de minister van Mobiliteit en Vervoer een ministeriële omzendbrief aan de gewesten
en gemeenten die de wegen beheren . De omzendbrief vertrok ook op 14 mei 2002 .
In die omzendbrief gaf de minister van Mobiliteit en Vervoer de nodige uitleg bij de maatregel
en extra details over de verkeersborden . De omzendbrief bevatte ook aanbevelingen voor
het regelen van het verkeer in de betreffende straten, en riep de wegbeheerders op om de
schooldirecties te sensibiliseren om aan verkeersopvoeding te doen .
Wie plaatst de juiste borden op de juiste plaats?
Daarna was het aan de wegbeheerders om de juiste borden ook op de juiste plaats te installeren
en ervoor te zorgen dat de beslissing van de regering gerealiseerd werd .
Een ogenschijnlijk eenvoudige beslissing van de regering vraagt dus een nauwkeurige en intensieve
follow-up voordat ze in de praktijk gerealiseerd kan worden .
2. De federale regering bepaalt het politieke beleid van het land
Een belangrijk aspect van het beleid is het opstellen van de begroting . 49 Daaruit blijken immers
de politieke keuzes en prioriteiten van de regering . Een begroting is een raming van
de inkomsten en uitgaven van de federale staat . De begroting geldt telkens voor één jaar, en
moet ieder jaar worden goedgekeurd door de Kamer . Daartoe dient de regering bij de Kamer
een begrotingsontwerp in . Dat wordt samen met de beleidsnota’s 50 van de ministers en
staatssecretarissen besproken . In hun beleidsnota geven de ministers aan welk beleid ze het
volgende jaar willen voeren en welke middelen ze daarvoor willen inzetten . Uit de begroting
en de beleidsnota’s blijkt wat de regering wil doen om de economie te stimuleren, de armoede
te bestrijden, de sociale zekerheid veilig te stellen, de veiligheid te handhaven enzovoort .
Hoe werkt de federale regering?
Een regeringsploeg moet een beleid voeren en daarvoor de nodige beslissingen nemen . Een
groot deel van beleid wordt vastgelegd tijdens de wekelijkse vergaderingen van de regering
op de ministerraad . In de ministerraad zetelen alle ministers en meestal ook de staatssecretarissen
. De ministerraad vergadert in de regel eenmaal per week, op vrijdagmorgen om 10 uur, in
de ambtswoning van de premier (de “Wetstraat 16”) en onder zijn leiding .
De ministerraad legt de belangrijkste beslissingen vast: maatregelen die de regering zal nemen
naar aanleiding van actuele gebeurtenissen, de betrekkingen met het buitenland, wetsontwerpen
die bij het parlement ingediend zullen worden, de ontwerpen van koninklijk besluit
enzovoort .
Omwille van de samenhang binnen de regeringsploeg, die zo goed als altijd een coalitie is en
toch een coherent beleid moet voeren, beslist de ministerraad volgens de consensusprocedure:
er wordt beraadslaagd tot alle ministers overeenstemming bereiken . Zodra de beslissing
genomen is, zijn alle ministers solidair verantwoordelijk . Ze moeten naar buiten toe (bijvoorbeeld
in het parlement of tegenover de media) de beslissing mee verdedigen . Een minister
die zich niet bij een bereikte consensus kan neerleggen, neemt meestal ontslag . In mei 2003
kon minister Isabelle Durant (Ecolo) de beslissing van de ministerraad over de nachtvluchten
boven Brussel niet aanvaarden, en nam zij ontslag uit de regering .
49. Gedetailleerde informatie
over de federale begroting
vindt u op de website van de
Kamer via www.dekamer.be/.
50. Een federale ‘beleidsnota’
komt op het niveau van de
Vlaamse Regering overeen
met een ‘beleidsbrief’. De
beleidsnota’s van de federale
ministers en staatssecretarissen
worden jaarlijks bij de Kamer
ingediend
.
Module 4: Overheden en instellingen 213

214
4
51. Elke partij van de coalitie
heeft doorgaans één viceeersteminister.
De vice-eersteministers
zijn bevoegd voor
hun eigen beleidsdomein en
hebben daarnaast de taak
om, net als de eerste minister,
de andere beleidsdomeinen
te volgen en de eerste
minister te vervangen als hij
verhinderd is.
52. Programmatorische overheidsdiensten
(bijvoorbeeld
gelijkekansenbeleid, 51. Elke
partij van de coalitie heeft
doorgaans één vice-eersteminister.
De vice-eersteministers
zijn bevoegd voor hun eigen
beleidsdomein en hebben
daarnaast de taak om, net als
de eerste minister, de andere
beleidsdomeinen te volgen en
de eerste minister te vervangen
als hij verhinderd is.
De besprekingen binnen de regering zijn vertrouwelijk . Van de regeringsleden wordt volledige
discretie verwacht . Om het publiek te informeren over de genomen beslissingen, wordt
na afloop van de ministerraad gewoonlijk een persmap ter beschikking gesteld van de media .
Het is ook de gewoonte geworden dat de eerste minister en de betrokken ministers een persconferentie
houden .
Naast de wekelijkse ministerraad vergadert af en toe ook het kernkabinet . Het kernkabinet bestaat
uit de eerste minister en de vice-eersteministers . 51 Het is een informele vergadering die
vooral bijeenkomt om belangrijke politieke knopen te ontwarren .
Een minister werkt met medewerkers en met zijn administratie. De algemene manier van werken
in de federale regering stemt in grote lijnen overeen met die in de Vlaamse Regering . De federale
ministers en staatssecretarissen beschikken over een groot aantal administratieve diensten
om hun beleid voor te bereiden en uit te voeren, de vroegere ‘ministeries’ . Nu spreekt men van
federale overheidsdiensten (FOD’s) en programmatorische overheidsdiensten (POD’s) . 52
Daarnaast hebben alle regeringsleden een secretariaat, bestaande uit persoonlijk door hen
gekozen medewerkers . Zij staan hen bij op politiek vlak: ze onderhandelen namens de minister
of staatssecretaris, bereiden het antwoord op parlementaire vragen voor enzovoort . Sinds
de afschaffing van de kabinetten wordt het beleidsvoorbereidende werk voor een minister
verricht door een cel Beleidsvoorbereiding binnen de FOD’s en POD’s .

10. Samenwerking en conflict -
oplossing in het federale België
De federale overheid, de gemeenschappen en gewesten hebben elk hun eigen, exclusieve
beleidsdomein en kunnen elk hun eigen rechtsregels maken . Met andere woorden, elke materie
behoort slechts tot de bevoegdheid van één regelgever . Ook bestaat er geen hiërarchie
tussen een federale wet en een decreet of ordonnantie van een gemeenschap of gewest . De
drie beleidsniveaus zijn gelijkwaardig .
De verschillende overheden moeten de wettelijk vastgelegde bevoegdheidsverdeling respecteren
om niet in elkaars ‘vaarwater’ te komen en bevoegdheidsbetwistingen te vermijden . Ze
mogen ook geen beslissingen nemen die elkaars belangen kunnen schaden . Maar de precieze
verdeling van de bevoegdheden is niet altijd duidelijk en geeft soms aanleiding tot verwarring
. In de praktijk doen er zich dan ook regelmatig geschillen voor tussen de betrokken overheden
.
De wet tot bescherming van het mariene milieu bepaalt dat de federale overheid een risicoschip
naar een haven kan brengen . Maar de federale overheid heeft geen zeggenschap over
het toelaten van een schip tot een haven, want dat is een gewestelijke bevoegdheid . Het is dus
denkbaar dat de federale overheid een risicoschip naar een haven stuurt, waar dat schip vervolgens
geen toegang krijgt . Hoe kunnen de betrokken administraties een dergelijk probleem
oplossen? Welke instantie is bevoegd om een uitspraak te doen?
Sommige problemen hebben een impact op het grondgebied van verschillende gewesten
(bijvoorbeeld als de Waalse overheid laks optreedt tegen de vervuiling van de Maas, kan het
vervuilde Maaswater milieuproblemen veroorzaken in Vlaanderen) . Tot welke instantie kan de
benadeelde overheid, zich richten?
Om conflicten te voorkomen werden allerlei vormen van overleg en samenwerking wettelijk
vastgelegd . Om conflicten die zich toch voordoen te regelen, werden instellingen opgericht
die een uitspraak doen of die, via onderhandelingen, proberen om tot een vergelijk te komen .
Conflicten voorkomen
Elke overheid moet bij de uitoefening van haar bevoegdheden het principe van de federale
loyauteit respecteren . Dat principe werd in 1993 in de Grondwet (art . 143) vastgelegd, en betekent
dat alle overheden ‘loyaal’ moeten zijn tegenover de federale structuur van het land: ze
worden geacht om rekening te houden met elkaars wederzijdse belangen en geen beleidsdaden
te stellen of rechtsregels aan te nemen die de andere delen van de staat kunnen schaden .
Dat is het basisprincipe van de samenwerking tussen de verschillende overheden . Maar dat
principe is nogal abstract en moeilijk afdwingbaar . Daarom werden verschillende instellingen
en procedures in het leven geroepen om conflicten te voorkomen .
Module 4: Overheden en instellingen 215

216
4
53. Initiatieven die uitgaan
van volksvertegenwoordigers
(voorstellen van wet, decreet
of ordonnantie) moeten enkel
voor advies naar de Raad van
State als een derde van de
parlementsleden daarom verzoekt,
of als de meerderheid
van een taalgroep van een
parlement daarom verzoekt.
In de andere gevallen is dat
geen verplichting maar een
mogelijkheid.
54. De Raad van State bestaat
uit twee afdelingen
- de afdeling Bestuursrechtspraak,
die optreedt als
rechtscollege en een bindende
uitspraak kan doen bij
administratieve rechtshandelingen
(voor meer informatie
zie 11.2)
- de afdeling Wetgeving, een
adviesorgaan dat bevoegd
is om juridisch advies te
verlenen over ontwerpen of
voorstellen van wet, decreet
of ordonnantie, en ontwerpen
van uitvoeringsbesluiten.
Voorafgaand advies door de Raad van State
Alle regeringen 53 moeten elk voorontwerp van wet, decreet, ordonnantie en uitvoeringsbesluit
voorleggen aan de Raad van State, afdeling Wetgeving . 54 Die onderzoekt onder andere of
het initiatief strookt met de grondwettelijke bevoegdheidsverdeling .
Het advies van de Raad van State is echter niet bindend: de regering of het parlement zijn niet
verplicht om het advies te volgen . Maar meestal houden ze er wel rekening mee en passen
ze hun tekst aan dat advies aan . Op die manier werden al heel wat betwistingen vermeden .
Als echter de tekst niet aangepast wordt, dan kan de overheid die zich benadeeld acht (in dit
stadium, dus voordat het parlement het ontwerp of voorstel heeft goedgekeurd) het dossier eerst
nog aan het Overlegcomité voorleggen .
Het overlegcomité
Het Overlegcomité bestaat sinds 1980 . Het is een politiek orgaan dat samengesteld is uit een
gelijk aantal ministers van de federale regering en van de gemeenschaps- en gewestregeringen
. Er is ook een gelijk aantal Nederlandstalige en Franstalige ministers . In het Overlegcomité
proberen de ministers tot een consensus te komen . Er kan over elk politiek onderwerp overleg
worden gepleegd . Het Overlegcomité behandelt ook bevoegdheids- en belangenconflicten .
Het gebeurt frequent dat wetgevende initiatieven die aanleiding zouden kunnen geven tot
een betwisting, aan het Overlegcomité voorgelegd worden om de lont uit het kruitvat te
halen . Het Overlegcomité probeert binnen 40 dagen een oplossing te zoeken waar alle ministers
in het comité mee instemmen . Meestal wordt er rekening gehouden met een uitspraak
van het Overlegcomité .
Voorbeeld::
In april 2008 had de federale regering, in uitvoering van een Europese richtlijn, een btw-heffing
van 21 procent op de aankoop van gronden met nieuwbouw ingeschreven in een wetsontwerp
. Die nieuwe btw-regeling zou de bestaande Vlaamse registratierechten vervangen
en de federale schatkist heel wat inkomsten opleveren . Die aangekondigde maatregel stootte
echter op hevig Vlaams verzet en werd geagendeerd op het Overlegcomité . Het Overlegcomité
besliste om een advies te vragen aan de Europese Commissie . In afwachting daarvan
besloot de regering de maatregel uit het wetsontwerp te schrappen .
Maar de regering of het parlement kan ook beslissen het advies naast zich neer te leggen . Dan
is er wel het risico dat de bewuste wet of het decreet in geval van een bevoegdheidsovertreding
later vernietigd wordt door het Grondwettelijk Hof .
Samenwerking
Interministeriële conferenties
In de interministeriële conferenties maken de verschillende regeringen van het land beleidsafspraken
met elkaar over bepaalde beleidsdomeinen . Het is een forum waar ze proberen hun
beleidsbeslissingen op elkaar af te stemmen .

