mei 2009 - Protestantse Gemeente Amersfoort

pkn.amersfoort.nl

mei 2009 - Protestantse Gemeente Amersfoort

In het kolossale hotel ‘Monopole’, prachtig

gelegen tegenover het station, kwamen in

1939 enkele theologen bijeen om de laatste

hand te leggen aan de ‘Amersfoortse stellingen’.

Het werd een document dat in krasse taal het

opkomende antisemitisme veroordeelde. Slechts

weinigen ondertekenden het stuk. ‘Men zag het

gevaar niet. Moet ik hen dat kwalijk nemen?

Ach, je moet maar blij zijn als je in het leven

niet al te veel dingen verkeerd ziet.’

De Amersfoortse stellingen zijn een Nederlandse ‘vertaling’ van de

veel bekendere ‘Barmer Thesen’, een belijdenis uit 1934 die ook deel

uitmaakt van de kerkorde van de Protestantse Kerk in Nederland.

In januari 1933 was Hitler in Duitsland aan de macht gekomen. De

staat kreeg vanaf dat moment een totalitair karakter en dat was

een reële bedreiging voor de kerk. ‘Er werd gepoogd de kerk te nazificeren

en daar rees verzet tegen’, vertelt dr. George Harinck, hoogleraar

protestantse geschiedenis aan de Vrije Universiteit. ‘Men was

niet tegen Hitler; hij moest wel van de kerk afblijven.’

In die context kwam de synode van Barmen tot een reeks uitspraken,

opgesteld door Karl Barth, waarin krachtig stelling werd

genomen in de kerkstrijd. Meteen in de eerste zin van deze Barmer

Thesen verwoordde Barth de kern van de zaak: ‘Jezus Christus,

zoals Hij ons in de Heilige Schrift wordt betuigd, is het ene woord

van God, dat wij te horen, dat wij in leven en in sterven te vertrouwen

en te gehoorzamen hebben’.

Hotel Monopole, dat dateert uit 1906, aan het Stationsplein, op de hoek van de Koningin Wilhelminalaan.

Het gebouw is in 1978 afgebroken. (Foto: Archief Eemland)

4 | Drieluik - nr. 4 - mei 2009

Moedige actie van theologen aan

Amersfoortse stellingen’

Glashelder

‘Die inzet van de Barmer Thesen heeft altijd diepe indruk op me

gemaakt’, zegt dr. Arie Spijkerboer, emeritus-predikant. ‘Jezus als

enige openbaring van God. De Evangelische Kirche in Duitsland

werd bedreigd door een niet geringe stroom mensen die in Hitler

een nieuwe openbaring van God zagen. Dat werd ook met zoveel

worden gezegd: ‘Jezus verlost ons van zonden, Hitler verlost

ons van het Verdrag van Versailles’ (aan het eind van de Eerste

Wereldoorlog, waarbij Duitsland in de vredesbepalingen zware lasten

had opgelegd gekregen, red.).

De term nationaal-socialisme komt in de Barmer Thesen niet voor.

‘Vergeet niet, dat er synodeleden waren die enthousiast waren over

Hitler. Het was dus heel moeilijk om expliciet kritisch over hem te

zijn. Maar voor de goede verstaander was het glashelder: de kerk

gehoorzaamt slechts aan haar Heer, Jezus Christus. Impliciet staat

daar achter: …en dus niet aan Hitler’, aldus Harinck.

Het spannende verloop van de Duitse kerkstrijd - en de synode van

Barmen - werd vanuit ons land met grote belangstelling gevolgd.

Al een paar dagen nadat de Barmer Thesen in mei 1934 waren aangenomen,

drukten Nederlandse kranten de verklaring af; zelfs de

liberale dagbladen.

Amersfoortse kring

In de loop van de jaren dertig ontstonden er studiegroepen van

theologen die zich bezonnen op de vraag wat de Barmer Thesen konden

betekenen in de Nederlandse situatie, gesteld dat de nationaalsocialisten

hier aan de macht zouden komen. Sommige Nederlandse

theologen onderhielden nauw contact met hun Duitse collega’s;

met name H. Berkhof en J. Koopmans. Op

initiatief van deze Koopmans (1905-1944),

een jonge veelbelovende theoloog, was er

ook zo’n kring in Amersfoort. In 1939 – nu

dus 70 jaar geleden – nam deze groep het

initiatief om voor de Nederlandse context

een soortgelijke verklaring als de Barmer

Thesen op te stellen. Het werd veel meer

dan louter een vertaling van de Duitse

stellingen van vijf jaar eerder. Er is veel

verwantschap, maar het meest opvallende

verschil is wel stelling nummer 4, waarin

een ondubbelzinnig protest klinkt tegen

iedere vorm van antisemitisme.

‘Er was dan ook sinds de synode van

Barmen heel wat gebeurd’, zegt drs. Niels

den Hertog, christelijk-gereformeerd predikant

te Surhuisterveen, die werkt aan een

proefschrift over Koopmans. ‘In november

1938 had de Kristallnacht plaatsgevonden.

Wie ‘Mein Kampf’ had gelezen, wist wat

More magazines by this user
Similar magazines