Voorbeelden:
De Interministeriële Conferentie Sociale Integratie en Sociale Economie moet ervoor zorgen dat
de maatregelen van de federale overheid en de gewesten en gemeenschappen om de armoede
te bestrijden, coherent zijn en elkaar niet overlappen .
Naar aanleiding van de vogelgriepcrisis in 2005 werd de Bijzondere Interministeriële Conferentie
Volksgezondheid georganiseerd tussen de federale overheid en de drie gewesten . Ze had tot
doel een gezamenlijke strategie te ontwikkelen om een vogelgriepepidemie te voorkomen
en, als ze toch zou uitbreken, te bestrijden . Er werden afspraken gemaakt voor een gecoördineerde
informatiecampagne voor de pluimveehouders en de rest van de bevolking .
Verplichte samenwerkingsprocedures
Er bestaan ook samenwerkingsprocedures waaraan de verschillende overheden zich moeten
houden . Soms kunnen ze maar een beslissing nemen, als er eerst een voorafgaand overleg of
een voorafgaand advies is geweest . Soms is zelfs een voorafgaand akkoord van een andere
overheid verplicht . Wordt die verplichting niet nagekomen, dan kan dat een grond zijn om
achteraf die rechtsregel te vernietigen .
Voorbeeld van overlegplicht:
Er is een overlegplicht tussen de gewestregeringen en de federale regering over de samenwerking
tussen enerzijds de maatschappijen voor stads- en streekvervoer en anderzijds de
spoorwegen . Bedoeling is de verschillende vormen van openbaar vervoer zo goed mogelijk
op elkaar af te stemmen .
Samenwerkingsakkoorden
De verschillende overheden kunnen ook vrijwillig samenwerkingsakkoorden met elkaar afsluiten,
om gezamenlijk bevoegdheden uit te oefenen, bepaalde diensten gezamenlijk op te
richten en te beheren .
Voorbeeld van een samenwerkingsakkoord:
Door een samenwerkingsakkoord tussen de Vlaamse overheid en het Waalse Gewest kunnen
Vlaamse gehandicapten terecht in Wallonië en omgekeerd . Wie ingeschreven is bij het Vlaams
Agentschap voor Personen met een Handicap (VAPH), kan onder bepaalde voorwaarden ook
gebruik maken van een voorziening in Wallonië . Die persoon hoeft zich daarvoor niet eerst in
te schrijven bij de Agence Wallonne pour l’Intégration des Personnes Handicapées . Hij moet
alleen aantonen waarom de Waalse voorziening beter geschikt is dan de Vlaamse (bijvoorbeeld
de Waalse voorziening is gemakkelijker bereikbaar, of haar aanbod sluit beter aan bij
de zorgvraag) .
Module 4: Overheden en instellingen 217

218
4
55. Individuele burgers moeten
kunnen aantonen dat hun
belangen geschaad zijn.
Conflicten regelen
Wat gebeurt er als er een conflict ontstaat tussen de verschillende overheden? De eerste
vraag is dan: welk soort conflict? In essentie kunnen zich twee soorten conflicten voordoen:
bevoegdheidsconflicten en belangenconflicten .
Bevoegdheidsconflicten
Er is sprake van een bevoegdheidsconflict als een overheid een beleidsbeslissing neemt of
regelgeving goedkeurt die tot het bevoegdheidsdomein van een andere overheid behoort .
Als het Vlaams Parlement een decreet zou goedkeuren in verband met de sociale zekerheid,
dan overtreedt het de grondwettelijke bevoegdheidsverdeling, want sociale zekerheid is een
federale bevoegdheid . Als de Kamer van Volksvertegenwoordigers een wet zou uitvaardigen
in verband met het plaatsen van windmolens om elektriciteit op te wekken, dan zou er ook
sprake zijn van een schending van de bevoegdheidsverdeling, want energie is een gewestelijke
bevoegdheid .
Regeling van bevoegdheidsconflicten door het Grondwettelijk Hof
Bij een bevoegdheidsconflict gaat het om een juridisch conflict en komt de zaak voor een rechtbank:
het Grondwettelijk Hof . Het Grondwettelijk Hof werd samen met de gemeenschappen
en gewesten opgericht om uitspraak te kunnen doen bij conflicten tussen de rechtsregels van
de verschillende overheden . Er bestaat namelijk geen hiërarchie tussen die rechtsregels, vandaar
de noodzaak van een onafhankelijk orgaan (een soort scheidsrechter) dat een bindende
uitspraak kan doen . Het Grondwettelijk Hof is samengesteld uit twaalf leden . De helft ervan
zijn juristen, de andere helft gewezen politici .
Het Grondwettelijk Hof treedt maar op als een zaak wordt voorgelegd . Als een parlement een
rechtsregel zou goedkeuren die buiten zijn bevoegdheden valt, dan kunnen overheden (of
sinds 1989 ook individuele burgers 55 ) die rechtsregel aanvechten bij het Grondwettelijk Hof .
Als het Grondwettelijk Hof daarop ingaat, wordt de aangevochten rechtsregel vernietigd .
Belangenconflicten
Er is sprake van een belangenconflict als een overheid zich benadeeld acht door een beslissing
van een andere overheid, ook al blijft laatstgenoemde strikt binnen haar bevoegdheden . Er
is in dat geval geen sprake van een juridisch maar van een politiek probleem . Het wordt niet
opgelost door een rechtbank maar via politieke dialoog . Dat gebeurt in de Senaat en in het
Overlegcomité .

Voorbeeld:
Begin 2009 kondigde de federale regering maatregelen aan om de bestaande banenplannen
te hervormen . Het geld voor doelgroepen, zoals jongeren en 50-plussers, zou worden
gebruikt voor andere lastenverlagingen . Concreet zou dat betekenen dat bv . de loonlastenvermindering
voor de tewerkstelling van 50-plussers afgeschaft wordt .
De Vlaamse minister van Werk verzette zich tegen die federale maatregel, omdat die in volle
crisis de tewerkstelling van 50-plussers ineens duurder zou maken . De inspanningen van de
Vlaamse Regering om meer 50-plussers aan een job te helpen, zouden daardoor teniet worden
gedaan .
Het Vlaams Parlement volgde de Vlaamse Regering in haar protest en riep een belangenconflict
in . De federale regering schrapte de omstreden maatregelen over de banenplannen
(voorlopig) .
Als het Overlegcomité geen consensus bereikt, blijft het conflict onbeslecht . Belangenconflicten
kunnen dus alleen worden opgelost als er een wil tot overleg en samenwerking bestaat .
Bevoegdheidsconflict Belangenconflict
Juridisch conflict Politiek conflict
Raad van State of Overlegcomité
Grondwettelijk Hof
Module 4: Overheden en instellingen 219

220
4
56. Site van de federale ombudsdienst:www.mediateurfederal.be/
Site van de Vlaamse ombudsdienst:www.vlaamseombudsdienst.be/
11. Rechtsbescherming tegen
de overheid
Een basisprincipe van de democratische rechtsstaat is dat de burger beschermd moet worden
tegen mogelijke willekeur en discriminatie van de overheid . Een overheid kan maatregelen nemen,
rechtsregels maken of beleidsdaden stellen die goed bedoeld zijn, maar bepaalde burgers
ongewild schade berokkenen . Het kan gebeuren dat een burger bij een overheidsdienst
niet de dienstverlening heeft gekregen waar hij recht op heeft .
Wat kan een burger dan doen als hij zich benadeeld acht? Hoe moet hij zich verweren als hij
door een overheidsdienst onheus behandeld wordt? Kan hij een overheidsbeslissing aanvechten?
En bij welke instantie?
ombudsdiensten
Wie zich benadeeld acht, moet eerst proberen om de klacht rechtstreeks met de betrokken
overheidsdienst op te lossen . Als hij daar geen genoegdoening krijgt, kan hij eventueel met zijn
klacht terecht bij een ombudsdienst . De belangrijkste taak van een ombudsdienst is immers
het behandelen van klachten van de burger over de werking van de administratie . Ombudsdiensten
zijn echter ‘tweedelijnsdiensten’ . Dat betekent dat de betrokkene eerst zelf al contact
moet hebben gehad met de overheidsdienst waarover hij een klacht indient . Dat wordt het
‘kenbaarheidsbeginsel’ genoemd: de klacht moet al bekend zijn bij de ‘aangeklaagde’ dienst .
Op verschillende bestuursniveaus werden al initiatieven genomen om een ombudsman of
ombudsvrouw aan te stellen . Dat is bij zowel de federale overheid als de Vlaamse overheid 56
het geval . Ook heel wat gemeenten hebben een ombudsdienst . Ook bij overheidsorganisaties
als De Post en de NMBS is een ombudsdienst actief .
Een van de fundamentele kenmerken van ombudsdiensten is hun onafhankelijkheid . Dat wil
zeggen dat zij niet onder de voogdij vallen van de instanties die hen hebben opgericht .
Ombudsdiensten zijn niet bevoegd om in een klachtdossier beslissingen af te dwingen of een
vonnis of arrest te vellen zoals een rechtbank . Ze kunnen alleen bemiddelend optreden tussen
de burger en de administratie waarover de burger een klacht heeft . Heel wat klachten
zijn daardoor al tot een oplossing gebracht, zo blijkt uit bijvoorbeeld de jaarverslagen van de
Vlaamse Ombudsdienst .
Als een ombudsdienst een klacht behandelt, probeert hij niet alleen te bemiddelen in dat ene
klachtdossier . Vaak worden er ook structurele problemen zichtbaar die ‘dossieroverschrijdend’
zijn . De ombudsman moet dan, op grond van zulke bevindingen, aanbevelingen formuleren
om de dienstverlening van de overheidsdiensten te verbeteren . Die aanbevelingen zijn echter
niet afdwingbaar, maar doordat ze ook openbaar gemaakt worden via jaarverslagen, gaat er
toch een moreel gezag van uit en blijken ze wel een impact te hebben op de concrete werking

van de betrokken overheidsdiensten .
De burger krijgt niet automatisch voldoening als hij zich tot de betrokken administratie wendt
of een beroep doet op een ombudsdienst . Maar in het administratief recht bestaan er nog allerlei
andere beroepsprocedures waar de burger gebruik van kan maken als hij zich benadeeld
acht . Voor sommige beroepsprocedures bestaan er speciale rechtscolleges . Zo kan bijvoorbeeld
de deputatie van een provincie optreden als een rechtscollege bij klachten in verband
met wangedrag van OCMW-ambtenaren of -raadsleden . Voor sommige schadegevallen kan
een burger bij een gewone rechtbank een klacht indienen tegen de staat .
De Raad van State 57
De hoogste administratieve rechtbank van het land is de Raad van State .
De Raad van State bestaat uit twee afdelingen:
• de afdeling Wetgeving, die juridisch advies geeft aan de regeringen en parlementen bij
de voorbereiding van hun wetten, decreten en besluiten;
• de afdeling Bestuursrechtspraak, die optreedt als rechtscollege .
De afdeling Bestuursrechtspraak is bevoegd om ‘administratieve rechtshandelingen’ te vernietigen
en te schorsen . Administratieve rechtshandelingen zijn bindende beslissingen van de
uitvoerende macht 58 , dus van de federale regering, de gewest- en gemeenschapsregeringen,
de ministers, de provincies en de gemeenten . Het gaat dus om KB’s, MB’s, ministeriële omzendbrieven,
beslissingen van deputaties en van colleges van burgemeester en schepenen .
De Raad van State kan ook arresten vellen over beslissingen van openbare diensten zoals de
VRT en de NMBS, over geschillen in verband met beslissingen van examencommissies enzovoort
.
Wetten, decreten en ordonnanties zijn geen ‘administratieve rechtshandelingen’ en kunnen
bijgevolg niet door de Raad van State worden vernietigd .
Wanneer kan een ‘administratieve rechtshandeling’ worden vernietigd?
De Raad van State kan een ‘administratieve rechtshandeling’ vernietigen:
• als ze in strijd is met een hogere rechtsnorm (de Grondwet, een wet, een decreet, een
Europese richtlijn);
• als de betrokken overheid niet bevoegd was om die beslissing te nemen;
• als de betrokken overheid een procedurefout heeft gemaakt .
Voorbeeld: een ambtenaar kan vragen dat een tuchtsanctie wordt vernietigd als hij, in
strijd met het reglement, niet werd gehoord of als bij de beslissing onaanvaardbare
motieven hebben doorgewogen .
De Raad van State kan alleen een ‘administratieve rechtshandeling’ vernietigen als een burger,
een rechtspersoon (vennootschap, vzw enzovoort) of een overheidsinstantie dat vraagt . De
Raad van State zal dus nooit uit zichzelf een overheidsbeslissing vernietigen . Als de Raad van
57. http://raadvst-consetat.
fgov.be
58. Door een wetswijziging
in mei 1999 is de Raad van
State wel bevoegd om
administratieve handelingen
van parlementen m.b.t.
overheidsopdrachten en het
niet-politieke personeel te
vernietigen.
Module 4: Overheden en instellingen 221

222
4
59. www.arbitrage.be
State een arrest velt waarin een overheidsbeslissing wordt vernietigd, heeft dat arrest terugwerkende
kracht tot op de datum waarop die overheidsbeslissing werd genomen .
Wanneer kan een ‘administratieve rechtshandeling’ worden geschorst?
Een proces bij de Raad van State kan lang aanslepen . Gemiddeld duurt dat 2,5 jaar . Ondertussen
kan een administratieve rechtshandeling iemand ernstig of zelfs onherstelbaar schaden .
Als de benadeelde dat kan aantonen, kan de Raad van State die beslissing schorsen . Dat gebeurt
in administratief kort geding . De rechtshandeling blijft nog bestaan – ze is immers nog
niet vernietigd – maar mag niet worden toegepast zolang de Raad van State geen definitieve
uitspraak heeft gedaan .
Voorbeeld:
Een gemeentebestuur beslist om een bouwvergunning toe te kennen aan een fabriek . De
fabriek zal opgetrokken worden dicht bij een woonkern met honderden gezinnen . De buurtbewoners
zijn van oordeel dat die bouwvergunning onwettig is omdat er geen rekening is
gehouden met een bezwarend milieurapport . Ze vrezen dat de fabriek ongehinderd kankerverwekkende
stoffen zal uitstoten en veel geur- en geluidshinder zal veroorzaken . Ze dienen
bij de Raad van State een verzoek in tot vernietiging van die bouwvergunning, en vragen ook
om de bouwvergunning voorlopig te schorsen tot er een definitieve beslissing is genomen .
Als de Raad van State ingaat op het verzoek tot schorsing, mag de fabriek de bouwwerken niet
starten, ook al heeft ze een geldige bouwvergunning .
Het Grondwettelijk Hof 59
De bevoegdheid van het Grondwettelijk Hof lijkt op die van de Raad van State . Het Hof kan ook
rechtsregels vernietigen . Het verschil ligt in de aard van de rechtsregels:
• de Raad van State kan zich alleen uitspreken over administratieve rechtshandelingen
van de uitvoerende macht ;
• Het Grondwettelijk Hof kan zich alleen uitspreken over wetten, decreten en ordonnanties
(dus rechtsregels van de wetgevende macht) .
Het Grondwettelijk Hof is belangrijk voor de bescherming van de fundamentele rechten en
vrijheden van de individuele burgers . Onze Grondwet omschrijft deze rechten en vrijheden in
verschillende artikelen .
• artikel 8 tot en met 32 . Het gaat hier bijvoorbeeld over gelijke rechten voor mannen en
vrouwen, stemrecht voor burgers van de Europese Unie, rechten over privé-eigendom,
vrijheid van meningsuiting, godsdienstvrijheid, persvrijheid, rechten over sociale zekerheid
enzovoort;
• artikel 170, dat bepaalt dat de belastingen alleen door de verkozen organen (d .w .z . parlementen,
provincieraden en gemeenteraden) ingevoerd kunnen worden;
• artikel 172, dat betrekking heeft op het gelijkheidsbeginsel in belastingszaken;
• artikel 191, dat handelt over het gelijkheidsbeginsel voor vreemdelingen .
Wanneer een wet, een decreet of een ordonnantie in srijd is met een van die grondswetsartikelen,
dan kan het Grondwettekijk Hof die rechtsregels vernietigen . Het Grondwettelijk Hof

kan echter nooit uit eigen beweging een arrest vellen . Het kan alleen een uitspraak doen over
kwesties die aan het Hof werden voorgelegd .
De verschillende regeringen en de verschillende parlementen (op voorwaarde dat twee derde
van de verkozenen daarom vragen) kunnen een beroep indienen om een wet, decreet of ordonnantie
te vernietigen . Maar ook personen, bedrijven en organisaties kunnen dat doen, als
ze aantonen dat ze een belang hebben bij de nietigverklaring . Ze moeten kunnen bewijzen
dat ze een concreet nadeel ondervinden door de bestreden rechtsregel .
Module 4: Overheden en instellingen 223

224
4
60. www.europa.eu.int
12. De Europese Unie 60
ontstaansgeschiedenis van de Europese
Unie
De Europese geschiedenis is er een van een eindeloze reeks oorlogen, afgewisseld met
wapenstilstanden . In de 19e en 20e eeuw werden de internationale betrekkingen tussen de
nationale staten overheerst door de gedachte van soevereiniteit van elke natie . De machtige
Europese staten bestreden elkaar om de overheersing van de handel, de industrie, de kolonies .
Desnoods werd die strijd op het slagveld gevoerd .
Na de verschrikking van de Tweede Wereldoorlog lag Europa in puin . De bevolking snakte naar
vrede . Europa moest heropgebouwd worden en een aantal filosofen, intellectuelen en politieke
leiders hadden daarbij een heel nieuw project voor ogen: een Europa van vrede en samenwerking,
gebaseerd op nieuwe rechtsregels. Het idee was gegroeid dat conflicten die ontstonden
uit nationalisme, alleen vermeden kunnen worden door dat nationalisme te overstijgen, door
een structuur te bouwen die over de nationale grenzen heen ging . Het idee was niet nieuw,
maar maakte nu meer kans dan ooit .
Een extra stimulans voor een nieuwe samenwerkingsvorm in Europa werd gegeven door de
Verenigde Staten . Voor de wederopbouw kreeg Europa financiële hulp van de Verenigde Staten
met het zogenaamde Marshallplan . De VS hadden zelf ook baat bij die hulp, het leverde
hun immers een nieuwe afzetmarkt . Met het Marshallplan wilden de VS ook voorkomen dat
het communisme verder voet aan de grond zou krijgen in West-Europa . De VS eisten dat de
Marshallhulp werd verdeeld in onderling overleg tussen de West-Europese landen . De Oost-
Europese landen vielen door de afspraken van de Conferentie van Jalta (1945) onder de Sovjet-
Russische invloedzone . Dat was meteen ook het begin van de Koude Oorlog .
Een andere concrete stap naar samenwerking was een nieuw conflict tussen Frankrijk en
Duitsland in 1948 . Frankrijk wilde bescherming tegen een mogelijke nieuwe Duitse dreiging
en eiste controle over de kolen- en staalindustrie in het Ruhrgebied . Duitsland verzette zich
tegen een Franse controle . Robert Schuman, de Franse minister van Buitenlandse Zaken, deed
een tegenvoorstel . De Franse en Duitse kolen- en staalindustrie zou onder gemeenschappelijk
toezicht komen en niet langer afhankelijk zijn van nationale overheden . De bedoeling was een
gemeenschappelijke politiek uit te werken voor de kolen- en staalindustrie . In heel Europa
verkeerden die industrieën toen in een diepe crisis . België, Luxemburg, Nederland en Italië
werden uitgenodigd om mee in de boot te stappen . Zij sloten zich bij het Schumanplan aan .
In 1951 werd zo het eerste Europese samenwerkingsverband opgericht: de Europese Gemeenschap
voor Kolen en Staal (EGKS) . Voor het eerst in de geschiedenis stonden zes Europese staten
een deeltje van hun soevereiniteit permanent af aan een supranationale instelling .
Met de verdragen van Rome (1957) werden de Europese Economische Gemeenschap (EEG) en
Euratom opgericht . Laatstgenoemde had als bedoeling de inspanningen op het gebied van

de productie van kernenergie te bundelen . Met het Fusieverdrag van 1967 kregen de EGKS,
de EEG en Euratom gemeenschappelijke instellingen . Vanaf dat moment spreken we over de
Europese Gemeenschap.
Uitbreiding
In 1973 traden Groot-Brittannië, Ierland en Denemarken tot de EEG toe . Griekenland werd lid
in 1981 . Spanje en Portugal sloten zich aan in 1986 . Oostenrijk, Finland en Zweden traden toe
in 1995 . De Europese Unie kende een grote uitbreiding in 2004, toen tien nieuwe staten lid
werden: Cyprus, Estland, Hongarije, Letland, Litouwen, Malta, Polen, Slowakije, Slovenië en
Tsjechië . In 2007 volgden Bulgarije en Roemenië . Ook Kroatië en Turkije hebben het lidmaatschap
aangevraagd, en de voormalige Joegoslavische republiek Macedonië heeft het statuut
van kandidaat-lidstaat . Andere potentiële kandidaat-lidstaten zijn Albanië, Bosnië en
Herzegovina, Montenegro en Servië . Op dit ogenblik (juni 2009) telt de Europese Unie dus
27 leden . Er wonen 493 miljoen mensen in de Europese Unie (cijfergegevens 2006) . Ter vergelijking:
in de VS wonen er ongeveer 300 miljoen en in Rusland iets meer dan 140 miljoen
mensen .
Door de vele verdragen is de EU complex en moeilijk te begrijpen . Daarom besloten de
staatshoofden en regeringsleiders in juni 2004 om een nieuw verdrag te sluiten, dat de naam
Europese Grondwet kreeg . In deze Grondwet wordt uiteengezet wat de Unie is, hoe besluiten
worden genomen en wie waarvoor verantwoordelijk is . De Grondwet kwam echter te vroeg
en werd o .a . in Frankrijk en Nederland afgewezen in een referendum . Ondertussen blijft de
Europese Unie functioneren op basis van het laatste geratificeerde Verdrag, het Verdrag van
Nice (2003) .
Het Verdrag van lissabon
Na de afwijzing van de Europese Grondwet door Nederland en Frankrijk in 2005 volgden enkele
jaren van bezinning en intensieve onderhandelingen tussen de lidstaten van de EU, wat
uitliep op het Verdrag van Lissabon . Dat werd op de Europese Top van 13 december 2007
door de staatshoofden en regeringsleiders ondertekend . Het Verdrag komt in de plaats van
de Europese Grondwet en heeft als doel de EU democratischer, doorzichtiger en efficiënter
bestuurbaar te maken .
De nadruk ligt meer op actuele problemen als klimaatverandering, het energievraagstuk,
duurzame ontwikkeling en veiligheid . Er komt ook verandering in de besluitvormingsprocedures:
bijvoorbeeld op het vlak van immigratie- en asielbeleid, criminaliteitsbestrijding en justitiële
samenwerking, zal het veto van de Raad van de Europese Unie plaats maken voor het
stemmen met gekwalificeerde meerderheid (zie verder) .
Verder bepaalt het Verdrag dat de Europese Commissie wordt afgeslankt . Het aantal leden
wordt teruggebracht tot twee derde van het aantal lidstaten . Bij het huidige aantal komt dat
neer op 18 commissarissen . Er komt een Hoge Vertegenwoordiger van de Unie voor Buitenlandse
Zaken en Veiligheidsbeleid die de huidige Hoge Vertegenwoordiger en de Eurocommissaris
voor Buitenlandse Zaken vervangt .
Het aantal zetels in het Europees Parlement mag niet meer dan 750 bedragen . Het Europees
Parlement krijgt ook meer te zeggen . Wat betreft landbouw, structuurfondsen, handelsbe-
Module 4: Overheden en instellingen 225

226
4
61. Gedetailleerde informatie
over het Verdrag van Lissabon
vindt u o.a. via http://europa.
eu/lisbon_treaty/index_nl.htm
62. Supranationaal : afstaan
van nationale soevereiniteit
aan onafhankelijke instellingen.
63. Intergouvernementeel :
behoud van nationale soevereiniteit,
bijvoorbeeld via
vetorecht.
leid en deels justitie, migratie en politiezaken zal het Europees Parlement medebeslissingsbevoegdheid
hebben . Dat wil zeggen dat het ook op die terreinen net zoveel te zeggen krijgt als
de Raad van de Europese Unie, en voorstellen kan blokkeren . 61
De Europese instellingen zijn supranationaal 62 en intergouvernementeel 63
De oorspronkelijke oprichters van de EGKS, onder meer de toenmalige Franse minister van
Buitenlandse Zaken, Robert Schuman, hadden een soort Verenigde Staten van Europa voor
ogen . De eerste samenwerkingsverbanden kwamen van een generatie die aan den lijve had
ondervonden wat internationale onveiligheid en instabiliteit betekenden en hoe belangrijk
vrijheid, beschaving en een internationale rechtsorde konden zijn . Of de huidige Europese
leiders ook in dat perspectief denken en handelen, is niet zo zeker .
Bij het proces van Europese eenmaking hebben altijd twee visies met elkaar gebotst:
• Enerzijds is er de visie om van Europa een echte supranationale instelling te maken . In
die visie zouden de lidstaten een deel van hun bevoegdheden afstaan aan Europa en
zou er geleidelijk een federaal Europa ontstaan . Dat zou dan betekenen dat over de
Europese bevoegdheden een rechtstreeks verkozen parlement beslissingen neemt en
regelgeving maakt, dat een Europese regering die uitvoert en dat er een rechterlijke
macht waakt over de toepassing van de regels .
• Anderzijds houden heel wat lidstaten vast aan hun nationale macht en willen ze een
voet tussen de deur houden . Ze willen vermijden dat Europa beslissingen neemt tegen
hun wil (en hun belangen) en verkiezen daarom een model van intergouvernementele
samenwerking.
Die twee visies zijn ook terug te vinden in de structuur van de Europese instellingen en de
manier waarop de beslissingen worden genomen .

Wat doet de Europese Unie?
De EU is actief op een groot aantal beleidsterreinen waar haar optreden voor de lidstaten nuttig
is: economisch, sociaal, regelgevend en financieel . Die omvatten:
• een solidariteitsbeleid (ook wel cohesiebeleid genoemd) om de interne markt verder
tot stand te brengen, ongelijkheid weg te werken ten behoeve van regio’s met een ontwikkelingsachterstand,
de werkgelegenheid te bevorderen en de sociale omstandigheden
in Europa te verbeteren;
• een innovatiebeleid, dat ervoor zorgt dat de nieuwste technologieën beschikbaar zijn op
terreinen zoals milieubescherming, gezondheid, onderzoek en ontwikkeling en energie .
De EU financiert die maatregelen met een jaarlijks budget van meer dan 120 miljard euro,
dat voornamelijk van de lidstaten afkomstig is . Dat bedrag vertegenwoordigt maar een klein
stukje van de collectieve rijkdom van de Europese Unie (maximaal 1,24 procent van het bruto
binnenlands product van al haar lidstaten samen) .
Internationale invloed
De Europese Unie speelt internationaal een belangrijke rol . Als belangrijke handelsmacht in de
wereld wendt de EU haar invloed aan om regels op te stellen voor de wereldhandel . De beste
manier om het ontstaan van conflicten te voorkomen, is immers door meer welvaart te creëren
in de wereld . Zo neemt de EU bijvoorbeeld namens de lidstaten deel aan de vergaderingen
van de Wereldhandelsorganisatie . Ook verleent ze nu al meer humanitaire hulp en ontwikkelingshulp
dan wie ook .
De EU heeft militaire missies en politiemissies gestuurd naar onder andere de Balkan, waar een
EU-vredesmacht de NAVO-troepen heeft vervangen . Deze werkzaamheden maken deel uit
van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid van de EU . De EU toont ook een
bijzondere interesse voor hulp aan haar buren in het oosten (van de voormalige Sovjet-Unie)
en het zuiden (het Middellandse Zeegebied) .
Toch moet de internationale invloed van de EU ook gerelativeerd worden . De EU is intern te
verdeeld . Tussen de 27 lidstaten zijn er te veel meningsverschillen over belangrijke kwesties
zoals bv . het buitenlands en veiligheidsbeleid . Daardoor spreekt de EU niet met één stem in de
verschillende wereldfora zoals de VN, het IMF en de G20 .
Een oorzaak moet gezocht worden in de zogenaamde unanimiteitsregel . Die bepaalt dat voor
belangrijke beleidskwesties alle 27 lidstaten het eens moeten zijn voordat er een beslissing
kan worden genomen . Dat vertraagt aanzienlijk de besluitvorming en wat dan uiteindelijk
overeengekomen wordt, is vaak een vaag compromis .
In een steeds meer geglobaliseerde wereld vergen problemen zoals de financiële crisis en milieuvraagstukken
een mondiale aanpak . De EU zou meer slagkracht hebben als ze met één
stem naar buiten zou komen op het internationale forum .
Module 4: Overheden en instellingen 227

228
4
Drie pijlers
Strikt genomen bestaat er nog altijd een onderscheid tussen de Europese Gemeenschap (EG)
en de Europese Unie (EU) . De EG werd opgericht om een gemeenschappelijke economische
markt tot stand te brengen . De EG is dus hoofdzakelijk gericht op economische integratie: vrij
verkeer van personen, goederen, diensten en kapitaal .
In het verdrag van Maastricht in 1992 werd de EG omgevormd tot een Europese Unie . De bevoegdheden
van de EU werden veel ruimer dan die van de EG . De EU heeft drie pijlers:
De eerste pijler: het economische en monetaire beleid (de bevoegdheden van de EG)
Hieronder vallen de landbouw, de handel, het vervoer, het concurrentiebeleid, de consumentenbescherming,
de hulp aan de regio’s, het milieu, de ontwikkelingssamenwerking enzovoort .
Intussen maken ook het visum-, asiel- en immigratiebeleid deel uit van deze eerste pijler .
Beslissingen worden in de eerste pijler genomen met eenparigheid van stemmen of met een
gekwalificeerde meerderheid (zie ook, Raad van de Europese Unie, Stemmingssysteem) .
De tweede pijler: het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid en het Europees
veiligheids- en defensiebeleid
De lidstaten bundelen hun krachten voor de versterking van de Europese en internationale
veiligheid, en om bij internationale kwesties met één stem te kunnen spreken . De coördinatie
van humanitaire operaties en vredesoperaties in conflictgebieden maakt hier deel van uit .
De beslissingsmacht over dit beleid ligt nog steeds bij de lidstaten . Beslissingen kunnen enkel
met eenparigheid van stemmen genomen worden . De lidstaten hebben m .a .w . een vetorecht
.
De derde pijler: justitie en binnenlandse zaken
De politiekorpsen van de lidstaten werken samen in de bestrijding van terrorisme, georganiseerde
misdaad, drugshandel en mensenhandel . Op het vlak van justitie bestaat er een wederzijdse
erkenning van vonnissen, een Europees aanhoudingsbevel en procedures van uitlevering
tussen lidstaten . Beslissingen worden in de derde pijler genomen met eenparigheid van
stemmen .
Instellingen en andere organen van de
Europese Unie
De EU is geen federatie zoals de Verenigde Staten . Ze is ook geen organisatie voor samenwerking
tussen regeringen, zoals de Verenigde Naties . Eigenlijk is ze uniek . De landen die deel uitmaken
van de EU, blijven onafhankelijke en soevereine naties die hun soevereiniteit bundelen
om zo een macht en invloed in de wereld te verwerven die geen van hen alleen zou hebben
gehad .
Het bundelen van soevereiniteit betekent in de praktijk dat de lidstaten sommige besluitvormingsbevoegdheden
overdragen aan de gemeenschappelijke instellingen . Op die manier
worden beslissingen over specifieke onderwerpen van gemeenschappelijk belang en op
Europees niveau genomen .

Bij het besluitvormingsproces van de EU zijn drie belangrijke instellingen betrokken: de Raad
van de Europese Unie, de Europese Commissie en het Europees Parlement . Die ‘institutionele driehoek’
brengt het beleid en de regelgeving tot stand die in de hele EU van toepassing zijn .
Twee andere instellingen spelen een belangrijke rol: het Hof van Justitie zorgt ervoor dat de
Europese regelgeving wordt nageleefd, en de Rekenkamer controleert de financiering van de
activiteiten van de EU .
Naast die instellingen beschikt de EU over een aantal raadgevende organen: het Europees
Economisch en Sociaal Comité (dat het maatschappelijk middenveld en de sociale partners
vertegenwoordigt) en het Comité van de Regio’s (dat de regionale en lokale overheden vertegenwoordigt)
. Daarnaast maken er ook een aantal financiële organen deel uit van de EU:
De Europese Investeringsbank (die investeringsprojecten van de EU en KMO’s financiert) en de
Europese Centrale Bank (die verantwoordelijk is voor het Europese monetaire beleid) .
Bovendien heeft de EU een aantal gespecialiseerde agentschappen opgericht om specifieke
technische, wetenschappelijke of beheerstaken te verrichten . Meer informatie over die agentschappen
vindt u via http://europa .eu/institutions/index_nl .htm (16-03-2009) .
Bovengenoemde EU-instellingen en EU-organen worden hierna uitvoeriger besproken .
De Raad van de Europese Unie 64
De Raad van de Europese Unie – vroeger bekend als de Raad van Ministers – is het belangrijkste
beslissingsorgaan van de EU . De Raad bestaat uit 27 ministers van de nationale regeringen
van alle EU-landen . De Raad bestaat niet uit ‘Europese ministers’ maar uit 27 ‘nationale ministers’
. Elke minister vertegenwoordigt uitdrukkelijk zijn of haar eigen land, en is gemachtigd
om zijn of haar land te binden . Met andere woorden, de handtekening van de minister is de
handtekening van zijn gehele nationale regering . Elke minister kan alleen ter verantwoording
worden geroepen door zijn of haar parlement . Wat de Raad beslist, is dus niet geïnspireerd
door een soort Europees regeerakkoord of regeringsprogramma . Dat is er niet . De beslissingen
van de Raad zijn vaak het resultaat van uitputtende marathononderhandelingen, waar
elke minister tot op het laatste moment probeert om standpunten van zijn of haar land te
doen zegevieren .
De Raad komt bijeen in verschillende samenstellingen, naargelang de te behandelen onderwerpen
. Zo kunnen de nationale of regionale ministers van Financiën, Economische Zaken of
Landbouw bijeenkomen . Tijdens die vergadering trachten de ministers overeenstemming te
bereiken over de voorstellen van de Europese Commissie .
De Raad vervult zes essentiële taken
1. De Europese wetgeving vaststellen
Het merendeel van de EU-wetgeving wordt gezamenlijk vastgelegd door de Raad en het
Europees Parlement .
64. http://europa.eu/institutions/inst/council/index_nl.htm
Module 4: Overheden en instellingen 229

230
4
65. De EU ondernam bijvoorbeeld
in 2003 een militaire
operatie (codenaam Artemis)
in de Democratische Republiek
Congo, en in 2004 een
vredeshandhavingsoperatie
(codenaam Althea) in Bosnië.
2. Het algemeen economisch beleid van de lidstaten coördineren
De EU-landen willen meer banen scheppen en hun onderwijssystemen, gezondheidszorg
en socialezekerheidsstelsels verbeteren . Hoewel alle EU-landen op die terreinen voor hun
eigen beleid verantwoordelijk zijn, kunnen ze overeenstemming bereiken over gemeenschappelijke
doelstellingen en van elkaars ervaringen leren wat het best werkt .
Die coördinatie wordt behartigd door de ministers van Economie en Financiën, die samen
de ECOFIN-Raad (Economische en Financiële Zaken) vormen .
3. Internationale overeenkomsten sluiten
Het betreft overeenkomsten tussen de EU en derde landen, en met internationale organisaties
. Die overeenkomsten kunnen betrekking hebben op diverse terreinen: handel, ontwikkelingssamenwerking,
textiel, visserij, wetenschap en technologie enzovoort .
De Raad kan ook overeenkomsten sluiten tussen de EU-landen zelf, bijvoorbeeld op het
vlak van belastingen en vennootschapsrecht .
4. De begroting van de EU vastleggen
De jaarlijkse begroting van de EU wordt gezamenlijk door de Raad en het Europees Parlement
vastgelegd .
5. Het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid ontwikkelen
Buitenlands beleid, veiligheid en defensie blijven evenwel onder de bevoegdheid van de
nationale regeringen van de lidstaten . Op die terreinen hebben de lidstaten hun soevereiniteit
niet gebundeld . Maar ze streven ernaar om hun beleid op elkaar af te stemmen . De
Raad is het belangrijkste forum waarop die intergouvernementele samenwerking ter tafel
komt .
De Raad besliste ook om een ‘Snelle Interventiemacht’ op te richten, om doeltreffender te
reageren op internationale crisissen . Die strijdkrachten blijven echter onder hun nationale
commando staan, en hun rol is beperkt tot humanitaire taken en vredeshandhaving . 65
6. Samenwerking in strafzaken tussen nationale rechtbanken en politie coördineren
Aangezien de EU-burgers vrij mogen kiezen in welk EU-land zij wonen en werken, zouden
ze overal in de EU gelijke toegang moeten hebben tot de burgerlijke rechtspraak . Daarom is
er een samenwerking tussen de nationale gerechten tot stand gekomen . Bijvoorbeeld een
in een EU-land uitgesproken vonnis inzake echtscheiding of voogdijschap over een kind
moet in alle andere EU-landen worden erkend .
Er is ook een internationale samenwerking gegroeid tussen de nationale gerechten, politie-,
douane- en immigratiediensten voor de bestrijding van de grensoverschrijdende criminaliteit
.
De Europese Raad of de ‘Europese Top’
Als de Raad van de Europese Unie op het niveau van de staatshoofden en regeringsleiders
bijeenkomt, wordt hij de Europese Raad genoemd . Ook de Commissievoorzitter maakt er deel

van uit .
De Europese Raad komt vier maal per jaar bijeen . Het voorzitterschap berust bij de president
of eerste minister van het land dat op dat moment voorzitter is van de Raad van de Europese
Unie . Het voorzitterschap wordt bij toerbeurt voor zes maanden uitgeoefend .
De Europese Raad speelt een cruciale sturende rol en is het hoogste beslissingsorgaan van de
Europese Unie . Daarom wordt die bijeenkomst in de media ook wel ‘Europese top’ genoemd .
De Europese Raad neemt de belangrijkste beleidsinitiatieven van de Unie en heeft de bevoegdheid
om moeilijke zaken op te lossen waarover de ministers (in de Raad van de Europese
Unie) het niet eens worden . Er wordt uitsluitend bij eenparigheid beslist . De Europese Raad
behandelt ook dringende internationale kwesties in het kader van het gemeenschappelijk
buitenlands en veiligheidsbeleid waardoor de EU in diplomatieke aangelegenheden met één
stem kan spreken .
Het stemmingssysteem van de Raad
De Raad beslist nu eens bij eenparigheid (ook unanimiteit genoemd) dan weer bij meerderheid
. Dat is afhankelijk van de materie . Gaat het om een wijziging van de Europese Verdragen,
dan wordt er gestemd bij eenparigheid . Ook over aangelegenheden zoals justitie, buitenlands
beleid, landbouw, visserij en fiscale kwesties is eenparigheid vereist . Eenparigheid betekent
dat elke lidstaat de facto over een vetorecht beschikt en dus een beslissing kan tegenhouden
(onthouding wordt als een positieve stem beschouwd) .
Over aangelegenheden zoals interne markt, leefmilieu, onderwijs en cultuur wordt bij gekwalificeerde
meerderheid beslist . Bij gekwalificeerde meerderheid krijgt iedere lidstaat een gewogen
aantal stemmen . Hoe groter de bevolking van een land, hoe meer stemmen het land
heeft . Maar de weging van de stemmen is in het voordeel van de kleinere landen .
Aantal stemmen per land
Duitsland, Frankrijk, Italië en het Verenigd Koninkrijk 29
Spanje en Polen 27
Roemenië 14
Nederland 13
België, Tsjechië, Griekenland, Hongarije en Portugal 12
Oostenrijk, Bulgarije en Zweden 10
Denemarken, Ierland, Litouwen, Slowakije en Finland 7
Cyprus, Estland, Letland, Luxemburg en Slovenië 4
Malta 3
TOTAAL 345
Een voorstel wordt goedgekeurd als een meerderheid van de lidstaten voor is én als er 255 van
de 345 stemmen ten gunste van het voorstel zijn uitgebracht (onthouding wordt hier als een
negatieve stem beschouwd) . Dat komt overeen met 73,9 procent van het totaal . Bovendien kan
op verzoek van een lidstaat worden nagegaan of de gekwalificeerde meerderheid minstens
62 procent van de totale bevolking van de EU vertegenwoordigt . Is dat niet zo, dan wordt het
besluit niet aangenomen .
Module 4: Overheden en instellingen 231

232
4
66. http://ec.europa.eu/
index_nl.htm
Over procedurekwesties beslist de Raad met gewone meerderheid . In de voorbije jaren werd
het stemmen bij (gekwalificeerde) meerderheid uitgebreid, ten nadele van de eenparigheidsregel
. Dat maakt een efficiëntere besluitvorming mogelijk .
De Europese Commissie 66
De Europese Commissie is het uitvoerende orgaan van de Europese Unie . Ze is onafhankelijk
van de nationale regeringen en heeft als taak om de belangen van de EU als geheel te vertegenwoordigen
en te behartigen . Ze heeft haar zetel in Brussel en bestaat momenteel uit 27
leden - één uit elke lidstaat . De commissieleden (ook ‘commissarissen’ genoemd), worden bijgestaan
door ongeveer 23 000 ambtenaren . Het mandaat van een commissaris duurt vijf jaar,
maar kan verlengd worden . Vanaf november 2009 wordt het aantal commissarissen verminderd
. Hun aantal wordt teruggebracht tot twee derde van het aantal lidstaten . Bij het huidige
aantal komt dat neer op 18 commissarissen . De commissarissen worden daarna volgens een
toerbeurtsysteem benoemd .
De voorzitter en de commissarissen worden benoemd voor een periode van vijf jaar die samenvalt
met de periode waarvoor het Europees Parlement wordt verkozen . De regeringen
van de lidstaten komen overeen wie ze als de nieuwe Commissievoorzitter zullen aanstellen .
Nadat het Europees Parlement die keuze heeft goedgekeurd, kiest de aanstaande voorzitter
in overleg met de regeringen van de lidstaten de andere commissarissen . De commissarissen
hebben allen eerder politieke functies bekleed in hun land van herkomst . Elke lidstaat wijst
‘zijn’ commissaris aan . Hoe ze dat doen, is een interne aangelegenheid . In België is dat het
resultaat van een akkoord tussen de politieke partijen, waarbij rekening wordt gehouden met
de politieke kleur en de taal van de kandidaat-commissaris . Daarna neemt de Raad van de Europese
Unie de kandidatenlijst met gekwalificeerde meerderheid aan en legt die voor aan het
Europees Parlement . Het Parlement hoort vervolgens ieder voorgedragen lid en spreekt zich
uit over het college als geheel .
De Commissieleden vertegenwoordigen niet hun respectieve nationale regeringen . Ze moeten
ook geen verantwoording afleggen voor een parlement van hun land . Ze worden geacht
te handelen in het belang van de EU als geheel en leggen verantwoording af aan het Europees
Parlement, dat de hele Commissie van haar functies kan ontheffen via een motie van wantrouwen
. Individuele leden van de Commissie moeten ontslag nemen als de voorzitter hen dat
vraagt, mits de andere leden van de Commissie daarmee instemmen .
De Commissie vervult vier hoofdtaken:
1 . Nieuwe wetgeving voorstellen
De Commissie heeft het ‘recht van initiatief’ . Dat betekent dat alleen de Commissie verantwoordelijk
is voor het opstellen van nieuwe regelgeving, die zij voorlegt aan het Parlement
en de Raad . De wetgevende initiatieven gaan over de EU-beleidsdomeinen als binnenlandse
zaken, justitie, vervoer, industrie, landbouw, milieu, energie, ontwikkelingssamenwerking
enzovoort .

2. Het EU-beleid en de EU-begroting uitvoeren
De Commissie voert het beleid en de EU-programma’s uit die de Raad en het Europees
Parlement hebben vastgelegd .
Voorbeeld: in het kader van het concurrentiebeleid is de Commissie bevoegd om fusies van
ondernemingen toe te staan of te verbieden .
Ze beheert ook de begroting . Het geld van de EU komt van bijdragen van de lidstaten en
wordt berekend op basis van hun economische en financiële draagkracht . De totale begroting
van de EU bedraagt zo’n 120 miljard euro . Reglementair mag ze nooit meer bedragen
dan 1,24 procent van het totale bruto binnenlands product van de EU .
3. Het Europees recht handhaven
De Commissie houdt ook toezicht op de naleving van de verdragen en de juiste toepassing
van de EU-wetgeving in alle lidstaten, bijvoorbeeld op het vlak van milieuregels en
voedselveiligheid . De lidstaten zijn bijvoorbeeld verplicht om Europese richtlijnen 67 om te
zetten in hun nationale wetgeving . Een Europese richtlijn heeft voorrang op een nationale
wet, decreet of ordonnantie . Bij inbreuken kan de Commissie een procedure starten bij het
Europees Hof van Justitie .
4. De EU op internationaal vlak vertegenwoordigen
De Commissie vertegenwoordigt de EU op internationale vlak, bijvoorbeeld bij onderhandelingen
over handelsovereenkomsten tussen de EU en andere landen . Ze voert tal van
internationale programma’s uit op bijvoorbeeld onderwijsvlak (Erasmus) en ontwikkelingssamenwerking
.
Het Europees Parlement 68
Sinds 1979 heeft de Europese Unie een rechtstreeks verkozen parlement . De verkiezingen worden
om de vijf jaar gehouden . Vanaf de zittingsperiode 2009-2014 zijn er 736 parlementsleden .
Om dat parlement te verkiezen bestaat er echter geen eenvormig Europees kiessysteem . De
Europese parlementsleden worden verkozen volgens het in hun land geldende kiessysteem .
In België gebeurt de verkiezing op regionale kiezerslijsten . In Vlaanderen wordt dus gestemd
op een Nederlandstalige lijst, in Wallonië op een Franstalige lijst en in Brussel heeft men de
keuze tussen een Nederlandstalige of Franstalige lijst .
Het aantal parlementsleden waar elk land recht op heeft, hangt af van de grootte van de
bevolking .
67. Zie ook tekst in kader HET
EUROPESE RECHT
68. www.europarl.europa.eu/
news/public/default_nl.htm
Module 4: Overheden en instellingen 233

234
4
Aantal parlementsleden per land (2009-2014)
Aantal zetels per land (2009-2014)
België 22 Luxemburg 6
Bulgarije 17 Malta 5
Cyprus 6 Nederland 25
Denemarken 13 Oostenrijk 17
Duitsland 99 Polen 50
Estland 6 Portugal 22
Finland 13 Roemenië 33
Frankrijk 72 Slowakije 13
Griekenland 22 Slovenië 7
Hongarije 22 Spanje 50
Ierland 12 Tsjechië 22
Italië 72 Verenigd Koninkrijk 72
Letland 8 Zweden 18
Litouwen 12 ToTAAl 736
De verkiezing gebeurt per lidstaat, maar nadien groeperen de Europarlementsleden zich op
basis van hun politieke gezindheid . De plaats van de parlementsleden in de vergaderzaal wordt
ook niet bepaald door hun nationaliteit maar door de politieke fractie waartoe ze behoren . Een
aantal parlementsleden behoort tot geen enkele fractie . Ze worden de ‘niet-ingeschreven leden’
genoemd .
Verkiezingsresultaten juni 2009
Bij de verkiezingen in juni 2009 werden de meeste zetels behaald door de Fractie van de Europese
Volkspartij (de Christen-democraten), gevolgd door de Sociaal-democratische Fractie en
de Alliantie van Liberalen en Democraten voor Europa . Een gedetailleerd en duidelijk overzicht
van de verkiezingsresultaten en de zetelverdeling in het Europees Parlement vindt u op de
volgende site: http://www .elections2009-results .eu/nl/new_parliament_nl .html (12-06-2009)
Het Europees Parlement vergadert elke maand in plenaire zitting in Straatsburg (historisch
symbool van de Frans-Duitse verzoening), maar de parlementscommissies komen meestal
samen in Brussel . De administratieve diensten (het ‘secretariaat-generaal’) bevinden zich in
Luxemburg .
Hoofdtaken van het Europees Parlement
Vroeger werd wel eens ironisch gezegd: de Commissie wikt, de Raad beschikt en het Parlement
knikt! Lange tijd had het Europees Parlement slechts een adviserende rol . De Raad was
verplicht het Parlement over zijn initiatieven in te lichten, maar het had geen enkele beslissingsmacht
. In 1979, met de eerste rechtstreekse verkiezingen van de Europarlementsleden,
kwam daarin verandering . De rol en de macht van het Europees Parlement zijn sindsdien toegenomen
.

1. De Europese regelgeving vaststellen
Op veel beleidsterreinen gebeurt dat gezamenlijk met de Raad . Die procedure wordt de ‘medebeslissingsprocedure’
genoemd . Het Parlement en de Raad staan dan op gelijke voet .
Op bepaalde terreinen (bijvoorbeeld landbouw, economisch beleid, visumbeleid en immigratie)
is de Raad de enige wetgever, maar moet hij het Parlement raadplegen .
Verder is de toestemming van het Parlement vereist voor bepaalde belangrijke beslissingen,
bijvoorbeeld de toetreding van nieuwe landen tot de EU .
Het Parlement kan geen wetten voorstellen, maar kan wel de aanzet geven tot nieuwe wetgeving
. Dat gebeurt bij de beoordeling van het jaarlijkse werkprogramma van de Commissie
. Het Parlement geeft dan aan welke nieuwe wettelijke maatregelen wenselijk zijn en verzoekt
de Commissie om passende voorstellen in te dienen .
2. Democratische controle uitoefenen
Het Europees Parlement oefent democratische controle uit over de andere Europese instellingen
. De kandidaat-commissarissen worden door de regeringen van de lidstaten voorgedragen,
maar kunnen niet worden benoemd zonder de goedkeuring van het Europees Parlement
. Het Parlement stemt ook over de aanstelling van de Commissie als geheel . Verder
is de Commissie tijdens haar hele ambtstermijn politieke verantwoording verschuldigd aan
het Parlement . Het Parlement kan via een motie van wantrouwen de Commissie tot aftreden
dwingen . Het Parlement oefent ook controle uit op de Raad . De parlementsleden stellen
regelmatig vragen en de voorzitter van de Raad is aanwezig bij de plenaire vergaderingen
van het Parlement .
Andere vormen van parlementaire controle zijn de behandeling van verzoekschriften van
burgers en de instelling van onderzoekscommissies .
Op de bijeenkomsten van de ‘Europese Top’ wordt de voorzitter van het EP verzocht de
standpunten en zorgen van het Parlement uiteen te zetten over actuele problemen en de
agendapunten van de Top .
3. Stemmen over de begroting van de EU
Het Parlement deelt met de Raad de begrotingsbevoegdheid en kan bijgevolg de EU-uitgaven
beïnvloeden . Het Parlement kan de jaarlijkse begroting in haar geheel goedkeuren of
verwerpen .
Module 4: Overheden en instellingen 235

236
4
69. Directe werking betekent
dat sommige bepalingen van
de richtlijn, mits ze voldoen
aan een aantal voorwaarden,
toch van kracht worden in
een lidstaat, zelfs wanneer
de lidstaat in gebreke bleef
om de betrokken bepalingen
tijdig om te zetten in nationaal
recht.
HET EURoPESE RECHT
De verdragen
De verdragen vormen het ‘primaire recht’ van de EU, dat vergelijkbaar is met een grondwet
op nationaal niveau . De verdragen vormen de grondslag voor alles wat de EU doet . De bevoegdheden
van de EU-instellingen en de regels en procedures die zij moeten volgen, zijn
erin vastgelegd . De verdragen worden door de president of de eerste minister van de lidstaten
goedgekeurd en door hun parlement geratificeerd .
Het betreft twee basisverdragen: het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap
en het Verdrag betreffende de Europese Unie . De huidige verdragen vloeien voort uit de wijzigingen
die zijn aangebracht in het EEG-Verdrag van Rome (in 1958 in werking getreden) .
Dat Verdrag is verscheidene keren gewijzigd, met name door de Europese Akte (in 1987 van
kracht geworden), het Verdrag van Maastricht (Verdrag betreffende de Europese Unie – in
1993 van kracht geworden), het Verdrag van Amsterdam (in 1999 van kracht geworden) en
het Verdrag van Nice (in 2003 van kracht geworden) .
De Internationale overeenkomsten
De internationale overeenkomsten zijn de tweede rechtsbron van de EU . Door middel van die
overeenkomsten ontwikkelt de EU haar economische, sociale en politieke betrekkingen met
de rest van de wereld . Het betreft altijd overeenkomsten tussen lidstaten of organisaties .
De Europese regelgeving
Na de verdragen en de internationale overeenkomsten is het ‘afgeleide recht’ de derde rechtsbron
van de EU . Onder het afgeleide recht valt de regelgeving die in de Verdragen wordt
genoemd . In de Europese regelgeving wordt niet de term ‘wetten’ gebruikt, maar worden verschillende
soorten regels of besluiten onderscheiden . De belangrijkste regels worden hierna
besproken:
1. Verordeningen
Verordeningen zijn vergelijkbaar met wetten en decreten, want ze zijn bindend voor alle inwoners
van de EU . Het zijn regels die rechtstreeks in de hele EU toepasselijk zijn, zonder dat
de lidstaten nog maatregelen hoeven te nemen . Ze hoeven met andere woorden niet eerst
te worden omgezet in nationaal recht . Ze zijn afdwingbaar via de nationale rechtbanken .
2. Richtlijnen
Richtlijnen zijn ook bindend, maar zijn niet rechtstreeks toepasbaar . Ze zijn voor de lidstaten
bindend wat het resultaat betreft: het zijn met andere woorden streefdoelen die de lidstaten
moeten verwezenlijken, maar ze mogen zelf bepalen met welke middelen . Richtlijnen
dienen in eerste instantie tot harmonisatie van de verschillende nationale wetgevingen .
Richtlijnen moeten eerst in nationale wetgeving worden omgezet, voor er rechtsgevolgen
aan verbonden kunnen worden . Maar als een lidstaat niet of onvolledig of te laat de richtlijn
omzet, kan die toch nog ‘directe’ werking 69 krijgen .
3. Beschikkingen
Beschikkingen zijn rechtsregels die bindend zijn voor bepaalde personen en vennootschappen
in alle lidstaten . Degenen tot wie de beschikking gericht is, moeten er afzonderlijk
in worden genoemd .
4. Informatie over de andere rechtsinstrumenten van de EU vindt u via
http://eur-lex .europa .eu/nl/droit_communautaire/droit_communautaire .htm (12-06-2009)

Het Hof van Justitie
Het valt herhaaldelijk voor dat lidstaten richtlijnen niet of laattijdig uitvoeren, dat er betwisting
ontstaat over de bevoegdheden van de Europese instellingen, dat individuele burgers of bedrijven
de Europese regelgeving overtreden of zich benadeeld achten enzovoort . De Commissie
kan dan boetes opleggen . In geval van betwisting oordeelt het Hof van Justitie .
Dat Hof zetelt in Luxemburg en telt één rechter per lidstaat, zodat alle 27 nationale rechtsstelsels
zijn vertegenwoordigd . De regeringen benoemen die rechters voor zes jaar in onderlinge
overeenstemming . Er is een Gerecht van eerste aanleg aan het Hof toegevoegd, dat beroepen
van particulieren en bedrijven onderzoekt . Het Hof beschikt sinds 2004 ook over een Gerecht
voor ambtenarenzaken, dat uitspraak doet in geschillen tussen de Europese Unie en EU-ambtenaren
.
De Rekenkamer
De Rekenkamer is een onafhankelijke EU-instelling die in Luxemburg is gevestigd . Hij controleert
of de EU-middelen, die afkomstig zijn van de belastingbetaler, worden besteed op legale
en zuinige wijze en voor het doel waarvoor ze waren bestemd . De Rekenkamer heeft zelf geen
juridische bevoegdheid . Als de auditeurs fraude of onregelmatigheden vaststellen, lichten zij
OLAF (het Europees Bureau voor fraudebestrijding) in .
Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC)
Het EESC is een raadgevend orgaan dat werkgevers, vakbonden, landbouwers, consumenten,
milieubeschermers en andere belangengroepen vertegenwoordigt . Het EESC telt 344 leden .
Het aantal leden per lidstaat is evenredig met het aantal inwoners . De leden worden voorgedragen
door de regeringen van de lidstaten, maar werken politiek onafhankelijk . Ze worden
benoemd voor een ambtsperiode van vier jaar en zijn herbenoembaar .
Het behoort tot de tradities in Europa om maatschappelijke belangenorganisaties bij het politieke
leven te betrekken . Het EESC maakt een wezenlijk deel uit van het besluitvormingsproces
van de EU: het moet worden geraadpleegd voordat beslissingen worden genomen over het
economische en sociale beleid . Daarnaast mag het op eigen initiatief of op verzoek van een
andere EU-instelling ook advies uitbrengen over andere zaken .
Het Comité van de Regio’s (CvdR)
Het Comité van de Regio’s werd in 1994 ingesteld bij het in werking treden van het Verdrag
van Maastricht . Het is een raadgevend orgaan dat bestaat uit vertegenwoordigers van lokale
en regionale overheden . Het CvdR moet vooraf worden geraadpleegd over EU-beslissingen op
terreinen zoals onderwijs, volksgezondheid, werkgelegenheid, vervoer en milieu . Die materies
zijn in federale landen zoals België immers een bevoegdheid van de regionale overheid .
Module 4: Overheden en instellingen 237

238
4
De lidstaten beslissen zelf welke interne bestuursniveaus (gewesten, provincies, gemeenten
enzovoort) zij in dat Comité vertegenwoordigd willen zien . Voor België wijzen de deelstaten
de vertegenwoordigers in het CvdR aan . De leden worden voorgedragen door de regeringen
van de lidstaten, maar werken politiek onafhankelijk . Zij worden door de Raad van de Europese
Unie voor vier jaar benoemd en zijn herbenoembaar . Het Comité telt 344 leden . Het aantal
leden per EU-land is evenredig met het aantal inwoners .
De Europese Investeringsbank (EIB)
De EIB verstrekt langetermijnleningen voor projecten die van Europees belang zijn en met
name voor projecten in regio’s die er niet zo goed voor staan . De EIB financiert bijvoorbeeld
spoorverbindingen, snelwegen, vliegvelden, milieuprogramma’s en investeringen van kmo’s
die tot groei en nieuwe arbeidsplaatsen leiden . De EIB is niet alleen actief in de EU: er wordt
ook steun verleend aan de ontwikkeling in landen die lid van de EU willen worden, in de buurlanden
ten zuiden en oosten van de EU . Daarnaast opereert de EIB wereldwijd in ongeveer 140
landen waarmee de EU samenwerkingsovereenkomsten heeft .
De Europese Centrale Bank (ECB)
De ECB is in 1998 opgericht . Hij is gevestigd in Frankfurt (Duitsland) . De ECB werkt samen
met het ‘Europees Stelsel van Centrale Banken’ (ESCB), waarvan de 27 EU-landen deel uitmaken
. Zestien landen hebben tot dusver de euro aangenomen . Die 16 landen vormen samen de
‘eurozone’, terwijl hun centrale banken en de Europese Centrale Bank samen het ‘eurosysteem’
vormen .
Een van de belangrijkste taken van de ECB is het bewaken van de prijsstabiliteit in de eurozone,
zodat de koopkracht van de euro niet door inflatie wordt uitgehold . De jaarlijkse stijging
van de consumentenprijzen wil de ECB beperken tot maximaal 2 procent . De strategie om dat
te bereiken, bestaat ten eerste uit een beheersing van de geldhoeveelheid . Daartoe worden
rentevoeten voor de hele eurozone vastgelegd, wellicht de meest bekende activiteit van de
ECB . Ten tweede houdt de ECB toezicht op de prijsontwikkelingen en beoordeelt ze risico’s van
prijsontwikkelingen voor de prijsstabiliteit .

13. De Raad van Europa 70
oprichting
De Raad van Europa is geen instelling van de Europese Unie . Hij is de oudste politieke organisatie
van Europa: hij werd drie jaar eerder opgericht dan de EGKS en acht jaar eerder dan de
EEG .
Na de Tweede Wereldoorlog zochten Europese staten naar samenwerkingsmogelijkheden om
aan nieuwe conflicten het hoofd te bieden . De wereld was ondertussen grondig veranderd .
Geen enkele Europese mogendheid speelde nog een wereldrol . Bovendien leefde sterk het
gevoel dat het grootste oorlogsgevaar nu van de Sovjet-Unie uitging en dat de West-Europese
landen dichter bij elkaar moesten aanleunen . Een eerste concrete stap werd gezet in 1949 met
de oprichting van de Raad van Europa .
Terwijl de Europese Gemeenschappen in de eerste plaats economische integratie beoogden,
houdt de Raad van Europa vooral toezicht op de naleving van de mensenrechten in de landen
die er deel van uitmaken .
Belangrijkste doelstellingen van de Raad
van Europa
• beschermen van de mensenrechten en de principes van de rechtsstaat in alle lidstaten;
• consolideren van de democratische stabiliteit in Europa en bevorderen van de meerpartijendemocratie
op nationaal, regionaal en lokaal niveau;
• zoeken naar oplossingen voor maatschappelijke problemen zoals onverdraagzaamheid,
discriminatie van minderheden, racisme, het klonen van mensen, drugs, terrorisme,
corruptie en georganiseerde misdaad;
• bevorderen van de Europese culturele identiteit en diversiteit, bijvoorbeeld door onderwijsprogramma’s
en programma’s op het gebied van architectuur, tv- en filmproducties
.
70. http://www.coe.int/t/nl/
com/about_coe/ (17-03-2009).
Module 4: Overheden en instellingen 239

240
4
lidstaten van de Raad van Europa
De Raad van Europa is een samenwerkingsverband tussen 47 landen in Europa, inclusief Rusland,
Turkije en de landen in de Kaukasus . De zetel van de Raad van Europa bevindt zich in
Straatsburg .
Lidmaatschap brengt voor landen de verplichting mee de fundamentele waarden van de organisatie
op het gebied van de rechtsstaat, mensenrechten en pluriforme democratie te onderschrijven
en na te leven . Zo werd de aanvraag tot lidmaatschap van Wit-Rusland tot nog
toe geweigerd, omdat het land momenteel een dictatuur is en bepaalde mensenrechten niet
naleeft .
De 47 lidstaten van de Raad van Europa
Albanië
Andorra
Armenië
Azerbeidzjan
België
Bosnië-Herzegovina
Bulgarije
Cyprus
Denemarken
“de voormalige
Joegoslavische
Republiek
Macedonië”
Duitsland
Estland
Finland
Frankrijk
Georgië
Griekenland
Hongarije
Ierland
IJsland
Italië
Kroatië
Letland
Liechtenstein
Litouwen
Luxemburg
Malta
Moldavië
Monaco
Montenegro
Nederland
Noorwegen
Waarnemers bij de Raad van Europa
Canada, Israël, Japan, Mexico, Vaticaanstad, Verenigde Staten van Amerika .
Kandidaat voor lidmaatschap
Wit-Rusland
Oekraïne
Oostenrijk
Polen
Portugal
Roemenië
Russische Federatie
San Marino
Servië
Slovenië
Slowakije
Spanje
Tsjechië
Turkije
Verenigd Koninkrijk
Zweden
Zwitserland

Structuur
Aan het hoofd van de Raad van Europa staat een comité van ministers en een parlementaire
vergadering .
Het Comité van Ministers bestaat uit de ministers van Buitenlandse Zaken van de lidstaten . Het
Comité kan alleen aanbevelingen geven .
De Parlementaire Vergadering bestaat uit afgevaardigden van de lidstaten . Zij worden niet verkozen
zoals de leden van het Europees Parlement . Het zijn de lidstaten die hun eigen afgevaardigden
aanwijzen . De Parlementaire Vergadering is een soort van ‘denktank’ en adviseert de
Raad van Ministers bij zijn beslissingen .
Enkele andere organen van de Raad van Europa
• Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens
• De Europese Commissie tegen Racisme en Intolerantie (1993)
Deze commissie bestrijdt alle vormen van racisme, vreemdelingenhaat en antisemitisme
. Ze stelt daaromtrent om de vier jaar verslagen op over telkens tien tot twaalf
lidstaten . De landen worden kritisch doorgelicht en krijgen concrete aanbevelingen om
eventuele wantoestanden aan te pakken .
• Het Congres van Lokale en Regionale Overheden (1994)
Dit orgaan onderhoudt verschillende netwerken waarin lokale en regionale bestuurders
(gemeenteraadsleden, provincieraadsleden) uit Oost-Europa en Zuidoost-Europa
worden ondersteund . Het Congres adviseert het Comité van Ministers over het te voeren
regionale beleid .
• Het Europees Waarnemingscentrum voor de audiovisuele sector (1992)
Dit centrum verzamelt informatie en levert diensten op het gebied van de audiovisuele
sector in Europa .
• De Ontwikkelingsbank van de Raad van Europa (1956)
De Ontwikkelingsbank financiert projecten voor huisvesting, werkgelegenheid en
sociale infrastructuur in achtergebleven gebieden, en geeft hulp aan vluchtelingen en
slachtoffers van natuurrampen .
Verdragen en activiteiten 71
De Raad van Europa functioneert op basis van intergouvernementele samenwerking . Die
samenwerking heeft geleid tot een breed scala van verdragen en activiteiten .
Het Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens en de
Fundamentele Vrijheden (EVRM)
Tot de belangrijkste verdragen die de Raad van Europa heeft afgesloten, behoort het Europees
Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden (1950) .
Alle lidstaten van de Raad van Europa hebben het Verdrag ondertekend . Zij zijn dan ook verplicht
om hun burgers de rechten en vrijheden die in het Verdrag vermeld staan, te garanderen
. Met andere woorden: iedereen die van oordeel is dat zijn rechten zijn geschonden, kan
71. Een gedetailleerd overzicht
van alle verdragen en
activiteiten van de Raad van
Europa vindt u via http://www.
coe.int/T/NL/Com/About_
COE/Brochures/NL_At_a_
glance.asp (18-03-2009)
Module 4: Overheden en instellingen 241

242
4
zich wenden tot een Belgische rechtbank, die verplicht is die rechten toe te passen .
De bepalingen van het EVRM omvatten onder andere het recht op leven, op bescherming
tegen foltering en onmenselijke behandeling, op vrijheid en veiligheid, op een eerlijk proces,
op privacy en respect voor het gezinsleven, op vrijheid van meningsuiting (inclusief persvrijheid)
en godsdienst . De rechten en vrijheden van het EVRM zijn in de loop van de tijd uitgebreid
met verschillende protocollen . Zo werd in 1983 in het Zesde Protocol de afschaffing van
de doodstraf vastgelegd . In 2000 ondertekenden 25 landen het Twaalfde Protocol, waarin een
algemeen verbod op discriminatie is vastgelegd .
Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens
Bij de goedkeuring van het EVRM in 1950 werd ook het Europees Hof voor de Rechten van de
Mens ingesteld om bij schendingen van het Verdrag een uitspraak te doen . Individuele burgers,
groepen, organisaties en staten kunnen bij het Hof klacht indienen tegen een lidstaat van
de Raad van Europa wegens schending van het EVRM . De klachten kunnen betrekking hebben
op kwesties als lijfstraffen, opsluiting van psychiatrische patiënten, rechten van gevangenen,
krijgstucht, het afluisteren van telefoongesprekken, holebi-rechten, persvrijheid, voogdij over
kinderen, gezinshereniging, uitzettingskwesties enzovoort .
Voordat iemand een zaak bij het Europees Hof aanhangig kan maken, moet die zaak eerst
door de bevoegde nationale rechtbanken zijn beoordeeld . Ook alle beroepsmogelijkheden
moeten zijn doorlopen . Wie niet akkoord gaat met wat de nationale rechtscolleges hebben
beslist, kan de zaak nog voorleggen aan het Europees Hof . De uitspraken van het Hof zijn definitief
en bindend voor de betrokken staten .
Verschil met de mensenrechtenverdragen van de Verenigde Naties
In grote lijnen komt de inhoud van het Europees Verdrag overeen met de mensenrechtenverdragen
die door de Verenigde Naties werden aangenomen . Maar er zijn ook belangrijke
verschillen:
EVRM VN-mensenrechtenverdragen
Het EVRM is een Europees verdrag dat alleen werd
ondertekend door de landen die deel uitmaken van
de Raad van Europa .
De bepalingen van het EVRM zijn duidelijk en precies
geformuleerd en hebben directe werking . Dat
wil zeggen, de rechten en vrijheden van het EVRM
kunnen worden afgedwongen in de lidstaten van
de Raad van Europa . Als bijvoorbeeld iemand bij
een Belgische rechtbank een klacht indient wegens
schending van het EVRM, dan is die rechtbank
verplicht om de bepalingen van het EVRM toe te
passen .
Op de naleving van het EVRM wordt toegezien door
het Europees hof voor de Rechten van de Mens .
Dat is een internationaal rechtscollege dat voor alle
landen van de Raad van Europa bindende uitspraken
kan doen .
De mensenrechtenverdragen van de VN werden
ondertekend door landen van over de hele wereld .
De bepalingen in de VN-verdragen zijn vaak onvoldoende
duidelijk geformuleerd . Bepaalde rechten
krijgen voorrang boven de nationale regelgeving,
andere niet . Sommige bepalingen hebben dus
directe werking, andere niet .
Schendingen van VN-mensenrechtenverdragen
kunnen voorgelegd worden aan een aantal internationale
comités . Dat zijn echter geen rechtbanken .
Ze kunnen geen bindende uitspraken doen, maar
alleen aanbevelingen formuleren .

14. De Verenigde Naties
oprichting en doelstellingen van de
Verenigde Naties
Na de Eerste Wereldoorlog werden steeds meer landen zich ervan bewust dat alleen internationale
samenwerking de vrede kon garanderen . Daarom werd in het kader van het Vredesverdrag
van Versailles (1919) de Volkenbond opgericht . Dat was een samenwerkingsverband
tussen landen van over de hele wereld, maar aanvankelijk zonder de landen die de oorlog
hadden verloren . Later werd Duitsland ook lid . De Volkenbond kon niet verhinderen dat de
Tweede Wereldoorlog uitbrak . Bij het uitbreken van de oorlog hield de Volkenbond feitelijk
op te bestaan .
Na de Tweede Wereldoorlog werden de Verenigde Naties (VN) opgericht . Ook de verliezende
landen werden er deze keer bij betrokken . Op 26 juni 1945 ondertekenden in San Francisco 51
landen het Handvest van de Verenigde Naties . Het trad op 24 oktober 1945 in werking . Op 24
oktober wordt nu elk jaar de ‘Dag van de Verenigde Naties’ gevierd . Het Handvest vormt het
fundament van de organisatie: het bepaalt de rechten en plichten van de lidstaten en legt de
organen en procedures van de VN vast . Het Handvest kan beschouwd worden als een mijlpaal
in de ontwikkeling van een internationale rechtsorde . Het is een internationaal verdrag dat de
voornaamste beginselen inzake de internationale betrekkingen codificeert . Ondertussen zijn
192 landen lid van de VN .
De VN hebben vier doelstellingen:
• bevorderen van de internationale vrede en veiligheid;
• ontwikkelen van vriendschappelijke betrekkingen tussen landen op basis van respect
voor de gelijke rechten en soevereiniteit van volken;
• samenwerken bij het oplossen van internationale problemen van economische, sociale,
culturele en humanitaire aard, alsook de naleving van de mensenrechten en de fundamentele
vrijheden bevorderen;
• harmoniseren van de acties van de lidstaten bij de verwezenlijking van die gemeenschappelijke
doelstellingen .
Voor uitgebreide informatie over de VN kunt u terecht op:
• de portaalsite van de VN in de zes officiële talen van de VN (Arabisch, Chinees, Engels,
Frans, Russisch en Spaans): http://www .un .org;
• de Nederlandse website van het Regionaal Informatiecentrum van de VN voor West-
Europa (in het Engels RUNIC): http://www .unric .org/ . De bibliotheek van het RUNIC is
voor het publiek toegankelijk en beschikt over een collectie VN-documenten en -publicaties
. De bibliotheek kan naslagwerken per e-mail leveren . U kunt uw vragen stellen via
info@unric .org .
Adres: Residentie Palace, Wetstraat 155 Block C2, 7e verd ., 1040 Brussel .
Tel .: 02 788 84 84 (tel . bibliotheek: 02 788 84 62);
Module 4: Overheden en instellingen 243

244
4
• de website van de Vereniging van de Verenigde Naties: http://www .vvn .be/ . Die vereniging
heeft tot doel de principes van de VN te verspreiden en de bevolking bewust te
maken van de noodzakelijkheid van internationale samenwerking . De VVN volgt het
reilen en zeilen van de VN op de voet en geeft daarover relevante informatie op haar
website . De vereniging publiceert jaarlijks ter gelegenheid van de Dag van de Verenigde
Naties op 24 oktober een pedagogisch dossier . Contactgegevens: Blijde Inkomststraat 5,
3000 Leuven . Tel . 016 32 87 37 . E-mail info@vvn .be .
Belangrijkste organen van de VN
De Algemene Vergadering
De hoofdorganen van de VN zijn de Algemene Vergadering, de
Veiligheidsraad, de Economische en Sociale Raad, het Internationaal
Gerechtshof en het Secretariaat .
De ‘VN-familie’ is echter veel groter en omvat naast de hoofd-
organen nog tientallen gespecialiseerde agentschappen, pro-
gramma’s en organisaties . Een gedetailleerd organigram in het
Nederlands van de VN vindt u op de site van de Vereniging van
de Verenigde Naties (www .vvn .be) .
De Algemene Vergadering is samengesteld uit alle 192 lidstaten . Elk lid beschikt over één stem .
Formeel zijn de Verenigde Staten met circa 300 miljoen inwoners er dus niet belangrijker dan
de Seychellen met circa 82 .200 inwoners of Luxemburg met 457 .000 . De beslissingen worden
genomen met een gewone meerderheid . Voor bepaalde zaken (bijvoorbeeld veiligheidskwesties,
vrede) is een tweederdemeerderheid vereist .
De Algemene Vergadering kan besprekingen houden en aanbevelingen doen over alles wat
tot de bevoegdheden van de VN behoort . Internationale verdragen worden formeel door de
Algemene Vergadering aangenomen, waarna ze ter ratificatie openstaan voor de lidstaten .
De resoluties van de Algemene Vergadering zijn slechts aanbevelingen . Dat is ook de reden
waarom ze nagenoeg geen effect hebben .
De Veiligheidsraad
De Veiligheidsraad bestaat uit vijf permanente en tien niet-permanente leden . De permanente
leden zijn China, Frankrijk, Rusland, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten van
Amerika . De niet-permanente leden worden door de Algemene Vergadering om de twee jaar
voor de helft vervangen .
De vijf permanente leden beschikken over een vetorecht . Toen de VN in 1945 werden opgericht,
waren de machtsverhoudingen in de wereld van dien aard dat de 51 stichtende leden
- overwegend westerse landen - aanvaardden dat men die ‘Grote Vijf’ een bevoorrecht statuut

moest geven . Een resolutie tegen de wil en de belangen van een van de grote wereldmogendheden
zou immers weinig zin hebben: men kon ze toch nooit dwingen om zich aan een
meerderheid van kleine landen te onderwerpen .
De Veiligheidsraad is bevoegd voor internationale vrede en veiligheid . De Veiligheidsraad komt
samen wanneer de wereldvrede bedreigd is of wanneer een lidstaat of de secretaris-generaal
erom verzoekt . Concreet kan de Veiligheidsraad diplomatieke druk uitoefenen of bemiddelen
tussen partijen bij een conflict of zorgen voor instrumenten om een geschil te regelen,
bijvoorbeeld in de vorm van onderzoeks- en bemiddelingsmissies . Als die overredingskracht
ontoereikend is, kan de Veiligheidsraad zwaardere maatregelen treffen, bijvoorbeeld een handelsembargo
instellen . Ook kan hij beslissen om VN-troepen naar een bepaald gebied te sturen
. (Zie verder ‘vrede en veiligheid’)
In tegenstelling tot de resoluties van de Algemene Vergadering, zijn de resoluties van de Veiligheidsraad
meer dan aanbevelingen; ze zijn bindend . De lidstaten zijn krachtens het Handvest
verplicht die resoluties uit te voeren . Maar de Veiligheidsraad beschikt niet over permanente
middelen om die resoluties af te dwingen . Hij kan dat alleen als de lidstaten bereid zijn om
daarvoor een troepenmacht in te zetten . De manier waarop de resoluties worden uitgevoerd
en óf ze worden uitgevoerd, hangt eigenlijk in grote mate af van de bereidheid van de grote
mogendheden . Zo hield men heel streng de hand aan de resoluties ten aanzien van Irak, maar
werden resoluties die Israël, Indonesië of Turkije veroordeelden, nooit toegepast .
De Economische en Sociale Raad
De Economische en Sociale Raad (ECOSOC) bestaat uit 54 leden . Jaarlijks kiest de Algemene
Vergadering achttien leden voor een termijn van drie jaar . De beslissingen (aanbevelingen genoemd)
van de ECOSOC worden genomen met een gewone meerderheid . ECOSOC is het coördinerend
orgaan voor de gespecialiseerde organisaties van de VN inzake economische en sociale
materies . Voorbeelden daarvan zijn de UNESCO en ILO (Internationale Arbeidsorganisatie) .
Module 4: Overheden en instellingen 245

246
4
72. Zie ook Module I, paragraaf
1.2.4.1
Verder stelt de ECOSOC verdragsontwerpen op die hij voorlegt aan de Algemene Vergadering
. Binnen zijn bevoegdheden kan de Raad ook internationale conferenties samenroepen .
De Wereldvrouwenconferentie is daarvan een voorbeeld .
Het Internationaal Gerechtshof
Oorspronkelijk was het Internationaal Gerechtshof een onderdeel van de Volkenbond, de
voorloper van de VN . Toen in 1945 de VN werden opgericht, werd het Internationaal Gerechtshof
ondergebracht bij de VN .
Het Internationaal Gerechtshof is gevestigd in Den Haag . Het beslist over conflicten tussen staten
. Dat hoeven niet per se gewapende conflicten te zijn . Een verschil in interpretatie van een
verdrag bijvoorbeeld kan ook worden voorgelegd aan het Internationaal Gerechtshof .
Sommige leden van de VN hebben zich ertoe verplicht zich aan de uitspraak van het Hof te
onderwerpen . Landen zijn echter zelden geneigd hun conflicten voor te leggen aan het Hof .
Wanneer ze het dan toch doen, betwist een van de partijen vaak de bevoegdheid van het Hof .
Bij internationale conflicten is het de Veiligheidsraad die de grootste rol speelt .
Het Internationaal Gerechtshof is alleen bevoegd voor geschillen tussen staten, niet voor misdrijven
die personen zouden hebben begaan . Voor dat laatste is het Internationaal Strafhof
bevoegd .
Het Internationaal Strafhof 72
Het Internationaal Strafhof werd door de Verenigde Naties opgericht in 2002 en heeft zijn zetel
ook in Den Haag . Het Internationaal Strafhof heeft een permanent statuut, in tegenstelling tot
zijn voorlopers – het Neurenberg- en Tokyotribunaal, het Joegoslaviëtribunaal en het Rwandatribunaal
– die ad hoc werden opgericht en slechts een tijdelijk statuut kregen .
Het Internationaal Strafhof is bevoegd om personen te straffen voor zeer zware misdrijven: genocide,
misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden . Het Hof heeft slechts rechtsmacht
voor landen die het verdrag geratificeerd hebben . Bovendien behandelt het slechts
aanklachten als de nationale rechtbanken niet bij machte of niet bereid zijn om een aanklacht
te behandelen .
Het Internationaal Strafhof is een onafhankelijke instelling . Het bestaat uit vijftien rechters die
worden verkozen door de Algemene Vergadering en de Veiligheidsraad . Uit het oogpunt van
neutraliteit is dat een belangrijk punt . Ter vergelijking: het Neurenbergtribunaal dat na WO II
de nazikopstukken moest vonnissen, was samengesteld uit rechters van de landen die tegen
Duitsland hadden gestreden . Hoe ernstig die rechters hun taak ook hebben opgevat en hoe
weerzinwekkend de nazimisdaden ook waren, het blijft een hachelijke zaak wanneer de overwinnaars
recht spreken over de verliezers .

Het VN-Secretariaat en de secretaris-generaal
Het Secretariaat is het administratieve orgaan van de VN en staat onder de leiding van de
secretaris-generaal . Het hoofdkantoor bevindt zich in New York, met daarnaast belangrijke
operationele centra in Genève, Wenen en Nairobi .
De secretaris-generaal wordt benoemd door de Algemene Vergadering op voorstel van de
Veiligheidsraad . Hij is belast met de uitvoering van het beleid en de programma’s van de VN .
Bovendien kan hij door de VN, en meer bepaald door de Veiligheidsraad, worden belast met
zowat alle taken die te maken hebben met het herstel van de vrede: hij probeert partijen rond
de tafel te brengen, bemiddelt, stelt oplossingen voor enzovoort . Met andere woorden: hij
heeft een belangrijke bemiddelingsfunctie en is het gezicht van de VN .
Sinds de oprichting van de VN zijn er acht secretarissen-generaal geweest:
• Trygve Lie (Noorwegen) 1946-1952
• Dag Hammarskjöld (Zweden) 1953-1961
• Oe Thant (Birma, nu Myanmar) 1961-1971
• Kurt Waldheim (Oostenrijk) 1972-1981
• Javier Pérez de Cuellar (Peru) 1982-1991
• Boutros Boutros-Ghali (Egypte) 1992-1996
• Kofi Annan (Ghana) 1997-2006
• Ban Ki-Moon (Zuid-Korea) sinds 2007 .
Enkele belangrijke thema’s op de agenda
van de VN
Mensenrechten
Een van de belangrijkste verwezenlijkingen van de VN is het tot stand brengen in 1948 van de
Universele Verklaring van de Rechten van de Mens . Daarna hebben de VN nog een hele reeks
verdragen over mensenrechten uitgevaardigd . De VN blijven een sleutelrol spelen in het toezicht
op de naleving van de mensenrechten . (Een meer gedetailleerde uitleg daarover vindt u
in Module1) .
Vrede en veiligheid
Ban Ki-Moon
Een van de hoofddoelen van de VN is het bevorderen van de internationale vrede en veiligheid
. Sinds de oprichting in 1945 is vaak een beroep gedaan op de VN om te voorkomen dat
een conflict zou escaleren tot oorlog, om vijandige partijen te overtuigen rond de onderhandelingstafel
te gaan zitten in plaats van de wapens te grijpen, of om te helpen de vrede te
herstellen als er toch een conflict was uitgebroken .
Module 4: Overheden en instellingen 247

248
4
73. In 1950 viel Noord-Korea
binnen in Zuid-Korea. De VNveiligheidsraad
besloot toen
troepen te sturen om
Noord-Korea terug te dringen.
Eigenlijk waren dat voor 90
procent Amerikaanse troepen
aangevuld met enkele
kleinere, symbolische eenheden
van andere lidstaten
(onder meer een Belgisch
bataljon van ongeveer
600 manschappen). Formeel
streden ze echter onder VNvlag.
74. Meer informatie over de
VN-vredesoperaties vindt u
op http://www.un.org/Depts/
dpko/dpko/factsfigs.shtml
(23-03-2009).
Het inzetten van een troepenmacht is een van de vredesinspanningen van de VN . Die troepen
vervullen de rol van een onpartijdige derde partij . Ze zijn samengesteld uit soldaten die door
een aantal lidstaten ter beschikking van de VN worden gesteld (de bekende blauwhelmen),
ofwel uit legereenheden die gewoon onder het commando en de vlag van hun land van herkomst
dienen .
Standbeeld voor VN
Meestal hebben die troepen een beperkte opdracht (peace keeping) . Ze strijden niet mee en
mogen er alleen op toezien dat de strijdende partijen zich houden aan een staakt-het-vuren .
Hun aanwezigheid kan de mogelijkheden vergroten om een conflict langs vreedzame, diplomatieke
weg op te lossen . Terwijl de troepen de vrede proberen te handhaven, spreken VNbemiddelaars
met de leiders van betrokken partijen of landen om tot een oplossing te komen .
Deze strategie heeft men bijvoorbeeld gevolgd tijdens de oorlog in Bosnië (1991-1996) .
Soms moeten die troepen werkelijk de vrede herstellen (peace-making), wat inhoudt dat ze
militair optreden tegen een agressor . Dat was bijvoorbeeld het geval in 1950 tijdens de Koreaanse
oorlog . 73 Tijdens de Golfoorlog in 1991 kregen de Verenigde Staten in de Veiligheidsraad
gedaan dat zij zelf de VN-resolutie zouden uitvoeren . Toen bestond de troepenmacht
ook hoofdzakelijk uit VS-soldaten, aangevuld met enkele kleine contingenten uit vooral Groot-
Brittannië en Frankrijk, en logistiek gesteund door enkele andere landen, waaronder België . Zij
hadden de opdracht om de troepen van Irak uit Koeweit te verdrijven .
Sinds 1948 hebben de VN 63 vredesoperaties 74 op touw gezet . Momenteel (februari 2009) zijn
de VN betrokken bij 16 vredesoperaties, waaraan 91 .382 manschappen en burgers deelnemen
.
Toch is de onmacht van de VN bij vredeshandhaving groot, wanneer bij de strijdende partijen
de politieke wil tot vrede niet aanwezig is of wanneer er in de veiligheidsraad een veto wordt
gesteld . De VN zijn geen wereldregering en hebben geen eigen leger . Ze zijn ook geen internationale
politiemacht . Het zijn de lidstaten die beslissen of, wanneer en hoe de VN ingrijpen
om conflicten te beëindigen . De Veiligheidsraad beslist over elke vredesoperatie en elk van de
vijf permanente leden kan er een veto tegen uitspreken .

Bestrijding van armoede, ziekte en honger
Momenteel leven ongeveer 1,3 miljard mensen in extreme armoede: ze verdienen minder
dan één euro per dag . Die mensen hebben vaak geen toegang tot de meest fundamentele
voorzieningen die een waardig leven mogelijk maken – voldoende voedsel, veilig drinkwater,
degelijke gezondheidszorg, geschikte huisvesting, maar ook basisonderwijs, opleiding en
arbeidskansen om in het eigen levensonderhoud te voorzien . De VN besteden 80 procent van
de beschikbare middelen aan dit doel .
Als landen worden getroffen door oorlog, hongersnood of een natuurramp, bieden de VN
meestal als eerste hulp aan . Een deel van die hulp neemt de vorm aan van directe steun van
VN-programma’s zoals het Wereldvoedselprogramma en UNICEF . Het VN-ontwikkelingsprogramma
(UNDP) coördineert ontwikkelingsbehoeften op langere termijn (bijvoorbeeld de opbouw
van een nationale infrastructuur) . Het Bureau van de Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen
biedt steun en bescherming aan meer dan 22 miljoen vluchtelingen en ontheemden
in de hele wereld .
Millenniumdoelstellingen
Tussen 1990 en 2000 organiseerden de VN een hele reeks grote internationale conferenties:
de Wereldtop voor Kinderen (New York, 1990), de Wereldtop voor Milieu en Ontwikkeling (Rio,
1992), de Wereldtop voor Mensenrechten (Wenen, 1993), de Wereldtop voor Bevolking en Ontwikkeling
(Caïro, 1994), de Wereldtop voor Vrouwen (Peking, 1995), de Wereldtop voor Sociale
Ontwikkeling (Kopenhagen, 1995), de Wereldtop voor Menselijke Nederzettingen (Istanbul,
1996), de Wereld Voedsel Top (Rome, 1997) enzovoort . Tijdens die bijeenkomsten maakten de
staatshoofden en regeringsleiders telkens een aantal internationale afspraken .
In 2000, op de Millenniumtop in New York, werden de internationale afspraken uit de jaren
90 die betrekking hadden op de bestrijding van armoede, ziekte en honger, gebundeld in
de zogenaamde Millenniumverklaring: alle VN-lidstaten engageerden zich om tegen 2015 acht
Millenniumdoelstellingen 75 te bereiken:
75. Meer informatie over de
Millenniumdoelstellingen is te
vinden via onder andere de
volgende sites:
- http://www.un.org/millenniumgoals/
(23-03-2009)
- http://www.millenniumdoelen.nl
(23-03-2009)
- http://www.detijdloopt.be
(23-03-2009)
Module 4: Overheden en instellingen 249

250
4
1. het percentage mensen dat leeft in extreme armoede of dat honger lijdt, halveren;
2. basisonderwijs voor jongens en meisjes wereldwijd toegankelijk maken en ervoor zorgen
dat ze de basisschool volledig doorlopen;
3. genderongelijkheid in het basisonderwijs en secundair onderwijs wegwerken; gelijke behandeling
van mannen en vrouwen bevorderen door vrouwen meer kansen en zeggenschap
te bieden;
4. het sterftecijfer onder kinderen tot vijf jaar met twee derde verminderen;
5. het sterftecijfer onder vrouwen op het kraambed met drie vierde verminderen;
6. de verdere verspreiding van HIV/aids stoppen; het aantal nieuwe gevallen van malaria en
andere ernstige ziekten stoppen en een begin maken met hun totale uitbanning;
7. een milieubeleid voeren dat gericht is op duurzame ontwikkeling: het onomkeerbare verlies
van natuurlijke hulpbronnen stoppen; het percentage mensen dat geen toegang heeft
tot drinkbaar water halveren en de levensomstandigheden van 100 miljoen sloppenwijkbewoners
verbeteren;
8. een mondiaal partnerschap voor ontwikkeling gericht op de uitbanning van armoede tot
stand brengen, met afspraken over onder andere goed bestuur, eerlijke handel, opheffing
van tolmuren en quota’s voor de exportgoederen van de minst ontwikkelde landen, het
oplossen van hun schuldenprobleem, het beschikbaar stellen van nieuwe technologieën
en het creëren van werkgelegenheid voor jongeren .
De thema’s van de Millenniumdoelstellingen zijn niet nieuw . Ze zijn gewoon een samenvatting
van de belangrijkste afspraken van de grote internationale conferenties van de jaren 90 .
Wel nieuw is dat voor het eerst internationale afspraken gemaakt werden met concrete, meetbare
doelstellingen . De eerste zeven doelstellingen zijn vooral gericht op de arme landen . De
achtste doelstelling is vooral van toepassing op de rijke landen . Rijke landen moeten financiële
ondersteuning bieden en beleidswijzigingen doorvoeren op het vlak van handel, schuldenlast
en economisch bestuur, om op die manier de arme landen te helpen de eerste zeven doelstellingen
te verwezenlijken .
Als die Millenniumdoelstellingen tegen 2015 zouden zijn verwezenlijkt, dan zouden 650 miljoen
mensen uit de armoede gehaald zijn, zouden 250 miljoen mensen geen honger meer
lijden en zouden 30 miljoen kinderen en 2 miljoen moeders die normalerwijs zonder hulp zouden
sterven, gered worden .
Voortgang
De VN publiceren jaarlijks een rapport waarin een stand van zaken wordt gegeven over de
verwezenlijking van de Millenniumdoelstellingen . Het voortgangsrapport 2008 (48 blz .) vindt
u op http://www .un .org/millenniumgoals/ .

Om verder te lezen
• J . Bouveroux, L . Huyse . Het onvoltooide land . Leuven, Van Halewyck, 2009 .
• N . De Batselier e .a . Levende democratie . De kracht van een parlement in de 21e eeuw .
Brussel/Tielt, Vlaams Parlement/Lannoo, 2004 .
• K . Deschouwer en M . Hooghe . Politiek . Een inleiding in de politieke wetenschappen . Den
Haag, Boom Onderwijs, 2006 .
• W . Dewachter . De mythe van de parlementaire democratie . Een Belgische analyse . Leuven,
Acco, 2003 .
• M . Elst, L . Van Looy . Het Vlaams Parlement. Verkiezing en statuut van de Vlaamse volksvertegenwoordigers
. Mechelen, Kluwer, 2009 .
• M . Fennema . De moderne democratie . Geschiedenis van een politieke theorie . Amsterdam,
Het Spinhuis, 2001 .
• M . Goossens . Dertig jaar Vlaams Parlement . Historiek en dynamiek van een parlementaire
instelling . Brussel/Kapellen, Vlaams Parlement/Pelckmans, 2002 .
• R . Heibaut en H . Vos . Hoe Europa ons leven beïnvloedt . Antwerpen, Standaard Uitgeverij,
2008 .
• L . Sanders en C . Devos . Politieke ideologieën in Vlaanderen . Antwerpen, Standaard Uitgeverij,
2008 .
• J . Vande Lanotte, S . Bracke, G . Goedertier . België voor beginners . Wegwijs in het Belgisch
Labyrint . Brugge,die keure, 2008 .
Module 4: Overheden en instellingen 251

Colofon
De Kracht van je Stem is een initiatief voor democratische opvoeding . Het werd gestart door de Vlaamse Onderwijsraad (Vlor) en in
2003 overgenomen door het Vlaams Parlement .
Het biedt een waaier van educatief materiaal voor leraren en leerlingen, van de 3e graad basisonderwijs tot en met de 3e graad
secundair onderwijs en de basiseducatie . Teams van ervaren leraren en begeleiders hebben het lesmateriaal ontwikkeld . Alle koepels
en onderwijsnetten werden daarbij betrokken om de neutraliteit te garanderen .
De Informatiemap over democratie, burgerzin en politiek kwam tot stand met de medewerking van:
P . Baeten, F . Decoster, prof . dr . K . Deschouwer, M . Deweerdt, C . De Wilde, I . Droesbeke, W . Dupon,
D . Hoflack, K . Lamon, P . Martin, prof . K . Raes, W . Schuermans, G . Tegenbos, H . Vannoppen, C . Wyns .
Eindredactie: Kris Van den Bremt, educatieve dienst Vlaams Parlement
De Kracht van je Stem wordt gestuurd door de stuurgroep:
Voorzitter: Francis Decoster, Departementshoofd Gezondheidszorg KHBO
Leden:
• An Cloet, Vlaams Ondersteuningscentrum voor het Volwassenenonderwijs
• Lisbet Colson, Vlaams Secretariaat van het Katholiek Onderwijs
• Philippe Decruyenaere, inspecteur basisonderwijs
• Marc Hooghe, K .U .Leuven
• Michael Meyers, adjunct-directeur Koninklijk Atheneum Mortsel
• Ann Swaegers, Provinciaal Onderwijs Vlaanderen
• Frie Van Camp, Onderwijssecretariaat van Steden en Gemeenten
• Bruno Vanobbergen, kinderrechtencommissaris
• Luc Vernaillen, Gemeenschapsonderwijs
• Stefaan Walgrave, Universiteit Antwerpen
• Chris Wyns, directeur Sint-Niklaasinstituut Anderlecht
• Johan De Graeve, directeur Informatie en Externe Relaties, Vlaams Parlement
• Marc Le Bruyn, commissiesecretaris, Vlaams Parlement
• Kris Van den Bremt, coördinator De Kracht van je Stem, Vlaams Parlement
lay-out: CIBE
Druk: Wim De Ridder en Joris Schelkens, drukkerij Vlaams Parlement
Datum van afsluiting: 12 juni 2009
laatste wijzigingen: 29 maart 2010
Vlaams Parlement
1011 Brussel
Tel 02 552 11 11
dekrachtvanjestem@vlaamsparlement .be
www .dekrachtvanjestem .be
D/1998/6356/55
Feed-back:
Leraren die deze Informatiemap over democratie, burgerzin en politiek gebruiken, kunnen meehelpen aan het verbeteren van het
materiaal . Hebt u suggesties of opmerkingen? Neem contact op met de medewerkers van De Kracht van je Stem!
Module 4: Overheden en instellingen 252

Leuvenseweg 86 • 1000 Brussel • tel 02 552 11 11 • dekrachtvanjestem@vlaamsparlement.be • www.dekrachtvanjestem.be